Wikipedia
napwiki
https://nap.wikipedia.org/wiki/Paggena_prencepale
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Media
Speciàle
Chiàcchiera
Utente
Utente chiàcchiera
Wikipedia
Wikipedia chiàcchiera
Fiùra
Fiùra chiàcchiera
MediaWiki
MediaWiki chiàcchiera
Modello
Modello chiàcchiera
Ajùto
Ajùto chiàcchiera
Categurìa
Categurìa chiàcchiera
TimedText
TimedText talk
Modulo
Modulo chiàcchiera
Evento
Discussioni evento
Lucio Cocceio Aucto
0
5287
674557
674145
2026-10-04T15:09:53Z
Ciaurlec
3406
674557
wikitext
text/x-wiki
'''Lucio Cocceio Aucto''' fuje n'archetetto rommano assunto 'a [[Agrippa]] a scafutà 'e transete sottaterra 'a [[cripta napulitana]] aunenno [[Napule]] e [[Puzzuolo]] e [['A rotta 'e Cocceio|'a rotta 'e Cocceio]] ca auna 'o [[laco d’Averno]] e [[Cuma]]. Cocceius fuje spunsabbele pure pe''a cagnatura d''o [[Capitolium]] 'e Puzzuolo ad essere nu tempio 'e [[Augusto]].
{{DEFAULTSORT:Aucto, Lucio Cocceio}}
[[categoria:Architette]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
sot0gphrzuljudb01l0a6zczl4df9pn
Luigi Vanvitelli
0
5392
674486
674305
2026-10-04T14:10:10Z
Ciaurlec
3406
spostata su una categoria più specifica
674486
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Der bourbonische Königspalast in Caserta.jpg|thumbnail|280px|right|'O palazzo riale 'e Caserta]]
'''Lodewijk van Wittel, '''ditto '''Luigi Vanvitelli''' ([[Napule]], [[12 'e majo]], [[1700]] – [[Caserta]], [[1 'e màrzo]], [[1773]]), fuje fuorze ll'archetetto taliano cchiù mpurtante d''o 18esemo seculo, esercitette nu stile accaremmeco classicizzante d''o [[tardo barocco]] ca faceva na cagnatura facele 'a 'o [[neoclassicismo]].
== Biugrafìa ==
Fuje 'o figliulo 'e nu pettore fiammingo, [[Gaspare van Wittel]], e fuje aducato a [[Romma]] 'a ll'architette [[Filippo Juvarra]] e [[Niccolo Salvi]] cu cui fatecava ad affettuà 'a [[funtana 'e Trevi]]. Arropo 'e suje furture 'a segnà comme ll'accumpetezzione pe ll'affacciata d''a Basileca 'e Sant'Ianne int''o Laterano ([[1732]]) e ll'affacciata arreto 'a funtana Trevi, 'o papa [[Clemente XII]] 'o mannette ê [[Marche]] ad affettuà d''e pruggette papale. Ad [[Ancona]] int''o 1732, penzette 'o gra' Lazzaretto, n'addefizio pentagonale cummiglianno cchiù ca 20.000 metre quatrate, custruiva a pruttegere 'e surdate 'a 'e mmalatie purtate ncopp''e bastemiente. Doppo fuje ausato comme nu spitale militare e po' comme na caserma.
A Romma, Vanvitelli sapette stabellizzà 'a cupula d''a [[Basileca 'e San Petro]] quanno cumparetteno 'e sserchie. Pe' ttramente facette ll'affresche dinda na cappella int''a chiesa 'e Santa Cecilia a Trastevere.
'E suje capacetà 'e ngeniere, nzieme cu 'o senzo 'e dramma scenocrafica 'e Vanvitelli chiejava [[Carlo VII]] 'e Napule a cummessionà 'o palazzo riale 'e Caserta. Vanvitelli fatecava ncopp''o palazzo nfi''â muorte, pe Carlo e po' pe 'o sujo arede [[Ferdinando IV]]. A Napule Vanvitelli penzette 'o palazzo riale ([[1753]]) e 'a chiesa d''a Santissema Nunziata e quacche ate palazze arestocratiche e chiese pure.
Costruette nu ponte a [[Benevento]] ncopp''o sciummo [[Calore (sciummo)|Calore]].
[[categoria:Architette napulitane]]
[[Categurìa:napulitane]]
kvsz5uzfjypjiag8zu9ajgp4u6lkf0k
674490
674486
2026-10-04T14:11:56Z
Ciaurlec
3406
674490
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Der bourbonische Königspalast in Caserta.jpg|thumbnail|280px|right|'O palazzo riale 'e Caserta]]
'''Lodewijk van Wittel, '''ditto '''Luigi Vanvitelli''' ([[Napule]], [[12 'e majo]], [[1700]] – [[Caserta]], [[1 'e màrzo]], [[1773]]), fuje fuorze ll'archetetto taliano cchiù mpurtante d''o 18esemo seculo, esercitette nu stile accaremmeco classicizzante d''o [[tardo barocco]] ca faceva na cagnatura facele 'a 'o [[neoclassicismo]].
== Biugrafìa ==
Fuje 'o figliulo 'e nu pettore fiammingo, [[Gaspare van Wittel]], e fuje aducato a [[Romma]] 'a ll'architette [[Filippo Juvarra]] e [[Niccolo Salvi]] cu cui fatecava ad affettuà 'a [[funtana 'e Trevi]]. Arropo 'e suje furture 'a segnà comme ll'accumpetezzione pe ll'affacciata d''a Basileca 'e Sant'Ianne int''o Laterano ([[1732]]) e ll'affacciata arreto 'a funtana Trevi, 'o papa [[Clemente XII]] 'o mannette ê [[Marche]] ad affettuà d''e pruggette papale. Ad [[Ancona]] int''o 1732, penzette 'o gra' Lazzaretto, n'addefizio pentagonale cummiglianno cchiù ca 20.000 metre quatrate, custruiva a pruttegere 'e surdate 'a 'e mmalatie purtate ncopp''e bastemiente. Doppo fuje ausato comme nu spitale militare e po' comme na caserma.
A Romma, Vanvitelli sapette stabellizzà 'a cupula d''a [[Basileca 'e San Petro]] quanno cumparetteno 'e sserchie. Pe' ttramente facette ll'affresche dinda na cappella int''a chiesa 'e Santa Cecilia a Trastevere.
'E suje capacetà 'e ngeniere, nzieme cu 'o senzo 'e dramma scenocrafica 'e Vanvitelli chiejava [[Carlo VII]] 'e Napule a cummessionà 'o palazzo riale 'e Caserta. Vanvitelli fatecava ncopp''o palazzo nfi''â muorte, pe Carlo e po' pe 'o sujo arede [[Ferdinando IV]]. A Napule Vanvitelli penzette 'o palazzo riale ([[1753]]) e 'a chiesa d''a Santissema Nunziata e quacche ate palazze arestocratiche e chiese pure.
Costruette nu ponte a [[Benevento]] ncopp''o sciummo [[Calore (sciummo)|Calore]].
[[categoria:Architette napulitane]]
qj8hls5lpgq9af6iwacwfs3vfgnvluk
Santa Filumena
0
6515
674563
644520
2026-10-04T15:14:12Z
Ciaurlec
3406
674563
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Philomena.jpg|thumb|right|Santa Filumena, se fiura ca è na martire cattolica.]]
'''Santa Filumena 'e Romma''' se fiura ca fuje na [[santo|santa]] e [[martire]] cattolica d''o quarto seculo. 'A venerazzione suja, pero, accumminciaje 'int' ll'ottuciento, cu na scuperta [[archeologgia|archeologgeca]]; subbeto tante [[miraculo|miracule]] fujeno assignate â ntravenzione suja. 'A devuzione suja fuje strummettiata d{{v}}a 'o Santo [[Jean Vianney]], ll'accussiditto Curé d'Ars, chi pure assegnava tante miracule n cchiù â ntravenzione suja.
Int'ô [[1961]], pero, Filumena fuje jettata d{{v}}a 'o calannario 'e sante cattoliche, pecché 'e sscuperte archeologgeche nun fuje cunsiderate na dimustrazzione justa ca na tale martire asisteva propeto. 'O cunto accussì dramatico d''a vita suja è n'assempio 'e comme 'e sante leggennarie comme Catarenella 'e Lisandria capitavano int'â mitologgia crestiana; 'a storia suja è accezeonale pecché 'a leggenna suja surgeva durante n'ebbroca 'e arfabbetismo jennerale, e accussí 'a spanna 'e 'a numea suja po' essere addimustrava cu 'e ccarte 'e ll'ebbroca.
=='A Scuperta d''o Sebburco==
Reste umane fuje scummigliate 'o [[24 'e màrzo]], [[1802]] 'int'â [[catacomba]] 'e Santa Priscilla â [[Via Salaria]] a [[Romma]]. Cu 'e reste nc'era na cullezione 'e mmautonelle purtanno na scrizione a piezze cu 'e pparole LUMENA PAXTE CUMFI, pparole senza senso int nisciuna lengua canusciuta. Cheste pparole fuje resituate a leggere PAX TECUM FILUMENA, "Pace cu te, Filumena" pe llatino. N'assurtimento 'e vase, pure uno ca se dice cunteneva 'o sanghe, fujeno scuperte int' 'o sebburco pure.
[[immagine:Filomena_holy_card.jpg|right|thumb|180px|Santa Filumena]]
Santa Filumena 'e Romma è 'a santa patrona d{{v}}e Figlie 'e Maria e d{{v}}e cause impossibbile.
Se pô truvà 'a basileca 'e suja a [[Mugnano d''o Cardinale]], d{{v}}e pparte 'e [[Nola]], addù 'o cuorpo sujo fuje spustato 'int'ô [[1805]]. Lloco nce stanno pure 'e mmautonelle d{{v}}a catacomba.
[[categoria:Sante|Filumena]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
tbh20uvve1qk4qiqjugyiv4w9xpxsev
Giordano Bruno
0
6889
674484
674306
2026-10-04T14:09:06Z
Ciaurlec
3406
674484
wikitext
text/x-wiki
{{Stub}}
[[Immagine:Giordano Bruno.jpg|thumb|right|175px|Giordano Bruno, religgioso e feloseco.]]
[[File:Giordano Bruno Campo dei Fiori.jpg|thumb|325x325px|'A statua a Giordano Bruno dint' 'a chiazza 'e Campo de' Fiori, into [[Romma]].]]
'''Giordano Bruno''' (alla nascita '''Filippo Bruno'''), canosciuto pure comme '''Bruno Nolano''' o '''Bruno 'a Nola''' ([[Nola]], [[1548]] - [[Romma]], [[17 'e frevaro]] [[1600]]) è state nu [[tiologgia|tiologo]] e [[feloseco]] [[Italia|taliano]]; cunnannato p'[[aresia]] d'â [[Chiesa Cattolica]], morette ncoppa 'o [[fucarone]].
[[Categoria:Teologhe]]
[[Categurìa:Filosefe napulitane]]
ngvy7tebvnp7oxufxyycfyq5jklur0w
San Gennaro
0
6915
674565
673487
2026-10-04T15:14:46Z
Ciaurlec
3406
674565
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Saint Januarius.jpg|300px|thumb|right]]
'''San Gennaro''' (o '''San Jennaro'''), santo prutettore ’e [[Napule]].
Dâ vita soja nun ce stanno nutizzie certe. Siconno ’a tradizzione, se chiammava Procolo e apparteneva a na famiglia gentilizzia ''Gens Januaria'', addedecata a [[Giano (mitologgia)|Giano]]. ’O nomme Gennaro pruvene propeto d’ò nomme d’à famiglia gentilizzia (chillo ca ogge fosse ò cugnomme!)
Avarria a éssere stato rigginario ’e Caroniti, frazziona muntana dô cumune ’e [[Joppolo]] ’n pruvincia ’e Vibo Valentia, â [[Calavria]].
== ’A storia ’e San Gennaro ==
[[Fiùra:The Martyrdom of St Januarius in the Amphitheatre at Pozzuoli.jpg|thumb|''[[San Gennaro int'a l'anfiteatro 'e Pezzullo|San Gennaro int’a l’anfiteatro ’e Pezzullo]]'', [[Artemisia Gentileschi]], 1636.]]
’O fatto ca purtaje â cunsacrazzione ’e Gennaro sarria abbenuto ’a ll’abbiata dô [[III seculo]], durante ’a persecuzzione dê crestiane ’a parte dô mperatore [[Diocleziano|Dioclezziano]].
Gennaro era ’o [[vescuvo]] ’e [[Beneviento]] e se purtaje appriesso ô lettore Desiderio e ô [[diacuno]] Festo quanne jette a visità ê fedele a [[Puzzuolo|Puzzule]]. N’ate diacuno, Sossio, vuleva ì pur’isso â visita pasturale, ma fuje acchiappate ’ncopp’à via pe cumanno d''o persecutore Dragonzio, guvernatore d'’a Campania.
Gennaro assieme a Festo e Desiderio jette a truvà ’o priggiuniero, e tutte nzieme cercajeno a libberazzione ’e Sossio. Sti diacune però, avennose prufessato cristiane, fujeno subbeto arrestate ’a Dragonzio e cundannate a s’'e magnà ’e liune int’ò ’nfiteatre è Puzzuole. ’O juorne aroppo, datese ca Dragonzio era ’mpignate a n’atu posto, 'o supplizzie fuje suspiso. Siconne 'a tradizione, puorzì, 'o supplizzie fuje cagnate pe nu miraculo: se conta ca 'e liune s’addenucchiareno annanze 'e sette cundannate doppo 'a na benerizzione fatta 'a San Gennaro!
Dragonzio cumannaje int’a chillu mumento ca Gennaro e 'e cumpagne fosseno cundannate a morte. 'E guardie ’e pigliajeno e li purtajeno a [[Pezzulo|Puzzule]] addò ’a [[Zurfatara]]. ’A cundanna fuje prucessata e a tutte quante se tagliaje ’a capa int’ô 305. Chesto succerette pure a Procolo, diacono dâ chiesia ’e Puzzule, e a ddoje laiche Eutiche e Acuzio ca criticajeno pure ’e cundanne ’e morte.
Pe tramente ca San Gennaro faceva ’a strata ô posto d’esecuzzione, nu pezzente addimannaje a San Gennaro ’e veste soje, pe se 'e astipà comme reliquie. Gennaro rispunnette ca se pigliasse ’o muccaturo ca purtasse a ll’uocchie quanno l’acceressero.
[[Fiùra:Januarius.jpg|thumb|''Martirio ’e San Gennaro'', [[Girolamo Pesce]], 1727.]]
Siconno ’a tradizione pe tramente ca stevano pe lle dà ’a mazzate, chisto se purtaje 'n canna ’o muccaturo e quanno jettajeno ’a mazzata tagliajeno pure ’o rito. Chella notte, San Gennaro cumparette 'n suonno a chillo c'aveva ’a purtà ’o cuorpo, dicennole ca s’avesse ’a piglià pure ’o rito.
Sempe siconno 'a tradizione, subbeto quanno ’o tagliajeno ’a capa, fuje cunzervato ’o sango dinto a doje butteglie nchiuse, ca songo ’e reliquie cu ’o sango ca se fà squaglià ogn’anno ’o juorno suojo.
== ’O juorno ’e San Gennaro ==
{{vedi anche|Juorno 'e San Gennaro}}
’O [[Juorno 'e San Gennaro|juorno ’e festa sujo]] è ’o [[19 'e settembre|19 ’e settembre]].
[[Categoria:Napulitane famose|Gennaro]]
[[Categoria:Sante|Gennaro]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
neho6rh28hpwotgkg3vafpj5w4tm8s2
Pirro Ligorio
0
6936
674474
674147
2026-10-04T13:58:42Z
Ciaurlec
3406
674474
wikitext
text/x-wiki
[[Immagine:Villa d'Este Tivoli 3.jpg|right|200px]]
'''Pirro Ligorio''', (mmerzo [[1510]], [[Napule]] - [[1583]], [[Ferrara]]) archetetto taliano, crassecista e prugettatore 'e [[ciardino|ciardine]].
Prugettaje 'e ciardine â [[Villa d'Este]], 'a Villa Pia ô [[Cità d''o Vaticano|Vaticano]] e pô darse ca fatecaje ô [[Parco d''e Mostre]] 'a [[Bomarzo]].
Uno d''e ffateche prubbecate cchiù canusciuta è na mappa 'e [[Romma]] antica- '''Antiquae Urbis Imago''' 'e [[1561]].
[[Categoria:Architette]]
[[Categurìa:Napulitane]]
be7ih1p8y4hr7tv5x367x9gsn440bkj
674488
674474
2026-10-04T14:11:14Z
Ciaurlec
3406
674488
wikitext
text/x-wiki
[[Immagine:Villa d'Este Tivoli 3.jpg|right|200px]]
'''Pirro Ligorio''', (mmerzo [[1510]], [[Napule]] - [[1583]], [[Ferrara]]) archetetto taliano, crassecista e prugettatore 'e [[ciardino|ciardine]].
Prugettaje 'e ciardine â [[Villa d'Este]], 'a Villa Pia ô [[Cità d''o Vaticano|Vaticano]] e pô darse ca fatecaje ô [[Parco d''e Mostre]] 'a [[Bomarzo]].
Uno d''e ffateche prubbecate cchiù canusciuta è na mappa 'e [[Romma]] antica- '''Antiquae Urbis Imago''' 'e [[1561]].
[[Categoria:Architette napulitane ]]
663begu3we654l6yoe8gfgelev4c6is
674489
674488
2026-10-04T14:11:25Z
Ciaurlec
3406
674489
wikitext
text/x-wiki
[[Immagine:Villa d'Este Tivoli 3.jpg|right|200px]]
'''Pirro Ligorio''', (mmerzo [[1510]], [[Napule]] - [[1583]], [[Ferrara]]) archetetto taliano, crassecista e prugettatore 'e [[ciardino|ciardine]].
Prugettaje 'e ciardine â [[Villa d'Este]], 'a Villa Pia ô [[Cità d''o Vaticano|Vaticano]] e pô darse ca fatecaje ô [[Parco d''e Mostre]] 'a [[Bomarzo]].
Uno d''e ffateche prubbecate cchiù canusciuta è na mappa 'e [[Romma]] antica- '''Antiquae Urbis Imago''' 'e [[1561]].
[[Categoria:Architette napulitane]]
jcgv13pvfestqwupnueafam79heg87y
San Mudestino
0
7219
674569
644516
2026-10-04T15:16:40Z
Ciaurlec
3406
674569
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
'''San Mudestino''' ([[Antiochia]], [[245]]) è nu santo cattoleco. Nascette 'a na famiglia nobbele e fuje cunsacrato visecuvo 'e Antiochia dint' 'o [[302]]. Eppe 'a fujì d'Asia Menore ppe raggione d''e ppersecuziune 'e Dioclezziano e finette pe [[Locri]] 'int' a [[Calavria]]. Fuje martirato cu San Ciurentino e San Flaviano int' 'o [[311]] 'o [[14 'e frevaro]], 'o journo 'e festa sujo.
[[Categoria:Sante|Mudestino]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
kfyes8s4f5odibijqfynglz17vkrt58
Arriano
0
17783
674573
673720
2026-10-04T15:19:05Z
Ciaurlec
3406
674573
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|thumb|300px|right|Alisandro Magno]]
'''Lucio Flavio Arriano''' ([[Nicomedia]] 'int' [[Bitinia]], ca. [[95]] - [[Atene]], ca. [[175]]) fuje nu [[storeco]] grieco.
Sturiette a [[Nicopoli]] 'int' [[Epiro]] sotto 'a guida 'e [[Epitteto]].
Ammico d"o mperatore [[Adriano]], 'nfra 'o [[131]] e 'o [[137]] amministrette 'a [[pruvincia rommana]] 'e [[Cappadocia]], facenno nummerose viagge pure.
Scummugliette 'a vucazzione storiografeca durante nu sugghiorno ad [[Atene]], quanno accumminciette 'a stesura d"e ffateche prencipale suje. 'Int' 'a cità grieca ricoprette 'a carreca 'e [[arconte]].
Fuje [[atticista]], ma senza straverie.
== Opere ==
[[File:Arrianou_peri_anabaseos.tif|thumb|''Alexandri anabasis'', 1575]]
*Periplus Ponti Euxini: cunte 'e nu viaggio 'e sevizio 'int' ll'Est d"o [[Ponto]], cu dduje pparte ca cumpletano 'a gghiuta d"o [[Mar Niro]].
*Anabasi 'e Alessandro: opera ncopp'ê vicenne 'e [[Alisandro Magno]]. Accumminciette ad Atene, arresente d"a nfruenza 'e [[Senofonte]], e ppe 'o titulo "Anabasi", e ppe 'a spartemiento 'in' 7 libbre. Funte 'e ll'opera, â ca attendibilità isse tene molto, songo 'e cunte 'e [[Tolomeo I]] e [[Aristobulo]]. Arriano pruggetta pure na nietta destenzione, 'int' 'a sceveta 'e ll'argomente, 'nfra 'a tradizzione cchiù seria ('e ca isse se serve) e 'a accussidditta vulgata, a carattere cchiù sbeteco e aneddoteco (accumminciette 'a [[Clitarco]] e repigliette po' 'a [[Diodoro Siculo]])
*Indica: opera storeco-giugrafica ncopp'[[Innia]], pe 'a quale se servette d"e cuntribbute 'e [[Nearco]] (ammiraglio 'e Alessandro) e 'e [[Eratostene 'e Cirene]].
*Cinegetico: trattato ncopp'a [[caccia]].
*Tattica: trattato 'e arte militare.
Ad Arriano se obbreca pure 'a trascrizione d"e lezzione d"o masto Epitteto, ca aunette 'int' 'e Diatribe, 'e ca rummangono quattro libbre, e int' 'o Manuale.
[[Categurìa:Storice]]
[[Categoria:Greche antiche]]
6zubfwj7y7zrzw9ua0pibb0gs98skv9
Storiografia
0
17784
674541
642462
2026-10-04T14:56:26Z
Ciaurlec
3406
674541
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
'A '''storiografia''' è 'a [[scienzia]] ca sturia 'a [[storia]], n'ascia e ne reporta 'e vecenne basannose ncopp'â dezeferazione d{{v}}e ttracce e d{{v}}e testimonianze. È naturalmente suggetta a dezeferazione e quinni ncopp'â storiografia nfruiscono 'e nnerizze 'e metode e 'e strumiente d{{v}}e nterprete ('e storece). Propio ppe chesta dipennenza d{{v}}e mode 'e penzà d{{v}}e nterprete suje, 'a storiografia presenta evoluzione ca ponno éssere oggetto 'e sturio e 'ntanto 'e na storia d{{v}}a storiografia. È nu equivoco granne affuscà 'a '''storiografia''' cu 'a '''storia'''.
{{Categurizzazione vitrina}}
[[Categurìa:Storia| ]]
tfmczg2zdoovgy1aprrqedmsgbt5pvn
Sant'Agata
0
18927
674560
644505
2026-10-04T15:12:52Z
Ciaurlec
3406
674560
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[Image:Sagata ct.jpg|260px|right|thumb|'O rellequiario argienteo 'e Sant'Agata a Catania.]]
'''Sant'Agata''', [[patrono|patrona]] 'e [[Catania]] è, seconno 'a tradizzione crestiana, na fiùra vissuta nfra 'o III e 'o IV seculo, durante 'o procunsolato 'e [[Quinziano]]. 'A tradizzione repurtata d'e canone cunta d'a giuvane, figlia 'e nobbele catanese, martirizzata durante 'e persecuzioni 'e [[Decio]] o [[Diocleziano]]. D'a [[Chiesa cattolica]] vene venerata comme [[santo|santa]], [[vergene]] e [[martire]]. 'O nomme sujo cumpare 'int' 'o [[Canone Rummano]] 'a tiempe antichisseme.
[[Categoria:Sante|Agata]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
ff44t2owknw1ay1xwm3e1gvv0yc2ygj
Vincenzo Russo (feloseco)
0
20016
674485
674307
2026-10-04T14:09:18Z
Ciaurlec
3406
674485
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
'''Vincenzo Russo''' ([[Palma Campania]] [[16 'e giùgno]] [[1770]] - [[Napule]] [[19 'e nuvembre]] [[1799]]) fuje nu feloseco e revuluzionario napulitano. Facette pparte d''a [[Reprubbeca napulitana]] e fuje mpiso 'o 19 'e nuvembre, 1799 'int'â chiazza Mercato. Scrivette 'o libbro rousseauano ''Pensieri politici''.
