Huiquipedia
nahwiki
https://nah.wikipedia.org/wiki/Cal%C4%ABxatl
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Mēdiatl
Nōncuahquīzqui
Tēixnāmiquiliztli
Tlatequitiltilīlli
Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli
Huiquipedia
Huiquipedia tēixnāmiquiliztli
Īxiptli
Īxiptli tēixnāmiquiliztli
Huiquimedia
Huiquimedia tēixnāmiquiliztli
Nemachiyōtīlli
Nemachiyōtīlli tēixnāmiquiliztli
Tēpalēhuiliztli
Tēpalēhuiliztli tēixnāmiquiliztli
Neneuhcāyōtl
Neneuhcāyōtl tēixnāmiquiliztli
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Anexo:Vocabulario
0
16736
528368
528335
2026-07-26T18:17:09Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (I) */ Arreglo
528368
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.
|-
| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.
|-
| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.
|-
| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.
|-
| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.
|-
| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.
|-
| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.
|-
| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.
|-
| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.
|-
| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.
|-
| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.
|-
| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.
|-
| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.
|-
| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.
|-
| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.
|-
| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.
|-
| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.
|-
| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.
|-
| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.
|-
| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.
|-
| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.
|-
| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.
|-
| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.
|-
| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.
|-
| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.
|-
| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.
|-
| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.
|-
| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.
|-
| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah
|-
| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.
|-
| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.
|-
| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.
|-
| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.
|-
| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.
|-
| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.
|-
| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.
|-
| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.
|-
| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.
|-
| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.
|-
| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.
|-
| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.
|-
| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.
|-
| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.
|-
| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.
|-
| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.
|-
| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.
|-
| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.
|-
| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.
|-
| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.
|-
| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.
|-
| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.
|-
| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.
|-
| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.
|-
| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.
|-
| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.
|-
| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.
|-
| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|-
| obediente.|| tēkakini.
|-
| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.
|-
| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.
|-
| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.
|-
| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.
|-
| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.
|-
| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.
|-
| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.
|-
| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.
|-
| otra vez.|| nō kuelle.
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.
|-
| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.
|-
| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.
|-
| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.
|-
| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.
|-
| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.
|-
| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.
|-
| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.
|-
| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.
|-
| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.
|-
| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.
|-
| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.
|-
| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.
|-
| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.
|-
| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.
|-
| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.
|-
| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.
|-
| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.
|-
| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.
|-
| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.
|-
| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.
|-
| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.
|-
| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.
|-
| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.
|-
| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.
|-
| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.
|-
| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.
|-
| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.
|-
| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.
|-
| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.
|-
| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.
|-
| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.
|-
| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.
|-
| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.
|-
| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.
|-
| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.
|-
| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.
|-
| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.
|-
| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.
|-
| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.
|-
| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.
|-
| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.
|-
| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.
|-
| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|-
| racimo.|| zemochōlli.
|-
| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.
|-
| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.
|-
| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.
|-
| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.
|-
| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.
|-
| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.
|-
| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.
|-
| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.
|-
| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.
|-
| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.
|-
| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.
|-
| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.
|-
| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.
|-
| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.
|-
| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.
|-
| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.
|-
| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.
|-
| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.
|-
| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.
|-
| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.
|-
| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.
|-
| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.
|-
| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.
|-
| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.
|-
| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.
|-
| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.
|-
| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.
|-
| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.
|-
| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.
|-
| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.
|-
| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.
|-
| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.
|-
| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.
|-
| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.
|-
| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.
|-
| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.
|-
| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.
|-
| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.
|-
| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.
|-
| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.
|-
| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.
|-
| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.
|-
| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.
|-
| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.
|-
| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.
|-
| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.
|-
| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.
|-
| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.
|-
| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.
|-
| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.
|-
| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.
|-
| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.
|-
| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.
|-
| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.
|-
| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.
|-
| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.
|-
| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.
|-
| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.
|-
| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.
|-
| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.
|-
| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.
|-
| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.
|-
| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.
|-
| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.
|-
| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.
|-
| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.
|-
| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.
|-
| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.
|-
| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.
|-
| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.
|-
| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.
|-
| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.
|-
| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.
|-
| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.
|-
| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.
|-
| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.
|-
| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.
|-
| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.
|-
| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.
|-
| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.
|-
| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.
|-
| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.
|-
| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.
|-
| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.
|-
| útil.|| nekōni.
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.
|-
| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.
|-
| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.
|-
| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.
|-
| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.
|-
| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.
|-
| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.
|-
| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.
|-
| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.
|-
| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.
|-
| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.
|-
| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.
|-
| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.
|-
| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.
|-
| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.
|-
| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
qxiv9nxaqwtnvuoty07t7krobyda771
528369
528368
2026-07-26T18:18:26Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (J) (K) */ Arreglo
528369
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.|| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.|| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.|| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.|| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.
|-
| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.
|-
| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.
|-
| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.
|-
| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.
|-
| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.
|-
| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.
|-
| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.
|-
| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.
|-
| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.
|-
| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.
|-
| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.
|-
| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.
|-
| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.
|-
| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.
|-
| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.
|-
| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.
|-
| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.
|-
| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.
|-
| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.
|-
| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.
|-
| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.
|-
| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.
|-
| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah
|-
| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.
|-
| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.
|-
| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.
|-
| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.
|-
| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.
|-
| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.
|-
| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.
|-
| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.
|-
| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.
|-
| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.
|-
| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.
|-
| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.
|-
| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.
|-
| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.
|-
| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.
|-
| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.
|-
| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.
|-
| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.
|-
| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.
|-
| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.
|-
| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.
|-
| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.
|-
| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.
|-
| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.
|-
| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.
|-
| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.
|-
| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.
|-
| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|-
| obediente.|| tēkakini.
|-
| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.
|-
| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.
|-
| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.
|-
| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.
|-
| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.
|-
| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.
|-
| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.
|-
| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.
|-
| otra vez.|| nō kuelle.
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.
|-
| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.
|-
| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.
|-
| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.
|-
| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.
|-
| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.
|-
| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.
|-
| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.
|-
| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.
|-
| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.
|-
| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.
|-
| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.
|-
| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.
|-
| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.
|-
| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.
|-
| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.
|-
| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.
|-
| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.
|-
| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.
|-
| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.
|-
| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.
|-
| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.
|-
| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.
|-
| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.
|-
| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.
|-
| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.
|-
| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.
|-
| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.
|-
| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.
|-
| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.
|-
| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.
|-
| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.
|-
| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.
|-
| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.
|-
| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.
|-
| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.
|-
| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.
|-
| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.
|-
| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.
|-
| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.
|-
| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.
|-
| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.
|-
| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.
|-
| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|-
| racimo.|| zemochōlli.
|-
| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.
|-
| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.
|-
| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.
|-
| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.
|-
| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.
|-
| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.
|-
| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.
|-
| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.
|-
| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.
|-
| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.
|-
| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.
|-
| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.
|-
| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.
|-
| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.
|-
| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.
|-
| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.
|-
| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.
|-
| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.
|-
| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.
|-
| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.
|-
| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.
|-
| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.
|-
| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.
|-
| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.
|-
| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.
|-
| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.
|-
| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.
|-
| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.
|-
| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.
|-
| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.
|-
| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.
|-
| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.
|-
| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.
|-
| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.
|-
| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.
|-
| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.
|-
| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.
|-
| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.
|-
| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.
|-
| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.
|-
| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.
|-
| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.
|-
| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.
|-
| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.
|-
| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.
|-
| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.
|-
| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.
|-
| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.
|-
| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.
|-
| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.
|-
| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.
|-
| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.
|-
| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.
|-
| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.
|-
| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.
|-
| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.
|-
| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.
|-
| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.
|-
| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.
|-
| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.
|-
| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.
|-
| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.
|-
| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.
|-
| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.
|-
| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.
|-
| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.
|-
| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.
|-
| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.
|-
| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.
|-
| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.
|-
| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.
|-
| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.
|-
| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.
|-
| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.
|-
| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.
|-
| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.
|-
| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.
|-
| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.
|-
| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.
|-
| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.
|-
| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.
|-
| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.
|-
| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.
|-
| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.
|-
| útil.|| nekōni.
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.
|-
| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.
|-
| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.
|-
| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.
|-
| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.
|-
| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.
|-
| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.
|-
| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.
|-
| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.
|-
| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.
|-
| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.
|-
| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.
|-
| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.
|-
| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.
|-
| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.
|-
| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
p5gxody2l3ww0ocybzs3vd5k6ptra3d
528370
528369
2026-07-26T20:06:14Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (L) */ Arreglo.
528370
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.|| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.|| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.|| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.|| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.|| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.|| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.|| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.|| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.|| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.|| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.|| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.|| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.|| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.|| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.|| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.|| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.|| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.|| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.|| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.|| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.
|-
| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.
|-
| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.
|-
| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.
|-
| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.
|-
| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.
|-
| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.
|-
| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah
|-
| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.
|-
| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.
|-
| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.
|-
| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.
|-
| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.
|-
| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.
|-
| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.
|-
| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.
|-
| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.
|-
| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.
|-
| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.
|-
| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.
|-
| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.
|-
| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.
|-
| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.
|-
| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.
|-
| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.
|-
| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.
|-
| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.
|-
| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.
|-
| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.
|-
| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.
|-
| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.
|-
| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.
|-
| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.
|-
| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.
|-
| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.
|-
| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|-
| obediente.|| tēkakini.
|-
| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.
|-
| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.
|-
| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.
|-
| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.
|-
| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.
|-
| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.
|-
| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.
|-
| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.
|-
| otra vez.|| nō kuelle.
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.
|-
| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.
|-
| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.
|-
| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.
|-
| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.
|-
| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.
|-
| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.
|-
| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.
|-
| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.
|-
| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.
|-
| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.
|-
| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.
|-
| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.
|-
| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.
|-
| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.
|-
| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.
|-
| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.
|-
| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.
|-
| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.
|-
| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.
|-
| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.
|-
| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.
|-
| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.
|-
| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.
|-
| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.
|-
| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.
|-
| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.
|-
| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.
|-
| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.
|-
| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.
|-
| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.
|-
| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.
|-
| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.
|-
| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.
|-
| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.
|-
| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.
|-
| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.
|-
| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.
|-
| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.
|-
| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.
|-
| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.
|-
| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.
|-
| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.
|-
| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|-
| racimo.|| zemochōlli.
|-
| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.
|-
| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.
|-
| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.
|-
| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.
|-
| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.
|-
| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.
|-
| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.
|-
| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.
|-
| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.
|-
| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.
|-
| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.
|-
| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.
|-
| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.
|-
| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.
|-
| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.
|-
| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.
|-
| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.
|-
| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.
|-
| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.
|-
| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.
|-
| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.
|-
| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.
|-
| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.
|-
| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.
|-
| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.
|-
| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.
|-
| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.
|-
| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.
|-
| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.
|-
| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.
|-
| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.
|-
| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.
|-
| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.
|-
| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.
|-
| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.
|-
| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.
|-
| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.
|-
| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.
|-
| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.
|-
| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.
|-
| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.
|-
| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.
|-
| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.
|-
| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.
|-
| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.
|-
| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.
|-
| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.
|-
| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.
|-
| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.
|-
| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.
|-
| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.
|-
| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.
|-
| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.
|-
| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.
|-
| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.
|-
| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.
|-
| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.
|-
| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.
|-
| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.
|-
| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.
|-
| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.
|-
| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.
|-
| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.
|-
| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.
|-
| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.
|-
| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.
|-
| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.
|-
| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.
|-
| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.
|-
| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.
|-
| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.
|-
| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.
|-
| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.
|-
| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.
|-
| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.
|-
| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.
|-
| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.
|-
| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.
|-
| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.
|-
| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.
|-
| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.
|-
| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.
|-
| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.
|-
| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.
|-
| útil.|| nekōni.
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.
|-
| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.
|-
| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.
|-
| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.
|-
| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.
|-
| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.
|-
| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.
|-
| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.
|-
| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.
|-
| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.
|-
| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.
|-
| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.
|-
| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.
|-
| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.
|-
| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.
|-
| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
bbdl9les0gcholpgottggki7na4tj12
528371
528370
2026-07-26T20:10:08Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (M) */
528371
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.|| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.|| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.|| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.|| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.|| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.|| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.|| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.|| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.|| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.|| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.|| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.|| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.|| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.|| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.|| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.|| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.|| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.|| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.|| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.|| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.|| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.|| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.|| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.|| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.|| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.|| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.|| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah|| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.|| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.
|-
| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.
|-
| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.
|-
| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.
|-
| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.
|-
| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.
|-
| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.
|-
| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.
|-
| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.
|-
| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.
|-
| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.
|-
| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.
|-
| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.
|-
| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.
|-
| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.
|-
| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.
|-
| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.
|-
| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.
|-
| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.
|-
| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.
|-
| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.
|-
| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.
|-
| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.
|-
| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.
|-
| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.
|-
| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.
|-
| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|-
| obediente.|| tēkakini.
|-
| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.
|-
| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.
|-
| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.
|-
| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.
|-
| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.
|-
| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.
|-
| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.
|-
| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.
|-
| otra vez.|| nō kuelle.
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.
|-
| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.
|-
| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.
|-
| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.
|-
| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.
|-
| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.
|-
| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.
|-
| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.
|-
| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.
|-
| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.
|-
| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.
|-
| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.
|-
| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.
|-
| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.
|-
| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.
|-
| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.
|-
| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.
|-
| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.
|-
| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.
|-
| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.
|-
| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.
|-
| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.
|-
| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.
|-
| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.
|-
| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.
|-
| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.
|-
| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.
|-
| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.
|-
| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.
|-
| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.
|-
| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.
|-
| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.
|-
| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.
|-
| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.
|-
| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.
|-
| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.
|-
| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.
|-
| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.
|-
| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.
|-
| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.
|-
| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.
|-
| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.
|-
| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.
|-
| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|-
| racimo.|| zemochōlli.
|-
| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.
|-
| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.
|-
| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.
|-
| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.
|-
| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.
|-
| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.
|-
| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.
|-
| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.
|-
| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.
|-
| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.
|-
| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.
|-
| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.
|-
| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.
|-
| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.
|-
| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.
|-
| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.
|-
| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.
|-
| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.
|-
| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.
|-
| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.
|-
| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.
|-
| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.
|-
| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.
|-
| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.
|-
| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.
|-
| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.
|-
| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.
|-
| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.
|-
| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.
|-
| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.
|-
| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.
|-
| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.
|-
| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.
|-
| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.
|-
| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.
|-
| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.
|-
| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.
|-
| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.
|-
| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.
|-
| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.
|-
| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.
|-
| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.
|-
| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.
|-
| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.
|-
| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.
|-
| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.
|-
| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.
|-
| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.
|-
| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.
|-
| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.
|-
| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.
|-
| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.
|-
| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.
|-
| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.
|-
| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.
|-
| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.
|-
| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.
|-
| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.
|-
| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.
|-
| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.
|-
| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.
|-
| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.
|-
| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.
|-
| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.
|-
| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.
|-
| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.
|-
| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.
|-
| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.
|-
| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.
|-
| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.
|-
| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.
|-
| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.
|-
| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.
|-
| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.
|-
| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.
|-
| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.
|-
| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.
|-
| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.
|-
| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.
|-
| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.
|-
| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.
|-
| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.
|-
| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.
|-
| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.
|-
| útil.|| nekōni.
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.
|-
| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.
|-
| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.
|-
| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.
|-
| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.
|-
| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.
|-
| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.
|-
| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.
|-
| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.
|-
| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.
|-
| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.
|-
| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.
|-
| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.
|-
| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.
|-
| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.
|-
| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
b02866bk8c7tiivwoomh5ibbtkgb54b
528372
528371
2026-07-27T00:45:02Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (M) */ Arreglo
528372
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.|| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.|| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.|| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.|| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.|| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.|| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.|| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.|| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.|| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.|| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.|| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.|| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.|| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.|| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.|| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.|| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.|| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.|| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.|| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.|| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.|| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.|| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.|| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.|| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.|| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.|| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.|| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah|| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.|| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.|| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.|| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.|| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.|| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.|| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.|| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.|| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.|| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.|| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.|| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.|| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.|| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.|| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.|| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.|| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.|| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.|| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.|| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.|| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.
|-
| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.
|-
| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.
|-
| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.
|-
| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.
|-
| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.
|-
| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.
|-
| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|-
| obediente.|| tēkakini.
|-
| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.
|-
| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.
|-
| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.
|-
| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.
|-
| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.
|-
| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.
|-
| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.
|-
| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.
|-
| otra vez.|| nō kuelle.
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.
|-
| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.
|-
| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.
|-
| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.
|-
| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.
|-
| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.
|-
| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.
|-
| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.
|-
| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.
|-
| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.
|-
| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.
|-
| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.
|-
| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.
|-
| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.
|-
| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.
|-
| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.
|-
| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.
|-
| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.
|-
| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.
|-
| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.
|-
| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.
|-
| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.
|-
| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.
|-
| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.
|-
| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.
|-
| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.
|-
| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.
|-
| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.
|-
| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.
|-
| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.
|-
| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.
|-
| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.
|-
| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.
|-
| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.
|-
| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.
|-
| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.
|-
| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.
|-
| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.
|-
| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.
|-
| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.
|-
| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.
|-
| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.
|-
| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.
|-
| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|-
| racimo.|| zemochōlli.
|-
| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.
|-
| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.
|-
| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.
|-
| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.
|-
| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.
|-
| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.
|-
| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.
|-
| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.
|-
| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.
|-
| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.
|-
| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.
|-
| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.
|-
| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.
|-
| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.
|-
| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.
|-
| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.
|-
| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.
|-
| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.
|-
| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.
|-
| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.
|-
| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.
|-
| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.
|-
| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.
|-
| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.
|-
| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.
|-
| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.
|-
| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.
|-
| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.
|-
| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.
|-
| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.
|-
| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.
|-
| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.
|-
| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.
|-
| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.
|-
| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.
|-
| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.
|-
| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.
|-
| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.
|-
| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.
|-
| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.
|-
| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.
|-
| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.
|-
| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.
|-
| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.
|-
| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.
|-
| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.
|-
| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.
|-
| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.
|-
| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.
|-
| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.
|-
| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.
|-
| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.
|-
| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.
|-
| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.
|-
| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.
|-
| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.
|-
| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.
|-
| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.
|-
| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.
|-
| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.
|-
| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.
|-
| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.
|-
| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.
|-
| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.
|-
| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.
|-
| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.
|-
| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.
|-
| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.
|-
| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.
|-
| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.
|-
| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.
|-
| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.
|-
| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.
|-
| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.
|-
| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.
|-
| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.
|-
| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.
|-
| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.
|-
| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.
|-
| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.
|-
| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.
|-
| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.
|-
| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.
|-
| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.
|-
| útil.|| nekōni.
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.
|-
| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.
|-
| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.
|-
| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.
|-
| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.
|-
| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.
|-
| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.
|-
| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.
|-
| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.
|-
| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.
|-
| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.
|-
| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.
|-
| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.
|-
| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.
|-
| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.
|-
| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
tkip7z3yf4kl8k4a15m43rlkypcdtlj
528373
528372
2026-07-27T02:09:51Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (N) */ Arreglo
528373
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.|| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.|| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.|| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.|| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.|| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.|| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.|| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.|| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.|| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.|| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.|| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.|| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.|| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.|| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.|| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.|| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.|| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.|| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.|| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.|| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.|| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.|| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.|| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.|| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.|| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.|| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.|| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah|| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.|| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.|| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.|| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.|| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.|| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.|| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.|| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.|| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.|| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.|| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.|| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.|| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.|| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.|| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.|| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.|| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.|| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.|| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.|| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.|| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.|| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.|| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.|| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.|| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.|| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.|| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.|| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (O) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| obediente.|| tēkakini.|| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.|| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.|| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.|| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.|| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.|| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.|| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.|| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.|| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.|| otra vez.|| nō kuelle.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (P) (Q) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.|| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.|| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.|| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.|| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.|| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.|| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.|| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.|| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.|| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.|| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.|| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.|| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.|| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.|| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.|| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.|| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.|| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.|| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.|| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.|| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.|| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.|| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.|| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.|| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.|| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.|| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.|| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.|| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.|| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.|| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.|| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.|| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.|| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.|| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.|| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.|| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.|| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.|| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.|| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.|| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.|| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.|| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.|| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (R) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| racimo.|| zemochōlli.
|-
| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.
|-
| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.
|-
| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.
|-
| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.
|-
| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.
|-
| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.
|-
| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.
|-
| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.
|-
| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.
|-
| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.
|-
| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.
|-
| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.
|-
| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.
|-
| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.
|-
| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.
|-
| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.
|-
| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.
|-
| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.
|-
| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.
|-
| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.
|-
| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.
|-
| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.
|-
| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.
|-
| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.
|-
| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.
|-
| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.
|-
| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.
|-
| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.
|-
| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.
|-
| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.
|-
| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (S) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.
|-
| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.
|-
| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.
|-
| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.
|-
| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.
|-
| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.
|-
| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.
|-
| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.
|-
| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.
|-
| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.
|-
| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.
|-
| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.
|-
| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.
|-
| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.
|-
| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.
|-
| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.
|-
| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.
|-
| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.
|-
| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.
|-
| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.
|-
| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.
|-
| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.
|-
| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.
|-
| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.
|-
| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.
|-
| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.
|-
| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.
|-
| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.
|-
| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.
|-
| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.
|-
| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.
|-
| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.
|-
| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.
|-
| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.
|-
| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.
|-
| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.
|-
| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.
|-
| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.
|-
| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.
|-
| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.
|-
| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.
|-
| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.
|-
| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.
|-
| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.
|-
| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.
|-
| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.
|-
| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.
|-
| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.
|-
| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.
|-
| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.
|-
| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.
|-
| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.
|-
| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.
|-
| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.
|-
| útil.|| nekōni.
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.
|-
| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.
|-
| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.
|-
| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.
|-
| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.
|-
| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.
|-
| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.
|-
| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.
|-
| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.
|-
| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.
|-
| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.
|-
| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.
|-
| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.
|-
| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.
|-
| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.
|-
| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
2988l6416aygys7m578ns3owa50urp0
528374
528373
2026-07-27T02:21:08Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (R) */ Arreglo
528374
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.|| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.|| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.|| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.|| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.|| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.|| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.|| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.|| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.|| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.|| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.|| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.|| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.|| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.|| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.|| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.|| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.|| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.|| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.|| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.|| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.|| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.|| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.|| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.|| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.|| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.|| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.|| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah|| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.|| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.|| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.|| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.|| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.|| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.|| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.|| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.|| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.|| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.|| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.|| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.|| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.|| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.|| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.|| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.|| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.|| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.|| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.|| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.|| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.|| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.|| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.|| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.|| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.|| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.|| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.|| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (O) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| obediente.|| tēkakini.|| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.|| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.|| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.|| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.|| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.|| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.|| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.|| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.|| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.|| otra vez.|| nō kuelle.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (P) (Q) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.|| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.|| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.|| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.|| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.|| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.|| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.|| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.|| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.|| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.|| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.|| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.|| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.|| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.|| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.|| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.|| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.|| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.|| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.|| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.|| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.|| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.|| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.|| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.|| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.|| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.|| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.|| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.|| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.|| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.|| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.|| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.|| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.|| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.|| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.|| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.|| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.|| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.|| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.|| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.|| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.|| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.|| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.|| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (R) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| racimo.|| zemochōlli.|| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.|| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.|| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.|| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.|| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.|| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.|| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.|| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.|| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.|| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.|| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.|| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.|| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.|| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.|| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.|| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.|| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.|| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.|| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.|| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.|| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.|| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.|| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.|| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.|| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.|| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.|| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.|| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.|| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.|| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.|| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.|| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (S) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.
|-
| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.
|-
| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.
|-
| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.
|-
| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.
|-
| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.
|-
| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.
|-
| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.
|-
| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.
|-
| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.
|-
| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.
|-
| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.
|-
| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.
|-
| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.
|-
| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.
|-
| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.
|-
| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.
|-
| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.
|-
| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.
|-
| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.
|-
| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.
|-
| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.
|-
| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.
|-
| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.
|-
| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.
|-
| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.
|-
| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.
|-
| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.
|-
| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.
|-
| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.
|-
| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.
|-
| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.
|-
| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.
|-
| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.
|-
| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.
|-
| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.
|-
| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.
|-
| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.
|-
| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.
|-
| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.
|-
| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.
|-
| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.
|-
| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.
|-
| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.
|-
| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.
|-
| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.
|-
| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.
|-
| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.
|-
| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.
|-
| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.
|-
| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.
|-
| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.
|-
| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.
|-
| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.
|-
| útil.|| nekōni.
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.
|-
| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.
|-
| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.
|-
| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.
|-
| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.
|-
| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.
|-
| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.
|-
| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.
|-
| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.
|-
| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.
|-
| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.
|-
| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.
|-
| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.
|-
| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.
|-
| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.
|-
| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
7i6mblb3dc2ftnp8vk6mwxa9qp4sex3
528375
528374
2026-07-27T02:53:00Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (S) */ Arreglo
528375
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.|| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.|| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.|| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.|| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.|| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.|| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.|| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.|| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.|| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.|| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.|| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.|| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.|| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.|| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.|| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.|| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.|| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.|| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.|| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.|| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.|| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.|| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.|| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.|| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.|| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.|| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.|| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah|| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.|| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.|| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.|| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.|| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.|| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.|| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.|| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.|| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.|| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.|| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.|| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.|| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.|| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.|| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.|| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.|| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.|| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.|| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.|| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.|| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.|| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.|| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.|| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.|| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.|| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.|| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.|| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (O) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| obediente.|| tēkakini.|| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.|| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.|| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.|| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.|| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.|| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.|| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.|| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.|| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.|| otra vez.|| nō kuelle.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (P) (Q) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.|| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.|| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.|| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.|| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.|| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.|| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.|| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.|| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.|| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.|| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.|| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.|| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.|| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.|| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.|| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.|| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.|| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.|| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.|| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.|| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.|| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.|| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.|| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.|| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.|| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.|| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.|| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.|| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.|| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.|| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.|| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.|| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.|| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.|| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.|| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.|| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.|| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.|| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.|| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.|| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.|| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.|| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.|| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (R) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| racimo.|| zemochōlli.|| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.|| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.|| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.|| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.|| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.|| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.|| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.|| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.|| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.|| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.|| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.|| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.|| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.|| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.|| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.|| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.|| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.|| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.|| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.|| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.|| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.|| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.|| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.|| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.|| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.|| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.|| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.|| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.|| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.|| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.|| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.|| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (S) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.|| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.|| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.|| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.|| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.|| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.|| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.|| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.|| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.|| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.|| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.|| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.|| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.|| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.|| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.|| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.|| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.|| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.|| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.|| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.|| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.|| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.|| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.|| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.|| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.|| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.|| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.|| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.|| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (T) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.|| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.|| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.|| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.|| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.|| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.|| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.|| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.|| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.|| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.|| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.|| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.|| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.|| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.|| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.|| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.|| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.|| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.|| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.|| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.|| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.|| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.|| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.|| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (U) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.|| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.|| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.|| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.|| útil.|| nekōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (V) (Y) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.
|-
| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.
|-
| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.
|-
| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.
|-
| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.
|-
| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.
|-
| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.
|-
| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.
|-
| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.
|-
| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.
|-
| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.
|-
| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.
|-
| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.
|-
| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.
|-
| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.
|-
| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
8hff2q8skavcgi79s1uto45f6on1fem
528376
528375
2026-07-27T03:10:18Z
Akapochtli
159
/* Vocabulario de Akapochtli (V) (Y) */ Arreglo
528376
wikitext
text/x-wiki
== Vocabulario de Akapochtli (A) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| abanderar. || kuāchpanitkītiā.nitē. || abierto. || tlatlapōlli.
|-
| abandono. || tēkāwaliztli. || abreviación. || ahtlawēyakiliztli.
|-
| absorbente.|| miltekōni. || acanalado.|| ākaltik.
|-
| aceite.|| chiyawakāyōtl. || aceptado.|| tlayēkkaktli.
|-
| acodo.|| kuawakīlli. || acostumbrado.|| kimonāmiktiāni, momatki // (así estoy __) ye iwi ninemi.
|-
| actual.|| āxkān mochīwa. || acueducto.|| ākokopilwāztli.
|-
| acuerdo.|| nenāwatiliztli. || acusación.|| netēilwiliztli.
|-
| además.|| ok nō, inozkēn. || administrador.|| tlatlaīxtlātīlli.
|-
| adulto.|| kuakuawtik. || adversario.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| advertido.|| tlanemachitīlli. || aéreo.|| ehēkayōtl.
|-
| afecto.|| tēyōllōtlapānaliztli. || afinidad.|| tlahtōlzentiliztli.
|-
| afirmación.|| netēntlahpaltiliztli. || afortunado.|| tlaknōpilwiāni.
|-
| ágil.|| mokxiihmatini. || agradable.|| tlazempaktiāni.
|-
| agradecimiento.|| neknelilmatiliztli. || agrupado.|| tlaīxololōlli.
|-
| agrupar.|| netechtlāliā.nitla. || aguardiente.|| tlahtlakōlātl.
|-
| aguijón.|| tēmīnaya.no. || aguja.|| tlahtzomalōni.
|-
| ahuecado.|| ākaltik. || alabastro.|| tetzkaltetl.
|-
| álamo.|| pepeyokuawitl. || alberca.|| tlakilākaxitl.
|-
| alcatraz.|| kanāwxōchitl. || alejamiento.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| alga.|| āpachtli. || aliento.|| neihīyōtiliztli.
|-
| alguna vez.|| quēmmaniyān. || alivio.|| tēzēwiliztli.
|-
| almacén.|| tlanamakizkalli, tlanechikōlōyān. || alterno.|| papanwetzki.
|-
| alto linaje.|| tlahtohkāmekayōtl. || alrededor de.|| achi ye iwki.
|-
| ambos lados.|| īōntlapalīxtin. || amontonado.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| amplio.|| tlankakayaktli. || anales.|| zēxiwtlahkuilōlli.
|-
| anaranjado.|| tlapālpoyaktik. || anillo.|| ēlkuawyōtl.
|-
| animado.|| nemilzeh. || anteojos.|| tewiloīxtli.
|-
| antes, anteriormente.|| yeepa // antes que. in ihkuāk ayamo. || antigüedad.|| wehkāw nemiliztli, wehkāyōtl.
|-
| antiguo.|| wehkāwitiāni. || añadido.|| tlatepēwtitlālīlli.
|-
| apaciguado.|| tlākaziwki.|| aparte.|| nōnkuah.
|-
| apellido.|| tēuktōkāitl.|| aplanado.|| tlaātēzkamantli.
|-
| apoyo.|| tlamāmāllōtl.|| aprecio.|| netlaliztli.
|-
| apretado.|| tlakakatzalli.|| aprobado.|| tlayēkkaktli.
|-
| aptitud.|| neīxkāwilli.|| árbitro.|| tētlamachiliāni.
|-
| arbusto.|| kuawtōntli.|| arco.|| tlawītōlli.
|-
| argumento.|| tlahtōlnelwayōtl.|| armadillo.|| tlālpītzōtl.
|-
| armario.|| tlatlālīlōyān.|| armas.|| tlāwiztli, tētlāwitzmaktli.
|-
| arrepentimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.|| articulación.|| nepikyān.no.
|-
| asador.|| tlatlewātzalōni.|| asco.|| tlaihiyaliztli.
|-
| aserrado.|| xōxotlalli.|| asesinato.|| tēichtakamiktiliztli.
|-
| asesor.|| tēnānāmikini.|| así.|| iw kim mā, iwi.
|-
| asmático.|| motzakuāni.|| aspecto.|| īxkonēxiliztli.
|-
| asqueroso.|| tētlaēltih.|| asunto.|| tlahtōlpēwallōtl.
|-
| atado.|| tlatētewilpīlli.|| (que tiene lugar al) atardecer.|| tlateōtlākuīlli.
|-
| atentamente.|| nēzkālika.|| atento.|| yōllōmatki.
|-
| audaz.|| motlahpaloāni.|| aumento.|| tlamiyakiliztli.
|-
| aunque.|| (con cuantificador o nombre, en subjuntivo) mā nel // (...sea cierto) mā zo tēl // (en indicativo) māzo, māziwi // (aunque no) mā kin ahmo.|| autor.|| tlatlālihki.
|-
| autoridad.|| tēīxmawtiliztli.|| autorización.|| tēmākāwaliztli.
|-
| auxiliar.|| tēnānāmikini.|| aviso.|| tēnemachtiliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (B) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| bajada.|| tlatemōwiliztli.|| balde.|| tlapohpōwalōni.
|-
| barrio.|| tenānkiyāwatl, tlayakapan.|| (con) base en.|| nelwayōtika.
|-
| basado en algo.|| tlatzīnichotīlli.|| batalla.|| nehkaliztli.
|-
| bate.|| tlatewilōni.|| bellota.|| āwatomatl.
|-
| berro.|| ātezkilitl.|| bienestar.|| nekuikuililiztli.
|-
| (seas) bienvenido.|| mā yōlikatzin.|| biografía.|| tēnemilizpōwalli.
|-
| borrador.|| neyōlnōnōtzaya.|| bóveda.|| tekolōlli.
|-
| brillo.|| tlanēxtiliztli.|| brote (de planta).|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| bruja.|| tlāwipōchin.|| ¡buenos días!¡siéntese!|| ¡mā ximēwitihtiye!
|}
== Vocabulario de Akapochtli (C) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| cable.|| tlawilāmmekatl.|| caja.|| tlakallōtl.
|-
| calambre, espasmo.|| wapāwiztli. || calendario.|| ilwitlapōwalāmoxtli.
|-
| calmado.|| moyōlzēwih.|| cambiado de lugar.|| tlanāwaktlatēktli.
|-
| cambio.|| nehkuaniliztli.|| campo.|| tlawelmayān.
|-
| canal.|| ākokopilwāztli.|| cangrejo.|| tekuizihtli.
|-
| capital.|| tēkuākān.|| cardo.|| witzkilitl.
|-
| carrera.|| netlaloliztli.|| casi así.|| achi iwki.
|-
| catarro.|| tlatlaziztli.|| categoría.|| nenewkāyōtl.
|-
| cavidad.|| tlakomōlli.|| cefalotórax.|| tzontekomēlpantli.
|-
| censo.|| tlatlatzkitīlli.|| censura.|| tlaīxnāwatiliztli.
|-
| centrar.|| tlahkowiā.nitla.|| cepillo de dientes.|| netlammatilōlōni.
|-
| ceremonia.|| tlateōmawiztililiztli.|| cesped.|| tlachkuitl.
|-
| cerrado con llave.|| tlatepoztzauktli.|| cielo.|| nekuiltonōlōyān.
|-
| cima.|| tlakpayōtl.|| cinturón.|| kuitlalpikāyōtl.
|-
| círculo.|| yawaliwki.|| clausura.|| tlatzakuitikāyōtl.
|-
| clavo. || tlatepozmīnalōni.|| cobertor.|| tlachkawipilzōtl.
|-
| cocido.|| tlatzoyōnīlli.|| cocina.|| mōlchihchīwalōyān.
|-
| cofia.|| kuāololiwkāyōtl, tlapachiwkāyōtl.|| col.|| zentekochtli.
|-
| colocado.|| tlatēktli.|| color carne.|| tlatztalēwalli.
|-
| color violáceo.|| āyopālli.|| color verde gris.|| kilpālli.
|-
| color turquesa.|| xippālli.|| columna.|| temimilli.
|-
| combate.|| netēīxnāmiktiliztli.|| comediante.|| tēīxiptlatini.|
|-
| comedor.|| nekochkāyōtīlōyān.|| comentario.|| tlahtōlkakiliztīlōni.
|-
| comidas.|| tlemōlli.|| comienzo.|| tlapēwkāyōtl.
|-
| como una...|| zan ye nō iwi.|| compacto.|| tetewilakachtik, pīkki.
|-
| compañero.|| tēwānpoh.|| compasión.|| tēiknōmatiliztli, tlaokōlli.
|-
| completo.|| zēmāntok.|| composición.|| neyōlnōnōtzaya.
|-
| compromiso.|| netlatēnēwiliztli.|| compuesto.|| chiktlapanki.
|-
| concordancia.|| tlahtōlzetiliztli.|| conciencia.|| neyōlīxihmachiliztli.
|-
| conducta.|| tēnemiliztokiliztli.|| conectado.|| tlapilōwilīlli.
|-
| confiado.|| tētenitztīlli.|| confianza.|| neyōllōtiliztli.
|-
| confusión.|| tēīxneloliztli.|| confuso.|| īxpoliwki.
|-
| conjunto.|| nechikoliztli.|| conquista.|| tēpēwaliztli.
|-
| conquistador.|| tēyāōchīwki.|| constructor.|| motlazālōltihki.
|-
| continente.|| zēmāntok tlālli.|| contorno.|| tlatexxīnepanōlōni.
|-
| contra.|| wīkkopa, kopawīk.|| contrario.|| tēīxnāmikki // (al___) in ne.
|-
| copa del árbol.|| īmalakayōkān in kuawitl.|| copia.|| neīxkuītilāmatl, tlatlamachkuitl.
|-
| corregido.|| tlakxitoktli.|| cortesía.|| nehmatkāyōtl.
|-
| corrupción.|| tēichtakatlaxtlāwiliztli.|| corteza.|| kuawēwatl.
|-
| costra.|| nēxwākāyōtl.|| costumbre.|| tlamanitiliztli.
|-
| creación.|| tlatlākatililiztli.|| creado.|| tlachīwki.
|-
| creciente.|| molwih.|| crédito.|| tētlatlakuiltiliztli.
|-
| creencia.|| yōlpachiwiliztli.|| crema.|| tlaīxōtl.
|-
| crimen.|| tēichtakamiktiliztli.|| criminal.|| tēyōlpachoāni.
|-
| cristal.|| tewilotl.|| crónica.|| nemiliztlahkuilōlli.
|-
| cruel.|| nēntlākatl.|| cuadrado.|| tlanakazantli, tlapatlaxīntli.
|-
| cubierta.|| īxxōtl.|| cuento.|| tlaketzalli.
|-
| cualidad.|| neīxkāwilli.|| cualquiera.|| zāzākewātl.
|-
| cuidado.|| tlamachiyaliztli.|| (con) cuidado.|| netlakuitlawiliztika.
|-
| culpable.|| tlahtlakōleh.|| cultura.|| nenayōtl.
|-
| cumpleaños.|| tlākatilizilwitzintli.|| chiquillo.|| tēlpōkakōnetōntli.
|-
| choque.|| techikanāwaliztli.|| chupón.|| tlapipīnalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (D) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| débil.|| ahchikāwak.|| decisión.|| nezentlālilli, nenōtztli.
|-
| defecto.|| tlapilchīwaliztli.|| defectuoso.|| tlapilchīwtli.
|-
| defensa.|| nemāpatlaliztli.|| delgado.|| pitzaktik.
|-
| demanda.|| tlaihtlaniliztli.|| demora.|| tlawehkātlāzaliztli.
|-
| denuncia.|| tētēilwiliztli.|| desafío.|| tēnenewkāwiliztli.
|-
| desanimado.|| mokuekuetlaxoāni.|| desarrollo.|| tlamiyakiliztli.
|-
| descanso.|| nezēwiliztli, tēzezemēltiliztli.|| descendencia.|| tlākamekayōtl.
|-
| descubierto.|| tlapantlāzalli.|| descubrimiento.|| tlanēxtīlli.
|-
| descuido.|| nexīkkāwaliztli.|| desdén.|| tēikxotlaliztli.
|-
| deseable.|| tētlanektih.|| (el que) desengaña.|| tētlaīxtlatiliāni.
|-
| desesperación.|| netlawēlpololiztli.|| (acción de) desencadenar.|| tlatepozmekayōtomaliztli.
|-
| desgracia.|| tētlekotekiliztli.|| desgraciadamente.|| nēnwetziliztika.
|-
| desgraciado.|| nēntlākatl.|| deshecho.|| tlaahtletilīlli.
|-
| desidia.|| tlatziwiliztika.|| desorden.|| tēchalāniliztli.
|-
| (con) desorden.|| tēīxneloliztli.|| despensa.|| tlakualkalli.
|-
| desprecio.|| tēikxotlaliztli.|| después.|| zātēpan.
|-
| destruido.|| tlaahtletilīlli.|| desviación.|| tētlakāwaltiliztli.
|-
| determinación.|| iw tlatēnēwaliztli.|| devoción.|| tlateōmachiliztli.
|-
| día de fiesta.|| netlamachtilizilwitl.|| diámetro.|| patlāwaliztli.
|-
| dichoso.|| tlaknōpilwiāni.|| diestro.|| tlatlamachiāni.
|-
| diferente.|| tētlanēwih.|| dificultad.|| neohwikānakiliztli.
|-
| dinero.|| tlakōkōwalōni.|| director.|| tēkuexānoāni.
|-
| discreto.|| tlamawkāittani, īxtlamatini.|| discutible.|| īxnāmikiztli.
|-
| disculpa.|| netlakuepililiztli.|| disminuido.|| tlatepitilīlli.
|-
| distante.|| tētlālkāwih.|| distinto.|| tētlanēwih.
|-
| distribuido.|| tētlamachīlli.|| diversión.|| neāwiltīlōni.
|-
| diverso (a).|| nepapan, zentlamankīzki.|| división.|| nexeloliztli.
|-
| divulgación.|| tlapanitlāzaliztli.|| doctrina.|| tēizkaltiliztli.
|-
| dolor.|| tēchōktiliztli.|| domesticado.|| tlatlākaziwki, moyōlzēwih.
|-
| don.|| netlawtiliztli.|| donación.|| tēyokatiliztli.
|-
| dondequiera.|| nohwiyān.|| dormido.|| tlakochitīlli.
|-
| duda.|| netzotzonaliztli.|| dudosamente.|| neyōlpololiztika.
|-
| dudoso.|| tētzotzon.|| durante este tiempo.|| nemayān.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (E) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| educación.|| tlākawapāwaliztli.|| elección.|| tēīxketzaliztli.
|-
| elegante.|| moyēkchihchīwki.|| elegido.|| tlatzonāntli.
|-
| elemento.|| tlapēwkāyōtl.|| emplumado.|| tlapotonīlli.
