Huiquipedia
nahwiki
https://nah.wikipedia.org/wiki/Cal%C4%ABxatl
MediaWiki 1.47.0-wmf.16
first-letter
Mēdiatl
Nōncuahquīzqui
Tēixnāmiquiliztli
Tlatequitiltilīlli
Tlatequitiltilīlli tēixnāmiquiliztli
Huiquipedia
Huiquipedia tēixnāmiquiliztli
Īxiptli
Īxiptli tēixnāmiquiliztli
Huiquimedia
Huiquimedia tēixnāmiquiliztli
Nemachiyōtīlli
Nemachiyōtīlli tēixnāmiquiliztli
Tēpalēhuiliztli
Tēpalēhuiliztli tēixnāmiquiliztli
Neneuhcāyōtl
Neneuhcāyōtl tēixnāmiquiliztli
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Tonatiuh
0
2057
528712
526454
2026-08-20T21:09:40Z
Akapochtli
159
528712
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Tonatih|NHE]]}}
{{Tlani}}
{{Cītlalli
| Tōcāitl =Tonatiuh [[Īxiptli:Tonatiuh Sol.JPG|20px]]
| Imagen =The_Sun_by_the_Atmospheric_Imaging_Assembly_of_NASA%27s_Solar_Dynamics_Observatory_-_20100819.jpg
| Distancia =149 597 871 km
| Brillo =-26.8<sup>m</sup>
| Magnitud =4.8<sup>m</sup>
| DiámetroPerihelio=32' 35.64"
| DiámetroAfelio =31' 31.34"
| Diámetro =1 392 000
| DiámetroRelativo =109
| Superficie =6.09 × 10<sup>12</sup>
| Volumen =1.41 × 10<sup>27</sup>
| Masa =1.9891 × 10<sup>30</sup>
| MasaRelativa =333,400x
| Densidad =1411
| DensidadRelativa =0.26
| DensidadĀtl =1.410
| Gravedad =274
| GravedadRelativa =27.9
| Temperatura =5,780
| TempCorona =5 × 10<sup>6</sup>
| TempNúcleo =~1.36 × 10<sup>7</sup>
| Luminosidad =3.827 × 10<sup>26</sup>
| Tlapālli =Cōztic
| Rotación =27d 6h 36min
| Rotación1 =28d 4h 48min
| Rotación2 =30d 19h 12min
| Rotación3 =31d 19h 12min
| ÓrbitaGalaxia =2.2 × 10<sup>8</sup>
| componente1 =[[Āyōcoxqui]]
| componente2 =[[Tōnatiuyoh]]
| componente3 =[[Ehēcayoh]]
| componente4 =[[Tecolli]]
| componente5 =[[Tepoztli]]
| componente6 =[[Yancuīquehēcatl]]
| componente7 =[[Ehēcatehuiltic]]
| componente8 =[[Tecpatli]]
| componente9 =[[Magnesio]]
| componente10 =[[Tlequiquiztlālli]]
| Sistema = Sistema
| Planetas = 8
| Compañeras = 0
| porcentaje1 =73.4%
| porcentaje2 =24.85%
| porcentaje3 =0.77%
| porcentaje4 =0.29%
| porcentaje5 =0.16%
| porcentaje6 =0.12%
| porcentaje7 =0.09%
| porcentaje8 =0.07%
| porcentaje9 =0.05%
| porcentaje10 =0.04%
|}}
In '''Tonatiuh''', '''tonaltzintli''', citlalin tlatectli in [[tlachiyalizneneuhcayotl]]<ref>Quihtoznequi ''tipo espectral''.</ref> G2 tlatectli in iyollohco in [[Tonatiuh ichan]] auh quichihua in tachcauh [[maltzintetlaihiyoananimeyotiliztli]]<ref>Quihtoznequi ''radiación electromagnética''.</ref> meyalli inin chanco. In [[Tlalticpactli]] ihuan occequintin ilhucatlamantli (iuh occequintin [[nehnencacitlalli]], [[huēyitetl]], [[ilhuicatlamanteuh]], [[citlalin popoca]] ihuan [[Ilhuica teuhtli|teuhtli]]) immalacaohpan oyahualoah in Tonatiuh. Yeh quichihua in 99.86% in ipipinca in Tonatiuh ichan.<ref>Woolfson, Michael M. (2000). «The origin and evolution of the solar system». Astronomy & Geophysics vol. 41 (1): p. 12.</ref> In [[tlahco octacayotl in Tonatiuh ihuan in Tlacticpactli itzalan]] in ic 149 600 000 ''kilómetros'' cah auh ītlanēx nehnemi inīn octacāyōtl īpan 8 ''minutos'' īhuān 19 ''segundos''. In Tonatiuh ichicahuaca, iuhqui tōnametl, īnenca achi mochi in yoliztli in Tlalticpac ipal in [[tlanexticatlachihualizli]]<ref>Quitoznequi ''fotosíntesis''.</ref> ihuan quitlalilia in Tlalticpactli iimmanyo ihuan in [[ilhuicatlamammatiliztli|ilhuicatlamantli]].
In citlalin in Tonatiuh ichan in tlein tlatectli in tlalticpactli; tlacempanahuia inic [[tlanēxtli ittalōni]]<ref>Quihtoznequi ''brillo aparente''.</ref>. Īttalōca in [[ilhuicatl|ilhuicac]] quiyōcolhuilia in [[tlahcahtli]] īhuān in [[yohualli]] in cēcecni in cecennehnencācītlalco. In Tlālticpac, in Tōnatiuh īchicāhuaca monequi in tlanēxticatlachīhuani yōlli<ref>Quihtōznequi ''seres fotosintéticos''.</ref>, in mochīhuah in [[tlācualmecayōtl]]<ref>Quihtōznequi ''cadena trófica''.</ref> in iuh mochīhua in yōlli in tāchcauh chicāhuacāyōtl īmēyal. Nō huālhuīca in chicāhuacāyōtl in monequi in immanyōtl. In Tōnatiuh cītlalli in tlatēctl in yeliztli in motēnēhua [[tāchcauh tlatocalli]]<ref>Quihtōznequi ''secuencia principal''</ref>, tlachiyalizneneuhcatica G2, in ōyōcox 4567.9 īhuān 4570.1 ''millones'' xihuitl auh yez in tāchcauh tlatocalco achi oc 5000 ''millones'' xihuitl.
==Yollotlahtolli==
Tonatiuh huala itech ''tonatia'' tlachualiztli, a su vez itechpahuicpa [[tonalli]].
== Tequichihualiztli ==
[[Īxiptli:Tonatiuh Sol.JPG|thumb|center|Tonatiuh imachiyo]]
== Oc no xiquitta ==<!--Véase también-->
* [[Citlalin popoca]]
* [[Citlalli]]
* [[Ilhuicatl]]
* [[In Mācuīlli Tōnatiuh]]
* [[Metztli]]
* [[Popol Vuh]]
* [[Tlahuilli]]
* [[Tlahuītequiliztli]]
* [[Xihuitl]]
==Neltlahtoliztli==
<references/>
==Tlahtolcaquiliztiloni==
{{Notetag/end}}
* {{enUs}} - [https://web.archive.org/web/20080515025040/http://www.sacred-texts.com/nam/mmp/mmp1.htm Ōme: Nāhuatēcatl Teōmatiliztli]
<!--*[http://burro.astr.cwru.edu/stu/advanced/pre20th_ancients_others.html Other Ancient Astronomy] Citat: "...Celestial objects that were observed were [[Tōnatiuh]] (Sun), [[Mētztli]] (Moon), solar and lunar eclipses, [[Tiyānquiztli (Ilhuicatlatiliztli)|Tiyānquiztli]] (Pleiades), [[Citlālpōl]] (Venus), [[Citlālin popōca]] (comet), [[Citāltamina]] (meteors), [[Xonecuilli]] (Little Dipper), and several objects which are not currently confirmed. Those falling into this last category include [[Mamalhuāztli]], the Fire Drill (Orion?), [[Citlāltlachtli]] (Gemini?), and [[Citlālcōlōtl]] (Scorpio?)..."-->
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
{{Tonatiuh ichan}}
[[Neneuhcāyōtl:Ilhuicamatiliztli]]
1017zrpvpcdt1900qadogqsea96qycu
Ixtelolohtli
0
2849
528713
524356
2026-08-20T21:11:35Z
Akapochtli
159
528713
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Ixtli|NHE]]}}
{{Tlani}}
[[Īxiptli:Menschliches auge.jpg|thumb|Ixtelolohtli]]
'''Ixtelolohtli'''.