[[Categoria:Filosefe napulitane|Russo, VIncenzo (feloseco)]]
3141f4k7548nbyexglfugitg8ykru4v
San Francazio
0
20330
674564
644509
2026-10-04T15:14:26Z
Ciaurlec
3406
674564
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
'''Francazio''', venerato comme [[santo]] d''a [[Chiesia cattoleca]], fuje nativo 'e [[Antiochia]], 'n Cilicia, reggione 'n ca se sentiva forte ll'eco d''e fatte d''a [[Palestina]] ncoppa vita 'e [[Giesù Cristo]].
[[Categoria:Sante|Francazio]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
iunklwcup60vd04eaj5iwc1cdxa4zaz
San Michele Arcagnelo
0
20760
674567
644514
2026-10-04T15:15:56Z
Ciaurlec
3406
674567
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[Immagine:Simon Ushakov Archangel Mikhail and Devil.JPG|thumb|250px|right|L'Arcagnelo Michele 'into na [[cona (arte)|cona]] 'e [[Simon Ushakov]] ([[XVII seculo]])]]
[[Immagine:Louvre saint michel rf1427.jpg|thumb|250px|left|L'Arcagnelo Michele accire 'o drago ([[Borgogna]], XII sec.)]]
'''Michele''' è uno d''e tre [[Arcagnelo|arcagnele]] d''a [[Bibbia]]. Aroppo ô [[Abbraismo]] e ô [[Crestianesemo]], pure ll'[[Islam]] ne fa oggetto 'e venerazzione.
'O nomme [[Michele]] vene d''o modo a dicere "''Mi-ka-El''" ca vô dicere "chi è comme Dio?". Ll'arcagnelo Michele è allicurdato pe avè defeso 'a [[fede]] 'n [[Dio]] nfaccia 'e furze 'e [[Satana]].
'Int'ô calannario liturgeco crestiano se festeggia 'o [[29 'e settembre]] cu ll'[[Arcagnelo Gabriele]] e ll'[[Arcagnelo Raffaele]].
[[Categoria:Sante|Michele]]
[[Categurìa:Mitologgia]]
5fdw1rtk07l7z6wer9i7481et713kew
Andrea Perruci
0
24114
674476
674136
2026-10-04T14:02:06Z
Ciaurlec
3406
674476
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
'''Andrea Perrucci''' (o puro '''Andrea Perruccio''') ([[Palermo]] [[1 'e giùgno]] [[1651]] - [[Napule]] [[6 'e maggio]] [[1704]]) fuje nu pueta e commediografo ca faticaje a Napule presso 'o [[triatro S.Bartolomeo]].
=='E fatiche suje==
*''Stellidaura'' [[1678]]
*''[http://books.google.com/books?id=oIQHAAAAQAAJ&dq=andrea+perrucci&printsec=frontcover&source=web&ots=S8fNgG5q9G&sig=1mI16qc1bpPUACbQAlmVnmwxsa0#PPR3,M1 L'agnano zeffonato]'', 1678
*'' Il convitato di pietra'', [[1690]]
*''La Cantata dei Pastori, o Vero lume tra l’ombre'', [[1698]] (pubbrecato sotto 'o nomme 'e Casimiro Ruggiero Ugone)
*''Dell'arte rappresentativa premeditata e all'improvviso'', [[1699]]
[[Categoria:Puete|Perrucci, Andrea]]
[[Categurìa:napulitane]]
8wtvt38y4mjx8nsxbwek78qol0mh0nj
674478
674476
2026-10-04T14:04:52Z
Ciaurlec
3406
674478
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
'''Andrea Perrucci''' (o puro '''Andrea Perruccio''') ([[Palermo]] [[1 'e giùgno]] [[1651]] - [[Napule]] [[6 'e maggio]] [[1704]]) fuje nu pueta e commediografo ca faticaje a Napule presso 'o [[triatro S.Bartolomeo]].
=='E fatiche suje==
*''Stellidaura'' [[1678]]
*''[http://books.google.com/books?id=oIQHAAAAQAAJ&dq=andrea+perrucci&printsec=frontcover&source=web&ots=S8fNgG5q9G&sig=1mI16qc1bpPUACbQAlmVnmwxsa0#PPR3,M1 L'agnano zeffonato]'', 1678
*'' Il convitato di pietra'', [[1690]]
*''La Cantata dei Pastori, o Vero lume tra l’ombre'', [[1698]] (pubbrecato sotto 'o nomme 'e Casimiro Ruggiero Ugone)
*''Dell'arte rappresentativa premeditata e all'improvviso'', [[1699]]
[[Categoria:Puete napulitane|Perrucci, Andrea]]
89210cqkjjmhzf2jxcvob9kqhp19c3v
Luigi Palmieri
0
24152
674475
674135
2026-10-04T14:00:35Z
Ciaurlec
3406
674475
wikitext
text/x-wiki
[[Immagine:Luigi_Palmieri.png|thumb|right]]
{{stub}}
'''Luigi Palmieri''' ([[Faicchio]], [[21 'e abbrile]] [[1807]] – [[Pompei|Valle di Pompei]], [[9 'e settembre]] [[1896]]) fuje nu fiseco taliano.
Ammentaje d''o [[sismografo elettromagnetico]] e, cu 'e sturi suje, ha dato nu gruosso cuntribbuto â canuscenza d''e fenomene sismice.
[[Categoria:Fiseche|Palmieri, Luigi]]
[[Categurìa:napulitane]]
1kyv8sf05tade4w7ajmeb3ug7celnm7
674479
674475
2026-10-04T14:05:24Z
Ciaurlec
3406
spsostato avviso
674479
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[Immagine:Luigi_Palmieri.png|thumb|right]]
'''Luigi Palmieri''' ([[Faicchio]], [[21 'e abbrile]] [[1807]] – [[Pompei|Valle di Pompei]], [[9 'e settembre]] [[1896]]) fuje nu fiseco taliano.
Ammentaje d''o [[sismografo elettromagnetico]] e, cu 'e sturi suje, ha dato nu gruosso cuntribbuto â canuscenza d''e fenomene sismice.
[[Categoria:Fiseche|Palmieri, Luigi]]
[[Categurìa:napulitane]]
dqa97z5tnrmq9ttpx9ysv1qha25vmdb
Categurìa:Artiste rumane
14
24398
674472
673938
2026-10-04T13:56:33Z
Ciaurlec
3406
674472
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Romma]]
[[Categurìa:Arte]]
[[Categurìa:Biografie]]
dz7jwq29qyul29d92u0y2volbh6kt3j
674473
674472
2026-10-04T13:56:54Z
Ciaurlec
3406
674473
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Romma]]
[[Categurìa:Arte]]
[[Categurìa:Biografie| ]]
ewsmnyzo4p7ajw0pyl81yjfkgo8800n
Categurìa:Filosefe taliane
14
24765
674480
625778
2026-10-04T14:06:24Z
Ciaurlec
3406
674480
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Filosefe]]
[[Categurìa:Taliane]]
io7ba7o2n1hlev2uwjd399ygp0xc70c
San Ciro
0
25134
674562
662697
2026-10-04T15:13:56Z
Ciaurlec
3406
674562
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
'''San Ciro martire''' ([[Alessandria 'e Naggitto]], [[III seculo]]-[[Canopo]], [[III seculo]]), è nu santo martire venerato d''a [[Chiesia cattoleca]]
[[mericina|Miereco]] ed remmita, campaje 'int''o III seculo e morette decullato.
[[Categoria:Sante|Ciro]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
pv2xph1q8qf5bdwr9cer3rypsqaozmp
Aspreno 'e Napule
0
25948
674559
674111
2026-10-04T15:12:32Z
Ciaurlec
3406
674559
wikitext
text/x-wiki
[[fiùra:Luca Giordano Protector saints of Naples.jpg|thumb|right|300px|[[Luca Giordano]], ''''E Sante Patrone 'e Napule ([[Bacolo di Sorrento|Bacolo]], [[Sant'Eufebio|Eufebio]], [[Francesco Borgia]], Aspreno, e [[Santa Candida|Candida]]) annurante 'o Crucefisso'', [[XVII seculo]], [[Napule]], [[Palazzo Riale (Napule)|Palazzo Riale]].]]
'''Aspreno''', 'o primmo [[Vescuvo]] 'e [[Napule]], sarria campato nfra 'o [[I seculo|I]] e [[II seculo]] aroppo Cristo. Seconno 'o [[Calannario Marmoreo 'e Napule]], nu viecchio stele 'n ca ce song' 'e nomme d{{v}}e vescuve 'e Napule nfì ô [[IX seculo]], 'a suja guida pastorale sarria stata 'e mmerza 23 anne. 'A vita suja se sarria svutata sotto 'e mperatore [[Traiano]] e [[Publio Elio Traiano Adriano|Adriano]]. Fuje specialmente enchiuto d'ammore verzo 'e povere e se facette vere sempe a disposizione verzo qualonca perzona 'e qualonca ceto e d{{v}}a condizione suciale, 'o sujo speciale carisma facette ngrannì 'a [[communetà crestiana]] napulitana. Murette 'int'ô [[79]] e 'a memoria suja care 'o [[3 'e aùsto]].
[[Categoria:Religgiose|Aspreno 'e Napule]]
[[Categoria:Vescuve 'e Napule]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
074sqyidmys6zfo2m1up4uftap6rty3
Garum
0
26556
674519
673708
2026-10-04T14:45:14Z
Ciaurlec
3406
674519
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Fabrique de garum (Tpaza, Algérie) P-ad20071201-11h55m02s-aix.jpg|right|thumb|Fabbrica 'e garum a [[Tipaza]], a l'Algeria attuala]]
[[Image:Garum Mosaik Pompeji.JPG|thumb|Uno dé quatte mosaiche ca abbelléveno é spigule 'e l'androne int'â villa 'e Aulus Umbricius Scaurus a Pumpeje. L'anfura da fiùra cumtenéva a meglia specie ca vennéva, u garum 'e sgombro: G(ari) F(los) SCAM(bri) SCAURI]]
'O '''Garum''' éva na [[concia]] fatta 'e [[viscere]] [[fermantazione|fermentate]] 'e [[pisce]] ca s'ausava a [[Roma antica]]. Venéva tenuta ra l'abitante 'e Roma antica comme mangià [[afrodisieco]], cunzumata sultanto ra chi appartenéva â parta chiu [[nobiltà|nobila]] da pupulazione. É romane ausaveno chesta concia comme ogge s'ausa int'aé cucine asiatiche a [[salza 'e soja]]: invece 'e menà u sale 'ncoppa au mangià ce mettéveno cocche poco 'e garum pe ce dà o sapore salato. Ogge ne canuscimmo a cumpusezione pe é descrizione cumfuse 'e [[Apicio]] ca se trovano 'ncoppa a l'opra [[De re coquinaria]].
== Cumpusezione ==
Éva na concia ca, ammescata cu [[vino]], [[acito]], [[pepe]], [[uoglio]] ò [[acqua]] servéva pe accumpagnà ati piatte, ma s'ausaje pure pe a [[merecina]] e a [[cosmètica]]. U garum se pruducéva pe quase tutte é paise d"o [[Mar Mediterraneo]]; chellu chiu apprezzato d'é Romane se facéva â [[Spagna]], a [[Baelo Claudia]], d'u sgombro. Ao [[2008]] l'archeologhe ausajeno o rjesto 'e l'urdema partita 'e garum 'e [[Pumpeje]] rummasta pe cumfermà a data 'e l'eruzione do [[Vesuvio]] do 79 d.C.
== Ogge ==
Se penza ca u garum sta a l'origena 'e piatte ca se cumzumeno a tutt'ogge, cu tutto ca a recetta dé romane nun se canosce bona. Ce sta chi dice ca o sapore paréva chillo da [[salamoja]] 'e l'[[alice sotta sale]], ca ancora mò se trova 'ncoppa â Custjera, chiu assaje a [[Cetara]], cu o nomme 'e [[culatura]].
N'atu piatto ca pure se penza ca vène d'u garum se trova a [[Nizza]], addò piglia o nomme 'e [[Pissalat]] (pesce salato), ca fosse a base 'e na pizza tipica 'e là: a ''pissaladiera''. O sapore du garum fosse ra avvecenà a chillo du [[nuoc-mâm]] [[Vjet Nam|vjetnamita]].
== Allacce ==
===Allacce 'e dinto===
* [[Culatura 'e alice 'e Cetara]]
* [[Pissalat]]
* [[Cucina a Roma antica]]
===Allacce pe fora===
{{en}} [https://web.archive.org/web/20091022184847/http://geocities.com/Athens/Ithaca/8337/c_garum.html Pagina 'ncoppa 'o ''garum'']
[[Categoria:Conce]]
[[Categoria:Storia antica]]
[[Categurìa:alimentazzione]]
n4696khnwgl0295gkprc8tnsoleyz8a
674520
674519
2026-10-04T14:45:36Z
Ciaurlec
3406
674520
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Fabrique de garum (Tpaza, Algérie) P-ad20071201-11h55m02s-aix.jpg|right|thumb|Fabbrica 'e garum a [[Tipaza]], a l'Algeria attuala]]
[[Image:Garum Mosaik Pompeji.JPG|thumb|Uno dé quatte mosaiche ca abbelléveno é spigule 'e l'androne int'â villa 'e Aulus Umbricius Scaurus a Pumpeje. L'anfura da fiùra cumtenéva a meglia specie ca vennéva, u garum 'e sgombro: G(ari) F(los) SCAM(bri) SCAURI]]
'O '''Garum''' éva na [[concia]] fatta 'e [[viscere]] [[fermantazione|fermentate]] 'e [[pisce]] ca s'ausava a [[Roma antica]]. Venéva tenuta ra l'abitante 'e Roma antica comme mangià [[afrodisieco]], cunzumata sultanto ra chi appartenéva â parta chiu [[nobiltà|nobila]] da pupulazione. É romane ausaveno chesta concia comme ogge s'ausa int'aé cucine asiatiche a [[salza 'e soja]]: invece 'e menà u sale 'ncoppa au mangià ce mettéveno cocche poco 'e garum pe ce dà o sapore salato. Ogge ne canuscimmo a cumpusezione pe é descrizione cumfuse 'e [[Apicio]] ca se trovano 'ncoppa a l'opra [[De re coquinaria]].
== Cumpusezione ==
Éva na concia ca, ammescata cu [[vino]], [[acito]], [[pepe]], [[uoglio]] ò [[acqua]] servéva pe accumpagnà ati piatte, ma s'ausaje pure pe a [[merecina]] e a [[cosmètica]]. U garum se pruducéva pe quase tutte é paise d"o [[Mar Mediterraneo]]; chellu chiu apprezzato d'é Romane se facéva â [[Spagna]], a [[Baelo Claudia]], d'u sgombro. Ao [[2008]] l'archeologhe ausajeno o rjesto 'e l'urdema partita 'e garum 'e [[Pumpeje]] rummasta pe cumfermà a data 'e l'eruzione do [[Vesuvio]] do 79 d.C.
== Ogge ==
Se penza ca u garum sta a l'origena 'e piatte ca se cumzumeno a tutt'ogge, cu tutto ca a recetta dé romane nun se canosce bona. Ce sta chi dice ca o sapore paréva chillo da [[salamoja]] 'e l'[[alice sotta sale]], ca ancora mò se trova 'ncoppa â Custjera, chiu assaje a [[Cetara]], cu o nomme 'e [[culatura]].
N'atu piatto ca pure se penza ca vène d'u garum se trova a [[Nizza]], addò piglia o nomme 'e [[Pissalat]] (pesce salato), ca fosse a base 'e na pizza tipica 'e là: a ''pissaladiera''. O sapore du garum fosse ra avvecenà a chillo du [[nuoc-mâm]] [[Vjet Nam|vjetnamita]].
== Allacce ==
===Allacce 'e dinto===
* [[Culatura 'e alice 'e Cetara]]
* [[Pissalat]]
* [[Cucina a Roma antica]]
===Allacce pe fora===
{{en}} [https://web.archive.org/web/20091022184847/http://geocities.com/Athens/Ithaca/8337/c_garum.html Pagina 'ncoppa 'o ''garum'']
[[Categoria:Conce]]
[[Categurìa:alimentazzione]]
[[Categurìa:Romma antica]]
h0kpletizw49ui5gdlnohkflrxhu0e0
Magna Grecia
0
26563
674505
673700
2026-10-04T14:29:59Z
Ciaurlec
3406
674505
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[File:Magna Graecia ancient colonies and dialects-eu.svg|thumb|300x300px|'E cculonie d' 'a Magna Grecia e d' 'a Sicilia]]
{{Quote|Chella ca chiammano Italia fuje Magna Grecia.|[[Ovidio]], ''[[Fasti (Ovidio)|Fasti]]'', IV|Itala nam tellus Graecia maior erat.|lingua=la}}
'A '''Magna Grecia''' (pe [[Lengua latina|latino]]: ''Magna Graecia'', pe [[lengua grieca|grieco]]: ''Megálē Hellàs'') è chella parta d' 'o sud 'e ll'[[Italia]] ca fuje culunizzata de le [[Grecia antica|griece]] a partí da l'[[VIII seculo AC|ottésemo sèculo a.C]]. 'A storia d{{v}}a ''Magna Grecia'', siconno 'e storece, è deverza da chella d{{v}}a [[Sicilia]] Grieca e d{{v}}e culonie soje.
== Cità d{{v}}a Magna Grecia ==
[[File:Reggio calabria museo nazionale bronzi di riace.jpg|thumb|342x342px|'E Bronzi 'e Riace, Museo nazziunale d{{v}}a Magna Grecia, [[Reggio Calavria]]]]
=== [[Calavria]] ===
{| class="wikitable"
|-
|'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e'''
|-
| Rhégion || [[Reggio Calavria]]
|-
| Locri Epizefiri ||[[Portigliola]]
|-
| Kroton ||[[Crotone]]
|-
| Kaulon ||[[Monasterace]]
|-
| Sybaris ||Sibari (frazzione 'e [[Cassano allo Ionio]])
|-
| Petelia ||[[Strongoli]]
|-
| Krimisa ||[[Cirò (KR)|Cirò]]
|-
| Hipponion || [[Vibo Valentia]]
|-
| Metauros ||[[Gioia Tauro]]
|-
| Medma || [[Rosarno]]
|-
| Laos || Marcellina (frazzione 'e [[Santa Maria del Cedro]])
|-
| Thurii ||Thurio (frazzione 'e [[Corigliano Calabro]])
|-
| Temesa ||[[Serra d'Aiello]]
|-
| Terina ||[[Lamezia Terme]]
|-
| Scolacium ||[[Borgia]]
|}
[[File:Baptistry in the Temple of Jupiter in Cuma.JPG|thumb|260x260px|'O Tempio 'e Giove, [[Cuma]]]]
=== [[Campania]] ===
{| class="wikitable"
|-
|'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e'''
|-
| Pithekoussai || [[Isula 'e Ischia|Ischia]]
|-
| Kyme || Cuma ([[Vacule]])
|-
| Parthenope || [[Napule]]
|-
| Dikaiarcheia || [[Pezzulo]]
|-
| Neapolis || [[Napule]]
|}
[[File:Veduta di Paestum 2010.jpg|thumb|260x260px|'O Tempio 'e Nettunno, [[Paestum]]]]
=== [[Ciliento|Campania meridiunale]] ===
{| class="wikitable"
|-
|'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e'''
|-
| [[Paestum]] || [[Capaccio]]
|-
| [[Elea-Velia|Elea]] ||[[Ascea]]
|-
| Pixunte || [[Santa Marina (SA)|Santa Marina]]
|-
| [[Palinuro]] e Molpa|| [[Centola]]
|}
[[File:Hera Temple at Metaponto (Italy).jpg|thumb|260x260px|'O Tempio 'e Hera, VI seculo a.C. [[Metaponto]]]]
=== [[Lucania]] ===
{| class="wikitable"
|-
|'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e'''
|-
| Metapontion || Metaponto (frazzione 'e [[Bernalda]])
|-
| Siris || [[Policoro]] / [[Nova Siri]]
|-
| Heraclea || [[Policoro]]
|-
| Pandosia || Anglona (frazzione 'e [[Tursi]])
|-
| Pistoicos || [[Pisticci]]
|-
| Troilia e Obelanon || [[Ferrandina]]
|}
[[File:Colonne Doriche.JPG|thumb|280x280px|'E ddoje colonne d{{v}}o tempio dorico 'e [[Taranto]]]]
=== [[Pùglia]] ===
{| class="wikitable"
|-
|'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e'''
|-
| Taras || [[Taranto]]
|-
| Sidion || [[Gravina in Puglia]]
|-
| Canusion || [[Canosa di Puglia]]
|-
| Kallipolis || [[Gallipoli (LE)|Gallipoli]]
|-
| Apeneste || [[Mattinata]]
|-
| Argyrippa || [[Foggia]]
|}
== Cità grieche d{{v}}a [[Sicilia]] ==
[[File:Temple of Concordia, Agrigento.jpg|thumb|260x260px|Tempio d{{v}}a Concordia, [[Agrigento]]]]
{| class="wikitable"
|-
|'''Nomme d"a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e'''
|-
| Naxos || [[Giardini-Naxos]]
|-
| Zankles || [[Messina]]
|-
| Hybla Micrà || [[Augusta (SR)| Augusta]]
|-
| Gelas || [[Gela]]
|-
| Himera || [[Termini Imerese]]
|-
| Lipari || [[Lipari]]
|-
| Leontinoi || [[Lentini]]
|-
| Akragas || [[Agrigento]]
|-
| Katane || [[Catania]]
|-
| Syrakousai || [[Siracusa]]
|-
| Akrai || [[Palazzolo Acreide]]
|-
| Mylae || [[Milazzo]]
|-
| Selinus || [[Castelvetrano]]
|-
| Tyndaris || Tindari (frazzione 'e [[Patti]])
|-
| Casmene || [[Giarratana]]
|-
| Xiphonia || [[Aci Catena]], [[Acireale]], [[Aci Castello]]
|-
| Akrillai || [[Chiaramonte Gulfi]]
|}
[[Categurìa:Grecia antica]]
[[Categoria:Sicilia]]
[[Categurìa:Calavria]]
[[Categurìa:Puglia]]
[[Categurìa:Campania]]
[[Categurìa:Baselecata]]
{{Purtale|Storia}}
blg8c5gp366bus2btf1cnzhi8na6c8d
Impero Rumano
0
26815
674530
673684
2026-10-04T14:48:45Z
Ciaurlec
3406
674530
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Vexilloid of the Roman Empire.svg|thumb|right|150px|Bannera 'e ll"Impero rumano]]
L''''Impero rumano''' (ppe [[lengua latina|latino]] ''Imperium Romanum'') fuie 'o [[Stato]] [[Storia rumana|rumano]] ca se furmaje dint'a l'area [[Europa|euro]]-[[Bacino del Mediterraneo|mediterrania]] d' 'o [[I seculo AC]] fine 'o [[IV seculo]].
'E ddoje date ca generalmente fanne capì ll'inizzio e 'a fine 'e ll'entità statuale unneca song' 'o [[27 AC]], 'o primmo anno d"o [[prencepato]] 'e [[Augusto|Ottaviano]] (ca fuie intitulato [[Augusto (titolo)|Augusto]]) e 'o [[395]], quanno, â morte 'e [[Teodosio I]], l'impero venette diviso dint'â ''[[Impero romano d'Occidente|pars occidentalis]]'' e â ''[[Impero Rumano d'Oriente|orientalis]]''. L'[[Impero romano d'Occidente]] se fa fernì pe cummenzziona all'anne [[476]] (quanne l'urdemo 'mperatore legittimo, [[Ruommolo Augusto]], fuie luato 'a miezo da [[Odoacre]]). 'A vita 'e ll'[[Impero Rumano d'Oriente]] continuaie nfi 'o mumento d' 'a conquista 'e [[Custantenobbule|Custantonopule]] fatta d' 'a ll'Ottomane ll'anne [[1453]].