|-
| encantamiento.|| teōtlāxililiztli.|| encendido.|| tekuīnki.
|-
| encino.|| āwatl, ōwatl.|| encuesta.|| tētlan tlahtlaniliztli.
|-
| enlace.|| nekuānāmiktiliztli.|| enorme.|| kuitlatolompōl.
|-
| ensalada.|| tlanechikōlkilitl.|| enseguida.|| zātēpan.
|-
| enseñanza.|| tēīxtlamachtiliztli.|| entero.|| zenkīzki, zezemēltik.
|-
| entonces.|| niman.|| entrañas.|| yōllohkalli.
|-
| entrega.|| tēkāwaliztli.|| entretenido.|| tēēllēlkīxtih.
|-
| entrometido.|| motēntihki.|| envío.|| netītlaniztli.
|-
| envoltura.|| tlakimiliwkāyōtl.|| (en la) época de.|| īnokīpan.
|-
| equitativo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| equivocación.|| netlanēwiliztli.
|-
| error.|| neīxkuepaliztli.|| escalera, escalón.|| tlamamatlatl.
|-
| escoba.|| tlapohpōwalōni.|| escogido.|| tlatzonāntli.
|-
| escritor.|| tlatlālihki.|| escuadra.|| tlanakazanōni.
|-
| escultura.|| tlakuawihkuilōliztli.|| esófago.|| yōllohīxtli.
|-
| espacio.|| tlakāwtli, tlakoyoyān.|| espantoso.|| momamawtiāni.
|-
| especial.|| nōnkuahkīzki.|| espera.|| tēchiyaliztli.
|-
| esperanza.|| nechixkāyeliztli.|| espinoso.|| witzyoh, tētzapīnih.
|-
| esplendor.|| tlanēxtiliztli.|| esponjoso.|| zonektik.
|-
| esquina.|| tlanakaztli.|| estimable, estimado.|| tlazohkāmachōni.
|-
| estable.|| chikāwatika.|| estado de las cosas.|| iwkātiliztli.
|-
| estanque.|| tlakilākāxitl.|| estufa.|| newākkātemalōyān.
|-
| exactamente.|| yēkyōlōtika.|| examen.|| tlakxitokiliztli, tlahtōlahxiliztli.
|-
| examinado.|| tlakxitoktli.|| excelente.|| tlazemikāwah, ¡ok zenkah wālka!
|-
| excusa.|| nekīxtiliztli.|| éxito.|| īpan nepōwaliztli, tēpanawiliztli.
|-
| exótico.|| wehkāwītz.|| experiencia.|| nemilizzōtl.
|-
| experto.|| tētlamachiliāni.|| explicación.|| tlakakiztilōni.
|-
| exterior.|| nēxiliztli.|| extremidad.|| tlatzakuitikāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (F) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| fábula.|| tlaketzalli.|| fácil.|| ahohwih.
|-
| fácilmente.|| ahyowi.|| falso.|| zan nēn tlatōktilōni.
|-
| falta.|| neīxkuepaliztli.|| fatigado.|| mokotzānki.
|-
| favor.|| tēiknēliliztli.|| fe.|| yōlpachiwiliztli.
|-
| fecundación.|| ōtzyōtl.|| fiado.|| tlatlanēwtli.
|-
| ficción.|| tlaīxpaniliztli.|| fiebre.|| netlewiliztli.
|-
| fiel.|| netlākanekōni.|| fielmente.|| yēkyōlotika.
|-
| filamento.|| tetepontepilōlli.|| filo.|| tēnatkāyōtl.
|-
| fin.|| tlamiliztli.|| final.|| tlatzakkān.
|-
| finalmente.|| ikken.|| firme.|| pipinki, tlatōktilōni.
|-
| fisonomía.|| īxkonēxiliztli.|| forma.|| iwkāyōtl,iwkiyōtl, tlamantiliztli.
|-
| fluido.|| chiyawiztli.|| follaje.|| kuawxiwitl.
|-
| formación.|| tlatlākatililiztli.|| formado.|| tlachīwtli.
|-
| fracaso.|| nehnenēnkoliztli.|| fracción.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| frágil.|| ahohwihtlapāni.|| fragmento.|| tlakotōnkāyōtl, xeliwkāyōtl.
|-
| fraude.|| tēīxpopoyochīwaliztli.|| frecuentemente.|| ahtza, achi miyakpa.
|-
| freno.|| tēmmekatl.|| frente.|| tlaīxpanyōtl.
|-
| frito.|| tlatzoyōnīlli.|| frustrado.|| tlanēnkōlli.
|-
| frutal.|| tlaakillō.|| (a la) fuerza.|| iwiwih.
|-
| fugitivo.|| moyēltiāni.|| fundador.|| tlanelwayōtiāni.
|-
| furioso.|| tlawēleh.|| (el) futuro.|| in āxkān mochipa.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (G) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| ganas.|| neikoltiliztli.|| gancho.|| ākatepozōtl.
|-
| genealogía.|| tlahtohkāmekayōtl.|| generación.|| tlatlākatiliztli.
|-
| general.|| nōwiyānyoh.|| generoso.|| tlazenkāwaltik.
|-
| gestos.|| īxyoyomoktiliztli.|| glándula.|| pexōntīlli.
|-
| globo.|| tlaihīyōtēntli.|| gobernador.|| tēitkini.
|-
| golfo.|| āyōllohko, āihtik.|| golpe.|| tēchikkanāwaliztli.
|-
| gorrión.|| teōkaltototl.|| gramática.|| netlahtōlmachtilōni, tlahtōlmelāwaliztli.
|-
| gratis.|| zān nēn.|| grave.|| tēēllēlahxitih.
|-
| gris.|| nextik.|| grosero.|| tēmmāmāzēwal, yōllōkikimil.
|-
| grueso.|| weltilaktik.|| grupo.|| tlaololōlli, tlaīxololōlli.
|-
| grasa.|| chiyawizōtl.|| grosor.|| pozāwakāyōtl.
|-
| gusto (nuestro___)|| tlawelmatiya.to.|| guerrero.|| tēyāōtlani.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (H) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| hacia.|| tlokpa, kopawīk, wīkkopa // (__el interior) tlahtikpa // (__arriba) ahkowīk.|| hábil.|| tlatlamachiāni.
|-
| habitación.|| nemowaliztli.|| habitante.|| nemini, chāneh.
|-
| hablador.|| tlatehtoāni.|| hacha.|| tepozkuawxexelōlōni, tlaxīmaltepoztli.
|-
| hambre.|| teohziwiliztli.|| hasta allí.|| in ok ixkichkāwitl.
|-
| hecho.|| nechīwaliztli // (__de tres maneras...etc.) ēxkān ihkak ik tlachīwtli...|| hemorroides.|| nekuilchilpilōliztli.
|-
| herida.|| tēchopīniliztli. || herido. || tlamiktīlli.
|-
| hermano menor.|| tēikawtli.|| héroe.|| tlamawichīwani.
|-
| hipocresía.|| nekualtokiliztli.|| historia.|| nemilizāmatl, nemiliztlahtōllōtl.
|-
| hocico.|| tēntomaktli.|| horrible.|| momamawtiāni.
|-
| hospitalidad.|| tēzeleliztli.|| huella.|| nekāwkāyōtl, (-s) tlakxipetlalli.
|-
| humilde.|| moknōmatini.|| humillado.|| tlatlanitlaniztli.
|-
| humor.|| chiyawiztli.|| humor acuoso.|| chiyawizātl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (I) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| idea.|| nematiliztli, tēīxīptlatiliztli.|| idéntico.|| ahkān tētlanēwi
|-
| identidad.|| nenewiliztli.|| (es) igual.|| tēnenewixka.
|-
| iluminación.|| tlatlatlamachiliztli.|| imagen.|| tlaīxīptlayōtl.
|-
| imaginado.|| tlapīpīktli.|| imbécil.|| īxkokowitz.
|-
| impar.|| wālwehwetzi.|| importante.|| ahkokīzaliztli.
|-
| imposible.|| aok weli.|| inagotable.|| ahmo tlamini.
|-
| incierto.|| tētzotzon.|| incluso.|| zān ye iwi.
|-
| independencia.|| tlākaxoxowkāyōtl.|| indicación.|| tētlaīxpantililiztli.
|-
| indiferente.|| tlaāwilkāwani.|| índigo (color).|| xiwkilipitzāwak.
|-
| inesperado.|| ahtēihmachitih.|| infinito.|| ahmo tlamini.
|-
| información.|| tēmachiztiliztli, tētlatēmoliliztli.|| insignia(s).|| tlāwiztli.
|-
| (en un) instante.|| tēīxkueōnka, achitōnka.|| instinto natural.|| yōllohīxihmachiliztli.
|-
| intacto.|| motkitika.|| inteligencia.|| tlaahzikāyōtl, yēktlamachiliztli.
|-
| intento.|| nelwiliztli. || intercambio. || tlapāpahtiliztli.
|-
| interior.|| yōllōkalli // (en el __) tlahtik // (del__) tlahtikpa.|| interrogación.|| tlahtlaniliztli.
|-
| intervalo.|| tlakoyokān. || inútil. || ahmo nekōni.
|-
| inútilmente.|| īxwexopan.|| inventado.|| tlapīpīktli.
|-
| inventario.|| tlazentlālilāmatl.|| investigación.|| tētlatepotztoiliztli.
|-
| invitación.|| tēkoachīwaliztli.|| invitado.|| tlakoachīwtli.
|-
| irrefutable.|| ahmo īxnāmikiztli.|| irregular.|| ahmo nāwatilpiyalli.
|-
| isla.|| tlālwāktli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (J) (K) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| jefe.|| tēchīwki.|| jaiba de mar.|| ātēkuizihtli.
|-
| joto.|| tēkuilōntiāni.|| jovencito.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| juego.|| neāwiltilōni.|| juez.|| tētlamachiliāni.
|-
| juntos.|| zepan.|| jugo.|| nekuīxkiwiwilli.
|-
| justo.|| tlatlamelāwkāchīwtli.|| kilo.|| tlatamachīwalōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (L) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| lado (por un __)|| zentlapal.|| lamentable.|| tēchōktli.
|-
| lámina.|| āmatlakotōnyōtl.|| lámpara.|| netlawililōni.
|-
| largo.|| wēyak, ānki, pitzaktik.|| leche.|| tlapātzkītl.
|-
| lechuga.|| zentakatl.|| lentamente.|| nekxitekpānaliztika.
|-
| lentes.|| īxtēzkatl.|| lento.|| ayaxkānyoh.
|-
| leñoso.|| kuawwātzalloh.|| letra.|| machiyōtlahtōliztli.
|-
| levantado.|| tlaahkoktli.|| libertad.|| tlākaxoxowkāyōtl.
|-
| libre.|| tlākamelāwak, tlatekililli.|| libre albedrío.|| nenehwiyānwiliztli.
|-
| liga.|| tlazālōlōni.|| ligado.|| tlatetewilpīlli.
|-
| ligero.|| ahkokki, ahkowetzki.|| límite.|| tepāmmachiyōtl.
|-
| linaje.|| tlākamekayōtl.|| línea.|| tlatexīnepanōlōni.
|-
| linterna.|| tlāwilkalli.|| liquen.|| chachawa.
|-
| lirio.|| tzaukxōchitl.|| lisiado.|| tlamiktīlli.
|-
| liso.|| tetzkaltik.|| loco.|| mozitl.
|-
| longitud.|| wehtlatzikāyōtl.|| luchador.|| momāiztlakoāni.
|-
| llanura.|| tlawelmāyān, zemmaniliztli.|| llave.|| tlatlapōlōni.
|-
| lleno.|| tēnki, tlatzonēwalli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (M) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| macizo.|| pīkki.|| madera.|| kuawwātzalli.
|-
| magnifico.|| moyēyēkketzki.|| mal hecho.|| tlapilchīwtli.
|-
| maldad.|| tetēnanāwatiliztli.|| maldición.|| tlatlaēlittaliztli.
|-
| maleza.|| tlāltetzmalli.|| manera.|| tlamantiliztli. cf. misma (de) manera figurada. machiyōtika.
|-
| maniático.|| īxkokowitz.|| mantel.|| netēmpohpōwalōni.
|-
| (en la) mañana.|| nōnchipa.|| maravilla.|| tlamawizōlli.
|-
| marca.|| nenekuilwāztli.|| martillo.|| tlatewilōni.
|-
| más.|| ok ye zenkah|| más pequeño.|| achitepitōn.
|-
| más o menos.|| iwkimmā, achi ye iwki, zazān kēnin.|| (la) mayoría.|| achi mochintin.
|-
| media luna.|| zentlakol mētztli.|| medida.|| tlaoktakaānōni // tamachīwka.no.
|-
| mediocridad.|| tlahkonemilizōtl.|| membrana delgada.|| ēwazizikuiliwiliztli.
|-
| memorial.|| tētlalnamiktīlōni.|| menguante (de la luna).|| īnekuepaliz in mētztli.
|-
| menor.|| achi tepitōn.|| menos.|| ok ye ahmo // (por lo __) mā zel // (en al __) achi ye iwki.
|-
| mensaje.|| netītlaniliztli.|| mente.|| tlaahzikāyōtl, tlaahzikāmatikāyōtl.
|-
| meta.|| ahziyān.|| método.|| tēizkaltiliztli.
|-
| metro.|| zentamachīwalli, oktakatl.|| mezclado.|| tlazennepanōlli.
|-
| miembro.|| kotōnkāyōtl.|| mientras.|| in ok.
|-
| milagro.|| tlamawizōlli.|| misericordia.|| tlatlākayōtl.
|-
| (de la) misma manera.|| zān ye iwi.|| mismo.|| nehwiyān // (ese mismo, allá mismo) zān ye nō ≈ zān ye nō yehwātl in ōnikihtoh, es eso mismo lo que dije. ≈ zān ye nō nikān, aquí mismo // (el mismo) in zān zē ≈ ka yehwātl in zān zē tlākatl, es el mismo hombre.
|-
| modelo.|| nemachiyōtīlli.|| modesto.|| moknōmatini.
|-
| modificado (de lugar).|| tlanāwak tlatēktli.|| (al) momento.|| wel ihkuāk.
|-
| (en el) momento en que.|| in kin iw, in iw.|| moneda.|| tlakōwalōni.
|-
| moreno.|| tlītlīlektik.|| movimiento.|| neolīniliztli.
|-
| muchedumbre.|| tētetzāwak.|| mudanza.|| nehkuaniliztli.
|-
| muebles de casa.|| chānyeloāni.|| mugre.|| tzokatl.
|-
| multiplicación.|| tlatōnakatiliztli.|| muleta.|| netlakechiya.
|-
| multicolor.|| tlātlātlapālpōwtli.|| multitud.|| tētetzāwak.
|-
| murmullo.|| popolokaliztli.|| musgo.|| āmomoxtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (N) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| narración.|| tlamelāwkāpōwaliztli.|| nata.|| tlaīxōtl.
|-
| natural.|| iwkiz.|| naturaleza.|| iwkātiliztli.
|-
| naturaleza humana.|| tlākayeliztli.|| naturalmente.|| iwyōtika.
|-
| necesario.|| monekini.|| necesidad.|| monekiliztli.
|-
| negado.|| tētlakāwaltīlli.|| nenúfar.|| ātlakuezonān.
|-
| nervioso.|| tlātlalwatik. ni. ahmo nō.|| niño.|| tēlpōkakōnetl.
|-
| nivel.|| tlaīxtēmitiliztli.|| nota.|| tlakakiztililiztli.
|-
| nuera.|| tlakpaichpōchtli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (O) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| obediente.|| tēkakini.|| obligación.|| tekiyōtl.
|-
| obra.|| tlachīwalli.|| observatorio.|| neīxtīlōyān.
|-
| obstáculo.|| tētlakāwaltiliztli.|| (no) obstante.|| mā tēl.
|-
| ocupado.|| tlaīxkāwki.|| odio.|| tēkokoliztli.
|-
| odioso.|| momamawtiāni.|| oficio.|| tlachihchīwkāyōtl.
|-
| (el) olfato.|| tlahnekuiya.no.|| opinión.|| nematiliztli.
|-
| opuesto.|| tēīxnāmikki.|| opositor.|| motēīxnāmiktiāni.
|-
| orden.|| netekpānkātlāliliztli.|| orgullo.|| nepantlāzaliztli.
|-
| original.|| tlatzīntīlōni.|| osado.|| motlahpaloāni.
|-
| oscuro (confuso).|| īxpoliwki.|| otra vez.|| nō kuelle.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (P) (Q) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| paciencia.|| tlayōllōtepitzwiliztli.|| pacto.|| nezennōnōtzalli.
|-
| pala.|| tlaakānōni.|| paquete.|| zentlayawalōlli.
|-
| parada.|| nemaktiliztli.|| parece que.|| mach // el que se __mucho a otro. wel tēkīxtih.
|-
| parecido.|| tēnenewiliztli.|| parte.|| nōnkuahkīzaliztli.
|-
| parte opuesta, trasera de algo.|| tlatepotzōtl.|| (por todas) partes.|| zenkol.
|-
| participación.|| nezepaniknēliliztli.|| particular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| pasión.|| neyōlkokoltiztli.|| paso a paso.|| nekxitekpaliztika.
|-
| patadas.|| tlatētelikzaliztli.|| patria.|| tlākatiyān.
|-
| pausa.|| netzikoliztli.|| paz.|| yēktlamatkāyetōliztli.
|-
| pecas.|| neīxihtlakoliztli.|| pedazo.|| tlakotōnyōtl.
|-
| pedo.|| neiyexiliztli.|| pegajoso.|| tetezāliwini.
|-
| peligro.|| tla-, neohwikānakiliztli.|| pensador.|| mokexkitzawani.
|-
| pensamiento.|| tlanemiliztli.|| pérdida.|| tēiknōtililiztli.
|-
| peregrinación.|| tlamahzēwkānemiliztli.|| perezoso.|| tlātlahkomatini.
|-
| perfume.|| popochtli.|| permiso.|| tēmākāwaliztli.
|-
| perpetuo.|| aik tlamini.|| petición.|| tētlaihtlaniliztli.
|-
| pilar.|| tlaketzalmimilli.|| pino.|| āyawkuawitl.
|-
| pinzas (de cejas).|| neīxkuāmōltzompiwani. cf. tenazas.|| placer.|| zemēlli.
|-
| plano.|| zemonok.|| planta.|| tlanelwayōtl, takatl.
|-
| plantilla.|| nemachiyōtīlli.|| pluma para escribir.|| tlahkuilōlōni.
|-
| poco a poco.|| tlamach-. cf.|| paso a paso poder.|| weliyōtl.
|-
| poderoso.|| tēīxmāmawtih.|| portero.|| tlatlapoh.
|-
| porvenir.|| in āxkān mochipa.|| positivo.|| tēyōlmahxiltīlōni.
|-
| precaución.|| tēēllēlahxitih.|| prendido.|| tekuīnki.
|-
| presente.|| āxkān mochīwa.|| presidente.|| tlahtohkātēīxīptla.
|-
| presión.|| tēihziwitiliztli.|| prestado.|| tlatlanēwtli.
|-
| prevenido.|| tlanemachitīlli.|| prieto.|| tlītlīlektik.
|-
| (es la) primera vez que.|| kin iwti.|| primero.|| ākachto.
|-
| primitivamente.|| iwti.|| prisa.|| netlalotikīzaliztli.
|-
| privilegio.|| tēiknēlilōni.|| probable.|| neltilīlōni.
|-
| procesión.|| zempankīzaliztli.|| proceso.|| tlahkuilōllōtl.
|-
| profundidad.|| wehkātlānyōtl.|| progreso.|| neiknēliliztli.
|-
| prohibido.|| tētlakāwiltīlli.|| prolongación.| wēyakiliztli.
|-
| promesa.|| tlatēnēwaliztli.|| prometido.|| tlatēnēwalli.
|-
| propiedad.|| iwkātiliztli.|| propio.|| īxkoyān.no.
|-
| a propósito.|| īwetziyān.|| protección.|| tēmanawiliztli.
|-
| protector.|| tlahpalēwiki.|| provecho.|| netlaīxnēxtililiztli.
|-
| proyecto.|| nelwiliztli, zentēnēwalōka.no.|| (con) prudencia.|| nezkaliliztika.
|-
| prueba.|| tēyehyekoliztli.|| publicación.|| tlapanitlāzaliztli.
|-
| publicado.|| tepanōtlalli.|| puente.|| tenolli.
|-
| puesto.|| tlatēktli.|| pulmón.|| chichitl, ihīyōpexōtīlli.
|-
| punta.|| tlakpayōtl.|| puntiagudo.|| tētzapīnih.
|-
| puñalada.|| tēihxiliztli.|| puro.|| ahtlanelōlloh.
|-
| queso.|| tlatetzāwalli chīchīwalāyōtl.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (R) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| racimo.|| zemochōlli.|| raíz.|| tlanelwatl.
|-
| rama.|| kuammāitl // (como derivación de) kuawtzonyōtl.|| rango.|| netekpāntlāliliztli.
|-
| raramente.|| zān ika, zān kēmmanyān.|| raro.|| poyaktik, xaxaltik.
|-
| rastrillo.|| nemomotzōlōni.|| raza.|| tlākamekāyōtl.
|-
| razón.|| īxtlamachiliztli.|| razonamiento.|| nematkātlahtoliztli.
|-
| rebajado.|| tlatepitōnōlli.|| rebelde.|| tētlakuepiliāni.
|-
| recogido.|| tlaahkoktli.|| recomendado.|| tētenitztīlli.
|-
| recompensa.|| tlatlawtīlli.|| reconocimiento.|| netlazohkāmatiliztli.
|-
| recopilación.|| tlazentlālilāmatl.|| recreo.|| neāwiltīlōni.
|-
| redondeado.|| tlatewilakachōlli.|| redondez.|| tewilakachīwkāyōtl.
|-
| reflexión.|| netlatēmoliliztli.|| refugio.|| neyānayān.
|-
| refutación.|| tētlahtōlpololiztli.|| regalo.|| tēnemaktli.
|-
| regla (disposición).|| tlatekpāntzīntli.|| regla (para medir).|| tlawawanalōni.
|-
| reloj.|| tlapōwaltepoztli, tepoztlapōwalli.|| relación.|| neteikniwtiliztli.
|-
| relámpago.|| tlatepetlāniliztli.|| remordimiento.|| tlahtlakōlchōkiztli.
|-
| reparación.|| tētlapahtililiztli.|| repartidor.|| tētlamachiāni.
|-
| repleto.|| tēnki.|| representación.|| tēīxīptlatiliztli.
|-
| reproche.|| tlaīxnāwatiliztli.|| reproducción.|| tlakopīnaliztli.
|-
| resfriado.|| tlatlaziztli.|| respeto.|| tēīxtililiztli.
|-
| respetuoso.|| tēīxtiliāni.|| respiración.|| neihīyōtiliztli.
|-
| respondón.|| tlatehtoāni.|| respuesta a una carta.|| tēāmatlahkuilōlnānkiliztli.
|-
| restauración.|| tetlapahtililiztli.|| restos.|| tlakāwilli.
|-
| resultado.|| mochīwaliztli.|| resurrección.|| nezkaliliztli.
|-
| retoño.|| kilyōllohtli.|| retraso.|| tētlāliliztli.
|-
| reunido.|| tlaīxololōlli.|| reunión.|| tlākanechikōlli.
|-
| revés, envés.|| īxkuepa.no.|| revisado.|| tlakxitoktli.
|-
| revuelto.|| tlazennepanōlli.|| ricamente.|| tētlamachtiliztika.
|-
| riesgo.|| tlaohwikānakiliztli.|| rival.|| tēnāmikini.
|-
| rizoides.|| tzikotlanelwatōntli.|| roedor.|| tlatetexoāni.
|-
| rosa.|| tlaztalēwalli.|| rosado.|| tlapālpoyaktik.
|-
| rozadura.|| netoxōmaliztli.|| rubio.|| īxkoztik.
|-
| rudo.|| yōllohkikimil.|| ruido.|| tlakawakaliztli, tlatetekuīniliztli.
|-
| rumor.|| tlahtōlchitōniliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (S) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| sábana.|| tlazaliztāk.|| saber de memoria.|| notēnko nikmati.
|-
| saco.|| xikipilli, tlamāmālli.|| salario.|| tēpatiyōtīlōni.
|-
| salud.|| pākkāyeliztli, pahtiliztli.|| saludable.|| tēchikāw, tēnēwelmachitih.
|-
| salvado (de trigo).|| tlapayāntextli.|| sano.|| tlākamelāwak.
|-
| sartén.|| tepozahpāztlatzoyōnilōni.|| satisfacción.|| tēyōlmahxiltiliztli.
|-
| satisfecho.|| mowelittak.|| secretario.|| tlahtōlihkuiloāni.
|-
| secreto.|| teōtlanēzkāyōtīlōni.|| seguidor.|| tēnematilizkuīni.
|-
| sello.|| nenekuilwāztli.|| (es) semejante.|| tēnenewixka.
|-
| sencillo. cf. simple sensación.|| nematiwani.|| sensual.|| tlaēlpākini.
|-
| sensualmente.|| tlaēlpākiliztika.|| sentido del tacto.|| tlamātokaya.no. cf. olfato, vista, gusto sentimiento. nemachiliztli.
|-
| señal.|| nēzkāyōtl.|| separación.|| tētlāllōtiliztli.
|-
| separado.|| tlatēktli.|| servicio.|| tlayekōltīlōkāyōtl.
|-
| servilleta.|| netēmpohpōwalōni.|| siembra.|| tlatepēwaliztli.
|-
| silbido.|| kikinakiliztli.|| sillón.|| netlāliāyān.
|-
| similitud.|| tēnenewiliztli.|| simple.|| zēmani.
|-
| simultáneamente.|| netlok.|| sin fin.|| aik tlamini.
|-
| sin embargo.|| mā tēl.|| singular.|| nōnkuahkīzki.
|-
| sinónimos.|| tlapohtiliztlahtōlli.|| soberanía.|| tlahtohkātiliztli.
|-
| solicitante.|| tētlaihtlaniliāni.|| solicitud.|| tlaihtlaniliztli.
|-
| sombrero.|| nekuāzēwalwīlōni.|| sometido.|| motēzemmakani.
|-
| sonido.|| kakalakaztli, tlatlatzkaliztli.|| sopa.|| tetzāwalmōlli.
|-
| soportable.|| tlemachōni.|| soporte.|| tlamāmāllōtl.
|-
| sorprendente.|| tēihzāwih.|| sorprendido.|| mokuītiwetzini.
|-
| sorpresa.|| neihzāwiliztli. tēihzāwiliztli.|| sostén.|| tlamāmālōni.
|-
| subterráneo.|| tlanitālli.|| sucesivo.|| tētokilih.
|-
| suceso.|| nechīwaliztli.|| suegro.|| tlakpatahtli.
|-
| suma.|| tlazempōwaliztli.|| superior.|| tlamiyawayōtia. zentiāchkāw.
|-
| suponiendo que.|| mā zo tēl.|| superficie.|| tlaīxpayōtl, zemmaniliztli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (T) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| tal.|| iwki // tal cual. niman iw. // tal vez. ahzo. // (por) tal razón, causa. ye īpampa.|| tallo.|| tzīnkuawyōtl, kiyotl.
|-
| tamaño.|| tamachīwka.no.|| tampoco.|| ahnōmo, ahmo nō.
|-
| tapadera.|| tlaīxtlapachōlōni, tlatlapachōlōni.|| tardío.|| tlateōtlakuīlli.
|-
| techo.|| tapalkatlapantli, wapalkalkuātl.|| tejado.|| tapalkatlapantli.
|-
| tejido.|| tlahkittli.|| tenazas.|| tlatepozkakalokotōnalōni.
|-
| tentación.|| tēneyēyekōltiliztli.|| tenue.|| xaxaltik.
|-
| territorio.|| nekallōtīlōyān.|| terror.|| netlakmawtiliztli.
|-
| tesoro.|| tlaāxkātīlli.|| tiempo (a su debido___).|| monekiyān. (en) tiempos de. īnokīpan.
|-
| tienda.|| tlanamakilizkalli.|| tímido.|| momāmatini.
|-
| tirano.|| tlanehnekini.|| toalla.|| nemāpohpōwalōni.
|-
| (por) todas partes.|| nonoka, zenkol.|| todopoderoso.|| zemwelitini.
|-
| tonto.|| tepochtli.|| tormenta.|| neehēkanāmiktiliztli.
|-
| torpe.|| tlakuepkāchīwani.|| tos.|| tlatlaziztli.
|-
| tosco.|| chachakuachtik.|| total.|| tlazezempōwalōni.
|-
| trabajador.|| tlaāxki.|| traición.|| tētenanāwatiliztli.
|-
| trampa.|| tzowāztli.|| tranquilamente.|| tēpāpākiltiliztika.
|-
| (en el) transcurso de.|| nemayān.|| transparente.|| tewilotik.
|-
| transporte.|| tlazāzākaliztli.|| trapito.|| tlapohpōwalōnitōn.
|-
| trato.|| nenāwatiliztli.|| trébol.|| okoxōchitl.
|-
| tregua.|| neyāōzēwiliztli.|| tribunal.|| tlakakowayān.
|-
| triste.|| tētolīnih.|| tristeza.|| tlaokōlli.
|-
| triunfo.|| tēpanawiliztli.|| trueque.|| tlapahpatiliztli.
|-
| tubería.|| āpipilwāztli.|| tubo.|| ākatlatēktli, āpipilōlli.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (U) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| último.|| tlakuitlapankāyōtl, tlatzakkuiā.|| unidad.|| nezezētililiztli.
|-
| unido.|| tlazālōlli.|| unión.|| nezezētililiztli.
|-
| universal.|| nōwiyānyoh.|| urbanidad.|| tlātlākayōtl.
|-
| uso.|| iw tlamaniliztli.|| útil.|| nekōni.
|}
== Vocabulario de Akapochtli (V) (Y) ==
{| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;"
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Caxtillāntlahtōlli (Español)
! style="width:25%; background-color:#D8BFD8; color:black;" | Nāhuatlahtōlli (Náhuatl)
|-
| vacío.|| iwkātlahyōtl.|| vaina.|| tlamalwilōni.
|-
| valor.|| yōllōtlahpaltiliztli.|| valle.|| tepēihtik(tli), tlawelmayān.
|-
| vanidoso.|| moyewaihtoāni.|| vapor.|| pōkyōtl.
|-
| vara.|| tlakōtl.|| variable.|| yōlkuēkuepki.
|-
| velar.|| ahkochiztli niknochīwaltiā.|| venganza.|| netzonkuililiztli.
|-
| vengativo.|| tētlakuepkāyōtiliāni.|| ventaja.|| neiknēliliztli.
|-
| ventajoso.|| tēwelnemitih.|| ventana.|| tlattōyān.
|-
| vergüenza.|| netonēwaliztli.|| veteado.|| tlatlātlapālpōwtli.
|-
| (de) vez en vez.|| zān ika.|| vicio.|| tlapilchīwaliztli.
|-
| vicioso.|| tlahtlakōleh.|| vidrio.|| tewilotl.
|-
| violencia.|| tekuitlawiliztli, tlākamazāyōtl.|| violento.|| tlawēleh.
|-
| violeta.|| kuappachtli.|| virrey.|| tlahtohkātēīxīptlatl.
|-
| viscoso.|| zazalik.|| visión.|| tlachiyaya.no.
|-
| voz.|| tzātzahtziliztli.|| yema.|| kuawtotomoliwkāyōtl.
|-
| yerno.|| tlakpapilli.|| yeso.|| tezokitl.
|}
[[Neneuhcāyōtl:Tlahcuilolli]]
hcbp01wx2wcy7ztsipfmwh9ncqjbu3o
Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999
2
24649
528350
525574
2026-07-26T14:05:37Z
Akapochtli
159
Archivando Bulo
528350
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
== Ximopanōltih timochtīn ==
¡Niltze!
Soy Ramón Felipe, mexicano del norte del país y participo también en la [http://es.wikipedia.org/wiki/Usuario:Battroid Wikipedia en Español]. me parece muy interesante este proyecto, por la difusión de un idioma como el nahuatl y además por el hecho de estar comenzando esta wiki, no conozco mucho del idioma y por ello quiero centrar mis contribuciones en categorizar y crear las plantillas necesarias para que esta wiki llegue pronto al nivel de las mas avanzadas.
Esta es mi página de usuario en la [[Huiquipedia nāhuatlahtōlcopa | Huiquipedia]], cualquier comentario favor de ponerlo [[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Felipe.ir1999| aquí]].
Gracias --[[Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir1999|Felipe.ir1999]] 17:12 29 Yēt 2011 (UTC)
==Ramón Felipe ītlahcuilōl==
[[Īxiptli:MountainIztaccihuatlMexico01.jpg|thumb|200px|In tletepētl [[Iztāccihuātl]] aciquihua in [[Tlālmanalco]] īāltepēcalpōl, amo huehca īpan Chālco.]]
'''¿Ticmati tlehca otiyahueh inin tepetl?'''
* Tlein ipampa ticatcah in caxtōlli ēcāhuaztin, ōtipanōqueh in calīxcuātl tocalpōl Huexōtzinco īhuān nōīhuān ticatcah in Cītlaltepētl īhuān tlamilizpan ōtictēmoah nocōzcauh.
== Huahquīntīn īhuīc in tlein niyāhuīcyāuhtiya ==
Tlahtōahua īhuīcpa āchtocaxtillāntōc huēhuehcāyōmatiliztli, nicān niquinyanmitztetlāuhtiya cēqui huahquīntīn ahmohuehcah īācamehtlamizhuān:
== Tlālmachiyōtl ==
{| class="wikitable" style="text-align: center"
! Tlamiz !! Āltepēcalpōllōtl !! Tlahtohcāyōtl !! Ticoyōcmachitiliztli
|-
|[[Īxiptli:Escudo Chignahuapan.svg|border|right|30px|Chiucnāuhāpan]] || [[Chiucnāuhāpan]] || [[Puebla]] || "Chiucnāhui", "ātl" īhuān "tlān".
|-
| || [[Iztacmāxtitlan]] || [[Puebla]] || "Iztāc", "māxtli" īhuān "tlān".
|-
| || [[Huēyipochtlān]] || [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] || "Huēyi", "pochtēcatl" īhuān "tlān".
|-
|[[Image:San andres cholula escudo.PNG|border|right|30px|San Andrés Cholōllān]] || [[San Andrés Cholōllān]] || [[Puebla]] || "Cholōa" īhuān "lān".
|-
| || [[Ehēcatzinco]] || [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] || "Ehēcatl", "tzintli" īhuān "co".
|-
|[[Īxiptli:Coat of arms or Tetela del Volcan.svg|border|right|30px|Tetela del Volcán]] || [[Tetēllān in Tlitepētl]] || [[Morelos]] || "Tētl", "tetlatquini" īhuān "lān".
|-
|[[Īxiptli:Coat of arms of Puebla.svg|border|right|30px|Huexōtzinco]] || [[Huexōtzinco]] || [[Puebla]] || "Huexōtl", "tzintli" īhuān "co".
|-
|[[Īxiptli:Escudo_Lazaro_Cardenas.jpg|border|right|30px|Lázaro Cárdenas]] || [[Lázaro Cárdenas (Michhuahcān īāltepēcalpōl|Lázaro Cárdenas]] || [[Michhuahcān]] || Tētōcāyōtilī ihquin ītāuhcāyōpan in tlahtohcātēīxiptla [[Lázaro Cárdenas]].
|-
|[[Īxiptli:Glifo cuajimalpa de morelos df.jpg|border|right|30px|Cuauhxīmalpan]] || [[Cuauhxīmalpan]] || [[Calpōlli Tlahtōlōyān]] || "Cuahuitl", "xīmalli" īhuān "pan".
|-
|[[Īxiptli:Escudo Delegacional IZTACALCO.svg|border|right|30px|Iztācalco]] || [[Iztācalco]] || [[Calpōlli Tlahtōlōyān]] || "Iztātl", "calli" īhuān "co". ("Iztāc", "calli" īhuān "co").
|-
| || [[Nextlālpan]] || [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] || "Nextli", "tlālli" īhuān "pan".
|-
| || [[San Agustín Tlachīyacac]] || [[Hidalgo]] || "Tlachtli", "titlān" īhuān "cuahuitl". Quihtōznequi caxtillāntlahtōlcopa "Entre los árboles del juego de pelota". Tetōcāyōtīlli ihcon mahuizpan Agustín de Hipona, santo de la Iglesia católica.
|-
| || [[Tiyānquiztēnco (Hidalgo īāltepēcalpōl)|Tiyānquiztēnco]] || [[Hidalgo]] || "Tiyānquiztli", "tēntli" īhuān "co". Quihtōznequi caxtillāntlahtōlcopa "A orillas del mercado".
|-
| || [[Cōzcatlān (San Luis Potosí īāltepēcalpōl)|San Luis Potosí]] || [[San Luis Potosí]] || "Cōzcatl" īhuān "tlān". Quihtōznequi caxtillāntlahtōlcopa "Lugar donde abundan los collares de joyas".
|}
== ¿Anquimatih cānin nihuelīti niczalōhuaz in tlahco nāhuatlahtōlli pampa nictiltiz īca in tecpillahtōlli? ==
Īpan in [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco īāltepēcalpōlhuān]] quēmeh: [[Tetzcohco]], [[Santiago Tiyanquiztēnco]], [[Chālco (āltepēcalpōllōtl)|Chālco]], [[Nextlālpan]], [[Huēyipochtlān]], [[Xālātlauhco]], [[Tepotzohtlān]], [[Huēhuehtohcān]] īhuān [[Tzompanco]], īpan inīn [[Āltepētl Mēxihco]] ([[Tlālpan]], [[Mīlpan Tlacpac]], [[Āzcapōtzalco]], [[Xōchimīlco]]), [[Tlaxcallān]] ([[Calpōllālpan]]), [[Puebla]] ([[Huexōtzinco]] īhuān [[Cholōllān]]) īhuān [[Morelos]] īmictlān ([[Yacapīxtlah (āltepēcalpōlli)|Yacapitztlān]]).
== ¿Anquinequih tlein ōniquinyanmitzcāhuaca āmatlahcuilōlli īpan in tlahtōlli īcalpōtlahtōlhuān? ==
==Nāhuatl==
[[Image:IXTAPAN DE LA SAL.svg|border|right|30px|Iztapan]]
'''¡Ximopanōltih Iztapan!''' <br />
Anhuelitih quitēmoa tlanōnōtzaliztli Nāhuatlahtōltechcopa [[Nāhuatlahtōlli|nicān]].
==Nahuatlahtolli==
[[Image:Alcaldía Azcapotzalco.png|border|right|30px|Azcapotzalco]]
'''¡Ximopanoltih Azcapotzalco!''' <br />
Anhuelitih quitemoa tlanonotzaliztli Nahuatlahtoltechcopa [[Nāhuatlahtōlli|nican]].
==Nauatlajtoli==
[[Image:Zacatlan.jpg|border|right|30px|Zacatlān]]
'''¡Ximopanolti Sakatlan!'''<br/>
Anuelitij kitemoa tlanonotsalistli Nawatlajtoltechkopa [[Nāhuatlahtōlli|nikan]].
==Nahualatol==
[[Image:Escudo de apatzingan.jpg|border|right|30px|Apatzincan]]
'''¡Ximopanoltih Apatzincan!'''<br/>
Anhuelitih quitemoa lanonotzalizli Nahualatoltechcopa [[Nāhuatlahtōlli|nican]].
==Nawatlajtoli==
'''¡Ximopanolti Pawatlan!''' <br />
Anwelitij kitemoa tlanonotsalistli Nawatlajtoltechkopa [[Nāhuatlahtōlli|nikan]].
==Nawatlatole==
'''¡Ximopanolti Ixkakixtlan!''' <br />
Anwelitih kitemoa tlanonotsalistli Nawatlatoltechkopa [[Nāhuatlahtōlli|nikan]].
== Sobre preguntas y respuestas con la gramática del idioma ==
Por cierto, supongo que tengo los verbos que corresponden a cada tiempo. Las respuestas correctas están en mi diccionario.
'''¿Vienes a Tlatlauquitepec?''' / ¿Tihuala Tlatlaukitepek?
(Kemaj: Sí)
'''¿A dónde irás?''' / ¿Cānin tiyāz?
(Niyāz [[Zacatlān]], [[Puebla]] / Iré a [[Zacatlān|Zacatán]], [[Puebla]])
'''¿Niman kah asi [[Ātēxcal|Atexkal]] nawi iyukayohuan?''' / ¿Entonces hay cuatro formas de llegar a [[Ātēxcal|Atexcal]]?
(Kuale / Sí)
'''¿Tlein tikchiwa'? [λen tichiwah]''' / ¿Qué hacemos?
(Tikuikaske' in Juan Pirulero ikuika [Tikwiskakeʔ in ikwika]: Cantaremos la canción de Juan Pirulero)
== Sobre preguntas y respuestas con la gramática de sus variantes dialectales relacionadas con el náhuatl clásico ==
Por cierto, supongo que tengo los verbos que corresponden a cada tiempo. Las respuestas correctas están en mi diccionario.
