Wikipedia napwiki https://nap.wikipedia.org/wiki/Paggena_prencepale MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Speciàle Chiàcchiera Utente Utente chiàcchiera Wikipedia Wikipedia chiàcchiera Fiùra Fiùra chiàcchiera MediaWiki MediaWiki chiàcchiera Modello Modello chiàcchiera Ajùto Ajùto chiàcchiera Categurìa Categurìa chiàcchiera TimedText TimedText talk Modulo Modulo chiàcchiera Evento Discussioni evento Categurìa:Storia 14 1534 674419 659771 2026-10-03T14:41:42Z Ciaurlec 3406 aggiunta categoria 674419 wikitext text/x-wiki Chesta è 'a categoria ca parle d'a Storia 'e tutta l'umanità'. [[Categoria:Cronologgia]] [[Categurìa:Suggità]] e21546u4gvtoljf0ywyl0lzvadx0a3d Lummardìa 0 1891 674397 662110 2026-10-03T14:00:52Z Ciaurlec 3406 spostata 674397 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Reggione |nommereggione = Lummardìa |mpresa = [[File:Flag of Lombardy.svg|200px]] |nommeufficiale = Lombardia |capoluoco = Milano |zona = [[Italia]] settentrionale |estenzione = 23.861 |pruvincia = [[Bergamo]], [[Brescia]], [[Como]], [[Cremona]], [[Lecco]], [[Lodi]], [[Mantova]], [[Milano]], [[Monza|Monza e Brianza]], [[Pavia]], [[Sondrio]], [[Varese]] |populazzione = 10 019 166 |denzita = 395 |commune = 1546 |presiriente = [[Attilio Fontana]] |sito reggione = [http://www.regione.lombardia.it regione.lombardia.it] }} A '''Lummardìa''' è na regione ammenistrative e l'[[Italia]] nord-occidentale. È a cchiù pupulose d'Italia: conte cirche diece meliune 'e crestiane. 'A capitale soja è [[Milano]]. A Lummardìa cunfina a nord ch'a [[Sguizzera]] ([[Cantone Ticino|Cantone Ticine]] e [[Cantone Griggiune|Griggiune]]), a ovest c{{v}}u [[Piemonte]], a est c{{v}}u [[Veneto]] e c{{v}}u [[Trentino-Avere Arece]]/Südtirol, e a sud cu ll'[[Emilia-Rumagna]]. {{Reggione d'Italia}} [[Categurìa:Lummardia| ]] bskxwbw69bbt6i5cutgq25sue7i4ffu Manfredi 'e Sicilia 0 6199 674403 673886 2026-10-03T14:04:04Z Ciaurlec 3406 674403 wikitext text/x-wiki '''Manfredi 'e Sicilia''' ([[1232]] — [[26 'e frevaro]], [[1266]]), rre d' 'a [[Sicilia]] d' 'o [[1258]] nfi â morte soja, fuje 'o figlio nun liggìttemo 'e [[Federico II 'e Hohenstaufen]] (Federico I 'e Sicilia) cu [[Janca Lanzia]]. È pussìbbele ca se maritajeno primma d' 'a morte 'e Federico. Pare ca Federico stisso trattava Manfredi comme liggìttemo, e dint' 'o testamiento sujo 'o nummenaje comme Prìncepe 'e [[Tàranto]] e 'o rappresentante 'n [[Italia]] 'e fratastro sujo, 'o rre [[Germania|tudisco]], [[Currado IV 'e Hohenstaufen]] (che succedette a Federico comme rre de Sicilia). Pure che nn'aveva solo dicedott' anne d'etàte, Manfredi se cumpurtaje sempre cu fidìzzia e lealtà. Quanno Currado murette dint' 'o maggio d' 'o [[1254]], Manfredi, rifiutanno 'e cèdere 'a Sicilia ô [[Papa Nnuccienzo IV]], accittaje 'a riggenza pe [[Curradino 'e Hohenstaufen]], 'o figlio gióvane 'e Currado. Cu ll'ajuto d' 'e suje surdate saracine, battette n'asèrceto papale a [[Foggia]] 'o [[21 'e dicembre]] d' 'o [[1254]] e accussì mbruecaje a stabbilì 'a soja auturitate pe tutto 'o regno siciliano. Dint' 'o [[1258]], apprufittanno 'e quarche nutizzia fàusa che diceva ca Curradino era morto, Manfredi venette ncurunato rre de Sicilia 'n [[Paliermo]] 'o [[10 'e aùsto]] d' 'o stisso anno. 'A farsitùtene 'e sta nutizzia venette ricanusciuta ampressa; ma 'o nuovo rre teneva già 'o sustento d' 'o pòpulo, e rifiutaje ad abdicà. 'A culliganza ch' 'e saracine affruntaje 'o papa, addicchiaraje 'a ncurunazzione nnullata e scummunecaje Manfredi. Ma Manfredi cuntinuava 'o stesso e se jugnette ch' 'e [[Ghibilline]] contro 'e [[Guelfe]], vencenno na battaglia a [[Monte Aperto]] 'o [[4 'e settembre]] d' 'o [[1260]]. Venette ricanusciuto comme pruttetore d' 'a [[Tuscana]] d' 'e burgise 'e [[Firenze]]. 'O Papa se mettette appaùra 'e ste abbiniminte e [[Papa Urbano IV]] circaje aiuto d' 'a [[Francia]] e cummincette [[Carlo I d'Angiò]], 'o frate d' 'o rre [[Luiggi IX 'e Francia]], ad accittà 'o regno 'e Sicilia. Ll'asiércete 'e tutte duje se scuntrajeno dint' 'a [[Battaglia 'e Benivento]] 'o [[26 'e frevaro]] d' 'o [[1266]], onne Manfredi perdette. 'O re stisso, facenno vedere cchiù curraggio d' 'e suje surdate, se lanzaje ê francise che l'ammazzajeno. 'A primma, 'o sujo cuorpo venette atterrato dint' 'o campo d' 'a battaglia, ma cchiù doppo, 'o Papa decidette 'e ricuperà 'o cuorpo e d' 'o jettà fora d' 'o territorio papale, allato d' 'o [[Ciume Garigliano]]. Manfredi s'aveva maritato doje vote. 'A primma muglièra soja era Biatrice, 'a figlia d'[[Amadèo IV 'e Savoia]], cu cui avette na figlia, Custanza, che era 'a mugliera 'e [[Pietro III d'Aragona]]. 'A seconna mugliera, che murette carcerata dint' 'o [[1271]], era Èlena, figlia 'e [[Michele II d'Epiro]]. 'E scritture d' 'o tiempo làudano Manfredi p' 'o sujo carràtere nubbuliuso e magnanimo. Era ricanusciuto p&#39;&#39;a soja bellezza e ntelliggenza. 'A morte 'e Manfredi significaje nun solo 'a fine d' 'o regno svevo 'e Sicilia, ma se pò parrà puru d' 'a fine 'e nu regno nurmannu-svevo cuntìnuo d' 'o [[1091]]. Forse fuje l'èbbroca cchiù granne d' 'a storia siciliana, dint' a cui truvammo n'ìsula pròspera, putente e avanzata 'n tèrmene 'e llegge, [[pulìteca]], [[ecunumìa]], [[arte]], scienze e le rappuorte nfra 'e ddiverse razze e [[religgione]] dintra e fora 'e Sicilia. {| align="center" cellpadding="2" border="2" |- | width="30%" align="center" | Priciduto 'a:<br>'''[[Curradino 'e Hohenstaufen]]''' | width="40%" align="center" | '''[[Munarche 'e Napule e Sicilia|Re de Sicilia]]''' | width="30%" align="center" | Succiduto 'a:<br>'''[[Carlo I d'Angiò]]''' |} [[Category:Storia siciliana]] [[Category:munarche]] t45o3t2m12d3eqveifnulxx17dsxu2n Ponte 0 6356 674467 17066 2026-10-04T02:29:17Z Ciaurlec 3406 levato redirect 674467 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Balsorano 0 7742 674426 658116 2026-10-03T14:55:11Z Ciaurlec 3406 674426 wikitext text/x-wiki {{Variante|ABR}} {{Comune |nommecomune = Balsorano |mpresa = |nommeufficiale = Balsorano |reggione = [[Abruzzo]] |pruvincia = [[Pruvincia 'e l'Aquila|'e l'Aquila]] |estenzione = 57 |populazzione = 3705 |denzita = 63,9 |frazzioni = Balz'rana uecchia, l' Trutta, i Quall'chian', La Selua, Grottella, P'laiall' |commune vicini = [[Cullongh']], [[P'st'soli']] (FR), [[Sant' Ungenz']], [[Sora]] (FR), [[Veroli]] (FR), [[Uilla]] |cap = 67052 |prefisso = 0863 |santoprutettore = [[San Giorg']] |festa = [[23 abril']] |sito cità = }} '''Balz'rana''' è 'n comune d' 3705 abitante d{{v}}a [[pruvincia 'e ll'Aquila|pr'uincia d'Aquila]]. == Pupulazzione == {{Demografia/Balsorano}} == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{Pruvincia 'e l'Aquila}} [[Categoria:Comune d''a pruvincia 'e l'Aquila]] 55w0legeadikousgwy02n87dds5jfd8 Bisceglie 0 7950 674451 667103 2026-10-03T15:09:16Z Ciaurlec 3406 674451 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Vëscégghië}} {{Variante|PUG}} {{Comune |nommecomune = Vëscégghië |mpresa = |nommeufficiale = Bisceglie |reggione = [[Pùglie|Pùgghië]]pruvincia = [[Pruvincia 'e Barletta-Andria-Trani|Varrèttë-Jàndrië-Tranë]] |estenzione = 68 |populazzione = 53405 |denzita = 753 |frazzioni = |commune vicini = [[Corato]], [[Molfetta]], [[Ruvo di Puglia]], [[Terlizzi]], [[Trani]] |santoprutettore = [[San Mauro]], [[San Sergio]], [[San Pantaleo]] |festa = prèmë duminëchë d'avustë |Stato = ITA }} '''Bisceglie''' (Vëscégghië 'n tialèttë vscegghiàsë) a nu comun d 53405 crstiè dë 'a [[Pruvincia 'e Barletta-Andria-Trani|pruvingë 'e Varrèttë-Jàndrië-Tranë]]. == Gemellagge == * {{Bannera|ITA}} '''[[San Pancrazio Salentino]]''' - [[Talia]] * {{Bannera|POL}} '''[[Kalwaria Zebrzydowska]]''' - [[Pulonnia]] * {{Bannera|PSE}} '''[[Al Fuheis]]''' - [[Palestina]] * {{Bannera|PSE}} '''[[Khan Younis]]''' - [[Palestina]] * {{Bannera|SYR}} '''[[Tartous]]''' - [[Siria]] {{Pruvincia 'e Barletta-Andria-Trani}} [[Categurìa:Comune d''a pruvincia 'e Barletta-Andria-Trani]] {{DEFAULTSORT:Vëscégghië}} 77xba3lhbakmz227a8aqb775szu8gte Guglionesi 0 10407 674430 658283 2026-10-03T14:58:20Z Ciaurlec 3406 674430 wikitext text/x-wiki {{Variante|MUL-CL}} {{Comune |nommecomune = Guglionesi |mpresa = |nommeufficiale = Guglionesi |reggione = [[Mulise]] |pruvincia = [[Pruvincia 'e Campobasso|'e Campobasso]] |estenzione = 100 |populazzione = 5315 |denzita = 52 |frazzioni = |commune vicini = [[Campomarino]], [[Larino]], [[Montecilfone]], [[Montenero di Bisaccia]], [[Palata]], [[Petacciato]], [[Portocannone]], [[San Giacomo degli Schiavoni]], [[San Martino in Pensilis]], [[Termoli]] |cap = 86034 |prefisso = 0875 |santoprutettore = Adamo abate |festa = [[3 'e giùgno]] |sito cità = }} '''Guienisje''' o '''Ujenisje''' (prunungiata /ujeni''sc''e/) è nu cumune d{{v}}a [[pruvincia 'e Campobasso|pruincia 'e Cambuasce]]. Ère nu centro mburtante d{{v}}i [[Frentane]], nu poblo [[Sannite|sannito]]. == Nome == U nome Gujenisje vé po-darse d'u nome d'a ''guja'' (o pure ''uje'', ''guglie'', ''uglie''), na chianta che cresce vecine u Befierno, o po-darse de nu vicchio nome latino ''Colle Nisyus''. == Pupulazzione == {{Demografia/Guglionesi}} == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{Pruvincia 'e Campobasso}} [[Categoria:Comune d''a pruvincia 'e Campobasso]]a pruvincia 'e Campobasso]] dhmwwnbuzhyzi5cyzpjww6uqwgw68q7 674431 674430 2026-10-03T14:58:32Z Ciaurlec 3406 674431 wikitext text/x-wiki {{Variante|MUL-CL}} {{Comune |nommecomune = Guglionesi |mpresa = |nommeufficiale = Guglionesi |reggione = [[Mulise]] |pruvincia = [[Pruvincia 'e Campobasso|'e Campobasso]] |estenzione = 100 |populazzione = 5315 |denzita = 52 |frazzioni = |commune vicini = [[Campomarino]], [[Larino]], [[Montecilfone]], [[Montenero di Bisaccia]], [[Palata]], [[Petacciato]], [[Portocannone]], [[San Giacomo degli Schiavoni]], [[San Martino in Pensilis]], [[Termoli]] |cap = 86034 |prefisso = 0875 |santoprutettore = Adamo abate |festa = [[3 'e giùgno]] |sito cità = }} '''Guienisje''' o '''Ujenisje''' (prunungiata /ujeni''sc''e/) è nu cumune d{{v}}a [[pruvincia 'e Campobasso|pruincia 'e Cambuasce]]. Ère nu centro mburtante d{{v}}i [[Frentane]], nu poblo [[Sannite|sannito]]. == Nome == U nome Gujenisje vé po-darse d'u nome d'a ''guja'' (o pure ''uje'', ''guglie'', ''uglie''), na chianta che cresce vecine u Befierno, o po-darse de nu vicchio nome latino ''Colle Nisyus''. == Pupulazzione == {{Demografia/Guglionesi}} == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{Pruvincia 'e Campobasso}} [[Categoria:Comune d''a pruvincia 'e Campobasso]] 7lcpl3ezumg3voeqbaf052tsez6qxnc Nereto 0 11642 674427 658388 2026-10-03T14:55:58Z Ciaurlec 3406 674427 wikitext text/x-wiki {{Variante|ABR}} {{Comune |nommecomune = Nereto |mpresa = |nommeufficiale = Nereto |reggione = [[Abruzzo]] |pruvincia = [[Pruvincia 'e Teramo|'e Teramo]] |estenzione = 7 |populazzione = 4408 |denzita = 630 |frazzioni = |commune vicini = [[Controguerra]], [[Corropoli]], [[Sant'Omero]], [[Torano Nuovo]] |cap = 64015 |prefisso = 0861 |santoprutettore = [[San Martino]] |festa = [[11 'e nuvembre]] |sito cità = }} '''Nereto''' (Nnareta) è nu cummune d' 4408 (quattromilaquattr'ciend e ott') cr'stiane d{{v}}a [[pruvincia 'e Teramo|pruvincia d' Teramo]]. == Pupulazzione == {{Demografia/Nereto}} == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{Pruvincia 'e Teramo}} [[Categoria:Comune d''a pruvincia 'e Teramo]] 59l6nrin9xdbnwpryd08pkttmov8qgm Pizzone 0 12296 674434 658435 2026-10-03T15:00:33Z Ciaurlec 3406 674434 wikitext text/x-wiki {{Variante|MUL-CL}} {{Comune |nommecomune = Pizzone |mpresa = |nommeufficiale = Pizzone |reggione = [[Mulise]] |pruvincia = [[Pruvincia 'e Isernia|'e Isernia]] |estenzione = 33 |populazzione = 328 |denzita = 10 |frazzioni = Centro Urbano, Cuntrata Pagliarone - Ara Antica, Cuntrata Colle Macine, Cuntrata Ommaro, Cuntrata Iannini, Cuntrata Petrara, Cuntrata Aramerdaria |commune vicini = [[Alfedena]] (AQ), [[Castel San Vincenzo]], [[Montenero Val Cocchiara]], [[Picinisco]] (FR), [[San Biagio Saracinisco]] (FR) |cap = 86071 |prefisso = 0865 |santoprutettore = [[San Nicola 'e Mira]], [[Santa Libberata]] |festa = [[6 'e dicembre]]/[[18 'e aùsto]] - [[10 'e giùgno]] |sito cità = }} Gle '''Pizzóne''' jè nu comune de 328 crestijiene de la [[pruvincia 'e Isernia]]. == Pupulazzione == {{Demografia/Pizzone}} == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{Pruvincia 'e Isernia}} [[Categoria:Comune d''a pruvincia 'e Isernia]]]] jpvoa4rb3wnd1k6h6h2tjwszfofzjoi 674435 674434 2026-10-03T15:00:43Z Ciaurlec 3406 674435 wikitext text/x-wiki {{Variante|MUL-CL}} {{Comune |nommecomune = Pizzone |mpresa = |nommeufficiale = Pizzone |reggione = [[Mulise]] |pruvincia = [[Pruvincia 'e Isernia|'e Isernia]] |estenzione = 33 |populazzione = 328 |denzita = 10 |frazzioni = Centro Urbano, Cuntrata Pagliarone - Ara Antica, Cuntrata Colle Macine, Cuntrata Ommaro, Cuntrata Iannini, Cuntrata Petrara, Cuntrata Aramerdaria |commune vicini = [[Alfedena]] (AQ), [[Castel San Vincenzo]], [[Montenero Val Cocchiara]], [[Picinisco]] (FR), [[San Biagio Saracinisco]] (FR) |cap = 86071 |prefisso = 0865 |santoprutettore = [[San Nicola 'e Mira]], [[Santa Libberata]] |festa = [[6 'e dicembre]]/[[18 'e aùsto]] - [[10 'e giùgno]] |sito cità = }} Gle '''Pizzóne''' jè nu comune de 328 crestijiene de la [[pruvincia 'e Isernia]]. == Pupulazzione == {{Demografia/Pizzone}} == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{Pruvincia 'e Isernia}} [[Categoria:Comune d''a pruvincia 'e Isernia]] hx7wx4z2mwpn753ik6gguylnftc0xmn Roccamandolfi 0 12811 674436 669136 2026-10-03T15:01:15Z Ciaurlec 3406 674436 wikitext text/x-wiki {{Dialetto|Roccamandolfi|MUL}} {{Comune |nommecomune = Roccamandolfi |mpresa = |nommeufficiale = Roccamandolfi |Stato=ITA |reggione = [[Mulise]] |pruvincia = [[Pruvincia 'e Isernia|Sernia]] |avetézza = 850 |estenzione = 53,67 |populazzione = 972 |denzita = 18,11 |frazzioni = |commune vicini = [[Cantalupo nel Sannio]], [[Castelpizzuto]], [[Gallo Matese]] (CE), [[Letino]] (CE), [[Longano]], [[San Gregorio Matese]] (CE), [[San Massimo]] (CB), [[Santa Maria del Molise]] |sinnaco = Giacome Lombardi |cap = 86092 |prefisso = 0865 |santoprutettore = San Giacome Maggiore |festa = [[25 'e luglio|25 luie]] |Latitudine decimale= 41.5000 |Longitudine decimale=14.3500 |sito cità = [http://www.comune.roccamandolfi.is.it comune.roccamandolfi.is.it] |Mappa=Map of comune of Roccamandolfi (province of Isernia, region Molise, Italy).svg |Didascalia mappa=Pusezione della Rocca 'end' alla pruvincia de Sernia }} '''Roccamandolfe''' è ne [[puaése italiane]] di 972 cresctiane della [[pruvincia de Sernia]] de ru [[Mulise]]. ==Ggiugrafia== Roccamandolfe (La Rocca) scta messa alla via chiù a suddescte della pruvincia de Sernia, cunfinia che la [[Pruvincia 'e Cambuasce|pruvincia de Cambuasce]] e che la [[Terra 'e Lavoro|pruvincia de Ter' Lavore]]. La mendagna chiù aveta de Re Muatese (l'Appennine de ru Mulise) è aveta 2.050 ngoppa arru mare (n.r.m.) e fa parte della Rocca. ===Clima=== L'utemamènde a Roccamandolfe non fa chiù chela fridde che faceva a chiare tiembe, defatte la sctaggione oramai c'arrivia a fi' 35 grade de calore. Ru clima però è sicche e l'aria c'ammandè fresca chiussà de tutte re piaise la pe tuerne. == Gende == {{Demografia/Roccamandolfi}} ==Monumende e ate belle vie== ===Sanduarie de Sande Lebberiate=== Alla Rocca ce scta ne suanduarie che ru corpe de Sande Lebberiate Martere da chiù de 200 anne. ===Chiesia re Siande=== N'ata chiesia rucculana è chela de re Siande. La dende ce sctanne le sctatue de Sande Savasctiane, sand'Anna e sande Denate, ru prutettore della "epilessia" ca defatte a chire tiembe menivia chiamate "male de Sande Denate" e iè ne suande imbortande pe tutte re piaisce de ru [[Mulise]] e della via de [[Beneviento|Beneviende]]. La devozione pe Sande Savasctiane e Sande Denate è nata darre fuatte ca primia d'iesse n'a chiesia, 'ssu edifice ieva nu spedale addò ce iviane a mette ri mbesctate (ne luazzaretta). ===Re Cuasctiélle=== Alla Rocca ce sctà ne cuasctiélle ca è sctiate attaccate da Federiche II, ru mberatore della Scvèvia. Tanne eva une de re chiasctielle chiù forte de re Muatese. Ru evane fatte ri Longobbarde. Mo è derepuate pecché Carle I d'Angiò dette ordene arru conde de Acerra de ru levà da mieze,còme ce c'èvane nascueste dende certe bande de eretèce. ===La Sanda Croce=== Alla via Croce, ca ndialètte ce chiama Sanda Croce e che a fi' ru '800 eva la strada pe trasì dende arre puaése, ce sta na croce de marme addò ce sctanne sculpiute n'angele da nu late e Gése Criscte da quire ate late. Ri stediùse dicene ca la Croce fué messa là quanne ru Re de Napule, Carle I d'Angiò recacciatte ri arètece ca da Capua c'èvane iute a nasconne dende arre cuastiélle della Rocca. ===Ru ponde appise a use tibbetane=== Dende a na reppa ascianghe arre cuasctielle della Rocca ce sctà ne ponde de fierre appise come a chire de ru Tibet addò è bielle passà pecché pare ca ce caminia pe l'aria. == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{Pruvincia 'e Isernia}} [[Categoria:Comune d''a pruvincia 'e Isernia]] 3cnzl22z9dv72a8m7fgx7wrjx2y7nsq Abbrùzzë 0 18651 674393 666928 2026-10-03T13:56:44Z Ciaurlec 3406 674393 wikitext text/x-wiki {{Lenghe|NAP=Abruzzo}}{{Variante|ABR}} [[Image:Map of region of Abruzzo, Italy, with provinces-it.svg|right|thumb|300px|Pruvìngë abbruzzìsë]] L''''Abbrùzzë''' è na rëggiónë de l'[[Italia|Itàlië]] mëridiunàlë, chë cumbìnë 'nghë lë [[Marche|Màrchë]] a nord, lu [[Lazio|Làzzië]] a nord-ovèst, lu Mulisë a sud-èst e 'nghë l'adriàtëchë a èst. A fin'a lu [[1963]] facé pàrtë dë la rëggiónë ''Abruzzi e Molise''. Lu nomë ''Abruzzo'' prìmë stévë a sëgnifëcà sulamèndë la diòcësë dë [[Teramo|Tèrëmë]], dapù ha statë datë a tuttë la rëggiónë. Lu capëlóchë dë l'Abbrùzzë è [[L'Aquila|Àquëlë]], e lu comunë cchiù gross è [[Pescara|Piscàrë]]. À l'Abbruzzë li cchiù ca ce stà so li mundë, lo cchiù ca è avëtë è lu Grann Sassë, addapù ci sta la Majellë. Lu Grann Sassë è lu cchiù avëtë de li mundagne de l'Abbruzzë, e ttè ddò prati a ddù se pascìvë li ppecurë: Prati di Tivo e Campo Imperatore (esse c'ha stàte chiuse pure Mussolini). Mo lòche ce stà li seggiovie e le cabbinovie, ca purtë li ggendë su n'gêm'a li pìtë de la mundàgnë, e a quanna sti esse ce pù jé n'geme. Si vì ssu n'gem'a lu Grann Sassë, a na parta pù 'vvedà Cambibbassë, a n'atrë lu mare Atreatechë. Pruvenge L'Abbrozze te' quattra pruvenge: Tereme Tereme è la pruvange cchiù settendriunale. == Dialìttë == A l'Abbruzzë si parlë na présë de dialìttë. Issë arsajë a lë lénguë ca vinéjë parlatë da lë populazziunë dë la Leghë Italëchë. 'Sse populazziunë érënë lë Picénë, Sabèllë, Vëstinë, Sabìnë, Marruccinë, Pëlignë, Marsë e cacchëd'un'itrë. Dapù 'ssë lénguë ha statë cundamënatë da lë napulëtinë ch'annë occupatë la rëggiónë pë paricchjë siculë. == Gallërìë dë futuhrafìë == <gallery> Image:L'aquila03.jpg|L'Aquila (Àquëlë) Image:Pescara Porto 2004 by-RaBoe.jpg|Pescara (Pëscàrë) Immagine:Chieti 2004 -Cattedrale di San Giustino- by-RaBoe 01.jpg|Chieti (Chìtë) Image:Teramo0002.jpg|Teramo (Tèrëmë), Santa Maria delle Grazie (Madònnë dë lë Gràzzië) Image:Paesaggio-montano-abruzzese.jpg|Vëdùtë dë la mundàgnë abbruzzésë (Làchë Vìvë - PNALM) </gallery> == Lëhèmë ndèrnë == * [[Abruzzo|Abruzzo (artìchëlë a la napulitànë)]] {{Reggione d'Italia}} [[Categurìa:Abruzzo| ]] 10jhmkh045ig6jrucdaww096c8pob9c Categurìa:Messina 14 18899 674400 621353 2026-10-03T14:02:37Z Ciaurlec 3406 674400 wikitext text/x-wiki Chesta è 'a categuria addò nce stanno tutte l'articule ca parlano d' 'a città 'e Messina. [[Categoria:Cità 'e l'Italia]] [[Categoria:Comune d''a reggione Sicilia]] 0nka891wb8q6oam5tz89qgmw3baalck Categurìa:Pitture taliane 14 18906 674458 151507 2026-10-04T02:18:25Z Ciaurlec 3406 674458 wikitext text/x-wiki Chesta è 'a categuria addò nce stanno tutte l'articule ca parlano d&#39;&9;a Pittura 'taliane. [[Categoria:Pitture]] [[Categurìa:Taliane]] nuqf1pxg837o4ake2gd45583fzmm5yt Mar Tirreno 0 18989 674414 669230 2026-10-03T14:32:27Z Ciaurlec 3406 aggiunta categoria maneo specifica 674414 wikitext text/x-wiki [[Image:Tyrrhenian_Sea_map.png|thumb|300px|Il Mar Tirreno]] 'O '''Mar Tirreno''' è chella pparte d&#39;&#39;o [[Mar Mediterraneo]] ca se stenne ad [[occidente]] d&#39;&#39;a [[penisula]] [[Italia|taliana]]. È cumpreso nfra 'a [[Corsica]], 'a [[Zardegna]], 'a [[Sicilia]], 'a [[Calavria]], 'a [[Campania]], 'o [[Lazio]] e 'a [[Toscana]], è cullegato ô [[Mar Ionio]] trametto 'o [[Stretto 'e Messina]] ed è spartuto d&#39;&#39;o [[Mar Ligure]] 'a ll'[[isula d'Elba]]. Giugrafecamente parlanno 'o mar Ligure nun è 'a parte settentriunale d&#39;&#39;o mar tirreno, comme assaje sgarramente penzano, ma nu mare a tutt' 'e affette 'n quanto ha nu funnale e na custiera deverza. Cierte fanno fernì 'o mar Ligure ô sbucco d&#39;&#39;o [[Magra]] ca però è sulamente nu cunfine dittato d&#39;&#39;a tradizzione. 'O cunfine morfologeco è nfra [[Piombino]] e ll'isula d'Elba. 'A funnale massima suja è 'e 3.785 metre. == Ate pruggiette == {{Interprogetto}} [[Categurìa:Mare]] [[Categoria:Mare taliane|Tirreno]] kzo4efrb61f3jfla3135sut2uxely25 Stato 0 19921 674453 634043 2026-10-03T17:53:54Z Ciaurlec 3406 674453 wikitext text/x-wiki {{stub}} 'O '''stato''' è chillo suggietto (ente [[suvrano]], [[riggina]]rio e [[nnipennente]]) ca cumanna pure attrevierzo ll'uso d&#39;&#39;a forza armata, d&#39;&#39;a quale detene 'o monopolio. ==Vvoce cullegate== *[[Lista d&#39;&#39;e Paise d&#39;&#39;o munno]] [[Categoria:State| ]] df2ya7d0kr088g8er92xv854fde3a9r Scilla 0 20096 674407 417677 2026-10-03T14:21:49Z Ciaurlec 3406 674407 wikitext text/x-wiki {{TradSCN}} '''Scilla''' è nu [[cumuni]] ra [[provincia]] i [[Riggiu Calabbria]]. [[Categurìa:Cumune d''a Calavria ]] j8e632xgh060y5mldksf4o4xeilfeo9 Custiéra Marfitana 0 20119 674418 674337 2026-10-03T14:39:35Z Ciaurlec 3406 674418 wikitext text/x-wiki {{UNESCO |tipoBene = patrimmonio |nomme = Custiéra marfitana |nommeNgrese = Costiera amalfitana |immagine = Amalfi Coast (Italy, October 2020) - 75 (50558355441).jpg |anno = 1997 |tipologia = Architettonico, paesaggistico |criterio = C (ii) (iv) (v) |pericolo = Nisciuna nfromma |link = 830}} 'A '''Custiéra marfitana''' è nu tratto d{{v}}a costa [[Campania|campana]] ncopp'ô lato meriddiunale d{{v}}a penísula surrentina 'a [[Positano]] ô ovest a [[Vietre]] ô est. 'E cumune ncopp'â Costiera malfitana songo [[Vietre]], [[Cetara]], [[Majure]], [[Minure]], [[Ravello]], [[Scala (SA)|Scala]], [[Atrani]], [[Amalfi]], [[Conca 'e Marine]], [[Praiano]] e [[Pusitano]]. 'A Custiera Marfitana è uno d{{v}}e site ca ll'[[UNESCO]] ha ritto [[patrimmonio 'e ll'umanità]]. {{Categurizzazione vitrina}} [[Categurìa:Patrimmone 'e ll'umanità]] [[Categurìa:Pruvincia 'e Salierno]] [[Categurìa:Fforme d''o turreno]] dhkqk2spe8pmcrlf3ddlvv4tt5qn3ba Paula 0 21069 674428 654923 2026-10-03T14:57:14Z Ciaurlec 3406 674428 wikitext text/x-wiki {{Stub}}{{Variante|CAL}} '''Paula''' è nu comune da provincia i Cusenza. [[Categurìa:Comune d''a pruvincia 'e Cosenza]] tvp9o50ulr5hrzx3tkwdrurv5v6uv9e Mar Adriateco 0 24128 674413 671671 2026-10-03T14:31:58Z Ciaurlec 3406 aggiunta categoria meneo specifica 674413 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Immagine:Adriatic Sea 2003.jpg|thumb|300px|Fiura satellitare 'e ll'Adriateco]] 'O '''Mare Adriateco''', ([[arbanese]] ''Deti Adriatik'', [[bosniaco]] e [[Lengua cruata|cruato]] ''Jadransko more'', [[lengua serba|serbo e montenegrino]] ''Jadransko more'' o ''Јадранско море'', [[sloveno]] ''Jadransko morje'') è l'articulazione d&#39;&#39;o [[Mar Mediterraneo]] situata nfr' 'a [[penisola taliana]] ed 'e [[Balcane|penisola balcanica]]. Abbagna seie Paese: [[Italia]], [[Slovenia]], [[Croazia]], [[Bosnia-Erzegovina]], [[Montenegro]] e [[Arbania]]. Anticamente 'o mare sano fuje chiammato pure '''Gurfo 'e Venezia''', d&#39;&#39;o mumento ca 'a [[Serenissema]] nce esercitava nu predominio quase nscuntrastato. == Ate pruggiette == {{Interprogetto}} [[Categurìa:Mare]] [[Categoria:Mare taliane|Adriateco]] 5m5mtjxkjdy3ty189fa96gyn42jsvq3 Volturno (sciummo) 0 24139 674415 650603 2026-10-03T14:35:12Z Ciaurlec 3406 674415 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Volturno-Bridge.JPG|miniatura|'O pònte rommano ncopp'ô Volturno a Capua.]] 