[[Neneuhcāyōtl:Nacayotl]]
4nz12bwd2rj44r8wnoacmz0o8bouxib
Tepoztototl
0
3566
528714
526689
2026-08-20T21:12:27Z
Akapochtli
159
528714
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Tepostototl|NHE]]}}
{{Tlani}}
[[File:XA-ZIM-2008-09-13-YVR.jpg|thumb|right|250px|Tepoztototl Aeroméxico]]
[[File:Queue.at.london.airport.arp.cropped.jpg|thumb|250px|[[Boeing 747]] Ome tepoztototl itech [[British Airways]] huan [[Air India]] ipan [[Tepoztotoquixoayan Londres-Heathrow]].]]
'''Tepoztototl''' nozo noihqui '''tepozpatlanquetl''' ce patlani huaznenqui ({{es2}} ''Avión''; {{en2}} ''Airplane''). No tocalo ''tepozpatlani''.
==Huehcapatlahtoliztli==
[[Kitty Hawk]], ipan [[Tlahtocayotl in Cepanca]] tlamatinimeh in iximachoh iuhquin [[icniuhtin Wright]], yehuan achtopa patlanih in ipan inic ce cuāuhtōtōtl patlanqui in yehhuāntin innomayca quichīuhqueh. Yehhuātl ītōcā cē papantli [[huaznenqui]] tlayocoxtli in [[Tlamahtlācōnti 17]], [[1903]] {{8caña}} xihuitl.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11372/ |title = Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 |website = [[World Digital Library]] |date = 1903-12-17 |accessdate = 2013-07-21 |archive-date = 2019-01-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190107070246/https://www.wdl.org/en/item/11372/ |dead-url = yes }}</ref>
Oncāqueh miēc tamāmeh tlēin quihuīcah tocnīhua, tlēin quihuīcah cēntāma quēmeh tepōznehnēmiloni, occēqui quīcui quēma motēhuia.
== No xiquitta ==
* [[Huaznenqui]]
* [[Tepoztotoquixohuayan]]
* [[Tepozmōyōtl]]
* [[Tepozmalacatl]]
== Toquiliztequitl ==
<references/>
== Ohcequin necuazaloliztli ==
[[Neneuhcāyōtl:Nenhuaztli]]
ejl2lsnegn717064e7xt7b6h9pnwi5i
Nahuatlahtolli
0
4042
528715
525328
2026-08-20T21:13:47Z
Akapochtli
159
528715
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Nawatlahtolli|NHE]]}}
{{Tlani}}
[[Īxiptli:Nawatlahtolli pan tlaltepaktli.svg|miniaturadeimagen|Nahuatlahtolli ipan tlalticpactli.]]
In '''nahuatlahtolli''', no '''mexicatlahtolli''', ce [[tlahtolli]] in mihtoa ompa [[Mexico]]. Ca cequi [[yutanahuatlahtolli]], auh mihtoa ompa [[Mexico]] huan [[El Salvador]]. Quiz ipan in [[macuilpohualxihuitl VII]]. Ica in [[toltecayotl]] tlazohualiztli ixquichca itlamiyan in [[macuilpohualxihuitl X]] ipan in [[Huehueuh Anahuac]], in nahuatlahtolli ohueixpan occe Mesoamericatlahtolli ixquichca omocuep ipan achcauhtlahtolli hueyi in Mesoamerica, achcauhca ipan in tepehualli altepetl ic in [[Mexihcatlahtocayotl]] ipan in [[macuilpohualxihuitl XIII]] ixquichca caxtiltecah oquixpolohqueh ipan in 13 de agosto de [[1521]].
In nahuatlahtolli opeuh tlahtohquih ica in caxtiltecah inhualaliz ipan in cematoc tlalli, inahuac in [[caxtillahtolli]] iuhqui yancuic achcauh tlahtolli ipan in Anahuac; tel, in europanecah, otlatequitilih in nahuatlahtolli ipampa in teopixqueh otepeuhqueh in tlacameh, quimamah in nahuatlahtolli canin tlen achtopa ahmo motlahtoa nahuatlahtolcopa.
In nahuatlahtolli ca in nican tlahtolli ica in ocachi tlahtohquih ipan Mexihco, ica ixquichca 1,500,000; mochi ontlahtoleh ica in caxtillahtolli. Motlahtoa ipan in Mexihco ixquichca America.
== Tlahcuilolli ==
Aztecah [[Tlahcuilolli]] ixcopinaltica catcah; tel omochihuahua inin tlahcuiloa mecayotl cahua. auh ahmo oquihuelitic quihcuiloa centetl tlahtolli.
[[Caxtillan|Caxtiltecah]] oquitequitiltili [[latinmachiyotlahtoltiliztli]] ic tlahcuiloa miaquin [[xochicuicatl]]. Miaquin hueyi tlahtolamoxtli (iuh Molina i''Vocabulario'' ipan [[1571]]) huan netlahtolmachitiliztechcopa (quilmach [[Horacio Carochi]] i ''Arte de la lengua mexicana con declaración de los adverbios della'' ipan [[1645]] in achi cualli) catcah ohcuiloqueh inin mecayocopa. Carochi oquintequitiltili eyi [[chicauhtlahtol]] imecayopan: [[hueyiac chicauhtlahtol|hueyiac]], [[Yahualchicauhtlahtol|yahualli]] huan [[Opochchicauhtlahtol|opochtli]]. Inic ce quihtoa hueyic /[[a]]/, /[[e]]/, /[[i]]/ nozo /[[o]]/ quemeh /[[ā]]/, /[[ē]]/, /[[ī]]/ huan /[[ō]]/. Onto, yeto, quihtoah ''saltillo''. Hueliti no mohcuiloa quemeh /[[h]]/.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|+ Nahuamachiyotlahtoltiliztli
! Mihtoa
| {{IPA|a}} || {{IPA|aː}} || {{IPA|t͡ʃ}} || {{IPA|e}} || {{IPA|eː}} || {{IPA|ʔ}} || {{IPA|i}} || {{IPA|iː}} || {{IPA|k}} || {{IPA|kʷ}} || {{IPA|l}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|o}} || {{IPA|oː}} || {{IPA|p}} || {{IPA|t}} || {{IPA|t͡ɬ}} ||{{IPA|t͡s}} || {{IPA|w}} || {{IPA|ʃ}} || {{IPA|j}} || {{IPA|s}}
|-
!Carochi
| a || ā || ch || e || ē || `,^ || i || ī || c, qu || cu, uc || l || m || n || o || ō || p || t || tl || tz || hu, uh || x || y || c, ç , z
|-
!Molina
| a || a || ch || e || e || h<ref name="h">Ipan cequintin tlahtolli iuhqui ''ihiyotl'' (ihiyotl), ''ehecatl'' (ehecatl) huan occe, tel ahmo ipan miec occe iyuhqui ''chane'' (cheneh) ahnozo ''mexicatl'' (mexicatl).</ref> || i || i, y || c, qu || cu, uc || l || m || n || o || o,u || p || t || tl || tz || hu, u, uh || x || y || c, ç , z
|-
!Andrews, Karttunen, Launey <br />(Huiquipedia)
| a || ā || ch || e || ē || h || i || ī || c, qu || cu, uc || l || m || n || o || ō || p || t || tl || tz || hu, uh || x || y || c, z
|-
!Siméon
| a || a || ch || e || e || h<ref name="h"/> || i || i || c, qu || cu, uc || l || m || n || o || o, u || p || t || tl || tz || hu, u, uh || x || i, y || c , ç, z
|-
!Occe
| a || ā || c || e || ē || h || i || ī || k || ku, uk || l || m || n || o || ō || p || t || tl || tz || w || x || y || z