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
'''Nicān ticpiya'''
(Aquí tienes)
'''¿Canin tiyahueh axcan?'''
(¿A dónde vamos ahora?)
'''Ixcaqui, Dora, ¿tihuelitiz titepentlecoayez ompa acopa?'''
(Oye, Dora, ¿podrás escalar hasta allá arriba)
'''Inon nihuiquilia nicchihuaz, Botas'''
(Eso debo hacer, Botas)
'''¿Antlahpalehuizqueh nitepentlecoayez?'''
(¿Me ayudarán a escalar?)
'''Tihuelitih ticchihuazqueh'''
(Podemos hacerlo)
'''¿Quenin catca motlahcotonyo iahuicyaniliz?
(¿Cuál fue tu parte favorita del viaje?)
'''Ēyi cicītlaltin xittōntin'''
(Tres estrellas exploradoras)
{{Col-4}}
'''¡In ketsalpalaomej amo kiyasi ihuicpa Guerrero ok Akatlan ialtepekalpol Mexiko itlahtokayo Puebla!'''
(¡La mariposas monarca no han llegado desde Guerrero hasta el municipio de Acatlán en el estado mexicano de Puebla!)
'''¿Kanin tiyaweh achto?'''
(¿A dónde vamos primero?)
'''Tiquihtoah tichuīcayezqueh Bebé Zorro īcuepan īcal īhuān Zorro tēpalēhuitica'''
(Tratamos de llevar a Bebé Zorro de regreso a su casa y Zorro está ayudando)
'''¿Zorro tēpalēhuitica? ¡Cualli ca!'''
(¿Zorro está ayudando? ¡Qué bien!)
'''¡Ōticmāhuitzoa, Bebé Zorro!'''
(¡Lo lograste, Bebé Zorro!)
'''Dora, xiquinilhui īhuīc Zorro tlein ōtechpalēhuia'''
(Dora, dile a Zorro que nos ayudó)
'''¿Quēnin catca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?'''
(¿Cuál fue su parte favorita del viaje?)
{{Col-end}}
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
'''¡Oanquineloah cualli!'''
(¡Remaron bien!)
'''¿Tlein hueliti chihuaz toMáquina Reparadora Super Fenomenal intla quipatiya amocohuan axcan?'''
(¿Qué puede hacer nuestra Máquina Reparadora Super Fenomenal si repara sus cosas ahora?)
'''¡Quemah!'''
(¡Sí!)
'''¡Ōticpatiya, tlazohcāmati!'''
(¡Lo reparaste, gracias!)
'''¡Ōanmācēhuah īhuān ōcāhuah cualli! ¡Quēmah, Disco!'''
(¡Bailaron y pararon bien! ¡Sí, Disco!)
'''¿Canin tiyahueh achto?'''
(¿A dónde vamos primero?)
{{Col-4}}
'''Tihuelitih ticmanilizqueh niquihuicamachiyol pampa tiquintemozqueh'''
(Podemos usar mi telescopio para buscarlos)
'''¡Ōtiyaci nocalpan, Corderito!'''
(¡Llegaste a mi casa, Corderito!)
'''¡Xicpōhuacān nōhuān!'''
(¡Cuenten conmigo!)
'''¿Cānin piya tlein yāuh in xōchitl?'''
(¿A dónde tiene que ir la flor?)
'''¿Cānin tichānti tehhuātl, xōchitzintli?'''
(¿Dónde vives tú, florecita?
'''¡Ca miac ēhēcatl!'''
(¡Hay mucho viento!)
'''¿Āxcān anquittah cē āyōtin īōllōl?'''
(¿Ahora ven un grupo de calabazas?)
{{Col-end}}
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
'''¡Xaltotonqui, xaltotonqui!'''
(¡Arena caliente, arena caliente!)
'''¿Quenin ka moxiuhkauh?'''
(¿Cuál es tu estación favorita?)
'''Dora, ¿cānin ōyēhuah in tēcutli Cárdenas Fernández?'''
(Dora, ¿a dónde se fue el señor Cárdenas Fernández?)
'''¿Amehhuāntin anquittah in tēcutli Cárdenas Fernández?'''
(¿Ustedes ven al señor Cárdenas Fernández?)
'''Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Chīmalhuahcān īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca motlahcotōnyō īahuīcyaniliz?
(Hoy tuvimos un viaje al municipio de Chimalhuacán en el estado de México, ¿cuál fue tu parte favorita del viaje?)
{{Col-4}}
'''¿Tlein ōllinqui inīn ca?'''
(¿Qué máquina es esta?)
'''¿Cānin tictēmōzqueh in tomīn?'''
(¿Dónde buscaremos el dinero?)
'''¡In chānequi ōquicuep!'''
(¡El duende regreso!)
'''¿Ca ye cualli, Tēcutli Chānequi?'''
(¿Está bien, Sr. Duende?)
'''¡Niman, tiyāhueh!'''
(¡Entonces, vamos!)
{{Col-end}}
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
'''¡Tehhuāntin tiyāzqueh īcanicān!'''
(¡Nosotros iremos por aquí!)
'''¡Amehhuāntin ōanyāhueh cē nenemilzpan tepozmalacatl!'''
(¡Ustedes fueron un sorprendente paseo en coche!)
'''Axkan otiyawikyawej in Tlaxomolko Zuñiga, Xaliko; ¿kajtli katka amawikyanilis itlajkotonyo?'''
(Hoy viajamos a Tlajomulco de Zuñiga, Jalisco; ¿cuál fue su parte favorita del viaje?)
=Les dejó la letra de la canción de Juan Pirulero=
Les dejó la letra de la canción de Juan Pirulero en el náhuatl del noroeste central para que se la aprendan de memoria.
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
Iskatki in Juan Pirulero ipatol <br/>
in sesen akin ma ina ipatol <br/>
Juan Pirulero inyanmitznawatiya wan newatiya <br/>
tlen amotlatzotzonal xiktokakan. <br/>
Iskatki in Juan Pirulero ipatol <br/>
in sesen akin ma ina ipatol <br/>
Juan Pirulero inyanmitznawatiya wan newatiya <br/>
λen amoλatzotzonal xiktokakan. <br/>
Iskatki in Juan Pirulero ipatol <br/>
in sesen akin ma ina ipatol <br/>
Juan Pirulero inyanmitznawatiya wan newatiya <br/>
tlen amotlatzotzonal xiktokakan. <br/>
{{Col-end}}
=¿Existen diferentes conjugaciones de verbos en el mexicano de Temixco? =
Si nos encontramos contigo en el municipio de Temixco, ubicado en el estado mexicano de Morelos, debemos aprendernos las conjugaciones de un verbo diferente con cada persona, indicativo, gerundio, extraverso, tiempo e imperativo
1 [¿Kenin motoka: ¿Cómo te llamas?]
2 [Notoka Dora: Me llamo Dora]
3 [¿Tihuala titlakuas istachichichiualatl?: ¿Vienes a comer arroz con leche?]
4 [Kemaj, nihualas titlakuas: Sí, vendré a comer]
= Tengo las mismas conjugaciones de un verbo diferente con cada persona y tiempo simple y compuesto en el mexicano del centro alto, el diálecto relacionado con el náhuatl clásico =
1 [¿Ihuicpa canin tihuala tehuatl?: ¿De dónde vienes tú?] <br/>
2 [Nehhuātl nihuālla Ehēcatzinco: Yo vengo de Ecatzingo]
= Tengo las mismas conjugaciones de un verbo diferente con cada persona y tiempo simple y compuesto en el náhuatl clásico =
: 1 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Cōācalco Berriozábal īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Coacalco de Berrizoábal en el estado de México, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
: 2 [In totlahcotōnyō catca ōtictēmoah In Huehueh Ōlōltētēncatl mācuīlli ītēīxōyihuān: La nuestra fue buscar a los cinco primos del Viejo Duende Gruñón]
: 3 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Chīmalhuahcān īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Chimalhuacán en el estado de México, ¿cuál fue tu parte favorita?]
: 4 [In totlahcotōnyō catca ōtināmiquih In chicōme in Teōcuitlatl ītēuhhuān: La nuestra fue encontrar la siete piedras de Oro]
: 5 [¡Ōcatca ōtihuelizquitih mohuān, tlācatl!: ¡Fue cabalgar contigo, socio!]
: 6 [¡Ahmo ticcāhuazqueh īxquichca mā xicchīhua cē mācēhualli chipāhuac!: ¡No te dejaremos pasar hasta que hagas una mordisqueta graciosa!]
: 7 [¡Yeh tihuelīti tipanōz!: ¡Ya puedes pasar!]
: 8 [Āxcān nicpiya tlein nimitzyāz in iihuicātl in cuahuitl īcalpan: Ahora tengo que irme a la fiesta en la casa del árbol]
: 9 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Iztapan Teōcuitlatl īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Ixtapan del Oro en el estado de México, ¿cuál fue tu parte favorita?]
: 10 [In totlahcotōnyō catca ōticpatiya Isa īyozohmalacac: La mía fue reparar el monopatín de Isa]
: 11 [¿Cānin tiyāhueh āchtopa?: ¿A dónde vamos primero?]
: 12 [Nicpiya miactīn yōlcameh tlein mohuān māhuiltizqueh: Tengo muchos animales de que van a jugar contigo]
: 13 [¿Cānin yāhueh nīcnīhuān āchtopa?: ¿A dónde van mis hermanos primero?]
: 14 [Ticpiyah tlein ticcholōzqueh īāchtopa tlein ticpachohua in āpopōcatl zāzālic: Tenemos que correr antes de que nos atrape el geiser pegajoso]
: 15 [Nimitztlazohcāmati, Dora: Te lo agradezco, Dora]
: 16 [Tiktlaliskej in kueyatl itlaixkopinal tamoxpan itlamilisuan uan iyolkauan Tlajtokayotl Huaxyak: Colocaremos la foto de la rana en nuestro libro de ciencias y animales del estado de Oaxaca]
: 17 [¡Quēmah, xiquinnōtza, xiquinnōtza!: ¡Sí, cuéntala, cuéntala!]
: 18 [¿Cānin tiyāhueh āxcān?: ¿A dónde vamos ahora?]
: 19 [¿Cānin ca in īilhuicaāuh Chiyauhtzinco?: ¿Dónde está la fiesta de Chiautzingo?]
: 20 [¿Ancateh tōhuīctin pampa anquicēhuazqueh in mambo?: ¿Están listos para bailar el bambo?]
: 21 [¡Quēmah!: ¡Sí!]
=¿Existen diferentes conjugaciones de verbos en el mexicano del norte de la Sierra negra de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico? =
Si te encuentras con nosotros en el municipio de Coxcatlán, ubicado en el norte de la Sierra negra de Puebla, debemos aprendernos las conjugaciones de un verbo diferente con cada persona, indicativo, gerundio, extraverso, tiempo e imperativo
1 [¿Tihuīquilia tēpalēhuiliztli, Huēyi ocēlōtl?: ¿Necesitas ayuda, Gran Jaguar?]
2 [Nimitzihtoa tlein cualli ca: Te digo que sí]
3 [¿Quēnin timitzmachilia?: ¿Cómo te sientes?]
4 [Yej nikmachilia senka kuali: Ya me siento muy bien]
=¿Existen diferentes conjugaciones de verbos en el náhuatl central como variante relacionada con el náhuatl clásico? =
Si te encuentras con nosotros en en el estado de México (Amecameca, Ozumba, Xochitepec, Tlalmanalco, Tecamac, Ecatepec de Morelos, Teotihuacán, Texcoco, Santiago Tiangustengo, Chalco, Nextlalpan, Hueypoxtla, Xalatlaco, Tepotzotlán, Huehuetoca, Tequixquiac, Zumpango, Coyotepec, Temascalapa, Melchor Ocampo, Tultepec), en el Distrito Federal (Tlalpan, Milpa Alta, Azcapotzalco, Xochimilco), Tlaxcala (Calpulalpan) y Puebla (Huejotzingo y Cholula), debemos aprendernos las conjugaciones de un verbo diferente con cada persona, indicativo, gerundio, extraverso, tiempo e imperativo
1 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Huēhuehtohcān īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Huehuetoca en el estado de México, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
2 [In notlahcotonyo onictempixoa in manaxochipan: Mi parte favorita fue rebotar sobre las flores elásticas]
3 [Ahmo ōnicnequi oniquinanmitzmohtia: No quise asustarlos]
4 [Tlazohcamati, Isa...: Gracias, Isa...]
5 [¿Antepalehuizqueh ipan Iztacpilli in anquiqueponizqueh in axitontin?: ¿Ayudarán a Cola Blanca a reventar las burbujas?]
6 [¿Tlein chihuah in Puebla iztacpiltin imamazahuan?: ¿Qué hacen los venados cola blanca del estado mexicano de Puebla?]
7 [Mā ticmaticān in mazātl ītlaīxcopinal tlamatiliztin īhuān yōlcameh tāmoxpan nahuac in occēquīntīn Mēxihco tlahco īmamazāhuān: Pongamos la foto del venado cola blanca en nuestro libro de ciencias y animales junto a otros venados del centro de México]
8 [¿Quenin motoca?: ¿Cómo te llamas?]
9 [Nōtōcā Miguel: Me llamo Miguel]
10 [Huēyi tequitl, Pepe: Gran trabajo, Pepe]
11 [¿Tlein ticchīhuazqueh?: ¿Qué vamos a hacer?]
12 [Axcan oticpixqueh ce ahuicyaniliztli ialtepecalpolpan San Andrés Chollolan in Mexihco itlahtohcayo Puebla; ¿cahtli ocatca amotonal itlahcontoyo; Hoy tuvimos un viaje a San Andrés Cholula en el estado mexicano de Puebla?; ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
13 [¿Tlein chihuah in tohtin?: ¿Qué hacen los halcones?]
14 [Mā ticmaticān in ītlaīxcopinalli tohtli ītlācacacniuhyōtiliz tāmoxpan: Pongamos la foto del halcón en nuestro libro de sociología]
= Tengo las mismas conjugaciones de un verbo diferente con cada persona y tiempo simple y compuesto en el náhuatl de la Sierra del noroeste de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico =
: 1 [¡Xicchiwa mopakau!: ¡Haz tu truco!]
: 2 [¡Tlazohcāmati!: ¡Gracias!]
: 4 [¡Xōchiyōhuatica mōchi: Todo está floreciendo]
: 5 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Huēyāpan īāltepēcalpōl īpan Puebla Mēxihco ītlahtohcāyō, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Hueyapan en el estado mexicano de Puebla, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
: 6 [¡In notlahcotōnyō catca ōnicneloa in cōāmeh īātōyāpampa!: ¡Mi parte favorita fue remar por el río de las serpientes!]
= Tengo las mismas conjugaciones de un verbo diferente con cada persona y tiempo simple y compuesto en el náhuatl central y una de sus variantes relacionadas con el náhuatl clásico =
: 1 [¿Canin tiyahueh achto?: ¿A dónde vamos primero?]
: 2 [Axcan xiquihtoacan "¡Xicholoa, Pinto!": Ahora digan "¡Salta, Pinto!"]
: 4 [¿Canin ca in cahuayo itiyanquizpan?: ¿Dónde está la fiesta del caballo?]
: 4 [¿Nihuelī nictlāniz cē tetlāuhtli īmecauh?: ¿Puedo ganar una cinta de premios?]
: 5 [Quemah: Sí]
: 5 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Xālātlauhco īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Xalatlaco en el estado de México, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
: 6 [¡In notlahcotōnyō catca ōnicholoah in huitzatzaztin īncōāhuān!: ¡Mi parte favorita fue saltar por las serpientes de las cactus!]
: 7 [¡Xiquinilhuicān Dora tlein īīcnīhuān yāhueh āxcān Chālco īāltepēcalpōllōuh!: ¡Díganle a Dora que sus hermanos van a hora al municipio de Chalco!]
: 8 [¡Yāhueh tlācatlahtōa in āpopōcatl!: ¡Van directo al geiser!]
: 9 [¡Azqui niquintēaci!: ¡Casi los alcanzo!]
: 10 [¡Ōticāhuah in tepozmalacatl!: ¡Detuvimos el coche!]
: 11 [¡Āxitōntin nicpiya pampa amehhuāntin!: ¡Tengo burbujas para ustedes!]
: 12 [Huan intexcalhuan xamixtiyah tohtli: Y sus rocas bloquean nuestro camino]
: 13 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz in Ātezcatl Tzompanco īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al lago de Zumpango en el estado de México, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
: 14 [In notlahcotonyo catca oniquintemaca in acihuamichtin michin itlacual xochicualli: Mi parte favorita fue darles a las sirenas sus bocadillos de pescado afrutado]
: 15 [Īhuān cualli cah zōltin tlein ticcuilōzqueh cē ocēlōtl īhuān ticnāhuatizqueh Tiyanquiztēnco īāltepēcalpōlpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco: Y hay cosas buenas para dibujar un jaguar y enviarlo al municipio de Tianguistenco en el estado de México]
: 15 [Xikinilwikan ipan Diego tlein wikilia se mekatl: Díganle a Diego que necesita una cuerda]
: 16 [¿Tleinka tlein chiwaj in ayotochtin?: ¿Qué es lo que hacen los armadillos?]
: 17 [Mā ticmaticān in āyōtōchtli ītlaīxcopinal tlamatiliztin īhuān yōlcameh tāmoxpan: Pongamos la foto del armadillo en nuestro libro de ciencias y animales]
=Incluso también la letra del Himno Nacional Mexicano=
Pero incluso les dejó la letra del Himno Nacional Mexicano en el náhuatl del norte la Sierra Negra en el estado mexicano de Puebla para que se la aprendan de memoria con la otra en español.
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
Coro <br/>
MEXICAME XIUIKI XITKAMAKI <br/>
XIKPISTO TEPOSMEJ UAN YOLKAMEJ <br/>
TLAUIUIYOKAS TLATLAJKO TLALTIKPAK <br/>
UAL NAUATIS TEPOSTLA TOPON <br/>
Estrofa <br/>
KIYEUALOS XIUTL TO TLALTIKPAK <br/>
TLAYOLSEUI IN INSELSIN YETIKA <br/>
ILUIKAK AMO KEMAN TI MIKIS <br/>
IKA IMAJPIL TO TEO OKIJKUILO <br/>
TLOMIXSE UISE AMO MOKNI <br/>
TLAKSAKI KANI TEMO TLALTIKPAK <br/>
XIMATI O TLASO TLALTIKPAK ILUIKAK <br/>
YAOTLAKAMEJ MITSAXKATIJTOK. <br/>
Coro <br/>
MEXICAME XIUIKI XITLAMAKI <br/>
XIKPISTO TEPOSMEJ UAN YOLKAMEJ <br/>
TLAUIUIYOKAS TLATLAJKO TLALTIKPAK <br/>
UAL NAUATIS TEPOSTLA TOPON <br/>
{{Col-4}}
Coro <br/>
Mexicanos al grito de guerra <br/>
El acero aprestad y el bridón, <br/>
Y retiemble en sus centros la tierra <br/>
Al sonoro rugir del cañón <br/>
Estrofa <br/>
Ciña, ¡oh patria! tus sienes de oliva <br/>
De la paz el arcángel divino, <br/>
Que en el cielo tu eterno destino <br/>
Por el dedo de Dios se escribió. <br/>
Mas si osare un extraño enemigo <br/>
Profanar con su planta tu suelo, <br/>
Piensa, ¡oh patria querida! que el cielo <br/>
Un solado en cada hijo te dio. <br/>
Coro <br/>
Mexicanos al grito de guerra <br/>
El acero aprestad y el bridón, <br/>
Y retiemble en sus centros la tierra <br/>
Al sonoro rugir del cañón <br/>
{{Col-end}}
= ¿Saben qué significa Ixhuacatla? =
Bien, a lo mejor se escribe correctamente el topónimo con la "z": Ixhuacatla, así se escribió durante siglos como lo muestran los códices y documentos de archivo. En el siglo XIX se cambió la "z" por la "x", la forma oficial de escribirlo es: Ixhuacatla. Significa: "Lugar donde abundan las hojas de caña". Se componen las palabras que provienen del náhuatl de hoja, caña y lugar proviviendo del náhuatl y componiéndose de izhuatl, ācatl y tlān.
Izhuacatlān significa: "Lugar donde abundan las hojas de caña".
== ¿Saben cómo se escriben tōchtli y tlācatl? ==
Se escriben con dos fonemas clásicos y aparecen las palabras: tō'''ʧ'''i y '''t͡ɬ'''āca'''t͡ɬ''', las cuales suenan igual que la '''ʧ''' y la '''t͡ɬ'''.
== Les dejo el prefijo posesivo con cada sustantivo diferente ==
Les dejo la tabla del perfijo posesivo con cada absolutivo, sustantivo, poseedor de una persona diferente en el náhuatl central de Veracruz.
{|class=wikitable
|-align=center
! rowspan="2"|
! rowspan="2"|Absolutivo
! colspan="3"| Poseedor<br />Singular
! colspan="3"| Poseedor<br />Plural
|-align=center
! 1ª
! 2ª
! 3ª
! 1ª
! 2ª
! 3ª
|-align=center
! rowspan="4"| Singular
| ''xochitl'''''<br /> 'flor'
| '''''no'''xochi'''j'''''<br /> 'mi flor'
| '''''mo'''xoch'''j'''''<br /> 'tu flor'
| '''''i'''xochi'''j'''''<br /> 'su nombre'
| '''''to'''xochi'''j'''''<br /> 'nuestra flor'
| ''amoxochij''<br /> 'vuestra flor'
| ''inxochij''<br /> 'su flor'
|-align=center
| ''tlaxkali'''''<br /> 'tortilla'
| '''''no'''tlax'''kal'''''<br /> 'mi tortilla'
| '''''mo'''tlax'''kal''''''<br /> 'tu tortilla'
| '''''i'''tlax'''kal'''''<br /> 'su tortilla'
| '''''to'''tlax'''kal'''''<br /> 'nuestra tortilla'
| '''''amo'''tlax'''kal'''''<br /> 'vuestra tortilla'
| '''''in'''tlax'''kal'''''<br /> 'su tortilla'
|-align=center
| ''pixkitl'''''<br /> 'cosecha'
| '''''no'''pixkau''<br /> 'mi cosecha'
| '''''mo'''pixkau''<br /> 'tu cosecha'
| '''''i'''pixkau''<br /> 'su cosecha'
| '''''to'''pixkau''<br /> 'nuestra cosecha'
| '''''amo'''pixkau''<br /> 'vuestra cosecha'
| '''''in'''pixkau''<br /> 'su cosecha'
|-align=center
| ''kuika'''tl'''''<br /> 'canto'
| '''''no'''kuika''<br /> 'tu canto'
| '''''mo'''kuika'''<br /> 'tu canto'
| '''''i'''kuika''<br /> 'su canto'
| '''''to'''kuika''<br /> 'nuestro canto'
| '''''amo'''kuika''<br /> 'vuestro canto'
| '''''in'''kuika''<br /> 'su canto'
|-align=center
! rowspan="4"| Plural
|-align=center
| ''nemilis'''tin'''''<br /> 'vidas'
| '''''no'''nemilis'''uan'''''<br /> 'mis vidas'
| '''''mo'''nemilis'''uan''''''<br /> 'tus vidas'
| '''''i'''nemilis'''uan'''''<br /> 'sus vidas'
| '''''to'''nemilis'''uan'''''<br /> 'nuestras vidas'
| '''''amo'''nemilis'''uan'''''<br /> 'vuestras vidas'
| '''''in'''nemilis'''uan'''''<br /> 'sus vidas'
|-align=center
| ''tlapal'''tin'''''<br /> 'colores'
| '''''no'''tlapal'''uan'''''<br /> 'mis colores'
| '''''mo'''tlapal'''uan''''''<br /> 'tus colores'
| '''''i'''tlapal'''uan'''''<br /> 'sus colores'
| '''''to'''tlapal'''uan'''''<br /> 'nuestros colores'
| '''''amo'''tlapal'''uan'''''<br /> 'vuestros colores'
| '''''in'''tlapal'''uan'''''<br /> 'sus colores'
|-align=center
| ''te'''te'''''<br /> 'piedras'
| '''''no'''teteu'''uan'''''<br /> 'mis piedras'
| '''''mo'''teteu'''uan''''''<br /> 'tus piedras'
| '''''i'''teteu'''uan'''''<br /> 'sus piedras'
| '''''to'''teteu'''uan'''''<br /> 'nuestras piedras'
| '''''amo'''teteu'''uan'''''<br /> 'vuestras piedras'
| '''''in'''teteu'''uan'''''<br /> 'sus piedras'
|}
Un saludo.--[[Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999|Felipe.ir.1999]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Felipe.ir.1999|discusión]]) 00:59 30 ic chicōn 2014 (UTC)
= Mi amigo de la cuenta de su usuario Miaow Miaow les deja el significado de las cuatro respectivas ciudades de la República Mexicana como Ixtacuixtla de Mariano Matamoros, en el estado mexicano de Tlaxcala, Ixcaquixtla en Puebla, Mexicaltzingo en el estado de México y Mazatepec en Morelos =
1) Ixtacuixtla proviene de la palabra náhuatl Iztāquīxtlān. Ésta, a su vez, se integra con los siguientes vocablos: iztāc que significa sal; quīztia, que quiere decir “hacer algo”, así como de la terminación tlān, que denota lugar. Así, Ixtacuixtla significa “En las salinas”, “en donde se saca la sal” o “lugar de la sal molida”. También provienen de las palabras en náhuatl: iztāc que singifica blanco y quīztia que significa hacer algo. También fue llamado así en honor a Mariano Matamoros.
2) Ixcaquixtla viene del náhuatl, ixcaqui que signfica "oye, ven acá" y y tla, tomado como sinónimo de lugar, “es el lugar donde se llama a alguien”, haciendo referencia al origen del pueblo, que el primer habitante que hubo, viéndose solo, llamó a un transeúnte que pasaba por ahí para que lo acompañara.
3) Mexicaltzingo viene del náhuatl, mēxicatl que significa "mexicano", tzintli "reverencia" y co "lugar". Quiere decir: En donde habitan los mexicanos distinguidos.
4) Mazatepec deriva su nombre de ''mazātepēc'' en náhuatl (''mazā(tl) 'venado', ''tepē(''tl'') 'cerro'; ''-c''(''o'') 'en'), que significa 'en el cerro del venado' o 'en el cerro de los venados'.
Un saludo.--[[Tlatequitiltilīlli:Miaow Miaow|Miaow Miaow]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Miaow Miaow|discusión]]) 13:43 28 ic mahtlāctetl 2005 (UTC)
== Yancuīc tlahcuilōltin nāhuatlahtōlcopa ==
'''In yancuīc tlahcuilōltin inīn tlahtōlpan oncateh''':
* Xālīxtepēc quihtōznequi ''En el cerro de la cara o del rostro arenoso''.
* Ātōllahco quihtōznequi ''En la mitad del atole''.
* Iztācomōlāpan quihtōznequi ''En los pozos blancos de agua''.
* Tlachcotepēc quihtōznequi ''En el cerro de la pelota''.
== ¿Saben cómo se llama el nombre del municipio de San Pedro Juchatengo en Oaxaca y qué significa en lengua náhuatl? ==
Se llama "Xōchātēnco" y su nombre proviene del náhuatl como: "xochitl", "atl", "tentli" y "ko"; por lo que se traduciría como "En la orilla de la flor de agua".
=== Tabla lexicográfica comparativa del náhuatl ===
A continuación se reproduce una lista de [[cognado]]s de varias variantes dialectales en diferentes grupos que permiten reconocer los parentescos más cercanos y la evolución fonológica según la región:
{|class="wikitable" border="1"
|- style="background:#efefef;"
! '''Náhuatl central del Estado de México''' !! Náhuatl central de la huasteca !! Náhuatl central de Puebla !! Náhuatl de la huasteca oriental !! Náhuatl de Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla !! Náhuatl del norte de Oaxaca
|-align=center
| '''nahuatlahtolli''' || nawatlajtoli || nàwatlahtolle || nawatlatoli || mehcanohtlahtol || nawatlajtuli
|-align=center
| '''cactli''' || kaktli || kaktle || kaktli || cactli || kaktli
|-align=center
| '''tzontli''' || tsontli || tsontli || tsontli || tzontli || tsontli
|-align=center
| '''cihuatl''' || siwatl || siwàtl || siwatl || cihuatl || ciwatl
|}
==Nocēntlaīxtin īcalpōltlahtōlhuān [[Nāhuatlahtōlli|nāhuatlahtōlcopa]] ==
* [[Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999/Tepēmictlāmpa Puebla īāltepēcalpōlhuān|Tepemiktlampa Puebla ialtepekalpolwan]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999/Āltepēnānyōtl Yeyāntli īhuīcpa Puebla īhuān Tlaxcallān|Āltepēnānyōtl Yeyāntli īhuīcpa Puebla īhuān Tlaxcallān]]
==Noīxiptin yōlcah in tlahtohcayōtl Morelos, Tlahtohcāyōtl Mēxihco, Puebla, Tlaxcallān, Michhuahcān īhuān Xālīxco ==
<gallery>
File:MainPlazaTexcoco3.JPG|[[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] [[Tetzcohco]].
File:Iglesia de Chalco.jpg|[[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] [[Chālco (āltepēcalpōllōtl)|Chālco]].
File:Sanpedroconventototal.JPG|[[Puebla]] [[San Pedro Cholōllān]].
File:Iglesia de San Juan Cuautlancingo.jpg|[[Puebla]] [[Cuauhtlāntzinco]].
File:Tepanapa3.jpg|[[Puebla]] [[San Andrés Cholōllān]].
File:Huejotzingo.jpg|[[Puebla]] [[Huexōtzinco]].
File:Templo de San Antonio de Padua Tlajomulco de Zúñiga Jalisco 1.jpg|[[Xālīxco]] [[Tlāxomōlco Zúñiga]].
File:Zacapoax2.JPG|[[Puebla]] [[Zacapōhuatlān]]
File:Alto horno Siderúrgica Lázaro Cárdenas.JPG|[[Michhuahcān]] [[Lázaro Cárdenas (Michhuahcān īāltepēcalpōl)|Lázaro Cárdenas]]
File:Entrada_Milpa_Alta.JPG|[[Āltepētl Mēxihco|Tlahtōlōyān Calpōlli]] [[Mīlpan Tlacpac]]
File:PopoAmeca.JPG|[[Popōcatepētl]], nāhuac [[Āmaquēmehcān]]
</gallery>
==Noīxiptin in tlahtohcayōtl Morelos, Tlahtohcāyōtl Mēxihco, Puebla, Tlaxcallān, Michhuahcān īhuān Xālīxco ==
<gallery>
File:Armadillo2.jpg|[[Āyōtōchtli]].
File:OdocoileusVirginianus2007-07-28fawn.JPG|[[Iztācpīlli īmazāuh]].
File:Junior-Jaguar-Belize-Zoo.jpg|[[Ocēlōtl]].
File:Accipiter_erythronemius_Horto_Florestal_de_Sao_Paulo,_Brazil_1.jpg|[[Tohtli]].
File:Kinkajou .jpg|[[Quincaxouh]].
<gallery>
[[es:Usuario:Felipe.ir1999]]
[[en:User:Felipe.ir.1999]]
[[la:Usor:Felipe.ir1999]]
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
r9fm9n85a3ie4474b4mdhx0qaomzn9s
528360
528350
2026-07-26T14:40:38Z
Akapochtli
159
Arreglo
528360
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
== Ximopanōltih timochtīn ==
¡Niltze!
Soy Ramón Felipe, mexicano del norte del país y participo también en la [http://es.wikipedia.org/wiki/Usuario:Battroid Wikipedia en Español]. me parece muy interesante este proyecto, por la difusión de un idioma como el nahuatl y además por el hecho de estar comenzando esta wiki, no conozco mucho del idioma y por ello quiero centrar mis contribuciones en categorizar y crear las plantillas necesarias para que esta wiki llegue pronto al nivel de las mas avanzadas.
Esta es mi página de usuario en la [[Huiquipedia nāhuatlahtōlcopa | Huiquipedia]], cualquier comentario favor de ponerlo [[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Felipe.ir1999| aquí]].
Gracias --[[Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir1999|Felipe.ir1999]] 17:12 29 Yēt 2011 (UTC)
==Ramón Felipe ītlahcuilōl==
[[Īxiptli:MountainIztaccihuatlMexico01.jpg|thumb|200px|In tletepētl [[Iztāccihuātl]] aciquihua in [[Tlālmanalco]] īāltepēcalpōl, amo huehca īpan Chālco.]]
'''¿Ticmati tlehca otiyahueh inin tepetl?'''
* Tlein ipampa ticatcah in caxtōlli ēcāhuaztin, ōtipanōqueh in calīxcuātl tocalpōl Huexōtzinco īhuān nōīhuān ticatcah in Cītlaltepētl īhuān tlamilizpan ōtictēmoah nocōzcauh.
== Huahquīntīn īhuīc in tlein niyāhuīcyāuhtiya ==
Tlahtōahua īhuīcpa āchtocaxtillāntōc huēhuehcāyōmatiliztli, nicān niquinyanmitztetlāuhtiya cēqui huahquīntīn ahmohuehcah īācamehtlamizhuān:
== Tlālmachiyōtl ==
{| class="wikitable" style="text-align: center"
! Tlamiz !! Āltepēcalpōllōtl !! Tlahtohcāyōtl !! Ticoyōcmachitiliztli
|-
|[[Īxiptli:Escudo Chignahuapan.svg|border|right|30px|Chiucnāuhāpan]] || [[Chiucnāuhāpan]] || [[Puebla]] || "Chiucnāhui", "ātl" īhuān "tlān".
|-
| || [[Iztacmāxtitlan]] || [[Puebla]] || "Iztāc", "māxtli" īhuān "tlān".
|-
| || [[Huēyipochtlān]] || [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] || "Huēyi", "pochtēcatl" īhuān "tlān".
|-
|[[Image:San andres cholula escudo.PNG|border|right|30px|San Andrés Cholōllān]] || [[San Andrés Cholōllān]] || [[Puebla]] || "Cholōa" īhuān "lān".
|-
| || [[Ehēcatzinco]] || [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] || "Ehēcatl", "tzintli" īhuān "co".
|-
|[[Īxiptli:Coat of arms or Tetela del Volcan.svg|border|right|30px|Tetela del Volcán]] || [[Tetēllān in Tlitepētl]] || [[Morelos]] || "Tētl", "tetlatquini" īhuān "lān".
|-
|[[Īxiptli:Coat of arms of Puebla.svg|border|right|30px|Huexōtzinco]] || [[Huexōtzinco]] || [[Puebla]] || "Huexōtl", "tzintli" īhuān "co".
|-
|[[Īxiptli:Escudo_Lazaro_Cardenas.jpg|border|right|30px|Lázaro Cárdenas]] || [[Lázaro Cárdenas (Michhuahcān īāltepēcalpōl|Lázaro Cárdenas]] || [[Michhuahcān]] || Tētōcāyōtilī ihquin ītāuhcāyōpan in tlahtohcātēīxiptla [[Lázaro Cárdenas]].
|-
|[[Īxiptli:Glifo cuajimalpa de morelos df.jpg|border|right|30px|Cuauhxīmalpan]] || [[Cuauhxīmalpan]] || [[Calpōlli Tlahtōlōyān]] || "Cuahuitl", "xīmalli" īhuān "pan".
|-
|[[Īxiptli:Escudo Delegacional IZTACALCO.svg|border|right|30px|Iztācalco]] || [[Iztācalco]] || [[Calpōlli Tlahtōlōyān]] || "Iztātl", "calli" īhuān "co". ("Iztāc", "calli" īhuān "co").
|-
| || [[Nextlālpan]] || [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] || "Nextli", "tlālli" īhuān "pan".
|-
| || [[San Agustín Tlachīyacac]] || [[Hidalgo]] || "Tlachtli", "titlān" īhuān "cuahuitl". Quihtōznequi caxtillāntlahtōlcopa "Entre los árboles del juego de pelota". Tetōcāyōtīlli ihcon mahuizpan Agustín de Hipona, santo de la Iglesia católica.
|-
| || [[Tiyānquiztēnco (Hidalgo īāltepēcalpōl)|Tiyānquiztēnco]] || [[Hidalgo]] || "Tiyānquiztli", "tēntli" īhuān "co". Quihtōznequi caxtillāntlahtōlcopa "A orillas del mercado".
|-
| || [[Cōzcatlān (San Luis Potosí īāltepēcalpōl)|San Luis Potosí]] || [[San Luis Potosí]] || "Cōzcatl" īhuān "tlān". Quihtōznequi caxtillāntlahtōlcopa "Lugar donde abundan los collares de joyas".
|}
== ¿Anquimatih cānin nihuelīti niczalōhuaz in tlahco nāhuatlahtōlli pampa nictiltiz īca in tecpillahtōlli? ==
Īpan in [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco īāltepēcalpōlhuān]] quēmeh: [[Tetzcohco]], [[Santiago Tiyanquiztēnco]], [[Chālco (āltepēcalpōllōtl)|Chālco]], [[Nextlālpan]], [[Huēyipochtlān]], [[Xālātlauhco]], [[Tepotzohtlān]], [[Huēhuehtohcān]] īhuān [[Tzompanco]], īpan inīn [[Āltepētl Mēxihco]] ([[Tlālpan]], [[Mīlpan Tlacpac]], [[Āzcapōtzalco]], [[Xōchimīlco]]), [[Tlaxcallān]] ([[Calpōllālpan]]), [[Puebla]] ([[Huexōtzinco]] īhuān [[Cholōllān]]) īhuān [[Morelos]] īmictlān ([[Yacapīxtlah (āltepēcalpōlli)|Yacapitztlān]]).
== ¿Anquinequih tlein ōniquinyanmitzcāhuaca āmatlahcuilōlli īpan in tlahtōlli īcalpōtlahtōlhuān? ==
==Nāhuatl==
[[Image:IXTAPAN DE LA SAL.svg|border|right|30px|Iztapan]]
'''¡Ximopanōltih Iztapan!''' <br />
Anhuelitih quitēmoa tlanōnōtzaliztli Nāhuatlahtōltechcopa [[Nāhuatlahtōlli|nicān]].
==Nahuatlahtolli==
[[Image:Alcaldía Azcapotzalco.png|border|right|30px|Azcapotzalco]]
'''¡Ximopanoltih Azcapotzalco!''' <br />
Anhuelitih quitemoa tlanonotzaliztli Nahuatlahtoltechcopa [[Nāhuatlahtōlli|nican]].
==Nauatlajtoli==
[[Image:Zacatlan.jpg|border|right|30px|Zacatlān]]
'''¡Ximopanolti Sakatlan!'''<br/>
Anuelitij kitemoa tlanonotsalistli Nawatlajtoltechkopa [[Nāhuatlahtōlli|nikan]].
==Nahualatol==
[[Image:Escudo de apatzingan.jpg|border|right|30px|Apatzincan]]
'''¡Ximopanoltih Apatzincan!'''<br/>
Anhuelitih quitemoa lanonotzalizli Nahualatoltechcopa [[Nāhuatlahtōlli|nican]].
==Nawatlajtoli==
'''¡Ximopanolti Pawatlan!''' <br />
Anwelitij kitemoa tlanonotsalistli Nawatlajtoltechkopa [[Nāhuatlahtōlli|nikan]].
==Nawatlatole==
'''¡Ximopanolti Ixkakixtlan!''' <br />
Anwelitih kitemoa tlanonotsalistli Nawatlatoltechkopa [[Nāhuatlahtōlli|nikan]].
== Sobre preguntas y respuestas con la gramática del idioma ==
Por cierto, supongo que tengo los verbos que corresponden a cada tiempo. Las respuestas correctas están en mi diccionario.
'''¿Vienes a Tlatlauquitepec?''' / ¿Tihuala Tlatlaukitepek?
(Kemaj: Sí)
'''¿A dónde irás?''' / ¿Cānin tiyāz?
(Niyāz [[Zacatlān]], [[Puebla]] / Iré a [[Zacatlān|Zacatán]], [[Puebla]])
'''¿Niman kah asi [[Ātēxcal|Atexkal]] nawi iyukayohuan?''' / ¿Entonces hay cuatro formas de llegar a [[Ātēxcal|Atexcal]]?
(Kuale / Sí)
'''¿Tlein tikchiwa'? [λen tichiwah]''' / ¿Qué hacemos?
(Tikuikaske' in Juan Pirulero ikuika [Tikwiskakeʔ in ikwika]: Cantaremos la canción de Juan Pirulero)
== Sobre preguntas y respuestas con la gramática de sus variantes dialectales relacionadas con el náhuatl clásico ==
Por cierto, supongo que tengo los verbos que corresponden a cada tiempo. Las respuestas correctas están en mi diccionario.
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
'''Nicān ticpiya'''
(Aquí tienes)
'''¿Canin tiyahueh axcan?'''