'O '''Volturno''' è 'o prencepale sciummo 'e ll'[[Italia]] meriddionale, cu na longhezza 'e 175&nbsp;km e nu vacile esteso pe 5.550&nbsp;km². Tene 'a [[surgìva]] int'ê monti d{{V}}e Mainarde, rente a [[Rocchetta a Volturno]], int'â provincia 'e [[Isernia]]. Passa p'a provincia 'e [[Caserta]], vottandonsi int'ô [[Mar Tirreno]] vecino a [[Castel Volturno]]. Aropp<nowiki>''a surgìva, è subbeto ricco d'</nowiki>acque, passa pe [[Cerro al Volturno]] addò s'aune c'ô rio 'e ll'Omero. 'A ccà, va mmèrzo 'o sud pe [[Colli a Volturno]] e ricevenno assai tributari piccerilli: 'o sciummo Cavaliere, 'o rio Chiaro e 'o rio Rava. 'O Volturno segna 'o cunfine nfr'ô [[Mulise]] e 'a [[Campania]], passanno p'a chiana 'e [[Venafro]] e ricevenno ll'acque d'ô San Bartolomeo e d'ô Rava. Aroppo 'a stritta 'e [[Sesto Campano]], 'o sciummo trase int'â Campania addò piglia 'a mano smerza riceve 'o [[Lete (sciummo)|Lete]] e aroppo l'Aduento e 'o Titerno; d'â destra 'o rivo Tella. Cuanno s'aune c'ô [[Calore (sciummo)|Calore]] aropp'[[Amorosi]], assomma assaje 'a portata soia e vecino [[Limatola]] riceve 'o sciummo [[Isclero]] ca vene d'ê [[Fforche caudine]]. Anfì, aroppo [[Triflisco]], int'â chiana, s'allarga piglia na via lenta ch'ê [[Meandro|meandri]]. Passa pe [[Capua (CE)|Capua]] (Casilinum) e dà nu cuofen'ê votate fì ll'uscetura int'ô Tirreno vecin'a Castel Volturno, int'a na zona 'e acquazzina ca na vota se deceva "Terra de' Mazzoni", bonificata p'ê Borbone int'ô seculo XIX. Appriesso a ll'uscetura nce sta ll'[[Oasi dei Variconi]]. {{Categurizzazione vitrina}} [[Categurìa:Sciumme 'e Campania]] [[Categurìa:Mulise]] 51iyefddrybm7z4o49jnftc10szyij7 Categurìa:Caserta 14 24350 674391 624815 2026-10-03T13:54:15Z Ciaurlec 3406 spostata su una categoria più specifica 674391 wikitext text/x-wiki {| border=0 cellspacing=0 style="background: red; width: 100%;" |align="center" style="font-family: Times New Roman;color:navy; "|'''C A S E R T A'''<br> |} [[Categoria:Comune d''a Campania]] [[Categoria:Cità 'e l'Italia]] hzfw1sss2qpekpe5wna6qlpl4trij80 674392 674391 2026-10-03T13:55:17Z Ciaurlec 3406 aggiunta categoria 674392 wikitext text/x-wiki {| border=0 cellspacing=0 style="background: red; width: 100%;" |align="center" style="font-family: Times New Roman;color:navy; "|'''C A S E R T A'''<br> |} [[Categoria:Comune d''a Campania]] [[Categoria:Cità 'e l'Italia]] [[Categurìa:Pruvincia 'e Caserta]] rgnvbueg0rfde2g8hztulk6lxmqc6lw Categurìa:Romma 14 24383 674395 625137 2026-10-03T13:59:12Z Ciaurlec 3406 674395 wikitext text/x-wiki {| border=0 cellspacing=0 style="background: #B20000; width: 100%;" |align="center" style="font-family: Times New Roman;color:#FFA257; "|'''SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS'''<br> |} [[Categoria:Cità 'e l'Italia]] [[Categoria:Comune d''a reggione Lazzio]] rms95nhyyokn4af5xog1jfed7ykijtf Uid d'a örtografij-a molësan 0 24611 674438 654941 2026-10-03T15:02:42Z Ciaurlec 3406 674438 wikitext text/x-wiki {{Variante|MUL}} == L-alfebét == *Aa *Bb *Cc - semprë 'a 'c' toštë *Ćć (/tssch/) - pô sëmbrà e 'ġ' *Čč (/tsch/) *Dd *Ee (Èè) - côm-u Talian *Éé (/ej/) *Éj éj (Ij ij) *Ëë (/euh/) *Ff *Gg - hard 'g', pô ess quaś silenzjôs e (i.e. 'brgunj' /brëhugnë/, 'gol' /holë/) *Ġġ (Gj gj) - soft 'g' *Hh (/kh/) - pronounced in the back of the throat/zë prnunć n'u rét d'a gol. *Ii *Jj (/y/) a la fin dë na parôl zë prnunć /jë/ (/yeuh/) *Ll *Mm *Nn *Nj nj (Gn gn) *Ôô (/oh/) - omega/ommégh (grand o) *Oo (/aw/) - omicron/ommighr (picölë o) *Öö (/ueuh/; /oë/) - pô ess prnunćat com-e ë *Pp *Qq *Rr - pô ess vôcalëxë miézz-e duj cösönand (i.e. 'brgunj' /brëhugnë/) *Ss (/s/; /z/) *Ss ss (ß) (/s/) *Śś (/ssh/) - pô sëmbrà e 'ż' *Šš (/sh/) *Tt *Uu *Üü (/weuh/; /uë/) - pô ess prnënćat com-e ë *Vv - pô ess prnunćat com-e 'ü' e miézz-i parôl *Xx (/k/; /kh/) - zë us nanz-e 'e', 'i', e 'ë'; rampjaz-u 'ch' Taljan. *Zz (/ts/) *Żż (/zh/) NB: A léttr ''g'' zë pô métt xë ''h'' pë fà ''gh'', aspirated hard ''g'' == Lu ''Schwa'' e a Léttr ''Ë'' == U sön [[schwa]] è na grand part d'a leng-a Molësan. Zë pô scriv c'a léttr ''ë''. Lu schwa vé prnënćat a la fin dë ogn parôl. I sul ečezjon son-i parôl xë fënišënë xë n'ad-a vôcal (e.g.: cambà, rëmané, fënì, schwa). Gjënëralmend, u schwa final nën zè-scriv. Z'eda scriv, commungü, quand vé prijss-e nu cösënand xë vé dop dë n'ad-u schwa. P'esémpj: *Frigorifërë (no ''frigorifër'') *Angjëlë (no ''angël'') Zë us pur semb pë marcà a pëssessjon e i prënöm gjunt-e na parôl. P'esémpj: *Mammëtë (Mamm[ë]+të) *Fijëmë (Fij[ë]+më) *Xjappëlë (Xjapp[ë]+lë) (''Chjàppëlë'') U schwa zë us pur dénd-i parôl dô e a sol-a vôcal: *Dë *Më *Xë/Chë *Zë === Elisjon === U schwa final z-èlid (zè-squaj) quand-a prossëm-a parôl cümmenz xë na vôcal. Quand a sëcônd-a parôl è d'un-a léttr, štu fenomënë zë marc ê mëttenn na lënëjétt tra i parôl (zë lév u ''ë'' final quand è scritt): *Quand-a (quand[ë]+a) *Quill-u (quill[ë]+u) Pë rampjazzà u schwa scritt d'i paröl côrt, zë us l-appostrëfë: *Z'è(zë+è) *D'a (dë+a) *Ch'i (chë+i) P'i paröl xë fënišënë c'u schwa dë vëčënanz, zë us a lënëjétt: *Angjël-u mačëllar (Angjëlë u mačëllar) Xë l'adi parôl nzè-scriv niénd: *Quand ann si jut n'a scôl? (/Quand'annë si judë n'a scôlë/) == Traslitrazjôn d'i léttr spečal == *ć cj *č ch *ś sj *š sh *éj ij *e/è eh *é ej *ô oh *ë e *ü ue *ö oe *ß ss *ġ gj *ż zj === Esempj === *üléj -> uelij *mezz-a parôl -> mehzz-a parohl *l-aß d'i baštun -> l-ass d'i bashtun == Ačijnd spečal == L-ačend grav pô ess uesat pë marcà l'ačend-a parlat, e zë ûs pë marcà i vérb e l-nfënëtiv (marcà, parlà, cambà, capì, fënì, mërrì). == Xjëral == *ačend -> ačijnd *mes -> miš == Prëposëzjun, prënöm, e parol d'un-u sillabj == *'''ê''' ([[Léng-a Taljan|It]]:''a''; [[Léng-a Nglés|En]]: ''to''; [[Léng-a Franćés|Fr]]: ''à'') *'''è''' ([[Léng-a Taljan|It]]:''è''; [[Léng-a Nglés|En]]: ''is''; [[Léng-a Franćés|Fr]]: ''est'') vérb ''ess'' n'a terz-a przon d'u prësend *'''e''' o pûr '''et''' (c'u ''t'' sëlënzjos) ([[Léng-a Taljan|It]]:''e''; [[Léng-a Nglés|En]]: ''and''; [[Léng-a Franćés|Fr]]: ''et'') *'''u''' ([[Léng-a Taljan|It]]:''il''; [[Léng-a Nglés|En]]: ''the'' (m.); [[Léng-a Franćés|Fr]]: ''le'') *'''a''' ([[Léng-a Taljan|It]]:''la''; [[Léng-a Nglés|En]]: ''the'' (f.); [[Léng-a Franćés|Fr]]: ''la'') *'''i''' ([[Léng-a Taljan|It]]:''i'', ''le'', ''gli''; [[Léng-a Nglés|En]]: ''the'' (pl.); [[Léng-a Franćés|Fr]]: ''les'') === Cöndrazjun === *'''na''' è na prëposëzjôn. *'''n'a''' o '''n'u''' so brëvjazjun dë '''nè''' xë '''a''' e '''u''' rëspëttôsamend. **'''nè''' è na brëvjazjun dë ''énn-e'', xë è gjà na brëvjazjôn dë ''dénd-e'' [[Categurìa:lengua napulitana]] idknm35i4andhg9f5n79em9tzjbntmm Categurìa:Territore d''a Campania 14 24651 674404 220396 2026-10-03T14:19:48Z Ciaurlec 3406 aggiunta a categoria 674404 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Campania]] [[Categurìa:Territore]] ikua8wjxswhwjfkq2o834osn2t4kfk9 Pruvincia 'e Asti 0 26011 674398 633954 2026-10-03T14:01:32Z Ciaurlec 3406 674398 wikitext text/x-wiki {{Template:Pruvincia |nommepruvincia = Pruvincia 'e Asti |mpresa = |nommeufficiale = Asti |stato = [[Italia]] |reggione = [[Piemunte]] |capoluoco = [[Asti]] |estenzione = 1.511 <!-- 1.285 --> |populazzione = 217.197 <small>(31-08-2007)</small> |denzita = 144 |commune = [[Comune d''a pruvincia 'e Asti|Elenco]] 'e '''118''' comune <!-- --> |targa = AT |cap = 14100, 14010-14059 |prefisso = 011, 0141, 0144 |presiriente = [[Maria Teresa Armosino]] |sito pruvincia = [http://www.provincia.asti.it/ provincia.asti.it] }} 'A '''Pruvincia 'e Asti''' è na pruvincia d&#39;&#39;o [[Piemunte]]. Cunfina cu 'a [[Pruvincia 'e Turino]] a nord-ovest, cu 'a [[Pruvincia 'e Alessandria]] a est, cu 'a [[Liguria]] ([[Pruvincia 'e Savona]]) a sud, e 'a [[Pruvincia 'e Cuneo]] a ovest. [[File:Asti_mappa.png|left|'A pruvincia 'e Asti|200px]] {{pruvincia 'e Asti}} [[Categurìa:Pruvincie d''o Piemunte]] 5920lfcuuai8yptf7ngatg6o0wxk94f Ajùto:Artìcuele determenatìve (Mulesane) 12 26110 674422 654933 2026-10-03T14:51:28Z Ciaurlec 3406 674422 wikitext text/x-wiki {{Variante|MLL}} == Determenative == U artiquele determenative ze use 'nand ê nu sostandive (nôme) quann ze parl de na côse precise o partequelare. Cuescì ze use pure pe l'ati lengh côme u Taliane et u Frangése. Ma pe Cambuasciane è ngorr de chiù mburtand pecché u [[Aiùte Mulesàne:Jènnere|jennere]] ne è ndecate chjaramend (côme pe Taliane c'u vôcale fenale). I artiquele determenative son: * u * a * i * ll' [[Categurìa:Ajùto]] d8z9tokwtde0jtgqyxkyebh884dfc9o Wikipedia:Mulesane:Cóse da fà 4 26191 674424 654934 2026-10-03T14:53:22Z Ciaurlec 3406 674424 wikitext text/x-wiki {{Variante|MLL}} =Cóse da fà= Quassótte tenete a lište d'i cóse mburtande 'e cumbletà: ==Vóce 'e crià== *[[Grandinnie]] *[[Feghedinnie]] ==Uide de uesanze== Z'eda crià nu uide pe scrive u Mulesane e d'i uesanze quemmune. È nu granne lavóre e nu giobbe grande quešì z'avéss'a cumbletà dénd 'e paricchie parte. Z'enn'a descrive: *I artìquele determenative e ndetermenative *U jiennere *U chiurale *Rèuele de queniugazione =Chiàcchiere Quemmunotarie= Ecche putete ciaciarià e luttecà ngopp 'e tutte i suggette d'a quemmunotà. [[Categurìa:Wikipedia]] hggy35876zp6haidfu5vm5z5t21qdif Ajùto:Uide (Mulesane) 12 26192 674423 671019 2026-10-03T14:51:42Z Ciaurlec 3406 674423 wikitext text/x-wiki {{Variante|MUL-CL}} Come se l'esperienza n'abbastava, 'a scienza lenguísteca è chiara chiara: ''''i dialette d'u Molise fanno parte d'u stesso sistema lenguísteco ch'i dialette d'i reggiune attuorno''', co na continuazione tra 'i parlate d'u [[Mulise|Molise]] e chille de l'interno d'a [[Campania]] ([[Pruvincia 'e Beneviento|Beneviento]], [[Pruvincia 'e Avellino|Avellino]]), 'u Nord d'a [[Puglia]] ([[Pruvincia 'e Foggia|Foggia]]), e 'u Sud de l'[[Abruzzo]]. Pure se nun té una sola forma standard, questa "lingua" té na ricca storia de romanze, poesíe, canzune e l'ati documiente scritte. È chiamata cose defferente seconn'a chi parla; 'i lenguiste 'a chiàmano "l'italiano meridionale", [[Dante Alighieri|Dante]] 'a chiamava "il volgar pugliese", 'nu ottociento 'a chiamàvano "i dialetti ausoni", e uojje cierte 'a chiàmano 'a lenga sannita. Ma 'u nome chiù currente a canosciuto è semplicimente: 'u napoletano. Quistu nome da fastidio a saja gente, ma het'a capí nu fatto: questa lenga o sistema lenguísteca nun ze chiama napoletano pecché Nàpole è 'a chiù granne città o quella chiù canosciuta; nè pecché 'i napoletane ze crèdene 'u cientro de l'univerzo. 'Nvece ze chiama cuscì pecché 'a zona ndó ze pàrlano chisti dialette curresponne quaše perfettamente co 'i frontiere d'u antico [[Regno 'e Napule|Regno de Nàpole]]. Shakespeare ha ditto ca "na rosa, quillo ch'u chieme, sempe 'a stessa ddore té". Ed è cuscì pure 'a lenga. Chiamàtela come vulete vuje, ma nun dutato ca 'ppartiènene 'nzieme chisti variante. =Ortografía= Recanoscenno ca na lenga scritta è chiù de na sémplece trascrizzione d'u parlato, quà 'ncopp'a quistu sitio z'ausa n'ortografía ettimològgeca ca rassomeglia chiú o meno û napoletano clàsseco. Che sennífeca? *Nun provamo a notà ogne variazione fonèteca (pe quisso ze pô usà l'[[:it:Alfabeto fonetico internazionale|alfabbeto fonèteco 'nternazzionale]]) **la ''s'' ca ze pernuncia ''sc'' 'nant'a ''t'' e ''d'', nun 'a screvemo pecché già ze sa. **li mille e una variante d'i vocale, nun 'i screveme pecché so' sestemàteche dint'a ogne dialetto: ***''vizio'' e nò ''vìzzeje'', ''vœzj'', ''véjzie'' ecc... ***''cantà'' e nò ''chéntà'', ''cäntà'', ''cæntà'', ecc... *Accettamo ca 'i vocale non-accentate devèntano [[scevà]] mmece de provà a scríve 'u scevà co nu caràttero speciale (e-muto alla francese, ë, ə) **Sennìfeca ca 'u scevà nun è nu fonema ma n'allofono de /e/, /o/, e cierte vôte /i/, /u/ e /a/ **Quinne ''songo'', ''buono'', ''ottociento'' e nò *''songhe'', *''buone'', *''otteciente'' **Visto ca 'u scevà è nu suono e n'alternanza de nu vocale, nun z'ausa l'appòstrofo pecché quisso sennifecasse l'assenza de nu suono mmece 'e nu cagnamiento: ***''zenale'' e ''mettete'', nò ''z'nal'' e ''m'ttet'' *Accettamo ca 'i suono ''t'', ''c'', ''p'' devèntano ''d'', ''g'', ''b'' dopo 'e ''n'' e ''m'' senza besuogne d'u scrìve: **''dinto'', ''ncopp'a'', ''campà'' e nò ''dindo'', ''ngopp'a'', ''cambà'' **Se 'a ''d'', ''g'' o ''b'' è ettimològgeca, ce 'a potemo scríve (''mandemane'', ''songo'', ''embè'', ecc...) **Però, se succede dopo de ''r'' o ''l'', 'n quillu caso ze scrive 'a forma débbole (''d'', ''g'', ''b''), chiú spesso succede co ''t'' ~ ''d'' : ***''verdà'' mmece 'e ''vertà'' ***''scioldo'' mmece 'e ''sciolto'' ***ecc... (seconn'û dialetto) *Accettamo ca 'a lenga scritta pô èsse nu ccone staccato d'u parlato, semo sciolde. *Accettamo d'ausà cierte forme saje canosciuto dint'a screttura napoletana: **''dinto'' pure se nuje decemo ''dénto'' **''nun'' pure se nuje decemo ''nən'' **''quanno'' e ''granne'' pure se nuje decemo ''quando'' e ''grande'' (chiste so' taliannizazziune) *A lu stesso tiempo, tenemo cierte usanze propie d'u molesano: **''ze'' p'u reflessivo (l'ati variante dícene ''se'', ''si'') **''cuscí'' o ''cuší'' pe ''accussí'' o ''così'' **''quillo'' e ''quella'' pe ''chillo'' e ''chella'' (p'i dialetto ca ùsano cuscí) **''quà'' pe ''ccà'', ecc... *A velancia tra 'i forme parteggiate napoletane e 'i forme propie molesane depenne de ogne screttore, è na questione de stilo ==L'acciente== L'acciente gràffece (grave, acuto, circonflesso) vanno '''sulo ncopp'î vocale tòneche''' e danno 'nformaziune 'ncopp'a l'accento e 'a pernuncia. ===Quanne z'aúsano=== *L'accento grave (à, è, ò) rappresenta nu suono "raperto" e l'accento acuto (é, ó, ú, í) rappresenta nu suono "chiuso" **A è sempe nu suono raperto, 'a vocca z'ha da rapí p'a pernuncià, allora ze scrive sempe co l'accento grave. **U, I so' sempe suone chiuse, 'a vocca z'ha da chiúdere neccone p'i pernuncià, allora ze scrívene sempe co l'accento acuto. **E e O ponne avé pernunce chiuse o aperte, allora z'ausa l'accento grave o acuto seconn'a pernuncia. *Quanne l'accento cade ncopp'â '''penúltema síllaba''' ("parola piana"), '''nun ce stà besuogne 'e scríve l'accento'''. **cane, tuosto, accento, dialetto, molesano, ecc... **nonostante, ze pô sempe scríve pe evità confusione 'ni vocale medie (è, ò ~ é, ó), ma se pruovo vide ca nun ce stà quaše maje besuogno. *Quanne l'accento cade '''ncopp'a n'ata síllaba'''—l'antepenúltema ("parola sdrucciola") o 'a lútema ("parola tronca")—'''l'accento z'ha da marcà cuscí''': **A /a/ ze scrive ''à'' **E aperta /ɛ/ ze scrive ''è'' **O aperta /ɔ/ ze scrive ''ò'' **O chiusa /o/ ze scrive ''ó'' **E chiusa /e/ ze scrive ''é'' **U ze scrive ''ú'' **I ze scrive ''í'' ===Lu circonflesso=== *Z'ausa quanno duje vocale z'amméschiano o z'asquàgliano nzieme (encluenno 'a L vocalizzata): **volta > *vouta > vôta **tu hai > tu hê ~ tu hî **isso può > isso pô **tu puo' > tu pû **tu vie' > tu vî **tu vai > tu vî **ecc... *La L vocalizzata dop'a na A, ze pernuncia de paricchie manere seconn'û dialetto: **aûto (altro, alto): àveto, àjeto, àito, ecc... **caûzone (calzone, pantalone): càvezone, càuezone, ecc... **'A forma ''aû-'' ze pô lègge seconn'u dialetto de quillo che legge. **'A forma ''ave-'' è saje cummune e quinne accettato come na variante normale, specie quanne ze scrive pe nu púbbleco molesano. *'I vocale medie (''e'', ''o'') co 'o circonflesso tenno generalmente nu suono chiuso (/e, o/ mmece de /ɛ, ɔ/) ==='I dittonghe=== *'Nt'a cierte parole, na vocale tòneca mediana raperta (è, ò) deventa nu dittongo (ie, uo) **'i dittonghe sempe ze scrívene ''-ie-'' e ''-uo-'', pure se ce stanno pernunce deverze ('n molesano spesso sono rializzato /-ijə-/ e /-uwə-/, ma a l'ati vije com'a Tèrmole ze sono monotonghizzate /-i-/ e /-u-/) **È sempe l'accento grave ca z'ausa e va sempe 'ncopp'â seconna léttera: ''uòmmene'', ''jiènnere'', ''lièveto'' ===Li parole ca ferníscene 'n -ia, -io, -ie=== ===Lu 'nfinitivo d'i vierbe=== 'N molesano è saje chiù spesso ca togliemo 'u ''-re'' finale d'i vierbe. Quanno 'u risultato è na parola tronca, mettemo l'accento gràffeco come normale. Ma quanno 'u verbo già eva na parola ''sdrucciola'' e levanno 'a lútema síllaba ce da na parola ''piana'', mettemo sempe l'accento lo stesso, comme se ce fusse ancora 'u ''-re'' finale, justo pe fà vedé ca quisto è n'infinitivo e nò na forma verbale (potemo díce ca l'accento gràfeco è 'ssociato a l'infinitivo): *''amare'' > amà *''vedere'' > vedé *''fenire'' > fení MA: *''èssere'' > *''esse'' > èsse (accento priservato) *''chiúdere'' > *''chiude'' > chiúde (accento priservato) *''scrívere'' > *''scrive'' > scríve (accento priservato) Cuscí, 'u 'nfinitivo té sempe n'accento pe destíngue: * ''èsse'' (essere) ~ ''esse'' (là vicin'a té) * ''chiúde'' (chiudere) ~ ''chiude'' (chiudi, chiude) * ''scríve'' (scrivere) ~ ''scrive'' (scrivi, scrive) * ecc... (pure se nun ce stà possibilità de confusione, co l'infinitivo ze usa sempe l'accento) ==Esh, o /ʃ/== Lu suono rappresentato 'n italiano da ''sci-'' ze chiama na [[:it:fricativa postalveolare sorda|fricativa postalveolare sorda]]. 'Nt'a l'alfabbeto fonèteco 'nternazzionale z'ausa 'u caràttero /ʃ/, chiamato ''Esh'', pe rappresentà stu suono. 'N italiano, è sempe doppio. Lu problema è ca 'n molesano (e 'nt'a chiss'ati variante d'u napoletano/ausono/sannito) esístene 'i /ʃ/ sémplece, senza manera p'i scríve. Tré tipe ce stanno: ===Esh menenno d'u FL Latino=== *Ze scrive SHI- 'n molesano (vede chiú sotto p'a spiegazione), quinne: **''shiore'' (sciore, fiore) **''shianco'' (scianco, fianco) **''shiusshià'' (sciusciare, soffiare), ecc... *Quaše sempe curresponne co SCI- 'n napoletano (ma cierte 'u scrívene CI- pecché uojje pernúncene SCI- e CI- aguale) *Visto ca paricchie dialette molesane mantenno ancora nu suono separato pe quistu fonema, z'ha da scríve defferente da chiss'ati Esh **SH ze pô lègge seconn'a pernunce d'u dialetto de quillo ca sta a lègge: o /ʃ/ come 'n napoletano, o /ç/ come 'n cierte pajiše d'u Molise (spesso scritto HJ-: ''hjore'', ''hjanco'', ''hjuhhjià'') ===Esh menenno de na S palatalizzata=== *Quanne 'n latino ce steva na S prima de I or E, d'i vôte è deventato Esh 'n molesano—chiste 'i screvemo ''š'': **CASEUM > cašo (caso, cacio) **CERASIA > ceraša (cerasa, ciliegia) **CAMISIA > cammiša (cammisa, camicia) **PHSAEOLUM > fašuolo (fasuolo, fagiolo) **QUASI > quaše (quase, quasi) *Quaše sempe curresponne co S- 'n napoletano (quella S accentata permette de mantené 'a currisponnenza co 'u napoletano clàsseco) *Se nun pû (o nun vû) usà ''š'', suggeremo d'ausà SJ pe evità 'u SCI- d'u taliano: **''cerasja'', ''cammisja'', ''fasjuolo'', ''quasje'' e nò *''cerascia'', *''cammiscia'', *''fasciuolo'', *''quasce'', ecc. **Nun ze pô usà ''ci-'' pe quistu suono come aúsano cierte perzune fore d'u Molise, pecché 'nu molesano CI- té ancora 'u suono [tʃ]; nun è deventate moscia come 'n cierte poste (*''ciore'', *''faciuolo'', ecc. nun té senzo 'n molesano) *Nonostante tutto quillo ca sta scritto quà ncoppo, cierte usanze sono permisse pecché so' tradiziunale o saje canosciute: **''cuscí'' ze pernunce com'a ''cuší'' (accussì, così) **''buscía'' ze pernunce com'a ''bušía'' (buscia, bugia) **''scine'' ze pernunce com'a ''šine'' (sine, sì) **ecc... ===Esh prima de na cunzonante (apparte T, D)=== Già 'u sapemo ca S 'nant'a T e D 'n molesano ze pernunce /ʃ/, quinne quillo nun z'ha da scríve. Ma generalmente 'nant'a tutte chill'ati léttere, 'n molesano S remane /s/. Cierte vôte, allora, è necessario indicà ca na S ze pernunce /ʃ/ dint'a nu posto ndó nun ce lu spettassimo. 'N chisti situaziune, paricchie auture molesane scrívene "SC-", ma nuje suggeremo ''š'' se possíbbele. P'esempio: *'A parola ''a schióve'', prestata d'u napoletano (''schiovero'') e pernunciato /'ʃkjovə/, ze pô scríve ''šchióve'' *'A parola ''scanata'', nu tipo de pizza ghianca co nu buco ammiezzo (o pure nu tipo de pane co 'a stessa forma), è pernunciata /ʃka'natə/ e ze pô scríve ''šcanata'' *ecc... =Prepuseziune Quembuošte= {|{{prettytable}} width=70% |+ |- bgcolor=#f0ffff align=center ! ! u ! a ! i ! |- align=center ! de |d'u||d'a||d'i ! di/da |- bgcolor=#f0f0f0 align=center ! a / 'e* |û / 'u,<br>(au / eu)||â / 'a</br>(aa / ea)||î / 'i</br>(ai / ei) ! a / di |- align=center ! da |d'u||d'a||d'i ! da |- bgcolor=#f0f0f0 align=center ! 'n |'nu||'na||'ni ! in |- align=center ! cu** |c' u||c' a||c' i ! con |- bgcolor=#f0f0f0 align=center ! pe |p'u||p'a||p'i ! per |} <nowiki>*</nowiki>Ze use assaie de nne quembónne a/'e (a u, 'e a, 'e i, a i, ecc...), ma quande ze fa, è pecché a prenunge d'a prepusezione z'esquaie quaše ndutte. I prepesuziune quembuošte de ''a'' o '''e'' ze prenùngene sule ne ccone chiù lunghe (cóme se fùssene nu vocale e meze). <nowiki>**</nowiki>Quande ze quembónne ''cu'', ze lasse nu spazie tra isse e u artìquele. Quište fa ca u ''c'' remane dure. Quande z'ettacche probj vecine u artìquele, fa a quembesezione de ll'artìquele cu "ce": *'''ce u''' donghe tré pezze -> '''c'u''' *'''cu u''' patre sò iute -> '''c' u''' =Chiúràle= U chiúràle cambuasciane ze créje de paricchie manére. Cierte paróle nne càgnene, sò' mbariàbbele (invariàbbele). Sai'a vóte pure, nze use u fórme chiúràle quanne ni è necessarie pe capì: *nu paj'''ése''' *tutt i paj'''iše''' / tutt i paj'''ése''' ==Prime cadenze (-E- -> -I-)== Quište cadenze nglude i paróle ca tenne suone de "e" e de "i" *-ése -> -iše *-e- -> -ie- (-ij-) *-i- -> -ij- (-ie-) ===-ÉSE -> -IŠE=== *paj'''ése''' -> paj'''iše''' *laren'''ése''' -> laren'''iše''' ==Secunne cadenze (-O- -> -U-)== Pe Cambuasciane, i suone "o"/"ó" e "u" sò' legate pe marcà u chiúràle. *-o- -> -u- *-ore -> -ure *-one -> -une *-ó- -> -uo- ===-ORE -> -URE=== *l'''óre''' -> l'''ure''' (loro [sing.] -> loro [pl.]) *quel'''ore''' -> quel'''ure''' (colore -> colori) ====-ONE -> -UNE==== *quebesezi'''one''' -> quembesezi'''une''' (composizione -> composizioni) *(cumbusezi'''one''' -> cumbesezi'''une''') (''ibid.'', dialette chiù cendrale) [[Categurìa:Ajùto]] jrcptmkjasvaufjv08ge4sq11xqijzh Mar Mediterraneo 0 26461 674412 672387 2026-10-03T14:31:41Z Ciaurlec 3406 aggiuntacategoria meno specifica 674412 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Mediterranean Sea 16.61811E 38.99124N.jpg|thumb|280px|right|'O Mar Mediterraneo]] [[Fiùra:Locatie Middellandse Zee.PNG|thumb|280px|right|Pusizione d"o Mar Mediterraneo]] 'O [[Mar Mediterraneo]] è nu mare ca sta 'ntra ll'[[Europa]], ll'[[Africa]] d"o Nord e ll'[[Asia]]. 