|-
!SEP
| a || || ch || e || || ',j || i || || k || kw || l || m || n || o || || p || t || tl || ts || w || x || y || s
|}
== Occequin tlahtolli ==
[[Caxtillantlahtolli]] quintequitiltilia miaquintin nahuatlahtolli. Miaquin intoca yancuic tlamantli ihuic [[Europa]]. Occequin, quemeh [[inglestlahtolli]] no quimpiyah nahuatlahtol iniuhquin ''chocolate'' ([[xocolatl]]), ''tomato'' ([[xitomatl]]) huan ''avocado'' ([[ahuacatl]])
Mexihco, miaquin mochi tonalli itlahtol omochiuh nahuatlahtolli-caxtillahtolli cetilizpampa:
:''achiote, aguacate, ajolote, amate, atole, axolotl, ayate, cacahuate, camote, capulín, chapopote, chayote, chicle, chile, chipotle, chocolate, cuate, comal, copal, coyote, ejote, elote, epazote, escuincle, guacamole, guajolote, huipil, huitlacoche, hule, jícama, jícara, jitomate, malacate, mecate, metate, metlapil, mezcal, mezquite, milpa, mitote, molcajete, mole, nopal, ocelote, ocote, olote, papalote, pepenar, petate, peyote, pinole, popote, pozole, quetzal, tamal, tianguis, tlacuache, tomate, zacate, zapote, zopilote''
== Nahuatlahtolli icenyiliz==
[[Īxiptli:Nahuatl in Mexico.svg|thumb|Nahuatlahtohqueh ipan Mexico]]
[[Īxiptli:Nahuatl precontact and modern.svg|thumb|Nahuatlahtoh]]
'''Nahuatlahtolli''' cenyeliztli (nah)
*Tlahco nahuatlahtolli (nhn)
*Tlahco Cuextecapan nahuatlahtolli (nch)
*Tlahco Puebla nahuatlahtolli (ncx)
*Tecpillahtolli (nci)
*Coatepec nahuatlahtolli (naz)
*Durango nahuatlahtolli (nln)
*Tlapcopa Cuextecapan nahuatlahtolli (nhe)
*Guerrero nahuatlahtolli (ngu)
*Puebla itepetlah nahuatlahtolli (azz)
*Huaxcalehcan nahuatlahtolli (nhq)
*Istmo Coxolihacac nahuatlahtolli (nhk)
*Istmo Mecayapan nahuatlahtolli (nhx)
*Istmo Pachapan nahuatlahtolli (nhp)
*Michhuahcan nahuatlahtolli (ncl)
*Morelos nahuatlahtolli (nhm)
*Mictlampa Huaxyacac nahuatlahtolli (nhy)
*Mictlampa Puebla nahuatlahtolli (ncj)
*Ometepec nahuatlahtolli (nht)
*Ahuilizapan nahuatlahtolli (nlv)
*Santa María la Alta nahuatlahtolli (nhz)
*Tliltepetl nahuatlahtolli (nsu)
*Huitztlampa Puebla nahuatlahtolli (npl)
*Tabasco nahuatlahtolli (nhc)
*Temazcaltepec nahuatlahtolli (nhv)
*Teteltzinco nahuatlahtolli (nhg)
*Tlamacazapan nahuatlahtolli (nuz)
*Iquizayan Cuextecapan nahuatlahtolli (nhw)
*Zacatlan nahuatlahtolli (nhi)
* '''[[Pipillahtolli]]''' (ppl)
== Netlahtolmachtiloni ==
=== Caquiztilizmatiliztli ===
In pillahtolli huan achi mochitin in ahmo neneuhqui nahuatlahtolli mopalehuia in ''tozquinehnehuiliztli'' (consonantes) in iuh ca:
{| class="wikitable" style="text-align: center"
! !! Ontenyotl !! Coronal !! Copactli !! Copactzaccayotl !! Tencopactzaccayotl !! Glotal
|-
! Ohtlazani
| p{{IPA|p}} || t{{IPA|t}} || || c,qu-{{IPA|k}} || cu-,-uc{{IPA|kʷ}} || h{{IPA|ʔ}}
|-
! Tlachichiquilo
| || || tz{{IPA|t͡s}} tl{{IPA|t͡ɬ}} || ch{{IPA|t͡ʃ}} || ||
|-
! Tlachichiquini
| || c,z{{IPA|s}} || x{{IPA|ʃ}} || || ||
|-
! Tlaahxitia
| || l{{IPA|l}} || y{{IPA|j}} || || hu-,-uh{{IPA|w}} ||
|-
! Yacahyotl
| m{{IPA|m}} || n{{IPA|n}} || || || ||
|}
In nahuatlahtolli piya nahui ''hueyic tozquiyotl'' (vocal larga) huan nahui ''titichtic'' (corta) ahnozo ''ahmo hueyic'' (breve), in iuh ca:
{| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
| colspan="1" | || colspan="2" | ixpan || colspan="2" | yolotl || colspan="2" | icampa
|-
| colspan="1" | || hueyic|| ahmo hueyic || hueyic || ahmo hueyic || hueyic || ahmo hueyic
|-
| rowspan="1" | pani|| ī{{IPA|iː}} || i{{IPA|i}} || || || ||
|-
| rowspan="1" | nepantlahtli || ē{{IPA|eː}}|| e{{IPA|e}} || || || ō{{IPA|oː}} || o{{IPA|o}}
|-
| rowspan="1" | tlani|| || || ā{{IPA|aː}} || a{{IPA|a}} || ||
|-
|}
=== In tlahtolli ===
[[Īxiptli:Napis w nahuatl.JPG|thumb|right|Nahuatlahtolli oihcuiloc, ipan Teotihuacan.]]
In tachcauhtica in nahuatlahtolli itlahtol omotiz ixquich in [[achto yutanahuatlahtolli]]. Momati tlein in nahuatlacameh oahcihqueh in [[Anahuac]] ixquich in xihuitl 500 z. C. oquinpetonilihqueh tlahtoltica occe tlacameh. In ipampa inin in ahmo yutanahuatlahtolli ohualah in [[tlacuiltillahtolli]] ixcquich huehuecauhtlahtolli yeppa-nahuatlahtolli.
Achi mochi in nahuatlahtolli itlahtol yutanahuatl ca, tel oncah tlahtolli ica tzintliztli occe tlahtolpan iyuhqui in [[michhuahcatlahtolli]] iyuhqui: ''caltzontzin'' huan ''tzintzon''; in [[totonacapantlahtolli]]: ''chichi'' .Cequi ''afijos'' huan tlahtoliuhquiyōtl huelitizquia quipiya [[otompametlahtolli]] tzintiliztli, iyuhqui in ''artículo definido'' "''in''" huan in ''sufijos'' ''-tzin'' huan ''ton'' in ome cah ipan in [[otontlahtolli]].
Zatepan hualazqueh in caxtiltecah miac [[caxtillantlahtolli]] omocalaquih in nahuatlahtōlli tachauhca yancuic tlamantli iyuhqui yolcatl: ''caballo''>''[[cahuayoh]]'', ''Castilla''>''[[caxtil]]'', ''pato(s)''>''patox''; xochihcuallotl huan tlacuallotl: ''[[ciruela]]'', ''[[granada]]'', ''higo(s)''>''[[hicox]]'', ''[[lima]]'', ''limón''>''[[limonxocotl|limon]]'', ''[[manzana]]'', ''[[membrillo]]'', ''vino''>''[[huino]]'', ''[[tocino]]''; tlamanyotl: ''hacha'', ''cuchillo'', ''mesa'', ''taza'', ''candela'', ''camisa''>''[[camisahtli]]'', ''[[mantilla]]''; tēpachōliztli: ''gobernador'', ''alcalde'', ''regidor'' (ahnozo ''lexitol''), ''fiscal'', ''virrey'' (ahnozo ''visurey''); occequin: ''firma'', ''peso'', ''tomín''>''[[tomin]]'', ''interrogatorio''>''telocatolio'', ''imagen''>''magen''; huan miac tlacatl, tlacatiyan huan altepetl intoca.