(¿A dónde vamos ahora?)
'''Ixcaqui, Dora, ¿tihuelitiz titepentlecoayez ompa acopa?'''
(Oye, Dora, ¿podrás escalar hasta allá arriba)
'''Inon nihuiquilia nicchihuaz, Botas'''
(Eso debo hacer, Botas)
'''¿Antlahpalehuizqueh nitepentlecoayez?'''
(¿Me ayudarán a escalar?)
'''Tihuelitih ticchihuazqueh'''
(Podemos hacerlo)
'''¿Quenin catca motlahcotonyo iahuicyaniliz?
(¿Cuál fue tu parte favorita del viaje?)
'''Ēyi cicītlaltin xittōntin'''
(Tres estrellas exploradoras)
{{Col-4}}
'''¡In ketsalpalaomej amo kiyasi ihuicpa Guerrero ok Akatlan ialtepekalpol Mexiko itlahtokayo Puebla!'''
(¡La mariposas monarca no han llegado desde Guerrero hasta el municipio de Acatlán en el estado mexicano de Puebla!)
'''¿Kanin tiyaweh achto?'''
(¿A dónde vamos primero?)
'''Tiquihtoah tichuīcayezqueh Bebé Zorro īcuepan īcal īhuān Zorro tēpalēhuitica'''
(Tratamos de llevar a Bebé Zorro de regreso a su casa y Zorro está ayudando)
'''¿Zorro tēpalēhuitica? ¡Cualli ca!'''
(¿Zorro está ayudando? ¡Qué bien!)
'''¡Ōticmāhuitzoa, Bebé Zorro!'''
(¡Lo lograste, Bebé Zorro!)
'''Dora, xiquinilhui īhuīc Zorro tlein ōtechpalēhuia'''
(Dora, dile a Zorro que nos ayudó)
'''¿Quēnin catca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?'''
(¿Cuál fue su parte favorita del viaje?)
{{Col-end}}
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
'''¡Oanquineloah cualli!'''
(¡Remaron bien!)
'''¿Tlein hueliti chihuaz toMáquina Reparadora Super Fenomenal intla quipatiya amocohuan axcan?'''
(¿Qué puede hacer nuestra Máquina Reparadora Super Fenomenal si repara sus cosas ahora?)
'''¡Quemah!'''
(¡Sí!)
'''¡Ōticpatiya, tlazohcāmati!'''
(¡Lo reparaste, gracias!)
'''¡Ōanmācēhuah īhuān ōcāhuah cualli! ¡Quēmah, Disco!'''
(¡Bailaron y pararon bien! ¡Sí, Disco!)
'''¿Canin tiyahueh achto?'''
(¿A dónde vamos primero?)
{{Col-4}}
'''Tihuelitih ticmanilizqueh niquihuicamachiyol pampa tiquintemozqueh'''
(Podemos usar mi telescopio para buscarlos)
'''¡Ōtiyaci nocalpan, Corderito!'''
(¡Llegaste a mi casa, Corderito!)
'''¡Xicpōhuacān nōhuān!'''
(¡Cuenten conmigo!)
'''¿Cānin piya tlein yāuh in xōchitl?'''
(¿A dónde tiene que ir la flor?)
'''¿Cānin tichānti tehhuātl, xōchitzintli?'''
(¿Dónde vives tú, florecita?
'''¡Ca miac ēhēcatl!'''
(¡Hay mucho viento!)
'''¿Āxcān anquittah cē āyōtin īōllōl?'''
(¿Ahora ven un grupo de calabazas?)
{{Col-end}}
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
'''¡Xaltotonqui, xaltotonqui!'''
(¡Arena caliente, arena caliente!)
'''¿Quenin ka moxiuhkauh?'''
(¿Cuál es tu estación favorita?)
'''Dora, ¿cānin ōyēhuah in tēcutli Cárdenas Fernández?'''
(Dora, ¿a dónde se fue el señor Cárdenas Fernández?)
'''¿Amehhuāntin anquittah in tēcutli Cárdenas Fernández?'''
(¿Ustedes ven al señor Cárdenas Fernández?)
'''Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Chīmalhuahcān īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca motlahcotōnyō īahuīcyaniliz?
(Hoy tuvimos un viaje al municipio de Chimalhuacán en el estado de México, ¿cuál fue tu parte favorita del viaje?)
{{Col-4}}
'''¿Tlein ōllinqui inīn ca?'''
(¿Qué máquina es esta?)
'''¿Cānin tictēmōzqueh in tomīn?'''
(¿Dónde buscaremos el dinero?)
'''¡In chānequi ōquicuep!'''
(¡El duende regreso!)
'''¿Ca ye cualli, Tēcutli Chānequi?'''
(¿Está bien, Sr. Duende?)
'''¡Niman, tiyāhueh!'''
(¡Entonces, vamos!)
{{Col-end}}
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
'''¡Tehhuāntin tiyāzqueh īcanicān!'''
(¡Nosotros iremos por aquí!)
'''¡Amehhuāntin ōanyāhueh cē nenemilzpan tepozmalacatl!'''
(¡Ustedes fueron un sorprendente paseo en coche!)
'''Axkan otiyawikyawej in Tlaxomolko Zuñiga, Xaliko; ¿kajtli katka amawikyanilis itlajkotonyo?'''
(Hoy viajamos a Tlajomulco de Zuñiga, Jalisco; ¿cuál fue su parte favorita del viaje?)
=Les dejó la letra de la canción de Juan Pirulero=
Les dejó la letra de la canción de Juan Pirulero en el náhuatl del noroeste central para que se la aprendan de memoria.
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
Iskatki in Juan Pirulero ipatol <br/>
in sesen akin ma ina ipatol <br/>
Juan Pirulero inyanmitznawatiya wan newatiya <br/>
tlen amotlatzotzonal xiktokakan. <br/>
Iskatki in Juan Pirulero ipatol <br/>
in sesen akin ma ina ipatol <br/>
Juan Pirulero inyanmitznawatiya wan newatiya <br/>
λen amoλatzotzonal xiktokakan. <br/>
Iskatki in Juan Pirulero ipatol <br/>
in sesen akin ma ina ipatol <br/>
Juan Pirulero inyanmitznawatiya wan newatiya <br/>
tlen amotlatzotzonal xiktokakan. <br/>
{{Col-end}}
=¿Existen diferentes conjugaciones de verbos en el mexicano de Temixco? =
Si nos encontramos contigo en el municipio de Temixco, ubicado en el estado mexicano de Morelos, debemos aprendernos las conjugaciones de un verbo diferente con cada persona, indicativo, gerundio, extraverso, tiempo e imperativo
1 [¿Kenin motoka: ¿Cómo te llamas?]
2 [Notoka Dora: Me llamo Dora]
3 [¿Tihuala titlakuas istachichichiualatl?: ¿Vienes a comer arroz con leche?]
4 [Kemaj, nihualas titlakuas: Sí, vendré a comer]
= Tengo las mismas conjugaciones de un verbo diferente con cada persona y tiempo simple y compuesto en el mexicano del centro alto, el diálecto relacionado con el náhuatl clásico =
1 [¿Ihuicpa canin tihuala tehuatl?: ¿De dónde vienes tú?] <br/>
2 [Nehhuātl nihuālla Ehēcatzinco: Yo vengo de Ecatzingo]
= Tengo las mismas conjugaciones de un verbo diferente con cada persona y tiempo simple y compuesto en el náhuatl clásico =
: 1 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Cōācalco Berriozábal īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Coacalco de Berrizoábal en el estado de México, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
: 2 [In totlahcotōnyō catca ōtictēmoah In Huehueh Ōlōltētēncatl mācuīlli ītēīxōyihuān: La nuestra fue buscar a los cinco primos del Viejo Duende Gruñón]
: 3 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Chīmalhuahcān īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Chimalhuacán en el estado de México, ¿cuál fue tu parte favorita?]
: 4 [In totlahcotōnyō catca ōtināmiquih In chicōme in Teōcuitlatl ītēuhhuān: La nuestra fue encontrar la siete piedras de Oro]
: 5 [¡Ōcatca ōtihuelizquitih mohuān, tlācatl!: ¡Fue cabalgar contigo, socio!]
: 6 [¡Ahmo ticcāhuazqueh īxquichca mā xicchīhua cē mācēhualli chipāhuac!: ¡No te dejaremos pasar hasta que hagas una mordisqueta graciosa!]
: 7 [¡Yeh tihuelīti tipanōz!: ¡Ya puedes pasar!]
: 8 [Āxcān nicpiya tlein nimitzyāz in iihuicātl in cuahuitl īcalpan: Ahora tengo que irme a la fiesta en la casa del árbol]
: 9 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Iztapan Teōcuitlatl īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Ixtapan del Oro en el estado de México, ¿cuál fue tu parte favorita?]
: 10 [In totlahcotōnyō catca ōticpatiya Isa īyozohmalacac: La mía fue reparar el monopatín de Isa]
: 11 [¿Cānin tiyāhueh āchtopa?: ¿A dónde vamos primero?]
: 12 [Nicpiya miactīn yōlcameh tlein mohuān māhuiltizqueh: Tengo muchos animales de que van a jugar contigo]
: 13 [¿Cānin yāhueh nīcnīhuān āchtopa?: ¿A dónde van mis hermanos primero?]
: 14 [Ticpiyah tlein ticcholōzqueh īāchtopa tlein ticpachohua in āpopōcatl zāzālic: Tenemos que correr antes de que nos atrape el geiser pegajoso]
: 15 [Nimitztlazohcāmati, Dora: Te lo agradezco, Dora]
: 16 [Tiktlaliskej in kueyatl itlaixkopinal tamoxpan itlamilisuan uan iyolkauan Tlajtokayotl Huaxyak: Colocaremos la foto de la rana en nuestro libro de ciencias y animales del estado de Oaxaca]
: 17 [¡Quēmah, xiquinnōtza, xiquinnōtza!: ¡Sí, cuéntala, cuéntala!]
: 18 [¿Cānin tiyāhueh āxcān?: ¿A dónde vamos ahora?]
: 19 [¿Cānin ca in īilhuicaāuh Chiyauhtzinco?: ¿Dónde está la fiesta de Chiautzingo?]
: 20 [¿Ancateh tōhuīctin pampa anquicēhuazqueh in mambo?: ¿Están listos para bailar el bambo?]
: 21 [¡Quēmah!: ¡Sí!]
=¿Existen diferentes conjugaciones de verbos en el mexicano del norte de la Sierra negra de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico? =
Si te encuentras con nosotros en el municipio de Coxcatlán, ubicado en el norte de la Sierra negra de Puebla, debemos aprendernos las conjugaciones de un verbo diferente con cada persona, indicativo, gerundio, extraverso, tiempo e imperativo
1 [¿Tihuīquilia tēpalēhuiliztli, Huēyi ocēlōtl?: ¿Necesitas ayuda, Gran Jaguar?]
2 [Nimitzihtoa tlein cualli ca: Te digo que sí]
3 [¿Quēnin timitzmachilia?: ¿Cómo te sientes?]
4 [Yej nikmachilia senka kuali: Ya me siento muy bien]
=¿Existen diferentes conjugaciones de verbos en el náhuatl central como variante relacionada con el náhuatl clásico? =
Si te encuentras con nosotros en en el estado de México (Amecameca, Ozumba, Xochitepec, Tlalmanalco, Tecamac, Ecatepec de Morelos, Teotihuacán, Texcoco, Santiago Tiangustengo, Chalco, Nextlalpan, Hueypoxtla, Xalatlaco, Tepotzotlán, Huehuetoca, Tequixquiac, Zumpango, Coyotepec, Temascalapa, Melchor Ocampo, Tultepec), en el Distrito Federal (Tlalpan, Milpa Alta, Azcapotzalco, Xochimilco), Tlaxcala (Calpulalpan) y Puebla (Huejotzingo y Cholula), debemos aprendernos las conjugaciones de un verbo diferente con cada persona, indicativo, gerundio, extraverso, tiempo e imperativo
1 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Huēhuehtohcān īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Huehuetoca en el estado de México, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
2 [In notlahcotonyo onictempixoa in manaxochipan: Mi parte favorita fue rebotar sobre las flores elásticas]
3 [Ahmo ōnicnequi oniquinanmitzmohtia: No quise asustarlos]
4 [Tlazohcamati, Isa...: Gracias, Isa...]
5 [¿Antepalehuizqueh ipan Iztacpilli in anquiqueponizqueh in axitontin?: ¿Ayudarán a Cola Blanca a reventar las burbujas?]
6 [¿Tlein chihuah in Puebla iztacpiltin imamazahuan?: ¿Qué hacen los venados cola blanca del estado mexicano de Puebla?]
7 [Mā ticmaticān in mazātl ītlaīxcopinal tlamatiliztin īhuān yōlcameh tāmoxpan nahuac in occēquīntīn Mēxihco tlahco īmamazāhuān: Pongamos la foto del venado cola blanca en nuestro libro de ciencias y animales junto a otros venados del centro de México]
8 [¿Quenin motoca?: ¿Cómo te llamas?]
9 [Nōtōcā Miguel: Me llamo Miguel]
10 [Huēyi tequitl, Pepe: Gran trabajo, Pepe]
11 [¿Tlein ticchīhuazqueh?: ¿Qué vamos a hacer?]
12 [Axcan oticpixqueh ce ahuicyaniliztli ialtepecalpolpan San Andrés Chollolan in Mexihco itlahtohcayo Puebla; ¿cahtli ocatca amotonal itlahcontoyo; Hoy tuvimos un viaje a San Andrés Cholula en el estado mexicano de Puebla?; ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
13 [¿Tlein chihuah in tohtin?: ¿Qué hacen los halcones?]
14 [Mā ticmaticān in ītlaīxcopinalli tohtli ītlācacacniuhyōtiliz tāmoxpan: Pongamos la foto del halcón en nuestro libro de sociología]
= Tengo las mismas conjugaciones de un verbo diferente con cada persona y tiempo simple y compuesto en el náhuatl de la Sierra del noroeste de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico =
: 1 [¡Xicchiwa mopakau!: ¡Haz tu truco!]
: 2 [¡Tlazohcāmati!: ¡Gracias!]
: 4 [¡Xōchiyōhuatica mōchi: Todo está floreciendo]
: 5 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Huēyāpan īāltepēcalpōl īpan Puebla Mēxihco ītlahtohcāyō, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Hueyapan en el estado mexicano de Puebla, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
: 6 [¡In notlahcotōnyō catca ōnicneloa in cōāmeh īātōyāpampa!: ¡Mi parte favorita fue remar por el río de las serpientes!]
= Tengo las mismas conjugaciones de un verbo diferente con cada persona y tiempo simple y compuesto en el náhuatl central y una de sus variantes relacionadas con el náhuatl clásico =
: 1 [¿Canin tiyahueh achto?: ¿A dónde vamos primero?]
: 2 [Axcan xiquihtoacan "¡Xicholoa, Pinto!": Ahora digan "¡Salta, Pinto!"]
: 4 [¿Canin ca in cahuayo itiyanquizpan?: ¿Dónde está la fiesta del caballo?]
: 4 [¿Nihuelī nictlāniz cē tetlāuhtli īmecauh?: ¿Puedo ganar una cinta de premios?]
: 5 [Quemah: Sí]
: 5 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz Xālātlauhco īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al municipio de Xalatlaco en el estado de México, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
: 6 [¡In notlahcotōnyō catca ōnicholoah in huitzatzaztin īncōāhuān!: ¡Mi parte favorita fue saltar por las serpientes de las cactus!]
: 7 [¡Xiquinilhuicān Dora tlein īīcnīhuān yāhueh āxcān Chālco īāltepēcalpōllōuh!: ¡Díganle a Dora que sus hermanos van a hora al municipio de Chalco!]
: 8 [¡Yāhueh tlācatlahtōa in āpopōcatl!: ¡Van directo al geiser!]
: 9 [¡Azqui niquintēaci!: ¡Casi los alcanzo!]
: 10 [¡Ōticāhuah in tepozmalacatl!: ¡Detuvimos el coche!]
: 11 [¡Āxitōntin nicpiya pampa amehhuāntin!: ¡Tengo burbujas para ustedes!]
: 12 [Huan intexcalhuan xamixtiyah tohtli: Y sus rocas bloquean nuestro camino]
: 13 [Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliz in Ātezcatl Tzompanco īāltepēcalpōl īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco, ¿quēnin ōcatca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?: Hoy tuvimos un viaje al lago de Zumpango en el estado de México, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?]
: 14 [In notlahcotonyo catca oniquintemaca in acihuamichtin michin itlacual xochicualli: Mi parte favorita fue darles a las sirenas sus bocadillos de pescado afrutado]
: 15 [Īhuān cualli cah zōltin tlein ticcuilōzqueh cē ocēlōtl īhuān ticnāhuatizqueh Tiyanquiztēnco īāltepēcalpōlpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco: Y hay cosas buenas para dibujar un jaguar y enviarlo al municipio de Tianguistenco en el estado de México]
: 15 [Xikinilwikan ipan Diego tlein wikilia se mekatl: Díganle a Diego que necesita una cuerda]
: 16 [¿Tleinka tlein chiwaj in ayotochtin?: ¿Qué es lo que hacen los armadillos?]
: 17 [Mā ticmaticān in āyōtōchtli ītlaīxcopinal tlamatiliztin īhuān yōlcameh tāmoxpan: Pongamos la foto del armadillo en nuestro libro de ciencias y animales]
=Incluso también la letra del Himno Nacional Mexicano=
Pero incluso les dejó la letra del Himno Nacional Mexicano en el náhuatl del norte la Sierra Negra en el estado mexicano de Puebla para que se la aprendan de memoria con la otra en español.
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
Coro <br/>
MEXICAME XIUIKI XITKAMAKI <br/>
XIKPISTO TEPOSMEJ UAN YOLKAMEJ <br/>
TLAUIUIYOKAS TLATLAJKO TLALTIKPAK <br/>
UAL NAUATIS TEPOSTLA TOPON <br/>
Estrofa <br/>
KIYEUALOS XIUTL TO TLALTIKPAK <br/>
TLAYOLSEUI IN INSELSIN YETIKA <br/>
ILUIKAK AMO KEMAN TI MIKIS <br/>
IKA IMAJPIL TO TEO OKIJKUILO <br/>
TLOMIXSE UISE AMO MOKNI <br/>
TLAKSAKI KANI TEMO TLALTIKPAK <br/>
XIMATI O TLASO TLALTIKPAK ILUIKAK <br/>
YAOTLAKAMEJ MITSAXKATIJTOK. <br/>
Coro <br/>
MEXICAME XIUIKI XITLAMAKI <br/>
XIKPISTO TEPOSMEJ UAN YOLKAMEJ <br/>
TLAUIUIYOKAS TLATLAJKO TLALTIKPAK <br/>
UAL NAUATIS TEPOSTLA TOPON <br/>
{{Col-4}}
Coro <br/>
Mexicanos al grito de guerra <br/>
El acero aprestad y el bridón, <br/>
Y retiemble en sus centros la tierra <br/>
Al sonoro rugir del cañón <br/>
Estrofa <br/>
Ciña, ¡oh patria! tus sienes de oliva <br/>
De la paz el arcángel divino, <br/>
Que en el cielo tu eterno destino <br/>
Por el dedo de Dios se escribió. <br/>
Mas si osare un extraño enemigo <br/>
Profanar con su planta tu suelo, <br/>
Piensa, ¡oh patria querida! que el cielo <br/>
Un solado en cada hijo te dio. <br/>
Coro <br/>
Mexicanos al grito de guerra <br/>
El acero aprestad y el bridón, <br/>
Y retiemble en sus centros la tierra <br/>
Al sonoro rugir del cañón <br/>
{{Col-end}}
= ¿Saben qué significa Ixhuacatla? =
Bien, a lo mejor se escribe correctamente el topónimo con la "z": Ixhuacatla, así se escribió durante siglos como lo muestran los códices y documentos de archivo. En el siglo XIX se cambió la "z" por la "x", la forma oficial de escribirlo es: Ixhuacatla. Significa: "Lugar donde abundan las hojas de caña". Se componen las palabras que provienen del náhuatl de hoja, caña y lugar proviviendo del náhuatl y componiéndose de izhuatl, ācatl y tlān.
Izhuacatlān significa: "Lugar donde abundan las hojas de caña".
== ¿Saben cómo se escriben tōchtli y tlācatl? ==
Se escriben con dos fonemas clásicos y aparecen las palabras: tō'''ʧ'''i y '''t͡ɬ'''āca'''t͡ɬ''', las cuales suenan igual que la '''ʧ''' y la '''t͡ɬ'''.
== Les dejo el prefijo posesivo con cada sustantivo diferente ==
Les dejo la tabla del perfijo posesivo con cada absolutivo, sustantivo, poseedor de una persona diferente en el náhuatl central de Veracruz.
{|class=wikitable
|-align=center
! rowspan="2"|
! rowspan="2"|Absolutivo
! colspan="3"| Poseedor<br />Singular
! colspan="3"| Poseedor<br />Plural
|-align=center
! 1ª
! 2ª
! 3ª
! 1ª
! 2ª
! 3ª
|-align=center
! rowspan="4"| Singular
| ''xochitl'''''<br /> 'flor'
| '''''no'''xochi'''j'''''<br /> 'mi flor'
| '''''mo'''xoch'''j'''''<br /> 'tu flor'
| '''''i'''xochi'''j'''''<br /> 'su nombre'
| '''''to'''xochi'''j'''''<br /> 'nuestra flor'
| ''amoxochij''<br /> 'vuestra flor'
| ''inxochij''<br /> 'su flor'
|-align=center
| ''tlaxkali'''''<br /> 'tortilla'
| '''''no'''tlax'''kal'''''<br /> 'mi tortilla'
| '''''mo'''tlax'''kal''''''<br /> 'tu tortilla'
| '''''i'''tlax'''kal'''''<br /> 'su tortilla'
| '''''to'''tlax'''kal'''''<br /> 'nuestra tortilla'
| '''''amo'''tlax'''kal'''''<br /> 'vuestra tortilla'
| '''''in'''tlax'''kal'''''<br /> 'su tortilla'
|-align=center
| ''pixkitl'''''<br /> 'cosecha'
| '''''no'''pixkau''<br /> 'mi cosecha'
| '''''mo'''pixkau''<br /> 'tu cosecha'
| '''''i'''pixkau''<br /> 'su cosecha'
| '''''to'''pixkau''<br /> 'nuestra cosecha'
| '''''amo'''pixkau''<br /> 'vuestra cosecha'
| '''''in'''pixkau''<br /> 'su cosecha'
|-align=center
| ''kuika'''tl'''''<br /> 'canto'
| '''''no'''kuika''<br /> 'tu canto'
| '''''mo'''kuika'''<br /> 'tu canto'
| '''''i'''kuika''<br /> 'su canto'
| '''''to'''kuika''<br /> 'nuestro canto'
| '''''amo'''kuika''<br /> 'vuestro canto'
| '''''in'''kuika''<br /> 'su canto'
|-align=center
! rowspan="4"| Plural
|-align=center
| ''nemilis'''tin'''''<br /> 'vidas'
| '''''no'''nemilis'''uan'''''<br /> 'mis vidas'
| '''''mo'''nemilis'''uan''''''<br /> 'tus vidas'
| '''''i'''nemilis'''uan'''''<br /> 'sus vidas'
| '''''to'''nemilis'''uan'''''<br /> 'nuestras vidas'
| '''''amo'''nemilis'''uan'''''<br /> 'vuestras vidas'
| '''''in'''nemilis'''uan'''''<br /> 'sus vidas'
|-align=center
| ''tlapal'''tin'''''<br /> 'colores'
| '''''no'''tlapal'''uan'''''<br /> 'mis colores'
| '''''mo'''tlapal'''uan''''''<br /> 'tus colores'
| '''''i'''tlapal'''uan'''''<br /> 'sus colores'
| '''''to'''tlapal'''uan'''''<br /> 'nuestros colores'
| '''''amo'''tlapal'''uan'''''<br /> 'vuestros colores'
| '''''in'''tlapal'''uan'''''<br /> 'sus colores'
|-align=center
| ''te'''te'''''<br /> 'piedras'
| '''''no'''teteu'''uan'''''<br /> 'mis piedras'
| '''''mo'''teteu'''uan''''''<br /> 'tus piedras'
| '''''i'''teteu'''uan'''''<br /> 'sus piedras'
| '''''to'''teteu'''uan'''''<br /> 'nuestras piedras'
| '''''amo'''teteu'''uan'''''<br /> 'vuestras piedras'
| '''''in'''teteu'''uan'''''<br /> 'sus piedras'
|}
Un saludo.--[[Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999|Felipe.ir.1999]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Felipe.ir.1999|discusión]]) 00:59 30 ic chicōn 2014 (UTC)
= Mi amigo de la cuenta de su usuario Miaow Miaow les deja el significado de las cuatro respectivas ciudades de la República Mexicana como Ixtacuixtla de Mariano Matamoros, en el estado mexicano de Tlaxcala, Ixcaquixtla en Puebla, Mexicaltzingo en el estado de México y Mazatepec en Morelos =
1) Ixtacuixtla proviene de la palabra náhuatl Iztāquīxtlān. Ésta, a su vez, se integra con los siguientes vocablos: iztāc que significa sal; quīztia, que quiere decir “hacer algo”, así como de la terminación tlān, que denota lugar. Así, Ixtacuixtla significa “En las salinas”, “en donde se saca la sal” o “lugar de la sal molida”. También provienen de las palabras en náhuatl: iztāc que singifica blanco y quīztia que significa hacer algo. También fue llamado así en honor a Mariano Matamoros.
2) Ixcaquixtla viene del náhuatl, ixcaqui que signfica "oye, ven acá" y y tla, tomado como sinónimo de lugar, “es el lugar donde se llama a alguien”, haciendo referencia al origen del pueblo, que el primer habitante que hubo, viéndose solo, llamó a un transeúnte que pasaba por ahí para que lo acompañara.
3) Mexicaltzingo viene del náhuatl, mēxicatl que significa "mexicano", tzintli "reverencia" y co "lugar". Quiere decir: En donde habitan los mexicanos distinguidos.
4) Mazatepec deriva su nombre de ''mazātepēc'' en náhuatl (''mazā(tl) 'venado', ''tepē(''tl'') 'cerro'; ''-c''(''o'') 'en'), que significa 'en el cerro del venado' o 'en el cerro de los venados'.
Un saludo.--[[Tlatequitiltilīlli:Miaow Miaow|Miaow Miaow]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Miaow Miaow|discusión]]) 13:43 28 ic mahtlāctetl 2005 (UTC)
== Yancuīc tlahcuilōltin nāhuatlahtōlcopa ==
'''In yancuīc tlahcuilōltin inīn tlahtōlpan oncateh''':
* Xālīxtepēc quihtōznequi ''En el cerro de la cara o del rostro arenoso''.
* Ātōllahco quihtōznequi ''En la mitad del atole''.
* Iztācomōlāpan quihtōznequi ''En los pozos blancos de agua''.
* Tlachcotepēc quihtōznequi ''En el cerro de la pelota''.
== ¿Saben cómo se llama el nombre del municipio de San Pedro Juchatengo en Oaxaca y qué significa en lengua náhuatl? ==
Se llama "Xōchātēnco" y su nombre proviene del náhuatl como: "xochitl", "atl", "tentli" y "ko"; por lo que se traduciría como "En la orilla de la flor de agua".
=== Tabla lexicográfica comparativa del náhuatl ===
A continuación se reproduce una lista de [[cognado]]s de varias variantes dialectales en diferentes grupos que permiten reconocer los parentescos más cercanos y la evolución fonológica según la región:
{|class="wikitable" border="1"
|- style="background:#efefef;"
! '''Náhuatl central del Estado de México''' !! Náhuatl central de la huasteca !! Náhuatl central de Puebla !! Náhuatl de la huasteca oriental !! Náhuatl de Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla !! Náhuatl del norte de Oaxaca
|-align=center
| '''nahuatlahtolli''' || nawatlajtoli || nàwatlahtolle || nawatlatoli || mehcanohtlahtol || nawatlajtuli
|-align=center
| '''cactli''' || kaktli || kaktle || kaktli || cactli || kaktli
|-align=center
| '''tzontli''' || tsontli || tsontli || tsontli || tzontli || tsontli
|-align=center
| '''cihuatl''' || siwatl || siwàtl || siwatl || cihuatl || ciwatl
|}
==Nocēntlaīxtin īcalpōltlahtōlhuān [[Nāhuatlahtōlli|nāhuatlahtōlcopa]] ==
* [[Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999/Tepēmictlāmpa Puebla īāltepēcalpōlhuān|Tepemiktlampa Puebla ialtepekalpolwan]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999/Āltepēnānyōtl Yeyāntli īhuīcpa Puebla īhuān Tlaxcallān|Āltepēnānyōtl Yeyāntli īhuīcpa Puebla īhuān Tlaxcallān]]
==Noīxiptin yōlcah in tlahtohcayōtl Morelos, Tlahtohcāyōtl Mēxihco, Puebla, Tlaxcallān, Michhuahcān īhuān Xālīxco ==
<gallery>
File:MainPlazaTexcoco3.JPG|[[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] [[Tetzcohco]].
File:Iglesia de Chalco.jpg|[[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]] [[Chālco (āltepēcalpōllōtl)|Chālco]].
File:Sanpedroconventototal.JPG|[[Puebla]] [[San Pedro Cholōllān]].
File:Iglesia de San Juan Cuautlancingo.jpg|[[Puebla]] [[Cuauhtlāntzinco]].
File:Tepanapa3.jpg|[[Puebla]] [[San Andrés Cholōllān]].
File:Huejotzingo.jpg|[[Puebla]] [[Huexōtzinco]].
File:Templo de San Antonio de Padua Tlajomulco de Zúñiga Jalisco 1.jpg|[[Xālīxco]] [[Tlāxomōlco Zúñiga]].
File:Zacapoax2.JPG|[[Puebla]] [[Zacapōhuatlān]]
File:Alto horno Siderúrgica Lázaro Cárdenas.JPG|[[Michhuahcān]] [[Lázaro Cárdenas (Michhuahcān īāltepēcalpōl)|Lázaro Cárdenas]]
File:Entrada_Milpa_Alta.JPG|[[Āltepētl Mēxihco|Tlahtōlōyān Calpōlli]] [[Mīlpan Tlacpac]]
File:PopoAmeca.JPG|[[Popōcatepētl]], nāhuac [[Āmaquēmehcān]]
</gallery>
==Noīxiptin in tlahtohcayōtl Morelos, Tlahtohcāyōtl Mēxihco, Puebla, Tlaxcallān, Michhuahcān īhuān Xālīxco ==
<gallery>
File:Armadillo2.jpg|[[Āyōtōchtli]].
File:OdocoileusVirginianus2007-07-28fawn.JPG|[[Iztācpīlli īmazāuh]].
File:Junior-Jaguar-Belize-Zoo.jpg|[[Ocēlōtl]].
File:Accipiter_erythronemius_Horto_Florestal_de_Sao_Paulo,_Brazil_1.jpg|[[Tohtli]].
File:Kinkajou .jpg|[[Quincaxouh]].
<gallery>
[[es:Usuario:Felipe.ir1999]]
[[en:User:Felipe.ir.1999]]
[[la:Usor:Felipe.ir1999]]
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
ex2z6a76u0as6fsb4y4jns949zgn8l4
Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Felipe.ir.1999
3
24693
528357
430916
2026-07-26T14:38:15Z
Akapochtli
159
Archivando Bulo
528357
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpactepitonolli}}
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=26743 Archivo 1]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=117256 Archivo 2]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=356896 Archivo 3]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=385947 Archivo 4]
Hola Ramón Felipe, continuando con el tema del bot, te aviso que cree una cuenta para el bot: [[Tlatequitiltilīlli:ĀxōlōBOT]] y he realizado [https://nah.wikipedia.org/wiki/N%C5%8Dncuahqu%C4%ABzqui:Contribuciones/%C4%80x%C5%8Dl%C5%8DBOT algunas pruebas]. Aún no cuenta con algunas características necesarias (como funcionar con categorías) y tampoco tiene privilegios adecuados (necesarios para tareas como renombrar artículos). Por ahora si hay tareas en donde se necesite remplazar texto en forma masiva (como estandarizar un término en los artículos) puedes enviarme un mensaje y el bot se encargará de todo. Si hay dudas o deseas información sobre algo, pregúntame con confianza.
Te deseo un buen inicio de año y vamos por los 10,000 artículos. —[[Tlatequitiltilīlli:$$$Marlon$$$30|Marlon]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:$$$Marlon$$$30|discusión]]) 20:32 18 Cēn 2014 (UTC)
== Wikcionario en náhuatl ==
Hola Ricardo;
He estado trabajando arduamente en wikcionarios, este es la página [https://es.wiktionary.org/wiki/Categor%C3%ADa:N%C3%A1huatl] de enlace del náhuatl, el cual no es una lengua, si no más bien una macrolengua compuesta de multiples lenguas, algo así como el noruego o el galaicoportugués.
Ha costado mucho trabajo hacer entender a los wikipedistas que el náhuatl no tiene ortografía oficial ni es una lengua estandarizada, el desconocimiento de las distintas variants los ha llevado a tales confusiones, lo único que si comparten todas las comunidades nahuas es que son un grupo étnico en comín denominado nahua, mexicano o nahuate (en El Salvador).
Si tu gustas, podrías ayudarme a vincular Huiquipedia con el wikcionario náhuatl para que la gente que está aprendiendiendo algún idioma náhuatl pueda relacionarlo y que se facilite el aprendizaje. Saludos.--[[Tlatequitiltilīlli:Marrovi|Marrovi]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Marrovi|discusión]]) 19:53 24 Cēn 2014 (UTC)
== Akapochtli ==
Niltze!!! Otra vez ando por acá....voy a ponerle textos a algunos artículos. En lo que pueda ayudar sólo escríbeme.
Niltze!!! Occepa nican nicah...nocontecatiuh tlahtolli ipan cecni tlahcuilolli. Intla monequi ma nimitzpalehuiz ca zan yeh xinechihcuilo.
--[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:04 20 Yēt 2014 (UTC)
Niltze!! He tenido problemas con plantillas y re-dirección de artículos, con [[Chīmalpopoca]] no pude ponerle las referencias. Ojala y me puedas ayudar, aunque voy a volver estudiar los consejos de editar. Por otra parte no se que se pueda hacer con algunas etimologías, por ejemplo yo escribo Chīmalpopōca pues lo derivo de pōqui - pōctli. Nunca he estado de acuerdo con la traducción de Mexihco como "Lugar del ombligo de la luna"...por más que leo y vuelvo a leer a Gutierre Tibón no me convence, de hecho puedes ver en la wikipedia en español los argumentos de Mexi, mexitin. También no recuerdo como habíamos quedado con el locativo -tlān (siguiendo a Launey, entre otros)que lo veo escrito "-tlan" en varios artículos. Perdona lo golpeado y la prisa de mi comentario. Quin occepa!!! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 23:40 6 ic mācuīl 2014 (UTC)
== Sobre tu trabajo en la Wikipedia en Náhuatl ==
Hola, Ramón Felipe! Soy investigador en la Universidad Autónoma de Coahuila, y estoy haciendo un trabajo sobre la diversidad en línea en México. Me interesa mucho tu trabajo en la Wikipedia en Náhuatl, y si no fuera mucha molestia, quisiera hacerte un par de preguntas al respecto, que ayudarían muchísimo a entender lo que ocurre con las lenguas autóctonas en el ciberespacio. Mi correo electrónico es: gabrielperezsalazar@gmail.com. Ojalá nos pudieras ayudar con esta investigación. De antemano, muchas gracias! :)--[[Tlatequitiltilīlli:Gbrlprzslzr|Gbrlprzslzr]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Gbrlprzslzr|discusión]]) 14:48 31 ic mācuīl 2014 (UTC)
== Teixnamiquiliztli: Nahuatlahtolli ==
Niltze Felipe! Acerca de tu última contribución estás usando los datos de Marrovi, contiene muchos datos incorrectos; revisa la nueva versión de [https://es.wikipedia.org/wiki/N%C3%A1huatl náhuatl en español]. ¡Ce tlahpalolli mopampa! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:19 19 Chicōn 2016 (UTC)
::Ahhh! Perdón! Ya ví lo que en realidad hiciste... entonces todo bien. Titottazqueh! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:41 19 Chicōn 2016 (UTC)
{{Tlani tepitonolli}}
== AVISO DE PRÓXIMA EXPULSIÓN ==
No me andaré con rodeos, seré totalmente directo. He revisado tus contribuciones tanto aquí como en español, en su momento pondré los enlaces necesarios que avalen mi decisión de expulsarte de Huiquipedia. Si tienes algo que comentar es el momento; sólo me queda una duda, ¿cuál fue tu relación con Marrovi? Te nombró bibliotecario... te dejó hacer lo que querías... editaron '''coordinadamente''' [[Tlaxcallan ialtepecalpolhuan]]... escribes en nahuatl de manera idéntica a Marrovi, mismos errores de conjugación, de palabras mal usadas... Sin embargo aquí no se comunicaban en sus páginas de discusión, no hay mensajes de apoyo, no hay preguntas... parecen ser la misma persona pero tus contribuciones son verdaderos bulos sin el más mínimo rastro de referencias.
Lo reitero, es tu última oportunidad de comentar algo. --<small><span style="color:purple">Akapochtli</span> | [[Usuario Discusión:Akapochtli|<span style="color:#228B22;">¡Tleitzin tinechmolwilia!</span>]]</small> 01:55 5 Cēn 2017 (UTC)
pyl9a0h6zngti1xsuk9jnln7oh90ida
528358
528357
2026-07-26T14:38:51Z
Akapochtli
159
Arreglo
528358
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=26743 Archivo 1]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=117256 Archivo 2]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=356896 Archivo 3]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=385947 Archivo 4]
Hola Ramón Felipe, continuando con el tema del bot, te aviso que cree una cuenta para el bot: [[Tlatequitiltilīlli:ĀxōlōBOT]] y he realizado [https://nah.wikipedia.org/wiki/N%C5%8Dncuahqu%C4%ABzqui:Contribuciones/%C4%80x%C5%8Dl%C5%8DBOT algunas pruebas]. Aún no cuenta con algunas características necesarias (como funcionar con categorías) y tampoco tiene privilegios adecuados (necesarios para tareas como renombrar artículos). Por ahora si hay tareas en donde se necesite remplazar texto en forma masiva (como estandarizar un término en los artículos) puedes enviarme un mensaje y el bot se encargará de todo. Si hay dudas o deseas información sobre algo, pregúntame con confianza.
Te deseo un buen inicio de año y vamos por los 10,000 artículos. —[[Tlatequitiltilīlli:$$$Marlon$$$30|Marlon]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:$$$Marlon$$$30|discusión]]) 20:32 18 Cēn 2014 (UTC)
== Wikcionario en náhuatl ==
Hola Ricardo;
He estado trabajando arduamente en wikcionarios, este es la página [https://es.wiktionary.org/wiki/Categor%C3%ADa:N%C3%A1huatl] de enlace del náhuatl, el cual no es una lengua, si no más bien una macrolengua compuesta de multiples lenguas, algo así como el noruego o el galaicoportugués.
Ha costado mucho trabajo hacer entender a los wikipedistas que el náhuatl no tiene ortografía oficial ni es una lengua estandarizada, el desconocimiento de las distintas variants los ha llevado a tales confusiones, lo único que si comparten todas las comunidades nahuas es que son un grupo étnico en comín denominado nahua, mexicano o nahuate (en El Salvador).
Si tu gustas, podrías ayudarme a vincular Huiquipedia con el wikcionario náhuatl para que la gente que está aprendiendiendo algún idioma náhuatl pueda relacionarlo y que se facilite el aprendizaje. Saludos.--[[Tlatequitiltilīlli:Marrovi|Marrovi]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Marrovi|discusión]]) 19:53 24 Cēn 2014 (UTC)
== Akapochtli ==
Niltze!!! Otra vez ando por acá....voy a ponerle textos a algunos artículos. En lo que pueda ayudar sólo escríbeme.
Niltze!!! Occepa nican nicah...nocontecatiuh tlahtolli ipan cecni tlahcuilolli. Intla monequi ma nimitzpalehuiz ca zan yeh xinechihcuilo.