[[Fiùra:Roman Empire Trajan 117AD.png|thumb|left|305px|'O territorio 'e ll"Impero]]
== Definizzione e cuncetto 'e Impero rumano ==
'E duje date indicate comme inizzio e fine cummenzzionale e' nu' Impero rumano unitario, comme spisso accade dint'ê definizzione dde periode storiche song puramente arbitrarie. 'E cchiù ppe tre raggione: sia pecché nun vi fu maje na' vera e prupria fine d"a ''[[Repubbreca rumana|Res publica romana]]'', e' cui istituzzione nun furono maje abulite, ma semprecemente persero 'o putere effettivo a vantaggio 'e ll"[[mperatore romano|mperatore]]; sia pecché int'ê quattrocentoventidue [[Anno|anne]] tra esse cumpresso se alternaronne duje fase caratterizzate d"a forme 'e organizzazione e legittimazione d"o putere 'mperiale profundamiente diverse, 'o [[Prencipato]] e 'o [[Duminato (storia rumana)|Duminato]]; sia pecché pure aropp' a' divisione 'e ll"impero 'e duje parte continuaronne a sopravvivere, na sino a' deposizzione 'e ll"urdema [[Impero romano d'Occidente|cesare 'e Occidente]] [[Ruommolo Augusto]] into [[476]], l"atro perpetuandose ppe nata vota nu millennio dint'â chilla entità nota comme [[Impero Rumano d'Oriente]]. L"anno 476 fuje inoltre cunvenzionalment cunsiderata comme data 'e passaggio tra [[età antica]] e [[Medioevo]].
=== Religgione e Mitologgia ===
* [[Religgione rumana]]
* [[Mitologgia rumana]]
* [[Cristianesimo]]
== Culliegamiente esterne ==
* [http://romanoimpero.blogspot.com/ RomanoImpero]
* [https://web.archive.org/web/20070212002631/http://www.imperium-romanum.it/IR/impero/urbe_colonie.htm 'E cità rumane]
* [https://web.archive.org/web/20090314055850/http://www.imperium-romanum.it/IR/principale.asp Imperium-Romanum]
* [http://www.romaeterna.org Roma Aeterna]
* [https://web.archive.org/web/20120118112658/http://www.wikilibri.it/Imperatoriromani.htm Wikilibro Imperatori]
* [https://web.archive.org/web/20060508053111/http://www.signainferre.it/ Signa Inferre]
* [https://web.archive.org/web/20081226035022/http://www.ilmedioevo.eu/index.php?title=Prima_della_caduta_di_Roma L'eredità 'e ll'impero ô Medioevo]
* [https://web.archive.org/web/20060618150923/http://digilander.libero.it/tramonto193/ 'O tramunto 'e ll'impero]
* {{en}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20120831060912/http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library]
* {{de}} {{en}} {{es}} {{fr}} {{it}} {{pt}} https://web.archive.org/web/20180919232818/http://www.jusromanum.com.br/
*[https://web.archive.org/web/20110610133728/http://digilander.libero.it/ortodossia/bisanzio.htm CCA SEGNIFICA 'O TERMENE BIZANTINO SE NISCIUNO PUO' DEFINIRSI CU TALE PAROLA?]
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categoria:Romma antica]]
[[Categoria:Imperi|Romano]]
0ob82d8fg11kmn9h0ffk9r4jmz4qcek
Giustiniano I
0
26817
674529
673852
2026-10-04T14:48:38Z
Ciaurlec
3406
674529
wikitext
text/x-wiki
[[File:Meister von San Vitale in Ravenna.jpg|thumb|right|300px|Giustiniano, musaico a [[Basileca 'e San Vitale a Ravenna|San Vitale a Ravenna]]]]
'''Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus''', ppe [[lengua grieca|greco]]: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός: ''Phlābios Petros Sabbatios Ioustiniānos'', ([[Tauresio]], [[11 'e majo]] [[482]] – [[Custantenobbule]], [[14 'e nuvembre]] [[565]]), canusciuto comme '''Giustiniano I 'o Granne''', fuje 'o secunno membro d"a dinastia Giustinianea (aropp 'o zio sujo, Giustino I) e mperator rumano-orientale d"o [[527]] nfi a suja muorte. Durante 'o sujo regno, Giustiniano cerco 'e far rivivere 'a grannezza d"o crasseco [[Impero Rumano]].
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Munarche]]
ijp6fjcjjrtm1v3h6whwmbhsqp7hy1p
674554
674529
2026-10-04T15:08:56Z
Ciaurlec
3406
674554
wikitext
text/x-wiki
[[File:Meister von San Vitale in Ravenna.jpg|thumb|right|300px|Giustiniano, musaico a [[Basileca 'e San Vitale a Ravenna|San Vitale a Ravenna]]]]
'''Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus''', ppe [[lengua grieca|greco]]: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός: ''Phlābios Petros Sabbatios Ioustiniānos'', ([[Tauresio]], [[11 'e majo]] [[482]] – [[Custantenobbule]], [[14 'e nuvembre]] [[565]]), canusciuto comme '''Giustiniano I 'o Granne''', fuje 'o secunno membro d"a dinastia Giustinianea (aropp 'o zio sujo, Giustino I) e mperator rumano-orientale d"o [[527]] nfi a suja muorte. Durante 'o sujo regno, Giustiniano cerco 'e far rivivere 'a grannezza d"o crasseco [[Impero Rumano]].
[[Categoria:Rommani antiche]]
[[Categurìa:Munarche]]
kwj1o4s7ron46d3u0gkahpx5aibhiaj
Augusto
0
27558
674525
673845
2026-10-04T14:48:10Z
Ciaurlec
3406
674525
wikitext
text/x-wiki
[[File:Bust of the Augustus Bevilacqua - trasparent background.png|thumb|220px|Busto 'e Augusto]]
'''Gaio Giulio Cesare Ottaviano Augusto''' (pe' [[lengua latina|latino]] ''Gaius Iulius Cæsar Octavianus Augustus''; int'ê epigrafe: C•IVLIVS•C•F•III•V•CÆSAR•OCTAVIANVS; [[Romma]], [[23 'e settembre]] [[63 AC]] – [[Nola]], [[19 'e aùsto]] [[14]]) meglio canasciuto comme '''Ottaviano''' o '''Augusto''', fuje 'o primmo imperatore rumano.
'O Senato 'e cunferè 'o titulo 'e Augustus 'o [[16 'e jennaro]] [[27 AC]], e 'o sujo nomme ufficiale fuje d"a chillo mumiento ''Imperator Caesar Divi filius Augustus'' (int'ê epigrafe IMPERATOR•CÆSAR•DIVI•FILIVS•AVGVSTVS).
Int'ô [[23 AC]] 'e fuje ricanusciuto 'a ''[[tribunicia potestas]]'' e ll"''[[Imperium proconsulare]]'' a vita, pe' tramente int'ô [[12 AC]] divenne [[Pontefice Massimo]].
Restò 'o putere sino 'a muorte, e 'o sujo prencipato fuje 'o cchiù lungo d"a Romma imperiale (44 anne d"o [[30 AC]], 37 anne d"o [[23 AC]]).
[[Categurìa:Munarche]]
[[Categoria:Romma antica]]
8bilthz94josroytfj8s6qism51rrq0
674550
674525
2026-10-04T15:08:12Z
Ciaurlec
3406
674550
wikitext
text/x-wiki
[[File:Bust of the Augustus Bevilacqua - trasparent background.png|thumb|220px|Busto 'e Augusto]]
'''Gaio Giulio Cesare Ottaviano Augusto''' (pe' [[lengua latina|latino]] ''Gaius Iulius Cæsar Octavianus Augustus''; int'ê epigrafe: C•IVLIVS•C•F•III•V•CÆSAR•OCTAVIANVS; [[Romma]], [[23 'e settembre]] [[63 AC]] – [[Nola]], [[19 'e aùsto]] [[14]]) meglio canasciuto comme '''Ottaviano''' o '''Augusto''', fuje 'o primmo imperatore rumano.
'O Senato 'e cunferè 'o titulo 'e Augustus 'o [[16 'e jennaro]] [[27 AC]], e 'o sujo nomme ufficiale fuje d"a chillo mumiento ''Imperator Caesar Divi filius Augustus'' (int'ê epigrafe IMPERATOR•CÆSAR•DIVI•FILIVS•AVGVSTVS).
Int'ô [[23 AC]] 'e fuje ricanusciuto 'a ''[[tribunicia potestas]]'' e ll"''[[Imperium proconsulare]]'' a vita, pe' tramente int'ô [[12 AC]] divenne [[Pontefice Massimo]].
Restò 'o putere sino 'a muorte, e 'o sujo prencipato fuje 'o cchiù lungo d"a Romma imperiale (44 anne d"o [[30 AC]], 37 anne d"o [[23 AC]]).
[[Categurìa:Munarche]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
2es0tfsbpo2ig5wr9djjpf6182eilq0
Giulio Nepote
0
27563
674515
663224
2026-10-04T14:43:26Z
Ciaurlec
3406
674515
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|right|200px]]
'''Giulio Nepote''' ([[Lengua latina|latino]]: ''Iulius Nepos''; Dalmazia, [[430]] c. – Dalmazià, [[25 'e abbrile]] / [[9 'e maggio]] / [[22 'e giùgno]] [[480]]) fuje n' imperatore rumano d"occidente 'e [[474]] o' [[475]]. Pure fuje successore 'e [[Ruommolo Augusto]], fuje l"urtemo 'mperatore legittimo d"Occidente.
[[Categoria:Romma]]
[[Categurìa:Munarche]]
avj666xzkmy7wiwpatauhmay2rpv7p4
674528
674515
2026-10-04T14:48:28Z
Ciaurlec
3406
674528
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|right|200px]]
'''Giulio Nepote''' ([[Lengua latina|latino]]: ''Iulius Nepos''; Dalmazia, [[430]] c. – Dalmazià, [[25 'e abbrile]] / [[9 'e maggio]] / [[22 'e giùgno]] [[480]]) fuje n' imperatore rumano d"occidente 'e [[474]] o' [[475]]. Pure fuje successore 'e [[Ruommolo Augusto]], fuje l"urtemo 'mperatore legittimo d"Occidente.
[[Categoria:Romma antica]]
[[Categurìa:Munarche]]
e9xekgzv4f93sg0s86sfkqlxw99e5ug
674553
674528
2026-10-04T15:08:50Z
Ciaurlec
3406
674553
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|right|200px]]
'''Giulio Nepote''' ([[Lengua latina|latino]]: ''Iulius Nepos''; Dalmazia, [[430]] c. – Dalmazià, [[25 'e abbrile]] / [[9 'e maggio]] / [[22 'e giùgno]] [[480]]) fuje n' imperatore rumano d"occidente 'e [[474]] o' [[475]]. Pure fuje successore 'e [[Ruommolo Augusto]], fuje l"urtemo 'mperatore legittimo d"Occidente.
[[Categoria:Rommani antiche]]
[[Categurìa:Munarche]]
5xiqz7moxpyqi29lf60a245hk4z2qnz
Gaio Giulio Cesare
0
27571
674526
673851
2026-10-04T14:48:18Z
Ciaurlec
3406
674526
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Giulio-cesare-enhanced 1-800x1450.jpg|thumb|Gaio Giulio Cesare.]]
'''Gaio Giulio Cesare''' ([[13 'e luglio]] [[100 AC]] — [[15 'e màrzo]] [[44 AC]]) fuje nu generale, ommo puliteco e alletterato [[Impero Rumano|rommano]].
'O nomme suojo è canusciuto p''a conquista rummana d''a Gallia ('a [[Franza]] e na parte d"a [[Sguizzera]] d'ogge), ca raccuntaje int'a ll'opera soja "De bello gallico".
Addeventato consule e triùmviro rommano, fuje ammazzato int''o senato 'e Romma, 'o 15 'e màrzo d''o 44 AC, int'a na ribellione organizzata 'a nu gruppo 'e perzune ca penzavano ca Cesare se vuleva piglià tutto 'o putere int''a mana soja.
{{Portale|Storia}}
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Puliteche]]
fy7kh8ovcqdxtrhsr2l4a91frmn4tyc
674551
674526
2026-10-04T15:08:22Z
Ciaurlec
3406
674551
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Giulio-cesare-enhanced 1-800x1450.jpg|thumb|Gaio Giulio Cesare.]]
'''Gaio Giulio Cesare''' ([[13 'e luglio]] [[100 AC]] — [[15 'e màrzo]] [[44 AC]]) fuje nu generale, ommo puliteco e alletterato [[Impero Rumano|rommano]].
'O nomme suojo è canusciuto p''a conquista rummana d''a Gallia ('a [[Franza]] e na parte d"a [[Sguizzera]] d'ogge), ca raccuntaje int'a ll'opera soja "De bello gallico".
Addeventato consule e triùmviro rommano, fuje ammazzato int''o senato 'e Romma, 'o 15 'e màrzo d''o 44 AC, int'a na ribellione organizzata 'a nu gruppo 'e perzune ca penzavano ca Cesare se vuleva piglià tutto 'o putere int''a mana soja.
{{Portale|Storia}}
[[Categoria:Rommani antiche]]
[[Categurìa:Puliteche]]
evh29n9mv4h0al4myetrdicl85ewt7w
Cleopatra
0
27576
674502
673844
2026-10-04T14:28:31Z
Ciaurlec
3406
674502
wikitext
text/x-wiki
[[File:Frederick Arthur Bridgman - Cleopatra on the Terraces of Philae.JPG|thumb|300px]]
'''Cleopatra VII Thea Philopatore''' (ppe [[lengua grieca|grieco]]: ''Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ''; [[Alessandria 'e Naggitto]], [[69 AC]] – Alessandria 'e Naggitto, [[12 'e aùsto]] [[30 AC]]) fuje na reggina [[Naggitto|naggizzia]] d"o periodo tolemaico.
Fuje l'urdema reggina 'e ll'[[Antico Naggitto]] e l'urdemo membro d"a [[Dinastia tolemaica]]. 'O nomme "Cleopatra" segnifeca 'n [[lengua grieca]] "gloria d"o pate".
Ogge è prubabilmente 'a cchiù fammusa 'e tutte 'e suvrane 'e ll'Antico Naggitto e è canusciuta cu 'o nomme 'e Cleopatra, pure se fuje 'a settema e urdema reggina a pussiedere chillo nomme. Cleopatra comunque nun fuje maje 'e fatto l'uneca suvrane d"o [[Naggitto]], avendo regnato assieme 'o pate, 'o frate, 'o frate-marito e 'o figlio.
[[Categurìa:Antico Naggitto]]
[[Categurìa:Munarche]]]]
4olunlajcjyonrt3he4qclsajs7cdto
Traiano
0
27585
674518
673705
2026-10-04T14:44:04Z
Ciaurlec
3406
674518
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ritratto del decennale di traiano, inv. 2269 01.JPG|thumb|right|150px|Busto 'e Traiano]]'''Marco Ulpio Nerva Traiano''', pe' [[lengua latina|llatino]]: ''Marcus Ulpius Nerva Traianus'' (Italica, [[18 'e settembre]] 53 – Selinus 'n Celicia, [[8 'e aùsto]] 117), fuje n'imperatore rumano da 'o 98 nfin'ô 117. Sutto 'o princepato sujo ll'[[Impero Rumano]] iognette a n'estenzione 'e 5.5 miliune 'e chilometre quadre, 'a massima d'â storia 'e ll'Impero.
==Biugrafia==
===Origgine familiare ===
Traiano era 'o figlio d'ô senatore Marco Ulpio Traiano, d'â famiglia 'e ll'Ulpe, ca, abbenché pruvinciale, era 'e na certa aminenza tanto da tené 'o rango senatorio. 'A ''gens Ulpia'' era na famiglia italeca spurtata 'int'â pruvincia [[Penisula iberica|iberica]] 'e Baetica ('a muderna Andalusia - [[Spagna]]), mperò sempe a cuntatto c'â tierra 'e riggine, addò teneva nteresse ecunomeco grazzie a 'e ppruprietà funnarie ca lloco pussereva.
Traiano nascette 'o 18 'e settembre d'ô 53 a Italica (funnata da [[Scipione ll'Afrecano]]), ll'udierna Santiponce, nun arasso 'e ll'attuale Siviglia 'e mate, Marcia, iberica. 'O pate d'ô futuro mperatore nun fuje schitto senatore; avette âti ccariche assaie 'mpurtante, comme: 'o procunsulato 'e ll'Asia, 'o cunsulato e 'int'ô 76-77 'o guviernaturato d'â Siria (''Legatus pro praetore Syriae''). 'A carriera 'e Traiano cumenciaje c'â sceveta soja 'e s'arrulà 'n ll'esercito rumano. Sequette 'e vvarie tappe d'ô ''cursus honorum'' urdenario; fuje questore, pretore e llegato. Fuje appriesso trebbuno melitare e console, nzieme cu Manio Acilio Glabrione, 'int'ô 91, pettramente 'ncap'ô 96 diventaje Guvernatore d'â Germania, 'o lluoco cu 'a fruntiera cchiù pottusa 'e tutto ll'Impero. Secuteiaje ll'imperatore [[Domiziano]] cuntro 'e ppopule d'â Germania, iognenno a essere'o cchiù canusciuto nfra 'e ggenerale 'ncapo a ll'accesione d'ô ''Princeps'' 'int'ô 97 aroppo Cristo.
== Sagliuta ô putere e Princepato ==
'O successore 'e Domiziano, Nerva, viecchio senatore, nun appuiato da ll'esercito, aduttaje Traiano comme figlio e arede pe' llo ausà comme ntrammiezzo nfra 'o senato e ll'esercite 'int'â primmavera d'ô. Traiano mperzò, c'â morte 'e Nerva fuje eletto Princeps 'int'ô 98.
===Cunquista d'â Dacia===
Ncap'a ll'anno 101, urdenaje na spedizzione cuntro 'o regno 'e Dacia, llucato 'ncoppa 'a riva settentriunale d'ô [[sciummo]] [[Danubbio]], custregnenno ll'anno appriesso ô rre Decebalo a se suttomette. Traiano putette accussì turnà a Romma 'n triunfo, pe' s'abbuscà 'o tirulo 'e ''Dacicus maximus''.
Susso mperò Decebalo avviaje na puliteca 'e aspanzione vierzo 'e ffruntiere 'e ll'Impero, pruvanno a iognere 'int'ê vvecine regne d'â riva settentriunale d'ô Danubbio pe' se aunì cu' lloro. Peccesto Traiano partette da [[Ancona]] pe' ll'azziccà, arrivanno 'ncopp'ê rrive d'ô sciummo. 'O Principe facette mperzò custruì nu ponte ('o ponte 'e Traiano) da ll'archetetto [[Apollodoro 'e Damasco]], c'ô princepale quateno 'e ll'attraverzà, ma pure c'ô busso 'e sorreiere 'e nnemice (comme facette [[Gaio Giulio Cesare|Cesare]] cu' [[Ariovisto]]). 'E rrumane, abbenché cumbatteveno cuntro nu populo 'e uerriere comme 'e Dace, rescettero a iognere nfino â capetale Sarmizegetusa Regia, grazzie a superioretà nummereca e luggisteca. 'A capetale fuje strutta, Decebalo s'accirette, e ncopp'ê lluoche 'e ll'antica Sarmizegetusa, Traiano funnaje Ulpia Traiana Sarmizegetusa, pupulaje 'a Dacia 'e rumane e aunette 'a pruvincia cu ll'Impero. Grazzie a chesta cunquista fuje custruita 'a Culonna Traiana a Romma
===Conquista 'e ll'Arabia===
[[File:RomanEmpire 117 it.svg|thumb|right|300px]]
A chello stesso periudo, 'o regno r'ê Nabateie (Arabia nord uccirentale) fernette cu 'a morte 'e ll'urtemo rre sujo. Quanno ncap'ô 101 rre Agrippa II murette senza arede, lassaje a Traiano 'o trono. Accussì petramente 'a Dacia veniva cunquestata, ll'impero s'aggranniva d'â nova pruvincia 'e ll'Arabia (ogge chiste terretuorie songo 'a parte meridiunale d'â [[Giordania]] e una cchiù peccerella 'e ll'[[Arabia Saudita]]), aunita 'int'â chella d'â [[Giudea]]. Attuorn'ô 106 Traiano decerette 'e cunsulidà 'o pussesso 'e cheste tierre annettenno 'o Regno r'ê Nabateie. Accussì ll'Impero Rumano cuntrollava tutt'ê terretuorie ca se iettaveno 'ncopp'ô [[Mar Mediterraneo]], ca deventaje 'o "mare Nostrum".
Pe' siquente otto anne, Traiano nun s'accupaje 'e 'mprese melitare. Tenette 'n chisto periudo na currispondenza cu' [[Plinio 'o giovane]], da 'o 111 nfin'ô 113 guvernatore r'â [[Bitinia]], 'ncopp'â argumiente puliteco-ammenistrative. Se dedecaje pure â custruzzione 'e nuove addefizie, monumiente e strade pe' ll'[[Italia]] e 'a [[Spagna]] comme 'o Foro 'e Traiano a Romma.
== Campagne urientale ==
Ncap'ô [[113]], Traiano decerette 'e azziccà 'o regno d'ê Pparte. Comme scusa punette 'a decesione 'e chiste 'e avé misso nu rre ncopp'ô trono 'e Armenia, senza addumannà 'a licenzia d'ê Rumane. 'O Princeps marciaje vierz'a ll'Armenia, depunette 'e rre, e se spannette pe' 'o territuorio d'ô regno. Marciaje appriesso vierzo 'a Partia, cunquistanno 'e cettà 'e Babbelonia, Seleucia e pe' fernì 'a capetale Ctesifonte 'int'ô 116. Prusequette nfin'ô Gurfo Perseco, addò rechiaraje 'a Mesoputamia nova pruvincia 'e ll'impero.
Pure se Traiano aveva lluvato 'e miezzo 'e nnemice, s'addunaje 'e nun puté cuntrullà cheste tierre pe' vvie melitare. Ausaje mperzò 'a puliteca pe' ffa sagliere ncopp'ô trono 'e ll'Impero Parteco nu rre vassallo sujo, Partamaspate. Fuje tanno mperò ca nce fuìno 'e maggiure deffecurtà: 'a cettà furtefecata 'e Hatra, resestetta a ll"assedio 'mperiale, pettramente 'n Giudea e Siria nascettero devierze revote. Traiano fuje mperzò ubbregato a spurtà ll'uommene vierzo ovest, da 'o sciummo [[Eufrate]] a ll'[[Tigri]], propeto pe' cummattere 'e rrevote.
==Morte ==
Rint'ô 116, tramente se truvava 'n Celicia praparanno n'ata uerra cuntro 'a Partia, Traiano s'accepette, nfino a murì â staggione 117, 'into ll'8 'e aùsto a Selinunte (Seliki) 'n Celicia. Nummenaje, pure se nun è nun è cierto se fuje isso o 'a mugliera Plotina, [[Adriano]] comme arede. Chesto renonzaje 'a Mesoputamia, ma cunzervaje ll'âte terretuorie.
== Vvoce pariente ==
*[[Impero Rumano]]
*[[Impero Parteco]]
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categoria:Romma]]
[[Categurìa:Storia antica]]
[[Categurìa:Munarche]]
6h8k9tstfn1d6l7g36m8wywo9ix3ulc
674524
674518
2026-10-04T14:47:20Z
Ciaurlec
3406
674524
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ritratto del decennale di traiano, inv. 2269 01.JPG|thumb|right|150px|Busto 'e Traiano]]'''Marco Ulpio Nerva Traiano''', pe' [[lengua latina|llatino]]: ''Marcus Ulpius Nerva Traianus'' (Italica, [[18 'e settembre]] 53 – Selinus 'n Celicia, [[8 'e aùsto]] 117), fuje n'imperatore rumano da 'o 98 nfin'ô 117. Sutto 'o princepato sujo ll'[[Impero Rumano]] iognette a n'estenzione 'e 5.5 miliune 'e chilometre quadre, 'a massima d'â storia 'e ll'Impero.
==Biugrafia==
===Origgine familiare ===
Traiano era 'o figlio d'ô senatore Marco Ulpio Traiano, d'â famiglia 'e ll'Ulpe, ca, abbenché pruvinciale, era 'e na certa aminenza tanto da tené 'o rango senatorio. 'A ''gens Ulpia'' era na famiglia italeca spurtata 'int'â pruvincia [[Penisula iberica|iberica]] 'e Baetica ('a muderna Andalusia - [[Spagna]]), mperò sempe a cuntatto c'â tierra 'e riggine, addò teneva nteresse ecunomeco grazzie a 'e ppruprietà funnarie ca lloco pussereva.