No miac [[latintlahtolli]] omocalaquih in nahuatlahtolli in teomatilizyotl iyuhqui: ''anĭma''>''[[animan]]'', ''altāre''>''altar'', ''angĕlus''>''ángel''>''[[angel]]'', ''crux''>''cruz'' (ahnozo ''[[coloz]]''), ''deus''>''[[dios]]'', ''missa''>''[[misa]]'', ''christiānus''>''[[cristiano]]''; occē: ''oryza''>''[[orizatl]]'', ''camox''>''gamuza''>''[[camoza]]'' huan occequin.
Occe tlahtolli omocalaqui in nahuatlahtolli iyuhqui in [[francestlahtolli]] ''maison''>''meson'' ipal in caxtillahtolli. No oncah ce [[japontlahtolli]]: 刀(''katana'')>''[[catana]]''.
== Oc no xiquitta ==<!--Véase también-->
* [[Tlahtoliztli]]
== Amoxtiliztli ==<!--Bibliografía-->
<div class="noprint" style="clear: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; background: #f9f9f9; width: 260px; padding: 4px; spacing: 0px; text-align: left; float: right;">
<div style="float: left;">[[Image:Wiktionary-logo-nah.svg|50px|none|Wiktionary]]</div>
<div style="margin-left: 60px;">'''[[wikt:nahuatlahtolli|Nahuatlahtolli]]''' - [[wikt:nah:|Huiquitlahtoltecpantiliztli]]</div></div>
* M<span class="smallcaps" style="font-variant:small-caps;">olina</span>, Alonso de., ''Vocabulario En Lengua Mexicana y Castellana''. [[1571]][http://web.mac.com/idiez/iWeb/macehualli/Research_files/mc001r-020v.pdf]
* A<span class="smallcaps" style="font-variant:small-caps;">renas</span>, Pedro de., ''Vocabulario manual de las lenguas castellana y mexicana''. [[1611]] Tepoztlatlahcuilolli: [[Mēxihco]], [[1982]]
* [[Ángel María Garibay|G<span class="smallcaps" style="font-variant:small-caps;">aribay</span>, Ángel Ma.]], ''Llave del Náhuatl''. Porrúa, México, [1940] 1999.
* K<span class="smallcaps" style="font-variant:small-caps;">artunnen</span>, Frances, Apéndice: ''Mowentike Chalman/Los Peregrinos de Chalma de Jean Charlot'', Renvall Institute, Universidad de Helsinki.
* S<span class="smallcaps" style="font-variant:small-caps;">ullivan</span>, Thelma D., ''Compendio de la Gramática Náhuatl'', Universidad Nacional Autónoma de México, [1976] 1992.
* K<span class="smallcaps" style="font-variant:small-caps;">aufman</span>, Terrence, "The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results", 2001 [https://web.archive.org/web/20200119013512/https://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf]
* [https://web.archive.org/web/20061230200607/http://mexica.ohui.net/ Aprende Nahuatl]
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
==Tlahtolcaquiliztiloni==
{{Notetag/end}}
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
[[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]]
[[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli]]
m9c99hmwvk6xdm9ynj5tlyaf1o3s6fq
Neneuhcāyōtl:Huehcauhticayotl
14
4292
528726
528073
2026-08-20T21:38:12Z
Akapochtli
159
Arreglo
528726
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[:Category:Huehcapatlahtoliztli|NHN]]}}
{{P2|[[:Category:Nemiliskayotl|NHE]]}}
{{Tlani}}
Ahmo oncah ce tlahtolli tlen quicetilia mochi nematiliztli itech tlahtolli '''''Historia''''', yeceh axcan ipan xihuitl 2026 motequitihuiz '''Huehcauhticayotl'''.
{{Commonscat|History}}
[[Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli (nhn)]]
b7ywr2xhcsqfa6bsih0dmhj2zb4x6a7
Neneuhcāyōtl:Tonatiuh ichan
14
4535
528727
519828
2026-08-20T21:41:39Z
Akapochtli
159
528727
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[:Category:Tonatih ichan|NHN]]}}
{{P2|[[NCH]]}}
{{Tlani}}
{{Commonscat|Solar System}}
[[Neneuhcāyōtl:Cemanahuacayotl]]
ta74o2ekp1ofy6g6fxblmiyvryp1120
528728
528727
2026-08-20T21:45:22Z
Akapochtli
159
528728
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{{PAGENAME}}}|NHN]]}}
{{P2|[[NCH]]}}
{{Tlani}}
{{Commonscat|Solar System}}
[[Neneuhcāyōtl:Cemanahuacayotl]]
sgq7y0o1a3mhrvw6zhfhe6ol4d0xc2x
528729
528728
2026-08-20T21:46:57Z
Akapochtli
159
528729
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[NCH]]}}
{{Tlani}}
{{Commonscat|Solar System}}
[[Neneuhcāyōtl:Cemanahuacayotl]]
7p5ag5tk6fgmav090ysdflh8e1gbnhb
Neneuhcāyōtl:Ilhuicamatiliztli
14
4857
528730
525627
2026-08-20T21:50:48Z
Akapochtli
159
528730
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[:Category:Ilhuicamatiliztli|NHN]]}}
{{P2|[[:Category:Ilwikayohkayotl|NHE]]}}
{{Tlani}}
{{commonscat|Astronomy}}
[[Neneuhcāyōtl:Tlamatiliztli]]
11nwlwdxd1m0tkldyrl65lmpno9tumn
Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
14
5966
528731
527904
2026-08-20T22:01:53Z
Akapochtli
159
528731
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME|NHN]]}}
{{P2|[[:Category:Kuatlajtli|NCH]]}}
{{P2|[[:Category:Uelik|NGU]]}}
{{Tlani}}
[[Neneuhcāyōtl:Tlanelhuayotl]]
[[Neneuhcāyōtl:Tlacualli]]
iv42j09ra1hh2t86vffcle8cbifuf8s
528732
528731
2026-08-20T22:02:22Z
Akapochtli
159
528732
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[:Category:Kuatlajtli|NCH]]}}
{{P2|[[:Category:Uelik|NGU]]}}
{{Tlani}}
[[Neneuhcāyōtl:Tlanelhuayotl]]
[[Neneuhcāyōtl:Tlacualli]]
cvo1hgiox806ir7kbatev3319zhflo4
Caxtillan tlaolli
0
9139
528716
507338
2026-08-20T21:18:09Z
Akapochtli
159
528716
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Zacacintli|NGU]]}}
{{Tlani}}
{{Taxobox
| name = Caxtillan tlaolli
| image = Standing wheat in Kansas.jpg
| regnum = [[Tlanelhuayotl]]
| divisio = [[Teconxinachtli]]
| classis = [[Centzintiliztica]]
| ordo = [[Poales]]
| familia = [[Poaceae]]
| genus = '''''Triticum'''''
| genus_authority = [[Linneo|L.]]
| subdivision_ranks = species
| subdivision =
*''[[Triticum aestivum]]''
*''[[Triticum aethiopicum]]''
*''[[Triticum araraticum]]''
*''[[Triticum boeoticum]]''
*''[[Triticum carthlicum]]''
*''[[Triticum compactum]]''
*''[[Triticum dicoccoides]]''
*''[[Triticum dicoccum]]''
*''[[Triticum durum]]''
*''[[Triticum ispahanicum]]''
*''[[Triticum karamyschevii]]''
*''[[Triticum macha]]''
*''[[Triticum militinae]]''
*''[[Triticum monococcum]]''
*''[[Triticum polonicum]]''
*''[[Triticum repens]]''
*''[[Triticum spelta]]''
*''[[Triticum sphaerococcum]]''
*''[[Triticum timopheevii]]''
*''[[Triticum turanicum]]''
*''[[Triticum turgidum]]''
*''[[Triticum urartu]]''
*''[[Triticum vavilovii]]''
*''[[Triticum zhukovskyi]]''
<small>Referencias: [http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=42236 ITIS 42236] 2002-09-22</small>
}}
'''Caxtillān tlaōlli'''<ref>Tlahtōl ''Caxtillān tlaōlli'' īhuīcpa Fray Alonso de Molina ītlahtōltecpantiliz, yeh ōquihcuilo ''Trigo. caſtillan tlaulli''.</ref><ref>''Caxtillān tlaōlli'' quihtōznequi ''trigo'' īpan James Lockhart īamox ''The Nahuas after the conquest'' yeh ōquihcuilo ''Wheat Caxtillan tlaolli, "Castile maize (the grain); Caxtillan centli, "Castile maize (the ear)".''</ref> (''Triticum'' spp) ahnozo '''trigo'''.