'E cità ([[Napule]] e [[Salierno]] int'â [[Campania]]) ca s'affacceno 'ncopp'a isso teneno nu [[clima]] doce tutte l'anno. == Isule prencepale == Ll'isule cchiù grande songo: {| cellpadding=3 | width=1% text-align=left valign=top | * [[Sicilia]] [[File:Flag of Sicily.svg|20px]] [[File:Flag of Italy.svg|20px]], 25.460&nbsp;km² * [[Zardegna]] [[File:Flag of Sardinia.svg|20px]] [[File:Flag of Italy.svg|20px]], 23.813&nbsp;km² * [[Cipro]] [[File:Flag of Cyprus.svg|20px]], 9.251&nbsp;km² * [[Corsica]] [[File:Flag of Corsica.svg|20px]] [[File:Flag of France.svg|20px]], 8.681&nbsp;km² * [[Creta]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 8.261&nbsp;km² * [[Eubea]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 3.655&nbsp;km² * [[Maiorca]] [[File:Flag of Mallorca.svg|20px]] [[File:Flag of Spain.svg|20px]], 3.640&nbsp;km² * [[Lesbo]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 1.630&nbsp;km² * [[Rodi]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 1.398&nbsp;km² | width=1% text-align=left valign=top | * [[Minorca]] [[File:Bandera de Menorca.svg|20px]] [[File:Flag of Spain.svg|20px]], 964&nbsp;km² * [[Chio]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 904&nbsp;km² * [[Cefalonia]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 904&nbsp;km² * [[Corfù]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 592&nbsp;km² * [[Ibiza]] [[File:Ibiza flag.svg|20px]] [[File:Flag of Spain.svg|20px]], 577&nbsp;km² * [[Gerba]] [[File:Flag of Tunisia.svg|20px]], 523&nbsp;km² * [[Lemno]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 476&nbsp;km² * [[Samo (isula)|Samo]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 476&nbsp;km² * [[Nasso]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 428&nbsp;km² | width=1% text-align=left valign=top | * [[Zante]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 406&nbsp;km² * [[Cherso]] [[File:Flag of Croatia.svg|20px]], 406&nbsp;km² * [[Veglia]] [[File:Flag of Croatia.svg|20px]], 405&nbsp;km² * [[Brazza]] [[File:Flag of Croatia.svg|20px]], 395&nbsp;km² * [[Andro]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 380&nbsp;km² * [[Taso]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 378&nbsp;km² * [[Malta]] [[File:Flag of Malta.svg|20px]], 316&nbsp;km² * [[Leucade]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 303&nbsp;km² * [[Scarpanto]] [[File:Flag of Greece.svg|20px]], 301&nbsp;km² |} == State affacciate 'ncopp' 'o Mar Mediterraneo == {| cellpadding=3 | width=1% text-align=left valign=top | ;Coste 'e ll'[[Europa]] :[[File:Flag of Gibraltar.svg|20px]] [[Gibilterra]] <small>([[Regno Aunito]])</small> :[[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spagna]] :[[File:Flag of France.svg|20px]] [[Franza]] :[[File:Flag of Monaco.svg|20px]] [[Monaco]] :[[File:Flag of Italy.svg|20px]] [[Italia]] :[[File:Flag of Malta.svg|20px]] [[Malta]] :[[File:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Slovenia]] :[[File:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Croazia]] :[[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosnia-Erzegovina]] :[[File:Flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegro]] :[[File:Flag of Albania.svg|20px]] [[Albania]] :[[File:Flag of Greece.svg|20px]] [[Grecia]] | width=1% text-align=left valign=top | ;Coste 'e ll'[[Asia]] :[[File:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Cipro]] :[[File:Flag of UK.svg|20px]] [[Akrotiri e Dhekelia]] <small>([[Regno Aunito]])</small> :[[File:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px]] [[Cipro d' 'o Nord]] <small>(Territorio cunteso)</small> :[[File:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Turchia]] :[[File:Flag of Syria.svg|20px]] [[Siria]] :[[File:Flag of Lebanon.svg|20px]] [[Lèbbano]] :[[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israele]] :[[File:Flag of Palestine.svg|20px]] [[Palestina]] <small>(Territorio cunteso)</small> | width=1% text-align=left valign=top | ;Coste 'e ll'[[Africa]] :[[File:Flag of Egypt.svg|20px]] [[Naggitto]] :[[File:Flag of Libya.svg|20px]] [[Libbia]] :[[File:Flag of Tunisia.svg|20px]] [[Tunisia]] :[[File:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Algeria]] :[[File:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Marocco]] :[[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Ceuta]] <small>([[Spagna]])</small> :[[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Melilla]] <small>([[Spagna]])</small> |} == Ate pruggiette == {{Interprogetto}} [[Categurìa:Mare]] [[Categurìa:Mare taliane]] fg66gticcrjugfr00bmgcy6c8mh96hl Napoleone Bonaparte 0 26834 674464 661100 2026-10-04T02:25:08Z Ciaurlec 3406 674464 wikitext text/x-wiki {{quote|Ferma 'a terra se sta, zitta penzanno 'a l'urdema ora 'e l'ommo fatale | Alessandro Manzoni, 5 Majo}} [[File:David_-_Napoleon_crossing_the_Alps_-_Malmaison1.jpg|thumb|''Napulìone ô passo d{{v}}o Gran San Bernardo'', [[Jacques Louis David]] (1800)]] '''Napuliòne Bonaparte''' (''Napoleone Bonaparte'' - [[Ajaccio]], [[15]] 'e [[aùsto]] [[1769]] - [[Isola 'e Sant'Elena]], [[5]] 'e [[maggio]] [[1821]]) fuje nu puliteco e militare francese ca facette 'o ''Primmo Impero francese''. Fuje generale dint'a [[rivuluzzione franzesa]] e cummannaje 'a [[Franza]] d{{v}}o [[1799]], fuje ''Primmo console'' d{{v}}o [[nuvembre]] d{{v}}o [[1799]] 'o [[maggio]] [[1804]], fuje 'mperatore d{{v}}e francise cu 'o nomme 'e ''Napoleone I'', fuje pure presidiente d{{v}}a Repubblica Taliana d{{v}}o [[1802]] 'o [[1805]] e fuje pure rre d'[[Italia]] d{{v}}o [[1805]] 'o [[1814]]. == 'E primm'anne e 'a carriera 'int'a l'esercito == Napuliòne Bonaparte nascette a Ajaccio, 'int'a [[Corseca]], 'nu poco adoppo ca se facette 'o ''Trattato 'e Versailles'' d{{v}}o [[1768]] addò 'a [[Repubblica 'e Genova]] lassaje mano libbera â Franza ch'accussì venette 'ncurpata ô regno d{{v}}o rre [[Luigge XV 'e Franza|Luigge XV]]. 'A famiglia Bonaparte faceva parte d{{v}}a piccola borghesia e teneva luntane origine nobbele tuscane (pare ca ll'antenate suoje fossero 'o servizzio 'e [[Genova]] e pò 'mmigrate 'int'a Corseca dint{{v}}o XVI secolo). Napuliòne cagnaje adoppo ca murette 'o pate, [[Carlo Maria Buonaparte]], 'o cugnomme in ''Bonaparte'' pochi juorne primma 'e se spusà cu Giuseppina e partì p{{v}}a campagna d'Italia. Bonaparte all'inizzio nun se credeva francese e se senteva a disagio addò 'e cumpagne suoje 'e corso ereno quase tutte quante francise e 'o sfuttevano pe 'stu fatto. Senza cumpagne e cunsiderato malamente Napuliòne allora penzaje sulamente a se dedicà 'o studio e riuscette assaje 'int'a [[matematica]]. 'O [[22 'e settembre]] [[1784]] l'ispettore Reynaud des Monts 'o facette ammette 'a Reggia Scola Militare 'e [[Parigi]], funnata 'a [[Luigge XV]], addò arrivaje 'a sera d{{v}}o [[21 'e ottovre]]. 'O [[1785]] pruvaje 'a trasì 'ndâ Marina ma pe via ca ll'esame suoje 'e ammissione fujene annullate, isso passaje 'ndâ ll'artiglieria pecché vuleva fernì 'a 'mpresso 'a studià pe puté accumincià 'a carriera militare.Addeventaje sottotenente a sulo [[16]] anne e 'o [[1 'e settembre]] d{{v}}o [[1785]] addeventaje sotto-luogotenente pe pò addeventà sottotenente dint'a nu reggimento a [[Valence]] 'int{{v}}o Sud-Est d{{v}}a Franza. Napuliòne Bonaparte nun puteva vedé ancora 'e francise, 'nfatte era a favore 'e ll'indipendenza d{{v}}a [[Corseca]]. Quanno scuppiaje 'a [[rivuluzzione franzesa]] Napuliòne era vintenne e era ufficìale 'e [[Luigge XVI 'e Franza|Luigge XVI]], ma riuscette a se guaragnà na longa licenza, accussì se putette riparà 'a [[Corseca]] pe assaje tiempo. Ccà s'unette 'o movimento rivuluzzionario 'e l'isola addeventanno tenente colonnello d{{v}}a Guardia Nazziunale. 'Ndô [[1792]] se rifiutaje 'e turnà a servì dint'a ll'armata 'e Franza accussì fuje creduto nu disertore. 'Mmece adoppo 'e cunzigli d{{v}}o pate isso turnaje a [[Parigge]] addò se presentaje 'o ministro d{{v}}a uerra cercanno e se difende. Riuscette nun sulo a se fa perdunà ma se facette pure annummenà capitano. [[File:Napoleon_I_of_France_by_Andrea_Appiani.jpg|thumb|Napuliòne I 'int'a nu ritratto 'e Andrea Appiani]] 'Ndâ 'sti tiempe 'nce steva 'a [[Corseca]] 'a uerra civile ca accuminciaje 'o [[1793]]. Già d{{v}}o [[1792]] 'sta troppa rrobba rivuluzzionaria e 'a nascita d{{v}}o [[Terrore]] haveno cunvinto a l'eroe pe ll'indipendenza d"a Corseca, Pasquale Paoli, a se alluntanà 'a [[Parigge]] e a 'rrepiglià 'a lotta pe ll'innipennenza 'e ll'isula soja. 'A famiglia Bonaparte ca pure have stato d{{v}}a parte 'e Paoli quanno 'nce steva 'a revota cuntro a [[Genova]] e contro a ll'armate 'e [[Luigge XV]], chesta vota se schieraje cu 'e francise. Napuliòne se ne jette a [[Ajaccio]] e 'a ccà riparaje cu 'a famiglia ca fuje 'npassato accusat{{v}}e tradimento a [[Tolone]]. 'A chistu mumento isso sustenette 'a rivuluzzione e sagliette 'a 'mpresso dint'a gerarchìa militare. 'O dicembre [[1793]] Bonaparte avette 'o suojo primmo successo militare ca 'o facette addiventà generale 'e brigata e 'o facette tene sott'uocchio 'a Paul Barras ca 'nfuturo 'o ajutarrà dint{{v}}a scalata 'o putere. 'Nfatte 'o [[5 'e ottovre]] [[1795]] proprio Barras 'o annummenaje cummannante d{{v}}a piazza 'e [[Parigge]] cu ll'incarico 'e salvà 'a ''Cuncenziona Nazziunale'' d{{v}}a minaccia d{{v}}e realiste. Cu ll'ajuto 'e Gioacchino Murat 'o cummanno d{{v}}a cavalleria, Napuliòne evitaje n'atu [[colpo 'e Stato]]. Adoppo sempe Paul Barras 'o 'nnummenaje generale d{{v}}o corpo d'armata 'e ll'Interno. == 'A campagna d'Italia == 'O [[9 'e màrzo]] d{{v}}o [[1796]] Napuliòne spusaje Giuseppina Tascher de la Pagerie, già mogliera 'e 'n'ufficiale ca fuje ghigliuttenato adoppo 'a rivuluzzione. Doppo sulo dduje juorne partette pe ll'Italia cummannanno 38 000 crestiane equipaggiate malamente. Accummincia accussì 'a primma campagna d'Italia addò se vede 'o genio militare e puliteco 'e Bonaparte, 'nfatte nonostante 'e surdate suoje fossero cchiù scarze riuscette 'o stesso a scassà cchiù vvote ll'austriace. Dint'a chiste anne 'o musicista [[Ludwig Van Beethoven]] dedica 'o ggiovane generale repubblicano 'a sinfunia nummero 3, l'''Eroica'' ma doppo nu poco 'e tiempo 'o compositore ritiraje 'a dedica quanno Napuliòne addiventaje 'mperatore. [[File:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|Napuliòne 'ncopp'o trono 'mperiale, [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]]]] Fujene assaje 'e battaglie fatte cu ll'austriace e cu 'e piemuntese. 'O 10 'e majo [[1796]] distrugge l'urdema defesa austriaca 'ndâ battaglia 'o Ponte 'e Lodi e 'o 15 'e [[Majo]] d{{v}}a stess'annata trase a [[Milano]]. 'O 16 'e majo, venette fatta a Milano ll'''Amministrazzione Generale d{{v}}a Lumbardia'' addò 'nce stevano sia francisi ca cert'illuministe filo-francise 'e Milano comme Pietro e Alessandro Verri, Gian Galeazzo Serbelloni e Francesco Melzi d'Eril. Costretto 'o Piemonte 'a s'arrennere e doppo avé occupata Milano, Napuliòne avette d{{v}}o Direttorio 'e chiene putere 'ncoppa ll'Armata d'Italia e se preparaje a 'a fatica cchiù difficile: scassà l'esercito austriaco. Se vedette assaje 'o genio tattico 'e Bonaparte dint'a battaglia 'e Castiglione addò isso ribbaltaje na situazzione paricchio complicata e conquistaje 'a primma 'mportante vittoria d{{v}}a carriera soja militare. Pure si nun fuje defintiva, 'a sconfitta fuje gravosa assaje pe ll'esercito austriaco ca adoppo ca riuscette a se riorganizzà perdette a 'n'ata vota a Bassano, Arcole e a Rivoli. 'E fforze armate austriache, cummannate 'a ll'arciduca Carlo d'Austria, se mettetteno a ppaura d"a marcia 'e Napuliòne verso [[Vienna]] accussì accettajene na tregua cu 'o [[Trattato 'e Campoformio]] 'o [[17 'e ottovre]] [[1797]]. Dint{{v}}a 'stu periodo 'a [[Franza]] conquistaje 'e Paìse Basse e 'a riva sinistra d{{v}}o [[Reno]], 'mmece l'Austria pigliaje territorio d{{v}}a Repubbleca 'e Venezia. Ferneva accussì 'a campagna d'Italia, cu na granda sconfitta pe ll'austriace. 'Ndâ campagna d'Italia Napuliòne facette vedé 'a capacità soja assaje strategica addò isso assurbette 'e conoscenze 'e ll'ate e 'e ffacette soje. == 'A campagna d'Egitto e d{{v}}a Siria == 'O [[1798]], preoccupato p{{v}}a troppa popolarità 'e Napuliòne, 'o Direttorio ll'affidaje l'incarico 'e occupà l'[[Egitto]] pe puté accussì contrastà 'a trasùta 'ngrese dint{{v}}a ll'[[India]] e p{{v}}a danneggià 'ncopp'o livello economico. Grazzje a 'sta campagna d'Egitto se scuprette 'a 'mpurtanza 'e chella terra storicamente parlanno, e 'a ccà s'accumminciajene a fà ricerche archeologiche e doppo poco nascette pure l'egittologgìa. Adoppo na 'mportante vittoria dint{{v}}a ''Battaglia d{{v}}e Piramidi'', Napuliòne trasette 'o Cairo e addeventaje 'o patrone 'e ll'[[Egitto]]. Pochi juorne doppo, 'a flotta 'e Bonaparte fuje scassata completamente d{{v}}o generale 'ngrese [[Horatio Nelson]], accussì Napuliòne decidette e se ne ghì 'a [[Siria]] cu 'a scusa 'e ghì appriesso 'o governatore ''Acri Ahmad Jazzar Pascia'' ca tentaje 'e ll'attaccà, ma 'a [[Siria]] perdette sulo dduje mise 'e tiempo dint'a 'n'inutile assedio. Turnato 'o Cairo, Napuliòne vincette 'o [[25 'e luglio]] d{{v}}o [[1799]] contro a 'n'esercito 'e diecemila surdate ottomane, pò segretamente se 'mbarca p{{v}}a Franza. == 'O 18 brumaio e 'o Consolato == 'O 9 'e Ottovre d{{v}}o [[1799]] Napuliòne sbarcaje a Fréjus cu ll'entusiasmo 'e tutt'a Franza. Arrivato a [[Parigge]] riunette 'e cospirature ca erano decise a rovescià 'o Direttorio. D{{v}}a parte 'e Bonaparte se mettetteno paricchie perzone 'e rilievo comme ''Roger Ducos'', ''Emmanuel Joseph Sieyès'' e ''Paul Barras''. Fatta ascì 'a fore 'a nutizzìa 'e nu complotto realista p'arrevacà 'a repubblica, Napuliòne riuscette a fà vutà 'o Cunziglio d"e viecchie e 'o Cunziglio d{{v}}e 500, na risoluzzìone ca facesse trasferì 'e ddoje Cammere 'o [[18 brumaio]] (9 'e Nuvembre) fore [[Parigge]], a Saint-Cloud; Bonaparte fuje annummenato cummannante 'e tutt'e fforz'armate. Chesto fuje fatto accussì nisciunu deputato puteva crià revuote tr'e pariggine pe difennere 'a repubblica durant'o colpo 'e stato. Napuliòne vuleva purtà 'e ddoje Cammere a vvutà autonomamente 'o scioglimento loro e 'a cessione d{{v}}e putere dint'e mmane soje, ma nun fuje comme vuleva Bonaparte. 'O Cunziglio d{{v}}e viecchie rimanette friddo, tanto ca 'o cunziglio d{{v}}e 500 chiedette 'e vutà pe purtà Napuliòne 'a ghigliottina. Dint'o mumento peggiore venette 'o frato Luciano ca 'a capo d{{v}}o cunziglio d{{v}}e 500 ascette d{{v}}a stanza ordinanno e 'sperdere 'e deputate terroriste. Fuje memorabile 'o mumento addò isso puntaje 'a spata 'ncopp{{v}}o [[cuollo]] 'e Napuliòne dicenno: «N'esitasse manco nu mumento 'a 'ccidere fratemo si sapesse ca sta tentanno 'e scatastà 'a libertà d{{v}}a Franza». 'A sera 'e Cammere venettene sciuovete e fuje vutato 'o decreto ca deva 'o putere 'e tre console: ''Roger Ducos'', ''Sieyès'' e Napoleone Bonaparte. === 'O Consolato === 'E tre patrone provvisorie d{{v}}a Franza 'nzieme a ddoje commissione, preparajene na nova costituzzìone ca legittimava 'o colpo 'e stato. Dint'e penziere 'e Sieyès, 'o Consolato avesse avuto essere nu governo d{{v}}e notabbile ca assicurasse 'a democrazzìa cu nu difficile equilibbrìo 'e putere. 'Stu progetto nun se facette pe vvia 'e Napuliòne ca, pure ca teneva sulo 'o putere esecutivo, senza prubleme puteva scavalcà chillu leggislativo ca era diviso 'ndâ quatto Cammere. [[File:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Napoleone 'o Cunziglio d{{v}}e 500]] Adoppo ca se facetta annummenà Primmo Console, 'npratica cchiù 'mpurtante 'e tutte ll'ate putere d{{v}}o Stato, Napuliòne ricostruette 'a Franza cu na struttura amministrativa perfetta, tant'é ca 'nce stà pure ogge tale e quale: 'a Franza venette divisa 'ndâ dipartimente, distrette e cumune amministratte 'a prefette, sottoprefette e sinnace. 'E casse d{{v}}o Stato venettene risanate d"e cunquiste d{{v}}a uerra e d{{v}}a funnazzìone d{{v}}a ''Banca 'e Franza''. Fernette pure 'a longa battaglia cu 'o [[Cattolicesimo]] cu 'o Concordato d{{v}}o [[1801]] ratificato d{{v}}o Papa [[Pio VII]] ca stabbilette 'o Cattolicesimo 'a religgìone cchiù 'mpurtante e professata d{{v}}a Franza, ovvero religgìone 'e Stato. Pò Bonaparte facette 'e licei e 'e politecnice, pe puté furmà na classa dirigente priparata, ma tralasciaje l'istruzzìone elementare pecché vuleva ca 'o popolo rimanesse comunque nu poco 'ngnurante e quinne obbediente. Accussì s'arapurette 'a strada pe ll'Impero Napoleonico. === 'O codece Napuliònico === Mmente steva esiliato a ''Sant'Elena'', Napuliòne Bonaparte dicette cchiù vvote ca na cosa ch'avess'avuto passà 'a storia cchiù 'e tutt{{v}}e battaglie vinciute 'a isso fosse stato 'o Codece Napoleonico. 'O Codece Napuliònico legittimaje cert'idee illumiste, fuje purtato a tutt{{v}}e paìse addò jetteno ll'armate 'e Napuliòne, fuje pigliato a modello 'a tutt{{v}}e state 'e ll'[[Europa]] continentale e pur'ogge é 'a base d"o diritto 'taliano. Fatta 'o 11 Aùsto [[1799]], 'a commissìone 'ncarecata 'e fà 'o codice civile fuje presieduta spisso propeto 'a Napuliòne ca leggeva 'e bozze mente se facevano 'e campagne militare e 'nviava a [[Parigge]] ll'idee soje d"o proggetto. 'O 21 Màrzo [[1804]] 'o codece civile chiammato adoppo Codice Napoleonico trasette 'nvigore. 'O codece levaje tutte ll'use 'e l'ancient régime, d{{v}}o feudalesimo, 'e l'assolutismo e creaje na società borghese e liberale cu na vena laica, ccà venetteno cunsacrate 'e diritte 'e l'eguaglianza, d{{v}}a sicurezza e proprietà. 'A struttura familiare ca 'o codece purtaje fuje 'e tipo paternalistico. Venette pure garantito 'o divorzìo pure si fuje fatte addeventà cchiù difficile rispetto all'epoca rivuluzziunaria. Pe ll'Italia, 'o valore d{{v}}o codece Napoleonico fuje assaje gruosso pecché chisto fuje purtato dint{{v}}e paìse crìate â Napuliòne e pò servette dint{{v}}o codece taliano d{{v}}o [[1865]]. === Ll'opposizzìone realista e giacubbina === 'A sera d{{v}}o 10 'e ottovre d{{v}}o [[1800]] Napoleone, mente steva ô ''Théatre de la République'' l'avevano accidere quatto sicarìe, ma 'stu complotto fuje levato â miezo a l'urdemo sicondo pe via 'e na soffiata ca facette 'ntervenì 'e guardie arrestanno 'e quatto assassine stesso dint{{v}}o trìatro. Chist'evento passarrà â storia cu 'o nomme 'e ''congiura d{{v}}e pugnale''. Adoppo poco, 'a notte 'e Natale d{{v}}o stess'anno, 'a mugliera e isso evitajene 'n'attentato cu 'a dinamite dint'e vie 'e [[Parigge]] mente stevano jenno a l'opera. Napuliòne n'apprufittaje pe mette fora legge 'e giacubbine, paricchie 'e loro venetteno esiliate dint'a Guyana, e sperdere 'e monarchice. L'opposizzìone nun se fermaje e se venette a sapé ca stevano priparanno all'ate attentate contr'a isso. A Napuliòne nun ô putevano vedé né 'e giacubbine né 'e realiste ca 'o consideravano 'n'usurpatore d{{v}}o rre Luigge XVIII. Dint'o màrzo d{{v}}o [[1804]], pe dà nu signale 'e [[Burbone 'e Napule]], Napuliòne facette arrestà a Ettenheim 'o duca ''Enghien'' ca fuje pe senza niente accusato 'e cuspirazzìone contr'o primmo console e fucilate subbeto adoppo. 'Stu fatto suscitaje 'ndignazzìona 'e tutt'e corte europee e dette 'n'immaggine malamente 'e Napuliòne ê state 'e l'Europa. 'O generale ''Moreau'' idolo d{{v}}e giacubbine, venette cundannato sulamente a dduje anne 'e carcere. == Uerra dint'a l'Europa e sagliuta ô putere == Dint'a l'assenza 'e Napuliòne 'mpegnato dint'a l'Egitto, 'e francise venetteno cchiù vote scunfitte dint{{v}}a l'Italia e 'a Germania 'a ll'austriace (battaglie 'e Novi) a Cassano D'Adda 'ncopp{{v}}o Reno. 'A nova coalizzìone antifrazese 'rruvacaje 'a Repubblica Napulitana d{{v}}o 1799 funnata d{{v}}e francise, chella Romana e chella Cisalpina. 'O [[6 'e majo]] d{{v}}o [[1800]], seje mìse adoppo 'o colpo 'e stato d{{v}}o 18 brumaio, Napuliòne avette a 'n'ata vota 'o cummanno 'e l'esercito franzese. Cu na grossa marcia passaje ll'Alpe e adoppo ll'austriace venettene scunfitte dint'a battaglia 'e Montebello, mente Napuliòne turnava a Milano. Ccà venette provvisariamente ricostruita 'a Repubblica Cisalpina ca adoppo 'e cumizzìe 'e Lìone varrà sustituita d{{v}}a Repubblica 'Taliana. 'A pace 'int{{v}}a l'Italia se facette c{{v}}o trattato 'e Lunéville, ca a finale era tale e quale 'o Trattato 'e Campoformio ca ll'austriace violajene. [[File:Napoleonbonaparte coloured drawing.png|thumb|Napuliòne Bonaparte dint'a nu ritratto 'e [[Evert A. Duykinck]] ]] 'O [[1802]] Napuliòne addeventaje Presediente d{{v}}a Repubbleca Taliana, accussì ce rimarrà nfi 'o 17 'e Màrzo [[1805]] quanno addeventaje Rre d'Italia e 'o vicepresidiente fuje Francesco Melzi d'Eril. C{{v}}a [[pace 'e Amiens]] d{{v}}o [[1802]] pure 'a [[Ngreterra]] firmaje 'a pace c{{v}}a Franza. Napuliòne scassaje 'a nova coalizzìona antifranzese accussì avette pure l'appoggio d{{v}}o zar d{{v}}a [[Russia]] ''Lisandro I''. Pe' dduje anne l'Europa avette finalmente 'a pace. 'O 1802 Napuliòne vennette na parte d{{v}}o Nord d{{v}}a 'Mereca 'e State Aunite comme parte 'e l'accordo 'ncopp{{v}}a Louisiana : isso have 'a ppoco superato nu gruosso prublema militare quanno l'esercito, mannato a se piglià 'a n'ata vota Santo Domingo, doppo havé vinciuto contr'a revota pigliaje 'a freva gialla. 'A revota fuje comunque fermata. Napuliòne capette ca nun puteva difennere 'a Lousiana, accussì s'ha vennette l'8 'e [[Abbrile]] d{{v}}o [[1803]]. Pò mettete 'a n'ata vota 'a schiavitù dint'e colonie francese. Na tarantella cu [[Malta]] fuje na scusa p{{v}}a [[Ngreterra]] pe nce dichiarà guerra 'a Franza, accussì puteva da' ajuto 'e rre francise ca stevano contr'a Napuliòne. == Ati pruggette == {{Interprogetto}} {{Articulo 'n vitrina|8 'e settembre|2011}} [[Categurìa:Pulitiche frangese]] [[Categurìa:Militare frangese]] [[Categurìa:Franzese]] bl76ha5k8687x6jhkesr1pk2ciwtx8b Categurìa:Tecnica 14 27365 674468 655031 2026-10-04T02:36:53Z Ciaurlec 3406 provvisoriamente reinserita categoria 674468 wikitext text/x-wiki #RINVIA[[Categurìa:Tecnologgia]] [[Categurìa:Scienzia]] swziyughr49cehi0qso3giu6sjln5f3 Categurìa:Comune d''a pruvincia 'e Putenza 14 27474 674394 642012 2026-10-03T13:58:27Z Ciaurlec 3406 674394 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Comune d''a reggione Basilecata]] 04prt3malj5e6i8qthy3gib9c5z4skx Marlene Dietrich 0 56924 674456 673895 2026-10-04T02:17:00Z Ciaurlec 3406 674456 wikitext text/x-wiki [[File:Marlene_Dietrich_in_Shanghai_Express_(1932)_by_Don_English.png|thumb|right|300px|Marlene Dietrich int'ô [[1932]]]] '''Marie Magdalene "Marlene" Dietrich''' ([[Berlino]], [[27 'e dicembre]] [[1901]] – [[Parigge]], [[6 'e majo]] [[1992]]) è stata n'attrice e cantante [[Germania|turesca]]. Fra 'e cchiù note icone d"o munno cinematografeco d"a primma meta d"o [[XX seculo|Noveciento]], 'a Dietrih fuje nu vero e propeto mito e na' d"e primme [[Divismo|dive]], lascianno n"mprunta duratura attraverso 'a suja recitazzione, 'e suje immagene e l"interpretazzione d"e canzune. Nu mìx, raramente ripetuto aropp"e ida, ca' è sufficiente a farla trase int'â leggenda d"o ''[[show business]]'' chillo modello 'e ''[[femme fatale]]'' pe' antonomasia. 'O sujo mito nascette e se sviluppò 'n contrapposizzione a chello d"a divina [[Greta Garbo]], entrambe star 'e punta 'e dduje cumpagnie 'e produzzione rivale. {{DEFAULTSORT:Dietrich, Marlene}} [[Categurìa:Atture]] [[Categurìa:Cantante]] [[Categurìa:Turesche]] 4wpg67lxbi981dn10d8jyq78ycssur3 Regno 'e Sicilia 0 57082 674402 673730 2026-10-03T14:03:39Z Ciaurlec 3406 674402 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Stato storico |nommeCorrente = Regno 'e Sicilia |nommeUfficiale = ''Regnum Siciliae'' |nommeCumpreto = |linkMpresa = Arms of the Aragonese Kings of Sicily(Crowned).svg |linkBannera = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg |linkLocalizzazione = Regno di Sicilia - Altavilla 1160.jpg |linkMappa = Regno 'e Sicilia 1154.svg |paggenaMpresa = Mpresa d"o Regno 'e Sicilia |paggenaBannera = Bannera d"o Regno 'e Sicilia |motto = |lengua ufficiale = [[lengua latina|latino]] <small>(1130-1816)</small>, [[lengua grieca|grieco]]<br> <small>(1130-c.1300)</small>, [[lengua alarba|alarbo]] <small>(1130-<br>1276)</small>, [[lengua taliana|taliano]] <small>(1713-1816)</small><ref name="treccani.it">{{Cita libro |autore = Marcello Barbato |url_capitolo = http://www.treccani.it/enciclopedia/regno-di-sicilia-lingue_(Federiciana)/ |capitolo = Lingue, Regno di Sicilia |titolo = [[Enciclopedia fridericiana|Enciclopedia Federiciana]] |città = Roma |editore = [[Istituto dell'Enciclopedia Italiana]] |anno = 2005 |accesso = 2 'e majo 2014}}</ref><ref>Vanno 'ntese comme lengue ausate 'n atte ammenistrative e documiente ufficiale d"e chille se ha testimonianza.