Traiano nascette 'o 18 'e settembre d'ô 53 a Italica (funnata da [[Scipione ll'Afrecano]]), ll'udierna Santiponce, nun arasso 'e ll'attuale Siviglia 'e mate, Marcia, iberica. 'O pate d'ô futuro mperatore nun fuje schitto senatore; avette âti ccariche assaie 'mpurtante, comme: 'o procunsulato 'e ll'Asia, 'o cunsulato e 'int'ô 76-77 'o guviernaturato d'â Siria (''Legatus pro praetore Syriae''). 'A carriera 'e Traiano cumenciaje c'â sceveta soja 'e s'arrulà 'n ll'esercito rumano. Sequette 'e vvarie tappe d'ô ''cursus honorum'' urdenario; fuje questore, pretore e llegato. Fuje appriesso trebbuno melitare e console, nzieme cu Manio Acilio Glabrione, 'int'ô 91, pettramente 'ncap'ô 96 diventaje Guvernatore d'â Germania, 'o lluoco cu 'a fruntiera cchiù pottusa 'e tutto ll'Impero. Secuteiaje ll'imperatore [[Domiziano]] cuntro 'e ppopule d'â Germania, iognenno a essere'o cchiù canusciuto nfra 'e ggenerale 'ncapo a ll'accesione d'ô ''Princeps'' 'int'ô 97 aroppo Cristo.
== Sagliuta ô putere e Princepato ==
'O successore 'e Domiziano, Nerva, viecchio senatore, nun appuiato da ll'esercito, aduttaje Traiano comme figlio e arede pe' llo ausà comme ntrammiezzo nfra 'o senato e ll'esercite 'int'â primmavera d'ô. Traiano mperzò, c'â morte 'e Nerva fuje eletto Princeps 'int'ô 98.
===Cunquista d'â Dacia===
Ncap'a ll'anno 101, urdenaje na spedizzione cuntro 'o regno 'e Dacia, llucato 'ncoppa 'a riva settentriunale d'ô [[sciummo]] [[Danubbio]], custregnenno ll'anno appriesso ô rre Decebalo a se suttomette. Traiano putette accussì turnà a Romma 'n triunfo, pe' s'abbuscà 'o tirulo 'e ''Dacicus maximus''.
Susso mperò Decebalo avviaje na puliteca 'e aspanzione vierzo 'e ffruntiere 'e ll'Impero, pruvanno a iognere 'int'ê vvecine regne d'â riva settentriunale d'ô Danubbio pe' se aunì cu' lloro. Peccesto Traiano partette da [[Ancona]] pe' ll'azziccà, arrivanno 'ncopp'ê rrive d'ô sciummo. 'O Principe facette mperzò custruì nu ponte ('o ponte 'e Traiano) da ll'archetetto [[Apollodoro 'e Damasco]], c'ô princepale quateno 'e ll'attraverzà, ma pure c'ô busso 'e sorreiere 'e nnemice (comme facette [[Gaio Giulio Cesare|Cesare]] cu' [[Ariovisto]]). 'E rrumane, abbenché cumbatteveno cuntro nu populo 'e uerriere comme 'e Dace, rescettero a iognere nfino â capetale Sarmizegetusa Regia, grazzie a superioretà nummereca e luggisteca. 'A capetale fuje strutta, Decebalo s'accirette, e ncopp'ê lluoche 'e ll'antica Sarmizegetusa, Traiano funnaje Ulpia Traiana Sarmizegetusa, pupulaje 'a Dacia 'e rumane e aunette 'a pruvincia cu ll'Impero. Grazzie a chesta cunquista fuje custruita 'a Culonna Traiana a Romma
===Conquista 'e ll'Arabia===
[[File:RomanEmpire 117 it.svg|thumb|right|300px]]
A chello stesso periudo, 'o regno r'ê Nabateie (Arabia nord uccirentale) fernette cu 'a morte 'e ll'urtemo rre sujo. Quanno ncap'ô 101 rre Agrippa II murette senza arede, lassaje a Traiano 'o trono. Accussì petramente 'a Dacia veniva cunquestata, ll'impero s'aggranniva d'â nova pruvincia 'e ll'Arabia (ogge chiste terretuorie songo 'a parte meridiunale d'â [[Giordania]] e una cchiù peccerella 'e ll'[[Arabia Saudita]]), aunita 'int'â chella d'â [[Giudea]]. Attuorn'ô 106 Traiano decerette 'e cunsulidà 'o pussesso 'e cheste tierre annettenno 'o Regno r'ê Nabateie. Accussì ll'Impero Rumano cuntrollava tutt'ê terretuorie ca se iettaveno 'ncopp'ô [[Mar Mediterraneo]], ca deventaje 'o "mare Nostrum".
Pe' siquente otto anne, Traiano nun s'accupaje 'e 'mprese melitare. Tenette 'n chisto periudo na currispondenza cu' [[Plinio 'o giovane]], da 'o 111 nfin'ô 113 guvernatore r'â [[Bitinia]], 'ncopp'â argumiente puliteco-ammenistrative. Se dedecaje pure â custruzzione 'e nuove addefizie, monumiente e strade pe' ll'[[Italia]] e 'a [[Spagna]] comme 'o Foro 'e Traiano a Romma.
== Campagne urientale ==
Ncap'ô [[113]], Traiano decerette 'e azziccà 'o regno d'ê Pparte. Comme scusa punette 'a decesione 'e chiste 'e avé misso nu rre ncopp'ô trono 'e Armenia, senza addumannà 'a licenzia d'ê Rumane. 'O Princeps marciaje vierz'a ll'Armenia, depunette 'e rre, e se spannette pe' 'o territuorio d'ô regno. Marciaje appriesso vierzo 'a Partia, cunquistanno 'e cettà 'e Babbelonia, Seleucia e pe' fernì 'a capetale Ctesifonte 'int'ô 116. Prusequette nfin'ô Gurfo Perseco, addò rechiaraje 'a Mesoputamia nova pruvincia 'e ll'impero.
Pure se Traiano aveva lluvato 'e miezzo 'e nnemice, s'addunaje 'e nun puté cuntrullà cheste tierre pe' vvie melitare. Ausaje mperzò 'a puliteca pe' ffa sagliere ncopp'ô trono 'e ll'Impero Parteco nu rre vassallo sujo, Partamaspate. Fuje tanno mperò ca nce fuìno 'e maggiure deffecurtà: 'a cettà furtefecata 'e Hatra, resestetta a ll"assedio 'mperiale, pettramente 'n Giudea e Siria nascettero devierze revote. Traiano fuje mperzò ubbregato a spurtà ll'uommene vierzo ovest, da 'o sciummo [[Eufrate]] a ll'[[Tigri]], propeto pe' cummattere 'e rrevote.
==Morte ==
Rint'ô 116, tramente se truvava 'n Celicia praparanno n'ata uerra cuntro 'a Partia, Traiano s'accepette, nfino a murì â staggione 117, 'into ll'8 'e aùsto a Selinunte (Seliki) 'n Celicia. Nummenaje, pure se nun è nun è cierto se fuje isso o 'a mugliera Plotina, [[Adriano]] comme arede. Chesto renonzaje 'a Mesoputamia, ma cunzervaje ll'âte terretuorie.
== Vvoce pariente ==
*[[Impero Rumano]]
*[[Impero Parteco]]
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categoria:Romma]]
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Munarche]]
bwtc8lnv7wthbrftj13ntde82ma855n
674534
674524
2026-10-04T14:49:11Z
Ciaurlec
3406
674534
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ritratto del decennale di traiano, inv. 2269 01.JPG|thumb|right|150px|Busto 'e Traiano]]'''Marco Ulpio Nerva Traiano''', pe' [[lengua latina|llatino]]: ''Marcus Ulpius Nerva Traianus'' (Italica, [[18 'e settembre]] 53 – Selinus 'n Celicia, [[8 'e aùsto]] 117), fuje n'imperatore rumano da 'o 98 nfin'ô 117. Sutto 'o princepato sujo ll'[[Impero Rumano]] iognette a n'estenzione 'e 5.5 miliune 'e chilometre quadre, 'a massima d'â storia 'e ll'Impero.
==Biugrafia==
===Origgine familiare ===
Traiano era 'o figlio d'ô senatore Marco Ulpio Traiano, d'â famiglia 'e ll'Ulpe, ca, abbenché pruvinciale, era 'e na certa aminenza tanto da tené 'o rango senatorio. 'A ''gens Ulpia'' era na famiglia italeca spurtata 'int'â pruvincia [[Penisula iberica|iberica]] 'e Baetica ('a muderna Andalusia - [[Spagna]]), mperò sempe a cuntatto c'â tierra 'e riggine, addò teneva nteresse ecunomeco grazzie a 'e ppruprietà funnarie ca lloco pussereva.
Traiano nascette 'o 18 'e settembre d'ô 53 a Italica (funnata da [[Scipione ll'Afrecano]]), ll'udierna Santiponce, nun arasso 'e ll'attuale Siviglia 'e mate, Marcia, iberica. 'O pate d'ô futuro mperatore nun fuje schitto senatore; avette âti ccariche assaie 'mpurtante, comme: 'o procunsulato 'e ll'Asia, 'o cunsulato e 'int'ô 76-77 'o guviernaturato d'â Siria (''Legatus pro praetore Syriae''). 'A carriera 'e Traiano cumenciaje c'â sceveta soja 'e s'arrulà 'n ll'esercito rumano. Sequette 'e vvarie tappe d'ô ''cursus honorum'' urdenario; fuje questore, pretore e llegato. Fuje appriesso trebbuno melitare e console, nzieme cu Manio Acilio Glabrione, 'int'ô 91, pettramente 'ncap'ô 96 diventaje Guvernatore d'â Germania, 'o lluoco cu 'a fruntiera cchiù pottusa 'e tutto ll'Impero. Secuteiaje ll'imperatore [[Domiziano]] cuntro 'e ppopule d'â Germania, iognenno a essere'o cchiù canusciuto nfra 'e ggenerale 'ncapo a ll'accesione d'ô ''Princeps'' 'int'ô 97 aroppo Cristo.
== Sagliuta ô putere e Princepato ==
'O successore 'e Domiziano, Nerva, viecchio senatore, nun appuiato da ll'esercito, aduttaje Traiano comme figlio e arede pe' llo ausà comme ntrammiezzo nfra 'o senato e ll'esercite 'int'â primmavera d'ô. Traiano mperzò, c'â morte 'e Nerva fuje eletto Princeps 'int'ô 98.
===Cunquista d'â Dacia===
Ncap'a ll'anno 101, urdenaje na spedizzione cuntro 'o regno 'e Dacia, llucato 'ncoppa 'a riva settentriunale d'ô [[sciummo]] [[Danubbio]], custregnenno ll'anno appriesso ô rre Decebalo a se suttomette. Traiano putette accussì turnà a Romma 'n triunfo, pe' s'abbuscà 'o tirulo 'e ''Dacicus maximus''.
Susso mperò Decebalo avviaje na puliteca 'e aspanzione vierzo 'e ffruntiere 'e ll'Impero, pruvanno a iognere 'int'ê vvecine regne d'â riva settentriunale d'ô Danubbio pe' se aunì cu' lloro. Peccesto Traiano partette da [[Ancona]] pe' ll'azziccà, arrivanno 'ncopp'ê rrive d'ô sciummo. 'O Principe facette mperzò custruì nu ponte ('o ponte 'e Traiano) da ll'archetetto [[Apollodoro 'e Damasco]], c'ô princepale quateno 'e ll'attraverzà, ma pure c'ô busso 'e sorreiere 'e nnemice (comme facette [[Gaio Giulio Cesare|Cesare]] cu' [[Ariovisto]]). 'E rrumane, abbenché cumbatteveno cuntro nu populo 'e uerriere comme 'e Dace, rescettero a iognere nfino â capetale Sarmizegetusa Regia, grazzie a superioretà nummereca e luggisteca. 'A capetale fuje strutta, Decebalo s'accirette, e ncopp'ê lluoche 'e ll'antica Sarmizegetusa, Traiano funnaje Ulpia Traiana Sarmizegetusa, pupulaje 'a Dacia 'e rumane e aunette 'a pruvincia cu ll'Impero. Grazzie a chesta cunquista fuje custruita 'a Culonna Traiana a Romma
===Conquista 'e ll'Arabia===
[[File:RomanEmpire 117 it.svg|thumb|right|300px]]
A chello stesso periudo, 'o regno r'ê Nabateie (Arabia nord uccirentale) fernette cu 'a morte 'e ll'urtemo rre sujo. Quanno ncap'ô 101 rre Agrippa II murette senza arede, lassaje a Traiano 'o trono. Accussì petramente 'a Dacia veniva cunquestata, ll'impero s'aggranniva d'â nova pruvincia 'e ll'Arabia (ogge chiste terretuorie songo 'a parte meridiunale d'â [[Giordania]] e una cchiù peccerella 'e ll'[[Arabia Saudita]]), aunita 'int'â chella d'â [[Giudea]]. Attuorn'ô 106 Traiano decerette 'e cunsulidà 'o pussesso 'e cheste tierre annettenno 'o Regno r'ê Nabateie. Accussì ll'Impero Rumano cuntrollava tutt'ê terretuorie ca se iettaveno 'ncopp'ô [[Mar Mediterraneo]], ca deventaje 'o "mare Nostrum".
Pe' siquente otto anne, Traiano nun s'accupaje 'e 'mprese melitare. Tenette 'n chisto periudo na currispondenza cu' [[Plinio 'o giovane]], da 'o 111 nfin'ô 113 guvernatore r'â [[Bitinia]], 'ncopp'â argumiente puliteco-ammenistrative. Se dedecaje pure â custruzzione 'e nuove addefizie, monumiente e strade pe' ll'[[Italia]] e 'a [[Spagna]] comme 'o Foro 'e Traiano a Romma.
== Campagne urientale ==
Ncap'ô [[113]], Traiano decerette 'e azziccà 'o regno d'ê Pparte. Comme scusa punette 'a decesione 'e chiste 'e avé misso nu rre ncopp'ô trono 'e Armenia, senza addumannà 'a licenzia d'ê Rumane. 'O Princeps marciaje vierz'a ll'Armenia, depunette 'e rre, e se spannette pe' 'o territuorio d'ô regno. Marciaje appriesso vierzo 'a Partia, cunquistanno 'e cettà 'e Babbelonia, Seleucia e pe' fernì 'a capetale Ctesifonte 'int'ô 116. Prusequette nfin'ô Gurfo Perseco, addò rechiaraje 'a Mesoputamia nova pruvincia 'e ll'impero.
Pure se Traiano aveva lluvato 'e miezzo 'e nnemice, s'addunaje 'e nun puté cuntrullà cheste tierre pe' vvie melitare. Ausaje mperzò 'a puliteca pe' ffa sagliere ncopp'ô trono 'e ll'Impero Parteco nu rre vassallo sujo, Partamaspate. Fuje tanno mperò ca nce fuìno 'e maggiure deffecurtà: 'a cettà furtefecata 'e Hatra, resestetta a ll"assedio 'mperiale, pettramente 'n Giudea e Siria nascettero devierze revote. Traiano fuje mperzò ubbregato a spurtà ll'uommene vierzo ovest, da 'o sciummo [[Eufrate]] a ll'[[Tigri]], propeto pe' cummattere 'e rrevote.
==Morte ==
Rint'ô 116, tramente se truvava 'n Celicia praparanno n'ata uerra cuntro 'a Partia, Traiano s'accepette, nfino a murì â staggione 117, 'into ll'8 'e aùsto a Selinunte (Seliki) 'n Celicia. Nummenaje, pure se nun è nun è cierto se fuje isso o 'a mugliera Plotina, [[Adriano]] comme arede. Chesto renonzaje 'a Mesoputamia, ma cunzervaje ll'âte terretuorie.
== Vvoce pariente ==
*[[Impero Rumano]]
*[[Impero Parteco]]
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Munarche]]
ih7v2z8x2px03ia3c4g4jrtmnrag8kh
674556
674534
2026-10-04T15:09:10Z
Ciaurlec
3406
674556
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ritratto del decennale di traiano, inv. 2269 01.JPG|thumb|right|150px|Busto 'e Traiano]]'''Marco Ulpio Nerva Traiano''', pe' [[lengua latina|llatino]]: ''Marcus Ulpius Nerva Traianus'' (Italica, [[18 'e settembre]] 53 – Selinus 'n Celicia, [[8 'e aùsto]] 117), fuje n'imperatore rumano da 'o 98 nfin'ô 117. Sutto 'o princepato sujo ll'[[Impero Rumano]] iognette a n'estenzione 'e 5.5 miliune 'e chilometre quadre, 'a massima d'â storia 'e ll'Impero.
==Biugrafia==
===Origgine familiare ===
Traiano era 'o figlio d'ô senatore Marco Ulpio Traiano, d'â famiglia 'e ll'Ulpe, ca, abbenché pruvinciale, era 'e na certa aminenza tanto da tené 'o rango senatorio. 'A ''gens Ulpia'' era na famiglia italeca spurtata 'int'â pruvincia [[Penisula iberica|iberica]] 'e Baetica ('a muderna Andalusia - [[Spagna]]), mperò sempe a cuntatto c'â tierra 'e riggine, addò teneva nteresse ecunomeco grazzie a 'e ppruprietà funnarie ca lloco pussereva.
Traiano nascette 'o 18 'e settembre d'ô 53 a Italica (funnata da [[Scipione ll'Afrecano]]), ll'udierna Santiponce, nun arasso 'e ll'attuale Siviglia 'e mate, Marcia, iberica. 'O pate d'ô futuro mperatore nun fuje schitto senatore; avette âti ccariche assaie 'mpurtante, comme: 'o procunsulato 'e ll'Asia, 'o cunsulato e 'int'ô 76-77 'o guviernaturato d'â Siria (''Legatus pro praetore Syriae''). 'A carriera 'e Traiano cumenciaje c'â sceveta soja 'e s'arrulà 'n ll'esercito rumano. Sequette 'e vvarie tappe d'ô ''cursus honorum'' urdenario; fuje questore, pretore e llegato. Fuje appriesso trebbuno melitare e console, nzieme cu Manio Acilio Glabrione, 'int'ô 91, pettramente 'ncap'ô 96 diventaje Guvernatore d'â Germania, 'o lluoco cu 'a fruntiera cchiù pottusa 'e tutto ll'Impero. Secuteiaje ll'imperatore [[Domiziano]] cuntro 'e ppopule d'â Germania, iognenno a essere'o cchiù canusciuto nfra 'e ggenerale 'ncapo a ll'accesione d'ô ''Princeps'' 'int'ô 97 aroppo Cristo.
== Sagliuta ô putere e Princepato ==
'O successore 'e Domiziano, Nerva, viecchio senatore, nun appuiato da ll'esercito, aduttaje Traiano comme figlio e arede pe' llo ausà comme ntrammiezzo nfra 'o senato e ll'esercite 'int'â primmavera d'ô. Traiano mperzò, c'â morte 'e Nerva fuje eletto Princeps 'int'ô 98.
===Cunquista d'â Dacia===
Ncap'a ll'anno 101, urdenaje na spedizzione cuntro 'o regno 'e Dacia, llucato 'ncoppa 'a riva settentriunale d'ô [[sciummo]] [[Danubbio]], custregnenno ll'anno appriesso ô rre Decebalo a se suttomette. Traiano putette accussì turnà a Romma 'n triunfo, pe' s'abbuscà 'o tirulo 'e ''Dacicus maximus''.
Susso mperò Decebalo avviaje na puliteca 'e aspanzione vierzo 'e ffruntiere 'e ll'Impero, pruvanno a iognere 'int'ê vvecine regne d'â riva settentriunale d'ô Danubbio pe' se aunì cu' lloro. Peccesto Traiano partette da [[Ancona]] pe' ll'azziccà, arrivanno 'ncopp'ê rrive d'ô sciummo. 'O Principe facette mperzò custruì nu ponte ('o ponte 'e Traiano) da ll'archetetto [[Apollodoro 'e Damasco]], c'ô princepale quateno 'e ll'attraverzà, ma pure c'ô busso 'e sorreiere 'e nnemice (comme facette [[Gaio Giulio Cesare|Cesare]] cu' [[Ariovisto]]). 'E rrumane, abbenché cumbatteveno cuntro nu populo 'e uerriere comme 'e Dace, rescettero a iognere nfino â capetale Sarmizegetusa Regia, grazzie a superioretà nummereca e luggisteca. 'A capetale fuje strutta, Decebalo s'accirette, e ncopp'ê lluoche 'e ll'antica Sarmizegetusa, Traiano funnaje Ulpia Traiana Sarmizegetusa, pupulaje 'a Dacia 'e rumane e aunette 'a pruvincia cu ll'Impero. Grazzie a chesta cunquista fuje custruita 'a Culonna Traiana a Romma
===Conquista 'e ll'Arabia===
[[File:RomanEmpire 117 it.svg|thumb|right|300px]]
A chello stesso periudo, 'o regno r'ê Nabateie (Arabia nord uccirentale) fernette cu 'a morte 'e ll'urtemo rre sujo. Quanno ncap'ô 101 rre Agrippa II murette senza arede, lassaje a Traiano 'o trono. Accussì petramente 'a Dacia veniva cunquestata, ll'impero s'aggranniva d'â nova pruvincia 'e ll'Arabia (ogge chiste terretuorie songo 'a parte meridiunale d'â [[Giordania]] e una cchiù peccerella 'e ll'[[Arabia Saudita]]), aunita 'int'â chella d'â [[Giudea]]. Attuorn'ô 106 Traiano decerette 'e cunsulidà 'o pussesso 'e cheste tierre annettenno 'o Regno r'ê Nabateie. Accussì ll'Impero Rumano cuntrollava tutt'ê terretuorie ca se iettaveno 'ncopp'ô [[Mar Mediterraneo]], ca deventaje 'o "mare Nostrum".
Pe' siquente otto anne, Traiano nun s'accupaje 'e 'mprese melitare. Tenette 'n chisto periudo na currispondenza cu' [[Plinio 'o giovane]], da 'o 111 nfin'ô 113 guvernatore r'â [[Bitinia]], 'ncopp'â argumiente puliteco-ammenistrative. Se dedecaje pure â custruzzione 'e nuove addefizie, monumiente e strade pe' ll'[[Italia]] e 'a [[Spagna]] comme 'o Foro 'e Traiano a Romma.
== Campagne urientale ==
Ncap'ô [[113]], Traiano decerette 'e azziccà 'o regno d'ê Pparte. Comme scusa punette 'a decesione 'e chiste 'e avé misso nu rre ncopp'ô trono 'e Armenia, senza addumannà 'a licenzia d'ê Rumane. 'O Princeps marciaje vierz'a ll'Armenia, depunette 'e rre, e se spannette pe' 'o territuorio d'ô regno. Marciaje appriesso vierzo 'a Partia, cunquistanno 'e cettà 'e Babbelonia, Seleucia e pe' fernì 'a capetale Ctesifonte 'int'ô 116. Prusequette nfin'ô Gurfo Perseco, addò rechiaraje 'a Mesoputamia nova pruvincia 'e ll'impero.
Pure se Traiano aveva lluvato 'e miezzo 'e nnemice, s'addunaje 'e nun puté cuntrullà cheste tierre pe' vvie melitare. Ausaje mperzò 'a puliteca pe' ffa sagliere ncopp'ô trono 'e ll'Impero Parteco nu rre vassallo sujo, Partamaspate. Fuje tanno mperò ca nce fuìno 'e maggiure deffecurtà: 'a cettà furtefecata 'e Hatra, resestetta a ll"assedio 'mperiale, pettramente 'n Giudea e Siria nascettero devierze revote. Traiano fuje mperzò ubbregato a spurtà ll'uommene vierzo ovest, da 'o sciummo [[Eufrate]] a ll'[[Tigri]], propeto pe' cummattere 'e rrevote.
==Morte ==
Rint'ô 116, tramente se truvava 'n Celicia praparanno n'ata uerra cuntro 'a Partia, Traiano s'accepette, nfino a murì â staggione 117, 'into ll'8 'e aùsto a Selinunte (Seliki) 'n Celicia. Nummenaje, pure se nun è nun è cierto se fuje isso o 'a mugliera Plotina, [[Adriano]] comme arede. Chesto renonzaje 'a Mesoputamia, ma cunzervaje ll'âte terretuorie.
== Vvoce pariente ==
*[[Impero Rumano]]
*[[Impero Parteco]]
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categoria:Rommani antiche]]
[[Categurìa:Munarche]]
ccfpq5kgkkm21vjxsty6ok0bb3r4wba
Marco Aurelio
0
27590
674516
634199
2026-10-04T14:43:47Z
Ciaurlec
3406
674516
wikitext
text/x-wiki
[[File:MarcoAurelio.png|thumb|right|180px|Marco Aurelio.]]