==Oc no xiquitta==
==Neltlahtoliztli==
<references/>
==Tlahtolcaquiliztiloni==
{{Notetag/end}}
=={{Links}}==
[[Neneuhcāyōtl:Poaceae]]
0ylk3apsrx4qo3umdw8jo7x9ufxslvh
Naranjacuahuitl
0
9507
528717
527974
2026-08-20T21:19:19Z
Akapochtli
159
Arreglo
528717
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Lalaxcuahuitl|NCH]]}}
{{Tlani}}
{{Taxobox
| name = Naranjacuahuitl
| image = Histoire et culture des orangers A. Risso et A. Poiteau. -- Paris Henri Plon, Editeur, 1872.jpg
| image_width = 225px
| regnum = [[Tlanelhuayotl]]
| divisio = [[Teconxinachtli]]
| classis = [[Ontzintiliztica]]
| subclassis = [[Rosidae]]
| ordo = [[Sapindales]]
| familia = [[Rutaceae]]
| genus = ''[[Citrus]]''
| species = ''C. × sinensis''
| binomial = Citrus × sinensis
| binomial_authority = [[Pehr Osbeck|Osbeck]]
}}
'''Naranjacuahuitl'''<ref>In tlahtōlli ''naranjacuahuitl'' quihtōznequi ''naranjo'' īpan Fray Alonso de Molina ītlahtōltecpantiliz, yeh ōquihcuilo ''Narãjo arbol. narãja quauitl.''</ref><ref>In tlahtōlli ''naranjacuahuitl'' quihtōznequi ''naranjo'' īpan Rémi Siméon ītlahtōltecpantiliz in ''Diccionario de la lengua náhuatl o mexicana'', yeh ōquihcuilo "'''*naranjaquauitl''' s. Naranjo. R. ''naranja, quauitl''."</ref><ref>Mihcuiloa ''naranja'' īpan in Pequeño Diccionario Ilustrado Náhuatl de los municipios de Zacatlán, Tepetzintla y Ahuacatlán. Segunda edición. Instituto Lingüístico de Verano.</ref><ref>Mihcuiloa ''naranja'' īpan in Diccionario Náhuatl de los municipios de Mecayapan y Tlahuicapan de Juárez, Veracruz, ILV, 2002.</ref>, ahnōzo '''lalaxcuahuitl''', īxōchihcual ca [[naranjaxocotl]].
{{Tlahtolcaquiliztiloni}}
== {{Links}} ==
[[Neneuhcāyōtl:Sapindales]]
[[Neneuhcāyōtl:Rutaceae]]
[[Neneuhcāyōtl:Cuahuitl]]
t0jqazty5drksg59ce01tyjudn88q17
Pera
0
16405
528718
493963
2026-08-20T21:21:18Z
Akapochtli
159
528718
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Atsapotl|NCH]]}}
{{Tlani}}
'''Pera''' ahnozo '''pera itlaaquillo'''<ref>In tlahtolli "pera itlaaquillo" ipan Fray Alonso de Molina itlahtoltecpantiliz, yeh oquihcuilo ''Pera fruta deſtearbol. peral itlaaquillo.''.</ref> in [[peracuahuitl]] [[xochihcualli|ixochihcual]].
[[Īxiptli:Foto Takkk Hungary Pyrus pear.jpg|thumbnail|Pera]]
{{Tlahtolcaquiliztiloni}}
[[Neneuhcāyōtl:Xochicualli]]
pk1initz4h48kql8eujw0prn8310rjq
Neneuhcāyōtl:Mexihco
14
17945
528733
527074
2026-08-20T22:04:12Z
Akapochtli
159
528733
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[:Category:Mexko|NCH]]}}
{{Tlani}}
[[Neneuhcāyōtl:Tlacatiyan]]
r8rm19d70qppc96aitb900jueqwlcac
Natalio Hernández
0
23314
528719
527423
2026-08-20T21:22:23Z
Akapochtli
159
528719
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Natalio Hernández (nhe)|NHE]]}}
{{Tlani}}
{{Escritor
|Nombre = Natalio Hernández
|Image = Natalio Hernández.jpg
|birthname = Natalio Hernández
|born = {{MEXf}} [[27 ic chicome metztli]], [[1947]]<br />[[Naranjo Dulce]], [[Ixhuatlan Madero]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]]
|dead =
|génerolit = [[Xochicuicayotl]]
|obramásconocida =
|yearsactive =
}}
'''Natalio Hernández''' itoca ce [[Mexihco]] [[tlahcuiloh]] auh [[nahuatlahtolli]] [[xochicuicantl]].
[[Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1947|Hernández, Natalio]]
[[Neneuhcāyōtl:Nahuah]]
dah0lj8qh1ybjzj7e85fj1tnmudahvj
Awatennoh
0
31520
528720
527427
2026-08-20T21:23:54Z
Akapochtli
159
528720
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P2|[[Ahuatennoh|NHN]]}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHE]]}}
{{Tlani}}
'''Awatennoh''' ([[kaxtiyatlahtolli]]: '''Ahuateno'''), inin altepetl tlatilantok ompa altepecalpolli [[Chicontepec]], Veracruz. Sekinok altepemeh itech inintokah, [[Chapiktlan]], Alaxtitlan, Pastoria, Mexcatlan. Kipiya 590 chanehkeh. Nochi masewalmeh nawatlahtoanih wan kastiahtlahtoah.
== Tlaltokaitl ==<!--Toponimia-->
:Ahuatl: encino
:Tentli: labio, orilla
:-no: abstracción
:"La orilla del encinal"
== Tlalsemanawayotl ==<!--Geografía-->
Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz. Tlawel tlatotonia wan amo tlawel tlaseseya. Sekin xiwimeh wan tekwanimeh. Meuhkatsan motokayotia inin altepetl Awatennoh, miyak masewalmeh kipolohkeh inin awatl. San sekin kanahya onkah inin kwawitl.
== Nemiliskayotl ==<!--Historia-->
Onkah miyak masewalmeh ipan ni altepetl. Miyak tlakameh tlahtoah nawatlahtolli wan sekin kipolokehya. Onkah sekin koyomeh tlen san ahsitoh nopa altepetl Awatennoh.
== Tepacholistli ==<!--Gobierno-->
Miyak macehualmeh tequitih millah. Nouhquiya cequin tlacameh huan cihuameh tequitih ipan huacaxmeh, [[chilli]], tomatl, cacahuatl, cintli huan cequinoc tlamentli.
== Chanehmatilistli ==<!--Demografía-->
Ipan inin altepetl onkah ome tlaneltoquiliztli. Miyac macehualmeh tlahuel quittepanitan Chicomexochitl. Inin hueyi ilhuitl quemantzin quichihuah ome hueltah ipan xihuitl, ipehuaya huan itlahtotiyan xihuitl. Huan nouhquiya cequin macehualmeh quineltocan tlen totiotzin Jesus.
== Chikawalistli ==<!--Salud-->
Ipan inin altepetl ocah ce canahya campa mopahtiah macehualmeh tlen itocah Tepahtiloyan. Tlan cequin macehualmeh quipiyah miyac cualantli huanquinon yohuih ipan altepetl [[Chicontepec] onmopahtiah.
Nouhquiya cequin macehualmeh mopahtiah ihuan ce tlacatl tlen titocayotiah tlachixquetl-curandero zo ihuan cequinoc tlamacameh.
Miyac cihuameh amo yohuih tepahtiloyan quemman conepiyah zan yohuih ihuan ce tetlalanquetl-partera.
== Tlamachtilistli ==<!--Educación-->
Ipan inin altepetl, oncah Caltlamachtiloyan, Preescolar, Escuela Primaria, Telesecundaria huan Telebachillerato Ahuateno. Miyac macehualmeh naman no momachtiah ipan UPN Sede Chicontepec, ihuan no cequin momachtiah ipan Instituto Tecnológico ihuan cequin ipan Universidad Huasteca Veracruzana.