--[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:04 20 Yēt 2014 (UTC)
Niltze!! He tenido problemas con plantillas y re-dirección de artículos, con [[Chīmalpopoca]] no pude ponerle las referencias. Ojala y me puedas ayudar, aunque voy a volver estudiar los consejos de editar. Por otra parte no se que se pueda hacer con algunas etimologías, por ejemplo yo escribo Chīmalpopōca pues lo derivo de pōqui - pōctli. Nunca he estado de acuerdo con la traducción de Mexihco como "Lugar del ombligo de la luna"...por más que leo y vuelvo a leer a Gutierre Tibón no me convence, de hecho puedes ver en la wikipedia en español los argumentos de Mexi, mexitin. También no recuerdo como habíamos quedado con el locativo -tlān (siguiendo a Launey, entre otros)que lo veo escrito "-tlan" en varios artículos. Perdona lo golpeado y la prisa de mi comentario. Quin occepa!!! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 23:40 6 ic mācuīl 2014 (UTC)
== Sobre tu trabajo en la Wikipedia en Náhuatl ==
Hola, Ramón Felipe! Soy investigador en la Universidad Autónoma de Coahuila, y estoy haciendo un trabajo sobre la diversidad en línea en México. Me interesa mucho tu trabajo en la Wikipedia en Náhuatl, y si no fuera mucha molestia, quisiera hacerte un par de preguntas al respecto, que ayudarían muchísimo a entender lo que ocurre con las lenguas autóctonas en el ciberespacio. Mi correo electrónico es: gabrielperezsalazar@gmail.com. Ojalá nos pudieras ayudar con esta investigación. De antemano, muchas gracias! :)--[[Tlatequitiltilīlli:Gbrlprzslzr|Gbrlprzslzr]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Gbrlprzslzr|discusión]]) 14:48 31 ic mācuīl 2014 (UTC)
== Teixnamiquiliztli: Nahuatlahtolli ==
Niltze Felipe! Acerca de tu última contribución estás usando los datos de Marrovi, contiene muchos datos incorrectos; revisa la nueva versión de [https://es.wikipedia.org/wiki/N%C3%A1huatl náhuatl en español]. ¡Ce tlahpalolli mopampa! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:19 19 Chicōn 2016 (UTC)
::Ahhh! Perdón! Ya ví lo que en realidad hiciste... entonces todo bien. Titottazqueh! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:41 19 Chicōn 2016 (UTC)
{{Tlani tepitonolli}}
== AVISO DE PRÓXIMA EXPULSIÓN ==
No me andaré con rodeos, seré totalmente directo. He revisado tus contribuciones tanto aquí como en español, en su momento pondré los enlaces necesarios que avalen mi decisión de expulsarte de Huiquipedia. Si tienes algo que comentar es el momento; sólo me queda una duda, ¿cuál fue tu relación con Marrovi? Te nombró bibliotecario... te dejó hacer lo que querías... editaron '''coordinadamente''' [[Tlaxcallan ialtepecalpolhuan]]... escribes en nahuatl de manera idéntica a Marrovi, mismos errores de conjugación, de palabras mal usadas... Sin embargo aquí no se comunicaban en sus páginas de discusión, no hay mensajes de apoyo, no hay preguntas... parecen ser la misma persona pero tus contribuciones son verdaderos bulos sin el más mínimo rastro de referencias.
Lo reitero, es tu última oportunidad de comentar algo. --<small><span style="color:purple">Akapochtli</span> | [[Usuario Discusión:Akapochtli|<span style="color:#228B22;">¡Tleitzin tinechmolwilia!</span>]]</small> 01:55 5 Cēn 2017 (UTC)
ilbvzbmrig7ynqzyds15mt30qwe5drd
528359
528358
2026-07-26T14:39:46Z
Akapochtli
159
Arreglo
528359
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=26743 Archivo 1]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=117256 Archivo 2]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=356896 Archivo 3]
[http://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltilīlli_tēixnāmiquiliztli:Ricardo_gs&oldid=385947 Archivo 4]
Hola Ramón Felipe, continuando con el tema del bot, te aviso que cree una cuenta para el bot: [[Tlatequitiltilīlli:ĀxōlōBOT]] y he realizado [https://nah.wikipedia.org/wiki/N%C5%8Dncuahqu%C4%ABzqui:Contribuciones/%C4%80x%C5%8Dl%C5%8DBOT algunas pruebas]. Aún no cuenta con algunas características necesarias (como funcionar con categorías) y tampoco tiene privilegios adecuados (necesarios para tareas como renombrar artículos). Por ahora si hay tareas en donde se necesite remplazar texto en forma masiva (como estandarizar un término en los artículos) puedes enviarme un mensaje y el bot se encargará de todo. Si hay dudas o deseas información sobre algo, pregúntame con confianza.
Te deseo un buen inicio de año y vamos por los 10,000 artículos. —[[Tlatequitiltilīlli:$$$Marlon$$$30|Marlon]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:$$$Marlon$$$30|discusión]]) 20:32 18 Cēn 2014 (UTC)
== Wikcionario en náhuatl ==
Hola Ricardo;
He estado trabajando arduamente en wikcionarios, este es la página [https://es.wiktionary.org/wiki/Categor%C3%ADa:N%C3%A1huatl] de enlace del náhuatl, el cual no es una lengua, si no más bien una macrolengua compuesta de multiples lenguas, algo así como el noruego o el galaicoportugués.
Ha costado mucho trabajo hacer entender a los wikipedistas que el náhuatl no tiene ortografía oficial ni es una lengua estandarizada, el desconocimiento de las distintas variants los ha llevado a tales confusiones, lo único que si comparten todas las comunidades nahuas es que son un grupo étnico en comín denominado nahua, mexicano o nahuate (en El Salvador).
Si tu gustas, podrías ayudarme a vincular Huiquipedia con el wikcionario náhuatl para que la gente que está aprendiendiendo algún idioma náhuatl pueda relacionarlo y que se facilite el aprendizaje. Saludos.--[[Tlatequitiltilīlli:Marrovi|Marrovi]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Marrovi|discusión]]) 19:53 24 Cēn 2014 (UTC)
== Akapochtli ==
Niltze!!! Otra vez ando por acá....voy a ponerle textos a algunos artículos. En lo que pueda ayudar sólo escríbeme.
Niltze!!! Occepa nican nicah...nocontecatiuh tlahtolli ipan cecni tlahcuilolli. Intla monequi ma nimitzpalehuiz ca zan yeh xinechihcuilo.
--[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:04 20 Yēt 2014 (UTC)
Niltze!! He tenido problemas con plantillas y re-dirección de artículos, con [[Chīmalpopoca]] no pude ponerle las referencias. Ojala y me puedas ayudar, aunque voy a volver estudiar los consejos de editar. Por otra parte no se que se pueda hacer con algunas etimologías, por ejemplo yo escribo Chīmalpopōca pues lo derivo de pōqui - pōctli. Nunca he estado de acuerdo con la traducción de Mexihco como "Lugar del ombligo de la luna"...por más que leo y vuelvo a leer a Gutierre Tibón no me convence, de hecho puedes ver en la wikipedia en español los argumentos de Mexi, mexitin. También no recuerdo como habíamos quedado con el locativo -tlān (siguiendo a Launey, entre otros)que lo veo escrito "-tlan" en varios artículos. Perdona lo golpeado y la prisa de mi comentario. Quin occepa!!! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 23:40 6 ic mācuīl 2014 (UTC)
== Sobre tu trabajo en la Wikipedia en Náhuatl ==
Hola, Ramón Felipe! Soy investigador en la Universidad Autónoma de Coahuila, y estoy haciendo un trabajo sobre la diversidad en línea en México. Me interesa mucho tu trabajo en la Wikipedia en Náhuatl, y si no fuera mucha molestia, quisiera hacerte un par de preguntas al respecto, que ayudarían muchísimo a entender lo que ocurre con las lenguas autóctonas en el ciberespacio. Mi correo electrónico es: gabrielperezsalazar@gmail.com. Ojalá nos pudieras ayudar con esta investigación. De antemano, muchas gracias! :)--[[Tlatequitiltilīlli:Gbrlprzslzr|Gbrlprzslzr]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Gbrlprzslzr|discusión]]) 14:48 31 ic mācuīl 2014 (UTC)
== Teixnamiquiliztli: Nahuatlahtolli ==
Niltze Felipe! Acerca de tu última contribución estás usando los datos de Marrovi, contiene muchos datos incorrectos; revisa la nueva versión de [https://es.wikipedia.org/wiki/N%C3%A1huatl náhuatl en español]. ¡Ce tlahpalolli mopampa! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:19 19 Chicōn 2016 (UTC)
::Ahhh! Perdón! Ya ví lo que en realidad hiciste... entonces todo bien. Titottazqueh! --[[Tlatequitiltilīlli:Akapochtli|Akapochtli]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Akapochtli|discusión]]) 02:41 19 Chicōn 2016 (UTC)
{{Tlani tepitonolli}}
== AVISO DE PRÓXIMA EXPULSIÓN ==
No me andaré con rodeos, seré totalmente directo. He revisado tus contribuciones tanto aquí como en español, en su momento pondré los enlaces necesarios que avalen mi decisión de expulsarte de Huiquipedia. Si tienes algo que comentar es el momento; sólo me queda una duda, ¿cuál fue tu relación con Marrovi? Te nombró bibliotecario... te dejó hacer lo que querías... editaron '''coordinadamente''' [[Tlaxcallan ialtepecalpolhuan]]... escribes en nahuatl de manera idéntica a Marrovi, mismos errores de conjugación, de palabras mal usadas... Sin embargo aquí no se comunicaban en sus páginas de discusión, no hay mensajes de apoyo, no hay preguntas... parecen ser la misma persona pero tus contribuciones son verdaderos bulos sin el más mínimo rastro de referencias.
Lo reitero, es tu última oportunidad de comentar algo. --<small><span style="color:purple">Akapochtli</span> | [[Usuario Discusión:Akapochtli|<span style="color:#228B22;">¡Tleitzin tinechmolwilia!</span>]]</small> 01:55 5 Cēn 2017 (UTC)
j6ufwgql11aj90t9e6u05uj9ix6ymy9
Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez
2
24715
528345
528229
2026-07-26T13:49:42Z
Akapochtli
159
Archivando Bulo
528345
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Mēxihcatl tlatequitiltilīlli|Ramón Felipe Iñiguez]]
{| style="float: right; background-color:#f9f9f9; border: #99B3FF solid 1px"
|-
|{{Tlatequitiltilīlli Mēxihco}}
|-
| <center>'''[[Huiquipedia:Babel]]'''</center>
|-
| {{Tlatequitiltilīlli es}}
|-
| {{Tlatequitiltilīlli:Userbox/WP Mēxihco}}
|-
|}
Nehhuatl notoca Ramón Felipe, nehhuatl nitlahtoa [[caxtillantlahtolli]] huan occequi tlahtolli.
Artículos que por lo menos Huiquipedia debe tener [[Wikipedia:Tlahcuilōlli mochi Huiquipedia huīquilia quimpiya]]
Nican in [[Huiquipedia:Cenca cualtzin tlahcuilōlli]].
Nican in [[Huiquipedia:Cualtzin tlahcuilōlli]].
[[Tlācatōcāitl]]
[[Huiquipedia:Yancuīctlahtōlli]]
[[:Neneuhcāyōtl:Nci]]
[[:Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Borrar (definitivo)]]
;[[Anexo:Personajes de Dora, la exploradora]]
;[[Anexo:Páginas creadas dentro de mi usuario "Ramón Felipe Iñiguez"]]
;[[Anexo:Páginas creadas dentro de mi cuenta de usuario "Felipe.ir.1999"]]
;[[Anexo:Posifijos de dirección]]
;[[Anexo:Tabla lexicográfica comparativa de las diferentes variantes dialectales del náhuatl]]
;[[Anexo:Municipios de Oaxaca con significados etimológicos]]
;[[Anexo:Municipios de Guerrero con significados etimológicos]]
==Ramón Felipe ītlahcuilōl==
[[File:MainPlazaTexcoco3.JPG|thumb|200px|left|Tetzcohco īxōchitlāni]]
'''Panō in xōchitlān''' mācuīlli tlācah, ¿īhuān ticmati tlein chīhuah?
* Mātzatzinih īhuān īztiyah īhuīc in xōchimeh.
* Inilhuih "¡Cualli tonaltin!" tlahco nahuatlahtolcopa īhuān "¡Buenos días!" caxtillāntlahtōlcopa.
* Chīhuah cē campaxtlālehuel īxayacpan.
* Īhuān zātepan cē mācēhualli chipāhuac chīhuah.
''Esta canción es un tributo a los hermosos pueblos prehispánicos, que son sin duda alguna hermanos nuestros''
==Comentario==
Hola, espero que este bien escribirte en español, he estado viendo que estas trasladando las paginas a la ortografía del náhuatl moderno, aunque inicialmente yo estuve a favor de que se conservara la ortografía clásica, también creo que antes que nada la huiquipedia debe de ser útil a los usuario actuales del náhuatl, por eso quisiera saber tu opinión sobre eso, ¿tú eres hablante nativo del náhuatl? Por que eso precisamente es lo que mas necesitamos aquí, ¡saludos! --[[Usuario:Battroid|Battroid]] 22:34 19 oct 2010 (UTC)
Pues bien compañeros, yo soy nativo de la lengua náhuatl( nihmate macehualcopa), y creo que a raíz de la experiencia que he tenido con los escritos del siglo XVI,XVII,XVIII -que no códices en el sentido estricto de la palabra- provocan una dificultad innecesaria el uso ortográfico de letras como la w, j , k, etc. El principio del que debemos de partir, es básico; ninguno de nosotros vamos a cambiar la ortografía de Sahagún, Olmos, Acosta, Motolinia o Carochi, ni siquiera el del diccionario de la lengua nahua, del francés Remi Simeon. Nosotros en cambio podemos continuar la tradición, pero no por inercia inconciente del rebaño, sino para facilitarnos a nosotros mismos el trabajo de reinterpretar los sonidos según la ortografía de los contribuyentes de este espacio dedicado al Náhuatl. Soy originario del último bastión de lengua nahua del D.F., es decir Santa Ana Tlacotenco. Y francamente dudo que vaya haber alguna resolución, por parte de ellos, acerca de la forma ortográfica que debe ser usada. Apelo a su buena voluntad, por el bien de nuestro idioma. Tlazocamati Zihuatzitzintin ihuan Tlacaztitzintin. Armando Xocoyotzin
== Ahuīcyaniliztli nochitlācah ==
'''Niyahuīcyāuhtiya in''' [[Puebla]], [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]], [[Calpōlli Tlahtōlōyān]], [[Sinaloa]], [[Huāxyacac]], [[Morelos]], [[Michhuahcān]], [[Guerrero]], [[Xālīxco]] īhuān [[San Luis Potosí]] quēmeh:
{|
|
* [[Huēhuehtlān el Grande]]
* [[Chiyauhtzinco]]
* [[Cuāuhquechōllān]]
* [[Zacapōhuatlān]]
* [[San Miguel Xōchtlah]]
|
* [[Puerto Vallarta]]
* [[Xālātlauhco]]
* [[Tetzcohco]]
* [[Chālco Díaz Covarrubias|Chālco]]
* [[Coyōhuahcān]]
|
* [[Ixcaquixtlān]]
* [[Iztapan]]
* [[Tōnatiuhco]]
* [[Calpōllālpan]]
* [[Xīlōtzinco]]
|
* [[Huēyipochtlān]]
* [[Ehēcatzinco]]
* [[Nextlālpan]]
* [[Nezahualcoyōtl (āltepēcalpōlli)|Āltepētl Nezahualcoyōtl]]
* [[Ēlōxōchitlān]]
|
* [[San Andrés Cholōllān]]
* [[Huexōtzinco]]
* [[Tenānco in Ēhēcatl]]
* [[Isidro Fabela, Tlahtohcāyōtl Mēxihco|Isidro Fabela]]
* [[Cuauhchinānco]]
|
* [[Lázaro Cárdenas (Michhuahcān īāltepēcalpōl)|Lázaro Cárdenas]]
* [[Nanacamīlpan Mariano Arista]]
* [[Yacapīxtlah (āltepēcalpōlli)|Yehēcapitztlān]]
* [[Iztapan Teōcuitlatl]]
* [[Cuauhxīmalpan]]
|
* [[Cōlhuahcān Rosales|Cōlhuahcān]]
* [[Xōchimīlco]]
* [[Āzcapōtzalco]]
* [[Coyōmehāpan]]
* [[Caltepēc]]
|
* [[Chiucnāuhāpan]]
* [[Tepotzohtlān]]
* [[Real de Catorce]]
* [[Tlāhuapan]]
* [[Chīmalhuahcān]]
|
|}
{|
|
* [[Cōzcatlān, Puebla|Cōzcatlān]]
* [[Simón Bolivar (Durango īāltepēcalpōl)|Simón Bolivar]]
* [[Ācatlān, Puebla|Ācatlān]]
* [[Iztacmāxtitlan|Iztācmāxtitlān]]
* [[Venustiano Carranza (īxiptlahyōtiliztli)|Venustiano Carranza]]
|
* [[Cuauhtlāntzinco]]
* [[Tetela del Volcán|Tētēllān in Tlitepētl]]
* [[Piyaztlān]]
* [[Āxōtlān]]
* [[Quimichtlān]]
|}
'''Nōīhuān niyāhuīc''' occēquīntīn tlahtohcāyōmeh quēmeh:
{|
|
* {{BOL}}
* {{CAN}}
* {{FRA}}
* {{USA}}
* {{UK}}
|
* {{GUY}}
* {{TZA}}
* {{RUS}}
* {{CHN}}
* {{PER}}
|
* {{ARG}}
* {{PRY}}
* {{COL}}
* {{AUS}}
|
*
|}
== Escritura de la focalización con diferentes variantes relacionadas históricamente con el náhuatl clásico habladas en el estado de México, el Distrito Federal, Tlaxcala, Puebla y Morelos ==
¿Te gustaría que te dejara la focalización que aparece en la página de la '''[[Nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo|grámatica del náhuatl]]'''?
:(1a) ''Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliztli Isidro Fabela īāltepēcalpōllō īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco; ¿Cahtli catca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?''
:'Hoy tuvimos un viaje al municipio de Isidiro Fabela en el estado de México; ¿Cuál fue su parte favorita del viaje?'
:(1b) ''Totlahcotōnyō ōticmelahualiqueh huitzlān īca Xīlōtzinco īāltepēcalpōllō catca''
:'Nuestra parte favorita fue diriginos al sur con el municipio de Jilotzingo'
En (1b) se expresa que viene a preguntarle a uno de sus amigos cuál fue su parte favorita del viaje. Otros ejemplos de órdenes no marcados en el siglo XVI son:
:(2) ''¡Tiyahueh, ticpiyah tlein tictemozqueh!'' '¡Vamos, tenemos que bajar!'
:(3) ''Notlahcotonyo oniquixmati in conenetl quetzalcuetzpalin catca '' 'Mi parte favorita fue rescatar a la bebé dragón'
:(4) ''¡In āmeyalli chocatica!'' '¡La fuente está llorando!'
:(5a) ''¿Ihuicpa canin tihuala?'' '¿De dónde vienes?'
:(5b) ''Nihuālla īhuīcpa Yehēcapitztlān, Morelos'' 'Vengo de Yecapixtla, Morelos'
:(6a) ''¿Campa tiyāuh, Miguel?'' '¿A dónde vas, Miguel?'
:(6b) ''Nicpiyāz Huēxōtzinco pampa nīcuīcaz cē cuīcatl 'Tengo que ir a Huejotzingo para cantar una canción'
:(7a) ''¿Tihuala Teteltzinco huan ticnequi tichuiltiz in tlahctli? '¿Hablas español y te gustaría jugar a la pelota?'
:(7b) ''Cualli, nicpatiya nichuiltiz in tlahctli mohuan 'Sí, me gustaría jugar a la pelota contigo'
:(8a) ''¿Ancuīcazqueh in cuīcatl totlōc?'' '¿Cantarán la canción con nosotros?'
:(9a) ''Quēmah, tiquincuīcazqueh īcēquintin'' 'Sí, la cantaremos con ustedes'
:(10a) ''¿Cānin tiyāhueh āxcān?'' '¿A dónde vamos ahora?'
:(11b) ''Ticpiyah tlein ticcuepāzqueh in cehuetzilizpan īīxtlahuacāuh xōxōpan'' 'Tenemos que convertir el valle del invierno en primavera'
:(12a) ''Cualli ca'' 'Está bien'
:(12b) ''Ōnitēpalēhuīco'' 'Vine a ayudar'
:(13) ''¡Niquinyanmitzcualhuīca in mētztli!'' '¡Le hes traído la luna!'
:(14) ''Notlahcotōnyō ōnimitziztic īca cē huēyi tēnāhuatequiliztli catca'' 'Mi parte favorita fue despertarte con un gran abrazo'
:(15a) ''¿Ixachi ka?'' '¿Es suficiente?'
:(15b) ''Quēmah'' 'Sí'
:(16a) ''Zorro ōquinyanmitzihtoa "¡Tlazohcāmati!" '¡Zorro les dijo "¡Gracias!"'
:(16b) ''¿Tihuelitiya titepalehuis?'' '¿Podrías ayudarnos?'
:(17a) ''Tlakatokak, nixtlahuah imomostiuh tlamatis'' 'Seguro, mi diario de campo sabrá'
:(17b) ''¿Tiquīxmati Xōchimīlco?'' '¿Conoces Xochimilco?'
:(18a) ''Cualli, niquixmati'' 'Sí, lo conozco'
== Escritura de la focalización ==
Tengo varios verbos con cada tiempo en cada uno de las variantes del náhuatl habladas en los estados de Guerrero, Hidalgo, Oaxaca, Puebla, Tlaxcala, Veracruz, San Luis Potosí, Michoacán, México, Morelos y Durango. Así como por los habitantes de Milpa Alta, Azcapotzalco, Xochimilco y otras zonas conurbadas de la Ciudad de México.
:(1a) ''¡Inon hueytlajtuani!''
:'¡Ese rey!'
:(1b) ''¡Ticnequih tlein xiquinpiyacān!''
:'¡Queremos que la tengan!'
En (1b) se expresa que si quieren darles su varita mágica, la necesitan para la próxima aventura. Otros ejemplos de órdenes no marcados en el siglo XVI son:
:(2) ''¡Nicmitiztlazohcamati, Enrique!'' '¡Te lo agradezco, Enrique!'
:(3) ''¿Yēceh huel teōtlāc?'' '¿Pero no es demasiado tarde?'
:(4) ''Cualli ca'' 'Sí'
:(5a) ''Ca toiztacochpauh Alie'' Alie es nuestra heroína
:(5b) ''¿Tlein inīc ahmo ticyucatēyōliya?'' '¿Por qué no lo intentas?'
:(6a) ''Notlahcotōnyō ōcatca ōnichuāllac Ehēcatzinco, Tlahtohcāyōtl Mēxihco'' 'Mi parte favorita fue venir a Ecatzingo, Estado de México'
:(6b) ''¿Tlein tihuīquiliah?'' '¿Qué necesitamos?'
:(7a) ''¿Tlein chihuah in kinkajoutin?'' '¿Qué hacen los kinkajous?'
:(7b) ''Ticmatizqueh in kinkajou īīxpitiuh tāmoxpan tlamatiliztin īhuān yōlcameh occēquīntīn Puebla mēxhicatl tlahtohcāyōtl īyōlcatlān'' 'Pondremos la foto del kinkajou en nuestro libro de ciencias y animales junto a los otros animales del estado mexicano de Puebla'
:(8) ''¿Kanin tiyauej intla tikkuepa itlapitsal ipan Pablo?'' '¿A dónde vamos si le regresamos su flauta Pablo?'
:(9a) ''¡Ka ixachi ejkatl!'' '¡Hay mucho viento!'
:(9b) ''¡Pablo, ōtināmiquih motlapitzal!'' '¡Pablo, encontramos tu flauta!'
:(10a) ''Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliztli Caltepēc, Puebla, ¿cahtli catca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?'' 'Hoy tuvimos un viaje a Caltepec, Puebla, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?'
:(10b) ''Notlahcotonyo katka onicpanok iwikpa Huaxyak ipan Kaltepek, Puebla'' 'Mi parte favorita fue cruzarme de Oaxaca a Caltepec, Puebla'
:(11a) ''¿Kenin motoka?'' '¿Cómo te llamas?'
:(11b) ''Notoka Diego'' 'Me llamo Diego'
:(12a) ''Chiltik wan kostik chiwah chilkostik'' 'Rojo y amarillo hacen naranja'
:(12b) ''¿Antepalehuiskeh Rainbow λani pampa inik sepan?'' '¿Ayudarán a Rainbow a brillar por primera vez?'
:(13a) ''¿Quēnin amotlapāl catca?'' '¿Cuál fue su color favorito?'
:(14a) ''Notlapālhuān ōcatcah chīltic, cōztic īhuān camohpāltic'' 'Mis colores favoritos fueron rojo, amarillo y morado''
Además existen algunos casos especiales que cuando cada persona quiere ponerle cada texto a su libro, su amigo logra preguntarle cómo se va a llamar:
::¿Kenin tiknotsas mamox, Dora? : ¿Cómo vas a llamar tu libro, Dora?
::Nehhuātl nictēnōtzāz "Ricitos de oro y los 3 osos" : Yo le voy a llamar "Ricitos de oro y los 3 osos"
::¿Kenin ankinotsaske' mamoxhuan, Carlos huan Olga? [¿Kenin ankinotsaskej mamoxwan, Carlos wan Olga?] : ¿Cómo le van a llamar su libro, Carlos y Olga?
::Tiknotsaske' "Caperucita Roja" : Le llamaremos "Caprecurita Roja".
::¿Tiknekitihuilia? [¿Tiknekitiwilia?] : ¿Te gusta?
::Quēmah, nāhua tzatzi cualli: Sí, suena bien
::¿Huan ihuikpa tlein kitos mamox? [¿Wan iwikpa λen kitos mamox?]: ¿Y de qué va a tratar tu libro
::Ka', piyas omeyeyekolistin [Kaʔ, piyas omeyeyekolistin]: Pues, tendrá dos ideas
::¿Quēmah?: ¿Sí?
::"In inik se i'tos' "Wan okpixtinemike' pakintin semiak" [In inik se iʔtos "Huan okipixtinemikeʔ pakintin semiak]: La primera parte dirá "Y vivieron felices por siempre"
::¿Nikittas?: A ver
::¡Empecemos!: ¡Xitipēhuacān!
::¿Niman tlen inik amo nimitsmaka okachi yeyekolistin pampa okachi amoxtin? [Niman λen inik amo nimitsmaka okachi yeyekolistin pampa okachi amoxtin?]: ¿Entonces por qué no te doy más ideas para más libros?
::Quēmah, Abelardo: Sí, Abelardo
=Mi amigo Cuaitl del pasado está tratando de escribirles mensajes, pues el le dejo la letra del Himno Nacional Mexicano en dos variantes dialectales del náhuatl=
Pero les deja la letra del Himno Nacional Mexicano en el náhuatl central relacionada con la del náhuatl clásico
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
:'''Cepan Tacuicalli'''
:Ihcuca yaotl tenochnotzaz mexihca
:ticanacan temicti tepuztli
:ihuan huelihqui ma tlacohcomoni
:ihcuac totepuz cueponiz nohuian
:'''Cepan'''
:Tlazohtlalnan ximoixcuaxochtlalli
:in pahcayotl nemiliztli cecnitlaca,
:Ilhuicapa monemiliz nochipa
:omohcuilo ica imahpiltzin toteo.
:Tlaquinequizque in huehca chanehque
:motlalticpac quintlalizque in icxihuan
:tlazohtlalnan xicmati ca mopilhuan
:quin yecanaz toteotzin ipan yaotl.
:'''Ome'''
:Yaotl yaotl in aquin yaotenchuaz
:quin tlilehuaz in tlazohilalan,
:yaotl yaotl in tlazohtlalnan pantli
:ma paltilo ihtech xalatlyezpozonal.
:Yaotl yaotl ipan ixtlahual in cuactla
:ihcuac mocaquiz temictiani tepuztli,
:inanhquilo in tlaototoponal
:tlamach tzatziloz nemaquixtiliz
:'''Yeyi'''
:'Achto tiquin mopilhuan tazohtlalnan
:'cuatlanepantetech iquechpa motemahca
:'mamoyeznalocan in tlen ixtlahuahme,
:'ihpan eztli icxihuan quintlaliz
:'Ihuan moteocalhuan, hueicalhuan tzilinal
:'mahuetzican ica tlalcocomonal
:'ihuan cemihcac quitozqui in tapanzol
:'miac mahuiztli oyeni tlazohtlalnan.
:'''Nahui'''
:Tlazontlalnan mopilhuan mitzilhuia
:ca nochipa mopampa mihmiquizque
:tla technotzaz in yaoltlapitzalli
:ica itenyo huclihqui quemhmanian.
:Inic tehuatl iztaque xochime
:inic yehuan ce ilhuica ilnamiquiliz
:cente tlatzaca tlatlaniliz moaxca
:ce mahuiztic tecochtli inic yeh.
:'''Cepan Tlacuicalli'''
:Ihcuac yaotl tenochtzaz mexihca
:ticanacan temicti tepuztli
:ihuan huelihqui ma tlalcohcomoni
:ihcuac totepuz cueponiz nohuian.
{{Col-4}}
:'''Cepan tlacuīcalli'''
:Ihcuāc yāōtl tenochnotzaz mēxihca
:Ticanacan temicti tepoztli
:Īhuān huelihqui mā tlacohcomoni
:Ihcuāc totepuz cueponiz nohuian.
:'''Cē tlacuīcalli'''
:Tlazohtlālnān ximoīxcuāxōchtlālli
:In pahcāyōtl nemiliztli cecnictlāca
:Ilhuicapa monemiliz nochipa
:Omohcuilo īca īmahpiltzin toteōh.
:Tlaquinequizque in huehca chānehqueh
:Motlālticpac quintlalizque in icxihuan
:Tlazohtlālnān xicmati ca mopilhuan
:Quin yecanaz toteōtzin īpan yāōtl.
:'''Ōme tlacuīcalli'''
:Tlazohtlālnān mopilhuan mitzilhuia
:Ca nochipa mopampa mihmiquizque
:Tla technotzaz in yāōltlapitzalli
:Īca ītēnyō huelihqui quemhmanian
:Inic tehhuātl iztaque xōchimeh
:Inic yehhuān cē ilhuicatl ilnāmiquiliz
:Cente tlatzcah tlatlaniliz moāxca
:Cē māhuiztic tecochtli inic yeh
:'''Cepan tlacuīcalli'''
:Ihcuāc yāōtl tenochnotzaz mēxihca
:Ticanacan temicti tepoztli
:Īhuān huelihqui mā tlacohcomoni
:Ihcuāc totepuz cueponiz nohuian.
{{Col-end}}--[[Tlatequitiltilīlli:Cuaitl|Cuaitl]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Cuaitl|discusión]]) 21:49 25 Chicnāuh 2013 (UTC)
==Niλamachilia nakastsonteyo iwikpa amewantin (Me siento muy orgulloso de ustedes) ==
Nikinyanmitsλapaloa wan niλanamiki Eloxochiλan, [[Puebla]], Pablo wan Mainalli, yeneli inλa anwikiliaj anλapalewiskej kwikas se kwikaλ, nikpia λen kawas se amaλlakuiloli wan amewantin anλaniskej se λapalolisλi. Intlλ ankinekij ankuiloskej, anwelitij ankasikayeskej ipan inin tzohuilli: [[Tlatequitiltilīlli:Teòtlalili|Teòtlalili]]. Kualojtli, Pablo wan Mainalli.
;proyecto nuevo para esta wikipedia.
::Necesito que vengas al municipio de [[Xopallān|Jopala]], ubicado en el estado mexicano de [[Puebla]] y aprendas conmigo el náhuatl del noroeste del central para pronunciar los verbos que te escribiré en una hoja de papel y en la computadora. --Javier Castañeda 10:45 7 Ic mahtlāctetl oncē mētztli 2005 (UTC)
::Soy Tadeo Xicohténcatl y busco a tu verdadero tú del futuro a los 61 años para que venga conmigo a Soteapan, [[Veracruz]] y aprenda a hablar el náhuatl del Istmo bajo. --Tadeo Xicohténcatl 3:50 12 Ic ōme mētztli 2010 (UTC)
== Mientras estoy de vacaciones... ==
Hola Ramón Felipe Iñiguez:
Ahora que estudio lingüística y lenguas extranjeras en la universidad, decidí venir a visitar su página para ver cómo has estado tú un par de años teníamos un desacuerdo en cuanto a la ortografía pero hoy día me parece que tú, al igual que yo, has cambiado mucho desde entonces. Creo que hemos vuelto más sabios con la edad y por lo tanto me alegro mucho ver tu duradero e incansable labor en favor de las lenguas indígenas de México. Desafortunadamente, estoy bastante ocupado con los estudios y por eso no creo que pueda contribuir mucho por ahora. Te doy a ti., sin embargo, mi dirección de correo electrónico, que no dudes en enviarme un correo si deseas hablar sobre la lingüística o cualquier otro asunto.
Atentamente,
[[Tlatequitiltilīlli:Node ue|Node ue]] 13:52 22 Yēt 2010 (UTC)
mawill11@asu.edu
== Escritura de los verbos de cada persona por un tiempo y sustantivo diferente en el náhuatl central con el náhuatl clásico ==
Te dejo esta escritura con un verbo diferente por cada, tiempo y sustantivo diferente en la variante dialectal del náhuatl central relacionada con el náhuatl clásico
::¿Tlein ōannāmiquiqueh?: ¿Qué encontraron?
::Ōtināmiqueh cē mazātl iztācpilli: Encontramos un venado cola blanca
::Ixcaqui, Alicia, ¿campa tica?: Oye, Alicia, ¿dónde estás?
::Nica īpan Tequixquiāc īca Iztācpīlli: Estoy en Tequixquiac con Cola Blanca.
::Nehhuātl nimitztlamonequiltia, Iztācpīlli: Yo también te quiero, Cola Blanca.
== ¿Sabían que puedo escribir los verbos con cada sustantivo y persona en el mexicano del noroeste por pregunta y respuesta? ==
Te dejo los verbos con cada sustantivo y persona para que te los aprendas en el mexicano del noroeste por una pregunta y respuesta diferente.
* ¿Titlamatiya tein in xonaktin kwali onkatej pampa noyak? = ¿Sabías que las cebollas son buenas para mi cara?
* Kemaj, kwali onkatej pampa mopakayelis = Sí, son buenas para tu salud.
== Tengo los plurales sufijados regulares como los de la página de la grámatica del náhuatl ==
Sobre tortillas/pasteles, "''tlaxcaltin"'' y ''"tlaoyotlaxcaltin"'' están bien; "caminos arenosos" se dicen "xālohtin"; creo que esas formas son adecuadas. --[[Tlatequitiltilīlli:Ricardo gs|Ricardo]] 19:00 15 ic chiucnāhui 2010
== Personas del verbo "reír" en náhuatl por cada persona y gerundio en cada tiempo ==
'''Te dejo las personas en uno del presente como''':
* '''Nihuetzcatica''': Estoy riendo
* '''Tihuetzcatica''': Estás riendo
* '''Huetzcatica''': Está riendo
* '''Tihuetzcaticateh''': Estamos riendo
* '''Anhuetzcaticateh''': Están riendo (ustedes)
* '''Huetzcaticateh''': Están riendo
'''Además te dejo los demás del pasado como''':
* '''Ōnihuetzcaticatca''': Estuve riendo
* '''Ōtihuetzcaticatca''': Estuviste riendo
* '''Ōhuetzcaticatca''': Estuvo riendo
* '''Ōtihuetzcaticatcah''': Estábamos riendo
* '''Ōanhuetzcaticatcah''': Estában riendo (ustedes)
* '''Ōhuetzcaticatcah''': Estaban riendo
'''Y al final los del futuro como''':
* '''Nihuetzcatiyezqueh''': Estaré riendo
* '''Tihuetzcatiyezqueh''': Estarás riendo
* '''Huetzcatiyezqueh''': Estará riendo
* '''Tihuetzcatiyezqueh''': Vamos a estar riendo
* '''Anhuetzcatiyezqueh''': Van a estar riendo (ustedes)
* '''Huetzcatiyezqueh''': Van a estar riendo
==Yancuīquīntīn tlahtōlpan nāhuatlahtōlli amoneuhquīntīn īcalpōltlahtōlhuān ==
Oncah nicān in yancuīquīntīn tlahtōlpan nāhuatlahtōlli amoneuhquīntīn īcalpōltlahtōlhuān quēmeh:
* Tlaōyōtlaxcaltin quihtōznequi pasteles.
* ''Iztātepēc'' quihtōznequi ''En el cerro de las aguas blancas''.
* ''Tōchtepētlān'' quihtōznequi ''Entre el cerro de los conejos''.
* ''Tiyānquiztepēc'' quihtōznequi ''En el cerro de los mercados''.
* ''Ixtēncalco'' quihtōznequi ''Lugar donde llena la casa de visitantes''.
* ''Huēyīxtāpan'' quihtōznequi ''En las grandes llanuras de agua''.
* ''Itztepēcalpōlco'' quihtōznequi ''En el cerro de las obsidianas de los barrios''.
* ''Xōchiquetzātōlco'' quihtōznequi ''En las flores hermosas del atole''.
* ''Calpōllahcuilōlli'' quihtōznequi ''Escritura de barrio''.
Como saben, administradores de la Wikipedia mexicana, mi amigo Battroid les deja unas nuevas palabras el náhuatl en la época del pasado, ¡saludos! --[[Usuario:Battroid|Battroid]] 22:33 2 may 2007 (UTC)
{{Tlani tepitonolli}}
djc3zgdj4wje2yltoge1jmffp4eilib
528346
528345
2026-07-26T13:52:32Z
Akapochtli
159
Arreglo
528346
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Mēxihcatl tlatequitiltilīlli|Ramón Felipe Iñiguez]]
{| style="float: right; background-color:#f9f9f9; border: #99B3FF solid 1px"
|-
|{{Tlatequitiltilīlli Mēxihco}}
|-
| <center>'''[[Huiquipedia:Babel]]'''</center>
|-
| {{Tlatequitiltilīlli es}}
|-
| {{Tlatequitiltilīlli:Userbox/WP Mēxihco}}
|-
|}
Nehhuatl notoca Ramón Felipe, nehhuatl nitlahtoa [[caxtillantlahtolli]] huan occequi tlahtolli.
Artículos que por lo menos Huiquipedia debe tener [[Wikipedia:Tlahcuilōlli mochi Huiquipedia huīquilia quimpiya]]
Nican in [[Huiquipedia:Cenca cualtzin tlahcuilōlli]].
Nican in [[Huiquipedia:Cualtzin tlahcuilōlli]].
[[Tlācatōcāitl]]
[[Huiquipedia:Yancuīctlahtōlli]]
[[:Neneuhcāyōtl:Nci]]
[[:Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Borrar (definitivo)]]
;[[Anexo:Personajes de Dora, la exploradora]]
;[[Anexo:Páginas creadas dentro de mi usuario "Ramón Felipe Iñiguez"]]
;[[Anexo:Páginas creadas dentro de mi cuenta de usuario "Felipe.ir.1999"]]
;[[Anexo:Posifijos de dirección]]
;[[Anexo:Tabla lexicográfica comparativa de las diferentes variantes dialectales del náhuatl]]
;[[Anexo:Municipios de Oaxaca con significados etimológicos]]
;[[Anexo:Municipios de Guerrero con significados etimológicos]]
==Ramón Felipe ītlahcuilōl==
[[File:MainPlazaTexcoco3.JPG|thumb|200px|left|Tetzcohco īxōchitlāni]]
'''Panō in xōchitlān''' mācuīlli tlācah, ¿īhuān ticmati tlein chīhuah?
* Mātzatzinih īhuān īztiyah īhuīc in xōchimeh.
* Inilhuih "¡Cualli tonaltin!" tlahco nahuatlahtolcopa īhuān "¡Buenos días!" caxtillāntlahtōlcopa.
* Chīhuah cē campaxtlālehuel īxayacpan.
* Īhuān zātepan cē mācēhualli chipāhuac chīhuah.