</ref> |lengua = [[lengua latina|latino]], [[lengua alarba|alarbo]], [[lengua grieca|grieco]], [[Lengua ebraica|ebraico]],<br> [[lengua d'oïl]], [[lengua siciliana|siciliano]],<br> [[dialette meridiunale|vulgare taliane meridiunale]], <br>[[Dialette gallo-italice 'e Sicilia|gallo-italico]], [[lengua taliana|taliano]]<ref name="treccani.it"/> |capitale prencepale = [[Palermo]] <small>(1130-1266 e 1282-<br>1816)</small> |ate capitale = [[Catania]], [[Messina]] <small>(1266-1282)</small> |guvierno = [[Munarchia]] |titulo cape 'e stato = [[Re]] |elenco cape 'e stato = [[Cape 'e stato 'e Napule e Sicilia|Re 'e Sicilia]] |inizzio = [[1130]] |primmo capo 'e stato = [[Ruggiero II 'e Sicilia]] |stato 'e primma = [[File:Coat of Arms of Roger I of Sicily.svg|20px]] [[Cuntea 'e Sicilia]]<br /> [[File:Coat of Arms of Robert Guiscard.svg|20px]] [[Ducato 'e Puglia e Calavria]]<br /> [[File:Double-headed eagle of the Greek Orthodox Church.svg|20px]] [[Ducato 'e Napule]]<br /> [[File:Regione-Campania-Stemma.svg|20px]] [[Ducato 'e Amalfi]]<br /> [[File:Ducato di Gaeta.jpg|20px]] [[Ducato 'e Gaieta]]<br />[[File:Sorrento-Stemma.svg|20px]] [[Ducato 'e Surriento]]<br /> [[File:Iron crown of Lombardia (icon).svg|20px]] [[Prencepato 'e Capua]]<br /> [[File:Iron crown of Lombardia (icon).svg|20px]] [[Ducato 'e Spoleto]] |evento inizziale = Nomina a ''Rex Siciliae'' 'e<br> [[Ruggiero II 'e Sicilia]] da parte<br> 'e [[Anacleto II]] |fine = [[1816]] |urdemo suvrano= [[Ferdinando III 'e Burbone]] |stato 'e doppo = [[File:Coat of arms of the Kingdom of the Two Sicilies.svg|bordered|25px]] [[Regno d''e Ddoje Sicilie]] |evento finale = Fusione d"o regno 'e Sicilia<br> cu 'o [[Regno 'e Napule]] e<br> nasceta d"o <br>[[Regno d''e Ddoje Sicilie]]<br> ad opera d"o re <br>Ferdinando III 'e Burbone, a<br> seguito d"o <br>[[Cungresso 'e Vienna]]. |capitale = [[Paliermo]] |area giugrafeca = [[Abruzzo]] ('ncluso 'o [[Cicolano]]),<br> [[Mulise]], [[Campania]] ('ncluse <br>[[Lazzio meridiunale|Sora e Gaeta]]), [[Puglia]],<br> [[Baselecata]], [[Calavria]], [[Sicilia]],<br> [[Malta]] nfi al 1282,<br> successivamente 'e regne <br>diventarono dduje. |territorio origginale = [[Sicilia]]-[[Italia meridiunale]]<br>-[[Malta]]-Territore Nord Africane<br> e Balcanice nfi ô 1282 |voce suddivisione amministrativa = |superficie massima = Cunquista d"a Tunisia,<br> 'e ll'Albania e d"a Grecia<br> occidentale cu 'a dinastia<br> d"e Altavilla |periodo massima espansione = [[XII seculo]] |populazzione = |periodo populazzione = |muneta = [[Oncia d'oro]], [[Piastra siciliana]],<br> [[Tarì]], [[Grano (muneta)|Grano]], [[picciolo (muneta)|Picciolo]]. |cummerce cu = [[Stato Pontificio]], prencepale <br>state taliane ed europee,<br> [[Paise alarbe]]. |esportazziune = [[uoglio alimentare|uoglio]], [[vino]], [[Triticum|rano]]. |mportazziune = [[metalle|metalle preziuse]], [[spezie]]. |religgiune preminente = [[Chiesia cattoleca]] |religgione 'e stato = [[cattolicesimo]] |ate religgiune = [[Giurieismo]],<br> [[crestianesemo ortodosso]],<br> [[Islam]]. |crasse suggiale = [[Barone|Barune]], funziunare statale,<br> populo, [[clero]] }} 'O '''Regno 'e Sicilia''', fuje nu stato ca regnaje ncopp&#39;'o sud d&#39;'a [[Penisula Taliana]] nfra 'e secule XII e [[XIX seculo|XIX]]. Stu Regno fuje 'o cchiù antico regno nazziunale 'e ll'Italia preunitaria, e s'aunette po' ch&#39;&#39;o [[Regno 'e Napule]] addeventanno 'o [[Regno d&#39;&#39;e Ddoje Sicilie]]. == Storia == 'O Regno 'e Sicilia fuje criato 'ind'o 1130 pe' [[Ruggiero II 'e Sicilia|Ruggero II d'Altavilla]] cu l'ajùto 'e ll'antipapa [[Anacleto II]]. == Nutarelle == <references/> {{Purtale|Storia}} [[Categoria:Storia siciliana]] [[Categurìa:Regno 'e Sicilia| ]] gwjyerl205ocz8byve7wbulny9sxzl1 Isulella 'e Megaride 0 57367 674454 674359 2026-10-03T19:01:49Z Yeagvr 12009 674454 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Napoli castel dell ovo 020106 01.jpg|miniatura|L'isolotto]] Ll' '''isulella 'e Megaride''' è n' [[isula]] piccirella d' 'o [[Gurfo 'e Napule]]; ngoppa a essa ce sta 'o [[Castel dell'Ovo]]. == Storia == Mo è cullegata 'a 'aterra ferma cu cocc'riempimiente 'a [[mare]], ma in origgine Megaride steva distante solo poche metre d"a [[cità]] 'e ''Neapolis'' (mo Napule), pure, secundo 'o geografo [[Strabone]], ll'isula teneva origgine d"a funnazione d"a cità stissa ppe opera 'e quacche colone proveniente 'a [[Rodi]] che accà avarrìano fatto, tra 'o IX-VIII seculo AC., n'emporio cummerciale importante. [[Fiùra:Accesso a Castel dell'Ovo visto dai cannoni.jpg|200px|miniatura|sinistra|Cullegamiento 'e ll'isula cu 'a terraferma]] Mo, attuorno ô castiello ce stanno ai basamente ra'nu caratteristico borgo 'e risturante e poche case piccarielle chiammato Borgo Marinari a isso se pò accedero cu [[via Partenope]]. 'E culte [[Religgione|religgiose]] inta ll'[[Grecia antica|epoca greca]] se basavano ngopp'a chelli 'mpurtate d"e funnature e, pe sicuro uno d'ê cchiù antiche 'e essi era 'o culto d"a sirena Partenope, già famuso 'n [[Grecia]] oriennale primma d"a funnazione d"a cità. Secundo n'antico muto, pure isso famuso int"a a Grecia orientale, primma ancora d"a funnazione e ll'attuale Napule, Neapolis, 'o corpo d"a sirena [[Partenope]] fu nterrato a Megaride, ppechè è stata traspurtata d'o mare int"a chella stissa zona, aropp ca s'aveva lassata accirere e annegà aroppo avè tentato 'e ncantà [[Ulisse]]. {{Purtale|Napule}} [[Categurìa:Isule taliane]] [[Categurìa:Napule]] q479hfkoc4h13ttzlgw3are3ethk524 674455 674454 2026-10-03T19:02:19Z Yeagvr 12009 674455 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Napoli castel dell ovo 020106 01.jpg|miniatura|Ll'isulella]] Ll''''Isulella 'e Megaride''' è n' [[isula]] piccirella d' 'o [[Gurfo 'e Napule]]; ngoppa a essa ce sta 'o [[Castel dell'Ovo]]. == Storia == Mo è cullegata 'a 'aterra ferma cu cocc'riempimiente 'a [[mare]], ma in origgine Megaride steva distante solo poche metre d"a [[cità]] 'e ''Neapolis'' (mo Napule), pure, secundo 'o geografo [[Strabone]], ll'isula teneva origgine d"a funnazione d"a cità stissa ppe opera 'e quacche colone proveniente 'a [[Rodi]] che accà avarrìano fatto, tra 'o IX-VIII seculo AC., n'emporio cummerciale importante. [[Fiùra:Accesso a Castel dell'Ovo visto dai cannoni.jpg|200px|miniatura|sinistra|Cullegamiento 'e ll'isula cu 'a terraferma]] Mo, attuorno ô castiello ce stanno ai basamente ra'nu caratteristico borgo 'e risturante e poche case piccarielle chiammato Borgo Marinari a isso se pò accedero cu [[via Partenope]]. 'E culte [[Religgione|religgiose]] inta ll'[[Grecia antica|epoca greca]] se basavano ngopp'a chelli 'mpurtate d"e funnature e, pe sicuro uno d'ê cchiù antiche 'e essi era 'o culto d"a sirena Partenope, già famuso 'n [[Grecia]] oriennale primma d"a funnazione d"a cità. Secundo n'antico muto, pure isso famuso int"a a Grecia orientale, primma ancora d"a funnazione e ll'attuale Napule, Neapolis, 'o corpo d"a sirena [[Partenope]] fu nterrato a Megaride, ppechè è stata traspurtata d'o mare int"a chella stissa zona, aropp ca s'aveva lassata accirere e annegà aroppo avè tentato 'e ncantà [[Ulisse]]. {{Purtale|Napule}} [[Categurìa:Isule taliane]] [[Categurìa:Napule]] pjw17ni40fzuruyygd1a692cik2z3gt Trieno 0 57613 674469 669505 2026-10-04T02:38:27Z Ciaurlec 3406 674469 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Fiùra:רכבת השלום Tel Aviv HaShalom train station (25).JPG|miniatura|Trieno]] 'O treno è 'nu miezz' 'e trasporto bono pe' ghì 'ncopp''ê binari. Ce stanno ddoje tipologgìe 'e trieno: * 'O treno p"e passeggeri; * 'O treno p"a merce. <br /> 'E treni p"e passeggeri so' chilli llà ca servono pe' purtà 'e pperzone 'a 'na stazione a n'ata e principalmente sò 'e tre tipologgìe: 'o treno reggiunale, ca' serve pe' cullegà ddoje città ca se trovano dint"o stesso territorio (commo per esempio 'o reggiunale [[Salierno]]-[[Napule]]); aroppo truvammo ll'InterCity, ca cullega posti cchiù luntani (pure 'e nazziune diverse) ma vanno cuonce cuonce; ll'urdema tipologgìa è l'aveta velocità che, commo ce suggerisce 'o nomme, va cchiù vveloce (penzate, pònno arrivà fino a 300 km/h) e ffà meno fermate. <br /> 'O treno merce serve principalmente pe' traspurtà 'e bbeni ca vèneno carrecati 'ncopp"ê containers. 'Ncopp"a chisti treni nun pònno saglì 'e passaggeri. <br /> In Italia a società cchiù 'mpurtante è chiamata [[Ferruvìe d"o Stato]] [[Categurìa:Ferruvie]]e]] ko745z13q6yioo3sontttsfdth2n8gn Conte Olaf 0 57776 674421 674304 2026-10-03T14:45:39Z Ciaurlec 3406 674421 wikitext text/x-wiki 'O '''Conte Olaf''' è nu persunaggio d"o rumanzo ''Una serie di sfortunati eventi'' ('Na serie 'e ccose sfurtunate). E' na vipera, n'[[ommo]] veramente malvagio. Aroppe 'a muorte d"e geniture 'e Violet, Klaus e Sunny Baudelaire, se piglia 'n custodia sulamente p"e sorde 'e ll'eredità. Â fine se scopre ca fuje proprio isse ad accirere 'e geniture d"e guagliune cu n'incendio. Aroppe che a custodia ce vene rata, cerca d'accirere e guagliune fermanno a macchina ncoppo' e binare d"o trieno. Ma loro riescono a devià o trieno. Dint'a tutta a storia, cerca sempre e rapì e guagliune cù mille travestimiente. [[Categurìa:Perzunaggie]] [[Categurìa:letteratura]] ot0vemco22e52oyfpgbscod1cjtj1g8 Appennino Campano 0 57783 674410 673235 2026-10-03T14:26:45Z Ciaurlec 3406 674410 wikitext text/x-wiki {{Catena montuosa |nommecatena = Appenino Campano |fiùra = [[Fiùra:Monti Picentini.jpg|265px]] |image_text = Monte Picentine |dimensione = |didascalia = |cuntinente = [[Europa]] |Mpresa_paise = {{ITA}} |catenaprencepale = [[Appennino meridionale]] |cima = [[Cervialto]] |altezza = 1810 |lunghezza = |larghezza = |superficie = |massiccio = [[Montevergine|Gruppo del Partenio]]<br/>[[Monti Picentini]]<br/>[[Taburno Camposauro]] |eta = |rocce = }} Ll'<nowiki/>'''Appennino Campano''' è chella parte e ll'[[Appennine]] ca curre d'â [[muntagna d'o Matese]] anfi a chella e [[muntagna 'e Conza|Conza]]. Nce stanne nu sacco e jonte dint'â chilla: a sell' e Arpaia 300 mietre e a sell' e Munteforte 647 mietre so e doje cchiù mpurtante e auniscn a chiana e [[Napule]] cu a [[Valle Caudina]] e a [[valle de ll'auto Sabbato]] rispettivamiente. [[Categurìa:Muntagne]] [[Categurìa:Baselecata]]licata]] [[Categurìa:Campania]] [[Categurìa:Mulise]] [[Categurìa:Puglia]] gtoxkl8w8uqzn3rptx8qev3tw2iyxib 674411 674410 2026-10-03T14:26:54Z Ciaurlec 3406 674411 wikitext text/x-wiki {{Catena montuosa |nommecatena = Appenino Campano |fiùra = [[Fiùra:Monti Picentini.jpg|265px]] |image_text = Monte Picentine |dimensione = |didascalia = |cuntinente = [[Europa]] |Mpresa_paise = {{ITA}} |catenaprencepale = [[Appennino meridionale]] |cima = [[Cervialto]] |altezza = 1810 |lunghezza = |larghezza = |superficie = |massiccio = [[Montevergine|Gruppo del Partenio]]<br/>[[Monti Picentini]]<br/>[[Taburno Camposauro]] |eta = |rocce = }} Ll'<nowiki/>'''Appennino Campano''' è chella parte e ll'[[Appennine]] ca curre d'â [[muntagna d'o Matese]] anfi a chella e [[muntagna 'e Conza|Conza]]. Nce stanne nu sacco e jonte dint'â chilla: a sell' e Arpaia 300 mietre e a sell' e Munteforte 647 mietre so e doje cchiù mpurtante e auniscn a chiana e [[Napule]] cu a [[Valle Caudina]] e a [[valle de ll'auto Sabbato]] rispettivamiente. [[Categurìa:Muntagne]] [[Categurìa:Baselecata]] [[Categurìa:Campania]] [[Categurìa:Mulise]] [[Categurìa:Puglia]] rqabwrk0p6jwndma0uq7kopjevozeds Pruvincia 'e Vercelli 0 58601 674399 641558 2026-10-03T14:01:39Z Ciaurlec 3406 674399 wikitext text/x-wiki {{Template:Pruvincia |nommepruvincia = Pruvincia 'e Vercelli |mpresa = [[File:Provincia di Vercelli-Stemma.png|100px]] |nommeufficiale = Provincia di Vercelli |stato = [[Italia]] |reggione = [[Piemunte]] |capoluoco = [[Vercelli]] |estenzione = 2088 |populazzione = 179 232 <small>(31.12.2011)</small> |denzita = 86 |commune = '''86''' comune |targa = VC |cap = 13100, 13010-13060 |prefisso = 015, 0161, 0163 |presiriente = Carlo Riva Vercellotti (PDL) <small>30.05.2011</small> |sito pruvincia = [http://www.provincia.vercelli.it/ provincia.vercelli.it] }} 'A '''pruvincia 'e Vercelli''' (''provincia ëd Vërsèj'' in piemuntese) è na pruvincia taliana r'ô [[Piemonte]] 'e 179.232 abbetante. Cunfina a nord c'â [[pruvincia 'e Verbano Cusio Ossola]] e c'â [[Svizzera]] ([[Cantone Vallese]]), a est c'â [[pruvincia 'e Novara]] e c'â [[Lummardia]] ([[pruvincia 'e Pavia]]), a sud c'â [[pruvincia 'e Alessandria]], a ovest c'â [[pruvincia 'e Torino]], 'a [[pruvincia 'e Biella]], e c'â [[Valle d'Aosta]]. Fuje nstetuita, c'â reforma d'ê cercuscrezziune pruvinciale d'ô guvierno 'e [[Benito Mussolini]] 'int'ô [[1927]] comme decreto riale N° 1 d'ô [[2 'e jennaro]], spartenno d'â [[pruvincia 'e Novara]] 'e ccercundarie 'e Vercelli, Biella e Varallo. Parte d'ô terretuorio pruvinciale se truova 'int'â Reserva naturale reggiunale d'ê Bbaragge. [[File:Vercelli in Italy.svg|150px]] ==Comune== * [[Alagna Valsesia]] * [[Albano Vercellese]] * [[Alice Castello]] * [[Arborio]] * [[Asigliano Vercellese]] * [[Balmuccia]] * [[Balocco]] * [[Bianzè]] * [[Boccioleto]] * [[Borgo Vercelli]] * [[Borgo d'Ale]] * [[Borgosesia]] * [[Breia]] * [[Buronzo]] * [[Campertogno]] * [[Carcoforo]] * [[Caresana]] * [[Caresanablot]] * [[Carisio]] * [[Casanova Elvo]] * [[Cellio]] * [[Cervatto]] * [[Cigliano]] * [[Civiasco]] * [[Collobiano]] * [[Costanzana]] * [[Cravagliana]] * [[Crescentino]] * [[Crova]] * [[Desana]] * [[Fobello]] * [[Fontanetto Po]] * [[Formigliana]] * [[Gattinara]] * [[Ghislarengo]] * [[Greggio (VC)|Greggio]] * [[Guardabosone]] * [[Lamporo]] * [[Lenta]] * [[Lignana]] * [[Livorno Ferraris]] * [[Lozzolo]] * [[Mollia]] * [[Moncrivello]] * [[Motta de' Conti]] * [[Olcenengo]] * [[Oldenico]] * [[Palazzolo Vercellese]] * [[Pertengo]] * [[Pezzana]] * [[Pila (VC)|Pila]] * [[Piode]] * [[Postua]] * [[Prarolo]] * [[Quarona]] * [[Quinto Vercellese]] * [[Rassa]] * [[Rima San Giuseppe]] * [[Rimasco]] * [[Rimella]] * [[Riva Valdobbia]] * [[Rive (VC)|Rive]] * [[Roasio]] * [[Ronsecco]] * [[Rossa (VC)|Rossa]] * [[Rovasenda]] * [[Sabbia (VC)|Sabbia]] * [[Salasco]] * [[Sali Vercellese]] * [[Saluggia]] * [[San Germano Vercellese]] * [[San Giacomo Vercellese]] * [[Santhià]] * [[Scopa (VC)|Scopa]] * [[Scopello]] * [[Serravalle Sesia]] * [[Stroppiana]] * [[Tricerro]] * [[Trino]] * [[Tronzano Vercellese]] * [[Valduggia]] * [[Varallo Sesia]] * [[Vercelli]] * [[Villarboit]] * [[Villata]] * [[Vocca]] {{Pruvincia 'e Vercelli}} [[Categurìa:Pruvincie d''o Piemunte]] k2inpzbtty9s0kfnq9qmr6bp1g4a3ro Wikipedia:Purtale Campania 4 58764 674387 658681 2026-10-03T13:49:42Z Ciaurlec 3406 674387 wikitext text/x-wiki {{Purtale:Campania/Testata}} {| style="border-spacing:8px;margin:0px -8px" |class="MainPageBG" style="width: 100%; border: 1px solid #A4D3EE; background-color: #ffffff; vertical-align: top; -moz-border-radius:0px" | {| width="100%" cellpadding="2" cellspacing="5" style="vertical-align:top; background-color:#ffffff; -moz-border-radius:5px" |-style="background-color: #E6ECFF; font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 100%; border: 1px solid #A4D3EE; text-align: left; padding-left: 7px; -moz-border-radius:5px" | <div style="float:right;">[[Image:Wikibar2.png]]</div><div style="float:left;">'A Wikipedia int'â lengua napulitana</div> |- | |rowspan="6" style="border:1px solid #6688AA;background:#EEEEEE;padding:10px;color:#000000" valign="top" width="55%"| [[Fiùra:Italy Regions Campania Map.png|right|200px|A Reggione Campania]] <div style="text-align:justify"> 'A '''Campania''' è na reggione 'e l'[[Italia]] Meridionale. Conta 5.804.000 abitanti e tène a denzità 'e pupulazione chiù auta dé regione italiane ma è a siconda, aropp{{v}}a [[Lummardìa]], pe' nummero totale 'e abitanti. O capo luogo sujo è [[Napule]]. è tuccata a ovest, sud-ovest cu 'o Mare Tirreno, a nord-ovest cu 'o [[Lazzio]], a nord cu 'o [[Mulise]], a nord-est cu 'a [[Pùglia]] e a est cu 'a [[Lucania]]. 'O nomme Campania vene d{{v}}o termene [[Lengua latina|latino]] ''campus'' ca vò dicere campagna e, pe mesca linguistica, d{{v}}o termene osco ''Kampanom'', cu cuje se 'ndicava l'area da zona d{{v}}a cità 'e [[Capua]]. <small>[[Campania|''Liegge tutto'']]</small> {{cartella|arancione |titolo=Squadre 'e pallone d{{v}}a Campania |link=Modello:Purtale:Campania/Pallone |logo=Wikipedia-logo-v2-nap.svg |contenuto={{Purtale:Campania/Pallone}} }} |style="border:#6688AA 1px solid;background:#D1D1E9;padding:10px" valign="top" height="10" width="45%"| ==== ''Luce su...'' ==== {{Alternate | {{Modello:Purtale:Campania/Luce su/1}} | {{Modello:Purtale:Campania/Luce su/6}} }} {{cartella|arancione |titolo=Pruvincie d{{v}}a Campania |link=Modello:Purtale:Campania/Pruvincie |logo=Wikipedia-logo-v2-nap.svg |contenuto={{Purtale:Campania/Pruvincie}} }} {{cartella|arancione |titolo=Patrimmonio 'e ll'umanità |link=Modello:Purtale:Campania/UNESCO |logo=Wikipedia-logo-v2-nap.svg |contenuto={{Purtale:Campania/UNESCO}} }} [[Categurìa:Campania|Ω]] [[Categurìa:Purtale]] 090qvn4wkg773nqhry50woleoyajv11 Tiësto 0 59152 674461 669307 2026-10-04T02:22:21Z Ciaurlec 3406 674461 wikitext text/x-wiki [[File:Tiësto4, Tallinn, 2007.jpg|thumb|right|250px|Tiësto, 2007]] '''Tiësto''', nomme d"art e' '''Tijs Michiel Verwest''' (Breda, Brabante Settentriunale, [[17 jennaro]] [[1969]]), è nu disc jockey e produttor [[Ulanna|olannese]]. È canusciuto soprattutto int{{v}}a [[múseca]] trance, nonostante, abbia poi avuto nu cagnamiente 'e stile producendo prencepalmente múseca house. Tiësto è nu dde DJ producer cchiù canusciute ed nu dde maggiore artiste dint"ambìt d"a múseca elettronice, oltre ad essere 'o dj cchiù pagato d"o [[munno]]. Possiede 'na casa discografica chiammatà ''Musical Freedom''. == Gl'inizie == Tìëst ha a' sua prima esperiènz into munno ra' museca all"ètà e' 16 annì, quann vienè chiammat ad esibìrs ad nu' drive-ìn ra' sua zonà, nu' clùb assaì notò int'a' sua cìttà natalè. Qui perfeziòn a' sua miscèl e' housè beàt e bass-heàvy groovès, sviluppànd nu' soùnd completamènt differènt ra e' melodiè ra' maggiòr partè dei dj olandès dell"epocà. Inizià nu' periòd ca' va dal 1985 sinò o' 1993 aro' Tiëstò divènt dj residènt in moltè discotèch olandesì. Subitò l'attenziòn e' na' prima casa discografìc ricadè su e' luì; cu chesta casa discograficà, Tiëstò prodùc a' sua prima seriè e' cd mix dal titolò ''Forbiddèn Paradise''. Vèrs a' mètà degli annì novantà, inizià a prodùrr trancè e duje annì dopò, into 1997, fondà insieme a [[Arny Bìnk]] a' casa discografìc ''Blàck Holè Recordìngs''. Propeto a' ''Blàck Holè Recordìngs'' e a' ''Magìk Muzìk'' sarànn e' casè discografìch ca' renderànn Tiëstò popolàr int{{v}}ambiènt ra' museca trancè. Versò o' ferni' degli annì novànt Tiëstò partecìp o' primò ID&T ''Innercìty pàrty''. {{purtale|Múseca}} {{Categurizzazione vitrina}} [[Categurìa:Disc jockey]] [[Categurìa:Olannese]] g5jjkzzii6m218fz6yhgg8p802u4k6q Stromboli 0 60437 674409 650288 2026-10-03T14:23:40Z Ciaurlec 3406 674409 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Stromboli121.jpg|thumb|right|300px|'Na veduta d"o Stromboli]] 'O '''Stromboli''' (''Struògnuli'' ppe [[Lengua siciliana|siciliano]], d"o [[lengua grieca|grieco]] Stroggyli, ''Στρογγύλη'' "truttula") è 'n [[isula]] e nu [[vurcano]] 'e ll'[[Italia]] dint'ê [[isule Eolie]], 'n [[Sicilia]]. 'O vurcano tene origgine 'e circa 40'000 [[anno|anne]] e è nu d"e cchiù attive d"o [[munno]]. Se truova dint'ô bacino [[Mar Tirreno|Tirreno]] d"o [[mar Mediterraneo]] ed è auto 'e 926 metre. [[Categurìa:Sicilia]] [[Categurìa:Vurcane 'e ll'Italia]] [[Categurìa:Isule taliane]] 3m450uovhc5sfqj2tsq1n7fu28un7xy Salento (zona giugrafica) 0 60503 674408 672519 2026-10-03T14:23:06Z Ciaurlec 3406 674408 wikitext text/x-wiki [[File:Zona-Salento-Posizione.png|thumb|206x206px|'A pusizzione d<nowiki>''o Salento int''</nowiki>a ll'Italia]] 'A '''penisula salentina''', dìtta '''Salento''', è 'a parte meridiunale d<nowiki>''</nowiki>a reggione [[Pùglia]], tra 'e pruvincie [[pruvincia 'e Lecce|'e Lecce]], [[pruvincia 'e Brinnese|'e Brinnese]] e [[Pruvincia 'e Taranto|'e Taranto]], situata 'n miezzo 'o [[mar Adriateco]] e 'o [[mar Jonio]]. 'E vertice ideale d<nowiki>''</nowiki>o Salento song: [[Taranto]], int<nowiki>''</nowiki>a pruvincia soja; Pilone, int<nowiki>''</nowiki>a zona 'e [[Ostuni]] int'‘a pruvincia 'e Brinnese; Santa Maria di Leuca, int<nowiki>''</nowiki>a pruvincia 'e Lecce. == 'E comune d<nowiki>''</nowiki>o Salento == [[File:Salento altimetria.jpg|thumb|196x196px|Carta fisica d<nowiki>''</nowiki>a penisula salentina]] === Pruvincia 'e Lecce === (tutt' 'a pruvincia) [[Acquarica del Capo]], [[Alessano]], [[Acquarica del Capo]], [[Alessano]], [[Alezio]], [[Alliste]], [[Andrano]], [[Aradeo]], [[Arnesano]], [[Bagnolo del Salento]], [[Botrugno]], [[Calimera]], [[Campi Salentina]], [[Cannole]], [[Caprarica di Lecce]], [[Carmiano]], [[Carpignano Salentino]], [[Casarano]], [[Castri di Lecce]], [[Castrignano de' Greci]], [[Castrignano del Capo]], [[Castro (LE)|Castro]], [[Cavallino (LE)|Cavallino]], [[Collepasso]], [[Copertino]], [[Corigliano d'Otranto]], [[Corsano]], [[Cursi]], [[Cutrofiano]], [[Diso]], [[Gagliano del Capo]], [[Galatina]], [[Galatone]], [[Gallipoli (LE)|Gallipoli]], [[Giuggianello]], [[Giurdignano]], [[Guagnano]], [[Lecce]], [[Lequile]], [[Leverano]], [[Lizzanello]], [[Maglie]], [[Martano]], [[Martignano]], [[Matino]], [[Melendugno]], [[Melissano]], [[Melpignano]], [[Miggiano]], [[Minervino di Lecce]], [[Monteroni di Lecce]], [[Montesano Salentino]], [[Morciano di Leuca]], [[Muro Leccese]], [[Nardò]], [[Neviano (LE)|Neviano]], [[Nociglia]], [[Novoli]], [[Ortelle]], [[Otranto]], [[Palmariggi]], [[Parabita]], [[Patù]], [[Poggiardo]], [[Porto Cesareo]], [[Presicce]], [[Racale]], [[Ruffano]], [[Salice Salentino]], [[Salve]], [[San Cassiano]], [[San Cesario di Lecce|San Cesario di Lecce]], [[San Donato di Lecce]], [[San Pietro in Lama]], [[Sanarica]], [[Sannicola]], [[Santa Cesarea Terme]], [[Scorrano]], [[Seclì]], [[Sogliano Cavour]], [[Soleto]], [[Specchia]], [[Spongano]], [[Squinzano]], [[Sternatia]], [[Supersano]], [[Surano]], [[Surbo]], [[Taurisano]], [[Taviano]], [[Tiggiano]], [[Trepuzzi]], [[Tricase]], [[Tuglie]], [[Ugento]], [[Uggiano la Chiesa]], [[Veglie]], [[Vernole]], [[Zollino]]. === Pruvincia 'e Brinnese === [[Brinnese]], [[Carovigno]], [[Cellino San Marco]], [[Ceglie Messapica]], [[Erchie]], [[Francavilla Fontana]], [[Latiano]], [[Mesagne]], [[Oria]], [[Ostuni]], [[San Donaci]], [[San Michele Salentino]], [[San Pancrazio Salentino]], [[San Pietro Vernotico]], [[San Vito dei Normanni]], [[Torchiarolo]], [[Torre Santa Susanna]], [[Villa Castelli]]. === Pruvincia 'e Taranto === [[Avetrana]], [[Carosino]], [[Faggiano]], [[Fragagnano]], [[Grottaglie]], [[Leporano]], [[Lizzano (TA)|Lizzano]], [[Manduria]], [[Maruggio]], [[Monteiasi]], [[Montemesola]], [[Monteparano]], [[Pulsano]], [[Roccaforzata]], [[San Giorgio Ionico]],[[San Marzano di San Giuseppe]], [[Sava (TA)|Sava]], [[Taranto]], [[Torricella (TA)|Torricella]]. == Pupulazzione == <div class="center"> {| class="wikitable" style="width:50%;" |- bgcolor="#EFEFEF" ! Zona ! Pupulazzione<br /> (ab) ! Estenzione<br /> (km²) ! Denzità<br /> (ab/km²) |- | '''[[Pruvincia 'e Lecce]]''' | align=center|815.387 | align=center|2.759,39 | align=center|295,5 |- | '''[[Pruvincia 'e Taranto]]''' <br /><small>(parte orientale)</small> | align=center|369.299 | align=center|913 | align=center|404,49 |- | '''[[Pruvincia 'e Brinnese]]''' <br /><small>(parte centro-meridiunale)</small> | align=center|352.283 | align=center|1.657 | align=center|212,6 |- |'''Totale Salento''' | align=center|'''1.536.969''' | align=center|'''5.329,39''' | align="center" |'''288,4''' |} </div> == Dialetto == [[File:Versioni dialetto salentino.jpg|thumb|left|239x239px|'E variante d<nowiki>''</nowiki>o dialetto salentino]] Int<nowiki>''</nowiki>o Salento se parla na variante d<nowiki>''</nowiki>a [[lengua siciliana]], ditta dialetto salentino (''dialettu salentinu''), ca càgna a siconna d<nowiki>''e zone e d''</nowiki>e pruvincie. == Gallaria == <gallery widths=200> image:Ilpunto più est d'italia.jpg|'A costa 'e [[Otranto]]: 'o comune cchiù urientale d'Italia image:Torre Sant'Andrea (Lecce).jpg|'A costa 'e Torre Sant'Andrea, comune 'e [[Melendugno]] image:Puglia Lecce3 tango7174.jpg|'A basileca 'e Santa Croce, [[Lecce]] image:Ostuni.jpg|'O centro storeco 'e [[Ostuni]] image:Castello Aragonese(Taranto).JPG|'O castiello aragunese 'e [[Taranto]] image:Gallipoli Città Vecchia.jpg|'O centro storeco 'e [[Gallipoli]] image:Leuca santuario.jpg|Santa Maria di Leuca, frazzione 'e [[Castrignano del Capo]] |Monumento ô marinaio d'Italia a [[Brinnese]] image:Santa Cesarea Terme dal mare.jpg|Vista 'e [[Santa Cesarea Terme]] </gallery> [[Categurìa:Puglia]] [[Categurìa:Territore]] qdjzpi1rlwzpfbdjugxrlv42ig9zob4 Marseca 0 60705 674406 647458 2026-10-03T14:21:05Z Ciaurlec 3406 674406 wikitext text/x-wiki {{quote|Né senza 'e Marse né cuntro 'e Marse se puo' triunfà|Nec sine Marsis nec contra Marsos triumphari posse|léngua=la}} 'A '''Marseca''' è na subreggione 'e ll'[[Abruzzo]] 'nterno, 'e 37 comune d'â [[pruvincia 'e L'Aquila]], cu 'ngopp'ê cumune cchiù granne 'a cità 'e [[Avezzano]], pure se 'o capoluoco storeco 'e [[Celano]] (''Caput Marsorum''). Se truova 'int'â chiana d'ô [[Fucino]], nfra 'o [[Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise]], la chiana 'e [[Carsoli]] e 'a cunca 'e [[Sulmona]]. == Storia == 'O terretuorio prenne 'o nomme d'â populazzione taleca ca nce abbetava a ll'epuca antica, 'e [[Marse]]. Chiste, ammiezzo d'ê uerre suciale d'ô I seculo a.C., scusajeno cchiù vôte ll'esercito rummano, quanno 'o Senato 'e Romma nnegaje 'a cettadenanza a 'e marse e a ll'ate popule aroppo anne e cullabburazzione melitare ca cheste êveno rato â [[Repubbreca Rommana]]. 