== Tekichiwalistli ==<!--Arte-->
Oncah cequin macehualmeh tlen quichihuah cequin tequitl tlen tlachpohuaztli, chiquihuitl, tlaxcalyoyomitl ihuan cequinoc tlamantli.
=== Kwikatl ===<!--Música-->
Masewameh kipiyah itlatsotson ika kwakikini- violin tlen motokayotiah kwapanko (huapango). Nouhkiya naman kipiyah xochitlatsotsontli tlen kisa kemman kichiwah se kampeka. Wankinon nowkiya onkah sekinok tlatsotsontli tlen itokah san kwikatl, música tropical. Wan sekin masewalmeh no mihtotiah ika tlapisanih (banda de viento).
== Kalchiwalistli ==<!--Arquitectura-->
Oncah miyac calli tlen macehualmeh. Cequin oncah tlen zacatl ihuan no oncah tlen ica tepoztli ihuan tlapepecholli calli.
== Momotlalistli ==<!--Deporte-->
Oncah canahya campa macehualmeh mahuiltiah ica olli (futbol) ihuan no ihqui mahuiltiah ica olli (basquetbol).
== Nowkiya xikitta ==<!--Véase también-->
* [[Chikontepek]]
== Melawalistli ==
<references/>
== Sekin tetsonwilistli ==<!--Enlaces externos-->
* [https://www.youtube.com/watch?v=gaZJMPlNiOY] Elotlamanaliztli ipan Ahuateno, ompa Veracruz.
[[Neneuhcāyōtl:Mexihco]]
n3mafcl4d1ndiaweor8evcgs6hr3z3v
Chicontepec
0
37654
528721
526612
2026-08-20T21:28:07Z
Akapochtli
159
528721
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Chikontepek|NHE]]}}
{{Tlani}}
'''Chicontepec''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Chicontepec]], tlahtohcayotl Veracruz. Occequin altepetl itech inintocah, [[Panohco]], Tamiahua, Alto Lucero, Chapictlan, Ichcacuatitlan. Quipia 54,892 chanehqueh.<ref>{{Cite web |title=Municipio de Chicontepec |url=http://www.microrregiones.gob.mx/catloc/LocdeMun.aspx?tipo=clave&campo=loc&ent=30&mun=058 |access-date=2024-03-15 |archive-date=2016-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913052157/http://www.microrregiones.gob.mx/catloc/LocdeMun.aspx?tipo=clave&campo=loc&ent=30&mun=058 |dead-url=yes }}</ref> Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh.
== Oc no xiquitta ==<!--Véase también-->
* [[Cuextecapan]]
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
[[Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Veracruz]]
cksj0e0xfwp86iho2v2j2g62sohg9w6
528722
528721
2026-08-20T21:29:14Z
Akapochtli
159
528722
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Chikontepek|NHE]]}}
{{Tlani}}
'''Chicontepec''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Chicontepec]], tlahtohcayotl Veracruz. Occequin altepetl itech inintocah, [[Panohco]], Tamiahua, Alto Lucero, Chapictlan, Ichcacuatitlan. Quipia 54,892 chanehqueh.<ref>{{Cite web |title=Municipio de Chicontepec |url=http://www.microrregiones.gob.mx/catloc/LocdeMun.aspx?tipo=clave&campo=loc&ent=30&mun=058 |access-date=2024-03-15 |archive-date=2016-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913052157/http://www.microrregiones.gob.mx/catloc/LocdeMun.aspx?tipo=clave&campo=loc&ent=30&mun=058 |dead-url=yes }}</ref> Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh.
== Oc no xiquitta ==<!--Véase también-->
* [[Cuextecapan]]
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
[[Neneuhcāyōtl:Mexihco]]
0afwwuc1ovfwjd2rhb35m0whracp2h9
Tepetzintlah, Veracruz
0
37689
528723
526613
2026-08-20T21:30:16Z
Akapochtli
159
528723
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Tepeitsintlah|NHE]]}}
{{Tlani}}
'''Tepetzintlah''' ce altepetl in ompa altepetlahtohcan [[Tepetzintlah]], tlahtohcayotl Veracruz. Occequin altepetl itech inintocah, [[Panohco]], Tamiahua, Alto Lucero, Chapictlan, Ichcacuatitlan. Quipia 54,892 chanehqueh.Mochintin macehualtin nahuatlahtoqueh.
== Oc no xiquitta ==<!--Véase también-->
* [[Cuextecapan]]
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==<!--Otros enlaces-->
[[Neneuhcāyōtl:Mexihco]]
5c1fgotrpg988i6ys8c91sbfhioh9pa
Tochtli
0
37981
528724
527418
2026-08-20T21:31:19Z
Akapochtli
159
528724
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[kwatochin|NHE]]}}
{{P2|[[koatochij|NCH]]}}
{{Tlani}}
[[File:Oryctolagus cuniculus.011 - A Coruña (cropped 2).jpg|250px|thumb|Tochtli]]
In '''tochtli''' (latintlahtolcopa; ''Oryctolagus cuniculus''), ce chichini [[yolcatl]] nemi ipan cuauhtlah ihuan tlacachantli. Ce yolcatl itechpahuic icenyeliz ''Leporidae'' ihuan único ''oryctolagus''.
== Nacayotl ==
Quipia ome hueyic [[nacaztli]] itechpahuicpa in hueyi itzonteco, ce pachontic inacayo, huehueyac mahtli, ica pachontic achic icuitlapil ihuan itzonyoh iztac, iztacoztic ihuan tliltic. Mide 50 cm ihuan inacayo itech 2.5 kg. Chantia ipan occequin cemantoc tlalpan ihuan ce yolcatlamantli ipampa itlacatlacualoyan ihuan tochpixcayotl.
==Tlacualiztli==
Totochtin tlacuah xinachtli, quilitl ihuan xochihcualli.
== Oc no xiquitta ==
* [[Tonalpohualli]]
[[Neneuhcāyōtl:Yolcatl]]
htu25fixww4zycs5mkbvlbdaagbu6er
Mexihco
0
37983
528725
527426
2026-08-20T21:32:38Z
Akapochtli
159
528725
wikitext
text/x-wiki
{{Ahcopa}}
{{P1|[[{{PAGENAME}}|NHN]]}}
{{P2|[[Mexko|NCH]]}}
{{Tlani}}
{{Tlacatiyan
| nombre_oficial = Estados Unidos Mexicanos <br />Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl
| nombre_común = Mexihco
| de = de
| imagen_bandera = Flag of Mexico.svg
| imagen_escudo = Coat of arms of Mexico.svg
| imagen_escudo_tamaño = 125px
| símbolos =
| imagen_mapa = MEX orthographic.svg
| lema_nacional =
| himno_nacional = ''[[Himno Nacional Mexicano]]''
| capital = [[Altepetl Mexihco]]
| capital_población = 247 259 y 835 167 ([[2006]])
| capital_coor_fmt =
| capital_coor =16_29_S_68_02_O 16 29 S 68 02 O
| ciudad_principal = [[Altepetl Mexihco]]
| idiomas_oficiales = *[[Caxtillantlahtolli]]<br /> *[[Nahuatlahtolli]]<br /> *[[Mayatlahtolli]]<br /> *[[Mixtecatlahtolli]]
| idiomas_secundarios= Inglestlahtolli, Franciatlahtolli, Venetotlahtolli
| gobierno = [[Ripublika presidencialista]]
| dirigentes_títulos = [[Umalliq]]<br />[[Umalliq ranti]]
| dirigentes_nombres = [[Claudia Scheimbaum Pardo]]
| fundación = [[Independensya]]
| fundación_hitos = • Iniciada<br /> • [[Declaración de Independencia Mïxiku|Declarada]]
| fundación_fechas =[[Caxtillan]]<br />[[Llamp'u phaxsi 16]] [[1810]]<br />[[1824]] [[Llamp'u phaxsi 24]]
| superficie = 1 098 581
| superficie_puesto = 27
| superficie_agua = 1,4%
| fronteras = 6 743 [[Kilómetro|km]]
| costas = No tiene
| población = 9 627 269 ([[2006]])
| población_puesto = 87
| población_densidad = 8,76
| PIB_nominal_año = 2006
| PIB_nominal_puesto =123
| PIB_nominal = [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 10.828
| PIB_nominal_per_cápita= [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 1.125
| PIB = [[Dolar estadounidense|USD]]. 27 957 millones
| PIB_año = 2006
| PIB_puesto = 102
| PIB_per_cápita = [[Dólar Istadus Unidus|USD]] 2 903
| IDH = 0,712
| IDH_año = 2009
| IDH_puesto = 53
| IDH_categoría = <span style="color:#ffcc00;">'''alto'''</span>
| moneda = [[Peso mexicano (qullqi)|Peso mexicano]] ('''PM.''') ('''[[ISO 4217|BOB]]''')
| gentilicio = Mexicano, -a
| horario = [[UTC]]-4
| horario_verano = [[UTC]]-4
| cctld = [[.mx]]
| código_telefónico = 591
| prefijo_radiofónico = CPA-CPZ
| código_ISO = 068 / BOL / BO / BOB
| miembro_de = [[ONU]], [[OEA]], [[CSN]], [[Comunidad Andina|CAN]], [[Mercosur]], [[Asociación Latinoamericana de Integración|ALADI]], [[Alternativa Bolivariana para América Latina y el Caribe|ALBA]], [[Organización Mundial del Comercio|OMC]], [[Fondo Latinoamericano de Reservas|FLAR]], [[Sistema Económico Latinoamericano y del Caribe|SELA]], [[Tratado Comercial de los Pueblos|TCP]], [[Grupo de los 20|G20]], [[Comunidad Iberoamericana de Naciones|CIN]], [[Organización de Estados Iberoamericanos para la Educación, la Ciencia y la Cultura|OEI]], [[Unión Mundial para la Conservación|IUCN]], [[Unión Latina]], [[Movimiento de Países No Alineados|MPNA]].