''Esta canción es un tributo a los hermosos pueblos prehispánicos, que son sin duda alguna hermanos nuestros''
==Comentario==
Hola, espero que este bien escribirte en español, he estado viendo que estas trasladando las paginas a la ortografía del náhuatl moderno, aunque inicialmente yo estuve a favor de que se conservara la ortografía clásica, también creo que antes que nada la huiquipedia debe de ser útil a los usuario actuales del náhuatl, por eso quisiera saber tu opinión sobre eso, ¿tú eres hablante nativo del náhuatl? Por que eso precisamente es lo que mas necesitamos aquí, ¡saludos! --[[Usuario:Battroid|Battroid]] 22:34 19 oct 2010 (UTC)
Pues bien compañeros, yo soy nativo de la lengua náhuatl( nihmate macehualcopa), y creo que a raíz de la experiencia que he tenido con los escritos del siglo XVI,XVII,XVIII -que no códices en el sentido estricto de la palabra- provocan una dificultad innecesaria el uso ortográfico de letras como la w, j , k, etc. El principio del que debemos de partir, es básico; ninguno de nosotros vamos a cambiar la ortografía de Sahagún, Olmos, Acosta, Motolinia o Carochi, ni siquiera el del diccionario de la lengua nahua, del francés Remi Simeon. Nosotros en cambio podemos continuar la tradición, pero no por inercia inconciente del rebaño, sino para facilitarnos a nosotros mismos el trabajo de reinterpretar los sonidos según la ortografía de los contribuyentes de este espacio dedicado al Náhuatl. Soy originario del último bastión de lengua nahua del D.F., es decir Santa Ana Tlacotenco. Y francamente dudo que vaya haber alguna resolución, por parte de ellos, acerca de la forma ortográfica que debe ser usada. Apelo a su buena voluntad, por el bien de nuestro idioma. Tlazocamati Zihuatzitzintin ihuan Tlacaztitzintin. Armando Xocoyotzin
== Ahuīcyaniliztli nochitlācah ==
'''Niyahuīcyāuhtiya in''' [[Puebla]], [[Tlahtohcāyōtl Mēxihco]], [[Calpōlli Tlahtōlōyān]], [[Sinaloa]], [[Huāxyacac]], [[Morelos]], [[Michhuahcān]], [[Guerrero]], [[Xālīxco]] īhuān [[San Luis Potosí]] quēmeh:
{|
|
* [[Huēhuehtlān el Grande]]
* [[Chiyauhtzinco]]
* [[Cuāuhquechōllān]]
* [[Zacapōhuatlān]]
* [[San Miguel Xōchtlah]]
|
* [[Puerto Vallarta]]
* [[Xālātlauhco]]
* [[Tetzcohco]]
* [[Chālco Díaz Covarrubias|Chālco]]
* [[Coyōhuahcān]]
|
* [[Ixcaquixtlān]]
* [[Iztapan]]
* [[Tōnatiuhco]]
* [[Calpōllālpan]]
* [[Xīlōtzinco]]
|
* [[Huēyipochtlān]]
* [[Ehēcatzinco]]
* [[Nextlālpan]]
* [[Nezahualcoyōtl (āltepēcalpōlli)|Āltepētl Nezahualcoyōtl]]
* [[Ēlōxōchitlān]]
|
* [[San Andrés Cholōllān]]
* [[Huexōtzinco]]
* [[Tenānco in Ēhēcatl]]
* [[Isidro Fabela, Tlahtohcāyōtl Mēxihco|Isidro Fabela]]
* [[Cuauhchinānco]]
|
* [[Lázaro Cárdenas (Michhuahcān īāltepēcalpōl)|Lázaro Cárdenas]]
* [[Nanacamīlpan Mariano Arista]]
* [[Yacapīxtlah (āltepēcalpōlli)|Yehēcapitztlān]]
* [[Iztapan Teōcuitlatl]]
* [[Cuauhxīmalpan]]
|
* [[Cōlhuahcān Rosales|Cōlhuahcān]]
* [[Xōchimīlco]]
* [[Āzcapōtzalco]]
* [[Coyōmehāpan]]
* [[Caltepēc]]
|
* [[Chiucnāuhāpan]]
* [[Tepotzohtlān]]
* [[Real de Catorce]]
* [[Tlāhuapan]]
* [[Chīmalhuahcān]]
|
|}
{|
|
* [[Cōzcatlān, Puebla|Cōzcatlān]]
* [[Simón Bolivar (Durango īāltepēcalpōl)|Simón Bolivar]]
* [[Ācatlān, Puebla|Ācatlān]]
* [[Iztacmāxtitlan|Iztācmāxtitlān]]
* [[Venustiano Carranza (īxiptlahyōtiliztli)|Venustiano Carranza]]
|
* [[Cuauhtlāntzinco]]
* [[Tetela del Volcán|Tētēllān in Tlitepētl]]
* [[Piyaztlān]]
* [[Āxōtlān]]
* [[Quimichtlān]]
|}
'''Nōīhuān niyāhuīc''' occēquīntīn tlahtohcāyōmeh quēmeh:
{|
|
* {{BOL}}
* {{CAN}}
* {{FRA}}
* {{USA}}
* {{UK}}
|
* {{GUY}}
* {{TZA}}
* {{RUS}}
* {{CHN}}
* {{PER}}
|
* {{ARG}}
* {{PRY}}
* {{COL}}
* {{AUS}}
|
*
|}
== Escritura de la focalización con diferentes variantes relacionadas históricamente con el náhuatl clásico habladas en el estado de México, el Distrito Federal, Tlaxcala, Puebla y Morelos ==
¿Te gustaría que te dejara la focalización que aparece en la página de la '''[[Nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo|grámatica del náhuatl]]'''?
:(1a) ''Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliztli Isidro Fabela īāltepēcalpōllō īpan Tlahtohcāyōtl Mēxihco; ¿Cahtli catca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?''
:'Hoy tuvimos un viaje al municipio de Isidiro Fabela en el estado de México; ¿Cuál fue su parte favorita del viaje?'
:(1b) ''Totlahcotōnyō ōticmelahualiqueh huitzlān īca Xīlōtzinco īāltepēcalpōllō catca''
:'Nuestra parte favorita fue diriginos al sur con el municipio de Jilotzingo'
En (1b) se expresa que viene a preguntarle a uno de sus amigos cuál fue su parte favorita del viaje. Otros ejemplos de órdenes no marcados en el siglo XVI son:
:(2) ''¡Tiyahueh, ticpiyah tlein tictemozqueh!'' '¡Vamos, tenemos que bajar!'
:(3) ''Notlahcotonyo oniquixmati in conenetl quetzalcuetzpalin catca '' 'Mi parte favorita fue rescatar a la bebé dragón'
:(4) ''¡In āmeyalli chocatica!'' '¡La fuente está llorando!'
:(5a) ''¿Ihuicpa canin tihuala?'' '¿De dónde vienes?'
:(5b) ''Nihuālla īhuīcpa Yehēcapitztlān, Morelos'' 'Vengo de Yecapixtla, Morelos'
:(6a) ''¿Campa tiyāuh, Miguel?'' '¿A dónde vas, Miguel?'
:(6b) ''Nicpiyāz Huēxōtzinco pampa nīcuīcaz cē cuīcatl 'Tengo que ir a Huejotzingo para cantar una canción'
:(7a) ''¿Tihuala Teteltzinco huan ticnequi tichuiltiz in tlahctli? '¿Hablas español y te gustaría jugar a la pelota?'
:(7b) ''Cualli, nicpatiya nichuiltiz in tlahctli mohuan 'Sí, me gustaría jugar a la pelota contigo'
:(8a) ''¿Ancuīcazqueh in cuīcatl totlōc?'' '¿Cantarán la canción con nosotros?'
:(9a) ''Quēmah, tiquincuīcazqueh īcēquintin'' 'Sí, la cantaremos con ustedes'
:(10a) ''¿Cānin tiyāhueh āxcān?'' '¿A dónde vamos ahora?'
:(11b) ''Ticpiyah tlein ticcuepāzqueh in cehuetzilizpan īīxtlahuacāuh xōxōpan'' 'Tenemos que convertir el valle del invierno en primavera'
:(12a) ''Cualli ca'' 'Está bien'
:(12b) ''Ōnitēpalēhuīco'' 'Vine a ayudar'
:(13) ''¡Niquinyanmitzcualhuīca in mētztli!'' '¡Le hes traído la luna!'
:(14) ''Notlahcotōnyō ōnimitziztic īca cē huēyi tēnāhuatequiliztli catca'' 'Mi parte favorita fue despertarte con un gran abrazo'
:(15a) ''¿Ixachi ka?'' '¿Es suficiente?'
:(15b) ''Quēmah'' 'Sí'
:(16a) ''Zorro ōquinyanmitzihtoa "¡Tlazohcāmati!" '¡Zorro les dijo "¡Gracias!"'
:(16b) ''¿Tihuelitiya titepalehuis?'' '¿Podrías ayudarnos?'
:(17a) ''Tlakatokak, nixtlahuah imomostiuh tlamatis'' 'Seguro, mi diario de campo sabrá'
:(17b) ''¿Tiquīxmati Xōchimīlco?'' '¿Conoces Xochimilco?'
:(18a) ''Cualli, niquixmati'' 'Sí, lo conozco'
== Escritura de la focalización ==
Tengo varios verbos con cada tiempo en cada uno de las variantes del náhuatl habladas en los estados de Guerrero, Hidalgo, Oaxaca, Puebla, Tlaxcala, Veracruz, San Luis Potosí, Michoacán, México, Morelos y Durango. Así como por los habitantes de Milpa Alta, Azcapotzalco, Xochimilco y otras zonas conurbadas de la Ciudad de México.
:(1a) ''¡Inon hueytlajtuani!''
:'¡Ese rey!'
:(1b) ''¡Ticnequih tlein xiquinpiyacān!''
:'¡Queremos que la tengan!'
En (1b) se expresa que si quieren darles su varita mágica, la necesitan para la próxima aventura. Otros ejemplos de órdenes no marcados en el siglo XVI son:
:(2) ''¡Nicmitiztlazohcamati, Enrique!'' '¡Te lo agradezco, Enrique!'
:(3) ''¿Yēceh huel teōtlāc?'' '¿Pero no es demasiado tarde?'
:(4) ''Cualli ca'' 'Sí'
:(5a) ''Ca toiztacochpauh Alie'' Alie es nuestra heroína
:(5b) ''¿Tlein inīc ahmo ticyucatēyōliya?'' '¿Por qué no lo intentas?'
:(6a) ''Notlahcotōnyō ōcatca ōnichuāllac Ehēcatzinco, Tlahtohcāyōtl Mēxihco'' 'Mi parte favorita fue venir a Ecatzingo, Estado de México'
:(6b) ''¿Tlein tihuīquiliah?'' '¿Qué necesitamos?'
:(7a) ''¿Tlein chihuah in kinkajoutin?'' '¿Qué hacen los kinkajous?'
:(7b) ''Ticmatizqueh in kinkajou īīxpitiuh tāmoxpan tlamatiliztin īhuān yōlcameh occēquīntīn Puebla mēxhicatl tlahtohcāyōtl īyōlcatlān'' 'Pondremos la foto del kinkajou en nuestro libro de ciencias y animales junto a los otros animales del estado mexicano de Puebla'
:(8) ''¿Kanin tiyauej intla tikkuepa itlapitsal ipan Pablo?'' '¿A dónde vamos si le regresamos su flauta Pablo?'
:(9a) ''¡Ka ixachi ejkatl!'' '¡Hay mucho viento!'
:(9b) ''¡Pablo, ōtināmiquih motlapitzal!'' '¡Pablo, encontramos tu flauta!'
:(10a) ''Āxcān ōticpixqueh cē ahuīcyaniliztli Caltepēc, Puebla, ¿cahtli catca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?'' 'Hoy tuvimos un viaje a Caltepec, Puebla, ¿cuál fue su parte favorita del viaje?'
:(10b) ''Notlahcotonyo katka onicpanok iwikpa Huaxyak ipan Kaltepek, Puebla'' 'Mi parte favorita fue cruzarme de Oaxaca a Caltepec, Puebla'
:(11a) ''¿Kenin motoka?'' '¿Cómo te llamas?'
:(11b) ''Notoka Diego'' 'Me llamo Diego'
:(12a) ''Chiltik wan kostik chiwah chilkostik'' 'Rojo y amarillo hacen naranja'
:(12b) ''¿Antepalehuiskeh Rainbow λani pampa inik sepan?'' '¿Ayudarán a Rainbow a brillar por primera vez?'
:(13a) ''¿Quēnin amotlapāl catca?'' '¿Cuál fue su color favorito?'
:(14a) ''Notlapālhuān ōcatcah chīltic, cōztic īhuān camohpāltic'' 'Mis colores favoritos fueron rojo, amarillo y morado''
Además existen algunos casos especiales que cuando cada persona quiere ponerle cada texto a su libro, su amigo logra preguntarle cómo se va a llamar:
::¿Kenin tiknotsas mamox, Dora? : ¿Cómo vas a llamar tu libro, Dora?
::Nehhuātl nictēnōtzāz "Ricitos de oro y los 3 osos" : Yo le voy a llamar "Ricitos de oro y los 3 osos"
::¿Kenin ankinotsaske' mamoxhuan, Carlos huan Olga? [¿Kenin ankinotsaskej mamoxwan, Carlos wan Olga?] : ¿Cómo le van a llamar su libro, Carlos y Olga?
::Tiknotsaske' "Caperucita Roja" : Le llamaremos "Caprecurita Roja".
::¿Tiknekitihuilia? [¿Tiknekitiwilia?] : ¿Te gusta?
::Quēmah, nāhua tzatzi cualli: Sí, suena bien
::¿Huan ihuikpa tlein kitos mamox? [¿Wan iwikpa λen kitos mamox?]: ¿Y de qué va a tratar tu libro
::Ka', piyas omeyeyekolistin [Kaʔ, piyas omeyeyekolistin]: Pues, tendrá dos ideas
::¿Quēmah?: ¿Sí?
::"In inik se i'tos' "Wan okpixtinemike' pakintin semiak" [In inik se iʔtos "Huan okipixtinemikeʔ pakintin semiak]: La primera parte dirá "Y vivieron felices por siempre"
::¿Nikittas?: A ver
::¡Empecemos!: ¡Xitipēhuacān!
::¿Niman tlen inik amo nimitsmaka okachi yeyekolistin pampa okachi amoxtin? [Niman λen inik amo nimitsmaka okachi yeyekolistin pampa okachi amoxtin?]: ¿Entonces por qué no te doy más ideas para más libros?
::Quēmah, Abelardo: Sí, Abelardo
=Mi amigo Cuaitl del pasado está tratando de escribirles mensajes, pues el le dejo la letra del Himno Nacional Mexicano en dos variantes dialectales del náhuatl=
Pero les deja la letra del Himno Nacional Mexicano en el náhuatl central relacionada con la del náhuatl clásico
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
:'''Cepan Tacuicalli'''
:Ihcuca yaotl tenochnotzaz mexihca
:ticanacan temicti tepuztli
:ihuan huelihqui ma tlacohcomoni
:ihcuac totepuz cueponiz nohuian
:'''Cepan'''
:Tlazohtlalnan ximoixcuaxochtlalli
:in pahcayotl nemiliztli cecnitlaca,
:Ilhuicapa monemiliz nochipa
:omohcuilo ica imahpiltzin toteo.
:Tlaquinequizque in huehca chanehque
:motlalticpac quintlalizque in icxihuan
:tlazohtlalnan xicmati ca mopilhuan
:quin yecanaz toteotzin ipan yaotl.
:'''Ome'''
:Yaotl yaotl in aquin yaotenchuaz
:quin tlilehuaz in tlazohilalan,
:yaotl yaotl in tlazohtlalnan pantli
:ma paltilo ihtech xalatlyezpozonal.
:Yaotl yaotl ipan ixtlahual in cuactla
:ihcuac mocaquiz temictiani tepuztli,
:inanhquilo in tlaototoponal
:tlamach tzatziloz nemaquixtiliz
:'''Yeyi'''
:'Achto tiquin mopilhuan tazohtlalnan
:'cuatlanepantetech iquechpa motemahca
:'mamoyeznalocan in tlen ixtlahuahme,
:'ihpan eztli icxihuan quintlaliz
:'Ihuan moteocalhuan, hueicalhuan tzilinal
:'mahuetzican ica tlalcocomonal
:'ihuan cemihcac quitozqui in tapanzol
:'miac mahuiztli oyeni tlazohtlalnan.
:'''Nahui'''
:Tlazontlalnan mopilhuan mitzilhuia
:ca nochipa mopampa mihmiquizque
:tla technotzaz in yaoltlapitzalli
:ica itenyo huclihqui quemhmanian.
:Inic tehuatl iztaque xochime
:inic yehuan ce ilhuica ilnamiquiliz
:cente tlatzaca tlatlaniliz moaxca
:ce mahuiztic tecochtli inic yeh.
:'''Cepan Tlacuicalli'''
:Ihcuac yaotl tenochtzaz mexihca
:ticanacan temicti tepuztli
:ihuan huelihqui ma tlalcohcomoni
:ihcuac totepuz cueponiz nohuian.
{{Col-4}}
:'''Cepan tlacuīcalli'''
:Ihcuāc yāōtl tenochnotzaz mēxihca
:Ticanacan temicti tepoztli
:Īhuān huelihqui mā tlacohcomoni
:Ihcuāc totepuz cueponiz nohuian.
:'''Cē tlacuīcalli'''
:Tlazohtlālnān ximoīxcuāxōchtlālli
:In pahcāyōtl nemiliztli cecnictlāca
:Ilhuicapa monemiliz nochipa
:Omohcuilo īca īmahpiltzin toteōh.
:Tlaquinequizque in huehca chānehqueh
:Motlālticpac quintlalizque in icxihuan
:Tlazohtlālnān xicmati ca mopilhuan
:Quin yecanaz toteōtzin īpan yāōtl.
:'''Ōme tlacuīcalli'''
:Tlazohtlālnān mopilhuan mitzilhuia
:Ca nochipa mopampa mihmiquizque
:Tla technotzaz in yāōltlapitzalli
:Īca ītēnyō huelihqui quemhmanian
:Inic tehhuātl iztaque xōchimeh
:Inic yehhuān cē ilhuicatl ilnāmiquiliz
:Cente tlatzcah tlatlaniliz moāxca
:Cē māhuiztic tecochtli inic yeh
:'''Cepan tlacuīcalli'''
:Ihcuāc yāōtl tenochnotzaz mēxihca
:Ticanacan temicti tepoztli
:Īhuān huelihqui mā tlacohcomoni
:Ihcuāc totepuz cueponiz nohuian.
{{Col-end}}--[[Tlatequitiltilīlli:Cuaitl|Cuaitl]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Cuaitl|discusión]]) 21:49 25 Chicnāuh 2013 (UTC)
==Niλamachilia nakastsonteyo iwikpa amewantin (Me siento muy orgulloso de ustedes) ==
Nikinyanmitsλapaloa wan niλanamiki Eloxochiλan, [[Puebla]], Pablo wan Mainalli, yeneli inλa anwikiliaj anλapalewiskej kwikas se kwikaλ, nikpia λen kawas se amaλlakuiloli wan amewantin anλaniskej se λapalolisλi. Intlλ ankinekij ankuiloskej, anwelitij ankasikayeskej ipan inin tzohuilli: [[Tlatequitiltilīlli:Teòtlalili|Teòtlalili]]. Kualojtli, Pablo wan Mainalli.
;proyecto nuevo para esta wikipedia.
::Necesito que vengas al municipio de [[Xopallān|Jopala]], ubicado en el estado mexicano de [[Puebla]] y aprendas conmigo el náhuatl del noroeste del central para pronunciar los verbos que te escribiré en una hoja de papel y en la computadora. --Javier Castañeda 10:45 7 Ic mahtlāctetl oncē mētztli 2005 (UTC)
::Soy Tadeo Xicohténcatl y busco a tu verdadero tú del futuro a los 61 años para que venga conmigo a Soteapan, [[Veracruz]] y aprenda a hablar el náhuatl del Istmo bajo. --Tadeo Xicohténcatl 3:50 12 Ic ōme mētztli 2010 (UTC)
== Mientras estoy de vacaciones... ==
Hola Ramón Felipe Iñiguez:
Ahora que estudio lingüística y lenguas extranjeras en la universidad, decidí venir a visitar su página para ver cómo has estado tú un par de años teníamos un desacuerdo en cuanto a la ortografía pero hoy día me parece que tú, al igual que yo, has cambiado mucho desde entonces. Creo que hemos vuelto más sabios con la edad y por lo tanto me alegro mucho ver tu duradero e incansable labor en favor de las lenguas indígenas de México. Desafortunadamente, estoy bastante ocupado con los estudios y por eso no creo que pueda contribuir mucho por ahora. Te doy a ti., sin embargo, mi dirección de correo electrónico, que no dudes en enviarme un correo si deseas hablar sobre la lingüística o cualquier otro asunto.
Atentamente,
[[Tlatequitiltilīlli:Node ue|Node ue]] 13:52 22 Yēt 2010 (UTC)
mawill11@asu.edu
== Escritura de los verbos de cada persona por un tiempo y sustantivo diferente en el náhuatl central con el náhuatl clásico ==
Te dejo esta escritura con un verbo diferente por cada, tiempo y sustantivo diferente en la variante dialectal del náhuatl central relacionada con el náhuatl clásico
::¿Tlein ōannāmiquiqueh?: ¿Qué encontraron?
::Ōtināmiqueh cē mazātl iztācpilli: Encontramos un venado cola blanca
::Ixcaqui, Alicia, ¿campa tica?: Oye, Alicia, ¿dónde estás?
::Nica īpan Tequixquiāc īca Iztācpīlli: Estoy en Tequixquiac con Cola Blanca.
::Nehhuātl nimitztlamonequiltia, Iztācpīlli: Yo también te quiero, Cola Blanca.
== ¿Sabían que puedo escribir los verbos con cada sustantivo y persona en el mexicano del noroeste por pregunta y respuesta? ==
Te dejo los verbos con cada sustantivo y persona para que te los aprendas en el mexicano del noroeste por una pregunta y respuesta diferente.
* ¿Titlamatiya tein in xonaktin kwali onkatej pampa noyak? = ¿Sabías que las cebollas son buenas para mi cara?
* Kemaj, kwali onkatej pampa mopakayelis = Sí, son buenas para tu salud.
== Tengo los plurales sufijados regulares como los de la página de la grámatica del náhuatl ==
Sobre tortillas/pasteles, "''tlaxcaltin"'' y ''"tlaoyotlaxcaltin"'' están bien; "caminos arenosos" se dicen "xālohtin"; creo que esas formas son adecuadas. --[[Tlatequitiltilīlli:Ricardo gs|Ricardo]] 19:00 15 ic chiucnāhui 2010
== Personas del verbo "reír" en náhuatl por cada persona y gerundio en cada tiempo ==
'''Te dejo las personas en uno del presente como''':
* '''Nihuetzcatica''': Estoy riendo
* '''Tihuetzcatica''': Estás riendo
* '''Huetzcatica''': Está riendo
* '''Tihuetzcaticateh''': Estamos riendo
* '''Anhuetzcaticateh''': Están riendo (ustedes)
* '''Huetzcaticateh''': Están riendo
'''Además te dejo los demás del pasado como''':
* '''Ōnihuetzcaticatca''': Estuve riendo
* '''Ōtihuetzcaticatca''': Estuviste riendo
* '''Ōhuetzcaticatca''': Estuvo riendo
* '''Ōtihuetzcaticatcah''': Estábamos riendo
* '''Ōanhuetzcaticatcah''': Estában riendo (ustedes)
* '''Ōhuetzcaticatcah''': Estaban riendo
'''Y al final los del futuro como''':
* '''Nihuetzcatiyezqueh''': Estaré riendo
* '''Tihuetzcatiyezqueh''': Estarás riendo
* '''Huetzcatiyezqueh''': Estará riendo
* '''Tihuetzcatiyezqueh''': Vamos a estar riendo
* '''Anhuetzcatiyezqueh''': Van a estar riendo (ustedes)
* '''Huetzcatiyezqueh''': Van a estar riendo
==Yancuīquīntīn tlahtōlpan nāhuatlahtōlli amoneuhquīntīn īcalpōltlahtōlhuān ==
Oncah nicān in yancuīquīntīn tlahtōlpan nāhuatlahtōlli amoneuhquīntīn īcalpōltlahtōlhuān quēmeh:
* Tlaōyōtlaxcaltin quihtōznequi pasteles.
* ''Iztātepēc'' quihtōznequi ''En el cerro de las aguas blancas''.
* ''Tōchtepētlān'' quihtōznequi ''Entre el cerro de los conejos''.
* ''Tiyānquiztepēc'' quihtōznequi ''En el cerro de los mercados''.
* ''Ixtēncalco'' quihtōznequi ''Lugar donde llena la casa de visitantes''.
* ''Huēyīxtāpan'' quihtōznequi ''En las grandes llanuras de agua''.
* ''Itztepēcalpōlco'' quihtōznequi ''En el cerro de las obsidianas de los barrios''.
* ''Xōchiquetzātōlco'' quihtōznequi ''En las flores hermosas del atole''.
* ''Calpōllahcuilōlli'' quihtōznequi ''Escritura de barrio''.
Como saben, administradores de la Wikipedia mexicana, mi amigo Battroid les deja unas nuevas palabras el náhuatl en la época del pasado, ¡saludos! --[[Usuario:Battroid|Battroid]] 22:33 2 may 2007 (UTC)
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
hanptaof2qimd8aokiga71o6y2ixud2
Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Ramón Felipe Iñiguez
3
24717
528356
427446
2026-07-26T14:32:54Z
Akapochtli
159
Archivando Bulo
528356
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
== Ximopanolti ==
Niltze, ximopanolti nican Huiquipedia. Esperamos que puedas ayudarnos a constribuir con la mejoría de esta Huiquipedia Nahuatl. Ahora me encuentro mejorando el artículo [[Michhuahcān]], ojalá puedas ayudarme para que sea un artículo de calidad. Saludos!!--[[Tlatequitiltilīlli:Marrovi|Marrovi]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Marrovi|discusión]]) 20:18 7 ic chicuēyi 2014 (UTC)
=== Escritura de la focalización ===
Les dejo la escritura de la focalización de la variante del mexicano del centro bajo relacionada con el náhuatl clásico hablado en Temascaltepec. Debe notarse que la expresión en español resalta la cualidad del sustantivo, por lo que se está recurriendo al énfasis; en náhuatl si se quiere enfatizar se modifica la síntaxis colocando al principio el elemento resaltado y se usa la partícula ''ca''. Un ejemplo más claro de énfasis es sacarlo de una oración neutra:
:(1a) ''¿Tleincah tlein chīhuah in ocēlōmeh?''
:'¿Qué es lo que hacen los jaguares?'
:(1b) ''Ticmatizqueh ocēlōtl īīxiptiuh tāmoxpan tlamatiliztin īhuān yōlcameh''
:'Pondremos la imagen del jaguar en nuestro libro de ciencias y animales'
En (1b) se expresa que los jaguares saben qué hacer. Otros ejemplos de órdenes no marcados en el siglo XVI son:
:(2) ''¿Tlein onnamikikej?'' '¿Qué encontraron?'
:(3) ''¿Tlein niwikiliaj?'' '¿Qué necesito?'
:(4) ''¿Tlein chīhuah in tepotzhuēyimichtin?'' '¿Qué hacen las ballenas jorobadas?'
:(5a) ''Ticmatizqueh in huēyimichin īīxipitiuh tāmoxpan tlamatiliztin īhuān yōlcameh īca in ailhuicatl occēquīntīn īyōlcahuān'' 'Pondremos la imagen de la ballena jorobada en nuestro libro de ciencias y animales con los otros animales del océano'
:(5b) ''¿Antechpalewiskej ipan antlamatiu kuikayotl pampa in kuausayoli?'' '¿Nos ayudarán a tocar música para la abaja reina?'
:(6a) ''¿Cualle ye tica, Mochila de rescate?'' '¿Estás bien, Mochila de Rescate?'
:(6b) ''¡Xiquihtoacān "Click!'' '¡Digan "Click"!'
:(7a) ''¿Amehuantin anhualah Calpollalpan, Tlaxcallan nozo ca tlein oanacih totloc?'' '¿Vosotros venís a Calpulalpan, Tlaxcala o llegáis con nosotros?'
:(7b) ''Achi cualli ōcatcah ihcuāc totahuān ihtoayah inyanmitztlahtōlana intlā anhuelītih anhuāllazqueh Tepatlahīxco de Hidalgo'' 'Era mejor cuando nuestro padres les preguntaba si podrían venir a Tepetlaxco de Hidaglo'
:(8) ''¿Quenimin hualiz hualayezqueh ihuicpa cuix yeh metztin?'' '¿Cómo es posible haber venido desde hace meses?'
:(9a) ''Botas, ōnitlamati tlein āxcān motōnal chīhuani ca'' 'Botas, supe que hoy es tu día especial'
:(9b) ''¡Kualli ka! [¡Kwali ka!]'' '¡Sí!'
:(10a) ''¿Anwelitij ankitoskej "Up!"?'' '¿Pueden decir "Up!"?'
:(10b) ''¿Kajtli katka motlajkotonyo iawikyanilis?'' '¿Cuál fue tu parte favorita del viaje?'
:(11a) ''¿Tlein chīhuah in tohtin?'' '¿Qué hacen los halcones?'
:(11b) ''Ticmatizqueh tohtli īīxiptiuh tāmoxpan tlamatiliztin īhuān yōlcameh Tlahtohcāyōtl Mēxihco'' 'Pondremos la imagen del halcón en nuestro libro de ciencias y animales del estado de México'
:(12a) ''¡Ōanquipōhuaqueh cualli!''' '¡Contaron bien!'
:(12b) ''¿Cānin yāhueh nīcnīhuān āxcān?'' '¿A dónde van mis hermanos ahora?'
:(13a) ''¡In xōchitlān ōtipanōqueh!'' '¡Atravesamos el jardín!'
:(13b) ''¡Quemah oanquichihuiliyah, oanquichihuiliyah!'' '¡Sí lo hicieron, los hicieron!'
:(14a) ''¿Ōquinyanmitznequi amonenemiliz?'' '¿Les gustó su paseo?'
:(14b) ''¡Cualli ca!'' '¡Sí!'
:(15a) ''¡Ōtipachohuah nīcnīhuān!'' '¡Atrapamos a mis hermanos!'
:(15b) ''¿Anpiyah in cactin pampa nilhuichīhual īilhuicaāuh?'' '¿Tienen los zapatos para mi fiesta de cumpleaños?'
:(16a) ''¡Ticcēhuazqueh mambo!'' '¡Vamos a bailar bambo!'
:(16b) ''¿Cahtli catca amotlahcotōnyō īahuīcyaniliz?'' '¿Cuál fue su parte favorita del viaje?'
:(17a) ''¡Otikowikakixtiya, Diego, otikowikakixtiya!'' '¡Lo salvaste, Diego, lo salvaste!'
:(17b) ''¡Nitlahtōlanāz īhuīc notah!'' '¡Le preguntaré a mi papá!'
:(18a) ''Bebé Jaguar inyanmitstasojkamati ipampa anquimakixtiskej'' 'Bebé Jaguar les agradece por salvarlo'
:(18b) ''¿Kanin tiyawej axkan?'' '¿A dónde vamos ahora?'
:(19a) ''¿Anweliti ankijtoskej "Backpack"?'' '¿Pueden decir "Backpack"?'
:(19b) ''¡Xikuikakan "Backpack" nowan!'' '¡Canten "Backpack" conmigo!'
:(20a) ''Tiwelitij tikmaniliskej nilwikamachiyol'' 'Podemos usar mi catalejo'
:(20b) ''¡Ma tiktemokan toneixpololiswan!'' '¡Busquemos nuestros disfraces!'
:(21a) ''¡Kwali ka!'' '¡Está bien!'
:(21b) ''¿Kenin okatka amotajkotonyo iawikyanilis?'' '¿Cuál fue su parte favorita del viaje?'
:(22a) ''¡Chīhuatica āxitōntin!'' '¡Está haciendo burbujas!'
:(22b) ''¡Oncateh āxitōntin!'' '¡Hay burbujas!'
==Yancuīc tlapatlaliztin ==
Nicpiya in yancuīc tlapatlaliztin tlein catezqueh īpan nocuentah quēmeh:
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Nemachiyōtīlli:Mēxihco Huehcaīxipcaxitl īcāuh īyōlpatōl|Nemachiyōtīlli:Mēxihco Huehcaīxipcaxitl īcāuh īyōlpatōl]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Nemachiyōtīlli:Mēxihco Huehcaīxipcaxitl īcāuh īyōlpatōlNemachiyōtīlli:Mēxihco Huehcaīxipcaxitl īcāuh īyōlpatō/āmtl|Nemachiyōtīlli:Mēxihco Huehcaīxipcaxitl īcāuh īyōlpatōl/āmtl]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Tlahco Veracruz nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Tlahco Veracruz nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Tlahco micalaquiyān nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Tlahco micalaquiyān nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Sierra Negra īhuīcpa Puebla huitztlān nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Sierra Negra īhuīcpa Puebla huitztlān nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Sierra Negra īhuīcpa Puebla mictlān nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Sierra Negra īhuīcpa Puebla mictlān nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Puebla mictlān cuauhtic nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Puebla mictlān cuauhtic nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Tlahco amotlacpac mēxihcatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Tlahco amotlacpac mēxihcatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Tlahco cuauhtic mēxihcatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Tlahco cuauhtic mēxihcatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Tlahco cuauhtic mēxihcatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Tlahco cuauhtic mēxihcatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Mixtēcatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Mixtēcatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
* [[Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Ichcatēcatlahtōlli ītlahtoliztiyo|Ichcatēcatlahtōlli ītlahtoliztiyo]]
== Escritura de la poesía náhuatl ==
Bueno, amigo wikipedista nativo del español, te mando la escritura de la poesía náhuatl y otras cosas además del español con otras variantes lingüísticas habladas en los estados de Guerrero, Hidalgo, Oaxaca, Puebla, Tlaxcala, Veracruz, San Luis Potosí, Michoacán, México, Morelos y Durango. Así como por los habitantes de Milpa Alta, Azcapotzalco, Xochimilco y otras zonas conurbadas de la Ciudad de México.
La [[poesía]] en [[náhuatl]] tiene y ha tenido un importante desarrollo a lo largo de muchos siglos, aún se pueden encontrar libros en los cuales se rescatan las formas de expresarse de los habitantes las antiguas civilizaciones que hablaban esta lengua; y en las comunidades de nahua-hablantes se pueden rescatar muy variadas formas de este importante arte. El náhuatl es aún hablado en muchas regiones de [[México]] inclusive por personas que tienen mínimo contacto con el [[idioma español|español]], por lo tanto conservan muy buena parte de su cultura.
{{Col-begin}}
{{Col-4}}
* Ejemlplo de Poesía Náhuatl:
::''Nonantzin nimitzihtoa tlein motzicunoliz''<br/>
::''pohuiliz intla ticpohua oc mahtlactli''<br/>
:Traducción:
::''Mi mamá me dice que tu hipo''<br/>
::''desaparecerá si cuentas hasta diez''<br/>
* Poema:
:''Ihcuac tihuāllah Yacapitztlah''<br/>
:''niquinyanmitztlahtōlana "¿Quēnin tiyacih in huēyicuahuitl?"''<br/>
:''intla caxtillāntlahtōlcopa nimitzihtoah "Pasamos por el desfile, venimos
:''a la gasolinera para echarle gasolina y llegamos hasta allá para salvar al gatito, quien''
:''se quedó atrapado en el árbol"''.
* Traducción:
:''Cuando venimos a Yecapixtla''
:''Les pregunto "¿Cómo llegamos al gran arbol?"''
:''si en español me dicen "Pasamos por el desfile, venimos
:''a la gasloinera para echarle gasolina y llegamos hasta allá para salvar al gatito, quien''
:''se quedó atrapado en el árbol''.
* Poema:
:''In tetlanilistli ka:''
:''"¿Kenin okatka amotlajkotonyo?"''.
* Traducción:
:''Le pregunta es:
:''"¿Cuál fue su parte favorita?"''.
++poema:
:''¡Cualli yohualtin, Dora! Tlazohcāmati''
:''īpampa ōnicnāmiqui notēpouhtitlāzcuetzpalin, ahmo''
:''nihuelītiya nimitzyāz ōnicochi atlīnāhuac.''
:''¡Nimitztlamonequiltia!''
++Traducción:
:''¡Buenas, noches, Dora! Gracias''
:''por encontrar mi dinosaurio, no''
:''podía irme a dormir sin el.''
:''¡Te quiero!''
++poema:
:''Ihcuac ma ticacican Tiyanquiztenco,''
:''timitzpalehuizqueh ticcupeaz''
:''in Tlahtohcayotl Mexihco icalixcuauh huan titechpanozqueh Magdalena Contreras''.
++Traducción:
:''Cuando hayamos llegado a Tianguistenco''
:''te ayudaremos a volver''
:''a la frontera del estado de México y nos cruzaremos a Magdalena Contreras''.
{{Col-4}}
* Ejemplo de Poesía Náhuatl:
::''¿Niman tlein oannamikiej?''<br />
::''Intla oannamikej amewantin se''<br />
::''yolkatl tlein chanti pan''<br />
::''San Miguel Amatitlán, notenankilis''<br />
::''amomamapan ka, ¿tlein kichiobaj in yolkamej''<br />
::''iwikpa oksekintin tlajtokayomej axkan?''
* Traducción:
::''¿Entonces qué encontraron?''<br/>
::''Si encontraron ustedes un''<br/>
::''animal que vive en''<br/>
::''San Miguel Amatitlán, mi respuesta''<br/>
::''está en sus manos, ¿qué han hecho los animales''<br/>
::''de otros países actualmente?''
{{Col-end}}
== preguntar traduccion ==
Hola!
Me llamo Marcello y estoy escribendo da Italia.
Me gustaria saber como se escribe "selección mexicana de futbol" en nāhuatl.
Espero que me ayuda.
Gracias
--[[Tlatequitiltilīlli:Marcello Gianola|Marcello Gianola]] ([[Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Marcello Gianola|discusión]]) 13:25 14 6 Mētz 2016 (UTC)
{{Tlani tepitonolli}}
0s3ps7awl7fmh7ohaiskrii6ho73fh7
Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Puebla mictlān cuauhtic nāhuatlahtōlli ītlahtoliztiyo
2
24762
528342
528341
2026-07-26T12:21:18Z
Akapochtli
159
He dejado esta página de usuario como ejemplo de robo de identidad y bulo. No debe ser editada.
528342
wikitext
text/x-wiki
El '''[[Nāhuatlahtōlli|náhuatl]] alto del norte de [[Puebla]]''' es una lengua [[lengua aglutinante|aglutinante]], formado por raíces normalmente monosílabas o bisílabas (raramente más largas), que se combinan en expresiones largas. Su gramática es similar a la de otras [[Yutanāhuatlahtōlli|lenguas utoaztecas]] meridionales. Tipológicamente es además una lengua de [[núcleo sintáctico|núcleo]] final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado.
=== Clases de palabras ===
El náhuatl alto del norte de Puebla no distingue entre nombres, adjetivos o verbos, tal como en el sentido de las lenguas indoeuropeas. Por ejemplo, en el náhuatl alto del norte de Puebla los adjetivos no son una clase diferente de los verbos estativos. Por otra parte cualquier raíz susceptible de funcionar [[designación|"designativamente"]], es decir como nombre, puede ser interpretado "predicativamente" como forma de presente de un verbo. Así ''tacat'' puede significar tanto 'hombre' como 'Es un hombre' o ''cocoyoh'' puede interpretarse como 'coyotes' o como 'son [unos] coyotes'.
Además de categorías léxicas como las anteriores el náhuatl posee [[determinante (lingüística)|determinantes]] y [[pronombre personal|marcas pronominales]] tal como hace el español. Una peculiaridad de los verbos transitivos es que aparecen con marcas tanto de sujeto como de objeto. Además, el náhuatl no posee preposiciones sino postposiciones, y carece de [[pronombre relativo|pronombres de relativo]] usando una cláusula introducida por el artículo (es decir, el artículo hace de complementador).
=== Focalización ===
Debe notarse que la expresión en español resalta la cualidad del sustantivo, por lo que se está recurriendo al énfasis; en náhuatl si se quiere enfatizar se modifica la síntaxis colocando al principio el elemento resaltado y se usa la partícula ''ca''. Un ejemplo más claro de énfasis es sacarlo de una oración neutra:
:(1a) ''Tsahtsi in cihuat''
:'La mujer grita'
:(1b) ''Ca cihuat in tsahtsi''
:'Es una mujer la que grita'
En (1b) se expresa que no es un niño, ni un hombre quien grita sino una mujer. Otros ejemplos de órdenes no marcados en el siglo XVI son:
:(2) ''Noyoseyo ka'' 'Es mi valentía'
:(3) ''¡Ixachi nimitstamonequiltiya!'' '¡Te quiero mucho!'
:(4) ''¿Amewantin nestiyesqueh anmawiltiyahuah in tlachco nohuan?'' '¿Ustedes se quedarán jugando a la pelota conmigo?'
:(5a) ''¿Canin tichanti tehuat, Dora?'' ¿Dónde vives tú?
:(5b) ''Nehuat nichanti Altepet Mexihco mohuan'' 'Vivo en la Ciudad de México contigo'
=== Conjugación del verbo ===
Los tiempos del verbo en el náhuatl alto del norte de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico y hablada en el estado mexicano de Puebla, en las poblaciones como Francisco Z. Mena y Venstuiano Carranza se forman combinando una de las tres posibles formas de la raíz con sufijos adicionales. En general la morfología de estos sufijos es aglutinante, por lo que las formas para cada tiempo y persona resultan muy regulares.
=== Conjugación del verbo ===
Los tiempos del verbo en náhuatl se forman combinando una de las tres posibles formas de la raíz con sufijos adicionales. En general la morfología de estos sufijos es aglutinante, por lo que las formas para cada tiempo y persona resultan muy regulares.
===== Primera conjugación (en -ca: cuica) =====
En español: ''cantar'' —.