'''Cesare Marco Aurelio Antonino Augusto''' ([[Romma]], [[26 'e abbrile]] [[121]] – [[Vindobona]], [[17 'e màrzo]] [[180]]) è stato nu mperatore, filoseco e scrittore rommano. Quanno era guaglione, int''o [[138]], l'addottaje [[Antonino Pio]] 'o futuro zio sujo, ca s''o pigliaje a careco e 'o crescette. Fuje stu zio ca l'annummenaje erède a 'o [[prievolo]] mperiale.
[[Categurìa:Romma]]
[[Categurìa:Munarche]]
a7548td6lntckqf7ohknu8i7vwvr88u
674531
674516
2026-10-04T14:48:51Z
Ciaurlec
3406
674531
wikitext
text/x-wiki
[[File:MarcoAurelio.png|thumb|right|180px|Marco Aurelio.]]
'''Cesare Marco Aurelio Antonino Augusto''' ([[Romma]], [[26 'e abbrile]] [[121]] – [[Vindobona]], [[17 'e màrzo]] [[180]]) è stato nu mperatore, filoseco e scrittore rommano. Quanno era guaglione, int''o [[138]], l'addottaje [[Antonino Pio]] 'o futuro zio sujo, ca s''o pigliaje a careco e 'o crescette. Fuje stu zio ca l'annummenaje erède a 'o [[prievolo]] mperiale.
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Munarche]]
4i44hs3xn9tbqo36pxk1fcm1s55gc4j
674555
674531
2026-10-04T15:09:02Z
Ciaurlec
3406
674555
wikitext
text/x-wiki
[[File:MarcoAurelio.png|thumb|right|180px|Marco Aurelio.]]
'''Cesare Marco Aurelio Antonino Augusto''' ([[Romma]], [[26 'e abbrile]] [[121]] – [[Vindobona]], [[17 'e màrzo]] [[180]]) è stato nu mperatore, filoseco e scrittore rommano. Quanno era guaglione, int''o [[138]], l'addottaje [[Antonino Pio]] 'o futuro zio sujo, ca s''o pigliaje a careco e 'o crescette. Fuje stu zio ca l'annummenaje erède a 'o [[prievolo]] mperiale.
[[Categoria:Rommani antiche]]
[[Categurìa:Munarche]]
08so6pxe491pjykhiuvzoan7aprbv3t
Visigote
0
27615
674542
649989
2026-10-04T14:56:57Z
Ciaurlec
3406
674542
wikitext
text/x-wiki
[[File:Eroberung roms 410.jpg|thumb|right]]
'E '''Visigote''' o '''Gote 'e l'ovest''', fujeno nu nzieme 'e tribu d'origgene goteca ca s'eveno spurtate int''a Dacia Rumena ([[Rumania]]). Stu populo se stendette pe tutt''a Europa primma d''a caduta de ll'[[Impero Rumano]] verz''o finale d''a [[Età antica]].
'E Visigote trasettero int''a l'Impero Rumano, appassann''o [[Danubbio]], e se pigliajeno Adrianopule int''o 378 dC. Pe' tramente ca se pigliavano chesta cità se truvajeno 'o 'mperatore Valente e l'accidettero.
Aropp'e sta mazzata se stendettero a int''e spartimiente de ll'Impero Rumano e int''o 410 dC pigliajeno Roma e l'assaccajeno pe' quatte juorne. 'E Visigote funnajeno int''a [[Spagna]] nu regno ca se mantenette a posto nfin a quanno arrivajeno ll'arabbe int''o 711.
[[Categurìa:medioevo]]
nibydszqf9o36z9w2z53a9z71mwd2jc
Galerio
0
27635
674514
649918
2026-10-04T14:43:18Z
Ciaurlec
3406
674514
wikitext
text/x-wiki
[[File:Romuliana Galerius head.jpg|thumb|right]]
'''Gaio Galerio Valerio Massimiliano''' ([[Lengua latina|latine]]: ''Gaius Galerius Valerius Maximianus''; [[Serdica]], [[250]] circa – Serdica, [[5 'e majo]] [[311]]) fuje n' [[Impero Romano|imperatore romano]] dint'ô periodo d"a tetrarchia d"o [[305]] nzine alla morte soja.
==Biugrafia==
Nascette int'à Dacia Ripensis, (è tiempe nueste è na parte d"a [[Bulgaria]]) vicine a cità e Serdica (ogge [[Sofia]], Bulgaria) attuorno o' [[250]]; nun nze cunosce 'o nomme d'o pate ca era nu contadine, ppe' tramente' a' mamma Romula pruveneva da li terre doppo 'o Danubbio. Int'à ggiuventù fuje nu pastore, pe chesta raggione doppo avette 'o soprannomme 'e Armentarius (d"o latine ''armentum'', "gregge de pecore"). Fuje comme surdato sotto a Aureliano e Probo, ma niente se sape ra carriera ca fece primme è addiventà putente.
O' [[1 'e màrzo|primm'è màrzo]] [[293]] fuje nommenato Cesare dall'Augusto rignante Diocleziano, che ò 'ncarrecaje de la cura d'è pruvincie Illiriche; pè dà cchiù fforza e stregnere li rappuorte tra li dduje se cumbenaje lo spusarizzio tra Galerio e a' figlia 'e Diocleziano, Valeria, pè ffà chesto Galerio avett'abbandunà à primma mugliera.
Dint'à ll'anno [[296]], quanno accumenciaje à uerra cu à Persia, ò mannajene d'ò Danubbiò all' Eufrate; a' primma campagna ca facette din'à chella uerra fernette cu na pesanta scunfitta dint'a' battaglia 'e Callinicum, e comm'à cunsiguenza [[Romma]] perdett'a' Mesopotamia. Piro, dint'ò [[297]], avanzanne pè lli muntagne 'e ll'[[Armenia]], riuscette dint'à na importanta vittoria a danno de llu rre sassanide Narsete, e cunquistaje nu ranno buttino cumprensive pure de l'harem è Narsete. Prufittanne de la situazione de vantaggie, se pigliaje à cìttà 'e Ctesifònte e int'ò [[298]] Narsete fuje custrette a' ffà à pace. 'A Mesopotamià rìturnaje sott' o' controllo rumano e allargannose 'ncopp'à auti terre a uriente ro' sciumme Tigri, s'arrivaje à massima grannezza de l'Imperio Rumano verzo l'est.
Fuje cuntrarie a' [[religgione]] [[Crestianesemo|cristiana]] e forze pè currivo suojo s'avettene 'e pirsecuzzione c'accumminciajene c'ù l'editte ro' [[23 'e frevaro]] [[303]], juorno de li Terminalia, festa rumana d'ò siggnificate simboliche pecche rapprisintava o' rituorne ô paganesimo vuluto ra Galerio. 'E poste addò se nù'ncuntraveno 'e cristiane fujeno destrutte, ppe paura 'e viulenze e de' riunione segrete, 'e scritture fujeno appicciate, 'e cristiane fujeno turturate e nun putevano appellarse a nisciuno Judice p'è quassiasi causa che era cunraria a lloro. Dint'all'anne [[305]], quanne 'nce fuje l'abdicazzione ddè dduje Auguste: Diocleziano e Massimiano, se pigliaje o' titolo 'e Augusto, assieme à Costanzo Cloro e scegliette comm'à cesare e erede d'ò suojo disiggniato Massimino Daia, figlie ra' sora soja: datose ca 'ntramente era addiventate Cesare d"a parte occidentale Flavio Valerio Severo, nu' fidele seguace do suojo, se truvava dint'à la pusizzione d'addiventare l'unico padrone d'ò Munno Rumano alla morte 'e Costanzo. Pè mantene forte a pusizzione soja teneva comm'ospite à corte 'o figlie 'e Costanzo Cloro, Costantino.
Dopp'à morte è Costanzo Cloro, l'ann'aroppe a Eboracum (York), l'esercete suojo nummmenaje Augusto ò figlie Custantine, ppe tramente' contemporaneamente 'o figlie 'e Massimiano, Massenzio se nummenaje da sulo Augusto 'n [[Italia]]. Doppo ca levajen'à mieze Flavio Severo e nu' tentativo juto à male 'e invadere l'Italia into [[307]], 'e dduje "Augusto", Diocleziano e Massimiano se ariunettere a Carnuntum int'ò [[308]] e cercareno 'e fà n'ata vota o' sistemo d"a "tetrarchia" annummenanno Licinio Augusto e Costantino Cesare ppe la parte occidentale, ma Costantino e Massimino Daia nun fujeno d'accordo pecchè nun vuleveno stare sotto a'lloro comme pusizzione. Fuje accussì che se truvajene a' stà quatte Augusto :Galerio e Massimino Daia int'â ll'[[Impero Rumano d'Oriente|Uriente]], Licinio dint'à Illirico e Costantino dint'à Gallia, [[Spagna]] e [[Franza]], ppe'ntramente' Massenzio restava, comm'à usurpatoro, dint'â ll'Italià e in [[Africa]].
'O [[30 'e abbrile]] d"o [[311]] a Nicomedia se spannette l'Edìtte Generale 'e Tolleranza, a nomme de tre Auguste Galerio, Licinio e Costantino, ca' segnaje a' fine re' perzecuzzione contre 'e Cristiane. O' scrittore Lattanzio, ca' ripurtaje tutt'o scritte è l'editto, arrechiammaje l'imperatore ppa' cuntrarietà alla religgione cristiana. Dint'à ll'opera soja "De mortibus persecutorum" (48, 2-13) scrivette quale aveva essere o' destine ca vanne 'ncontre tutte chille ca fann'è perzecuzzione e descrivette 'a gangrena che pigliaje a' Galerio e che purtaje l'imperatore 'a mmorte seje juorne aropp' a' pubbricazione è l'editte.
[[Categoria:Romma]]
[[Categurìa:Munarche]]
sf4isikm8c8mzk42v0jmj6bsvkujfk6
674527
674514
2026-10-04T14:48:21Z
Ciaurlec
3406
674527
wikitext
text/x-wiki
[[File:Romuliana Galerius head.jpg|thumb|right]]
'''Gaio Galerio Valerio Massimiliano''' ([[Lengua latina|latine]]: ''Gaius Galerius Valerius Maximianus''; [[Serdica]], [[250]] circa – Serdica, [[5 'e majo]] [[311]]) fuje n' [[Impero Romano|imperatore romano]] dint'ô periodo d"a tetrarchia d"o [[305]] nzine alla morte soja.
==Biugrafia==
Nascette int'à Dacia Ripensis, (è tiempe nueste è na parte d"a [[Bulgaria]]) vicine a cità e Serdica (ogge [[Sofia]], Bulgaria) attuorno o' [[250]]; nun nze cunosce 'o nomme d'o pate ca era nu contadine, ppe' tramente' a' mamma Romula pruveneva da li terre doppo 'o Danubbio. Int'à ggiuventù fuje nu pastore, pe chesta raggione doppo avette 'o soprannomme 'e Armentarius (d"o latine ''armentum'', "gregge de pecore"). Fuje comme surdato sotto a Aureliano e Probo, ma niente se sape ra carriera ca fece primme è addiventà putente.
O' [[1 'e màrzo|primm'è màrzo]] [[293]] fuje nommenato Cesare dall'Augusto rignante Diocleziano, che ò 'ncarrecaje de la cura d'è pruvincie Illiriche; pè dà cchiù fforza e stregnere li rappuorte tra li dduje se cumbenaje lo spusarizzio tra Galerio e a' figlia 'e Diocleziano, Valeria, pè ffà chesto Galerio avett'abbandunà à primma mugliera.
Dint'à ll'anno [[296]], quanno accumenciaje à uerra cu à Persia, ò mannajene d'ò Danubbiò all' Eufrate; a' primma campagna ca facette din'à chella uerra fernette cu na pesanta scunfitta dint'a' battaglia 'e Callinicum, e comm'à cunsiguenza [[Romma]] perdett'a' Mesopotamia. Piro, dint'ò [[297]], avanzanne pè lli muntagne 'e ll'[[Armenia]], riuscette dint'à na importanta vittoria a danno de llu rre sassanide Narsete, e cunquistaje nu ranno buttino cumprensive pure de l'harem è Narsete. Prufittanne de la situazione de vantaggie, se pigliaje à cìttà 'e Ctesifònte e int'ò [[298]] Narsete fuje custrette a' ffà à pace. 'A Mesopotamià rìturnaje sott' o' controllo rumano e allargannose 'ncopp'à auti terre a uriente ro' sciumme Tigri, s'arrivaje à massima grannezza de l'Imperio Rumano verzo l'est.
Fuje cuntrarie a' [[religgione]] [[Crestianesemo|cristiana]] e forze pè currivo suojo s'avettene 'e pirsecuzzione c'accumminciajene c'ù l'editte ro' [[23 'e frevaro]] [[303]], juorno de li Terminalia, festa rumana d'ò siggnificate simboliche pecche rapprisintava o' rituorne ô paganesimo vuluto ra Galerio. 'E poste addò se nù'ncuntraveno 'e cristiane fujeno destrutte, ppe paura 'e viulenze e de' riunione segrete, 'e scritture fujeno appicciate, 'e cristiane fujeno turturate e nun putevano appellarse a nisciuno Judice p'è quassiasi causa che era cunraria a lloro. Dint'all'anne [[305]], quanne 'nce fuje l'abdicazzione ddè dduje Auguste: Diocleziano e Massimiano, se pigliaje o' titolo 'e Augusto, assieme à Costanzo Cloro e scegliette comm'à cesare e erede d'ò suojo disiggniato Massimino Daia, figlie ra' sora soja: datose ca 'ntramente era addiventate Cesare d"a parte occidentale Flavio Valerio Severo, nu' fidele seguace do suojo, se truvava dint'à la pusizzione d'addiventare l'unico padrone d'ò Munno Rumano alla morte 'e Costanzo. Pè mantene forte a pusizzione soja teneva comm'ospite à corte 'o figlie 'e Costanzo Cloro, Costantino.
Dopp'à morte è Costanzo Cloro, l'ann'aroppe a Eboracum (York), l'esercete suojo nummmenaje Augusto ò figlie Custantine, ppe tramente' contemporaneamente 'o figlie 'e Massimiano, Massenzio se nummenaje da sulo Augusto 'n [[Italia]]. Doppo ca levajen'à mieze Flavio Severo e nu' tentativo juto à male 'e invadere l'Italia into [[307]], 'e dduje "Augusto", Diocleziano e Massimiano se ariunettere a Carnuntum int'ò [[308]] e cercareno 'e fà n'ata vota o' sistemo d"a "tetrarchia" annummenanno Licinio Augusto e Costantino Cesare ppe la parte occidentale, ma Costantino e Massimino Daia nun fujeno d'accordo pecchè nun vuleveno stare sotto a'lloro comme pusizzione. Fuje accussì che se truvajene a' stà quatte Augusto :Galerio e Massimino Daia int'â ll'[[Impero Rumano d'Oriente|Uriente]], Licinio dint'à Illirico e Costantino dint'à Gallia, [[Spagna]] e [[Franza]], ppe'ntramente' Massenzio restava, comm'à usurpatoro, dint'â ll'Italià e in [[Africa]].
'O [[30 'e abbrile]] d"o [[311]] a Nicomedia se spannette l'Edìtte Generale 'e Tolleranza, a nomme de tre Auguste Galerio, Licinio e Costantino, ca' segnaje a' fine re' perzecuzzione contre 'e Cristiane. O' scrittore Lattanzio, ca' ripurtaje tutt'o scritte è l'editto, arrechiammaje l'imperatore ppa' cuntrarietà alla religgione cristiana. Dint'à ll'opera soja "De mortibus persecutorum" (48, 2-13) scrivette quale aveva essere o' destine ca vanne 'ncontre tutte chille ca fann'è perzecuzzione e descrivette 'a gangrena che pigliaje a' Galerio e che purtaje l'imperatore 'a mmorte seje juorne aropp' a' pubbricazione è l'editte.
[[Categoria:Romma antica]]
[[Categurìa:Munarche]]
jen9mwcqpbi4u71xxt921xk4de8j6ip
674552
674527
2026-10-04T15:08:30Z
Ciaurlec
3406
674552
wikitext
text/x-wiki
[[File:Romuliana Galerius head.jpg|thumb|right]]
'''Gaio Galerio Valerio Massimiliano''' ([[Lengua latina|latine]]: ''Gaius Galerius Valerius Maximianus''; [[Serdica]], [[250]] circa – Serdica, [[5 'e majo]] [[311]]) fuje n' [[Impero Romano|imperatore romano]] dint'ô periodo d"a tetrarchia d"o [[305]] nzine alla morte soja.
==Biugrafia==
Nascette int'à Dacia Ripensis, (è tiempe nueste è na parte d"a [[Bulgaria]]) vicine a cità e Serdica (ogge [[Sofia]], Bulgaria) attuorno o' [[250]]; nun nze cunosce 'o nomme d'o pate ca era nu contadine, ppe' tramente' a' mamma Romula pruveneva da li terre doppo 'o Danubbio. Int'à ggiuventù fuje nu pastore, pe chesta raggione doppo avette 'o soprannomme 'e Armentarius (d"o latine ''armentum'', "gregge de pecore"). Fuje comme surdato sotto a Aureliano e Probo, ma niente se sape ra carriera ca fece primme è addiventà putente.
O' [[1 'e màrzo|primm'è màrzo]] [[293]] fuje nommenato Cesare dall'Augusto rignante Diocleziano, che ò 'ncarrecaje de la cura d'è pruvincie Illiriche; pè dà cchiù fforza e stregnere li rappuorte tra li dduje se cumbenaje lo spusarizzio tra Galerio e a' figlia 'e Diocleziano, Valeria, pè ffà chesto Galerio avett'abbandunà à primma mugliera.
Dint'à ll'anno [[296]], quanno accumenciaje à uerra cu à Persia, ò mannajene d'ò Danubbiò all' Eufrate; a' primma campagna ca facette din'à chella uerra fernette cu na pesanta scunfitta dint'a' battaglia 'e Callinicum, e comm'à cunsiguenza [[Romma]] perdett'a' Mesopotamia. Piro, dint'ò [[297]], avanzanne pè lli muntagne 'e ll'[[Armenia]], riuscette dint'à na importanta vittoria a danno de llu rre sassanide Narsete, e cunquistaje nu ranno buttino cumprensive pure de l'harem è Narsete. Prufittanne de la situazione de vantaggie, se pigliaje à cìttà 'e Ctesifònte e int'ò [[298]] Narsete fuje custrette a' ffà à pace. 'A Mesopotamià rìturnaje sott' o' controllo rumano e allargannose 'ncopp'à auti terre a uriente ro' sciumme Tigri, s'arrivaje à massima grannezza de l'Imperio Rumano verzo l'est.
Fuje cuntrarie a' [[religgione]] [[Crestianesemo|cristiana]] e forze pè currivo suojo s'avettene 'e pirsecuzzione c'accumminciajene c'ù l'editte ro' [[23 'e frevaro]] [[303]], juorno de li Terminalia, festa rumana d'ò siggnificate simboliche pecche rapprisintava o' rituorne ô paganesimo vuluto ra Galerio. 'E poste addò se nù'ncuntraveno 'e cristiane fujeno destrutte, ppe paura 'e viulenze e de' riunione segrete, 'e scritture fujeno appicciate, 'e cristiane fujeno turturate e nun putevano appellarse a nisciuno Judice p'è quassiasi causa che era cunraria a lloro. Dint'all'anne [[305]], quanne 'nce fuje l'abdicazzione ddè dduje Auguste: Diocleziano e Massimiano, se pigliaje o' titolo 'e Augusto, assieme à Costanzo Cloro e scegliette comm'à cesare e erede d'ò suojo disiggniato Massimino Daia, figlie ra' sora soja: datose ca 'ntramente era addiventate Cesare d"a parte occidentale Flavio Valerio Severo, nu' fidele seguace do suojo, se truvava dint'à la pusizzione d'addiventare l'unico padrone d'ò Munno Rumano alla morte 'e Costanzo. Pè mantene forte a pusizzione soja teneva comm'ospite à corte 'o figlie 'e Costanzo Cloro, Costantino.
Dopp'à morte è Costanzo Cloro, l'ann'aroppe a Eboracum (York), l'esercete suojo nummmenaje Augusto ò figlie Custantine, ppe tramente' contemporaneamente 'o figlie 'e Massimiano, Massenzio se nummenaje da sulo Augusto 'n [[Italia]]. Doppo ca levajen'à mieze Flavio Severo e nu' tentativo juto à male 'e invadere l'Italia into [[307]], 'e dduje "Augusto", Diocleziano e Massimiano se ariunettere a Carnuntum int'ò [[308]] e cercareno 'e fà n'ata vota o' sistemo d"a "tetrarchia" annummenanno Licinio Augusto e Costantino Cesare ppe la parte occidentale, ma Costantino e Massimino Daia nun fujeno d'accordo pecchè nun vuleveno stare sotto a'lloro comme pusizzione. Fuje accussì che se truvajene a' stà quatte Augusto :Galerio e Massimino Daia int'â ll'[[Impero Rumano d'Oriente|Uriente]], Licinio dint'à Illirico e Costantino dint'à Gallia, [[Spagna]] e [[Franza]], ppe'ntramente' Massenzio restava, comm'à usurpatoro, dint'â ll'Italià e in [[Africa]].
'O [[30 'e abbrile]] d"o [[311]] a Nicomedia se spannette l'Edìtte Generale 'e Tolleranza, a nomme de tre Auguste Galerio, Licinio e Costantino, ca' segnaje a' fine re' perzecuzzione contre 'e Cristiane. O' scrittore Lattanzio, ca' ripurtaje tutt'o scritte è l'editto, arrechiammaje l'imperatore ppa' cuntrarietà alla religgione cristiana. Dint'à ll'opera soja "De mortibus persecutorum" (48, 2-13) scrivette quale aveva essere o' destine ca vanne 'ncontre tutte chille ca fann'è perzecuzzione e descrivette 'a gangrena che pigliaje a' Galerio e che purtaje l'imperatore 'a mmorte seje juorne aropp' a' pubbricazione è l'editte.
[[Categoria:Rommani antiche]]
[[Categurìa:Munarche]]
0n581b190g8khdtzlqk8i9hrri1amlp
Onorio
0
27637
674517
626397
2026-10-04T14:43:53Z
Ciaurlec
3406
674517
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Valens Honorius Musei Capitolini MC494.jpg|thumb|right|300px|'Nu busto 'e Onorio]]
'''Flavio Onorio''' ([[Custantenobbule]], [[9 'e settembre]] [[384]] – [[Ravenna]], [[15 'e aùsto]] [[423]]) fuje o' primmo imperatore rumano ddo sul Impero d"Occidente, dda morte ddo pate [[Teodosio]] e' (395) a' propria. Già dint'ô [[393]] ricevette o' titulo e' augusto. Durante o' sujo regno, o' frate maggiore, Arcadie, resse l"Impero d"Oriente.
[[Categoria:Romma]]
[[Categurìa:Munarche]]
o9r0ofpwtof84xgvi0e3zgovz6947we
674532
674517
2026-10-04T14:48:56Z
Ciaurlec
3406
674532
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Valens Honorius Musei Capitolini MC494.jpg|thumb|right|300px|'Nu busto 'e Onorio]]
'''Flavio Onorio''' ([[Custantenobbule]], [[9 'e settembre]] [[384]] – [[Ravenna]], [[15 'e aùsto]] [[423]]) fuje o' primmo imperatore rumano ddo sul Impero d"Occidente, dda morte ddo pate [[Teodosio]] e' (395) a' propria. Già dint'ô [[393]] ricevette o' titulo e' augusto. Durante o' sujo regno, o' frate maggiore, Arcadie, resse l"Impero d"Oriente.
[[Categoria:Romma antica]]
[[Categurìa:Munarche]]
ad0vk7z2bbuy8k80j0v09r6crextwtv
674548
674532
2026-10-04T15:06:54Z
Ciaurlec
3406
spostata su una categoria più specifica
674548
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Valens Honorius Musei Capitolini MC494.jpg|thumb|right|300px|'Nu busto 'e Onorio]]
'''Flavio Onorio''' ([[Custantenobbule]], [[9 'e settembre]] [[384]] – [[Ravenna]], [[15 'e aùsto]] [[423]]) fuje o' primmo imperatore rumano ddo sul Impero d"Occidente, dda morte ddo pate [[Teodosio]] e' (395) a' propria. Già dint'ô [[393]] ricevette o' titulo e' augusto. Durante o' sujo regno, o' frate maggiore, Arcadie, resse l"Impero d"Oriente.