| notas =
}}
[[Īxiptli:MEX orthographic.svg|250px|thumb|Mexihco]]
'''Mexihco''' ([[caxtillantlahtolli]]: '''México''') ahnozo '''Mexico''', itoca '''Zancen Mexicatl Tlatocayotl''' ([[Caxtillantlahtolli|caxtillantlahtolco]]: ''Estados Unidos Mexicanos''), ce tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli. [[Altepetl Mexihco]] itecuacan. Cuaxochtia in mictlampa ica Estados Unidos, in huitztlampa ica [[Cuauhtemallan]] ihuan Belice. In tlacatiyan ixeliuhca ipan 31 tlahtocayotl ihuan ce altepetl tecuacan.
== Tlaltocaitl ==<!--Toponimia-->
[[Īxiptli:CodexMendoza01.jpg|thumb|left|150px|Mexihco Tenochtitlan ialtepemachiyo.]]
"Mexihco" quitoznehqui "Mexihtli" ahnozo "Mexihtin" ihuan "-co" zanyeno campa. Quilmach ce [[Aztlan|aztecatl]] [[yaoquizqui]] in ompa Chicomoztoc. Ahnozo, occequintin quihtoa cah zanyeno [[Metztli]] [[xictli|ixic]], auh ipampa oncan motoca "Mexihco".
Axcan Caxtillahtolcopa mohcuiloa "Mexihco" iuhqui ''México'' nozo ''Méjico''.
==Tlalticpacmatiliztli==<!--Geografía-->
Inin tlahtohcayotl cah ancayotl cuaxochtia mictlampa ica [[Estados Unidos]], canahpa in huitztlampa ica [[Cuauhtemallan]] ihuan [[Belice]], in tonalquizayampa ica [[Ilhuicaatl Pacífico]] ihuan in tonalcalaquiyampa ica [[Hueyatl Caribe]].
=== Yoliztli ===
Mexihco iyoliz hueyi, quipia occe yeyantli. Nican quipiya hueyac tepehuahcan, quiyauhcuauhtlatli, huacqui teotlalli moihtoa ''Sierra Madre'', quipia atl ipampa atoyatl huan atepantli. Ompa mictlampa ca ''Sierra Madre del Sur''.
No xiquitta Mexihco tlalli quipia chichinimeh yolcameh in tlecuahutli, canauhtli, centzontlahtoleh, huexolotl, techalotl, cuetlachtli, ayotochtli, tepocolcoatl, miztli, tochtli, [[tlacuachin]], [[tlahcomiztli]] ihuan [[epatl]].
==Huehcapatlahtoliztli==<!--Historia-->
[[Īxiptli:Hidalgo de José Clemente Orozco.JPG|250px|thumb|[[Miguel Hidalgo y Costilla]], no motenehua iuh in Tlacatiyan Tahtli]]
In '''Mexihco Tlacaxoxouhcayotl''' ({{es2}} ''Independencia de México'') ocatca ce altepenayotl ihuan tlacah hualomochihualiztli tlapachihuitilo yaotilizca, in tlein otlan in caxtillantepacholiztli ipan in [[Yancuic Caxtillan]] tlalli. In yaoyotl ipampa in [[Mexihco]] tlacaxoxouhcayotl oman ixquichca in [[Dolores Hidalgo|Dolores Tzahtziliztli]], in [[16 tlachiucnauhti]] [[1810]] ({{xiuhpōhualli|año=1810}}), zan in ocalac [[Ejército Trigarante]] ipan in [[Altepetl Mexihco]] in [[27 tlachiucnAuhti]] [[1821]] ({{xiuhpōhualli|año=1821}}).
==Teyacanaliztli==
Mexihco quipia caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Altepetl Mexihco, tlahtocac tequitini in cihuatlacatzin Claudia Scheinbaum in tetlanahuatiani.
===Mexihco ixeliuhca===<!-- División política -->
<div align=center>
{| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=500px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%"
|colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Mexihco ixeliuhca'''
|-
|colspan=4 align=center|[[Īxiptli:States of Mexico.svg|center|450px]]
|-
| style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Cemaxcayotl'''
| style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tecuacan'''
| style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Chanehqueh (2012)'''
| style="background:#e9e9e9;" align=center | '''Tlaixpayotl (km²)'''
|- bgcolor="#f0f0f0"
|'''Mexihco'''
| '''[[Altepetl Mexihco]]'''
| align="right" |'''59 685 227'''
| align="right" |'''301 308'''
|-
|1. [[Aguascalientes]]
| [[Aguascalientes, Aguascalientes|Altepetl Aguascalientes]]
| align="right"| 1 312 507
| align="right"| 10 795
|-bgcolor="#f0f0f0"
|2. [[Tlani California]]
| [[Mexicali]]
| align="right" | 576 194
| align="right" | 9 992
|-
|3. [[Tlani California Huitztlampa]]
| [[La Paz]]
| align="right" | 1 958 238
| align="right" | 15 080
|-bgcolor="#f0f0f0"
|4. [[Campeche]]
| [[Campeche, Campeche|Altepetl Campeche]]
| align="right" | 5 769 750
| align="right" | 13 595
|-
|5. [[Chiapan]]
| [[Tochtlan Gutiérrez]]
| align="right" | 4 377 487
| align="right" | 22 451
|-bgcolor="#f0f0f0"
|6. [[Chihuahua]]
| [[Chihuahua, Chihuahua|Altepetl Chihuahua]]
| align="right" | 1 221 860
| align="right" | 7 844
|-
|7. [[Cuahuillan]]
| [[Saltillo]]
| align="right" | 5 557 276
| align="right" | 17 207
|-bgcolor="#f0f0f0"
|8. [[Ahcolman]]
| [[Altepetl Ahcolman]]
| align="right" | 1 565 127
| align="right" | 5 421
|-
|9. [[Durango]]
| [[Durango, Durango]]
| align="right" | 9 794 525
| align="right" | 23 861
|-bgcolor="#f0f0f0"
|10. [[Guanajuato]]
| [[Pachtitlan]]
| align="right" | 1 545 155
| align="right" | 9 366
|-
|11. [[Guerrero]]
| [[Chilpantzinco]]
| align="right" | 313 341
| align="right" | 4 438
|-bgcolor="#f0f0f0"
|12. [[Hidalgo]]
| [[Pachyohcan]]
| align="right" | 4 374 052
| align="right" | 25 399
|-
|13. [[Xalixco]]
| [[Atemaxac]]
| align="right" | 4 050 803
| align="right" | 19 363
|-bgcolor="#f0f0f0"
|14. [[Tlahtohcayotl Mexihco|Mexihco]]
| [[Tollohcan]]
| align="right" | 1 640 379
| align="right" | 24 090
|-
|15. [[Michhuahcan]]
| [[Morelia]]
| align="right" | 4 999 932
| align="right" | 25 707
|-bgcolor="#f0f0f0"
|16. [[Morelos]]
| [[Cuauhnahuac]]
| align="right" | 3 692 828
| align="right" | 22 993
|-
|17. [[Nayarit]]
| [[Tepic]]
| align="right" | 1 039 934
| align="right" | 13 607
|-bgcolor="#f0f0f0"
|18. [[Yancuic León]]
| [[Monterrey]]
| align="right" | 886 239
| align="right" | 8 456
|-
|19. [[Huaxyacac]]
| [[Huaxyacac, Huaxyacac|Altepetl Huaxyacac]]
| align="right" | 127 844
| align="right" | 3 263
|-bgcolor="#f0f0f0"
|20. [[Puebla]]
| [[Cuetlaxcoapan]]