Ejemplo
* Participio: Kuika [Cuica]
'''Presente'''
* Yo canto: Neuat nikuika [Nehuat nicuica]
* Tú cantas: Teuat tikuika [Tehuat ticuica]
* Él/Ella canta: Yeuat kuika [Yehuat cuica]
* Nosotros cantamos: Tehhuāntin ticuīcah
* Ustedes cantan: Amehhuāntin ancuīcah
* Ellos/Ellas cantan: Yehhuāntin cuīcah
'''Pretérito imperfecto o copretérito
* Yo cantaba: Neuat nikuikaya [Nehuat nicuicaya]
* Tú cantabas: Teuat tikuikaya [Tehuat ticuicaya]
* Él/Ella cantaba: Yeuat kuikaya [Yehuat cuicaya]
* Nosotros cantabamos: Tehhuāntin ticuīcayah
* Ustedes cantaban: Amehhuāntin ancuīcayah
* Ellos/Ellas cantaban: Yehhuāntin cuīcayah
'''Préterito perfecto simple, pto indefenido del pasado o Pretérito'''
* Yo canté: Neuat onikuikak [Nehuat onicuicac]
* Tú cantaste: Teuat otikuikak [Tehuat oticuicac]
* Él/Ella cantó: Yeuat okuikak [Yehuat ocuicac]
* Nosotros cantamos: Tehhuāntin ōticuīcaqueh
* Ustedes cantaron: Amehhuāntin ōancuīcaqueh
* Ellos/Ellas cantaron: Yehhuāntin ōcuīcaqueh
'''Futuro simple o ''Futuro imperfecto'''
* Yo cantaré: Neuat nikuikas [Nehuat nicuicas]
* Tú cantarás: Teuat tikuikas [Tehuat ticuicas]
* Él/Ella cantó: Yeuat kuikas [Yehuat cuicas]
* Nosotros cantaremos: Tehhuāntin ticuīcazqueh
* Ustedes cantaron: Amehhuāntin ancuīcazqueh
* Ellos/Ellas cantaron: Yehhuāntin cuīcazqueh
'''Condicional'''
* Yo cantaría: Neuat nikuikaskiya [Nehuat nicuicasquiya]
* Tú cantarías: Teuat tikuikaskiya [Tehuat ticuicasquiya]
* Él/Ella cantaría: Yeuat kuikaskiya [Yehuat cuicasquiya]
* Nosotros cantaríamos: Tehhuāntin ticuīcazquiyah
* Ustedes cantarían: Amehhuāntin ancuīcazquiyah
* Ellos/Ellas cantarían: Yehhuāntin cuīcazquiyah
'''Subjuntivo presente'''
* Yo cante: Neuat ma nikuika [Nehuat ma nicuica]
* Tú cantes: Teuat ma tikuika [Tehuat ma ticuica]
* Él/Ella cante: Yeuat ma kuika [Yehuat ma cuica]
* Nosotros cantemos: Tehhuāntin mā ticuīcah
* Ustedes canten: Amehhuāntin mā ancuīcah
* Ellos/Ellas canten: Yehhuāntin mā cuīcah
'''Préterito imperfecto o Pretérito'''
* Yo cantara: Neuat intaj nikuika [Nehuat intah nicuica]
* Tú cantaras: Teuat intaj tikuika [Tehuat intah ticuica]
* Él/Ella cantara: Yeuat intaj kuika [Yehuat intah cuica]
* Nosotros cantaramos: Tehhuāntin intlah ticuīcah
* Ustedes canten: Amehhuāntin intlah ancuīcah
* Ellos/Ellas canten: Yehhuāntin intlah cuīcah
'''Pluscamperfecto'''
* Yo había cantado: Neuat onikuikaka [Nehuat onicuicaca]
* Tú habías cantado: Neuat otikuikaka [Nehuat onicuicaca]
* Él había cantado: Teuat okuikaka [Nehuat ocuicaca]
* Nosotros habíamos cantado/cantaramos: Tehhuāntin ōticuīcacah
* Ustedes habían cantado/cantaran: Amehhuāntin anicuīcacah
* Ellos/Ellas habían cantado/cantaran: Yehhuāntin ōcuīcacah
'''Imperativo'''
Afirmativo:
* Yo cante: Neuat xinikuika [Nehuat xinicuica]
* Tú cantes: Teuat xitikuika [Nehuat xiticuica]
* Él/Ella cante: Yeuat xitikuika [Yehuat xicuica]
* Nosotros cantemos: Tehhuāntin xiticuīcacān
* Ustedes canten: Amehhuāntin xicuīcacān
* Ellos canten: Yehhuāntin xicuīcah
Negativo:
* Yo no cante: Neuat makamo nikuika [Nehuat macamo nicuica]
* Tú no cantes: Teuat makamo xikuika [Tehuat macamo ticuica]
* Él/Ella no cante: Yeuat makamo kuika [Tehuat macamo cuica]
* Nosotros no cantemos: Tehhuāntin mācamo ticuīcacān
* Ustedes no canten: Amehhuāntin mācamo xicuīcacān
* Ellos/Ellas no canten: Yehhuāntin mācamo cuīcacān
=== El futuro ===
El futuro en el náhuatl alto del norte de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico, es mucho más sencillo que otros tiempos conjugados. Cuando la raíz acaba en vocal simple por que se forma añadiendo ''–z'' al final de la raíz verbal cuando es singular y ''–z-que'''h''''' en el plural:
:''cuica'' 'cantar' > ''ni-cuica-'''z''''' (1ª-cantar-<small>FUT</small>) 'cantaré, voy a cantar'
Cuando la raíz acaba en dos vocales se pierde la última, por ejemplo de ''tēpalēhuīa'' 'ayudar al alguien' (con modo infinitivo) se tiene:
:''nitepalewi'''s''''' 'ayudaré, voy a ayudar'
:''titēpalēhuī'''z''''' 'ayudarás, vas a ayudar'
:''tepalehui'''s''''' 'aydará, va a ayudar'
:''titēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudaremos, vamos a ayudar'
:''antēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudaréis, váis a ayudar'
:''tēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudarán, van a ayudar'
=== El pretérito ===
El '''pretérito perfecto''' en náhuatl, depende principalmente de su terminación; se le agrega la partícula ''ō-'' al principio para denotar el tiempo pasado del verbo y el resto depende de la clase de conjugación del verbo, por ejemplo:
:'''Clase 1''', que incluye verbos terminados en ''-ca, -cui, -chi, -tla'' y ''-ya'' forman el preteérito sufijando además ''-c'' a la raíz.
:'''Clase 2''', que incluye verbos terminados en ''–hui'' o ''-hua'' forman el peretérito perdiendo la vocal y cambiando su terminación a ''-uh'' (nótese que esta es una irregularidad ortográfica a que fonológicamente se tiene simplemente périda de vocal ''-hui'' /-wi/ > ''-uh'' /-w/).
:'''Clase 3''', verbos terminados en ''-qui'' que pieden la vocal terminando en ''-c'' (nuevamente esta irregularidad es ortográfica, porque fonológicalemnte sólo hay périda de vocal ''-qui'' /-ki/ > ''-c'' /-k/)).
:'''Clase 4''', verbos terminados en ''–ia, -oa, -li, -ti, -ma, -mi, -na, -ni, -pa, -pi, -tza, -tzi, -xa, -xi, -za'' y ''-zi'', pierden la última vocal.
;Irregularidades
Además existen algunos casos especiales o verbos irregulares que no se ajustan a los patrones anteriorres:
:estar (modo infinitivo con caso especial) : ca
::(yo) estuve : nehuatl nicatca
::(tú) estuviste : tehuatl ticatca
::(él/ella) estuvo : yehuatl catca
::(nosotros) estabamos : tehuantin ticatcah
::(ustedes) estaban : amehuantin ancatcah
::(ellos/ellas) estaban : yehuantin catcah
;Verbo transitivo (Nic-)
:Tener/pia (con modo infinitivo) : quipia
:: '(yo) tuve': (''nehhuātl'') '''ō'''nicpi'''x'''
:: '(tu tuviste': (tehhuātl) ōticpix
:: '(él/ella tuvo': (yehhuātl) ōquipix
:: '(nosotros/as) tuvimos': (tehhuāntin) '''ō'''ticpi'''xqueh'''
:: '(vosotros/as) tuvisteis': (amehhuāntin) ōanquipixqueh
:: '(ellos/ellas) tuvieron': (yehhuāntin) ōquipixqueh
;Verbo tekitpanoa
:: '(yo trabajé): (''newat'') '''o'''nitekipanok
:: 'tú (trabajaste): (''tewat'') '''o'''titekipanok
:: '(él/ella) trabajo': (''yewat'') '''o'''tekipanok
:: '(nosotros/as) trabajamos': (tehhuāntin) '''ō'''titequipanō'''queh'''
:: '(ustedes) trabajaron': (amehhuāntin) ōantequipanōqueh
:: '(ellos/ellas) trabajaron': (yehhuāntin) ōtequipanōqueh
=== El pretérito imperfecto ===
El '''pretérito imperfecto''' en náhuatl, es mucho sencillo la conjugación eso depende de la terminación de su vocal, agragando la partícula -ya al final del verbo si termina en -a, agragando -aya si termina el verbo en -o y agregando solo -a si termina en -i, en plural solo se emplea '''h'''; por ejemplo. El caso de que después de /i/ se agregue /a/ es producto de la pronunciación, donde se da una asimilación; pero ortográficamente debe escribirse -iya.
::Tiempos simples
* Presente. Presente. (como)
* Pasado. '''Pretérito indefinido'''. (comí)
* Futuro. Futuro imperfecto. (comeré)
* Copretérito. Pretérito imperfecto (Terminaciones -ía, aba; comía)
* Pospretérito. '''Modo potencial simple''' (terminación -ría; comería)
::Tiempos compuestos
* Antepresente. Pretérito perfecto. (he comido)
* Antepretérito. Pretérito anterior. (hube comido)
* Antefuturo. Futuro perfecto. (habré comido)
* Antecopretérito. Pretérito pluscuamperfecto. (había comido)
* Antepospretérito. '''Modo potencial compuesto''' (habría comido)
=== Sintaxis ===
''Los mexicanos cantan muy bien'' = ''Mexicah cuīcah cencah cualli'' ('''cencah cualli cuīcah (in) mexicah'''
La falta de '''in''' marca una indeterminación de número, por lo que debe traducirse con un artículo indefinido: ''Unos mexicanos cantan muy bien''. El uso de '''in''' nos trasmite la idea de que hablamos de algo conocido o que tenemos a la vista)''.
[[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nhn)]]
cktlfa6jirkc6dwgpm8fh6kkrhoay5o
528344
528342
2026-07-26T13:06:01Z
Akapochtli
159
Archivado de Bulo
528344
wikitext
text/x-wiki
{{Tlacpac tepitonolli|Bulo de Felipe Iñiguez}}
El '''[[Nāhuatlahtōlli|náhuatl]] alto del norte de [[Puebla]]''' es una lengua [[lengua aglutinante|aglutinante]], formado por raíces normalmente monosílabas o bisílabas (raramente más largas), que se combinan en expresiones largas. Su gramática es similar a la de otras [[Yutanāhuatlahtōlli|lenguas utoaztecas]] meridionales. Tipológicamente es además una lengua de [[núcleo sintáctico|núcleo]] final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado.
=== Clases de palabras ===
El náhuatl alto del norte de Puebla no distingue entre nombres, adjetivos o verbos, tal como en el sentido de las lenguas indoeuropeas. Por ejemplo, en el náhuatl alto del norte de Puebla los adjetivos no son una clase diferente de los verbos estativos. Por otra parte cualquier raíz susceptible de funcionar [[designación|"designativamente"]], es decir como nombre, puede ser interpretado "predicativamente" como forma de presente de un verbo. Así ''tacat'' puede significar tanto 'hombre' como 'Es un hombre' o ''cocoyoh'' puede interpretarse como 'coyotes' o como 'son [unos] coyotes'.
Además de categorías léxicas como las anteriores el náhuatl posee [[determinante (lingüística)|determinantes]] y [[pronombre personal|marcas pronominales]] tal como hace el español. Una peculiaridad de los verbos transitivos es que aparecen con marcas tanto de sujeto como de objeto. Además, el náhuatl no posee preposiciones sino postposiciones, y carece de [[pronombre relativo|pronombres de relativo]] usando una cláusula introducida por el artículo (es decir, el artículo hace de complementador).
=== Focalización ===
Debe notarse que la expresión en español resalta la cualidad del sustantivo, por lo que se está recurriendo al énfasis; en náhuatl si se quiere enfatizar se modifica la síntaxis colocando al principio el elemento resaltado y se usa la partícula ''ca''. Un ejemplo más claro de énfasis es sacarlo de una oración neutra:
:(1a) ''Tsahtsi in cihuat''
:'La mujer grita'
:(1b) ''Ca cihuat in tsahtsi''
:'Es una mujer la que grita'
En (1b) se expresa que no es un niño, ni un hombre quien grita sino una mujer. Otros ejemplos de órdenes no marcados en el siglo XVI son:
:(2) ''Noyoseyo ka'' 'Es mi valentía'
:(3) ''¡Ixachi nimitstamonequiltiya!'' '¡Te quiero mucho!'
:(4) ''¿Amewantin nestiyesqueh anmawiltiyahuah in tlachco nohuan?'' '¿Ustedes se quedarán jugando a la pelota conmigo?'
:(5a) ''¿Canin tichanti tehuat, Dora?'' ¿Dónde vives tú?
:(5b) ''Nehuat nichanti Altepet Mexihco mohuan'' 'Vivo en la Ciudad de México contigo'
=== Conjugación del verbo ===
Los tiempos del verbo en el náhuatl alto del norte de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico y hablada en el estado mexicano de Puebla, en las poblaciones como Francisco Z. Mena y Venstuiano Carranza se forman combinando una de las tres posibles formas de la raíz con sufijos adicionales. En general la morfología de estos sufijos es aglutinante, por lo que las formas para cada tiempo y persona resultan muy regulares.
=== Conjugación del verbo ===
Los tiempos del verbo en náhuatl se forman combinando una de las tres posibles formas de la raíz con sufijos adicionales. En general la morfología de estos sufijos es aglutinante, por lo que las formas para cada tiempo y persona resultan muy regulares.
===== Primera conjugación (en -ca: cuica) =====
En español: ''cantar'' —.
Ejemplo
* Participio: Kuika [Cuica]
'''Presente'''
* Yo canto: Neuat nikuika [Nehuat nicuica]
* Tú cantas: Teuat tikuika [Tehuat ticuica]
* Él/Ella canta: Yeuat kuika [Yehuat cuica]
* Nosotros cantamos: Tehhuāntin ticuīcah
* Ustedes cantan: Amehhuāntin ancuīcah
* Ellos/Ellas cantan: Yehhuāntin cuīcah
'''Pretérito imperfecto o copretérito
* Yo cantaba: Neuat nikuikaya [Nehuat nicuicaya]
* Tú cantabas: Teuat tikuikaya [Tehuat ticuicaya]
* Él/Ella cantaba: Yeuat kuikaya [Yehuat cuicaya]
* Nosotros cantabamos: Tehhuāntin ticuīcayah
* Ustedes cantaban: Amehhuāntin ancuīcayah
* Ellos/Ellas cantaban: Yehhuāntin cuīcayah
'''Préterito perfecto simple, pto indefenido del pasado o Pretérito'''
* Yo canté: Neuat onikuikak [Nehuat onicuicac]
* Tú cantaste: Teuat otikuikak [Tehuat oticuicac]
* Él/Ella cantó: Yeuat okuikak [Yehuat ocuicac]
* Nosotros cantamos: Tehhuāntin ōticuīcaqueh
* Ustedes cantaron: Amehhuāntin ōancuīcaqueh
* Ellos/Ellas cantaron: Yehhuāntin ōcuīcaqueh
'''Futuro simple o ''Futuro imperfecto'''
* Yo cantaré: Neuat nikuikas [Nehuat nicuicas]
* Tú cantarás: Teuat tikuikas [Tehuat ticuicas]
* Él/Ella cantó: Yeuat kuikas [Yehuat cuicas]
* Nosotros cantaremos: Tehhuāntin ticuīcazqueh
* Ustedes cantaron: Amehhuāntin ancuīcazqueh
* Ellos/Ellas cantaron: Yehhuāntin cuīcazqueh
'''Condicional'''
* Yo cantaría: Neuat nikuikaskiya [Nehuat nicuicasquiya]
* Tú cantarías: Teuat tikuikaskiya [Tehuat ticuicasquiya]
* Él/Ella cantaría: Yeuat kuikaskiya [Yehuat cuicasquiya]
* Nosotros cantaríamos: Tehhuāntin ticuīcazquiyah
* Ustedes cantarían: Amehhuāntin ancuīcazquiyah
* Ellos/Ellas cantarían: Yehhuāntin cuīcazquiyah
'''Subjuntivo presente'''
* Yo cante: Neuat ma nikuika [Nehuat ma nicuica]
* Tú cantes: Teuat ma tikuika [Tehuat ma ticuica]
* Él/Ella cante: Yeuat ma kuika [Yehuat ma cuica]
* Nosotros cantemos: Tehhuāntin mā ticuīcah
* Ustedes canten: Amehhuāntin mā ancuīcah
* Ellos/Ellas canten: Yehhuāntin mā cuīcah
'''Préterito imperfecto o Pretérito'''
* Yo cantara: Neuat intaj nikuika [Nehuat intah nicuica]
* Tú cantaras: Teuat intaj tikuika [Tehuat intah ticuica]
* Él/Ella cantara: Yeuat intaj kuika [Yehuat intah cuica]
* Nosotros cantaramos: Tehhuāntin intlah ticuīcah
* Ustedes canten: Amehhuāntin intlah ancuīcah
* Ellos/Ellas canten: Yehhuāntin intlah cuīcah
'''Pluscamperfecto'''
* Yo había cantado: Neuat onikuikaka [Nehuat onicuicaca]
* Tú habías cantado: Neuat otikuikaka [Nehuat onicuicaca]
* Él había cantado: Teuat okuikaka [Nehuat ocuicaca]
* Nosotros habíamos cantado/cantaramos: Tehhuāntin ōticuīcacah
* Ustedes habían cantado/cantaran: Amehhuāntin anicuīcacah
* Ellos/Ellas habían cantado/cantaran: Yehhuāntin ōcuīcacah
'''Imperativo'''
Afirmativo:
* Yo cante: Neuat xinikuika [Nehuat xinicuica]
* Tú cantes: Teuat xitikuika [Nehuat xiticuica]
* Él/Ella cante: Yeuat xitikuika [Yehuat xicuica]
* Nosotros cantemos: Tehhuāntin xiticuīcacān
* Ustedes canten: Amehhuāntin xicuīcacān
* Ellos canten: Yehhuāntin xicuīcah
Negativo:
* Yo no cante: Neuat makamo nikuika [Nehuat macamo nicuica]
* Tú no cantes: Teuat makamo xikuika [Tehuat macamo ticuica]
* Él/Ella no cante: Yeuat makamo kuika [Tehuat macamo cuica]
* Nosotros no cantemos: Tehhuāntin mācamo ticuīcacān
* Ustedes no canten: Amehhuāntin mācamo xicuīcacān
* Ellos/Ellas no canten: Yehhuāntin mācamo cuīcacān
=== El futuro ===
El futuro en el náhuatl alto del norte de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico, es mucho más sencillo que otros tiempos conjugados. Cuando la raíz acaba en vocal simple por que se forma añadiendo ''–z'' al final de la raíz verbal cuando es singular y ''–z-que'''h''''' en el plural:
:''cuica'' 'cantar' > ''ni-cuica-'''z''''' (1ª-cantar-<small>FUT</small>) 'cantaré, voy a cantar'
Cuando la raíz acaba en dos vocales se pierde la última, por ejemplo de ''tēpalēhuīa'' 'ayudar al alguien' (con modo infinitivo) se tiene:
:''nitepalewi'''s''''' 'ayudaré, voy a ayudar'
:''titēpalēhuī'''z''''' 'ayudarás, vas a ayudar'
:''tepalehui'''s''''' 'aydará, va a ayudar'
:''titēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudaremos, vamos a ayudar'
:''antēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudaréis, váis a ayudar'
:''tēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudarán, van a ayudar'
=== El pretérito ===
El '''pretérito perfecto''' en náhuatl, depende principalmente de su terminación; se le agrega la partícula ''ō-'' al principio para denotar el tiempo pasado del verbo y el resto depende de la clase de conjugación del verbo, por ejemplo:
:'''Clase 1''', que incluye verbos terminados en ''-ca, -cui, -chi, -tla'' y ''-ya'' forman el preteérito sufijando además ''-c'' a la raíz.
:'''Clase 2''', que incluye verbos terminados en ''–hui'' o ''-hua'' forman el peretérito perdiendo la vocal y cambiando su terminación a ''-uh'' (nótese que esta es una irregularidad ortográfica a que fonológicamente se tiene simplemente périda de vocal ''-hui'' /-wi/ > ''-uh'' /-w/).
:'''Clase 3''', verbos terminados en ''-qui'' que pieden la vocal terminando en ''-c'' (nuevamente esta irregularidad es ortográfica, porque fonológicalemnte sólo hay périda de vocal ''-qui'' /-ki/ > ''-c'' /-k/)).
:'''Clase 4''', verbos terminados en ''–ia, -oa, -li, -ti, -ma, -mi, -na, -ni, -pa, -pi, -tza, -tzi, -xa, -xi, -za'' y ''-zi'', pierden la última vocal.
;Irregularidades
Además existen algunos casos especiales o verbos irregulares que no se ajustan a los patrones anteriorres:
:estar (modo infinitivo con caso especial) : ca
::(yo) estuve : nehuatl nicatca
::(tú) estuviste : tehuatl ticatca
::(él/ella) estuvo : yehuatl catca
::(nosotros) estabamos : tehuantin ticatcah
::(ustedes) estaban : amehuantin ancatcah
::(ellos/ellas) estaban : yehuantin catcah
;Verbo transitivo (Nic-)
:Tener/pia (con modo infinitivo) : quipia
:: '(yo) tuve': (''nehhuātl'') '''ō'''nicpi'''x'''
:: '(tu tuviste': (tehhuātl) ōticpix
:: '(él/ella tuvo': (yehhuātl) ōquipix
:: '(nosotros/as) tuvimos': (tehhuāntin) '''ō'''ticpi'''xqueh'''
:: '(vosotros/as) tuvisteis': (amehhuāntin) ōanquipixqueh
:: '(ellos/ellas) tuvieron': (yehhuāntin) ōquipixqueh
;Verbo tekitpanoa
:: '(yo trabajé): (''newat'') '''o'''nitekipanok
:: 'tú (trabajaste): (''tewat'') '''o'''titekipanok
:: '(él/ella) trabajo': (''yewat'') '''o'''tekipanok
:: '(nosotros/as) trabajamos': (tehhuāntin) '''ō'''titequipanō'''queh'''
:: '(ustedes) trabajaron': (amehhuāntin) ōantequipanōqueh
:: '(ellos/ellas) trabajaron': (yehhuāntin) ōtequipanōqueh
=== El pretérito imperfecto ===
El '''pretérito imperfecto''' en náhuatl, es mucho sencillo la conjugación eso depende de la terminación de su vocal, agragando la partícula -ya al final del verbo si termina en -a, agragando -aya si termina el verbo en -o y agregando solo -a si termina en -i, en plural solo se emplea '''h'''; por ejemplo. El caso de que después de /i/ se agregue /a/ es producto de la pronunciación, donde se da una asimilación; pero ortográficamente debe escribirse -iya.
::Tiempos simples
* Presente. Presente. (como)
* Pasado. '''Pretérito indefinido'''. (comí)
* Futuro. Futuro imperfecto. (comeré)
* Copretérito. Pretérito imperfecto (Terminaciones -ía, aba; comía)
* Pospretérito. '''Modo potencial simple''' (terminación -ría; comería)
::Tiempos compuestos
* Antepresente. Pretérito perfecto. (he comido)
* Antepretérito. Pretérito anterior. (hube comido)
* Antefuturo. Futuro perfecto. (habré comido)
* Antecopretérito. Pretérito pluscuamperfecto. (había comido)
* Antepospretérito. '''Modo potencial compuesto''' (habría comido)
=== Sintaxis ===
''Los mexicanos cantan muy bien'' = ''Mexicah cuīcah cencah cualli'' ('''cencah cualli cuīcah (in) mexicah'''
La falta de '''in''' marca una indeterminación de número, por lo que debe traducirse con un artículo indefinido: ''Unos mexicanos cantan muy bien''. El uso de '''in''' nos trasmite la idea de que hablamos de algo conocido o que tenemos a la vista)''.
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
45yah93cwhgz7rfgabkazuzxay9swgn
528347
528344
2026-07-26T13:54:08Z
Akapochtli
159
Arreglo
528347
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli|Bulo de Felipe Iñiguez}}
El '''[[Nāhuatlahtōlli|náhuatl]] alto del norte de [[Puebla]]''' es una lengua [[lengua aglutinante|aglutinante]], formado por raíces normalmente monosílabas o bisílabas (raramente más largas), que se combinan en expresiones largas. Su gramática es similar a la de otras [[Yutanāhuatlahtōlli|lenguas utoaztecas]] meridionales. Tipológicamente es además una lengua de [[núcleo sintáctico|núcleo]] final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado.
=== Clases de palabras ===
El náhuatl alto del norte de Puebla no distingue entre nombres, adjetivos o verbos, tal como en el sentido de las lenguas indoeuropeas. Por ejemplo, en el náhuatl alto del norte de Puebla los adjetivos no son una clase diferente de los verbos estativos. Por otra parte cualquier raíz susceptible de funcionar [[designación|"designativamente"]], es decir como nombre, puede ser interpretado "predicativamente" como forma de presente de un verbo. Así ''tacat'' puede significar tanto 'hombre' como 'Es un hombre' o ''cocoyoh'' puede interpretarse como 'coyotes' o como 'son [unos] coyotes'.
Además de categorías léxicas como las anteriores el náhuatl posee [[determinante (lingüística)|determinantes]] y [[pronombre personal|marcas pronominales]] tal como hace el español. Una peculiaridad de los verbos transitivos es que aparecen con marcas tanto de sujeto como de objeto. Además, el náhuatl no posee preposiciones sino postposiciones, y carece de [[pronombre relativo|pronombres de relativo]] usando una cláusula introducida por el artículo (es decir, el artículo hace de complementador).
=== Focalización ===
Debe notarse que la expresión en español resalta la cualidad del sustantivo, por lo que se está recurriendo al énfasis; en náhuatl si se quiere enfatizar se modifica la síntaxis colocando al principio el elemento resaltado y se usa la partícula ''ca''. Un ejemplo más claro de énfasis es sacarlo de una oración neutra:
:(1a) ''Tsahtsi in cihuat''
:'La mujer grita'
:(1b) ''Ca cihuat in tsahtsi''
:'Es una mujer la que grita'
En (1b) se expresa que no es un niño, ni un hombre quien grita sino una mujer. Otros ejemplos de órdenes no marcados en el siglo XVI son:
:(2) ''Noyoseyo ka'' 'Es mi valentía'
:(3) ''¡Ixachi nimitstamonequiltiya!'' '¡Te quiero mucho!'
:(4) ''¿Amewantin nestiyesqueh anmawiltiyahuah in tlachco nohuan?'' '¿Ustedes se quedarán jugando a la pelota conmigo?'
:(5a) ''¿Canin tichanti tehuat, Dora?'' ¿Dónde vives tú?
:(5b) ''Nehuat nichanti Altepet Mexihco mohuan'' 'Vivo en la Ciudad de México contigo'
=== Conjugación del verbo ===
Los tiempos del verbo en el náhuatl alto del norte de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico y hablada en el estado mexicano de Puebla, en las poblaciones como Francisco Z. Mena y Venstuiano Carranza se forman combinando una de las tres posibles formas de la raíz con sufijos adicionales. En general la morfología de estos sufijos es aglutinante, por lo que las formas para cada tiempo y persona resultan muy regulares.
=== Conjugación del verbo ===
Los tiempos del verbo en náhuatl se forman combinando una de las tres posibles formas de la raíz con sufijos adicionales. En general la morfología de estos sufijos es aglutinante, por lo que las formas para cada tiempo y persona resultan muy regulares.
===== Primera conjugación (en -ca: cuica) =====
En español: ''cantar'' —.
Ejemplo
* Participio: Kuika [Cuica]
'''Presente'''
* Yo canto: Neuat nikuika [Nehuat nicuica]
* Tú cantas: Teuat tikuika [Tehuat ticuica]
* Él/Ella canta: Yeuat kuika [Yehuat cuica]
* Nosotros cantamos: Tehhuāntin ticuīcah
* Ustedes cantan: Amehhuāntin ancuīcah
* Ellos/Ellas cantan: Yehhuāntin cuīcah
'''Pretérito imperfecto o copretérito
* Yo cantaba: Neuat nikuikaya [Nehuat nicuicaya]
* Tú cantabas: Teuat tikuikaya [Tehuat ticuicaya]
* Él/Ella cantaba: Yeuat kuikaya [Yehuat cuicaya]
* Nosotros cantabamos: Tehhuāntin ticuīcayah
* Ustedes cantaban: Amehhuāntin ancuīcayah
* Ellos/Ellas cantaban: Yehhuāntin cuīcayah
'''Préterito perfecto simple, pto indefenido del pasado o Pretérito'''
* Yo canté: Neuat onikuikak [Nehuat onicuicac]
* Tú cantaste: Teuat otikuikak [Tehuat oticuicac]
* Él/Ella cantó: Yeuat okuikak [Yehuat ocuicac]
* Nosotros cantamos: Tehhuāntin ōticuīcaqueh
* Ustedes cantaron: Amehhuāntin ōancuīcaqueh
* Ellos/Ellas cantaron: Yehhuāntin ōcuīcaqueh
'''Futuro simple o ''Futuro imperfecto'''
* Yo cantaré: Neuat nikuikas [Nehuat nicuicas]
* Tú cantarás: Teuat tikuikas [Tehuat ticuicas]
* Él/Ella cantó: Yeuat kuikas [Yehuat cuicas]
* Nosotros cantaremos: Tehhuāntin ticuīcazqueh
* Ustedes cantaron: Amehhuāntin ancuīcazqueh
* Ellos/Ellas cantaron: Yehhuāntin cuīcazqueh
'''Condicional'''
* Yo cantaría: Neuat nikuikaskiya [Nehuat nicuicasquiya]
* Tú cantarías: Teuat tikuikaskiya [Tehuat ticuicasquiya]
* Él/Ella cantaría: Yeuat kuikaskiya [Yehuat cuicasquiya]
* Nosotros cantaríamos: Tehhuāntin ticuīcazquiyah
* Ustedes cantarían: Amehhuāntin ancuīcazquiyah
* Ellos/Ellas cantarían: Yehhuāntin cuīcazquiyah
'''Subjuntivo presente'''
* Yo cante: Neuat ma nikuika [Nehuat ma nicuica]
* Tú cantes: Teuat ma tikuika [Tehuat ma ticuica]
* Él/Ella cante: Yeuat ma kuika [Yehuat ma cuica]
* Nosotros cantemos: Tehhuāntin mā ticuīcah
* Ustedes canten: Amehhuāntin mā ancuīcah
* Ellos/Ellas canten: Yehhuāntin mā cuīcah
'''Préterito imperfecto o Pretérito'''
* Yo cantara: Neuat intaj nikuika [Nehuat intah nicuica]
* Tú cantaras: Teuat intaj tikuika [Tehuat intah ticuica]
* Él/Ella cantara: Yeuat intaj kuika [Yehuat intah cuica]
* Nosotros cantaramos: Tehhuāntin intlah ticuīcah
* Ustedes canten: Amehhuāntin intlah ancuīcah
* Ellos/Ellas canten: Yehhuāntin intlah cuīcah
'''Pluscamperfecto'''
* Yo había cantado: Neuat onikuikaka [Nehuat onicuicaca]
* Tú habías cantado: Neuat otikuikaka [Nehuat onicuicaca]
* Él había cantado: Teuat okuikaka [Nehuat ocuicaca]
* Nosotros habíamos cantado/cantaramos: Tehhuāntin ōticuīcacah
* Ustedes habían cantado/cantaran: Amehhuāntin anicuīcacah
* Ellos/Ellas habían cantado/cantaran: Yehhuāntin ōcuīcacah
'''Imperativo'''
Afirmativo:
* Yo cante: Neuat xinikuika [Nehuat xinicuica]
* Tú cantes: Teuat xitikuika [Nehuat xiticuica]
* Él/Ella cante: Yeuat xitikuika [Yehuat xicuica]
* Nosotros cantemos: Tehhuāntin xiticuīcacān
* Ustedes canten: Amehhuāntin xicuīcacān
* Ellos canten: Yehhuāntin xicuīcah
Negativo:
* Yo no cante: Neuat makamo nikuika [Nehuat macamo nicuica]
* Tú no cantes: Teuat makamo xikuika [Tehuat macamo ticuica]
* Él/Ella no cante: Yeuat makamo kuika [Tehuat macamo cuica]
* Nosotros no cantemos: Tehhuāntin mācamo ticuīcacān
* Ustedes no canten: Amehhuāntin mācamo xicuīcacān
* Ellos/Ellas no canten: Yehhuāntin mācamo cuīcacān
=== El futuro ===
El futuro en el náhuatl alto del norte de Puebla como variante relacionada con el náhuatl clásico, es mucho más sencillo que otros tiempos conjugados. Cuando la raíz acaba en vocal simple por que se forma añadiendo ''–z'' al final de la raíz verbal cuando es singular y ''–z-que'''h''''' en el plural:
:''cuica'' 'cantar' > ''ni-cuica-'''z''''' (1ª-cantar-<small>FUT</small>) 'cantaré, voy a cantar'
Cuando la raíz acaba en dos vocales se pierde la última, por ejemplo de ''tēpalēhuīa'' 'ayudar al alguien' (con modo infinitivo) se tiene:
:''nitepalewi'''s''''' 'ayudaré, voy a ayudar'
:''titēpalēhuī'''z''''' 'ayudarás, vas a ayudar'
:''tepalehui'''s''''' 'aydará, va a ayudar'
:''titēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudaremos, vamos a ayudar'
:''antēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudaréis, váis a ayudar'
:''tēpalēhuī'''zqueh''''' 'ayudarán, van a ayudar'
=== El pretérito ===
El '''pretérito perfecto''' en náhuatl, depende principalmente de su terminación; se le agrega la partícula ''ō-'' al principio para denotar el tiempo pasado del verbo y el resto depende de la clase de conjugación del verbo, por ejemplo:
:'''Clase 1''', que incluye verbos terminados en ''-ca, -cui, -chi, -tla'' y ''-ya'' forman el preteérito sufijando además ''-c'' a la raíz.
:'''Clase 2''', que incluye verbos terminados en ''–hui'' o ''-hua'' forman el peretérito perdiendo la vocal y cambiando su terminación a ''-uh'' (nótese que esta es una irregularidad ortográfica a que fonológicamente se tiene simplemente périda de vocal ''-hui'' /-wi/ > ''-uh'' /-w/).
:'''Clase 3''', verbos terminados en ''-qui'' que pieden la vocal terminando en ''-c'' (nuevamente esta irregularidad es ortográfica, porque fonológicalemnte sólo hay périda de vocal ''-qui'' /-ki/ > ''-c'' /-k/)).
:'''Clase 4''', verbos terminados en ''–ia, -oa, -li, -ti, -ma, -mi, -na, -ni, -pa, -pi, -tza, -tzi, -xa, -xi, -za'' y ''-zi'', pierden la última vocal.
;Irregularidades
Además existen algunos casos especiales o verbos irregulares que no se ajustan a los patrones anteriorres:
:estar (modo infinitivo con caso especial) : ca
::(yo) estuve : nehuatl nicatca
::(tú) estuviste : tehuatl ticatca
::(él/ella) estuvo : yehuatl catca
::(nosotros) estabamos : tehuantin ticatcah
::(ustedes) estaban : amehuantin ancatcah
::(ellos/ellas) estaban : yehuantin catcah
;Verbo transitivo (Nic-)
:Tener/pia (con modo infinitivo) : quipia
:: '(yo) tuve': (''nehhuātl'') '''ō'''nicpi'''x'''
:: '(tu tuviste': (tehhuātl) ōticpix
:: '(él/ella tuvo': (yehhuātl) ōquipix
:: '(nosotros/as) tuvimos': (tehhuāntin) '''ō'''ticpi'''xqueh'''
:: '(vosotros/as) tuvisteis': (amehhuāntin) ōanquipixqueh
:: '(ellos/ellas) tuvieron': (yehhuāntin) ōquipixqueh
;Verbo tekitpanoa
:: '(yo trabajé): (''newat'') '''o'''nitekipanok
:: 'tú (trabajaste): (''tewat'') '''o'''titekipanok
:: '(él/ella) trabajo': (''yewat'') '''o'''tekipanok
:: '(nosotros/as) trabajamos': (tehhuāntin) '''ō'''titequipanō'''queh'''
:: '(ustedes) trabajaron': (amehhuāntin) ōantequipanōqueh
:: '(ellos/ellas) trabajaron': (yehhuāntin) ōtequipanōqueh
=== El pretérito imperfecto ===
El '''pretérito imperfecto''' en náhuatl, es mucho sencillo la conjugación eso depende de la terminación de su vocal, agragando la partícula -ya al final del verbo si termina en -a, agragando -aya si termina el verbo en -o y agregando solo -a si termina en -i, en plural solo se emplea '''h'''; por ejemplo. El caso de que después de /i/ se agregue /a/ es producto de la pronunciación, donde se da una asimilación; pero ortográficamente debe escribirse -iya.
::Tiempos simples
* Presente. Presente. (como)
* Pasado. '''Pretérito indefinido'''. (comí)
* Futuro. Futuro imperfecto. (comeré)
* Copretérito. Pretérito imperfecto (Terminaciones -ía, aba; comía)
* Pospretérito. '''Modo potencial simple''' (terminación -ría; comería)
::Tiempos compuestos
* Antepresente. Pretérito perfecto. (he comido)
* Antepretérito. Pretérito anterior. (hube comido)
* Antefuturo. Futuro perfecto. (habré comido)
* Antecopretérito. Pretérito pluscuamperfecto. (había comido)
* Antepospretérito. '''Modo potencial compuesto''' (habría comido)
=== Sintaxis ===
''Los mexicanos cantan muy bien'' = ''Mexicah cuīcah cencah cualli'' ('''cencah cualli cuīcah (in) mexicah'''
La falta de '''in''' marca una indeterminación de número, por lo que debe traducirse con un artículo indefinido: ''Unos mexicanos cantan muy bien''. El uso de '''in''' nos trasmite la idea de que hablamos de algo conocido o que tenemos a la vista)''.
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
sqgkyrkjgok4pqxkriux9ctwuqqwbob
Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Ichcatēcatlahtōlli ītlahtoliztiyo
2
24883
528355
390096
2026-07-26T14:28:31Z
Akapochtli
159
Archivando Bulo
528355
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
El [[Ichcatēcatlahtōlli|ixcateco]] es una lengua [[lengua aglutinante|aglutinante]], formado por raíces normalmente monosílabas o bisílabas (raramente más largas), que se combinan en expresiones largas. Su gramática es similar a la de otras [[Otomanguetlahtōlli|lenguas otomangueanas]] meridionales. Tipológicamente es además una lengua de [[núcleo sintáctico|núcleo]] final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado.
==== Tiempos del verbo en ixcateco ====
<div style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em">
{| class="wikitable" width=300px
|colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=center|'''Conjugación de los verbos en ixcateco'''
|-
! style="background:#efefef;" align=center | Futuro
! style="background:#efefef;" align=center | Presente
! style="background:#efefef;" align=center | Pasado
! style="background:#efefef;" align=center | Español
|-
|nũnũĩti
|ñúnúíúí-hé-hé<br/>[nũnũĩuĩ¹hẽ²nẽ]
|ñúnúíuújúju<br />[ñũñũĩuũjũju]
|''cantar''
|-
|kíngíti
|kíngíúi<br/>[kingĩũĩ]
|kingí-hé-hé<br />[kingíhẽhẽ]
|''estar debajo''
|-
|júptúhti<br />[jũptũhti]
|júptúhuí<br/>[jũptũhuĩ]
|júptújújú<br/>[jũptũjũjũ]
|''saltar''
|}
</div>
La diferencia entre el español y el ixcateco es que, en tanto que los tiempos en la [[conjugación]] española refieren al tiempo en que la persona está hablando; en el ixcateco, las formas [[verbo|verbales]] señalan el tiempo en relación con la acción enunciada. El ixcateco carece de infinitivos. La forma básica del verbo en ixcateco es el futuro, y muchos de los verbos conjugados en este tiempo se emplean también en tiempo presente. Para obtener la forma del presente, los verbos irregulares modifican su entonación de acuerdo con ciertas reglas de prosodia que son demasiado complicadas como para intentar exponerlas en este espacio. Esta partícula ocasiona una modificación en la entonación del verbo que le sucede, y aunque puede ser omitida en conversaciones informales, la modificación tonal siempre se aplica. Idioma ixcateco carece de los tiempos copretérito, pospretérito, antepretérito y toda la constelación de tiempos compuestos que existen en el español. Abajo se presentan ejemplos de oraciones en los tres tiempos verbales del ixcateco.