'O terramoto d'â Marseca, canusciuto pure comme [[Terramoto d'Avezzano]], rato ca 'o capoluoco marsecano fuje 'a cità cchiù dammaggiata, nce fuje rint'ô [[1915]] a 'e 07:48 cu epicentro 'int'â cunca d'ô [[Fucino]]. Facette cchiù 'e 29.000 muorte. == Terretuorio == 'A Marseca se cumpone 'e chiste comune: [[Aielli]], [[Avezzano]], [[Balsorano]], [[Bisegna]], [[Canistro]], [[Capistrello]], [[Cappadocia (AQ)|Cappadocia]], [[Carsoli]], [[Castellafiume]], [[Celano]], [[Cerchio (AQ)|Cerchio]], [[Civitella Roveto]], [[Civita d'Antino]], [[Collarmele]], [[Collelongo]], [[Gioia dei Marsi]], [[Lecce nei Marsi]], [[Luco dei Marsi]], [[Magliano de' Marsi]], [[Massa d'Albe]], [[Morino]], [[Opi (AQ)|Opi]], [[Oricola]], [[Ortona dei Marsi]], [[Ortucchio]], [[Ovindoli]], [[Pereto]], [[Pescasseroli]], [[Pescina]], [[Rocca di Botte]], [[San Benedetto dei Marsi]], [[San Vincenzo Valle Roveto]], [[Sante Marie]], [[Scurcola Marsicana]], [[Tagliacozzo]], [[Trasacco]], [[Villavallelonga]]; pe' 130.000 abitante. 'Int'ô terretuorio suojo, â parte meridiunale, se truova 'o [[Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise]], famuso nfra 'e pparche d'ô munno pe' ll'opera 'e sarvauardia 'e anemale rare e menacciate, comme ll'[[Urzo bruno marsecano|urzo marsecano]] endemeco d'â zzona, 'a [[cammorza 'e ll'Abruzzo]], 'o [[lupo]] e âte. [[Categurìa:Abruzzo]] [[Categurìa:Territore]] 7xpmq8x4aii0lv6h776rkg9ym6mlkhv Modello:Porta 10 60929 674452 635268 2026-10-03T15:17:34Z Ciaurlec 3406 aggiunta categoria 674452 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Porta-capsa |titulo={{{titulo| {{grammar:genitive|{{PAGENAME}}}}}}} |link={{FULLPAGENAME}}/Testata |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }} {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%;" <!-- main navigation table, two column layout --> |- | style="width:60%;" valign="top" | <!-- main navigation table, left column --> {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/introduzzione|{{Porta-capsa |titulo=Introduzzione |link={{FULLPAGENAME}}/introduzzione |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/voceselezziunata|{{Porta-capsa |titulo=Voce selezziunata |link={{FULLPAGENAME}}/voceselezziunata |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/vvoceprencepale|{{Porta-capsa |titulo=Vvoce prencepale |link={{FULLPAGENAME}}/vvoceprencepale |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#if:{{{titulocapsa1|}}}|{{Porta-capsa |titulo={{{titulocapsa1}}} |link={{FULLPAGENAME}}/capsa1 |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#if:{{{titulocapsa2|}}}|{{Porta-capsa |titulo={{{titulocapsa2}}} |link={{FULLPAGENAME}}/capsa2 |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#if:{{{titulocapsa3|}}}|{{Porta-capsa |titulo={{{titulocapsa3}}} |link={{FULLPAGENAME}}/capsa3 |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#if:{{{titulocapsa4|}}}|{{Porta-capsa |titulo={{{titulocapsa4}}} |link={{FULLPAGENAME}}/capsa4 |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#ifeq:{{{sapeleft|}}}|yes|{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/sape|{{Porta-capsa |titulo='O sape … ? |link={{FULLPAGENAME}}/sape |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}|}}{{#ifeq:{{{collaborazzioneleft|}}}|yes|{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/collaborazzione|{{Porta-capsa |titulo=Collaborazzione |link={{FULLPAGENAME}}/collaborazzione |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}|}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/portealleate|{{Porta-capsa |titulo=Porte alleate |link={{FULLPAGENAME}}/portealleate |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}} | style="width:1%;" | | style="width:40%;" valign="top" | <!-- main navigation table, right column --> {{#if:{{{fiùraselezziunata|}}}|{{Porta-capsa |titulo=Fiùra selezziunata |inline=[[Image:{{{fiùraselezziunata}}}|thumb|center|{{{descrizzionefiùreselezziunate}}}]] |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/categurìe|{{Porta-capsa |titulo=Categurìe |link={{FULLPAGENAME}}/categurìe |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#ifeq:{{{sapeleft|}}}|yes||{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/sape|{{Porta-capsa |titulo='O sape … ? |link={{FULLPAGENAME}}/sape |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}}}{{#ifeq:{{{jonteesterneright|}}}|yes|{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/jonteesterne|{{Porta-capsa |titulo=Jonte esterne |link={{FULLPAGENAME}}/jonteesterne |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}||}}}}{{#ifeq:{{{collaborazzioneleft|}}}|yes||{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/collaborazzione|{{Porta-capsa |titulo=Collaborazzione |link={{FULLPAGENAME}}/collaborazzione |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/paggenempurtante|{{Porta-capsa |titulo=Paggene mpurtante |link={{FULLPAGENAME}}/paggenempurtante |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/utente|{{Porta-capsa |titulo=Utente |link={{FULLPAGENAME}}/utente |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{Porta-capsa |titulo=Può ajùta |inline={{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/introduzzione||*[[{{FULLPAGENAME}}/introduzzione|Introduzzione]] cria.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/voceselezziunata||*[[{{FULLPAGENAME}}/voceselezziunata|Voce selezziunata]] adde.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/vvoceprencepale||*[[{{FULLPAGENAME}}/vvoceprencepale|Vvoce prencepale]] adde.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/portealleate||*[[{{FULLPAGENAME}}/portealleate|Jonte a purtale alleate]] adde.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/wikimedia||*[[{{FULLPAGENAME}}/wikimedia|Jonte ê pruggiette Wikimedia]] adde.}}{{#if:{{{fiùraselezziunata|}}}||*<span class="plainlinks">[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} Fiùre selezziunate]</span> adde (vere [[Modello:Porta|descrizzione modello]]).}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/categurìe||*[[{{FULLPAGENAME}}/categurìe|Arbere d"e categurìe]] adde.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/sape||*[[{{FULLPAGENAME}}/sape|Capsa "'o sape?"]] adde.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/collaborazzione||*[[{{FULLPAGENAME}}/collaborazzione|Collaborazzione]] adde.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/paggenempurtante||*[[{{FULLPAGENAME}}/paggenempurtante|Ennece paggene mpurtante]] adde.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/utente||*[[{{FULLPAGENAME}}/utente|Ennece utente]] cria.}}{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/ajùta|{{:{{FULLPAGENAME}}/ajùta}} *<span class="plainlinks">[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/ajùta|action=edit}} Ajùta]</span> adde.|*[[{{FULLPAGENAME}}/ajùta|Ajùta]] adde.}} |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }} |} <!-- main navigation table end --> {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/wikimedia|{{Porta-capsa |titulo=Wikimedia |link={{FULLPAGENAME}}/wikimedia |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}{{#ifeq:{{{jonteesterneright|}}}|yes||{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/jonteesterne|{{Porta-capsa |titulo=Jonte esterne |link={{FULLPAGENAME}}/jonteesterne |titleforeground={{{titleforeground|#000000}}} |titlebackground={{{titlebackground|#cccccc}}} |titlestyling={{{titlestyling|}}} |boxbackground={{{boxbackground|#ffffff}}} |bordercolor={{{bordercolor|#cccccc}}} }}|}}}} __NOTOC__ </includeonly><noinclude> == Auso d"o modello == Pe ausa, deve scrive chisto: <nowiki>{{</nowiki>Porta |titulo= ''titulo purtale, scrive a inizzio paggena nun sempe necessare'' |fiùraselezziunata= ''nomme fiùra, '''sine''' "Fiùra:" nun necessare'' |descrizzionefiùreselezziunate= ''descrizzione fiùre nun necessare pe tutte fiùre'' |titleforeground= ''culore nun necessare'' |titlebackground= ''culore nun necessare'' |titlestyling= ''style nun necessare'' |boxbackground= ''culore nun necessare'' |bordercolor= ''culore nun necessare'' |sapeleft=yes ''mette capsa "'o sape" int'â culonna senista nun necessare'' |collaborazzioneleft=yes ''mette capsa "collaborazzione" int'â culonna senista / nun necessare'' |jonteesterneright=yes ''mette capsa "jonte esterne" int'â culonna destra / nun necessare'' |titulocapsa1=Puliteca Spagnuola ''nun necessare'' |titulocapsa2=Storia Spagnuola ''nun necessare'' |titulocapsa3=Giugrafia Spagnuola ''nun necessare'' |titulocapsa4=Cultura Spagnuola ''nun necessare'' <nowiki>}}</nowiki> [[Categoria:Purtale|!]] [[Categurìa:Template]] </noinclude> azwm9s4oo71vjayk225s30u5dpx2zui Salvador Dalí 0 61267 674457 649838 2026-10-04T02:17:42Z Ciaurlec 3406 674457 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Salvador Dali NYWTS.jpg|thumb|250px|Salvador Dalí int'ô 1965]] '''Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech''', marchese 'e Púbol ([[Figueres]], [[11 'e majo]] [[1904]] – Figueres, [[23 'e jennaro]] [[1989]]), fuje nu [[Pettore|pittore]], [[Scultura|scultore]], [[scrittore]], [[cineasta]], [[designer]] e [[sceneggiatore]] [[Spagna|spagnuolo]]. Dalí fuje nu pittore tecnicamente abbele e nu [[disegno|disegnatore]] bbuono assaie<ref>S. Dalí - M. Vescovo, ''Salvator Dalí: la vita è sogno'', Electa, Milano, 1996.</ref> ma è celebre anche pe' 'e immaggene suggestive e bizzarre d"e sue opere [[surrealismo|surrealiste]]. 'O tocco pettoreco speciale sujo fuje attribuito a ll'nfluenza c'avettero ncopp'â isso 'e maestre d'ô[[Rinascimiento]]<ref>[http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html Phelan, Joseph, ''The Salvador Dalí Show]</ref><ref name=Dali>Dalí, Salvador. (2000) ''Dalí: 16 Art Stickers'', Courier Dover Publications. ISBN 0-486-41074-9.</ref>. Facette na d{{v}}e opere cchiù famuse suje, ''[[La persistenza della memoria]]'', int'ô [[1931]]. 'O talento artisteco 'e Dalí trovò espressione 'nta svariate ambite, comm{{v}}o [[cinema|mbruogli int'ô lenzuolo]], 'a [[scultura]] e 'a [[fotografia]], purtannolo a collaborà c'artiste 'e ogne setture. == Nutarelle == <references> [[Categurìa:Pitture]] [[Categurìa:Spagnuole]] 4vgze509skf0fgsm6nbxd3netph51qu Funtana d' 'a Barcaccia 0 61599 674417 638279 2026-10-03T14:38:35Z Ciaurlec 3406 674417 wikitext text/x-wiki {{orfano}} [[Fiùra:Barcaccia.JPG|thumb|'A '''funtana d' 'a Barcaccia''' annanz'a Piazza 'e Spagna]] 'A '''Funtana d' 'a Barcaccia''' è na fonte 'e [[Roma]], mpizzata int' 'a [[Piazza 'e Spagna]], annanz' 'a scaline 'e [[Trinità d' 'e Munte]], chiammata accussì pecché facess'arricurdà a na varca. Sta funtana fuje criata int'a [[1627]] e 'a fraveca fernette int'a [[1629]]. Se dice ca sta fatica pigliasse ispirazione 'e ll'arrivata 'e na varca pe' tramente ca succerete na forte crisciuta d' 'o [[Tevere]] int'a [[1598]]. Stu fattariello facette ca 'o papa [[Urbano VIII]] urdinasse ca [[Pietro Bernini]], ajutato d' 'o figlio [[Gian Lorenzo Bernini|Gian Lorenzo]] ngignassero na fonte. 'E Bernini faticajeno annanz'a nu cuofeno 'e difficortà tecniche, pe' bbìa d' 'a pressione vascia 'e ll'acqua ca passava pe' ll'[[Aqua Virgo|Acqua Vergine]] (acquedotto) int'a chillu pizzo. Llànno nun se putevano miette sciumme o llenze r'acqua a pressione, picciò se facette na vasca cchiù vascia c' 'a varca, ca jettasse nu poco d'acqua annanze e arreto. {{Coord|41|54|21|N|12|28|56.25|E|region:IT_type:landmark|display=title}} [[Categurìa:Romma]] [[Categurìa:monumente]] 8fmny8b0nzofcoidsm8g8ra3ds23gxw Archemède 0 62463 674463 658012 2026-10-04T02:24:34Z Ciaurlec 3406 674463 wikitext text/x-wiki {{Variante|LAZ}} [[File:Domenico-Fetti Archimedes 1620.jpg|thumb|Archemède dénd'a ne quadre de [[Domenico Fetti]] (1620)]] {{quote|Damme na lèva é t'ase gle munne!|Archimède, ''Archimedis opera omnia III, Prolegomena XCV''|Vectis mihi et ego commovebo mundi!|lingua=la}} '''Archemède de Seracusa''' (pe grèche andiche Ἀρχιμήδης, ''Archimédēs''; [[Siracusa|Seracusa]], 287 a.C. circa - [[Siracusa|Seracusa]], 212 a.C.) è štate ne matemáteche, físeche é ammendore seracusane. Cunzederate comm'a une e gle cchiù ruosse [[scienziate]] é matemátece de la štòria, gle chendrebbute d'Archemède vave da la [[giumetría]] a l'[[idroštáteca]], da l'[[òtteca]] a la [[meccáneca (físeca)|meccáneca]]. Fòtte capace de calculà la seperfice é gle velume de la [[sfèra]] é ammaggenétte [[Prengipie d’Archemède|le légge che rèulane gle galleggiamènde de gle cuorpe]]. Ngambe [[ngegnería|ngegneríšteche]], Archemède scheprétte é addeprétte gle prengipie de fenzienamènde de le [[lèva (físeca)|lève]] é gle štésse nome sié è asseciate a ne muare e máchene é meccanisme, comm'a la [[vite d’Archemède]], pe fa capì quélle ch'è štate capace d'ammendà. Le máchene da uèrra ch'Archemède fòra ammendate p'arrajetà Seracusa da gl'[[Assèdie de Seracusa (212 p.C.)|assèdie romane]] remánene mméce angora mešteriose. La vita d'Archemède è recurdata attraviérze assá scritte, ccavvòta de ríggene debbiosa, ch'ave permisse a cheštruì la nemmenata de gle scenziate ngap'a l’aggènde. Presèmbie, è remašta famosa la paròla εὕρηκα! (''hèureka!'' - sò trevate!) ch'allecchétte dòppe èsse schepiérte gle prengipie che pòrta gle nome sié. [[Categurìa:Matematece greche antiche]] [[Categurìa:Fisece greche antiche]] [[Categurìa:Nventure greche antiche]] [[Categurìa:Scienzia]] t63phv7h9arigeoftp9ruynq16llqb3 Pescina 0 63166 674416 667508 2026-10-03T14:37:13Z Ciaurlec 3406 674416 wikitext text/x-wiki {{nota disambigua|'o comune d'â pruvencia 'e ll'Aquela|[[Pescina (AQ)]]}} [[File:Galleria borbonica - Cistern (Naples).jpg|thumb|Na pescina rinascimentale dint'â [[Galleria Burboneca]], [[Napule]].]] Na '''pescìna''' è nu contenitore p'e [[Liqueto|lliquete]], primm{{v}}e tutto pe ll'[[acqua]], ma poie s'è ausato pe ate lliquete pe mmutive d'ô magnà. ==Storia== 'E ppescine pe ll'acqua s'hanno ausàte 'a sempe, e ncopp'a tutto addò nun ce steveno sciummi o ate acquìglie pe vévërë. [[Categurìa:architettura]] [[Categurìa:sport]] i0t118mhuc1s7hqxilgmmc47wpqe49v Anea 0 64216 674420 673864 2026-10-03T14:45:17Z Ciaurlec 3406 levato dalle categorie meno specifiche 674420 wikitext text/x-wiki Int’â [[mitologgia]] grieca e rummana, '''Anèa''' (grieco antico Αἰνείας, latino ''Ænēas'', taliano ''Enèa'') fuje nu nuòbbule nâ cità di Troja. Era figlio dô nuobbule Anchìse e dâ dea [[Venere (dea)|Vènere]]. Anea scappaje dâ cità di Troja e venètte anfi l’Italia, addò pigliaje pe mmuglièra ’a prencepessa Lavinia, figlia dô rre Latino. [[Categurìa:Perzunaggie]] [[Categurìa:Mitologgia grieca]] [[Categurìa:Mitologgia rummana]] 3fj25ho5jm9jihmpxzld5vmxuvqrqi9 Lussemburgo 0 64348 674445 661420 2026-10-03T15:06:32Z Ciaurlec 3406 674445 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}} {{Stato |nommeCorrente = Lussemburgo |nommeCompleto = Granducat d'o' Lussemburg |nommeUfficiale = Gran-Duché du Luxembourg |linkBannera = Flag of Luxembourg.svg |paginaBannera = Bannera lussemburghese |linkMpresa = Greater-Coat-of-Arms-of-Luxembourg.svg |paginaMpresa = Stemme d'o' Lussemburgo |linkLocalizzazione = EU-Luxembourg.svg |linkMappa = Luxembourg-CIA WFB Map.png |motto = Mir wëlle bleiwe wat mir sinn<br>([[Lengua taliana|it.]] ''Vogliamo rimanere ciò che siamo'') |lengua = [[Lengua franze|Franzese]], [[Lengua lussemburghese|Lussemburghese]] |altrelingue = [[Lengua germanese|germanese]] |capitale = [[Lussemburgo]] |capitaleAbitanti = 4&nbsp;258 |capitaleAbitantiAnno = 31-12-2011 |anni dalla fondazione = Anni dalla fondazione |anninumero = 1706 d.F.R. |guvierno = [[monnarchia parlamentare]] |presirente = [[Enric d'u' Lussemburg]] |primmoMenisto = Xavier Bettel |elenco capi di governo = [[Primi ministri del Lussemburgo|Primo ministro]] |indipendenza = [[19 'e aprile]] do' [[1839]] (da l'[[Pais Vasce]])<br /> 11 'e maggio do'1867 (da la [[Germania]]) |ingressoONU = paìs funnatore |superficieTotale = 2586 |superficieOrdine = 180 |superficieAcqua = trascurabbile |populazzioneTotale = 602'005 |populazzioneAnno = 2018 |populazzioneOrdine = 169 |populazzioneDenzita = 519,97 |cuntinente = [[Europa]] |orario = [[UTC+1]] |PIL=68770 |PILValuta= $ |PILAnno= 2018 |PILOrdine= 73 |PILprocapite=114&nbsp;234 |PILprocapiteValuta= $ |PILprocapiteAnno= 2018 |PILprocapiteOrdine= 1 |valuta = [[Euro]] |energia = <!-- consumo di energia pro capite - non scrivere kW/ab. che viene scritto già dal template - (consumo annuo totale in kWh diviso gli abitanti/365gg/24h) --> |tld = [[.lu]] |telefono = +352 |targa = LU, LUX |inno = ''[[Ons eemecht]]'' |festa = [[23 'e giugnio]] |note = <sup>1</sup>È uno d' 'e 51 State c'hanno dato vita a ll'[[ONU]] ind'ô [[1945]]. }} 'O '''Granducat d'o' Lussemburg''' è nu [[stato]] piccerillo (2586&nbsp;km², 602.005 abbetante, capitale è  [[Lussemburgo (cità)]]) 'e l'[[Europa]] d'o miezo. Lussemburgo sta o' ciendre e l'[[Europa]], e cunfina c'a' [[Germania]] a est, c'a' [[Franza]] a sud e c'o' [[Belge]] 'o nord. ==Storie== 'O Lussemburgo facev part d'u' Regne unite d'e' Pais Vasce e d'la Confederazzion Germanese. ==Giugrafia== 'O Lussemburg non tin 'o mar. [[Categurìa:State]] e7llssd75u8y92t5dlu71u7md4mtbcq Belize 0 64350 674440 665830 2026-10-03T15:04:42Z Ciaurlec 3406 674440 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}} {{Stato |nommeCorrente = Belize |nommeCompleto = Belize |nommeUfficiale = Belize |linkBannera = Flag of Belize.svg |paginaBannera = Bannera beliziana |linkMpresa = Coat_of_arms_of_Belize.svg |paginaMpresa = Mpresa d'o' Belize |linkLocalizzazione = BLZ_orthographic.svg |linkMappa = Belize-CIA WFB Map.png |motto = Sub Umbra Floreo <br>([[Lengua taliana|it.]] ''Prospero sotto l'ombra'') |lengua = [[Lengua ngrese|ngrese]] |altrelingue = [[Lengua spagnola]] |capitale = [[Belmopan]] |anni dalla fondazione = Anni dalla fondazione |anninumero = 1706 d.F.R. |guvierno = [[monnarchia parlamentare]] |presirente = [[Carlu III]] |primmoMenisto = [[Johnny Briceño]] |elenco capi di governo = [[Primi ministri del Lussemburgo|Primo ministro]] |indipendenza = [[21 'e settembre]] do' [[1981]] (da la [[Gran Vretagna]]) |ingressoONU = 25 settembre 1981 |superficieTotale = 22965 |superficieOrdine = 145 |superficieAcqua = 0,7% |populazzioneTotale = 377'968 |populazzioneAnno = 2018 |populazzioneDenzita = 15,4 |cuntinente = [[America centrale]] |orario = [[UTC-6]] |PIL=1579 milioni |PILValuta= $ |PILAnno= 2012 |PILOrdine= 168 |PILprocapite=4&nbsp;610 |PILprocapiteValuta= $ |PILprocapiteAnno= 2012 |PILprocapiteOrdine= 101 |valuta = [[Dollaro beliziano]] |energia = <!-- consumo di energia pro capite - non scrivere kW/ab. che viene scritto già dal template - (consumo annuo totale in kWh diviso gli abitanti/365gg/24h) --> |tld = [[.bz]] |telefono = +501 |targa = BZ |inno = ''[[Land of the free]]'', [[God save The King]] |festa = [[21 'e settembre]] }} 'O '''Belize''' è nu [[stato]] 'e l'[[America]] d'o miezo. 'O Belize ste 'ngopp 'o mar d'l [[Caraibi]], e cunfina c'o' [[Messico]] a nord e c'o' [[Guatemala]] 'o sud-ovest. ==Storie== 'O Belize facev part d'o' Honduras Britannico. [[Categurìa:State]] f912l47u04fnyc6uyzumpqz57utieef Guatemala 0 64351 674442 661926 2026-10-03T15:05:30Z Ciaurlec 3406 674442 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}} {{Stato |nommeCorrente = Guatemala |nommeCompleto = Repubbreca d'o' Guatemala |nommeUfficiale = República de Guatemala |linkBannera = Flag of Guatemala.svg |paginaBannera = Bannera guatelmateca |linkMpresa = Coat of arms of Guatemala.svg |paginaMpresa = Mpresa d'o' Guatemala |linkLocalizzazione = Guatemala_(orthographic_projection).svg |linkMappa = Guatemala-CIA WFB Map.png |motto = El libre crezca fecundo <br>([[Lengua taliana|it.]] ''La libertà cresca feconda'') |lengua = [[Lengua spagnola]] |altrelingue = lengue 'ndigene |capitale = [[Cità del Guatemala]] |anni dalla fondazione = Anni dalla fondazione |anninumero = 1706 d.F.R. |guvierno = [[Repubbreca parlamentare]] |presirente = [[Alejandro Giammattei]] |indipendenza = [[15 'e settembre]] do' [[1831]] |ingressoONU = 21 novembre 1945 |superficieTotale = 108889 |superficieOrdine = 103 |superficieAcqua = 0,4% |populazzioneTotale = 17'679'735 |populazzioneAnno = 2019 |populazzioneDenzita = 162 |populazzioneOrdine = 66 |cuntinente = [[America centrale]] |orario = [[UTC-6]] |PIL= 50 234 milioni |PILValuta= $ |PILAnno= 2012 |PILOrdine= 788 |PILprocapite=3&nbsp;326 |PILprocapiteValuta= $ |PILprocapiteAnno= 2012 |PILprocapiteOrdine= 120 |valuta = [[Quetzal guatemalteco]] |energia = <!-- consumo di energia pro capite - non scrivere kW/ab. che viene scritto già dal template - (consumo annuo totale in kWh diviso gli abitanti/365gg/24h) --> |tld = [[.gt]] |telefono = +502 |targa = GT |inno = ''[[Guatemala feliz]]'' |festa = [[21 'e settembre]] }} 'O '''Guatemala''' è nu [[stato]] 'e l'[[America]] d'o miezo. O' Guatemala ste 'ngopp 'o mar d'i [[Caraibi]] ad est e 'ngopp 'o Oceano Pacifico ad ovest, e cunfina c'o' [[Messico]] a nord ovest, c'o' [[Belize]] ad est, c'o' [[Honduras]] 'o sud-ovest e c'o' [[El Salvador]] a sud-est ==Storie== 'O Guatemala facev pparte d'a' Argentina. <br><gallery caption="Guatemala"> Guatemala City-26-Bahn durch Strasse-1980-gje.jpg|Guatemala City Antigua-10-Markt-1980-gje.jpg|Antigua Chichicastenango-20-Markt-Textilstand-1980-gje.jpg|Chichicastenango Panajachel-02-Kirche-Gringo-Markt-1980-gje.jpg|Panajachel Quirigua-10-Zoomorph-1980-gje.jpg|Quirigua Tikal-06-2. Pyramide des Hauptplatzes-1980-gje.jpg|Tikal Santiago Atitlan-24-Maedchen mit Puppen-1980-gje.jpg|Santiago Atitlan Solola-02-Blick auf Atitlan-See-1980-gje.jpg|Solola </gallery> [[Categurìa:State]] fg7xivvfrih8n18b3wfee9kzirjsfzu Honduras 0 64355 674443 672243 2026-10-03T15:05:42Z Ciaurlec 3406 674443 wikitext text/x-wiki {{variante|PUG}} {{Stato |nommeCorrente = Honduras |nommeCompleto = Repubbreca d"o Honduras |nommeUfficiale = República de Honduras |linkBannera = Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg |paginaBannera = Bannera onduregna |linkMpresa = Coat_of_arms_of_Honduras.svg |paginaMpresa = Mpresa d'o' Honduras |linkLocalizzazione = Honduras (orthographic projection).svg |linkMappa = Honduras map (en).gif |motto = {{es}} Libre, soberana, indipendiente. Libertà, sovrana, indipendente.[[lengua taliana|ital.]] |lengua = [[Lengua spagnola|spagnolo]] |capitale =[[Tegucigalpa]] |capitaleCrestiane = 1.051.600 |capitaleCrestianeAnno = 2016 |guvierno = [[Repubbreca presirenziale]] |presirente = [[Juan Orlando Hernandez]] |indipendenza = [[15 'e settembre]] [[1821]] |ingressoONU = [[14 dicembre]] [[1955]]<br />miembro funnatore |superficieTotale = 112.492 |superficieOrdine = 101 |superficieAcqua = trascurabbile |populazzioneTotale = 8.721.014 |populazzioneAnno = dicembre 2016 |populazzioneOrdine = 93 |populazzioneDenzita = 78 |populazzioneDenzitaOrdine = ? |cuntinente = [[America d"o miezo]] |orario = [[Tempo Coordinato Universale|UTC]] -6 |PIL = 18.500 milioni |PILValuta = $ |PILAnno = 2012 |PILOrdine = 108 |PILprocapite = 2331 |PILprocapiteValuta = $ |PILprocapiteAnno = 2012 |PILprocapiteOrdine = 130 |valuta = [[Lempira]] |tld = [[.hn]] |telefono = +504 |targa = HN |inno = [[Himno nacional de Honduras]] |festa = [[15 'e settembre]] |note = <references/> }} L''''Honduras''' è na [[repubbreca]] 'e ll'[[Ammerica]] d"o miezo. Cunfina cu [[Nicaragua]], co' [[El Salvador]] e co' [[Guatemala]] e se truva ncopp{{v}}o mar de' Carraibi e 'ncopp 'o Oceano. [[Categurìa:State]] khdm5et7v4iylfgr4nkkh7brttw5tqn El Salvador 0 64356 674441 661441 2026-10-03T15:05:11Z Ciaurlec 3406 674441 wikitext text/x-wiki {{variante|PUG}} {{Stato |nommeCorrente = El Salvador |nommeCompleto = Repubbreca d"El Salvador |nommeUfficiale = República de El Salvador |linkBannera = Flag of El Salvador.svg |paginaBannera = Bannera d'El Salvador |linkMpresa = Coat of arms of El Salvador.svg |paginaMpresa = Mpresa d'El Salvador |linkLocalizzazione = El_Salvador_(orthographic_projection).svg |linkMappa = El Salvador-CIA WFB Map.png |motto = {{es}} Dios, Union y Libertad. <br /> {{it}} Dio, Unione e Libertà |lengua = [[Lengua spagnola|spagnolo]] |capitale =[[San Salvador]] |capitaleCrestiane = 1.773.436 |capitaleCrestianeAnno = 2015 |guvierno = [[Repubbreca presirenziale]] |presirente = [[Nayib Bukele]] |indipendenza = [[15 'e settembre]] [[1821]] |ingressoONU = [[24 ottobre]] [[1955]]<br />miembro funnatore |superficieTotale = 21.041 |superficieOrdine = 148 |superficieAcqua = 1,5 |populazzioneTotale = 6.520.675 |populazzioneAnno = 2016 |populazzioneOrdine = 104 |populazzioneDenzita = 294 |populazzioneDenzitaOrdine = ? |cuntinente = [[America d"o miezo]] |orario = [[Tempo Coordinato Universale|UTC]] -6 |PIL = 23.864 milioni |PILValuta = $ |PILAnno = 2012 |PILOrdine = 101 |PILprocapite = 3788 |PILprocapiteValuta = $ |PILprocapiteAnno = 2012 |PILprocapiteOrdine = 109 |valuta = [[Dollaro ammericano]] |tld = [[.sv]] |telefono = +503 |targa = SV |inno = [[Himno nacional de El Salvador]] |festa = [[15 'e settembre]] |note = <references/> }} '''El Salvador''' è na [[repubbreca]] 'e ll'[[Ammerica]] d"o miezo. Cunfina cu [[Guatemala]], co' [[Honduras]] e se truva 'ncopp 'o Oceano Pacifici. ==Storia== Facev pparte d"a Pprovince unite d"Ammerica d"o miezo [[Categurìa:State]] pxqthqlvyz4hpwhr8af45077976w3m0 Pelé 0 64357 674425 666815 2026-10-03T14:54:23Z Ciaurlec 3406 674425 wikitext text/x-wiki {{variante|PUG}} [[File:Pelé Schiphol 1963.jpg|thumb|right|250px|Pelé dint'ô 1963]] '''Edson Arantes do Nascimento''' ([[Tres Coraçoes]], [[23 'e ottovre|23 'e ottobre]] [[1940]] – [[San Paulo]], [[29 'e dicembre]] [[2022]]) canusciuto dint'ô munno comme '''Pelé''' fuje nu jucatore d"e pallone. A jiss u chiammevn 'o rej e je nu jucatore trasuto dint'alla storia comme jun fra l'jucator cchiù furt d'u munno ntero. Ppartoj c"u [[Santos]] e vinz la coppa d"o munno c"a Nazzionale d"o Bbrasile. Je u jucator cchiù fort d"u XX secolo p"a FIFA. ==Biografia== Jiss nascioj durand la [[Sicunna guerra munniale]] e prdoj nu cmbagn da pccridd. C nu picch d cuoll fu vist e dvenn u cchiù fort d"u munno intero. [[Categurìa:jucature 'e pallone brasiliane]] pmn7w91ciip0hruumuc72rso80h904u Alfredo Di Stefano 0 64358 674439 669452 2026-10-03T15:03:38Z Ciaurlec 3406 674439 wikitext text/x-wiki {{variante|PUG}} {{stub}} [[File:Distefano eg 1958.jpg|thumb|right|250px|Di Stefano (1958).]] '''Alfredo Stéfano Di Stéfano Laulhé''' canusciuto sulamente comme '''Alfredo Di Stefano''' ([[Buenos Aires]], [[4 'e luglio]] [[1946]] - [[Madrid]] [[7 'e luglio]] [[2014]]) è stato nu jucatore d"o pallone argentino naturalizzato spagnolo, c"a giucato c"o Real Madrid e c"a Nazzionale argentina e c"a Nazzionale spagnula. Jiss è cunziderato 1 tra gli attaccanti cchiù furt d"o munno. [[Categurìa:jucature 'e pallone argentine]] njn5tghengye8sstwfhz1ogeo6pi8gt Pruvincia 'e Bari 0 64365 674449 661499 2026-10-03T15:08:13Z Ciaurlec 3406 674449 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}} {{Template:Pruvincia|nommepruvincia = Provincia dë Barë |mpresa = [[Immagine:Provincia di Bari-Stemma.svg|100px]] |nommeufficiale = Bari <!