[[Categoria:Rommani antiche]]
[[Categurìa:Munarche]]
8f0rvn1owb2ekcfn888exek1myudtr0
Pannonia
0
27646
674522
673709
2026-10-04T14:46:38Z
Ciaurlec
3406
674522
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Pannonia01.png|thumb|300px]]
[[Immagine:Pannonia popolazioni png.png|thumb|right|300px|'E populazzione [[illiri]]che 'e [[celti]]che d"a Pannonia primma dda conquista rumana dint'ô [[I seculo AC]]]]
'A '''Pannonia''' fuje n'antica [[reggione storica|reggione]] cumprisa tra e' [[Sciummo|sciumme]] [[Danubbio]] e [[Sava]], cca cummprinniva a' parte occidentale 'e ll"attuale [[Ungaria]], o' [[Burgenland]] ogge [[Ländèr austriaci|Land austriaco]], fin' a [[Vienna]], a' parte nord d"a [[Croazia]] e parte d"a [[Slovenia]].
'O [[toponimo]] ''Pannonià'', 'e chiara origgine [[Illiria|illirica]], se rìfà a' radice [[indoeuropea]] ''pen'', cca significa "palude", acquitrine" ('e riferimente 'e zone paludose tra Danubbio e Sava, a' cosirritta [[pianura pannonica]]).
== Jonte 'a fore ==
* {{en}} [http://www.1911encyclopedia.org/Pannonia Pannonia]
* [http://www.storia-riferimenti.org/archeologia/europa/pannonià.htm Pannonia rumana]
[[Categurìa:Romma antica]]
p101ymzh6g9yimafpfyn8kt4uo3oy7l
Charlie Chaplin
0
56921
674491
674210
2026-10-04T14:12:54Z
Ciaurlec
3406
spostata su una categoria più specifica
674491
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Charlie Chaplin.jpg|thumb|Charlie Chaplin int''o perzunaggio 'e Charlot dint'ô 1915.]]
'''Charlie Chaplin''' ([[16 'e abbrile]] [[1889]] - [[25 'e dicembre]] [[1977]]) fuje n'attore e riggista ngrese. Se dice ca fuje 'o cchiù canusciuto attore 'e cinema 'e cummedia d''a primma metà d''o seculo XX.<ref name="King">[http://articles.latimes.com/2010/oct/20/entertainment/la-et-classic-hollywood-20101020 King, Susan: Hollywood Classico: Repiglianno 'e ggioie 'e Chaplin. New York Times. 20 ottobre 'e 2010. Cuntrullato 'o 15 'e màrzo 'e 2014.]</ref>
'O perzunaggio standard suojo, 'e na cumicità drammateca, fuje ''[[Charlot (perzunaggio)|Charlot]]'', 'o pezzente, cu [[cappiello a bommetta]], [[bastone]] e [[mustacce]]. Stu pezzente era secutato 'e tutte 'e mmale ca cumparevano annanz'a isso pe' circustanza o malasciorta, ma po' nfin'a quanno venceva na situazziona, 'o faceva pe' bbia 'e ll'onestità.
== Biografia ==
Nascette a [[Londra]] 'e pariente puvverielle, ca nun 'o putevano mantenè. Tanno, a nu cierto mumento e pe' putè campà, 'e ppariente nchiudettero Charles e 'o frate suojo Sidney int'a nu culleggio pe ll'urfanielle. 'O pate murette quanno Charlie teneva dudece anne e 'a mamma, cu na malatia mentale, fuje misa ncoppa ll'ospedale 'e [[Croydon]], addò murette int''o [[1928]]
Int''o [[1906]] trasette int''a cumpagnia tiatrale 'e [[Fred Karno]], addò rummanette nfin'ô [[1913]], quanno pe' tramente ca faceva nu giro ammericano cu sta cumpagnia ricevette n'offerta migliore pe' faticà int'a lle [[State Aunite]].<ref name="King"/> Int'a sta cumpagnia 'e triato, chiammata 'a Keystone 'e [[Mack Sennett]], faceva 'a parte d''o mbriaco, e chiano chiano se facette cchiù annummenata d'isso, e accumminciaje a ffà spisso 'o perzunaggio 'e ''Charlot''.
'O mese 'e jennaro 'e 1914, 'a Keyston accumminciaje a girà 'o primmo ''curto'' suojo, ''Making a Living'', addò Charles cumpareva già, facenno unu d''e perzunagge, pe' primma vota annanz''e cammere 'o 14 'e jennaro 'e 1914.<ref name="King"/>
Int''o [[1915]] facette finarmente 'o primmo film comme riggista pe' bbia e ll'[[Essanay]] e int''o [[1918]], c''a [[First National]], addeventaje pruduttore d'isso stesso.
Int''o [[1921]] giraje 'o primmo film luongo, chiammato ''[['O Nennello]]''. Int'a chist'anno, 'e cuntrarie suoje cchiù forte erano [[Buster Keaton]] e [[Harold Lloyd]]. C''o passo d''o tiempo, facette sempe film cchiù e cchiù luonghe comme ''[['A freva 'e ll'oro]]'' ([[1925]]), ''[['O circo]]'' ([[1928]]) e 'o capolavoro ''[[Luce d''a città]]''; quanno accumminciaje 'o cinema sonoro, chello nun cagnaje, e nfin'ô [[1940]] facette sempe 'e film mute.
''[['O granne dittatore]]'' fuje 'o primmo film suojo cu ll'audio e voce, addò facette e criticaje 'o perzunaggio d'[[Adolf Hitler]]. Po' facette ''[[Monsieur Vedoux]]'' ([[1947]]) ca generaje nnove discussione; int''o [[1952]], facette 'o ''Canto d''o cigno'': ''[[Luce d''a ribbalta]]''.
Pe tramente ca steva int'a ll'Ammereca, fuje dichiarato communista, e fuje pecchesto ca turnaje int'a ll'Europa. Int''o [[1972]] però, vencette n'[[Oscar (premmio)|Oscar]] d'anore â carriera soja.
Ll'urdemo film ca facette fuje ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' d''o [[1966]]. Murette a [[Vevey]], [[Sguizzera]] int''o [[1977]]
== Filmografìa ==
=== Curtometragge ===
* ''[[Vita 'e cane]]''
* ''[[Charlot surdato]]''
* ''[[Charlot int''a campagna]]''
* ''[[Na jurnata 'e vacanza]]''
* ''[[Charlot e 'a màschera 'e fierro]]''
* ''[['O pellerino]]''
=== Luongometragge ===
* ''[['O Nennello]]''
* ''[['A femmena 'e Parigge]]'' - sulo riggista
* ''[['A freva 'e ll'oro]]''
* ''[['O circo]]''
* ''[[Luce d''a città]]''
* ''[[Tiempe muderne]]''
* ''[['O granne dittatore]]''
* ''[[Monsieur Vedoux]]''
* ''[[Luce 'e ribalta]]'' (1952)
* ''[[Nu re a Nova Jorca]]''
* ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' - sulo riggista
== Jonte 'e fore ==
* [http://imdb.com/name/nm0000122 Scheda inta l'Internet Movie Database]
== Nutarelle ==
<references/>
[[Categurìa:Atture britannece]]
[[Categurìa:Reggiste]]
[[Categurìa:Britannece]]
tbck6kgrj5s5ijlgx1j5x5yoagol78n
674495
674491
2026-10-04T14:14:55Z
Ciaurlec
3406
spostata su una categoria più specifica
674495
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Charlie Chaplin.jpg|thumb|Charlie Chaplin int''o perzunaggio 'e Charlot dint'ô 1915.]]
'''Charlie Chaplin''' ([[16 'e abbrile]] [[1889]] - [[25 'e dicembre]] [[1977]]) fuje n'attore e riggista ngrese. Se dice ca fuje 'o cchiù canusciuto attore 'e cinema 'e cummedia d''a primma metà d''o seculo XX.<ref name="King">[http://articles.latimes.com/2010/oct/20/entertainment/la-et-classic-hollywood-20101020 King, Susan: Hollywood Classico: Repiglianno 'e ggioie 'e Chaplin. New York Times. 20 ottobre 'e 2010. Cuntrullato 'o 15 'e màrzo 'e 2014.]</ref>
'O perzunaggio standard suojo, 'e na cumicità drammateca, fuje ''[[Charlot (perzunaggio)|Charlot]]'', 'o pezzente, cu [[cappiello a bommetta]], [[bastone]] e [[mustacce]]. Stu pezzente era secutato 'e tutte 'e mmale ca cumparevano annanz'a isso pe' circustanza o malasciorta, ma po' nfin'a quanno venceva na situazziona, 'o faceva pe' bbia 'e ll'onestità.
== Biografia ==
Nascette a [[Londra]] 'e pariente puvverielle, ca nun 'o putevano mantenè. Tanno, a nu cierto mumento e pe' putè campà, 'e ppariente nchiudettero Charles e 'o frate suojo Sidney int'a nu culleggio pe ll'urfanielle. 'O pate murette quanno Charlie teneva dudece anne e 'a mamma, cu na malatia mentale, fuje misa ncoppa ll'ospedale 'e [[Croydon]], addò murette int''o [[1928]]
Int''o [[1906]] trasette int''a cumpagnia tiatrale 'e [[Fred Karno]], addò rummanette nfin'ô [[1913]], quanno pe' tramente ca faceva nu giro ammericano cu sta cumpagnia ricevette n'offerta migliore pe' faticà int'a lle [[State Aunite]].<ref name="King"/> Int'a sta cumpagnia 'e triato, chiammata 'a Keystone 'e [[Mack Sennett]], faceva 'a parte d''o mbriaco, e chiano chiano se facette cchiù annummenata d'isso, e accumminciaje a ffà spisso 'o perzunaggio 'e ''Charlot''.
'O mese 'e jennaro 'e 1914, 'a Keyston accumminciaje a girà 'o primmo ''curto'' suojo, ''Making a Living'', addò Charles cumpareva già, facenno unu d''e perzunagge, pe' primma vota annanz''e cammere 'o 14 'e jennaro 'e 1914.<ref name="King"/>
Int''o [[1915]] facette finarmente 'o primmo film comme riggista pe' bbia e ll'[[Essanay]] e int''o [[1918]], c''a [[First National]], addeventaje pruduttore d'isso stesso.
Int''o [[1921]] giraje 'o primmo film luongo, chiammato ''[['O Nennello]]''. Int'a chist'anno, 'e cuntrarie suoje cchiù forte erano [[Buster Keaton]] e [[Harold Lloyd]]. C''o passo d''o tiempo, facette sempe film cchiù e cchiù luonghe comme ''[['A freva 'e ll'oro]]'' ([[1925]]), ''[['O circo]]'' ([[1928]]) e 'o capolavoro ''[[Luce d''a città]]''; quanno accumminciaje 'o cinema sonoro, chello nun cagnaje, e nfin'ô [[1940]] facette sempe 'e film mute.
''[['O granne dittatore]]'' fuje 'o primmo film suojo cu ll'audio e voce, addò facette e criticaje 'o perzunaggio d'[[Adolf Hitler]]. Po' facette ''[[Monsieur Vedoux]]'' ([[1947]]) ca generaje nnove discussione; int''o [[1952]], facette 'o ''Canto d''o cigno'': ''[[Luce d''a ribbalta]]''.
Pe tramente ca steva int'a ll'Ammereca, fuje dichiarato communista, e fuje pecchesto ca turnaje int'a ll'Europa. Int''o [[1972]] però, vencette n'[[Oscar (premmio)|Oscar]] d'anore â carriera soja.
Ll'urdemo film ca facette fuje ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' d''o [[1966]]. Murette a [[Vevey]], [[Sguizzera]] int''o [[1977]]
== Filmografìa ==
=== Curtometragge ===
* ''[[Vita 'e cane]]''
* ''[[Charlot surdato]]''
* ''[[Charlot int''a campagna]]''
* ''[[Na jurnata 'e vacanza]]''
* ''[[Charlot e 'a màschera 'e fierro]]''
* ''[['O pellerino]]''
=== Luongometragge ===
* ''[['O Nennello]]''
* ''[['A femmena 'e Parigge]]'' - sulo riggista
* ''[['A freva 'e ll'oro]]''
* ''[['O circo]]''
* ''[[Luce d''a città]]''
* ''[[Tiempe muderne]]''
* ''[['O granne dittatore]]''
* ''[[Monsieur Vedoux]]''
* ''[[Luce 'e ribalta]]'' (1952)
* ''[[Nu re a Nova Jorca]]''
* ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' - sulo riggista
== Jonte 'e fore ==
* [http://imdb.com/name/nm0000122 Scheda inta l'Internet Movie Database]
== Nutarelle ==
<references/>
[[Categurìa:Atture britannece]]
[[Categurìa:Reggiste britannece]]
[[Categurìa:Britannece]]
liee225sflxgmoenrwulhcdg042mraa
674497
674495
2026-10-04T14:15:37Z
Ciaurlec
3406
674497
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Charlie Chaplin.jpg|thumb|Charlie Chaplin int''o perzunaggio 'e Charlot dint'ô 1915.]]
'''Charlie Chaplin''' ([[16 'e abbrile]] [[1889]] - [[25 'e dicembre]] [[1977]]) fuje n'attore e riggista ngrese. Se dice ca fuje 'o cchiù canusciuto attore 'e cinema 'e cummedia d''a primma metà d''o seculo XX.<ref name="King">[http://articles.latimes.com/2010/oct/20/entertainment/la-et-classic-hollywood-20101020 King, Susan: Hollywood Classico: Repiglianno 'e ggioie 'e Chaplin. New York Times. 20 ottobre 'e 2010. Cuntrullato 'o 15 'e màrzo 'e 2014.]</ref>
'O perzunaggio standard suojo, 'e na cumicità drammateca, fuje ''[[Charlot (perzunaggio)|Charlot]]'', 'o pezzente, cu [[cappiello a bommetta]], [[bastone]] e [[mustacce]]. Stu pezzente era secutato 'e tutte 'e mmale ca cumparevano annanz'a isso pe' circustanza o malasciorta, ma po' nfin'a quanno venceva na situazziona, 'o faceva pe' bbia 'e ll'onestità.
== Biografia ==
Nascette a [[Londra]] 'e pariente puvverielle, ca nun 'o putevano mantenè. Tanno, a nu cierto mumento e pe' putè campà, 'e ppariente nchiudettero Charles e 'o frate suojo Sidney int'a nu culleggio pe ll'urfanielle. 'O pate murette quanno Charlie teneva dudece anne e 'a mamma, cu na malatia mentale, fuje misa ncoppa ll'ospedale 'e [[Croydon]], addò murette int''o [[1928]]
Int''o [[1906]] trasette int''a cumpagnia tiatrale 'e [[Fred Karno]], addò rummanette nfin'ô [[1913]], quanno pe' tramente ca faceva nu giro ammericano cu sta cumpagnia ricevette n'offerta migliore pe' faticà int'a lle [[State Aunite]].<ref name="King"/> Int'a sta cumpagnia 'e triato, chiammata 'a Keystone 'e [[Mack Sennett]], faceva 'a parte d''o mbriaco, e chiano chiano se facette cchiù annummenata d'isso, e accumminciaje a ffà spisso 'o perzunaggio 'e ''Charlot''.
'O mese 'e jennaro 'e 1914, 'a Keyston accumminciaje a girà 'o primmo ''curto'' suojo, ''Making a Living'', addò Charles cumpareva già, facenno unu d''e perzunagge, pe' primma vota annanz''e cammere 'o 14 'e jennaro 'e 1914.<ref name="King"/>
Int''o [[1915]] facette finarmente 'o primmo film comme riggista pe' bbia e ll'[[Essanay]] e int''o [[1918]], c''a [[First National]], addeventaje pruduttore d'isso stesso.
Int''o [[1921]] giraje 'o primmo film luongo, chiammato ''[['O Nennello]]''. Int'a chist'anno, 'e cuntrarie suoje cchiù forte erano [[Buster Keaton]] e [[Harold Lloyd]]. C''o passo d''o tiempo, facette sempe film cchiù e cchiù luonghe comme ''[['A freva 'e ll'oro]]'' ([[1925]]), ''[['O circo]]'' ([[1928]]) e 'o capolavoro ''[[Luce d''a città]]''; quanno accumminciaje 'o cinema sonoro, chello nun cagnaje, e nfin'ô [[1940]] facette sempe 'e film mute.
''[['O granne dittatore]]'' fuje 'o primmo film suojo cu ll'audio e voce, addò facette e criticaje 'o perzunaggio d'[[Adolf Hitler]]. Po' facette ''[[Monsieur Vedoux]]'' ([[1947]]) ca generaje nnove discussione; int''o [[1952]], facette 'o ''Canto d''o cigno'': ''[[Luce d''a ribbalta]]''.
Pe tramente ca steva int'a ll'Ammereca, fuje dichiarato communista, e fuje pecchesto ca turnaje int'a ll'Europa. Int''o [[1972]] però, vencette n'[[Oscar (premmio)|Oscar]] d'anore â carriera soja.
Ll'urdemo film ca facette fuje ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' d''o [[1966]]. Murette a [[Vevey]], [[Sguizzera]] int''o [[1977]]
== Filmografìa ==
=== Curtometragge ===
* ''[[Vita 'e cane]]''
* ''[[Charlot surdato]]''
* ''[[Charlot int''a campagna]]''
* ''[[Na jurnata 'e vacanza]]''
* ''[[Charlot e 'a màschera 'e fierro]]''
* ''[['O pellerino]]''
=== Luongometragge ===
* ''[['O Nennello]]''
* ''[['A femmena 'e Parigge]]'' - sulo riggista
* ''[['A freva 'e ll'oro]]''
* ''[['O circo]]''
* ''[[Luce d''a città]]''
* ''[[Tiempe muderne]]''
* ''[['O granne dittatore]]''
* ''[[Monsieur Vedoux]]''
* ''[[Luce 'e ribalta]]'' (1952)
* ''[[Nu re a Nova Jorca]]''
* ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' - sulo riggista
== Jonte 'e fore ==
* [http://imdb.com/name/nm0000122 Scheda inta l'Internet Movie Database]
== Nutarelle ==
<references/>
[[Categurìa:Atture britannece]]
[[Categurìa:Reggiste britannece]]
fu5ajd7z78k7ro4vhnjfhnn4b0x6jdp
Francesco Mario Pagano
0
59283
674481
663128
2026-10-04T14:06:55Z
Ciaurlec
3406
674481
wikitext
text/x-wiki
[[File:Mario Pagano.jpg|170px|miniatura|Francesco Mario Pagano]]
[[File:Mariopagano.jpg|thumb|A statua 'e Mario Pagano a Brienza (PZ)]]
'''Francesco Mario Pagano''' ([[Brienza]], [[8 'e dicembre]] [[1748]] - [[Napule]], [[29 'e ottovre]], [[1799]]) fuje nu giurista e filosefo taliano.
Isso è ritenùt ra moltì 'o fondatorè d{{v}}a scola napulitana d{{v}}o diritto ed è soprannummenato "Platone 'e Napule". Sturiette legge e fuje prufessore 'e etica (1770) e poi 'e diritto criminale (1785).
Ao 1799 fuje annummenato membro d{{v}}a Repubbreca Napulitana. Dint'a 'stu periodo isso facette 'a ''Legge Feudale'' e 'a ''Custituzziona d{{v}}a Repubbreca'', ma 'e soje rifòrme rummanettero bluccate a causa d{{v}}a ristaurazzione borbonica.
Caruta 'a Repubbreca Napulitana, Pagano fuje cundannato a morte ind 'a [[Piazza d{{v}}o Mercato]] a Napule.
== Ati pruggette ==
{{Interprogetto}}
[[Categurìa:Giuriste taliane]]
[[Categurìa:Filosefe taliane]]
[[Categurìa:Napulitane]]
2fox6s4h6286ve4yvnaguhf0l5dc14u
674482
674481
2026-10-04T14:08:10Z
Ciaurlec
3406
aggiunta una categoria più specifica
674482
wikitext
text/x-wiki
[[File:Mario Pagano.jpg|170px|miniatura|Francesco Mario Pagano]]
[[File:Mariopagano.jpg|thumb|A statua 'e Mario Pagano a Brienza (PZ)]]
'''Francesco Mario Pagano''' ([[Brienza]], [[8 'e dicembre]] [[1748]] - [[Napule]], [[29 'e ottovre]], [[1799]]) fuje nu giurista e filosefo taliano.
Isso è ritenùt ra moltì 'o fondatorè d{{v}}a scola napulitana d{{v}}o diritto ed è soprannummenato "Platone 'e Napule". Sturiette legge e fuje prufessore 'e etica (1770) e poi 'e diritto criminale (1785).
Ao 1799 fuje annummenato membro d{{v}}a Repubbreca Napulitana. Dint'a 'stu periodo isso facette 'a ''Legge Feudale'' e 'a ''Custituzziona d{{v}}a Repubbreca'', ma 'e soje rifòrme rummanettero bluccate a causa d{{v}}a ristaurazzione borbonica.
Caruta 'a Repubbreca Napulitana, Pagano fuje cundannato a morte ind 'a [[Piazza d{{v}}o Mercato]] a Napule.
== Ati pruggette ==
{{Interprogetto}}
[[Categurìa:Giuriste taliane]]
[[Categurìa:Filosefe taliane]]
[[Categurìa:Filosefe napulitane]]
irrqh2bhwzf7pgjighdtplhddy3ueg4
Terra 'e Lavoro
0
59614
674543
632723
2026-10-04T14:58:25Z
Ciaurlec
3406
674543
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[File:Terra di Lavoro nel '700.jpg|thumb|450px|'A Terra 'e Lavoro into [[XVIII seculo]]]]
'A '''Terra 'e Lavoro''' (ppe [[Lengua latina|latino]] ''Liburia'') è na [[reggione]] [[Storia|storico]]-[[Giugrafia|giugrafica]] 'e ll'[[Italia meridiunale]]. Faceva parte dda [[Campania]] e fuje divisa dint'ô [[1927]] da [[Benito Mussolini|Mussolini]] dint'ê reggione 'e [[Lazzio]], [[Mulise]] e [[Campania]].
[[Categurìa:Regno 'e Napule]]
[[Categurìa:Territore]]
tdxpt65dbza55lwcxaaitt6o8w38nec
San Giorgio
0
59640
674566
649077
2026-10-04T15:14:57Z
Ciaurlec
3406
674566
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[File:Saint George - Carlo Crivelli.jpg|thumb]]
'''San Giorgio''' ([[Cappadocia]], 275-285 c. – [[Nicomedia]], [[23 'e abbrile]] [[303]]) è stato nu santo [[Grecia antica|grieco antico]].
[[Categurìa:Sante|Giorgio]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
1me5hamrdti4st1htdkxaxgnuen7f3n
Grecia antica
0
59643
674500
673699
2026-10-04T14:27:18Z
Ciaurlec
3406
spsostata su una categoria più specifica
674500
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:Grèce antique.jpg|thumb|right|400px|'A Grecia antica, 700 o 600 [[a.C.]]]]
'A '''Grecia antica''' è 'o termine ca se ausa ppe discrive 'a parte d' 'o [[munno]] ca parlava 'o grieco antico dint'ê secule ca venivano primma 'e ll'[[Impero Rumano]]. Cumprenneva' a [[Grecia]], [[Cipro]], 'e custe Egee d' 'a [[Turchia]], 'a [[Sicilia]] e 'o sud 'e ll'[[Italia]] cuntinentale, ed 'e cculonie grieche dint'ê custe 'e ll'[[Albania]], d"a [[Bulgaria]], d"o [[Naggitto]], d"a [[Libbia]], d"a [[Rumania]], d"a [[Spagna]] ed 'e ll'[[Ucraina]]. Fuje inizziato ufficialmente dint'ô [[776 AC]] cu 'a [[Juoche Olimpiche antiche|primma Olimpiade]] e se sciolse dint'ô [[323 AC]] cu 'a muorte 'e [[Alessandro Magno]].
[[Fiùra:GR-acropolis-parthenon.jpg|thumb|left|300px|'O [[Partenone]] ncopp'â [[Atene]]]]
==Vvoce currelate==
* [[Magna Grecia]]
[[Categurìa:Grecia antica| ]]
rpt3x2afqmkgizzuzxe3pbvecbifxqx
Acropoli 'e Atene
0
59886
674503
673694
2026-10-04T14:29:05Z
Ciaurlec
3406
674503
wikitext
text/x-wiki
{{UNESCO
|tipoBene = patrimmonio
|nomme = Acropoli 'e Atene
|nommeNgrese = Acropolis, Athens
|immagine = Athens Acropolis.jpg
|anno = 1987
|tipologia = Culturale
|criterio = (i) (ii) (iii) (iv) (vi)
|pericolo = Nun 'n pricolo
|link = 404}}
'''L'Acropoli 'e Atene''' è 'a cchiù granne [[acropole]] [[Grecia|grieca]]. È 'na rocca cca se tene a 156 metre ncopp'ô liviello d"o mare e ncopp'â cità 'e [[Atene]].