| align="right" | 4 881 756
| align="right" | 18 379
|-
|21. [[Querétaro]]
| [[Tlachco, Querétaro]]
| align="right" | 127 844
| align="right" | 3 263
|-bgcolor="#f0f0f0"
|22. [[Quintana Roo]]
| [[Chetumal]]
| align="right" | 4 881 756
| align="right" | 18 379
|-
|23. [[San Luis Potosí]]
| [[Mizquitic]]
| align="right"| 1 312 507
| align="right"| 10 795
|-bgcolor="#f0f0f0"
|24. [[Sinaloa]]
| [[Colhuahcan, Sinaloa]]
| align="right" | 576 194
| align="right" | 9 992
|-
|25. [[Sonora]]
| [[Pitic]]
| align="right"| 1 312 507
| align="right"| 10 795
|-bgcolor="#f0f0f0"
|26. [[Tabasco]]
| [[Cualnezcaltepec]]
| align="right" | 576 194
| align="right" | 9 992
|-
|27. [[Tamaulipas]]
| [[Altepetl Victoria]]
| align="right"| 1 312 507
| align="right"| 10 795
|-bgcolor="#f0f0f0"
|28. [[Tlaxcallan]]
| [[Tlaxcallan, Tlaxcallan|Altepetl Tlaxcallan]]
| align="right" | 576 194
| align="right" | 9 992
|-
|29. [[Veracruz]]
| [[Xallapan, Veracruz|Xallapan]]
| align="right"| 1 312 507
| align="right"| 10 795
|-bgcolor="#f0f0f0"
|30. [[Yucatan]]
| [[Mérida]]
| align="right" | 576 194
| align="right" | 9 992
|-
|31. [[Zacatecah]]
| [[Zacatecah]]
| align="right"| 1 312 507
| align="right"| 10 795
|-bgcolor="#f0f0f0"
|32. [[Altepetl Mexihco]]
|
| align="right" | 576 194
| align="right" | 9 992
|-
|}</div>
== Tequitiliztli ==
[[File:Agave tequilana (Jay8085).jpg|miniaturadeimagen|left|200px|Mexcalpixcayotl ipan [[San Miguel de Allende]].]]
Tlapixcayotl ipan Mexihco ca [[cintli]], [[zacacintli]], [[xalxocotl]], [[ahuacatl]], [[yoloxocotl]], [[lalaxtli]], [[xitomatl]], [[miltomatl]], [[tlalcamohtli]], [[xonacatl]], [[xocomecatl]], occe; xochicualli tlanamaca occequin altepemeh ipan tiyanquiztli nozo tiyanquiztiloyan. Nican yeyanyotl tonalli ica quiyahuitl. Miac tlacameh zan miltequitih ihuan occequin tlacameh no quitocah ahuacatl, chilli, tomatl, etl, colantoh, xonacatl, ihuan occe xochicualli.
Mexihco tlalli nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, pipiyolpixcayotl huan ichcapixcayotl ipan xoxohuic ixtlahuahcan afuera itechpahuic altepetl nozo altepemaitl.
===Nehnemiliztli===
[[Īxiptli:MX MM PANORÁMICAS DESFILE ZÓCALO.jpg|thumbnail|200px|left|Xolalpan Altepetl Mexico.]]
Ce nehnemiliztli, ce tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Méxihco, in altepetl quipia hueyic cualcan ipampa nehnemi canahpa [[Xolalpan Altepetl Mexihco]] ipan itecuacan Mexihcopa.
== Chanehmatiliztli ==
Ce tlacaliztli itechcopa 3,540,684 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.
{| class="wikitable"
|-
! Xihuitl
! Chanehqueh
|-
| [[2010]]
| 3,388,168
|-
| [[2020]]
| 3 540 684
|-
|}
=== Hueyi altepemeh ===
{| class="wikitable"
|-
!Tlapohualli !!Altepetl !!Chanehqueh (2020)
|-
|1. || [[Altepetl Mexihco]] || 1 579 803
|-
|2. || [[Atemaxac]] || 452 090
|-
|3. || [[Monterrey]] || 378 143
|-
|4. || [[Cuetlaxcoapan]] || 160 682
|-
|5. || [[Tollohcan]] || 83 352
|-
|6. || [[Tijuana]] || 79 772
|-
|7. || [[León]] || 72 663
|-
|8. || [[Morelia]] || 72 452
|-
|9. || [[Mérida]] || 70 068
|-
|10. || [[Acapolco]] || 69 371
|}
===Neltococayotl===<!--Religión-->
[[File:Zocalo cathedral.jpg|thumb|right|200px|Hueyiteopan itech Āltepētl Mēxihco.]]
Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc tlacatl neltoquiztia īpan icel [[teotl]] tlachihuani cemanahuatl motenehua [[Ometeotl]] ahnozo Moyocoyani, mayatlacah motocayotia K’uh itech occequintin itocahuan.
Huēhuehmēxihcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa [[catolicismo romano]], mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān īhuān occequīntīn tlaihiyōhuatilocque zannō ''Santo Oficio'' ([[Caxtillān Atlācayōtl]]). Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazque tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā ''lutero tlalnetoqui'' in ompa Mixcoac, ''ortodoxo tlalnetoqui'' in ompa Peñón de los Baños, īhuān inglatlālpantlalnetoqui ompa Polanco.
Axcan inonqueh calpolli itech '''Mahomayōtl''', '''judioyōtl''' in ponpa Polanco, Huehuehcauh Altepetl Mexihco īhuān '''cristianoyotl''' īhuīcpa huēytlahtōlāmoxtli īpal [[Fray Alonso de Molina]], yeh ōquihcuilo ''Iudioyotl'' nozo ''Iudiocayotl'', ''Mahomayotl'' auh ''Christianoyotl''.
==Temachtiliztli==
[[File:Biblioteca central de la UNAM.jpg|thumb|200px|izquierda|Universidad Nacional Autónoma de México.]]
In tlahtohcayotl nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in ''Escuela Secundaria'', noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 99,08 % chanehqueh.
Mexihco quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah ''Universidad Nacional Autónoma de México'', ''Universidad Politénica Nacional'', ''Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey'', ''Instituto Policténico Nacional'', ''Universidad Pedagógica Nacional'' huan ''Universidad'', ce pani tlamachtiloyan itech Altepetl Mexihcopa.
== Momotlacayotl==
In momotlaliztli ipan Guanajuato ca ipampa [[neicxitapayolhuiliztli]], [[chiquiuhtapayolhuiliztli]], [[omalacapainaliztli]], tenis, mapatoltiliztli ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli.
Mexihco quipia tlamahuichihuanih ipan momotlacayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, [[acalpainaliztli]], taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan.
== Oc no xiquitta ==
* [[America]]
== Tlatenehualiztli ==
<references/>
== Occe neihcuiloliztli ==
{{wiktionary|Mexihco}}
{{Mexihco}}
[[Neneuhcāyōtl:Mexihco]]
[[Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli]]
kp0qydjhowvzs4jnh8sursy0j0w5htn