-- [[Italia]] --> |stato = [[Italia]] <!-- di Brescia --> |reggione = [[Puglia]] |capoluoco = [[Bari]] <!-- --> |estenzione = 3.825 |populazzione = 1.252.557 <small>(31.12.2006)</small> |denzita = 327,47 |targa = BA |prefisso = 080 <!-- 030 --> |presiriente = [[Antonio Decaro]] <!-- --> |sito pruvincia = [http://www.provincia.bari.it provincia.bari.it] }} '''La Provingë dë Barë''' je na ex provingë [[Italia|taliana]], d'o [[2015]] [[Città metropolitana]]. U capoluogghë je [[Bari|Barë]], u comun cchiù grann dë tuttë la [[Puglia|Pugghië]]. Kessë condë 320.000 abbëtantë queusë. Rindë a la provingë n'gë stonnë 700.000 crëstiëunë pë 41 comunë chë rë rispëttivë frazzionë. La Provingë teinë la provingë dë Barlettë-Jandrijë-Treunë aou nordë, la Lucanjë a ovest, u meurë Adriatëchë aou est ë rë provingë de Brinnësë e Tarandë aou sudd. ==Geografijë== La Provingë dë Barë nanë teinë leughë e së tagghë in 2 ppartë: u nord-barese e u sud-barese. Au nord n'gë stonnë Barë, [[Altamura|Altamiurë]], [[Bitonto|Vëtondë]], [[Corato|Corëutë]], [[Gravina in Puglia|Gravoinë]] e [[Molfetta|Molfettë]] ca superënë rë 50.000 abbëtantë. Au sud, schkittë [[Monopoli|Monopëlë]] arrivë a kessa cifrë. Au sud, n'gë sté la Vallë d'Itrijë e la Terrë dë rë Truddë. U terrëtorijë facev partë dë la Terrë andoichë dë Barë. Rë Murgë rëcoprënë la zonë occidentalë d'u territorijë provingiale, ca je ricchë dë fijumë sotteranijë e dë gravoinë e canyon. U acquedottë (fra rë cchiù grannë jindë all'Europë) je pë kussë fattë alimendeutë da fijumë lucani e campani. ==Agricoltura== Jindë alla provingë sondë sviluppeutë rë coltivazziunë dë rë alojë pë d'ugghë (vëtëndoisë, [[Giovinazzo|scëvenazzoisë]] e coratinë) e dulëcë (dë [[Sannicandro di Bari|Sannicandrë]]). Powë stonnë l'jiuvë pë u voinë (Gravoinë, [[Ruvo di Puglia|Rijuvë]], [[Adelfia|Adelfijë]], [[Noicattaro|Noicattërë]], [[Rutigliano|Rutigghieunë]], [[Locorotondo|Lochërotondë]]), rë fioronë (Scëvënazzë), rë ciljiegë ([[Turi|Tijurë]]), rë përchuchë e rë aminuë. ==Turismë== Re città cchiù vësëteutë sondë Barë, Vëtondë, Altamijurë, Monopëlë, e Alberobello. ==Comuni== * [[Acquaviva delle Fonti]] * [[Adelfia]] * [[Alberobello]] * [[Altamura]] * [[Bari]] * [[Binetto]] * [[Bitetto]] * [[Bitonto]] * [[Bitritto]] * [[Capurso]] * [[Casamassima]] * [[Cassano delle Murge]] * [[Castellana Grotte]] * [[Cellamare]] * [[Conversano]] * [[Corato]] * [[Gioia del Colle]] * [[Giovinazzo]] * [[Gravina in Puglia]] * [[Grumo Appula]] * [[Locorotondo]] * [[Modugno]] * [[Mola di Bari]] * [[Molfetta]] * [[Monopoli]] * [[Noci]] * [[Noicàttaro]] * [[Palo del Colle]] * [[Poggiorsini]] * [[Polignano a Mare]] * [[Putignano]] * [[Rutigliano]] * [[Ruvo di Puglia]] * [[Sammichele di Bari]] * [[Sannicandro di Bari]] * [[Santeramo in Colle]] * [[Terlizzi]] * [[Toritto]] * [[Triggiano]] * [[Turi]] * [[Valenzano]] [[Categurìa:puglia]] kj5kxdrfewvryr42097zmk04o7ymqei 674450 674449 2026-10-03T15:08:45Z Ciaurlec 3406 674450 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}} {{Template:Pruvincia|nommepruvincia = Provincia dë Barë |mpresa = [[Immagine:Provincia di Bari-Stemma.svg|100px]] |nommeufficiale = Bari <!-- [[Italia]] --> |stato = [[Italia]] <!-- di Brescia --> |reggione = [[Puglia]] |capoluoco = [[Bari]] <!-- --> |estenzione = 3.825 |populazzione = 1.252.557 <small>(31.12.2006)</small> |denzita = 327,47 |targa = BA |prefisso = 080 <!-- 030 --> |presiriente = [[Antonio Decaro]] <!-- --> |sito pruvincia = [http://www.provincia.bari.it provincia.bari.it] }} '''La Provingë dë Barë''' je na ex provingë [[Italia|taliana]], d'o [[2015]] [[Città metropolitana]]. U capoluogghë je [[Bari|Barë]], u comun cchiù grann dë tuttë la [[Puglia|Pugghië]]. Kessë condë 320.000 abbëtantë queusë. Rindë a la provingë n'gë stonnë 700.000 crëstiëunë pë 41 comunë chë rë rispëttivë frazzionë. La Provingë teinë la provingë dë Barlettë-Jandrijë-Treunë aou nordë, la Lucanjë a ovest, u meurë Adriatëchë aou est ë rë provingë de Brinnësë e Tarandë aou sudd. ==Geografijë== La Provingë dë Barë nanë teinë leughë e së tagghë in 2 ppartë: u nord-barese e u sud-barese. Au nord n'gë stonnë Barë, [[Altamura|Altamiurë]], [[Bitonto|Vëtondë]], [[Corato|Corëutë]], [[Gravina in Puglia|Gravoinë]] e [[Molfetta|Molfettë]] ca superënë rë 50.000 abbëtantë. Au sud, schkittë [[Monopoli|Monopëlë]] arrivë a kessa cifrë. Au sud, n'gë sté la Vallë d'Itrijë e la Terrë dë rë Truddë. U terrëtorijë facev partë dë la Terrë andoichë dë Barë. Rë Murgë rëcoprënë la zonë occidentalë d'u territorijë provingiale, ca je ricchë dë fijumë sotteranijë e dë gravoinë e canyon. U acquedottë (fra rë cchiù grannë jindë all'Europë) je pë kussë fattë alimendeutë da fijumë lucani e campani. ==Agricoltura== Jindë alla provingë sondë sviluppeutë rë coltivazziunë dë rë alojë pë d'ugghë (vëtëndoisë, [[Giovinazzo|scëvenazzoisë]] e coratinë) e dulëcë (dë [[Sannicandro di Bari|Sannicandrë]]). Powë stonnë l'jiuvë pë u voinë (Gravoinë, [[Ruvo di Puglia|Rijuvë]], [[Adelfia|Adelfijë]], [[Noicattaro|Noicattërë]], [[Rutigliano|Rutigghieunë]], [[Locorotondo|Lochërotondë]]), rë fioronë (Scëvënazzë), rë ciljiegë ([[Turi|Tijurë]]), rë përchuchë e rë aminuë. ==Turismë== Re città cchiù vësëteutë sondë Barë, Vëtondë, Altamijurë, Monopëlë, e Alberobello. ==Comuni== * [[Acquaviva delle Fonti]] * [[Adelfia]] * [[Alberobello]] * [[Altamura]] * [[Bari]] * [[Binetto]] * [[Bitetto]] * [[Bitonto]] * [[Bitritto]] * [[Capurso]] * [[Casamassima]] * [[Cassano delle Murge]] * [[Castellana Grotte]] * [[Cellamare]] * [[Conversano]] * [[Corato]] * [[Gioia del Colle]] * [[Giovinazzo]] * [[Gravina in Puglia]] * [[Grumo Appula]] * [[Locorotondo]] * [[Modugno]] * [[Mola di Bari]] * [[Molfetta]] * [[Monopoli]] * [[Noci]] * [[Noicàttaro]] * [[Palo del Colle]] * [[Poggiorsini]] * [[Polignano a Mare]] * [[Putignano]] * [[Rutigliano]] * [[Ruvo di Puglia]] * [[Sammichele di Bari]] * [[Sannicandro di Bari]] * [[Santeramo in Colle]] * [[Terlizzi]] * [[Toritto]] * [[Triggiano]] * [[Turi]] * [[Valenzano]] [[Categurìa:pruvincia 'e Bari| ]] 4dgeeyb58qhwqxigco9eha2yyh3x7li Panzerotti 0 64374 674448 661395 2026-10-03T15:07:50Z Ciaurlec 3406 674448 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}}[[File:Calzone fritto.jpg|thumb|right|250px|Nu panzarottë frësciutë]] Rë '''panzarottë''' sondë na specialità gastronomëchë dë rë friggitorië dë tuttë ù Centro-Sud taliano. Originarijë dë la [[Puglia|Pugghië]], teinë nu sacchë dë variandë jindë a tutt'o [[Sud Italia]]. Rë crëstianë [[Nàpule|napulitanë]] ù chiamënë "''[[Pizza|Pizzë]] frësciutë''", e rë [[Sicilia|sëcilianë]] u chiamënë "''Calzonë frësciutë''". U panzarottë rijalë je fattë chë rë pëmëdiurë e chë la mozzarella e venë frësciutë jindë au Ugghije Extravergënë d'Alojë [[Bitonto|vëtëndoisë]], [[Giovinazzo|scëvënazzoisë]] o [[Corato|coratinë]], oppijurë venë 'nfërnéutë e mangeutë au furnë. ==Composizzionë== Rë panzarottë sondë fattë chë la massë dë la pizzë, ca powë vennënë jennijutë chë rë [[Pummarola|pëmëdiurë]] e chë la [[Muzzarella|mozzarellë]]. Dopë vennënë 'nfërnéutë o frësciutë. Rë panzarottë vejrë sondë fresciutë. ==Riconoscëmindë== *''P.A.T.'' ==Vocë simëlë== *''[[Scagliuozze]]'' *''[[Pastacriscute]]'' *''[[Pizza]]'' [[Categurìa:cucina]] ljaqw5e40gypihdgjhp741s4maxf613 Mulise (Mulisane) 0 64637 674433 663052 2026-10-03T14:59:45Z Ciaurlec 3406 674433 wikitext text/x-wiki (parlata Mulesana de Roccamandolfe) {{Lenghe|NAP=Mulise|CAL=|ABR=|LAZ=|MUL=Mulise (Mulisane)}}{{Variante|MLL}} Ru '''Mulise''' è la chiù reggione tecca (peccerella) de ru Cendre e Sudde Italia. Forne la Valdaoscta, è proveta la chiù tecca de tutta la nazione. Té du pruvinge: Cambuasce e Sergna e n'ate pare de cettà russecèlle: Termule e Venafro. Pe ru riescte sta chemboscta de paísce peccerille. Pe dende alla reggione sué mbortande pure Bujane, Larine, Agnone e Cambomarine. Ri avete sue quasce tutte paisielle che fanne masseme 1000-2000 cresctiane. Ru Mulise cumbinia arru norde che l'Abruzze, che a essa esse la reggione che tè la forma e ru mode de penzà chiù vecine a chela Mulesana. A est ru Mulise tè ne poche de mare. A sudde c'è stanne la Cambania e la Pujua (sudde-ovest e sudde-est). Ru Mulise cumbinia pure ne puchitte a ovest che ru Lazie. Oramai arru Mulise ce parlà italiane a tutte vie, ma dende alle famie o dende a situazione chiù casarecce ce parla sembe ndialette. Ngoppa alla coscta ce stanne ancora 4 paísce addó ce parla Arberesh e 3 addó ce parla n'a lenga che ve darru slave andiche che mo ve chiamata ru 'slavemulesane' (però lore la chiamane 'na-nasu). Ru Mulise sta chembueste chiù 'ssà de mendagne (tutta la pruvingia de Sernia e ru piezze ovest de chela de Cambuasce.),pué te le colline tra Cambuasce e Larine e pué la coscta. Le mendagne chiù avete stanne tra Mulise e Abruzze e tra Mulise e Cambania. Le prime ce chiamane Le Mainarde, le seconde Re Muatese. [[Categurìa:Mulise| ]] i0r6fgoz7r1ccmtircolzvdaddlw8p3 Interlingue 0 64787 674444 667415 2026-10-03T15:06:06Z Ciaurlec 3406 674444 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}} {{Lengua|nomme=Interlingue|colore=#AADDAA|creatore=[[Edgar de Wahl]]|mappa=[[File:Unde yelb.svg|200px|bandiera dell'esperanto]]|scrittura=Latìne che quàlche caràttere speciàle|persone=|agenzia=[[Interlingue-Union]]|famiglia=[[Lèngua artificiàle|Lèngue pianificàte]]|state=parlàte jìnde u mònde|nazione=|anno=1922}} L''''Interlingue''' je na lèngue artificiàle parlàte ntràse le mùnde ca je stète criète dda [[Edgar de Wahl]] ppe unìre tùtte le pòpele. == Letteratura == * Kajš, Jan Amos (1938) ''Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst''. * Podobský, Jaroslav (1935/1947) ''Li astres del Verne''. * Costalago, Vicente (2021) ''Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas''.<ref>[https://web.archive.org/web/20220409004527/https://www.lulu.com/en/en/shop/vicente-costalago-v%C3%A1zquez/li-sercha-in-li-castelle-dewahl-e-altri-racontas/paperback/product-j2775p.html?page=1&pageSize=4 Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas]</ref> == Nutarelle == <references/> == Bibbliografia == * Dr. F. Haas : « Grammatica de Interlingue », Svissia: Interlingue-Servicie Winterthur 1956. == Jonte 'a fore == * [https://ie.wikipedia.org/wiki/Principal_p%C3%A1gine Wikipedia] * [https://occidental-lang.com/ Occidental: The International Auxiliary Language] [[Categurìa:Interlingue]] [[Categurìa:Lengue]] 605sxaskl179j88p1vt8bkbj92v5v47 Categurìa:Regno d"e Ddoje Sicilie 14 64903 674401 673672 2026-10-03T14:03:16Z Ciaurlec 3406 674401 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Napule]] [[Categurìa:Storia siciliana]] [[Categurìa:Italia]] [[Categurìa:Storia]] 8mtn2cb9196govg672at9kd6s3qws39 Nicola Zingarelli 0 65277 674447 666734 2026-10-03T15:07:27Z Ciaurlec 3406 674447 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}} [[Fiùra:NicolaZingarelli.jpg|destra|miniatura|Nicola Zingarelli]] '''Nicola Zingarelli''' (Nëcoulë Zingarellë) ([[Cerignola|Cëregnoulë]], 28 dë agustë 1860 - [[Milano|Mëloinë]], 7 dë giugnë 1935) ò stoitë 'nu lënguistë [[Italia|talioinë]], canëscioutë grazzië au suë ''Vocabolario della lingua italiana'' (Vucabularië dë la [[Lengua taliana|parlaitë talioinë]]). == Vëitë == Figghië dë Girolamo, 'nu sartë, e dë Teresa Longo, studië a [[Lucera|Luciërë]], pouë a [[Napule|Napëlë]], addò së laurië ind'au 1882. 'Nzëgnandë dë talioinë, e pouë prëfëssourë [[Uneverzetà|unëversëtarië]] a [[Palermo|Palermë]] (1906) e a Mëloinë (1916), ò scrittë tandë artëichëlë pë la "''Rassegna critica della letteratura italiana''". Zingarelli ò arruoitë a ghessë pourë coipë dë la sëziounë d'i [[letteratura|lëttëratourë]] rumanzë dë la ''Treccani'', membrë dë l'Accademië dë la ''Crusca'' e dë l'''Arcadia''. La prëimë dëziounë du vucabularië Zingarelli ò stoitë pubblëcoitë ind'au 1917 e, doupë la sëcondë (1922), ò curoitë ghiddë stessë outë tre dëziounë (1925, 1928, 1935), finë a la mortë. Da 'u 1994, i nuvë dëziounë d'i vucabularië Zingarelli ghessënë gannë pë gannë. [[Categurìa:Taliane]] jg4rv1s3qt90d5rf2faavntrj1tnv3d Sernia 0 65319 674437 667276 2026-10-03T15:01:48Z Ciaurlec 3406 674437 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Lenghe|NAP=Isernia|CAL=|ABR=|LAZ=|MUL=Sernia}} {{Variante|MLL}} '''Sernia''' è nu cumune re 21.831 cresctiane, capoluoghe d&#39;&#39;a [[pruvincia de Sernia|pruvingia sé]]. [[Categurìa:Comune d''a pruvincia 'e Isernia]] kr2iao488aq608o7bxofdy8okac6zyw Nazziunalismo 0 65423 674465 667945 2026-10-04T02:27:34Z Ciaurlec 3406 674465 wikitext text/x-wiki '''<nowiki/>'O Nazziunalismo''' è n<nowiki>'ideologia c'avanta e defenne 'o cuncietto d''</nowiki>a patria. Cchiù <nowiki>'ngenerale è nu tipo 'e muvimienteca tene ô cientro l'idea d''a nazzione e ll'identità nazziunale. Nazziunalismo pô succedere pure dint''</nowiki>e [[Naziune sènza Štate|nnazziune senza state]]. [[Categurìa:puliteca]] rj1itkk38mwx9rshh2ysw9ynbfxyl04 Suggialismo 0 65578 674466 669399 2026-10-04T02:27:54Z Ciaurlec 3406 674466 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Socialists in Union Square, N.Y.C. (cropped).jpg|miniatura|Suggialiste dinto ll'Union Square, Nova Jorca]] 'O '''suggialismo''' è nu cumplesso d<nowiki>'ideuloggìe, muvemiente e dduttrine legato a orientamiente puliticie 'e smerza tennente a na trasfurmazione d''a sucietà finalizzata a rreducere 'e ddesuguaglianze nfra 'e cittadine ncopp''</nowiki>o chiano suciale, ecunomeco e gghiurereco. riggenariamente tutte <nowiki>'e duttrine e mmuvemiente 'e matrice suggialista miravano a ppersequì 'e proprie obiettive attravierzo ll'abulizione d''eclasse suciale e 'a suppressione tutale d''a pruprietà privata d''e miezze 'e pruduzione e 'e scagno. Nzì ô 1848, 'e tiermene suggialismo e ccummunismo erano cunziderate ntercagnabbile. Dinto chell'anno, dint''</nowiki>o''Manefesto d<nowiki>''</nowiki>o Partito Cummunista'' di [[Carlo Marx|Marx]] ed Engels, s'opera 'a destinzione ntra "suggialismo utopeco" e "ssuggialismo scientifeco", 'o sulo, chest'urtemo, ca secunno Marx e Engels pô garantì 'a transizione vierzo na fase successeva, 'o "cummunismo", p'evedenziarne pulemecamente 'e defferienze cu 'o primmo. Muvemiente comme chello [[Fascismo|fascista]] e [[Nazzismo|nnazziunalsuggialista]], ê nnizie, erano sulite defenirse "suggialiste" pe ccercà 'e piglià cchiù cunzenzo pussibbele dâ pupulazione, pure si erano, 'n rialtà, 'n cuntrasto cu ll'idee suggialiste, eccezione fatta p'alcune caratteristeche comme ll'anticapetalismo. == Descrizione == Pe ssuggialismo se ntenne uguaglianza furmale cu ll'obiettivo d'arrivà pure chella sustanziale. Dint<nowiki>''</nowiki>o penziero marxista, 'o suggialismo e 'o cummunismo addeventajeno ddoje fase d<nowiki>''</nowiki>a revuluzione: 'a fase suggialista, zoè chella d<nowiki>''</nowiki>e statalizzazione, ca ffacevano parte d<nowiki>''</nowiki>a dittatura d<nowiki>''</nowiki>o pruletariato, ca sse rializzava 'n nu nuovo cuncetto 'e Stato, deverso 'a chello burghese; po 'a fase cummunista, ca prevedeva ll'abulizione d<nowiki>''</nowiki>e classe, ntesa comme lebbera assuciazione 'e tutte. Cuntrariamente a ll'anarchismo, ca fino 'all'innizio prevedeva n'abulizione 'e qualsiase organezzazione statale, chesta cuncezione 'e Carlo Marx prevedeva quindi ddoje fase: 'a dittatura d<nowiki>''</nowiki>o pruletariato e 'a sucietà senza classe. 'A seconna fase fuje abbannunata quase subbito dê regime d<nowiki>''</nowiki>osuggialismo riale. Riggenariamente nfatti dint<nowiki>''</nowiki>a fase cummunista se prevedeva 'a dessuluzione d<nowiki>''</nowiki>o Stato, pecché cunziderato a cchello punto inutele: 'e bene e 'e miezze 'e pruduzione erano turnate â cullettivetà. Ogge, data ll'evuluzione d<nowiki>''</nowiki>e tiempe, 'e ddoje fase vanno a ccuincidere: dunque se pô parlà 'e na sustanziale cuincidenza d<nowiki>''</nowiki>e dduje tiermene, suggialismo e ccummunismo. Chiste assaje spesso sonno ausate comme sinonimme, ma 'o termene suggialismo sembra pussedé n'accezione cchiù ampia. === 'O "Revisiunismo" === Fuje chiammata '''revisiunista''' <nowiki>'a currente muderata e rrefurmista d''omarxismo ca ssurgette vierzo 'a fino d''</nowiki>o [[XIX seculo]], regenata <nowiki>'all'osservazione ca 'o cumportamiento 'ell'ecunomia capetalisteca nun sembrava curresponnere ê previsione d''</nowiki>o marxismo. Aroppo <nowiki>'a depressione 'e ll'urtime decienne d''</nowiki>o [[XIX seculo|XIX secolo]] nfatti, era nniziato nu nuovo periudo 'e prusperetà ca ssembrava riabeletà 'o ''lebbero cummercio'' e <nowiki>'a feducia dint''o capetalismo e ppe cchesto 'a cumponente muderata d''o suggialismo (ca a ll'ebbreca veneva chiammata ndifferentemente suggialismo demucrateco o suggialdemucrazia) elaburaje '</nowiki>a "''tioria revisiunista''", ca 'mprateca se prefiggeva d'abbannunà 'o marxismo pe gghiognere â cumpleta azzettazione 'ell'ecunomia 'e mercato, magare cu quacche "agghiustatella". 'A allora culoro ca azzettajeno 'o revisiunismo e prusequireno ncopp<nowiki>''</nowiki>a via d<nowiki>''</nowiki>o capetalismo pe rrializzà reforme dinto ll'interiesse d<nowiki>''</nowiki>e fatecature fureno ndifferentemente chiammate "suggialiste demucratice" o "suggialdemucratice" (n'esatta defferenza ntra 'e dduje tiermene s'è sulo dint<nowiki>''</nowiki>a seconna metà d<nowiki>''</nowiki>ó Noveciento). Culoro ca nvece abberzavano 'o revisiunismo e 'a via refurmista fureno 'e "suggialiste marxiste" e 'e "cummuniste o suggialrevuluziunarie" (nzieme chiammate generecamente "massimaliste"). 'O maggior esponente d<nowiki>''</nowiki>o revisiunismo fuje 'o turesco Eduard Bernstein (1850- 1932). [[Categurìa:puliteca]] 7bfyogne3yhdaw2chwor6vsp6vnglvp Franz Kafka 0 65652 674462 670785 2026-10-04T02:23:11Z Ciaurlec 3406 674462 wikitext text/x-wiki Franz Kafka ([[Praga|Prava]], [[3 'e luglio|3 de luglio]] [[1883]] – [[Kierling]], [[3 'e giùgno|3 de giùgno]] 1924) è stato nu scrittore boemo de lengua tedesca. Nascette dint'e territori de lo [['Mpero austro-ungarico]], addeventati [[Repubbreca Ceca|Repubbreca Cecoslovacca]] accummencianno d"o [[1918]], è cunsiderato una d"e meglie figure d"a [[Letteratura|letteratura]] d"o [[XX seculo]] e 'ntra le maggiori esponenti d"o [[Modernismo|modernismo]], nonché 'nticipatore d"o [[Surrealismo|surrialismo]] e d"o [[Rialismo magico]]. La maggiuranza de ll'opere soje, comme ''Die Verwandlung (La metamorfosi), Der Prozess (Lo prucesso) e Das Schloss (Lo Castiello), ''è jenga de temi e archetipi de alienazione, brutalità fisica e pisicologica, conflittualità genituri/figli, presentanno persunaggi ca soffreno n'angoscia esistenziale, laverinti burocratici e trasformazioni mistiche. Le tematiche di Kafka, lo senso de smarrimento e de angoscia nnanze all'esistenza, carecano l'opera soja de cuntenuti filosofici ca hanno stimolato na granda ricezione de libr accummincianno d"a mmmità d"o Noveciento. Lo personaggio allegorico cchiù ffamoso d"o suojo è lo scarràfone Gregor Samsa, dint"a La metamorfosi, ca rappresenta la metafora de Kafka, nu ebreo occidentale, 'ncapace e se fa capì dâ ll'ati esseri umani. Kafka nascette dint"a na famiglia ebraica d"a classe media d lingua tedesca a Prava, la capitale d"o Regno de Boemia. Pe tutta la vita soja la maggiuranza d"a populazione cittadina parlava lo ceco e la divisione 'ntra parlanti d"a lingua ceca e d"a lengua tedesca era diffusa. La communetà ebraica stava 'n miezzo le due correnti. Kafka sapeva parlà tutte e ddoje le lengue ma prefereva lo tedesco comme lengua madre. Sulo poche opere de Kafka fùjene pubblecate dint"a vita soja: le raccolte de cunti Betrachtung (Contemplazione) e Ein Landarzt (Nu miedico de campagna) e quacche opera singula (comme La metamorfosi) dint"e riviste letterarie. Appriparaje l'edizione de na raccolta de cunti, Ein Hungerkünstler (Nu diùnatore), pubblecata sulamente adoppo la morta soja. Ll'opere de Kafka arremaste 'ncumpiute, fùjene pubblecate adoppo, dâ lo compagno suojo e curatore Max Brod, che nun assecundaje lo desiderio de Kafka, ca vuleva jettà tutti le manuscritti suoje. La fàtica soja ha cuntinuato a una vasta gamma'nfluenzà na vrangata de scrittori, critici, artisti e filosofi d"o ventesimo seculo; lo termine "kafkiano" è trasùto dint"a lengua cumune pe descrivere situazioni esistenziali cmome chelle ca stanno dint"e rumanze suoje. [[Categurìa:Scritture]] awuulz6bwvwhvqygqchedwhhpuqih8s Giose Rimanelli 0 65954 674429 671423 2026-10-03T14:57:58Z Ciaurlec 3406 674429 wikitext text/x-wiki {{Variante|MUL-CL}} '''Giose Rimanelli''' (25 novembre 1925 – 6 gennaro 2018) eva nu poeta italoamericano da [[Casacalenda]] ca screveva 'n [[Lengua taliana|italiano]], [[Lengua ngrese|englese]] e [[Molise|molesano]].<ref>https://www.legacy.com/us/obituaries/bostonglobe/name/giose-rimanelli-obituary?id=1620082</ref><ref>https://web.archive.org/web/20250527151705/https://time.com/archive/6805356/books-not-for-tourists/</ref> Rimanelli è canosciuto p'i romanze sije, soprattutto ''Tiro al piccione'' (1953), che è stato addattato 'n film 'nu 1961, e ''Benedetta in Guysterland'', che ha vinciuto 'u premio American Book Award d'u 1994.<ref>https://www.beforecolumbusfoundation.com/wp-content/uploads/2014/08/Aba2001prior.pdf</ref><ref>https://www.jstor.org/stable/40150360</ref><ref>https://www.legacy.com/us/obituaries/bostonglobe/name/giose-rimanelli-obituary?id=1620082</ref> 'Nchiù d'i romanze autobiogràffeche sije ca tràttene de maltrattamiente, curruzione, e "nu giòvane com'a isso ca z'è cummattuto p'u lato sbagliato" (schierato sott'a [[Fascismo|Mussolini]], è stato catturato d'i Alliate prima de fuggì),<ref>https://www.legacy.com/us/obituaries/bostonglobe/name/giose-rimanelli-obituary?id=1620082</ref> 'i prime òpere sije (specie 'u romanzo ''Peccato originale'', d'u 1954) e 'i poesie sije chiù tarde 'n dialetto (specie ''Moliseide'', d'u 1992) tràttene d'u miserio d'i contadine taliane dopo d'a Seconna Guerra Mondiale<ref>https://web.archive.org/web/20250527151705/https://time.com/archive/6805356/books-not-for-tourists/</ref> e d'a nostalgía sije p'u Molise de prima.<ref>https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/001458589502900133</ref> == Refferenze == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Categurìa:puete taliane]] 3rw6evyk4esksnl5rs7eti5v8btogmc Mo ze sposa Celesctrine 0 65956 674432 671004 2026-10-03T14:59:24Z Ciaurlec 3406 674432 wikitext text/x-wiki {{Variante|MUL-CL}} '''Mó ze sposa Celesctrine''' è na cummedia scritto 'n molesano da [[Sabino d'Acunto]], nu giornalista e drammaturgo nato a [[Isernia]]. 