Ll'[[UNESCO]] ha ritto ll'Acropoli [[patrimmonio 'e ll'umanità]] dint'ô [[1987]].
== Storia ==
Fuje 'na furtezza d"a [[Grecia antica]] ddo [[VII seculo AC]] nfi ô [[VI seculo AC]].
[[Categurìa:Patrimmone 'e ll'umanità]]
[[Categurìa:Grecia]]
[[Categurìa:Grecia antica]]
15tj6jp0c1ne0hewglgfhjrn3caz8ov
Partenone
0
59888
674506
674334
2026-10-04T14:30:39Z
Ciaurlec
3406
674506
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|right|300px|'O Partenone]]
''''O Partenone''' (ppe [[Grieco antico|grieco antico]] Παρθενών, ''Parthenṓn'', [[Lengua grieca|grieco moderno]] Παρθενώνας, ''Parthenṓnas'') è nu [[tempio]] [[Grecia|grieco]] 'e [[urdeno dorico]] ppe 'a dea [[Atena]], cca se tene ncopp'â l'[[Acropoli 'e Atene]].
È 'o tempio cchiù famuse 'e tutte 'a [[Grecia antica]] e nu d"e cchiù famuse d"o [[munno]]. Fuje costruito ddo [[449 AC]] ô [[438 AC]] 'e [[Ictinos]]. 'O nomme sujo vene d"a [[statua]] 'e [[Atena Parthénos]] cca éva dint'ô Partenone.
[[Categurìa:Grecia]]
[[Categurìa:Grecia antica]]
[[Categurìa:architettura]]
grpac6bxfv2kvcnf2alvq82lr9v9n8g
Impero Bizantino
0
60066
674535
673683
2026-10-04T14:49:40Z
Ciaurlec
3406
674535
wikitext
text/x-wiki
[[File:Byzantine imperial flag, 14th century according to portolan charts.png|thumb|right|250px|Bannera 'e ll'Impero Bizantino]]
'''Impero Bizantino''' è 'o nomme cu 'o quale 'e studiose muderne 'ndicano l''''Impero Rumano d'Oriente''' ('e [[cultura]] e [[Lengua (idioma)|lengua]] prevalentemente [[lengua grieca|grieca]]), separatose d"a parte occidentale ('e cultura e lengua prevalentemente [[lengua latina|latina]]) doppo 'a muorte 'e [[Teodosio I]] int'ô [[395]]. Nun c'è accordo fra 'e storice ncopp'â data int'â quale se dovrebbe cessare 'e utilizzà 'o termene "rumano" ppe càgnarlo cu chillo "bizantino". 'E diverse 'mpustazzione storiografiche cundizzionano anche 'a diverzità 'e opinione dint'â determinazzione d"a datazzione: 'o [[476]] (caduta 'e ll'uredmo imperatore d'Occidente [[Ruommolo Augusto]]), ma anche 'o [[395]] (muorte 'e Teodosio I), 'o [[330]] (funnazione 'e Nova Romma, ppe latino Nova Roma, ppe grieco Νέα Ῥώμη, Nea Rome, da parte 'e [[Costantino I]]; 'a cità nova 'e Costantino e zzoè 'a Nea Rome cca Costantino dotò artefecialmente 'e sette colle eva na copia fedele e nostalgica d"a Romma imperiale, mentre se coinciò a parla 'e Impero d'Oriente d"o [[364]]), 'o [[565]] (muorte 'e [[Giustiniano I]] e ddo sogno d"a ''[[Restauratio imperii]]'').
[[File:Justinian555AD.png|thumb|left|300px|'O territorio cchiù esteso 'e ll'Impero]]
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Imperi]]
6y2n522ejo2natui2i8hw9qpjzi9qqu
674539
674535
2026-10-04T14:55:30Z
Ciaurlec
3406
674539
wikitext
text/x-wiki
[[File:Byzantine imperial flag, 14th century according to portolan charts.png|thumb|right|250px|Bannera 'e ll'Impero Bizantino]]
'''Impero Bizantino''' è 'o nomme cu 'o quale 'e studiose muderne 'ndicano l''''Impero Rumano d'Oriente''' ('e [[cultura]] e [[Lengua (idioma)|lengua]] prevalentemente [[lengua grieca|grieca]]), separatose d"a parte occidentale ('e cultura e lengua prevalentemente [[lengua latina|latina]]) doppo 'a muorte 'e [[Teodosio I]] int'ô [[395]]. Nun c'è accordo fra 'e storice ncopp'â data int'â quale se dovrebbe cessare 'e utilizzà 'o termene "rumano" ppe càgnarlo cu chillo "bizantino". 'E diverse 'mpustazzione storiografiche cundizzionano anche 'a diverzità 'e opinione dint'â determinazzione d"a datazzione: 'o [[476]] (caduta 'e ll'uredmo imperatore d'Occidente [[Ruommolo Augusto]]), ma anche 'o [[395]] (muorte 'e Teodosio I), 'o [[330]] (funnazione 'e Nova Romma, ppe latino Nova Roma, ppe grieco Νέα Ῥώμη, Nea Rome, da parte 'e [[Costantino I]]; 'a cità nova 'e Costantino e zzoè 'a Nea Rome cca Costantino dotò artefecialmente 'e sette colle eva na copia fedele e nostalgica d"a Romma imperiale, mentre se coinciò a parla 'e Impero d'Oriente d"o [[364]]), 'o [[565]] (muorte 'e [[Giustiniano I]] e ddo sogno d"a ''[[Restauratio imperii]]'').
[[File:Justinian555AD.png|thumb|left|300px|'O territorio cchiù esteso 'e ll'Impero]]
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categurìa:Imperi]]
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Storia]]
cnbuyocl5vlkrf35o59n5olcaz6sim7
674540
674539
2026-10-04T14:55:51Z
Ciaurlec
3406
674540
wikitext
text/x-wiki
[[File:Byzantine imperial flag, 14th century according to portolan charts.png|thumb|right|250px|Bannera 'e ll'Impero Bizantino]]
'''Impero Bizantino''' è 'o nomme cu 'o quale 'e studiose muderne 'ndicano l''''Impero Rumano d'Oriente''' ('e [[cultura]] e [[Lengua (idioma)|lengua]] prevalentemente [[lengua grieca|grieca]]), separatose d"a parte occidentale ('e cultura e lengua prevalentemente [[lengua latina|latina]]) doppo 'a muorte 'e [[Teodosio I]] int'ô [[395]]. Nun c'è accordo fra 'e storice ncopp'â data int'â quale se dovrebbe cessare 'e utilizzà 'o termene "rumano" ppe càgnarlo cu chillo "bizantino". 'E diverse 'mpustazzione storiografiche cundizzionano anche 'a diverzità 'e opinione dint'â determinazzione d"a datazzione: 'o [[476]] (caduta 'e ll'uredmo imperatore d'Occidente [[Ruommolo Augusto]]), ma anche 'o [[395]] (muorte 'e Teodosio I), 'o [[330]] (funnazione 'e Nova Romma, ppe latino Nova Roma, ppe grieco Νέα Ῥώμη, Nea Rome, da parte 'e [[Costantino I]]; 'a cità nova 'e Costantino e zzoè 'a Nea Rome cca Costantino dotò artefecialmente 'e sette colle eva na copia fedele e nostalgica d"a Romma imperiale, mentre se coinciò a parla 'e Impero d'Oriente d"o [[364]]), 'o [[565]] (muorte 'e [[Giustiniano I]] e ddo sogno d"a ''[[Restauratio imperii]]'').
[[File:Justinian555AD.png|thumb|left|300px|'O territorio cchiù esteso 'e ll'Impero]]
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categurìa:Imperi]]
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Medioevo]]
g003q0mupyo2ufvcrnavbubo13n3g3b
Bisanzio
0
60073
674545
629361
2026-10-04T15:02:20Z
Ciaurlec
3406
674545
wikitext
text/x-wiki
[[File:1784 Bocage Map of The Bosphorus and the City of Byzantium - Istanbul - Constantinople - Geographicus - Bosphorus-white-1793.jpg|thumb|right|300px|Mappa 'e Bisanzio]]
'''Bisanzio''' ([[Lengua grieca|grieco]]: Βυζάντιον, ''Byzàntion'', [[lengua latina|latino]]: ''Byzantium'') è 'o cchiù antico nomme 'e 'a cità 'e [[Istanbul]] 'e ogge, ncopp'ê rive d"o [[Bosforo]], maggior centro urbano d"a [[Turchia]]. 'O nomme Bisanzio fuje 'n particulare tenuto d"a cità int'ô periodo [[Grecia antica|grieco]]-[[Romma antica|rumano]], sino 'a rifunnazione d"a cità ad opera 'e ll'imperatore rumano [[Costantino]] cu 'o nomme 'e [[Custantenobbule|Nova Romma-Custantenobbule]]. 'O nomme fuje utilizzato anche ppe 'ndica 'a cità 'e ll'[[Impero Rumano d'Oriente]] dde inizze d"o [[Medioevo]] sino 'a [[caruta 'e Custantenobbule]]. Se truovava int'ê presse d"o [[cuorno d'Oro]], 'e frunte poi a [[Calcedonia]].
{{Purtale|Storia}}
[[Categurìa:Storia antica]]
[[Categurìa:Medioevo]]
[[Categurìa:Turchia]]
mu96vlyhmdddeg4j9firfjle8u6vtw5
San Cipriano
0
60145
674561
673843
2026-10-04T15:13:48Z
Ciaurlec
3406
674561
wikitext
text/x-wiki
[[File:Stcyprian.jpg|thumb|right|300px|San Cipriano]]
{{quote
|Nun può avè Dio ppe pate chi nun tene 'a Chiesa ppe mamma
|Tascio Cecilio Cipriano, ''[[De catholicae Ecclesiae unitate]]'', c. 6
|''Habere iam non potest Deum patrem qui Ecclesiam non habet matrem''
|lingua=la
}}
'''Tascio Cecilio Cipriano''' (ppe [[Lengua latina|latino]]: ''Thaschus Caecilius Cyprianus''; [[Cartagene]], [[210]] – [[Sesti]], [[14 'e settembre]] [[258]]) fuje nu vescovo e scritture [[Impero Rumano|rumano]], vescovo 'e Cartagene e martire, vennerato conme santo e Padre d"a Chiesa dalla Chiesa cattolica.
[[Categurìa:Sante|Cipriano]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
n9iea8y63jrf5mweyy0n1151rilrzve
Arcagnelo Raffaele
0
60512
674570
648021
2026-10-04T15:17:31Z
Ciaurlec
3406
674570
wikitext
text/x-wiki
'''Raffaele''' è nu d' 'e tre [[arcagnelo|arcagnele]] d' 'a [[Bibbia]]. Ô Abbraismo e ô [[Crestianesemo]] ne fanno oggetto 'e venerazzione, 'nvece pe ll'[[Islam]] nun è zittato int'o [[Corano]]. 'O nomme Raffaele vene d'ô modo a dicere "Ra-fa-El" ca vô dicere "Dio guarisce". Ll'arcagnelo Raffaele è 'o prutettore 'e ll'educature, spuose e nnammurate. 'Int'ô calannario liturgeco crestiano se festeggia 'o [[29 'e settembre]] cu ll'[[san Gabriele Arcagnelo|Arcagnelo Gabriele]] e ll'[[San Michele Arcagnelo|Arcagnelo Michele]].
[[Categoria:Sante|Raffaele]]
[[Categurìa:Mitologgia]]
oqft1f682l3kdzttefqbvsfoulw8npn
Scave archeologgece 'e Pumpeje
0
60538
674538
674338
2026-10-04T14:54:43Z
Ciaurlec
3406
674538
wikitext
text/x-wiki
{{Sitio archeologgeco
|Nomme = Scave archeologgece 'e Pumpeje
|Fiùra = Via dell'Abbondanza 1.JPG
|LarghezzaImmagine =
|Didascalia = Via dell'Abbondanza
|Civiltà =
|Utilizzo =
|Stile =
|Epoca =
<!-- Localizzazione -->
|Stato = ITA
|Suddivisione1 =
|Suddivisione2 =
|Suddivisione3 = [[Pumpeje]]
|Altitudine = 30
<!-- Dimensioni -->
|Superficie = 44 [[ettaro|ettare]]
|Autezza =
|Larghezza =
|Volume =
|Nclinazione =
<!-- Scavi -->
|Data_scoperta =
|Date_scave =
|Organizzazione_scave =
|Archeologgo =
<!-- Amministrazione -->
|Parte 'e =
|Ente = Soprintendenza Speciale per i Beni Archeologici di Pompei, Ercolano e Stabia
|Responsabile = Gabriel Zuchtriegel
|Visitabile =
|Sito_web = http://www.pompeiisites.org/
<!-- Coordinate -->
|LatGradi=40
|LatPrimi=45
|LatSecondi=4
|LatNS=N
|LongGradi=14
|LongPrimi=29
|LongSecondi=24
|LongEW=E
}}
{{UNESCO
|tipoBene = patrimmonio
|nomme = Aree archeologgece 'e Pumpeje, <br>Ercolano e Torre Annunziata
|nommeNgrese = Archaeological Areas of Pompei,<br> Herculaneum and Torre Annunziata
|immagine = Via dell'Abbondanza 1.JPG
|anno = 1997
|tipologia = Culturale
|criterio = (III)(IV)(V)
|pericolo =
|link = 829
|linkMappa =
}}
'E '''scave archeologgece 'e Pumpeje''' hanno restituito 'e reste 'e ll'antica cità 'e [[Pumpeje]], presso 'a [[cullina]] 'e Civita, atterrata sotto na cultre 'e [[cennere]] e [[Lapillo|lapille]] durante l'eruzzione d"o [[Vesuvio]] d"o [[79]], cu [[Ercolano]], [[Stabiae]] e [[Oplontis]]<ref name="Tufo 9">{{Cita|Sergio Rinaldi Tufo|p.9|Sergio Rinaldi Tufo}}.</ref>.
'E [[Scavo (archeologgia)|scave]], hanno cummenciate ppe voglia 'e [[Carlo III 'e Spagna|Carlo III 'e Burbone]], song na d"e migliore testimunnianze d"a [[Storia rumana|vita rumana]]<ref>{{Cita|Stefano Giuntoli|p.7|Stefano Giuntoli}}.</ref>, nunché 'a [[cità]] meglio cunservata 'e ll'epoca; 'a maggior parte d"e reperte recuperate è ogge cunservata ô [[museo archeologgeco nazziunale 'e Napule]] e 'n piccerilla quantità dint'ô ll'[[Antiquarium 'e Pumpeje]]<ref name="Pagina 12">{{Cita|Stefano Giuntoli|p.12|Stefano Giuntoli}}.</ref>.
'O sito 'e Pumpeje, cca dint'ô [[Anne 2000|primmo decennio]] d"o [[XXI seculo|novo millennio]] è stato visitato custantemente 'e cchiù 'e dduje milione 'e perzone all'[[anno]]<ref>{{cita web|url=http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?titolo=Dati+Visitatori&idSezione=9|titolo=Date visitature|accesso=25 'e jennaro 2014}}</ref>, è risultato essere dint'ô [[2010]] 'o secunno [[sitio archeologgeco]] [[italia]]no ppe nummero 'e visitature. Dint'ô [[1997]], ppe sottolineà l'mpurtanza, 'e ruvine, gestite ogge d"a ''Soprintendenza Speciale per i Beni Archeologici di Napoli e Pompei'', cu a chilla 'e [[Scave archeologgece 'e Ercolano|Ercolano]] e [[Scave archeologgece 'e Oplonti|Oplonti]], song trasute a fà parte d"a lista d"e [[Patrimmonio 'e ll'umanità|patrimmone 'e ll'umanità]] 'e ll'[[UNESCO]]<ref name="UNESCO">{{cita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/829|titolo=Scheda 'e ll'UNESCO|accesso=25 'e jennaro 2014}}</ref>.
[[Fiùra:Historical map of excavations in Pompeii.jpg|thumb|center|300px|Evoluzzione d"e scave ncopp'ô sito 'e Pumpeje
{{legenda|●|primme tracce 'e scave}}
{{legenda|#DAD3FF|1748-1798}}
{{legenda|#FCE6FD|1806-1815}}
{{legenda|#FFD979|1815-1860}}
{{legenda|#7365F0|1860-1878}}
{{legenda|#6BE180|1879-1923}}
{{legenda|#F3AF8A|1924-1961}}
{{legenda|#BAC52B|1962-1983}}
{{legenda|#1A3256|1983-ogge}}]]
== Bibbliografia ==
* {{cita libro|Stefano Giuntoli|Stefano Giuntoli, ''Pompei'', Firenze, Casa Editrice Bonechi, 1995. ISBN 88-7009-453-7}}
* {{cita libro|Sergio Rinaldi Tufo|Sergio Rinaldi Tufo, ''Pompei. La vita quotidiana'', Milano, Giunti Editore, 2003. ISBN 88-09-02860-0}}
== Nutarelle ==
<references/>
{{Purtale|Campania|Storia}}
[[Categurìa:Romma antica]]
[[Categurìa:Patrimmone 'e ll'umanità]]
[[Categurìa:Pruvincia 'e Napule]]
0nytu81eecw6ykn60b3axnh1hgsi8g6
Plinio 'o Viecchio
0
60696
674572
673857
2026-10-04T15:18:28Z
Ciaurlec
3406
674572
wikitext
text/x-wiki
[[File:Plinyelder.jpg|thumb|Plinio 'o Viecchio]]
'''Plinio 'o Viecchio''' ([[Lengua latina|latino]] ''Gaius Plinius Secundus''), nato a ''Novum Comum'' (ogge [[Como]]) dint'ô [[23|23 d.C.]] e muorto a [[Stabia]] 'o [[25 'e aùsto]] [[79|79 d.C.]], fuje nu scrittore [[Impero Rumano|rumano]].
Eva proprio d"o stile sujo 'e descrivere 'e ccose d"o vivo, e è ppe nuje nu vero crunista 'e ll'epoca. Muore 'nfatte tra 'e esalazziune zulfuree 'e ll'eruzzione [[Vurcano|vurcaneca]] d"o [[Vesuvio]] ca distrusse Stabia, [[Ercolano]] e [[Pumpeje]], mentre circava 'e usservà 'o fenomeno vurcaneco 'e cchiù vicino. Ppe chisto vienne ricanusciuto comme primmo vurcanologo d"a storia. 'N onore sujo viene ausato 'o termene 'e [[eruzzione pliniana]] ppe definire na forte eruzzione esplusiva, simile a chilla d"o Vesuvio dint'â chilla perse 'a vita.
'A ''Naturalis historia'', ca cunta 37 volume, è 'a sula fateca 'e Plinio 'o Viecchio ca se sia cunservata. Chist'opera fuje 'o testo 'e riferimiento 'n materia 'e canuscienze scientifeche e tecniche ppe tutto 'o Rinascimiento. Plinio ve ha 'nfatte registrato tutto 'o sapé 'e ll'epoca suja ncopp'â argumiente murde diverse, chille 'e [[Scienzie d''a natura|scienzie naturale]], l'[[astronumia]], l'[[antropologgia]], 'a [[psicologgia]] e 'a [[metallurggia]].
[[Categurìa:Scritture]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
ptfcj699s4ecrgh35vdnqi0lef9fzqu
Alessandro Magno
0
60927
674504
674108
2026-10-04T14:29:14Z
Ciaurlec
3406
674504
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:BattleofIssus333BC-mosaic-detail1.jpg|thumb|280px|right|Alessandro dint'â [[battaglia 'e Isso]] ([[Museo Archeologgeco Nazziunale 'e Napule]])]]
'''Alessandro Magno''', ('n [[Lengua grieca antica|grieco antico]] Μέγας Ἀλέξανδρος, trasletturato 'n Mégas Alexandros), aufficialmente '''Alessandro III''' ('n grieco antico Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών, trasletturato 'n Aléxandros trίtos ho Makedόn; [[Pella]], [[ecatombeone]] - 20 o 21 'e luglio [[356 AC]] – [[Babilonia]], [[targelione]] - 10 o 11 'e giúgno [[323 AC]]) fuje rre 'e Macedonia a partì d"o [[336 AC]], doppo ô pate [[Filippo II 'e Macedonia|Filippo II]].
È cunusciuto pure commo Alessandro 'o Granne, Alessandro 'o Cunquistatore o Alessandro 'o Macedone. 'O termene "magno" vene d"o [[Lengua latina|llatino]] ''magnus'' ca segnifeca "granne", ca 'n grieco antico se traduce cu 'o termene ''mégas''. È cunsiderato unu d"e chiù celebre cunquistature e strateghe d"a [[storia]].
{{Purtale|Storia}}
[[Categurìa:Munarche]]
[[Categurìa:Grecia antica]]
[[Categurìa:Grecia]]
cb4kepqcan18owg0utq2epqj1nzp4oe
674510
674504
2026-10-04T14:34:06Z
Ciaurlec
3406
674510
wikitext
text/x-wiki
[[Fiùra:BattleofIssus333BC-mosaic-detail1.jpg|thumb|280px|right|Alessandro dint'â [[battaglia 'e Isso]] ([[Museo Archeologgeco Nazziunale 'e Napule]])]]
'''Alessandro Magno''', ('n [[Lengua grieca antica|grieco antico]] Μέγας Ἀλέξανδρος, trasletturato 'n Mégas Alexandros), aufficialmente '''Alessandro III''' ('n grieco antico Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών, trasletturato 'n Aléxandros trίtos ho Makedόn; [[Pella]], [[ecatombeone]] - 20 o 21 'e luglio [[356 AC]] – [[Babilonia]], [[targelione]] - 10 o 11 'e giúgno [[323 AC]]) fuje rre 'e Macedonia a partì d"o [[336 AC]], doppo ô pate [[Filippo II 'e Macedonia|Filippo II]].
È cunusciuto pure commo Alessandro 'o Granne, Alessandro 'o Cunquistatore o Alessandro 'o Macedone. 'O termene "magno" vene d"o [[Lengua latina|llatino]] ''magnus'' ca segnifeca "granne", ca 'n grieco antico se traduce cu 'o termene ''mégas''. È cunsiderato unu d"e chiù celebre cunquistature e strateghe d"a [[storia]].
{{Purtale|Storia}}
[[Categurìa:Munarche]]
[[Categurìa:Greche antiche]]
fgad4s7wv1nks9ifrbt079afukl50uy
Giuvanne Martino Buonocòre
0
61906
674508
658001
2026-10-04T14:32:47Z
Ciaurlec
3406
674508
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|LAZ}}
'''Giuanne Martine Buonocòre''' ([[Napule|Nápule]], 1680 - [[Napule|Nápule]], 1765) fott ne ngegnère, architétt é addebbatore napuletane.
[[Categurìa:Architette napulitane]]
[[Categurìa:Ngignere taliane]]
cec226pern1d57s2xmr9r1gayixe50v
Eurípede
0
61948
674513
674331
2026-10-04T14:35:57Z
Ciaurlec
3406
674513
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|LAZ}}
[[File:Euripide.jpg|thumb|200px|Eurípede]]
'''Eurípede''' (pe [[lengua greca antica|grèche]], ''Εὐριπίδης''; pe [[lengua latina|latine]], ''Euripides'') ([[Atène]], 485 p.C. – [[Pélla]], 407-406 p.C.) fòtt ne drammaturgh e la [[Grecia antica|Grècia andica]].
È cunzederate, nziém'a [[Èschele]] é [[Sòfecle]], une e gl cchiù ruoss puète tràggece de l'andechetà.
[[Categurìa:Greche antiche]]
[[Categurìa:Scritture]]
eaj66jm02lp0dird479lvm55mguk77u
Berardine Elvino
0
61976
674477
658310
2026-10-04T14:03:17Z
Ciaurlec
3406
674477
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|LAZ}}
'''Berardine o Bernardine Elvino''', chiamate pure Tindináteche ([[Aluite]], 20 maje 1504 – [[Roma]], 11 lugle 1548), è štate vèscheve cattòleche de [[Tursi|Turse]]-[[Lagonegro|Lahunivre]] (na vòta ''Tursi-Anglona'') é teseriére pendeficie.