* Futuro
::Kwénanati 10 ũndhj ũjuiınẽ.
::Tendré 10 años en adelante.
::Voy a tener 10 en adelante.
* Presente
::Kwétaiúi ngu tSm´ı
::[''Me comeré una fruta.'']
::''Voy a comer una fruta.''
* Pasado
::Kwekíngíjújú néaé.
::[''Estuve debajo de la cama''.]
::Estaba debajo de la cama.
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
n6brkwyg8dgbxkg6nyyk6e3ru6ukmgu
528365
528355
2026-07-26T14:45:20Z
Akapochtli
159
Arreglo
528365
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
El [[Ichcatēcatlahtōlli|ixcateco]] es una lengua [[lengua aglutinante|aglutinante]], formado por raíces normalmente monosílabas o bisílabas (raramente más largas), que se combinan en expresiones largas. Su gramática es similar a la de otras [[Otomanguetlahtōlli|lenguas otomangueanas]] meridionales. Tipológicamente es además una lengua de [[núcleo sintáctico|núcleo]] final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado.
==== Tiempos del verbo en ixcateco ====
<div style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em">
{| class="wikitable" width=300px
|colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=center|'''Conjugación de los verbos en ixcateco'''
|-
! style="background:#efefef;" align=center | Futuro
! style="background:#efefef;" align=center | Presente
! style="background:#efefef;" align=center | Pasado
! style="background:#efefef;" align=center | Español
|-
|nũnũĩti
|ñúnúíúí-hé-hé<br/>[nũnũĩuĩ¹hẽ²nẽ]
|ñúnúíuújúju<br />[ñũñũĩuũjũju]
|''cantar''
|-
|kíngíti
|kíngíúi<br/>[kingĩũĩ]
|kingí-hé-hé<br />[kingíhẽhẽ]
|''estar debajo''
|-
|júptúhti<br />[jũptũhti]
|júptúhuí<br/>[jũptũhuĩ]
|júptújújú<br/>[jũptũjũjũ]
|''saltar''
|}
</div>
La diferencia entre el español y el ixcateco es que, en tanto que los tiempos en la [[conjugación]] española refieren al tiempo en que la persona está hablando; en el ixcateco, las formas [[verbo|verbales]] señalan el tiempo en relación con la acción enunciada. El ixcateco carece de infinitivos. La forma básica del verbo en ixcateco es el futuro, y muchos de los verbos conjugados en este tiempo se emplean también en tiempo presente. Para obtener la forma del presente, los verbos irregulares modifican su entonación de acuerdo con ciertas reglas de prosodia que son demasiado complicadas como para intentar exponerlas en este espacio. Esta partícula ocasiona una modificación en la entonación del verbo que le sucede, y aunque puede ser omitida en conversaciones informales, la modificación tonal siempre se aplica. Idioma ixcateco carece de los tiempos copretérito, pospretérito, antepretérito y toda la constelación de tiempos compuestos que existen en el español. Abajo se presentan ejemplos de oraciones en los tres tiempos verbales del ixcateco.
* Futuro
::Kwénanati 10 ũndhj ũjuiınẽ.
::Tendré 10 años en adelante.
::Voy a tener 10 en adelante.
* Presente
::Kwétaiúi ngu tSm´ı
::[''Me comeré una fruta.'']
::''Voy a comer una fruta.''
* Pasado
::Kwekíngíjújú néaé.
::[''Estuve debajo de la cama''.]
::Estaba debajo de la cama.
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
en8cf5t65vanjderp6rswp898d5tios
Tlatequitiltilīlli:Ramón Felipe Iñiguez/Gramática del huasteco
2
24886
528353
390102
2026-07-26T14:25:05Z
Akapochtli
159
Archivando Bulo
528353
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
El [[Cuēxtēcatlahtōlli|huasteco]] es una lengua [[lengua aglutinante|aglutinante]], formado por raíces normalmente monosílabas o bisílabas (raramente más largas), que se combinan en expresiones largas. Su gramática es similar a la de otras [[Otomanguetlahtōlli|lenguas otomangueanas]] meridionales. Tipológicamente es además una lengua de [[núcleo sintáctico|núcleo]] final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado.
==== Tiempos del verbo en ixcateco ====
<div style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em">
{| class="wikitable" width=300px
|colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=center|'''Conjugación de los verbos en ixcateco'''
|-
! style="background:#efefef;" align=center | Futuro
! style="background:#efefef;" align=center | Presente
! style="background:#efefef;" align=center | Pasado
! style="background:#efefef;" align=center | Español
|-
|ajattsisēl
|ajatttin
|ajatttsab
|''cantar''
|-
|ōthāltsisēl
|ōthāltin
|ōthāltsab
|''entrar''
|-
|thajnaltsisēl
|thajnaltin
|thajnaltsab
|''gritar''
|}
</div>
La diferencia entre el español y el huasteco es que, en tanto que los tiempos en la [[conjugación]] española refieren al tiempo en que la persona está hablando; en el huasteco, las formas [[verbo|verbales]] señalan el tiempo en relación con la acción enunciada. El huasteco carece de infinitivos. La forma básica del verbo en huasteco es el futuro, y muchos de los verbos conjugados en este tiempo se emplean también en tiempo presente. Para obtener la forma del presente, los verbos irregulares modifican su entonación de acuerdo con ciertas reglas de prosodia que son demasiado complicadas como para intentar exponerlas en este espacio. Esta partícula ocasiona una modificación en la entonación del verbo que le sucede, y aunque puede ser omitida en conversaciones informales, la modificación tonal siempre se aplica. Idioma huasteco carece de los tiempos copretérito, pospretérito, antepretérito y toda la constelación de tiempos compuestos que existen en el español. Abajo se presentan ejemplos de oraciones en los tres tiempos verbales del huasteco.
* Futuro
::¿Jale' im pijchaltsisēlba?
::¿Qué le darás de comer?
::¿Qué vas a darle tú de comer?
* Presente
::In im pithāl momim.
::[''Le doy de comer pozole.'']
* Pasado
::In tsu'chaltsab.
::[''Se le vió la cara''.]
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Caso Felipe Iñiguez]]
it242ptvjd3xp71x73v0h68r82wn6n7
528354
528353
2026-07-26T14:25:42Z
Akapochtli
159
Arreglo
528354
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
El [[Cuēxtēcatlahtōlli|huasteco]] es una lengua [[lengua aglutinante|aglutinante]], formado por raíces normalmente monosílabas o bisílabas (raramente más largas), que se combinan en expresiones largas. Su gramática es similar a la de otras [[Otomanguetlahtōlli|lenguas otomangueanas]] meridionales. Tipológicamente es además una lengua de [[núcleo sintáctico|núcleo]] final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado.
==== Tiempos del verbo en ixcateco ====
<div style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em">
{| class="wikitable" width=300px
|colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=center|'''Conjugación de los verbos en ixcateco'''
|-
! style="background:#efefef;" align=center | Futuro
! style="background:#efefef;" align=center | Presente
! style="background:#efefef;" align=center | Pasado
! style="background:#efefef;" align=center | Español
|-
|ajattsisēl
|ajatttin
|ajatttsab
|''cantar''
|-
|ōthāltsisēl
|ōthāltin
|ōthāltsab
|''entrar''
|-
|thajnaltsisēl
|thajnaltin
|thajnaltsab
|''gritar''
|}
</div>
La diferencia entre el español y el huasteco es que, en tanto que los tiempos en la [[conjugación]] española refieren al tiempo en que la persona está hablando; en el huasteco, las formas [[verbo|verbales]] señalan el tiempo en relación con la acción enunciada. El huasteco carece de infinitivos. La forma básica del verbo en huasteco es el futuro, y muchos de los verbos conjugados en este tiempo se emplean también en tiempo presente. Para obtener la forma del presente, los verbos irregulares modifican su entonación de acuerdo con ciertas reglas de prosodia que son demasiado complicadas como para intentar exponerlas en este espacio. Esta partícula ocasiona una modificación en la entonación del verbo que le sucede, y aunque puede ser omitida en conversaciones informales, la modificación tonal siempre se aplica. Idioma huasteco carece de los tiempos copretérito, pospretérito, antepretérito y toda la constelación de tiempos compuestos que existen en el español. Abajo se presentan ejemplos de oraciones en los tres tiempos verbales del huasteco.
* Futuro
::¿Jale' im pijchaltsisēlba?
::¿Qué le darás de comer?
::¿Qué vas a darle tú de comer?
* Presente
::In im pithāl momim.
::[''Le doy de comer pozole.'']
* Pasado
::In tsu'chaltsab.
::[''Se le vió la cara''.]
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
g1k3txdukotd67z231jqyhdx3vtm8ph
528364
528354
2026-07-26T14:44:47Z
Akapochtli
159
Arreglo
528364
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
El [[Cuēxtēcatlahtōlli|huasteco]] es una lengua [[lengua aglutinante|aglutinante]], formado por raíces normalmente monosílabas o bisílabas (raramente más largas), que se combinan en expresiones largas. Su gramática es similar a la de otras [[Otomanguetlahtōlli|lenguas otomangueanas]] meridionales. Tipológicamente es además una lengua de [[núcleo sintáctico|núcleo]] final, en el que el modificador suele preceder al núcleo modificado.
==== Tiempos del verbo en ixcateco ====
<div style="float:right; margin:0 0 0.5em 1em">
{| class="wikitable" width=300px
|colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=center|'''Conjugación de los verbos en ixcateco'''
|-
! style="background:#efefef;" align=center | Futuro
! style="background:#efefef;" align=center | Presente
! style="background:#efefef;" align=center | Pasado
! style="background:#efefef;" align=center | Español
|-
|ajattsisēl
|ajatttin
|ajatttsab
|''cantar''
|-
|ōthāltsisēl
|ōthāltin
|ōthāltsab
|''entrar''
|-
|thajnaltsisēl
|thajnaltin
|thajnaltsab
|''gritar''
|}
</div>
La diferencia entre el español y el huasteco es que, en tanto que los tiempos en la [[conjugación]] española refieren al tiempo en que la persona está hablando; en el huasteco, las formas [[verbo|verbales]] señalan el tiempo en relación con la acción enunciada. El huasteco carece de infinitivos. La forma básica del verbo en huasteco es el futuro, y muchos de los verbos conjugados en este tiempo se emplean también en tiempo presente. Para obtener la forma del presente, los verbos irregulares modifican su entonación de acuerdo con ciertas reglas de prosodia que son demasiado complicadas como para intentar exponerlas en este espacio. Esta partícula ocasiona una modificación en la entonación del verbo que le sucede, y aunque puede ser omitida en conversaciones informales, la modificación tonal siempre se aplica. Idioma huasteco carece de los tiempos copretérito, pospretérito, antepretérito y toda la constelación de tiempos compuestos que existen en el español. Abajo se presentan ejemplos de oraciones en los tres tiempos verbales del huasteco.
* Futuro
::¿Jale' im pijchaltsisēlba?
::¿Qué le darás de comer?
::¿Qué vas a darle tú de comer?
* Presente
::In im pithāl momim.
::[''Le doy de comer pozole.'']
* Pasado
::In tsu'chaltsab.
::[''Se le vió la cara''.]
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
hninktzjx3ils0r8ht9zzlai2jsrdkm
Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999/Āltepēnānyōtl Yeyāntli īhuīcpa Puebla īhuān Tlaxcallān
2
26292
528351
397314
2026-07-26T14:10:01Z
Akapochtli
159
Archivando Bulo
528351
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}♡₩
{{Āltepētl
| Tōcāitl = Āltepēnānyōtl Yeyāntli īhuīcpa Puebla īhuān Tlaxcallān
| Chāntōcāitl = Zona Metropolitana de Puebla-Tlaxcala
| Imagen =
| Tlālmachiyōtl = Edificios en San Andrés Cholula Zona Metropolitana de Puebla.jpg
| Pāmitl =
| Chīmalli =
| Tlācatiyān = Mēxihco
| Tlācatiyānf = {{MEX}}
| OccēTōcāitl = Zona Metropolitana de Puebla
| división1 = [[Puebla]] īhuān [[Tlaxcallān]]
| Chānehqueh = 2 728 790
| ChānehXihuitl =
| Área =
| Densidad = 1140,61 hab/km²
| Āltepētzīntiliztli =
| ĀltepētzīntiliztliTōcāitl =
| UTC = [[UTC-6]]
| CódigoTel = 55
}}
'''Āltepēnānyōtl Yeyāntli in Puebla-Tlaxcala''', nōīhuān ītōca '''Āltepēnānyōtl Yeyāntli in Puebla''' ({{es2}} ''Zona Metropolitana de Puebla-Tlaxcala'' nōīhuān ''Zona Metropolitana de Puebla'') in tlālcalpanāhuac īhuān cuallihuiliztli āltepēcalpōltin īhuīcpa tlahco [[Puebla]] īhuān [[Tlaxcallān]] īhuitztlāmpa, īpān [[Mēxihco]] cateh. Inīn āltepēnāyōtl yeyāntli in inic nāuhti īpan Mēxihco īāltepētzonquīzalispan, zātepan machiyōhuipantin in [[Āltepēnānyōtl Yeyāntli in Tlahuelmayān Mēxihco|Tlahuelmayān Mēxihco]], [[Guadalajara]] īhuān [[Monterrey]] ca.
Mēxihco inic ōme [[āltepētl]] [[Cemānāhuac]] cah, auh in āltepētl īca ocachi caxtilāntlahtōhquih, īhuān ocachi mācēhualchānehqueh cah.
=== Īāltepēnānyo tlacāuhtli ===
In Āltepēnānyōtl tlacāuhtli Āltepētl Puebla ca ōcematic nic:
==== Caxtōlomēyi Puebla īāltepēcalpōlhuān ====
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* [[Ahmozoc]]
* [[Ācōloahco]]
* [[Cuauhtlāntzinco]]
* [[Tlanicōntlān|Domingo Arenas]]
* [[Huexōtzinco]]
* [[Cōāānallān|Juan C. Bonilla]]
* [[Ocoyohcān]]
* [[Puebla (āltepēcalpōlli)|Puebla]]
{{Col-2}}
* [[San Andrés Cholōllān]]
* [[San Felipe Teōtlāltzinco]]
* [[San Gregorio Ātzōmpan]]
* [[San Martín Tetzmollohcān]]
* [[San Miguel Xōchtlah]]
* [[San Pedro Cholōllān]]
* [[Xopalehcān|San Salvador el Verde]]
* [[Tepatlahīxco de Hidalgo]]
{{Col-2}}
* [[Tlāltenānco]]
{{Col-end}}
==== Cēmpōhualli calpōlli īpan Mēxihco Tlahtohcāyōtl ====
{{col-begin}}
{{col-4}}
* [[Ixtcacuixtla|Iztāquīxtlān Mariano Matamoros]]
* [[Mazatecocho|Mazātecochco José María Morelos]]
* [[Tepetitla|Tepētitlān Lardizábal]]
* [[Ācuamanallān Miguel Hidalgo]]
* [[Nativitas]]
* [[San Pablo del Monte]]
* [[Tenāntzinco (Tlaxcallān īāltepēcalpōl)|Tenāntzinco]]
* [[Teolcholco|Teōlochōlco]]
* [[Tepeyanco|Tepēyanco]]
* [[Tetlāuhcān (Tlaxcallān īāltepēcalpōl)|Tetlāuhcān]]
{{col-4}}
* [[Xīcohtzinco (Tlaxcallān īāltepēcalpōl)|Xīcohtzinco]]
* [[San Jerónimo Tzacualpan]]
* [[San José Huactzinco]]
* [[San José Axocomanitlan|San José Āxōcomanitlān]]
* [[San Ana Nopalucan|San Ana Nohpallōhcan]]
* [[Santa Apolonia Teacalco|Santa Apolonia Teācalco]]
* [[Santa Catarina Āyōmetlān]]
* [[Santa Ana Quilitlān]]
{{col-end}}
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
8gxf0dol3u0cwld5pdyzs8laocdmgv9
528363
528351
2026-07-26T14:43:59Z
Akapochtli
159
Arreglo
528363
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}♡₩
{{Āltepētl
| Tōcāitl = Āltepēnānyōtl Yeyāntli īhuīcpa Puebla īhuān Tlaxcallān
| Chāntōcāitl = Zona Metropolitana de Puebla-Tlaxcala
| Imagen =
| Tlālmachiyōtl = Edificios en San Andrés Cholula Zona Metropolitana de Puebla.jpg
| Pāmitl =
| Chīmalli =
| Tlācatiyān = Mēxihco
| Tlācatiyānf = {{MEX}}
| OccēTōcāitl = Zona Metropolitana de Puebla
| división1 = [[Puebla]] īhuān [[Tlaxcallān]]
| Chānehqueh = 2 728 790
| ChānehXihuitl =
| Área =
| Densidad = 1140,61 hab/km²
| Āltepētzīntiliztli =
| ĀltepētzīntiliztliTōcāitl =
| UTC = [[UTC-6]]
| CódigoTel = 55
}}
'''Āltepēnānyōtl Yeyāntli in Puebla-Tlaxcala''', nōīhuān ītōca '''Āltepēnānyōtl Yeyāntli in Puebla''' ({{es2}} ''Zona Metropolitana de Puebla-Tlaxcala'' nōīhuān ''Zona Metropolitana de Puebla'') in tlālcalpanāhuac īhuān cuallihuiliztli āltepēcalpōltin īhuīcpa tlahco [[Puebla]] īhuān [[Tlaxcallān]] īhuitztlāmpa, īpān [[Mēxihco]] cateh. Inīn āltepēnāyōtl yeyāntli in inic nāuhti īpan Mēxihco īāltepētzonquīzalispan, zātepan machiyōhuipantin in [[Āltepēnānyōtl Yeyāntli in Tlahuelmayān Mēxihco|Tlahuelmayān Mēxihco]], [[Guadalajara]] īhuān [[Monterrey]] ca.
Mēxihco inic ōme [[āltepētl]] [[Cemānāhuac]] cah, auh in āltepētl īca ocachi caxtilāntlahtōhquih, īhuān ocachi mācēhualchānehqueh cah.
=== Īāltepēnānyo tlacāuhtli ===
In Āltepēnānyōtl tlacāuhtli Āltepētl Puebla ca ōcematic nic:
==== Caxtōlomēyi Puebla īāltepēcalpōlhuān ====
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* [[Ahmozoc]]
* [[Ācōloahco]]
* [[Cuauhtlāntzinco]]
* [[Tlanicōntlān|Domingo Arenas]]
* [[Huexōtzinco]]
* [[Cōāānallān|Juan C. Bonilla]]
* [[Ocoyohcān]]
* [[Puebla (āltepēcalpōlli)|Puebla]]
{{Col-2}}
* [[San Andrés Cholōllān]]
* [[San Felipe Teōtlāltzinco]]
* [[San Gregorio Ātzōmpan]]
* [[San Martín Tetzmollohcān]]
* [[San Miguel Xōchtlah]]
* [[San Pedro Cholōllān]]
* [[Xopalehcān|San Salvador el Verde]]
* [[Tepatlahīxco de Hidalgo]]
{{Col-2}}
* [[Tlāltenānco]]
{{Col-end}}
==== Cēmpōhualli calpōlli īpan Mēxihco Tlahtohcāyōtl ====
{{col-begin}}
{{col-4}}
* [[Ixtcacuixtla|Iztāquīxtlān Mariano Matamoros]]
* [[Mazatecocho|Mazātecochco José María Morelos]]
* [[Tepetitla|Tepētitlān Lardizábal]]
* [[Ācuamanallān Miguel Hidalgo]]
* [[Nativitas]]
* [[San Pablo del Monte]]
* [[Tenāntzinco (Tlaxcallān īāltepēcalpōl)|Tenāntzinco]]
* [[Teolcholco|Teōlochōlco]]
* [[Tepeyanco|Tepēyanco]]
* [[Tetlāuhcān (Tlaxcallān īāltepēcalpōl)|Tetlāuhcān]]
{{col-4}}
* [[Xīcohtzinco (Tlaxcallān īāltepēcalpōl)|Xīcohtzinco]]
* [[San Jerónimo Tzacualpan]]
* [[San José Huactzinco]]
* [[San José Axocomanitlan|San José Āxōcomanitlān]]
* [[San Ana Nopalucan|San Ana Nohpallōhcan]]
* [[Santa Apolonia Teacalco|Santa Apolonia Teācalco]]
* [[Santa Catarina Āyōmetlān]]
* [[Santa Ana Quilitlān]]
{{col-end}}
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
fxr1oi5700eh7bxbpfs4h2ort221kib
Tlatequitiltilīlli:Felipe.ir.1999/Tepēmictlāmpa Puebla īāltepēcalpōlhuān
2
26311
528348
397778
2026-07-26T14:02:49Z
Akapochtli
159
Categorizar
528348
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
In '''Tepemiktlampa Puebla''' (kaxtilantlajtolkopa: '''Sierra norte de Puebla'''), no itoka '''Tepemiktlampa''' (kaxtilantlajtolkopa: '''Sierra Norte''') itech [[Puebla]] tlajtokayotl, se teposmekatepetl tlen kalchiwa mawitstlampa Tepetlan Madre Oriental ipan [[Mēxihco|Mexiko]].
== Āltepēcalpōltin tlein yēctlāltiah Tepēmictlāmpa Puebla ==
In Tepēmictlāmpa Puebla tlamalcochca 65 tlaxēxēlōlāltepēcalpōltin īnacalohtilohāyān:
<div style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;">
* [[Ācatēnoh]]
* [[Āhuacatlān, Puebla|Āhuacatlān]]
* [[Āhuazoltepēc]]
* [[Āmixtlān]]
* [[Āquīxtlān]]
* [[Ātēmpan]]
* [[Ātlequīzayān]]
* [[Āyōtōchco de Guerrero]]
* [[Camohcuautlah]]
* [[Caxhuahcān]]
* [[Chicōncuauhtlah]]
* [[Chiucnāuhāpan]]
* [[Chiucnāuhātlān]]
* [[Cōātepēc]]
* [[Cuauhtēmpan]]
* [[Cuetzallān Progreso]]
* [[Coyocahco]]
* [[Metlaltoyohcān|Francisco Z. Mena]]
* [[Cuauhcōlotzin|Hermenegildo Galeana]]
* [[Honey]]
* [[Cuauhchinānco]]
* [[Huēhuehtlān]]
* [[Huēyāpan]]
* [[Huēyitemōhuahco]]
* [[Huēyitlālpan]]
* [[Huitzillān de Serdán]]
* [[Iztacmāxtitlan]]
* [[Īxtepēc]]
* [[Xālpantepēc|Xālpan]]
* [[Xonoctlān]]
* [[Xopallān]]
* [[Yancuītlālpan|Juan Galindo]]
* [[Nāyohpan]]
* [[Nāuhtzōntlān]]
* [[Ocōtepec]]
* [[Ōllitlah]]
* [[Pahuatlān]]
* [[Pāntepēc]]
* [[San Felipe Tecpatlān]]
* [[Tenāmpolco]]
* [[Tēpanco de Rodríguez]]
* [[Tepētzintlah]]
* [[Tētellah de Ocampo]]
* [[Tetelli de Ávila Castillo]]
* [[Teciuhtlān]]
* [[Tlahcuilōltepēc]]
* [[Tlaōllān]]
* [[Tlapācōyān]]
* [[Tlatlauhquitepēc]]
* [[Tlacho, Puebla|Tlālīxco]]
* [[Tozamapan de Galeana]]
* [[Ātlītztic|Venustiano Carranza]]
* [[Xīcohtepēc]]
* [[Xiuhtetelco]]
* [[Xōchiāpolco]]
* [[Xōchitlān de Vicente Suárez]]
* [[Yāōnāhuac]]
* [[Zacapōhuatlān]]
* [[Zacatlān]]
* [[Tzauhtlān]]
* [[Tzapotitlan de Méndez]]
* [[Tlālcuechahuayān|Zaragoza]]
* [[Cihuāteōtlān]]
* [[Tzoncōzotlān]]
* [[Zoquiāpan]]
</div style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;">
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:CasoFelipeIñiguez]]
a8gxdofqkrfaypouwluajxmpl8bs8ui
528349
528348
2026-07-26T14:03:29Z
Akapochtli
159
Arreglo
528349
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
In '''Tepemiktlampa Puebla''' (kaxtilantlajtolkopa: '''Sierra norte de Puebla'''), no itoka '''Tepemiktlampa''' (kaxtilantlajtolkopa: '''Sierra Norte''') itech [[Puebla]] tlajtokayotl, se teposmekatepetl tlen kalchiwa mawitstlampa Tepetlan Madre Oriental ipan [[Mēxihco|Mexiko]].
== Āltepēcalpōltin tlein yēctlāltiah Tepēmictlāmpa Puebla ==
In Tepēmictlāmpa Puebla tlamalcochca 65 tlaxēxēlōlāltepēcalpōltin īnacalohtilohāyān:
<div style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;">
* [[Ācatēnoh]]
* [[Āhuacatlān, Puebla|Āhuacatlān]]
* [[Āhuazoltepēc]]
* [[Āmixtlān]]
* [[Āquīxtlān]]
* [[Ātēmpan]]
* [[Ātlequīzayān]]
* [[Āyōtōchco de Guerrero]]
* [[Camohcuautlah]]
* [[Caxhuahcān]]
* [[Chicōncuauhtlah]]
* [[Chiucnāuhāpan]]
* [[Chiucnāuhātlān]]
* [[Cōātepēc]]
* [[Cuauhtēmpan]]
* [[Cuetzallān Progreso]]
* [[Coyocahco]]
* [[Metlaltoyohcān|Francisco Z. Mena]]
* [[Cuauhcōlotzin|Hermenegildo Galeana]]
* [[Honey]]
* [[Cuauhchinānco]]
* [[Huēhuehtlān]]
* [[Huēyāpan]]
* [[Huēyitemōhuahco]]
* [[Huēyitlālpan]]
* [[Huitzillān de Serdán]]
* [[Iztacmāxtitlan]]
* [[Īxtepēc]]
* [[Xālpantepēc|Xālpan]]
* [[Xonoctlān]]
* [[Xopallān]]
* [[Yancuītlālpan|Juan Galindo]]
* [[Nāyohpan]]
* [[Nāuhtzōntlān]]
* [[Ocōtepec]]
* [[Ōllitlah]]
* [[Pahuatlān]]
* [[Pāntepēc]]
* [[San Felipe Tecpatlān]]
* [[Tenāmpolco]]
* [[Tēpanco de Rodríguez]]
* [[Tepētzintlah]]
* [[Tētellah de Ocampo]]
* [[Tetelli de Ávila Castillo]]
* [[Teciuhtlān]]
* [[Tlahcuilōltepēc]]
* [[Tlaōllān]]
* [[Tlapācōyān]]
* [[Tlatlauhquitepēc]]
* [[Tlacho, Puebla|Tlālīxco]]
* [[Tozamapan de Galeana]]
* [[Ātlītztic|Venustiano Carranza]]
* [[Xīcohtepēc]]
* [[Xiuhtetelco]]
* [[Xōchiāpolco]]
* [[Xōchitlān de Vicente Suárez]]
* [[Yāōnāhuac]]
* [[Zacapōhuatlān]]
* [[Zacatlān]]
* [[Tzauhtlān]]
* [[Tzapotitlan de Méndez]]
* [[Tlālcuechahuayān|Zaragoza]]
* [[Cihuāteōtlān]]
* [[Tzoncōzotlān]]
* [[Zoquiāpan]]
</div style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;">
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
r51x0kndliphf4nc1ypi3zl50ga7ht2
528361
528349
2026-07-26T14:42:35Z
Akapochtli
159
Arreglo
528361
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Ramón Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
In '''Tepemiktlampa Puebla''' (kaxtilantlajtolkopa: '''Sierra norte de Puebla'''), no itoka '''Tepemiktlampa''' (kaxtilantlajtolkopa: '''Sierra Norte''') itech [[Puebla]] tlajtokayotl, se teposmekatepetl tlen kalchiwa mawitstlampa Tepetlan Madre Oriental ipan [[Mēxihco|Mexiko]].
== Āltepēcalpōltin tlein yēctlāltiah Tepēmictlāmpa Puebla ==
In Tepēmictlāmpa Puebla tlamalcochca 65 tlaxēxēlōlāltepēcalpōltin īnacalohtilohāyān:
<div style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;">
* [[Ācatēnoh]]
* [[Āhuacatlān, Puebla|Āhuacatlān]]
* [[Āhuazoltepēc]]
* [[Āmixtlān]]
* [[Āquīxtlān]]
* [[Ātēmpan]]
* [[Ātlequīzayān]]
* [[Āyōtōchco de Guerrero]]
* [[Camohcuautlah]]
* [[Caxhuahcān]]
* [[Chicōncuauhtlah]]
* [[Chiucnāuhāpan]]
* [[Chiucnāuhātlān]]
* [[Cōātepēc]]
* [[Cuauhtēmpan]]
* [[Cuetzallān Progreso]]
* [[Coyocahco]]
* [[Metlaltoyohcān|Francisco Z. Mena]]
* [[Cuauhcōlotzin|Hermenegildo Galeana]]
* [[Honey]]
* [[Cuauhchinānco]]
* [[Huēhuehtlān]]
* [[Huēyāpan]]
* [[Huēyitemōhuahco]]
* [[Huēyitlālpan]]
* [[Huitzillān de Serdán]]
* [[Iztacmāxtitlan]]
* [[Īxtepēc]]
* [[Xālpantepēc|Xālpan]]
* [[Xonoctlān]]
* [[Xopallān]]
* [[Yancuītlālpan|Juan Galindo]]
* [[Nāyohpan]]
* [[Nāuhtzōntlān]]
* [[Ocōtepec]]
* [[Ōllitlah]]
* [[Pahuatlān]]
* [[Pāntepēc]]
* [[San Felipe Tecpatlān]]
* [[Tenāmpolco]]
* [[Tēpanco de Rodríguez]]
* [[Tepētzintlah]]
* [[Tētellah de Ocampo]]
* [[Tetelli de Ávila Castillo]]
* [[Teciuhtlān]]
* [[Tlahcuilōltepēc]]
* [[Tlaōllān]]
* [[Tlapācōyān]]
* [[Tlatlauhquitepēc]]
* [[Tlacho, Puebla|Tlālīxco]]
* [[Tozamapan de Galeana]]
* [[Ātlītztic|Venustiano Carranza]]
* [[Xīcohtepēc]]
* [[Xiuhtetelco]]
* [[Xōchiāpolco]]
* [[Xōchitlān de Vicente Suárez]]
* [[Yāōnāhuac]]
* [[Zacapōhuatlān]]
* [[Zacatlān]]
* [[Tzauhtlān]]
* [[Tzapotitlan de Méndez]]
* [[Tlālcuechahuayān|Zaragoza]]
* [[Cihuāteōtlān]]
* [[Tzoncōzotlān]]
* [[Zoquiāpan]]
</div style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;">
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
stcd64qklo3h3cdqnzsaz6kbeq5gmft
528362
528361
2026-07-26T14:43:04Z
Akapochtli
159
Arreglo
528362
wikitext
text/x-wiki
'''Esta página no es de interés enciclopédico. Es evidencia para estudiar por administradores; para mayor información véase la "Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez".'''
{{Tlacpac tepitonolli}}
In '''Tepemiktlampa Puebla''' (kaxtilantlajtolkopa: '''Sierra norte de Puebla'''), no itoka '''Tepemiktlampa''' (kaxtilantlajtolkopa: '''Sierra Norte''') itech [[Puebla]] tlajtokayotl, se teposmekatepetl tlen kalchiwa mawitstlampa Tepetlan Madre Oriental ipan [[Mēxihco|Mexiko]].
== Āltepēcalpōltin tlein yēctlāltiah Tepēmictlāmpa Puebla ==
In Tepēmictlāmpa Puebla tlamalcochca 65 tlaxēxēlōlāltepēcalpōltin īnacalohtilohāyān:
<div style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;">
* [[Ācatēnoh]]
* [[Āhuacatlān, Puebla|Āhuacatlān]]
* [[Āhuazoltepēc]]
* [[Āmixtlān]]
* [[Āquīxtlān]]
* [[Ātēmpan]]
* [[Ātlequīzayān]]
* [[Āyōtōchco de Guerrero]]
* [[Camohcuautlah]]
* [[Caxhuahcān]]
* [[Chicōncuauhtlah]]
* [[Chiucnāuhāpan]]
* [[Chiucnāuhātlān]]
* [[Cōātepēc]]
* [[Cuauhtēmpan]]
* [[Cuetzallān Progreso]]
* [[Coyocahco]]
* [[Metlaltoyohcān|Francisco Z. Mena]]
* [[Cuauhcōlotzin|Hermenegildo Galeana]]
* [[Honey]]
* [[Cuauhchinānco]]
* [[Huēhuehtlān]]
* [[Huēyāpan]]
* [[Huēyitemōhuahco]]
* [[Huēyitlālpan]]
* [[Huitzillān de Serdán]]
* [[Iztacmāxtitlan]]
* [[Īxtepēc]]
* [[Xālpantepēc|Xālpan]]
* [[Xonoctlān]]
* [[Xopallān]]
* [[Yancuītlālpan|Juan Galindo]]
* [[Nāyohpan]]
* [[Nāuhtzōntlān]]
* [[Ocōtepec]]
* [[Ōllitlah]]
* [[Pahuatlān]]
* [[Pāntepēc]]
* [[San Felipe Tecpatlān]]
* [[Tenāmpolco]]
* [[Tēpanco de Rodríguez]]
* [[Tepētzintlah]]
* [[Tētellah de Ocampo]]
* [[Tetelli de Ávila Castillo]]
* [[Teciuhtlān]]
* [[Tlahcuilōltepēc]]
* [[Tlaōllān]]
* [[Tlapācōyān]]
* [[Tlatlauhquitepēc]]
* [[Tlacho, Puebla|Tlālīxco]]
* [[Tozamapan de Galeana]]
* [[Ātlītztic|Venustiano Carranza]]
* [[Xīcohtepēc]]
* [[Xiuhtetelco]]
* [[Xōchiāpolco]]
* [[Xōchitlān de Vicente Suárez]]
* [[Yāōnāhuac]]
* [[Zacapōhuatlān]]
* [[Zacatlān]]
* [[Tzauhtlān]]
* [[Tzapotitlan de Méndez]]
* [[Tlālcuechahuayān|Zaragoza]]
* [[Cihuāteōtlān]]
* [[Tzoncōzotlān]]
* [[Zoquiāpan]]
</div style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;">
{{Tlani tepitonolli}}
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
spknfwvydqr9x4q6m8uozypdgmhefza
Tlatequitiltilīlli:Akapochtli/Casos especiales
2
32118
528352
433663
2026-07-26T14:12:30Z
Akapochtli
159
Información
528352
wikitext
text/x-wiki
Sección especial que trata de Usuarios.
*Pedghuaxin, sus [https://nah.wikipedia.org/wiki/N%C5%8Dncuahqu%C4%ABzqui:Contribuciones/Pedghuaxin contribuciones]. Al parecer nativo, escribió muy poco, necesita revisión, ampliación y corrección.
*[https://nah.wikipedia.org/wiki/Tlatequitiltil%C4%ABlli:Felipe.ir.1999 Felipe.ir.1999]; usuario regiomontano con cuenta títere [https://nah.wikipedia.org/wiki/Tlatequitiltil%C4%ABlli:Ram%C3%B3n_Felipe_I%C3%B1iguez Ramón Felipe Iñiguez]. Ambas páginas del usuario son bulos, cortó y pegó secciones de otros usuarios haciendo parecer que interactuaba con otros usuarios, solo el usuario Marrovi, escribió un par de comentarios en su cuenta.
:Sus contribuciones tanto como [https://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltil%C4%ABlli:Felipe.ir.1999&offset=&limit=500&action=history Felipe] como [https://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C5%8Dncuahqu%C4%ABzqui:Contribuciones/Ram%C3%B3n_Felipe_I%C3%B1iguez&offset=&limit=500&target=Ram%C3%B3n+Felipe+I%C3%B1iguez Ramón] las hizo en su mayoría durante 2014. Gran parte de sus "aportaciones" son solo ''sus ejercicios'' para practicar el nahuatl, sin embargo en todo momento trata de aparentar que son "notas" serias sobre todo de las variantes modernas; todo es bulo sin referencias ni bibliografía. De sus contribuciones se sacó la primera "tabla lexicográfica" de cognados, que de hecho fue copiado a la Wiki en español.
:Creo una serie de anexos, también con información deformada sin referencias:
;[[Anexo:Personajes de Dora, la exploradora]]
;[[Anexo:Páginas creadas dentro de mi usuario "Ramón Felipe Iñiguez"]]
;[[Anexo:Páginas creadas dentro de mi cuenta de usuario "Felipe.ir.1999"]]
;[[Anexo:Posifijos de dirección]]
;[[Anexo:Tabla lexicográfica comparativa de las diferentes variantes dialectales del náhuatl]]
;[[Anexo:Municipios de Oaxaca con significados etimológicos]]
;[[Anexo:Municipios de Guerrero con significados etimológicos]]
:Actos de abuso y daño que en primera deben revertirse, debe borrarse esa información falsa, pero también debe quedar constancia por lo que se creará un archivo especial con sus contribuciones. Del daño más notable también es el robo de identidad, robó parte de la "discusión del usuario Ricardo gs", [https://nah.wikipedia.org/w/index.php?title=Tlatequitiltil%C4%ABlli_t%C4%93ixn%C4%81miquiliztli:Ricardo_gs&oldid=26743 Archivos 1, 2, 3 y 4], que aparecen en su página de discusión, confundiendo la identidad haciendo creer que [https://nah.wikipedia.org/wiki/Tlatequitiltil%C4%ABlli_t%C4%93ixn%C4%81miquiliztli:Felipe.ir.1999 Felipe] es títere de Ricardo, cosa que no.
:Este mismo usuario desarrollo una serie de actos vandálicos en la Wiki en español que lo llevaron a la expulsión, en donde incluso a querido recrear la cuenta descaradamente. Aunque ya no edita aquí fue avisado que será dado de baja desde el 5 de enero, acción que se hará en su momento.
[[Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez]]
1bxv4mjs4c9qpcts88qk61r068eeicn
Neneuhcāyōtl:Huiquipedia:Caso Felipe Iñiguez
14
38072
528343
2026-07-26T12:58:45Z
Akapochtli
159
Notificar de un Caso de abuso
528343
wikitext
text/x-wiki
Categoría que archiva los textos y abusos cometidos por el usuario que se hace llamar Ramón Felipe Iñiguez. '''Esto queda como evidencia de Bulo y abuso, lo que no se debe en Huiquipedia'''.
El usuario tomó información de otras páginas de discusión y se las atribuyo como si otros usuarios hubieran conversado con él, cosa que no sucedió jamás. Creó páginas que aparecen con información copiada de páginas ya existentes, haciéndolas también pasar como propias. Se auto designó administrador de Huiquipedia, lo que también es falso. Se pasa a banear al usuario, algo que debió hacerse en el pasado, pero como está inactivo no se había decidido su futuro; de igual forma sus textos serán archivados en ''collapse'' con una etiqueta aclaratoria.
pf7w27xc5yr1r7nau3t39n7p2apadu9
528366
528343
2026-07-26T14:49:09Z
Akapochtli
159
Arreglo
528366
wikitext
text/x-wiki
Categoría que archiva los textos y abusos cometidos por el usuario que se hace llamar Ramón Felipe Iñiguez. '''Esto queda como evidencia de Bulo y abuso, lo que no se debue hacer en Huiquipedia'''.
El usuario tomó información de otras páginas de discusión y se las atribuyo como si otros usuarios hubieran conversado con él, cosa que no sucedió jamás. Creó páginas que aparecen con información copiada de páginas ya existentes, haciéndolas también pasar como propias. Se auto designó administrador de Huiquipedia, lo que también es falso. Se pasa a banear al usuario, algo que debió hacerse en el pasado, pero como está inactivo no se había decidido su futuro; de igual forma sus textos serán archivados en ''collapse'' con una etiqueta aclaratoria.
c8sbxfcp02mpkzmyxpvt7orflnap2dy
Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli:Yomigaeru
3
38073
528367
2026-07-26T14:52:35Z
Akapochtli
159
Yankwik piltlahkwiloltsin: /* Ma ximopanolti */
528367
wikitext
text/x-wiki
== Ma ximopanolti ==
{{Bienvenido}} <small><span style="color:purple">Akapochtli</span> | [[Usuario Discusión:Akapochtli|<span style="color:#228B22;">¡Tleitzin tinechmolwilia!</span>]]</small> 14:52 26 Jul 2026 (UTC)
qcpides4u7yns9jco43bu6eeg00s40h