'A prima de nu gruppo de cummedie 'n molesano, ''Celesctrine'' è nu retratto d'u [[Mulise|Molise]] dop'â [[Seconna Uerra Munniale|Seconna Guerra Mondiale]].<ref>https://colibrimagazine.it/cultura-e-spettacolo/allauditorium-di-isernia-mo-ze-sposa-celesctrine/#google_vignette</ref> Chill'ati cummedie dint'û stesso gruppo sono ''Serenata a traremiente'', ''Ru lemetone'', ''Sant'ome, la bonanema!'' e ''Pe' tutte le rote''. Scritte co na ortografía abbastanza ettimològgeca e sciolda, d'Acunto 'i 'ntenneva a èsse "traducíbbele" tra 'i devierze [[Lengua napulitana|dialette d'o Miezzejuorno]], trattanno, pe díce, de l'affare, 'i vulíe, l'use e 'i custume cummune d'u pòpolo.<ref>''Mo ze sposa Celesctrine'', Minelli Editore, Isernia 1984: "Premessa", pàggena 7.</ref> == Refferenze == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Categurìa:tiatro]] 4tpryaqrwdwm7uinnnijix8dzsxhndf Martina Di Bari 0 66040 674446 671639 2026-10-03T15:06:54Z Ciaurlec 3406 674446 wikitext text/x-wiki {{Variante|PUG}} '''Martina Di Bari''' ([[Bari|Bare]], 5 giugne [[2002]]) jè na sciocatece de pallòne tagliàne, ca fesce u difensòre jndr’u Genoa. == Carriere == === Club === Nàte a Bare jndr’u 2002, ha acchemenzate a sciuche a pallòne quann’ teneve 5 anne, e a 12 anne jè trasute jndr’a primavera d’a Pink Sport Time. Ha fàtte u sò esordie in Serie B cu’ a magghie d’a Pink Sport Time quann’ teneve 14 anne, u 30 ottòvre 2016, a la terze partite de campionàte, titolare jndr’à gare de casa contr’a Lazio, vinte 3-0. À ’sta prime stagiòne ha fàtte 9 partite e ha vinte u giròne D d’a Serie B a pari punde cu’ le stesse punde d’a Roma CF. Dop’ a Pink Sport vènge u sparegge ai rigore pe’ la promozziòne, a [[Città Sant'Angelo]] u 21 magg’ 2017.<ref><nowiki>https://www.calciofemminileitaliano.it/calcio-femminile/serie-a/festa-promozione-pink-bari-ricordi-piu-belli-delle-protagoniste/</nowiki></ref> U sò esordie in massim’ serie vèn u 6 gennàre 2018, a la none de campionàte, jndr’a partite casalinghe contr’u AGSM Verona: jè trasute a u 91’ e la squadr’ ha vinte 3-1. Arrivate decime a pari punde cu’ u San Zaccaria, ha vinte u sparegge pe se salv’ contro le romagnòle: u 27 magg’ a [[Porto Sant'Elpidio]] contr’a Pro San Bonifacio, addò ha segnate pur’ u sò prime gol de semb in prim squadr’, a l’89’, (3-1 finale, mantenènne a Pink Sport jndr’a Serie A). U 30 màrze 2019 ha segnate u sò prime gol in massima serie: u 1-0 al 19’, jndr’à u 4-1 ’n casa contr’a Orobica, à ventesime jurnate. Dop’ 24 presenze e 2 gol jndr’à do’ stagion’ d’e pugghies’ in A, jndr’à stagiòne 2018-2019 arriva undecime e scènne in Serie B.<ref><nowiki>https://www.sofascore.com/sv/football/match/asd-pro-san-bonifacio-pink-sport-time/xWhcswUoc</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.figc.it/it/femminile/news/pareggio-tra-atalanta-mozzanica-e-chievo-successo-del-pink-bari-con-lorobica-vhqsixgv</nowiki></ref> Reste in [[Pùglia|Pugghie]] fin’ u 2022, quann’ jè accattate da la Rome, ca subb’t l’ha prestate a u Napule.<ref><nowiki>https://www.calciofemminileitaliano.it/calcio-femminile/serie-b/martina-di-bari-napoli-felice-di-questo-ulteriore-step-di-crescita-della-mia-carriera/</nowiki></ref> Cu a squadr’ de [[Napule]] ha fatte do’ janne: ottenènne a promozziòne da Serie B jndr’a Serie A, pure avènne sciucate schitte na partite jndr’à u campionàte de B, e po’ divendanne titolare fisse jndr’à massima serie. A fin’ stagiòne a squadr’ de Martina se salve arrete cu’ nu sparegge: Napoli-Ternana 2-1 e po’ Ternana-Napoli 0-0, dacchessì le napulitane mantègnene a categorie.<ref><nowiki>https://www.calciopress.net/spareggio-serie-a-femminile-le-partenopee-conservano-la-massima-serie-napoli-ternana-si-chiude-0-0/</nowiki></ref> U 19 luglie 2024 jè accattate a titole definìte da u Genoa, scennènne in Serie B. U 13 gennàre 2025, à a quarturdicèsime de campionàte, segne a sò prime rete cu’ le rossoblù (Genoa-Orobica 2-0).<ref><nowiki>https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/il-genoa-women-batte-2-0-lorobica-e-consolida-il-terzo-posto-in-classifica/</nowiki></ref> Cu’ u club de [[Genova|Genove]], jndr’à u 2025 ha na promozziòne à massima serie. U 22 agoste 2025 fà u sò esordie jndr’à Serie A Women’s Cup, jndr’à la sconfìtte 1-2 contr’all’Inter.<ref><nowiki>https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/genoa-inter-1-2-finale-womens-cup-live-match/</nowiki></ref> === Itaglie === À fìn 2018 jè state cundecate pe’ la primm vote jndr’à le [[Italia|nazzionàle]] giuvinìle tagliàne, cu l’under 17 da la ct Nazzarena Grilli, pe do’ amechevole de gennàre. Dop’ semb cu le azzurrìne ha partecipate à le qualificazziòne pe’ l’Europeo U17 d’u 2019 in Bulgarie, jndr’u mese de màrze e dò ha sciuecate altre do’ partite: Islanda-Italia 2-1 e Italia-Danimarca 0-5. E tagliàne so’ state dacchessì eliminate da l’''élite round'' e nan so’ sciute à a fase finale.<ref><nowiki>https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato?calciatoreId=49948&squadraId=26</nowiki></ref> == Le so’ nùmmere == === Partite e gol cu’ le squadr’ === ''Statistiche aggiurnate à u 15 nuvembre 2025.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Stagiòne !rowspan="2"|Squadr’ !colspan="3"|Cambionato !colspan="3"|Coppe nazzionàli !colspan="3"|Coppe cundinentàli !colspan="3"|Altr’ coppe !colspan="2"|Totàle |- !Comp !Pres !Rete !Comp !Pres !Rete !Comp !Pres !Rete !Comp !Pres !Rete !Pres !Rete |- | 2016-2017 || rowspan=6|Pink Sport Time || B || 7 || 0 || CI || 2 || 0 || || - || - || || - || - || 9 || 0 |- | 2017-2018 || A || 7+2<ref>Jndr’u sparegge pe se salv’</ref> || 0+1<ref>Jndr’u sparegge pe se salv’</ref> || CI || 3 || 0 || || - || - || || - || - || 12 || 1 |- | 2018-2019 || A || 12 || 1 || CI || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 12 || 1 |- | 2019-2020 || A || 11 || 0 || CI || 1 || 0 || || - || - || || - || - || 12 || 0 |- | 2020-2021 || A || 7 || 0 || CI || 1 || 0 || || - || - || || - || - || 8 || 0 |- | 2021-2022 || B || 19 || 2 || CI || ? || ? || || - || - || || - || - || 19+ || 2+ |- !colspan="3"|Totàle Pink Sport Time|| 65 || 4 || || 7+ || 0+ || || - || - || || - || - || 72+ || 4+ |- | 2022-2023 || rowspan=2| Napule || B || 1 || 0 || CI || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 1 || 0 |- | 2023-2024 || A || 19+1<ref>Jndr’u sparegge pe se salv’</ref>|| 0 || CI || 3 || 0 || || - || - || || - || - || 23 || 0 |- !colspan="3"| Totàle Napule || 21 || 0 || || 3 || 0 || || - || - || || - || - || 24 || 0 |- | 2024-2025 || rowspan=2| Genoa|| B || 24 || 1 || CI || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 25 || 1 |- | 2025-2026 || A || - || - || CI || 1 || 0 || || - || - || AWC || 3 || 0 || 4 || 0 |- !colspan="3"|Totàle Genoa || 24 || 1 || || 2 || 0 || || - || - || || 3 || 0 || 29 || 1 |- !colspan="3"|Totàle carriere|| 110 || 5 || || 12+ || 0+ || || - || - || || 3 || 0 || 125+ || 5+ |} == Palmarès == === Club === * Serie B :Pink Sport Time: 2016-2017 <small>(girone D)</small> :Napoli: 2022-2023 == Note == <references/> [[Categurìa:jucature 'e pallone taliane]] 0b4ke3gus2pderv8zvzw222dbw19p54 Principato 'e Salierno 0 66276 674389 674164 2026-10-03T13:53:17Z Ciaurlec 3406 spostata su una categoria più specifica 674389 wikitext text/x-wiki [[File:South Italy AD 1039-1047.svg|thumb|'O Principato 'e Salierno sott'a Guaimario IV, nfra 'o 1039 e 'o 1047]] 'O '''Principato 'e Salierno''' (pe' latino ''Principatus Salerni'') fuje nu stato langubbardo 'e ll'Italia meridiunale. Nascette 'int'ô 849, quanno se spartette 'o Principato 'e [[Beneviento]], cioè 'a parte d{{v}}e terre langubbarde chiammata ''Langobardia Minor''. 'A capitale era [[Salierno]]. 'Int'â primma mità d{{v}}o [[XI seculo]], sott'ô principe Guaimario IV, pe' cierti anne cumprendette quase tutta ll'Italia d{{v}}o Sud continentale. Fernette 'int'ô 1077, quanno 'o cunquistajeno 'e Nurmanne. == Ll'origgine langubbarda == Salierno rummanette bizantina nfi' ô VI seculo. Aroppo na longa lotta nfra Bizantine e Langubbarde, 'int'ô 646 cadette 'int'ê mmane 'e chiste, comme parte d{{v}}o Ducato 'e Beneviento. Ma già 'int'ô VI seculo ce stevano Langubbarde: 'o mostra 'a tomba 'e na piccerella, Teodonanda, morta 'o 27 'e settembre 566, truvata 'int'ô cumplesso 'e San Pietro a Corte.<ref>Luciana Baldassarri, ''Salerno nella leggenda'', BiMed, p. 13, ISBN 88-88543-00-7.</ref> Cu 'e Langubbarde 'a cità campaje 'o periodo cchiù ricco d{{v}}a storia soja, pe' cchiù 'e cinche secule.<ref>{{cita web|url=https://cultura.comune.salerno.it/web/itinerari.aspx?url=salerno-longobarda|titulo=I Longobardi a Salerno|editore=Comune di Salerno}}</ref> 'Int'ô 774 'o principe 'e Beneviento Arechi II purtaje 'a corte soja a Salierno. 'A cità criscette, e ce se custruette na reggia sfarzosa, cu 'a Cappella Palatina (ll'odierna chiesia 'e San Pietro a Corte); d{{v}}a reggia rummaneno tracce 'int'ô centro storico. == 'A nascita d{{v}}o Principato == 'Int'ô 839 Sicardo, principe 'e Beneviento, fuje acciso 'int'a na congiura d{{v}}o tesoriere suojo Radelchi e d{{v}}e Amalfitane. 'O popolo 'e Salierno, contr'a Radelchi, pruclamaje principe 'o frate 'e Sicardo, Siconolfo. Accussì accummenciaje na guerra 'e successione ca durette cchiù 'e dieci anne. [[File:South_Italy_Before_851_AD_and_Benevento_to_its_maximum_extent.svg|left|thumb|'O Ducato 'e Beneviento primma d{{v}}o 851]] 'A guerra metteva 'n periculo tutto 'o Mezzogiorno, e 'o rre d'Italia Ludovico II scennette pe' fà 'a pace. 'Int'ô 849 Radelchi lassaje a Siconolfo tutta 'a parte d{{v}}a costa, ncopp'ô Tirreno e ncopp'ô Jonio. Ludovico cunfermaje ll'accordo cu nu capitulare, ca facette 'o Principato 'e Salierno indipendente 'a Beneviento. 'E terre fujeno spartute accussì: * a Salierno jettero, tra ll'ate, 'e castielle 'e Montella, Nusco, [[Avellino]], Sarno, Cimitile, Capua, Teano, Sora, Taranto, Cosenza, Conza e Pesto; * a Beneviento rummanettero 'o [[Sannio]] e 'e terre lucane 'e Melfi e Venosa; * parte d{{v}}a Calabria e d{{v}}a Puglia rummanettero bizantine. == 'E dinastie == 'A pace nun durette. 'O Principato era minacciato d{{v}}e ambizione 'e Capua, d{{v}}o papa e d{{v}}o Sacro Rumano Imperio, d{{v}}e Bizantine e d{{v}}e Saracine. Spisso erano pròpeto 'e signure lucale, ca se facevano 'a guerra, a chiammà 'e Saracine. === Siconide (849-861) === [[File:Siconulf_solidus_671842.jpg|thumb|Na muneta 'e Siconolfo]] A Siconolfo succedette 'o figlio Sicone, ancora minorenne, sotto 'a tutela 'e Pietro. Aroppo dduje anne Pietro se pigliaje 'o trono, e Sicone fujette addu ll'imperatore Ludovico II, ca però cunfermaje Pietro. A Pietro succedette 'o figlio Ademaro. === Dauferide (861-978) === Ademaro era assaje antipatico ô popolo, e 'int'ô 861 Guaiferio 'o cacciaje cu na rivolta e accumminciaje na dinastia nova. 'Int'ô 871-872 Salierno fuje assediata d{{v}}e musulmane. Guaiferio resistette, ma 'a cità se sarvaje sulo cu ll'aiuto 'e Ludovico II, ca se pigliaje comme ostagge 'e figlie d{{v}}o principe.<ref>Vincenzo Iannizzaro, ''Salerno. La Cinta Muraria dai Romani agli Spagnoli'', Salierno, Elea Press, 1999.</ref> 'Int'ô 974 ll'urdemo Dauferide, Gisulfo I, fuje cacciato d{{v}}o frate Landolfo. 'O rimettette ncopp'ô trono 'o principe 'e Beneviento e Capua Pandolfo Capodiferro, ma sulo comme vassallo suojo. === Landolfide (978-981) === Quanno murette Gisulfo I (978), 'o Principato passaje a Pandolfo Capodiferro, ca accussì riunette tutta 'a ''Langobardia Minor''. Aroppo 'a morte soja, Salierno jette ô figlio Pandolfo II. === Amalfitane (981-983) === 'O duca 'e [[Amalfi]] Mansone se pigliaje 'o trono e se facette ricanoscere 'a ll'imperatore, ma 'o guverno suojo nun piaceva. 'Int'ô 983 na rivolta mettette ncopp'ô trono Giovanni II, 'e na famiglia d{{v}}o ducato 'e Spoleto. === 'A dinastia 'e Guaimario (983-1077) === Cu Guaimario IV (chiammato pure Guaimario V), 'int'ô 1039 'o Principato arrivaje â massima estensione. Pigliaje Amalfi, Sorriento e Gaeta, e pe' cierti anne pure 'o [[Ducato 'e Napule]] le fuje vassallo. 'Int'ô 1042 'e vassalle nurmanne ll'acclamajeno "duca 'e Puglia e Calabria", e Guaimario strignette n'alleanza cu lloro. Penzava 'e riunì tutta ll'Italia d{{v}}o Sud, Sicilia cumpresa. 'Int'ô 1047, però, ll'imperatore Enrico III le luvaje 'o titolo 'e duca, e 'int'ô 1052 Guaimario fuje acciso 'int'a na congiura. 'A figlia Sichelgaita, cchiù tarde, se spusaje cu 'o nurmanno Roberto 'o Guiscardo.<ref>{{cita web|url=https://digilander.libero.it/salernostoria/principi.htm|titulo=I principi di Salerno|opera=Salerno storia}}</ref> Sott'a Guaimario e sott'ô figlio Gisulfo II, Salierno fuje 'a cità cchiù ricca e cchiù granne d{{v}}o Sud: ncopp'ê muneta se scriveva ''Opulenta Salernum''. 'A [[Scola Medica Salernitana]] addeventaje famosa 'n tutta Europa, e mo è cunziderata 'a primma antenata d{{v}}e università muderne.<ref>{{cita web|url=http://www.scuolamedicasalernitana.it/articoli/la_scuola_medica.htm|titulo=La Scuola Medica Salernitana|opera=scuolamedicasalernitana.it}}</ref> == 'A fine == 'O principio d{{v}}o XI seculo arrivajeno 'n Italia d{{v}}o Sud 'e guerriere nurmanne, pavate d{{v}}e signure lucale pe' cumbattere 'int'ê guerre lloro. Tra lloro se facette nomme 'a famiglia Altavilla, e soprattutto Roberto 'o Guiscardo, cainato 'e Gisulfo II. 'Int'ô 1076 Roberto assediaje Salierno, e aroppo otto mise 'a cità s'arrennette p{{v}}a famma (1077). 'Int'ô 1078 Roberto purtaje a Salierno, 'a Melfi, 'a capitale d{{v}}o ducato suojo 'e Puglia e Calabria. Gisulfo II, ll'urdemo principe langubbardo, se ne jette addu papa Gregorio VII, e murette 'int'ô castiello 'e Sarno 'int'ô 1090-1091, curato d{{v}}a sora Gaitelgrima. Salierno rummanette capitale d{{v}}o ducato nfi' ô 1127, quanno chisto s'aunette â Contea 'e Sicilia e 'a capitale passaje a Palermo. 'Int'ô periodo nurmanno se custruettero na reggia nova, Castel Terracena, e 'o Duomo. 'O Duomo nascette aroppo ca, sott'â vecchia cattedrale, fujeno truvate 'e reliquie 'e San Matteo, 'o patrono d{{v}}a cità. 'O cunsacraje papa Gregorio VII, ca steva 'n esilio a Salierno sotto 'a prutezione 'e Roberto. == Ll'eredità == [[File:Coat of Arms of Principato Citra.svg|thumb|upright=0.7|Nu stemma d{{v}}a pruvincia d{{v}}o Principato Citra]] Aroppo 'a nascita d{{v}}o Regno 'e Sicilia (1139), 'o Principato 'e Salierno turnaje comme feudo d{{v}}a Curona. 'O titolo 'e "Principe 'e Salierno" 'o tenettero: * 'e principe angiuine, comme Carlo II, Carlo Martello, Roberto 'o Saggio e Giovanna I; * 'e Colonna, 'int'ô XV seculo; * 'e Orsini; * 'e Sanseverino, d{{v}}o 1463 ô 1553, cu na pausa quanno 'o tenette Alfonso d'Aragona. Ferrante Sanseverino fuje ll'urdemo principe overo. Â corte soja ospitaje letterate comme Bernardo Tasso, 'o pate 'e Torquato. Pecché nun vuleva ll'Inquisizione spagnola, se mettette contr'a Carlo V, ca 'o mannaje 'n esilio 'n Francia e 'int'ô 1553 fernette 'o Principato.<ref>A. D'Ambrosio, ''Storia di Napoli dalle origini ad oggi'', Napule, Nuova E.V., 2002.</ref> 'Int'ô 1572 Filippo II 'e Spagna 'o vennette all'asta a Nicola Grimaldi, duca 'e Eboli, pe' 128.000 scute. 'O titolo 'e "Principe 'e Salierno" 'o tenette pe' ll'urdema vota Leopoldo 'e Borbone, d{{v}}o 1817 ô 1851. 'E nomme d{{v}}e pruvince d{{v}}o [[Regno 'e Napule]] ''Principato Citra'' e ''Principato Ultra'' (ll'[[Irpinia]]) veneno pròpeto d{{v}}o vecchio principato. == Nutarelle == <references/> == Vvoce currelate == * [[Beneviento]] * [[Ducato 'e Napule]] * [[Irpinia]] * [[Salierno]] * [[Sannio]] * [[Scola Medica Salernitana]] == Jonte 'a fore == * [https://web.archive.org/web/20081006002703/http://www.longobardidelsud.it/ I longobardi del Sud] [[Categurìa:Categurìa:Storia d''a Campania]] [[Categurìa:Medioevo]] n5clzccppfnijx867qs7op3h7ipd117 674390 674389 2026-10-03T13:53:29Z Ciaurlec 3406 674390 wikitext text/x-wiki [[File:South Italy AD 1039-1047.svg|thumb|'O Principato 'e Salierno sott'a Guaimario IV, nfra 'o 1039 e 'o 1047]] 'O '''Principato 'e Salierno''' (pe' latino ''Principatus Salerni'') fuje nu stato langubbardo 'e ll'Italia meridiunale. Nascette 'int'ô 849, quanno se spartette 'o Principato 'e [[Beneviento]], cioè 'a parte d{{v}}e terre langubbarde chiammata ''Langobardia Minor''. 'A capitale era [[Salierno]]. 'Int'â primma mità d{{v}}o [[XI seculo]], sott'ô principe Guaimario IV, pe' cierti anne cumprendette quase tutta ll'Italia d{{v}}o Sud continentale. Fernette 'int'ô 1077, quanno 'o cunquistajeno 'e Nurmanne. == Ll'origgine langubbarda == Salierno rummanette bizantina nfi' ô VI seculo. Aroppo na longa lotta nfra Bizantine e Langubbarde, 'int'ô 646 cadette 'int'ê mmane 'e chiste, comme parte d{{v}}o Ducato 'e Beneviento. Ma già 'int'ô VI seculo ce stevano Langubbarde: 'o mostra 'a tomba 'e na piccerella, Teodonanda, morta 'o 27 'e settembre 566, truvata 'int'ô cumplesso 'e San Pietro a Corte.<ref>Luciana Baldassarri, ''Salerno nella leggenda'', BiMed, p. 13, ISBN 88-88543-00-7.</ref> Cu 'e Langubbarde 'a cità campaje 'o periodo cchiù ricco d{{v}}a storia soja, pe' cchiù 'e cinche secule.<ref>{{cita web|url=https://cultura.comune.salerno.it/web/itinerari.aspx?url=salerno-longobarda|titulo=I Longobardi a Salerno|editore=Comune di Salerno}}</ref> 'Int'ô 774 'o principe 'e Beneviento Arechi II purtaje 'a corte soja a Salierno. 'A cità criscette, e ce se custruette na reggia sfarzosa, cu 'a Cappella Palatina (ll'odierna chiesia 'e San Pietro a Corte); d{{v}}a reggia rummaneno tracce 'int'ô centro storico. == 'A nascita d{{v}}o Principato == 'Int'ô 839 Sicardo, principe 'e Beneviento, fuje acciso 'int'a na congiura d{{v}}o tesoriere suojo Radelchi e d{{v}}e Amalfitane. 'O popolo 'e Salierno, contr'a Radelchi, pruclamaje principe 'o frate 'e Sicardo, Siconolfo. Accussì accummenciaje na guerra 'e successione ca durette cchiù 'e dieci anne. [[File:South_Italy_Before_851_AD_and_Benevento_to_its_maximum_extent.svg|left|thumb|'O Ducato 'e Beneviento primma d{{v}}o 851]] 'A guerra metteva 'n periculo tutto 'o Mezzogiorno, e 'o rre d'Italia Ludovico II scennette pe' fà 'a pace. 'Int'ô 849 Radelchi lassaje a Siconolfo tutta 'a parte d{{v}}a costa, ncopp'ô Tirreno e ncopp'ô Jonio. Ludovico cunfermaje ll'accordo cu nu capitulare, ca facette 'o Principato 'e Salierno indipendente 'a Beneviento. 'E terre fujeno spartute accussì: * a Salierno jettero, tra ll'ate, 'e castielle 'e Montella, Nusco, [[Avellino]], Sarno, Cimitile, Capua, Teano, Sora, Taranto, Cosenza, Conza e Pesto; * a Beneviento rummanettero 'o [[Sannio]] e 'e terre lucane 'e Melfi e Venosa; * parte d{{v}}a Calabria e d{{v}}a Puglia rummanettero bizantine. == 'E dinastie == 'A pace nun durette. 'O Principato era minacciato d{{v}}e ambizione 'e Capua, d{{v}}o papa e d{{v}}o Sacro Rumano Imperio, d{{v}}e Bizantine e d{{v}}e Saracine. Spisso erano pròpeto 'e signure lucale, ca se facevano 'a guerra, a chiammà 'e Saracine. === Siconide (849-861) === [[File:Siconulf_solidus_671842.jpg|thumb|Na muneta 'e Siconolfo]] A Siconolfo succedette 'o figlio Sicone, ancora minorenne, sotto 'a tutela 'e Pietro. Aroppo dduje anne Pietro se pigliaje 'o trono, e Sicone fujette addu ll'imperatore Ludovico II, ca però cunfermaje Pietro. A Pietro succedette 'o figlio Ademaro. === Dauferide (861-978) === Ademaro era assaje antipatico ô popolo, e 'int'ô 861 Guaiferio 'o cacciaje cu na rivolta e accumminciaje na dinastia nova. 'Int'ô 871-872 Salierno fuje assediata d{{v}}e musulmane. Guaiferio resistette, ma 'a cità se sarvaje sulo cu ll'aiuto 'e Ludovico II, ca se pigliaje comme ostagge 'e figlie d{{v}}o principe.<ref>Vincenzo Iannizzaro, ''Salerno. La Cinta Muraria dai Romani agli Spagnoli'', Salierno, Elea Press, 1999.</ref> 'Int'ô 974 ll'urdemo Dauferide, Gisulfo I, fuje cacciato d{{v}}o frate Landolfo. 'O rimettette ncopp'ô trono 'o principe 'e Beneviento e Capua Pandolfo Capodiferro, ma sulo comme vassallo suojo. === Landolfide (978-981) === Quanno murette Gisulfo I (978), 'o Principato passaje a Pandolfo Capodiferro, ca accussì riunette tutta 'a ''Langobardia Minor''. Aroppo 'a morte soja, Salierno jette ô figlio Pandolfo II. === Amalfitane (981-983) === 'O duca 'e [[Amalfi]] Mansone se pigliaje 'o trono e se facette ricanoscere 'a ll'imperatore, ma 'o guverno suojo nun piaceva. 'Int'ô 983 na rivolta mettette ncopp'ô trono Giovanni II, 'e na famiglia d{{v}}o ducato 'e Spoleto. === 'A dinastia 'e Guaimario (983-1077) === Cu Guaimario IV (chiammato pure Guaimario V), 'int'ô 1039 'o Principato arrivaje â massima estensione. Pigliaje Amalfi, Sorriento e Gaeta, e pe' cierti anne pure 'o [[Ducato 'e Napule]] le fuje vassallo. 'Int'ô 1042 'e vassalle nurmanne ll'acclamajeno "duca 'e Puglia e Calabria", e Guaimario strignette n'alleanza cu lloro. Penzava 'e riunì tutta ll'Italia d{{v}}o Sud, Sicilia cumpresa. 'Int'ô 1047, però, ll'imperatore Enrico III le luvaje 'o titolo 'e duca, e 'int'ô 1052 Guaimario fuje acciso 'int'a na congiura. 'A figlia Sichelgaita, cchiù tarde, se spusaje cu 'o nurmanno Roberto 'o Guiscardo.<ref>{{cita web|url=https://digilander.libero.it/salernostoria/principi.htm|titulo=I principi di Salerno|opera=Salerno storia}}</ref> Sott'a Guaimario e sott'ô figlio Gisulfo II, Salierno fuje 'a cità cchiù ricca e cchiù granne d{{v}}o Sud: ncopp'ê muneta se scriveva ''Opulenta Salernum''. 'A [[Scola Medica Salernitana]] addeventaje famosa 'n tutta Europa, e mo è cunziderata 'a primma antenata d{{v}}e università muderne.<ref>{{cita web|url=http://www.scuolamedicasalernitana.it/articoli/la_scuola_medica.htm|titulo=La Scuola Medica Salernitana|opera=scuolamedicasalernitana.it}}</ref> == 'A fine == 'O principio d{{v}}o XI seculo arrivajeno 'n Italia d{{v}}o Sud 'e guerriere nurmanne, pavate d{{v}}e signure lucale pe' cumbattere 'int'ê guerre lloro. Tra lloro se facette nomme 'a famiglia Altavilla, e soprattutto Roberto 'o Guiscardo, cainato 'e Gisulfo II. 'Int'ô 1076 Roberto assediaje Salierno, e aroppo otto mise 'a cità s'arrennette p{{v}}a famma (1077). 'Int'ô 1078 Roberto purtaje a Salierno, 'a Melfi, 'a capitale d{{v}}o ducato suojo 'e Puglia e Calabria. Gisulfo II, ll'urdemo principe langubbardo, se ne jette addu papa Gregorio VII, e murette 'int'ô castiello 'e Sarno 'int'ô 1090-1091, curato d{{v}}a sora Gaitelgrima. Salierno rummanette capitale d{{v}}o ducato nfi' ô 1127, quanno chisto s'aunette â Contea 'e Sicilia e 'a capitale passaje a Palermo. 'Int'ô periodo nurmanno se custruettero na reggia nova, Castel Terracena, e 'o Duomo. 'O Duomo nascette aroppo ca, sott'â vecchia cattedrale, fujeno truvate 'e reliquie 'e San Matteo, 'o patrono d{{v}}a cità. 'O cunsacraje papa Gregorio VII, ca steva 'n esilio a Salierno sotto 'a prutezione 'e Roberto. == Ll'eredità == [[File:Coat of Arms of Principato Citra.svg|thumb|upright=0.7|Nu stemma d{{v}}a pruvincia d{{v}}o Principato Citra]] Aroppo 'a nascita d{{v}}o Regno 'e Sicilia (1139), 'o Principato 'e Salierno turnaje comme feudo d{{v}}a Curona. 'O titolo 'e "Principe 'e Salierno" 'o tenettero: * 'e principe angiuine, comme Carlo II, Carlo Martello, Roberto 'o Saggio e Giovanna I; * 'e Colonna, 'int'ô XV seculo; * 'e Orsini; * 'e Sanseverino, d{{v}}o 1463 ô 1553, cu na pausa quanno 'o tenette Alfonso d'Aragona. Ferrante Sanseverino fuje ll'urdemo principe overo. Â corte soja ospitaje letterate comme Bernardo Tasso, 'o pate 'e Torquato. Pecché nun vuleva ll'Inquisizione spagnola, se mettette contr'a Carlo V, ca 'o mannaje 'n esilio 'n Francia e 'int'ô 1553 fernette 'o Principato.<ref>A. D'Ambrosio, ''Storia di Napoli dalle origini ad oggi'', Napule, Nuova E.V., 2002.</ref> 'Int'ô 1572 Filippo II 'e Spagna 'o vennette all'asta a Nicola Grimaldi, duca 'e Eboli, pe' 128.000 scute. 'O titolo 'e "Principe 'e Salierno" 'o tenette pe' ll'urdema vota Leopoldo 'e Borbone, d{{v}}o 1817 ô 1851. 'E nomme d{{v}}e pruvince d{{v}}o [[Regno 'e Napule]] ''Principato Citra'' e ''Principato Ultra'' (ll'[[Irpinia]]) veneno pròpeto d{{v}}o vecchio principato. == Nutarelle == <references/> == Vvoce currelate == * [[Beneviento]] * [[Ducato 'e Napule]] * [[Irpinia]] * [[Salierno]] * [[Sannio]] * [[Scola Medica Salernitana]] == Jonte 'a fore == * [https://web.archive.org/web/20081006002703/http://www.longobardidelsud.it/ I longobardi del Sud] [[Categurìa:Storia d''a Campania]] [[Categurìa:Medioevo]] h2sxww4phhehxtpml80u9eycf4p30lz Irpinia 0 66291 674388 674386 2026-10-03T13:51:46Z Ciaurlec 3406 spostata su una cateoria più specifica 674388 wikitext text/x-wiki [[File:Irpinia paesaggio.jpg|thumb|Nu paisaggio irpino tipeco]] Ll''''Irpinia''' è nu territorio storeco e giugrafeco 'e ll'Italia meridiunale. Currisponne, cchiu o meno, â [[Pruvincia 'e Avellino]], ca nfi' ô 1860 se chiammava Principato Ultra. 'O nomme è moderno,<ref>'Int'ô tiempo d{{v}}e Rumane se diceva ''Samnium Hirpinum'' ("Sannio irpino"), e po' ''in Hirpinis'' ("'int'ê Irpine"). 'A parola latina ''Hirpinia'' nun era nu posto, ma 'o nomme 'e na ''gens'' rumana. {{cita libro|titulo=Totius latinitatis onomasticon|anno=1883|paggene=409|url=https://books.google.it/books?id=fmdNWmJtyY8C&pg=PA409|lengua=la}}</ref> ma se riferisce ê terre addò stevano ll'Irpine (pe' latino ''Hirpini''). Chiste erano na tribù sannita 'e lengua osca, ca primma d{{v}}e Rumane campava 'int'a assaje zone 'e ll'Appennino campano. Pe' 'e paisagge suoje, ll'Irpinia è canusciuta comme "'a verde Irpinia".<ref>{{cita libro|cugnome=D'Amato|nomme=Antonio|titulo=La verde Irpinia: cenni storici, geografici e letterari della provincia di Avellino|editore=Federico & Ardia|anno=1924|edizzione=3}}</ref> == Giugrafia == === Territorio === [[File:Laceno22.JPG|thumb|left|Muntagne vicino a Bagnoli Irpino]] Ll'Irpinia sta 'int'â parte centro-orientale d{{v}}a [[Campania]]. Nun tene mare ed è fatta 'e muntagne e culline. 'E cunfine naturale so' chiste: * a nord-est 'e Munte d{{v}}a Daunia, oltre 'e quale ce sta 'o Tavoliere d{{v}}e Puglie; * a sud-est 'o Vulture, nu vulcano stutato ô cunfine cu 'a [[Baselecata]]; * a sud-ovest 'e Munte Picentini e 'o Partenio, oltre 'e quale ce stanno 'e chianure e 'e coste d{{v}}a Campania; * a nord-ovest 'o sistema d{{v}}o sciummo Calore, attuorno a [[Beneviento]].<ref>Se penza ca 'int'ô tiempo antico 'e sciumme facevano 'a cunfine nfra 'e tribù: 'o Tammaro nfra Irpine e Pentri, 'o Sabato nfra Irpine e Caudini. {{cita libro|cugnome=Dotto de' Dauli|nomme=Carlo|titulo=L'Italia dai primordii all'evo antico|editore=Tipografia e litografia democratica di A. Danesi|anno=1879|paggene=587|url=https://books.google.it/books?id=9-EhTQ4wezMC&pg=PA587}}</ref> 'O territorio è n'altupiano assaje irregulare, ll'"Altupiano irpino", tagliato 'a valle e chino 'e muntagne e sciumme. === Sciumme e laghe === [[File:Ufita valley - Ariano I.jpeg|thumb|'A valle 'e ll'Ufita vicino a Ariano Irpino]] 'O sciummo prencepale è 'o Calore, ca nasce d{{v}}o Monte Accellica e attraversa ll'Irpinia 'a sud a nord. Ll'Ofanto nasce a Torella dei Lombardi e scorre vierso est; 'o Sele nasce a Caposele e scenne vierso 'a chiana 'e Salierno. Ate sciumme so': * 'o Sabato, 'o Fredane e ll'Ufita, tutte affluente d{{v}}o Calore; * 'o Miscano, cu 'e "bolle d{{v}}a Malvizza", piccule vulcane 'e fango; * 'o Cervaro e 'o Calaggio. Ll'acqua ce sta 'n abbundanza. 'E sorgente d{{v}}o Sele e 'e laghe artificiale 'e Conza e 'e San Pietro danno acqua a ll'Acquedotto pugliese, e 'o canale 'e Serino purtava ll'acqua â chianura campana già 'int'ô tiempo d{{v}}e Rumane. 'E laghe naturale so' poche: 'o lago 'e San Giorgio, 'e laghe vulcaneche 'e Monticchio, 'o lago Laceno, 'e origgine carsica, e 'o laghetto ''Luza Aquafets'' vicino a Greci, documentato d{{v}}o 1466.<ref>{{cita libro|cugnome=Vitale|nomme=Tommaso|titulo=Storia della regia città di Ariano e sua diocesi|editore=Stamperia Salomoni|cità=Romma|anno=1794|paggene=408|url=https://books.google.it/books?id=vW2YUtbHbH0C}}</ref> === Muntagne === 'E muntagne cchiù aute stanno a sud-ovest: 'o Cervialto (1.809 m) e 'o Terminio (1.806 m), 'e origgine carsica. 'Int'a ll'Irpinia centrale 'e muntagne so' cchiù vasce, e 'e valle so' spisso cuperte 'e materiale vulcaneco, comme 'e pomice 'e Avellino. 'Int'â Valle d'Ansanto ce stanno fenomene vulcaneche secundarie: ll'Irpine antiche 'a cunzideravano sacra â dea Mefite. Ce stanno pure na sorgente termale a Villamaina e assaje sorgente sulfuree. A nord-est 'e muntagne so' cchiù vasce, 'e argilla e arenaria, ma 'e paise stanno cchiù 'ncoppa. Ccà passa 'o spartiacque appenninico, d{{v}}a sella 'e Ariano a nord nfi' â sella 'e Conza a sud, passanno p{{v}}a Baronia e ll'altupiano d{{v}}o Formicoso. [[Ariano Irpino]] è 'o cummune 'e muntagna cchiù pupuloso d{{v}}a Campania,<ref>{{cita web|url=http://www.comuniverso.it/index.cfm?Comuni%20montani&menu=684|titulo=Comuni montani|opera=Comuniverso|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190611211104/http://www.comuniverso.it/index.cfm?Comuni%20montani&menu=684|dataarchivio=11 'e giugno 2019}}</ref> e Trevico, a 1.090 m, è 'o paese cchiù auto d{{v}}a reggione.<ref>{{cita web|url=https://www.tuttitalia.it/campania/96-comuni/altitudine/|titulo=Comuni campani per altitudine|opera=Tuttitalia}}</ref> === Tarramote === :''Vire pure: [[Tarramoto 'e l'Irpinia]].'' Ll'Irpinia è na zona 'e tarramote 'mpurtante. A Grottaminarda, 'int'â valle 'e ll'Ufita, ce sta na sede 'e ll'INGV, cu nu centro 'e sismologgia ca aiuta a lucalizzà ampressa 'e tarramote 'n tutta Italia.<ref>{{cita web|url=http://www.gm.ingv.it/index.php/la-sede-irpinia|titulo=La sede Irpinia|editore=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|acciesso=10 'e jennaro 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180614221302/http://www.gm.ingv.it/index.php/la-sede-irpinia|dataarchivio=14 'e giugno 2018}}</ref> == Storia == [[File:Ariano Irpino - La Starza.jpg|thumb|'A rupe 'e La Starza, 'int'â valle d{{v}}o Miscano, cu 'e rieste d{{v}}o paese cchiù antico d{{v}}a reggione]] 'E primme tracce 'e ll'ommo so' d{{v}}o Paleolitico, e 'e primme paise 'e cuntadine e pasture nascettero 'int'ô Neolitico. D{{v}}o XII-X seculo a.C. arrivajeno 'e primme popule indoeuropee. Tra 'o VI e 'o IV seculo a.C. ll'Irpine, na tribù sannita 'e lengua osca, pigliajeno tutta ll'area. 'O nomme lloro veneva d{{v}}o lupo (''hirpus'' 'n osco), forse ll'animale totem d{{v}}a tribù. Facevano parte d{{v}}a Lega sannitica, e pe' chesto so' nominate cu 'o nomme lloro sulo 'int'ô 280 a.C., â spedizione 'e Pirro. 'E centre irpine cchiù 'mpurtante erano: * ''Aequum Tuticum'', vicino a Ariano; * ''Maleventum'', cioè Beneviento, ca però addeventaje culonia rumana già 'int'ô 268 a.C.; * ''Aeculanum'', a Mirabella; * ''Aquilonia'', a Lacedonia; * ''Abellinum'', vicino a Atripalda; * ''Compsa'', a Conza. Ll'archeologgia n'ha truvate ate cchiù antiche, comme a Casalbore, addò ce sta ll'unico tiempio italeco rummaso 'n Irpinia. 'Int'ê guerre puniche ll'Irpine fujeno assaje nemice d{{v}}e Rumane, ca però vencettero e se pigliajeno assaje terre. Aroppo 'a guerra suciale (I seculo a.C.) ll'Irpine s'arrennettero pe' sempe: perdettero cultura e lengua, ma avettero 'a cittadinanza rumana. Pe' ll'Irpinia passavano assaje strade rumane, comme 'a Via Appia, 'a Via Aemilia e 'a Via Traiana.<ref>{{cita web|url=https://www.academia.edu/16478425/La_Via_Appia_a_sud_di_Benevento_e_il_sistema_stradale_in_Puglia_tra_Pirro_e_Annibale_in_Atti_52_Convegno_di_Studi_sulla_Magna_Grecia_Taranto_2012_Napoli_2014_pp_211_245|titulo=La Via Appia a sud di Benevento e il sistema stradale in Puglia tra Pirro e Annibale|opera=Atti del 52° Convegno di studi sulla Magna Grecia, Taranto 2012|paggene=232-236|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20220417123340/https://www.academia.edu/16478425/La_Via_Appia_a_sud_di_Benevento_e_il_sistema_stradale_in_Puglia_tra_Pirro_e_Annibale_in_Atti_52_Convegno_di_Studi_sulla_Magna_Grecia_Taranto_2012_Napoli_2014_pp_211_245}}</ref> Sott'a Augusto ll'Irpinia fuje messa 'int'â ''regio II Apulia et Calabria'', e cu Adriano passaje 'n parte â Campania.<ref>{{cita libro|cugnome=Canino|nomme=Antonio|titulo=Campania|editore=Touring Club Italiano|anno=1981|paggene=11-12|id=ISBN 9788836500185}}</ref> Cu 'e Langubbarde (VI seculo) ll'Irpinia fuje d{{v}}o Ducato 'e Beneviento, e po' d{{v}}o Principato 'e Salierno. Cu ll'Angiuine (XIII seculo) addeventaje 'o giustizierato d{{v}}o ''Principato Ultra'', 'int'ô [[Regno 'e Napule]]. D{{v}}o XV seculo fuje pruvincia, cu capitale a Montefusco; d{{v}}o 1806 'a capitale addeventaje [[Avellino]]. Aroppo ll'Unità 'o nomme Principato Ultra fuje lassato, ma 'o stemma rummanette. 'Int'ô 1942 papa Pio XII facette patrono 'e ll'Irpinia a San Guglielmo da Vercelli, funnatore d{{v}}o santuario 'e [[Montevergine]] e 'e ll'abbazia d{{v}}o Goleto.<ref>{{cita web|url=http://www.enrosadira.it/santi/g/guglielmo.htm|titulo=Guglielmo da Vercelli|editore=enrosadira.it}}</ref> == Lengue == 'A lengua osca 'e ll'Irpine antiche se perdette cu 'e Rumane: ll'urdeme scritte so' d{{v}}o I seculo a.C. Mo se parlano ll'italiano e 'e dialette irpine, ca fanno parte d{{v}}e dialette 'e ll'Italia d{{v}}o Sud. A Ariano Irpino, ô cunfine cu 'a Puglia, se parla nu dialetto 'e passaggio, ll'arianese. 'N cierti paise d{{v}}o nord-est ce stanno tracce d{{v}}o francoprovenzale, ca se parla ancora 'int'â vicina Valmaggiore.<ref>{{cita libro|titulo=Puglia|editore=Touring Club Italiano|anno=1978|paggene=62|id=ISBN 978-88-365-0020-8}}</ref> [[File:Greci (Italy) road sign.jpeg|thumb|upright=0.8|Cartelle 'n ddoje lengue a Greci]] Greci è ll'unico paese irpino addò se parla ll&#39;''arbëreshë'', n'albanese antico arrivato 'int'ô XV seculo. 'N arbëreshë 'o paese se chiamma ''Katundi'', "'o paese". Na vota ce stevano pure 'e Schiavune, 'e lengua slava, a Villanova del Battista, Sant'Arcangelo Trimonte e Ginestra degli Schiavoni; sparettero aroppo 'a peste d{{v}}o 1656. == Prudutte tipece == Ll'Irpinia è famosa p{{v}}o vino: 'e cchiù pregiate so' 'o [[Grjeco 'e Tufo|Greco 'e Tufo]] e 'o [[Taurasi]] (DOCG), 'o [[Fiano 'e Avellino]] e ll'Aglianico. So' prutette pure 'a castagna 'e Montella (IGP) e ll'uoglio "Irpinia - Colline dell'Ufita" (DOP).<ref>{{cita web|url=http://www.agricoltura.regione.campania.it/tipici/olio_irpinia_ufita.html|titulo=Irpinia Colline dell'Ufita DOP|editore=Regione Campania}}</ref> Ate prudutte tradizionale so' chiste: * 'o caciocchiato; * 'e castagne e 'e patane 'e Trevico; * 'o pane 'e Calitri e chillo 'e Montecalvo; * 'o pecurino bagnolese e chillo 'e Carmasciano; * 'e prusutte 'e Trevico e 'e Venticano; * 'o tartufo niro 'e Bagnoli Irpino. A Dentecane, a Grottaminarda e a Ospedaletto d'Alpinolo se fa 'o turrone, e se producono assaje nucelle. Tipeche so' pure 'e fusille avellinise e 'e ''trilli'' d{{v}}a Baronia.<ref>{{cita web|url=http://www.viaggioinirpinia.it/prodotti-tipici-irpini/|titulo=Prodotti tipici irpini|opera=Viaggio in Irpinia}}</ref> Tra ll'artigianato se ricorda 'a ceramica 'e Ariano, canusciuta d{{v}}o XIII seculo.<ref>{{cita libro|cugnome=Donatone|nomme=Guido|titulo=La Maiolica di Ariano Irpino|editore=Edizione Del Delfino|cità=Cava de' Tirreni|anno=1980|paggene=95}}</ref> Ariano è pure 'a sede d{{v}}o biodistretto 'e ll'Irpinia.<ref>{{cita web|url=https://www.politicheagricole.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/20837|titulo=Registro Nazionale Distretti Biologici|editore=Ministero dell'agricoltura, della sovranità alimentare e delle foreste|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240416054654/https://www.politicheagricole.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/20837}}</ref> == Poste 'e interesse == [[File:Savignano irpino.jpg|thumb|Savignano Irpino]] Ll'attrazione turisteche prencepale so' ll'ex stazione sciistica d{{v}}o Laceno, cu 'o lago, 'o Terminio e cierti paise d{{v}}e "Borghi più belli d'Italia": Frigento, Gesualdo, Monteverde, Nusco, Savignano Irpino e Zungoli. Tra 'e monumente ce stanno: * 'o castiello 'e Ariano, sede d{{v}}a primma contea nurmanna d'Italia, addò 'int'ô 1140 fujeno prumulgate 'e Assise 'e Ariano; * 'o castiello 'e San Barbato, d{{v}}o 849; * 'o castiello aragunese 'e Monteverde, d{{v}}e Grimaldi principe 'e Monaco d{{v}}o 1532 ô 1641; * 'o borgo Castello 'e Calitri; * 'o castiello 'e Gesualdo, casa d{{v}}o musicista Carlo Gesualdo. [[File:Santuario di Montevergine. (6818).jpg|thumb|left|upright=0.9|'O santuario 'e Muntuvergine]] Tra 'e poste religgiuse ce stanno: * 'o santuario 'e [[Muntuvergine]], a Mercogliano; * ll'abbazia d{{v}}o Goleto, a Sant'Angelo dei Lombardi; * 'o santuario 'e San Gerardo Maiella, a Caposele; * 'o cunvento 'e San Francesco a Folloni, a Montella; * 'e cattedrale 'e Ariano, 'e Avellino e 'e Sant'Angelo dei Lombardi. 'E musei cchiù 'mpurtante so': * 'o Museo irpino e 'o Museo d'arte 'e Avellino; * 'o Museo d{{v}}a civiltà nurmanna e 'o Museo d{{v}}e argiente 'e Ariano; * 'e musei d{{v}}a ceramica 'e Calitri e 'e Ariano. == Nutarelle == <references/> == Vvoce currelate == * [[Ariano Irpino]] * [[Montevergine]] * [[Pruvincia 'e Avellino]] * [[Tarramoto 'e l'Irpinia]] == Ate pruggette == {{Interprogetto}} [[Categurìa:Territore d''a Campania]] f9v4bf0f2hkt20ogd2n2l6trgp29btm Categurìa:Lummardìa 14 66292 674396 2026-10-03T14:00:30Z Ciaurlec 3406 creata 674396 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Categurìa:Lummardia]] c2f03betnlwrrczgsj24lno720rnm8r Categurìa:Territore 14 66293 674405 2026-10-03T14:20:07Z Ciaurlec 3406 creata 674405 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Giugrafia]] pf5dxen1nptaa6j2em8hn5uuvrvxw87 Categurìa:Pitture olannese 14 66294 674459 2026-10-04T02:20:41Z Ciaurlec 3406 creata 674459 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Pitture]] [[Categurìa:Olannese]] 7ys5ip6rkdqbf88w332y1c15oemssn6 Categurìa:Olannese 14 66295 674460 2026-10-04T02:21:48Z Ciaurlec 3406 creata 674460 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Paise Vasce| ]] [[Categurìa:Biografie|*]] ga53dfq2c905d5oub1g695npo6oprsy Vincenzo Salemme 0 66296 674470 2026-10-04T08:36:13Z Yeagvr 12009 /* */ 674470 wikitext text/x-wiki [[File:Vincenzo Salemme 2.jpg|thumb|Vincenzo Salemme 'int'ô 2008]] '''Vincenzo Salemme''' ([[Bacoli]], [[24 'e luglio]] [[1957]]) è n'[[attore]], [[cummediografo]], comico, [[regista]], sceneggiatore e scrittore [[Italia|taliano]]. == Biugrafia == === 'E primme anne e Eduardo === È 'o siconno 'e quatto figlie 'e Enzo Maria Salemme, avvucato, e Clotilde Di Meo, 'nzignante.<ref>[https://www.intervisteromane.net/Interviste%20pronte%201/vincenzo_salemme.htm Intervisteromane.net]</ref><ref>[https://www.ilmessaggero.it/societa/persone/salemme_funerali_madre-1615133.html Il Messaggero]</ref> Se diplumaje ô [[liceo classico statale Umberto I|liceo classico "Umberto I"]] 'e [[Napule]] e se scrivette a Lettere e Filusufia â [[Università degli Studi di Napoli Federico II|Università Federico II]], ma lassaje aroppo tre esame. 'Int'ô 1976 debuttaje comme attore cu 'a cumpagnia 'e [[Tato Russo]]. 'Int'ô 1977 se trasferette a [[Romma]] e, grazzie a ll'amico [[Sergio Solli]], trasette 'int'â cumpagnia 'e [[Eduardo De Filippo]]: recitaje 'int'a ''[[Il cilindro]]'', ''[[Il sindaco del rione Sanità]]'' e ''[[Il contratto (Eduardo De Filippo)|Il contratto]]'', trasmesse d{{v}}a [[Rai]] nfra 'o 1978 e 'o 1981. Rummanette cu 'a cumpagnia nfi' ô 1984, quanno murette Eduardo, e po' cu 'o figlio [[Luca De Filippo]] nfi' ô 1992. Seconno Salemme, fuje Eduardo a le 'mparà a "talianizzà" 'e parole napulitane pe' se fà capì 'n tutta Italia.<ref>{{cita web|url=https://the-shortlisted.co.uk/vincenzo-salemme-intervista/|titulo=Interview with Italian actor Vincenzo Salemme|autore=Silvia Pingitore|data=28 'e dicembre 2018|lengua=en|acciesso=30 'e giùgno 2023}}</ref> === 'O tiatro === 'Int'ô 1990 funnaje ll'associazzione culturale ''E.T.'' e debuttaje ô Tiatro dell'Orologio 'e Romma cu ''Sogni, bisogni, incubi e risvegli''; 'o succiesso le permettette 'e fà na cumpagnia soja, ''Chi è di scena''.<ref name="sito">{{cita web|url=http://www.vincenzosalemme.it/|titulo=Sito ufficiale di Vincenzo Salemme|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/napoli/spettacoli/15_febbraio_04/salemme-raccontasogni-bisogni-incubi-risvegli-e218321c-ac56-11e4-8433-d65e5dfd00e8.shtml|titulo=Salemme racconta sogni e bisogni, incubi e risvegli|opera=Corriere del Mezzogiorno|acciesso=26 'e luglio 2015}}</ref> 'Int'a ll'anne '90 scrivette e mettette 'n scena assaje cummedie 'e succiesso. Nfra chesse ce stanno ''A chi figli, a chi figliastri'' (1991), ca cunteneva ''L'amico del cuore'', e ''[[Lo strano caso di Felice C.]]'', scritta 'int'ô 1989 ncopp'ô disagio d{{v}}e cumuniste aroppo 'a caruta d{{v}}o [[Muro di Berlino|Muro 'e Berlino]].<ref>{{cita web|url=http://www.radiointerstella.com/2014/01/16/lo-strano-caso-di-felice-c-di-vincenzo-salemme/|titulo="Lo strano caso di Felice C." di Vincenzo Salemme|acciesso=26 'e luglio 2015}}</ref> Venettero po' ''La gente vuole ridere'' (1993), cu [[Stefano Sarcinelli]] e [[Francesco Paolantoni]], ncopp'ô tema eduardiano d{{v}}o cunfine nfra suonno e realtà,<ref>{{cita web|url=http://www.apriteilsipario.it/archivio/panoramica04-05/schede/sch198.htm|titulo=SALEMME La gente vuole ridere|acciesso=26 'e luglio 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923172748/http://www.apriteilsipario.it/archivio/panoramica04-05/schede/sch198.htm|dataarchivio=23 'e settembre 2015}}</ref> ''[[Passerotti o pipistrelli?]]'' (1993) e ''Fatti unici per atti comici'' (1994).<ref>{{cita web|url=http://www1.adnkronos.com/Archivio/AdnAgenzia/1993/12/13/Spettacolo/TEATRO-FATTI-UNICI-PER-ATTI-COMICI_151600.php|titulo=TEATRO: FATTI UNICI PER ATTI COMICI|opera=Adnkronos|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref> 'Int'ô 1995 tenette nu granne succiesso cu ''[[...e fuori nevica|...e fuori nevica]]'', nata 'a n'idea 'e [[Enzo Iacchetti]], e 'int'ô 1997 cu ''[[Premiata pasticceria Bellavista]]'', ncopp'â miseria murale ca s'annasconne arreto ô perbenismo borghese.<ref>{{cita web|url=http://www.attoripercaso.it/premiatapasticceriabellavista.htm|titulo=Attori per caso-Premiata Pasticceria Bellavista|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref> Scrivette pure pe' ate artiste, comme ''Io&Lui'' pe' [[Giobbe Covatta]] e Francesco Paolantoni (1996) e ''Pazza d'amore'' pe' [[Marisa Laurito]].<ref>{{cita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1997/febbraio/26/Marisa_pazza_amore_co_10_9702264348.shtml|titulo=Marisa pazza d'amore|autore=Emilia Costantini|opera=Corriere della Sera|acciesso=1° 'e aùsto 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20151101200230/http://archiviostorico.corriere.it/1997/febbraio/26/Marisa_pazza_amore_co_10_9702264348.shtml|dataarchivio=1° 'e nuvembre 2015}}</ref> 'Int'ô 2021 purtaje 'n tour ''Napoletano? E famme 'na pizza!'', ca 'int'ô 2023 fuje trasmesso ncopp'a [[Rai 2]].<ref>{{cita web|url=https://milano.corriere.it/notizie/cronaca/22_gennaio_03/milano-vincenzo-salemme-torna-teatro-manzoni-napoletano-sara-lei-d8c5963c-6c70-11ec-b2f5-59ed4f180ff5.shtml|titulo=Milano, Vincenzo Salemme torna al teatro Manzoni: «Napoletano sarà lei!»|autore=Daniela Zacconi|opera=Corriere della Sera|acciesso=22 'e jennaro 2022}}</ref> 'Int'ô 2023 purtaje 'n scena ''[[Natale in casa Cupiello]]'' 'e Eduardo, comme regista e prutagonista 'int'â parte 'e Luca Cupiello: 'o spettaculo tenette nu granne succiesso, e 'o 26 'e dicembre 2024 fuje trasmesso ncopp'a [[Rai 1]] cu cchiù 'e 3 miliune 'e spettature (20,54% 'e share).<ref>{{cita web|url=https://napoli.repubblica.it/cronaca/2024/12/27/news/natale_in_casa_cupiello__salemme_vince_negli_ascolti_ma_divide_gli_addetti_ai_lavori-423908914/|titulo='Natale in Casa Cupiello', Salemme vince negli ascolti ma divide pubblico e addetti ai lavori|opera=la Repubblica|data=27 'e dicembre 2024|acciesso=29 'e dicembre 2024}}</ref> 'Int'ô 2025 purtaje 'n tour ''Ogni promessa è debito'', trasmessa 'n diretta ncopp'a Rai 1 'o 5 'e jennaro 2026. === 'O cinema e 'a televisione === Esurdette ô cinema 'int'a ll'anne '80 cu [[Nanni Moretti]], 'int'ê film ''[[Sogni d'oro (film)|Sogni d'oro]]'', ''[[Bianca (film)|Bianca]]'' e ''[[La messa è finita]]'', e po' recitaje pe' [[Mario Martone]], [[Carlo Vanzina]], [[Fausto Brizzi]], [[Giuseppe Tornatore]] (''[[Baarìa]]'') e [[Neri Parenti]]. 'O primmo film ca dirigette fuje ''[[L'amico del cuore (film 1998)|L'amico del cuore]]'' (1998), ca incassaje diece miliarde 'e lire. Aroppo ne dirigette ate, spisso pigliate d{{v}}e cummedie soje, comme ''[[A ruota libera]]'' (2000), ''[[Cose da pazzi (film 2005)|Cose da pazzi]]'' (2005), ''[[...e fuori nevica (film)|...e fuori nevica!]]'' (2014), ''[[Una festa esagerata]]'' (2018) e ''[[Con tutto il cuore]]'' (2021). 'N televisione fuje prutagonista 'e ''[[Famiglia Salemme Show]]'' (2006) e ''[[Da Nord a Sud... e ho detto tutto!]]'' (2009) ncopp'a Rai Uno, e d{{v}}o 2018 ô 2020 fuje giurato 'e ''[[Tale e quale show]]'' ncopp'a Rai 1. 'Int'ô 2019 purtaje ncopp'a Rai 2 ''Salemme - Il bello... della diretta!'', cu tre cummedie soje 'n diretta. == Filmografia == === Regista e sceneggiatore === * ''[[L'amico del cuore (film 1998)|L'amico del cuore]]'' (1998) * ''[[Amore a prima vista (film 1999)|Amore a prima vista]]'' (1999) * ''[[A ruota libera]]'' (2000) * ''[[Volesse il cielo!]]'' (2002) * ''[[Ho visto le stelle!]]'' (2003) * ''[[Cose da pazzi (film 2005)|Cose da pazzi]]'' (2005) * ''[[SMS - Sotto mentite spoglie]]'' (2007) * ''[[No problem (film)|No problem]]'' (2008) * ''[[...e fuori nevica (film)|...e fuori nevica!]]'' (2014) * ''[[Se mi lasci non vale (film)|Se mi lasci non vale]]'' (2016) * ''[[Una festa esagerata]]'' (2018) * ''[[Con tutto il cuore]]'' (2021) === Attore (na scelta) === * ''[[Sogni d'oro (film)|Sogni d'oro]]'', regia 'e [[Nanni Moretti]] (1981) * ''[[Bianca (film)|Bianca]]'', regia 'e Nanni Moretti (1984) * ''[[La messa è finita]]'', regia 'e Nanni Moretti (1985) * ''[[Morte di un matematico napoletano]]'', regia 'e [[Mario Martone]] (1992) * ''[[Olé (film)|Olé]]'', regia 'e [[Carlo Vanzina]] (2006) * ''[[Ex (film)|Ex]]'', regia 'e [[Fausto Brizzi]] (2009) * ''[[Baarìa]]'', regia 'e [[Giuseppe Tornatore]] (2009) * ''[[A Natale mi sposo]]'', regia 'e [[Paolo Costella]] (2010) * ''[[Ma tu di che segno 6?]]'', regia 'e [[Neri Parenti]] (2014) * ''[[Caccia al tesoro (film 2017)|Caccia al tesoro]]'', regia 'e Carlo Vanzina (2017) * ''[[I fratelli De Filippo]]'', regia 'e [[Sergio Rubini]] (2021) * ''[[Il sesso degli angeli (film 2022)|Il sesso degli angeli]]'', regia 'e [[Leonardo Pieraccioni]] (2022) == Tiatro (na scelta) == * ''Sogni, bisogni, incubi e risvegli'' (1990) * ''A chi figli, a chi figliastri'' (1991) * ''La gente vuole ridere'' (1993) * ''[[Passerotti o pipistrelli?]]'' (1993) * ''[[...e fuori nevica!]]'' (1995) * ''[[Premiata pasticceria Bellavista]]'' (1997) * ''Di mamma ce n'è una sola'' (1999) * ''[[Faccio a pezzi il teatro!]]'' (2001) * ''[[Bello di papà]]'' (2006) * ''Una festa esagerata'' (2016) * ''Napoletano? E famme 'na pizza!'' (2021-2023) * ''Natale in casa Cupiello'' (2023) * ''Ogni promessa è debito'' (2025) == Opere == * {{cita libro|titulo=...e fuori nevica|ate=cu [[Nicola Pafundi]]|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=1999|id=ISBN 88-389-1541-5}} * {{cita libro|titulo=Premiata pasticceria Bellavista|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=1999|id=ISBN 88-389-1489-3}} * {{cita libro|titulo=Sogni e bisogni... incubi e risvegli|editore=Mondadori|cità=Milano|anno=2002|id=ISBN 88-04-49410-7}} * {{cita libro|titulo=L'amico del cuore. Commedia in due atti|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=2003|id=ISBN 88-389-1758-2}} * {{cita libro|titulo=La bomba di Maradona|editore=Baldini+Castoldi|cità=Milano|anno=2018|id=ISBN 978-88-9388-122-7}} * {{cita libro|titulo=Napoletano? E famme 'na pizza! Guida ironica per sfuggire ai luoghi comuni partenopei|editore=Baldini+Castoldi|cità=Milano|anno=2020|id=ISBN 978-88-9388-277-4}} == Premmie == * [[Premio Flaiano]]: 2014, premmio pe' ll'interpretazzione 'int'a ''Il diavolo custode''<ref>{{cita web|url=https://www.premiflaiano.com/303/albo-d-oro-dei-premiati.html|titulo=Albo d'oro dei premiati|opera=Premi Flaiano|acciesso=18 'e maggio 2022}}</ref> * [[TIM Music Awards]]: 2022, Premmio SIAE * [[Nastro d'argento]]: candidatura 'int'ô 1999 comme meglio regista esurdiente pe' ''L'amico del cuore'', e 'int'ô 2004 p{{v}}a meglio canzone, ''<nowiki/>'E femmene'', p{{v}}o film ''Ho visto le stelle!'' == Nutarelle == <references/> == Ate pruggette == {{Interprogetto}} == Jonte 'a fore == * [https://www.vincenzosalemme.it/ Sito ufficiale] {{purtale|Campania}} [[Categurìa:Atture taliane]] [[Categurìa:Drammaturghe taliane]] rmyj3km4lfbxt2gg1pk3638dgxm7vyp