[[Categurìa:Religgiose]]
[[Categurìa:napulitane]]
pno2sp2fuv9fmcr1kahhvwdjzvys9e8
Geštezierate
0
62526
674544
657567
2026-10-04T14:59:01Z
Ciaurlec
3406
674544
wikitext
text/x-wiki
{{Variante|LAZ}}
[[File:Province Due Sicilie 1454.jpg|thumb|Previnge napeletane (cundenènd) é vall seceliane a gl 1454]]
Gl tèrmene '''geštezierate''' nzegnava a l’èpeca [[Hohenstaufen|svèva]] é [[Angiò|angeina]] ogn deštritt ammeneštrative pe comm éva spartute gl [[Regno 'e Sicilia|Rrégn e Secilia]], ghevernate da ne fenzienarie de nòmmena mberiale, gl [[gešteziére (fenzienarie)|gešteziére]], ch’arrappresendava la peteštà riale a gleviégl prevengiale.
== Geštezierate decretate da Fedriche II ==
L'únnece deštréttera štabbelite da [[Fedriche II de Svèvia|Fedriche II]] a gl mèse d’aušt de gl [[1231]] ([[Cheštetuzione de Mélf]]), fúrene criate n’tiémb deviérz; allescì, presèmbie, gl [[Geštezierate d'Abbruzz]] (''Justitiaratus Aprutii'') fòtt abbiate sule a gl 1233 é la sède fòtt méssa a [[Sulmona]].
A secunna d'addó ze truóvene puonn èss spartute accuscì:
* '''a) Penenzelare'''
*# [[Geštezierate d'Abbruzz|Abbruzz]]
*# [[Geštezierate de Lecania|Lecania]]
*# [[Calabbria Ultra|Calabbria]]
*# [[Capetanata]]
*# [[Prengepate é Tèrra Benevendana]]
*# [[Tèrra e Bare (terretòrie štòreche)|Tèrra e Bare]]
*# [[Tèrra de Lavòre]] é [[Cundade e Melise]]
*# [[Tèrra d'Otránde]]
*# [[Calabbria Citra|Vall de Crate é Tèrra Gerdana]]
* '''b) Nzulare'''
*:M’base andó corr gl sciume [[Salz]]:
*# [[Secilia peddeqquà e gl Salz]]
*# [[Secilia peddellà e gl Salz]].
== Geštezierate nemmenate da Carl d'Angiò ==
[[File:03-Regno Napoli di qua dal Faro.jpg|thumb|Gl rrégn e Nápele]]
Gl 5 ottobr [[1273]] [[Carl I d'Angiò]] apprevètt che gl [[deplòma d’Alife]] la spartènza de gl [[Abbruzz]], cunzederate ne deštritt truopp ruoss pe èss ammeneštrate buone é defennute, trevènnese gl cape cchiù a nòrd de gl rrégn. Ze penzètt megl a passà ngim’a ne chembine naterale, gl sciume [[Atèrn]], štabbelènn a [[nord|nòrd]] gl geštezierate d'Abbruzz ''ulteriore'' (''Ultra flumine Piscaria'') é a [[sud]]d gl geštezierate d'Abbruzz ''citeriore'' (''Citra flumine Piscaria'').
A gl [[1282]] che la [[uèrra e gl Vèspr]], abbiata dòpp a la rebbellione seceliana ([[Viéspr seceliane]]) é fenita dòpp ann che la [[pace de Cataviddotta]] (31 aušt [[1302]]), gl angeine perdiérn la part nzulare de gl rrégn (la capetale fòtt scasata da [[Palèrm]] a [[Nápele]]) é, pecciò, pure gl du deštritt seceliane.
A gl ann dòpp sía gl [[Prengepate é Tèrra Benevendana|Prengepate]] sía la [[Calavria|Calabbria]] fúrene appedù spartute a du geštezieriate deffrènd (une ''Ulteriore'' é gl ate ''Citeriore'' pe ognune), addeprènn sèmb comm chembine gl sciume, il [[Séle]] (Silarus) a gl prime, é gl [[Nete]] (Naethus) a la seconda.
== La fine de gl seštèma de gl geštezierate ==
‘N’èpeca aragunése, gl [[geštiziére (fenzienarie)|geštiziére]] fúrene scagnate da ate fenzienare riale é, a gl stéss tiémb, le deštréttera terreteriale de gl [[Regno 'e Napule|Rrégn e Nápele]] fúrene chiamate, mmòde cchiù sémblece, [[Spartènza ammeneštrativa de gl Rrégn de Nápele|preving]].
== Vuce asseciate ==
* [[Carl I d'Angiò]]
* [[Fedriche II de Svèvia]]
* [[Regno 'e Napule|Rrégn e Nápele]]
* [[Regno 'e Sicilia|Rrégn e Secilia]]
* [[Viéspr seceliane]]
[[Categurìa:Pruvince napuletane]]
[[Categurìa:Regno 'e Sicilia]]
[[Categurìa:Regno 'e Napule]]
ta03n6fg5x375kpb1m09dy85apouqfe
Andy Serkis
0
62546
674494
674212
2026-10-04T14:14:02Z
Ciaurlec
3406
674494
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[Fiùra:Andy Serkis March 2015.jpg|thumb|Andy Serkis 'o [[29 'e màrzo]], [[2015]]]]
'''Andrew Clement''' "'''Andy'''" '''Serkis''' ([[Ruislip]], [[Middlesex]]; [[10 'e abbrile]], [[1964]]) è n'attore e reggista.
{{DEFAULTSORT:Serkis, Andy}}
[[Categurìa:Atture britannece]]
[[Categurìa:Reggiste]]
[[Categurìa:Britannece]]
8p2rjzrnmr9ugzgoi63cdk84bnw1fwv
674499
674494
2026-10-04T14:16:21Z
Ciaurlec
3406
674499
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[Fiùra:Andy Serkis March 2015.jpg|thumb|Andy Serkis 'o [[29 'e màrzo]], [[2015]]]]
'''Andrew Clement''' "'''Andy'''" '''Serkis''' ([[Ruislip]], [[Middlesex]]; [[10 'e abbrile]], [[1964]]) è n'attore e reggista.
{{DEFAULTSORT:Serkis, Andy}}
[[Categurìa:Atture britannece]]
[[Categurìa:Reggiste britannece]]
45xo23wg7tmrr0ft967lw3l5ozf1aw3
Ian McShane
0
62570
674493
674211
2026-10-04T14:13:51Z
Ciaurlec
3406
674493
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[Fiùra:McShaneTamLinRio311022 (1 of 21) (52470810951) (cropped).jpg|thumb|Ian McShane 'o [[31 'e ottovre]], [[2022]]]]
'''Ian David McShane''' ([[Blackburn]], [[Lancashire]]; [[29 'e settembre]], [[1942]]) è n'attore e reggista.
{{DEFAULTSORT:McShane, Ian}}
[[Categurìa:Atture britannece]]
[[Categurìa:Reggiste]]
[[Categurìa:Britannece]]
lw9ynugamwve8w16rq997yehhrt9f5f
674498
674493
2026-10-04T14:16:07Z
Ciaurlec
3406
674498
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[Fiùra:McShaneTamLinRio311022 (1 of 21) (52470810951) (cropped).jpg|thumb|Ian McShane 'o [[31 'e ottovre]], [[2022]]]]
'''Ian David McShane''' ([[Blackburn]], [[Lancashire]]; [[29 'e settembre]], [[1942]]) è n'attore e reggista.
{{DEFAULTSORT:McShane, Ian}}
[[Categurìa:Atture britannece]]
[[Categurìa:Reggiste britannece]]
6r9xz20nenxj3cz55wvhvvh2ce3jtw2
San Giuseppe Moscati
0
62614
674568
673855
2026-10-04T15:16:23Z
Ciaurlec
3406
674568
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[File:San Giuseppe Moscati.jpg|thumb|right|210px|San Giuseppe Moscati]]
'''Giuseppe Moscati''', ([[Beneviento]], [[25 'e luglio]] [[1880]] - [[Napule]] [[12 'e abbrile]] [[1927]]),<ref>Antonio Tripodoro, Giuseppe Moscati: il medico dei poveri, Edizioni Paoline, 2004 - ISBN 88-315-2713-4</ref> fuje nu miedeco venerato comme [[santo]] d''a [[Chiesia cattoleca]]. È atterrato a Napule 'nda cchiesia d'o Giesù Nuovo.
'O juorno 'e festa sujo è 'o [[12 'e abbrile]].<ref>Beatrice Immediata, Giuseppe Moscati un uomo un medico un santo, Paoline Editoriale Libri, 2008 - ISBN 88-315-3421-1</ref>; <ref>Ercolano Marini Il prof. Giuseppe Moscati della Regia Università di Napoli, F. Giannini e Figli, Napoli 1930 pag.11</ref>
== Gallaria ==
<gallery>
File:Benevento, Palazzo Rotondi Andreotti Leo, casa natale Giuseppe Moscati.jpg|A casa natale 'e san Giuseppe Moscati, a Beneviento
File:San Giuseppe Moscati Giovane.jpg|San Giuseppe Moscati guaglione.
File:St Giuseppe Moscati grave.JPG|'A tomba 'e Giuseppe Moscati
</gallery>
== Nutarelle ==
<references/>
== Jonte 'a fore ==
* [http://www.moscati.it/ Sito ufficiale 'e San Giuseppe Moscati]
[[Categoria:Sante|Moscati, Giuseppe]]
[[Categurìa:Taliane]]
nyn96toyvcp95q99pkgx1jqfjf31bgq
Regno 'e Romma
0
64486
674523
673712
2026-10-04T14:46:48Z
Ciaurlec
3406
674523
wikitext
text/x-wiki
{{Stato storico
|nommeCorrente=Regno 'e Romma
|evento inizziale=Funnazzione 'e Romma
|guvierno=Munarchia assuluta
|lengua=[[Lengua latina|Latino]], [[Lengua etrusca|Etrusco]], [[Lengua sabbina|Sabbino]]
|periodo massima espansione=[[VI seculo AC]]
|urdemo capo 'e stato=Tarquinio 'o Supierbo
|primmo capo 'e stato=Ruommolo
|stato attuale=Italia|stato 'e doppo=Repubbreca rumana
|stato 'e primma=Primme 'nzediamiente latine
|religgiune preminente=Religgione etrusca, religgione sabbina
|religgione 'e stato=Religgione rumana
|superficie massima=fino a 10.000 kmq
|evento finale=Cacciata d' 'e rre
|fine=[[509 AC]]
|nommeCumpreto=Regno 'e Romma
|inizzio=[[753 AC]]
|area giugrafeca=Latium Vetus
|titulo cape 'e stato=Re 'e Romma
|elenco cape 'e stato=[[Re 'e Romma|lista]]
|forma 'e stato=Regno
|capitaleAbetanteAnno=[[550 AC]]
|capitaleAbetante=14.000 ca.
|capitale prencepale=[[Romma antica|Romma]]
|lengua ufficiale=Latino|linkBannera=Capitoline_Wolf_of_Roman_Kingdom.svg
|paggenaBannera=Lupa capitulina
|nommeUfficiale=ROMA
|linkLocalizzazione=Platner_-_Ancient_Rome_city_growth.jpg
}}
'O '''Regno 'e Romma''' (in latino ''REGNVM ROMANVM'', o semprecemente ''ROMA'') fuje <nowiki>'o primmo stato furmato d''</nowiki>a civiletà latina.
Funnato, siconno 'a tradizzione, 'a [[Ruommolo]] (ca sempe siconno <nowiki>'a stessa fuje pure 'o funnatore d''a cità '</nowiki>e [[Romma]]) 'o [[21 'e abbrile]] d<nowiki>''</nowiki>o [[753 AC|753 a.C.]], <nowiki>'o stato fuje cummannato 'a nu tutale 'e sette rre, fin''â cacciata '</nowiki>e [[Tarquinio 'o Supierbo]] e ll<nowiki>'istituzzione d''</nowiki>a [[Repubbreca rumana]].
== Storia ==
<nowiki>'Nt'â mitologgia rumana se conta ca 'o funnatore d''a cità 'e Romma, Ruommolo, se pruclammaje rre subbeto aropp'a l'accisione d''</nowiki>o frate [[Remmo]]: funnata 'a cità cu'o nomme sujo, Ruommolo ne 'nnirezzaje 'o lemmete sacro, 'o [[pummerio]], e 'nvitaje tutt'e cremmenale, 'e schiave ca se n'avevano fujuto e 'a ggente aselejata, garantenno 'o diritto 'e asilo e pupulanno accussí 'a cità nova. Senza femmene, 'e Rumane [[Ratto d''e Sabbine|affuffajeno]] chelle d<nowiki>''o populo vicino d''e Sabbine, causanno na uerra 'nfra 'e duje puopole, ca se risulvette cu' na pace e 'o regno junto 'e Ruommolo e '</nowiki>e [[Titu Tazzio]], ca era appunto <nowiki>'o rre d''</nowiki>e Sabbine.
Ruommolo spartette <nowiki>'o populo d''a cità 'nfra chille ca puteveno e nun puteveno cummattere e 'nfra 30 tribbù, '</nowiki>e ''Ramnes'', 'e ''Tities'' e 'e ''Luceres'', e furmaje 'o [[Senato rumano|Senato]] cu<nowiki>' 100 'nfra 'e perzone cu' cchiù esperienzia ca veneveno d''e famiglie nobbele d''a cità, '</nowiki>e [[Patrizzio|Patrizzie]]. Ruommolo istituette pure <nowiki>'e Cumizzie Curiate, ca ereno 'a ggente ca avev''a cria' 'e llegge, 'e l'Augurie, ca ereno saciarduote ca rescefraveno 'a vuluntà d''e Dèje guardanno 'o vuolo 'e ll'</nowiki>aucielle.
'O regno 'e Ruommolo duraje 40 anne, 'nfí a quanno, siconno 'â leggenda, 'o rre fuje pigliato 'ncielo 'nt'a na tempesta e fuje, siconno 'â vuluntà soja, devinezzato cu'o nomme 'e Quirino. A Ruommolo succedette [[Numma Pumpilejo]]: sabbino 'e Cures, Numma era 'o marito 'e Tazzia, 'a figlia 'e Titu Tazzio, e fuje scegliuto pe' mettere fine 'a na disputa 'nfra 'e senature rumane e 'e senature sabbine. Aropp'â morte 'e Ruommolo, 'nfatte, 'o guverno d<nowiki>''</nowiki>a cità 'e Romma fuje pigliato d<nowiki>''</nowiki>e senature, ca vuleveno 'mpusta' nu guverno 'e tipo olegarcheco. 'A scarza afficienzia 'e stu guverno, però, purtaje a pruteste d<nowiki>''</nowiki>o populo, e 'e senature avetten<nowiki>''</nowiki>a annummena' a n'atu rre: mente 'e senature rumane vuleveno annummena' rre a Proculo, 'e senature sabbine vuleveno annummena' 'o senatore Velesejo; pe' pute' scegliere, se decidette e fà fa' 'o nomme 'e nu senatore sabbino 'ê senature rumane e viceverza: 'e senature rumane annummenajeno a Numma Pumpilejo, ca era canusciuto p<nowiki>''</nowiki>e virtù e p<nowiki>''</nowiki>a grossa piatate religgiosa soja. 'Ê primme mumiente, 'o sabbino nun vuleva accetta' pe' vvia d<nowiki>''</nowiki>a annummenata ca teneva Romma 'e cità viulenta, ma po' azzettaje aropp'ave' pigliato a l'aruspicio d<nowiki>''</nowiki>e Dèje. Numma Pumpilejo arregnaje pe' 43 anne senza 'e fa' nisciuna uerra, organizzaje 'a cità spartennola a distritte, arrefurmaje 'o calannario facennolo 'e 12 mise siconno chillo solare e facette nummeruse cagnamiente 'ncopp<nowiki>''</nowiki>â religgione: facette fraveca' nu gruosso nummero 'e tiempie, comme a chillo 'e Jano o 'e Vesta, e criaje 'e gionte saciarduotale d<nowiki>''</nowiki>e Flaminije, d<nowiki>''</nowiki>e Puntifece, d<nowiki>''</nowiki>e Vestale e d<nowiki>''</nowiki>e Salii.
'A morte 'e Numma Pumpilejo, ca abbenette pe' cavesa naturale, purtaje 'o Senato rumano a annummena' a Tullo Ustilejo.
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categoria:Romma]]
[[Categoria:Imperi|Romano]]
[[Categurìa:Romma antica]]
pw0oyc66cyfbqeanvn7v6gwi9hv7ho6
674533
674523
2026-10-04T14:49:04Z
Ciaurlec
3406
674533
wikitext
text/x-wiki
{{Stato storico
|nommeCorrente=Regno 'e Romma
|evento inizziale=Funnazzione 'e Romma
|guvierno=Munarchia assuluta
|lengua=[[Lengua latina|Latino]], [[Lengua etrusca|Etrusco]], [[Lengua sabbina|Sabbino]]
|periodo massima espansione=[[VI seculo AC]]
|urdemo capo 'e stato=Tarquinio 'o Supierbo
|primmo capo 'e stato=Ruommolo
|stato attuale=Italia|stato 'e doppo=Repubbreca rumana
|stato 'e primma=Primme 'nzediamiente latine
|religgiune preminente=Religgione etrusca, religgione sabbina
|religgione 'e stato=Religgione rumana
|superficie massima=fino a 10.000 kmq
|evento finale=Cacciata d' 'e rre
|fine=[[509 AC]]
|nommeCumpreto=Regno 'e Romma
|inizzio=[[753 AC]]
|area giugrafeca=Latium Vetus
|titulo cape 'e stato=Re 'e Romma
|elenco cape 'e stato=[[Re 'e Romma|lista]]
|forma 'e stato=Regno
|capitaleAbetanteAnno=[[550 AC]]
|capitaleAbetante=14.000 ca.
|capitale prencepale=[[Romma antica|Romma]]
|lengua ufficiale=Latino|linkBannera=Capitoline_Wolf_of_Roman_Kingdom.svg
|paggenaBannera=Lupa capitulina
|nommeUfficiale=ROMA
|linkLocalizzazione=Platner_-_Ancient_Rome_city_growth.jpg
}}
'O '''Regno 'e Romma''' (in latino ''REGNVM ROMANVM'', o semprecemente ''ROMA'') fuje <nowiki>'o primmo stato furmato d''</nowiki>a civiletà latina.
Funnato, siconno 'a tradizzione, 'a [[Ruommolo]] (ca sempe siconno <nowiki>'a stessa fuje pure 'o funnatore d''a cità '</nowiki>e [[Romma]]) 'o [[21 'e abbrile]] d<nowiki>''</nowiki>o [[753 AC|753 a.C.]], <nowiki>'o stato fuje cummannato 'a nu tutale 'e sette rre, fin''â cacciata '</nowiki>e [[Tarquinio 'o Supierbo]] e ll<nowiki>'istituzzione d''</nowiki>a [[Repubbreca rumana]].
== Storia ==
<nowiki>'Nt'â mitologgia rumana se conta ca 'o funnatore d''a cità 'e Romma, Ruommolo, se pruclammaje rre subbeto aropp'a l'accisione d''</nowiki>o frate [[Remmo]]: funnata 'a cità cu'o nomme sujo, Ruommolo ne 'nnirezzaje 'o lemmete sacro, 'o [[pummerio]], e 'nvitaje tutt'e cremmenale, 'e schiave ca se n'avevano fujuto e 'a ggente aselejata, garantenno 'o diritto 'e asilo e pupulanno accussí 'a cità nova. Senza femmene, 'e Rumane [[Ratto d''e Sabbine|affuffajeno]] chelle d<nowiki>''o populo vicino d''e Sabbine, causanno na uerra 'nfra 'e duje puopole, ca se risulvette cu' na pace e 'o regno junto 'e Ruommolo e '</nowiki>e [[Titu Tazzio]], ca era appunto <nowiki>'o rre d''</nowiki>e Sabbine.
Ruommolo spartette <nowiki>'o populo d''a cità 'nfra chille ca puteveno e nun puteveno cummattere e 'nfra 30 tribbù, '</nowiki>e ''Ramnes'', 'e ''Tities'' e 'e ''Luceres'', e furmaje 'o [[Senato rumano|Senato]] cu<nowiki>' 100 'nfra 'e perzone cu' cchiù esperienzia ca veneveno d''e famiglie nobbele d''a cità, '</nowiki>e [[Patrizzio|Patrizzie]]. Ruommolo istituette pure <nowiki>'e Cumizzie Curiate, ca ereno 'a ggente ca avev''a cria' 'e llegge, 'e l'Augurie, ca ereno saciarduote ca rescefraveno 'a vuluntà d''e Dèje guardanno 'o vuolo 'e ll'</nowiki>aucielle.
'O regno 'e Ruommolo duraje 40 anne, 'nfí a quanno, siconno 'â leggenda, 'o rre fuje pigliato 'ncielo 'nt'a na tempesta e fuje, siconno 'â vuluntà soja, devinezzato cu'o nomme 'e Quirino. A Ruommolo succedette [[Numma Pumpilejo]]: sabbino 'e Cures, Numma era 'o marito 'e Tazzia, 'a figlia 'e Titu Tazzio, e fuje scegliuto pe' mettere fine 'a na disputa 'nfra 'e senature rumane e 'e senature sabbine. Aropp'â morte 'e Ruommolo, 'nfatte, 'o guverno d<nowiki>''</nowiki>a cità 'e Romma fuje pigliato d<nowiki>''</nowiki>e senature, ca vuleveno 'mpusta' nu guverno 'e tipo olegarcheco. 'A scarza afficienzia 'e stu guverno, però, purtaje a pruteste d<nowiki>''</nowiki>o populo, e 'e senature avetten<nowiki>''</nowiki>a annummena' a n'atu rre: mente 'e senature rumane vuleveno annummena' rre a Proculo, 'e senature sabbine vuleveno annummena' 'o senatore Velesejo; pe' pute' scegliere, se decidette e fà fa' 'o nomme 'e nu senatore sabbino 'ê senature rumane e viceverza: 'e senature rumane annummenajeno a Numma Pumpilejo, ca era canusciuto p<nowiki>''</nowiki>e virtù e p<nowiki>''</nowiki>a grossa piatate religgiosa soja. 'Ê primme mumiente, 'o sabbino nun vuleva accetta' pe' vvia d<nowiki>''</nowiki>a annummenata ca teneva Romma 'e cità viulenta, ma po' azzettaje aropp'ave' pigliato a l'aruspicio d<nowiki>''</nowiki>e Dèje. Numma Pumpilejo arregnaje pe' 43 anne senza 'e fa' nisciuna uerra, organizzaje 'a cità spartennola a distritte, arrefurmaje 'o calannario facennolo 'e 12 mise siconno chillo solare e facette nummeruse cagnamiente 'ncopp<nowiki>''</nowiki>â religgione: facette fraveca' nu gruosso nummero 'e tiempie, comme a chillo 'e Jano o 'e Vesta, e criaje 'e gionte saciarduotale d<nowiki>''</nowiki>e Flaminije, d<nowiki>''</nowiki>e Puntifece, d<nowiki>''</nowiki>e Vestale e d<nowiki>''</nowiki>e Salii.
'A morte 'e Numma Pumpilejo, ca abbenette pe' cavesa naturale, purtaje 'o Senato rumano a annummena' a Tullo Ustilejo.
{{Purtale|Romma antica|Storia}}
[[Categoria:Imperi|Romano]]
[[Categurìa:Romma antica]]
4t3kozuhbmiiy7iem3tew39st3cfhjy
Scipione ll'Afrecano
0
64657
674558
663202
2026-10-04T15:12:04Z
Ciaurlec
3406
674558
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
[[Fiùra:Escipión_africano.JPG|thumb|right|200px|Cuorpo 'e Scipione ll'Afrecano scupierto a [[Ercolano]]]]
'''Publius Cornelius Scipio Africanus''' canusciuto comme '''Scipione ll'Afrecano''' ([[Romma]], [[236 AC]] – [[Liternum]], [[183 AC]]) fuje nu puliteco e melitare rommano. Facea parte d"a ''Gens Cornelia'' e pigliette 'o nomme 'e ''Afrecano'' p"a suja campagna 'e [[Afreca]], addò daje ncopp"e recchie a [[Hannibale]] int'a vattaglia 'e Zama.
{{Purtale|Storia}}
[[Categurìa:Puliteche]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
mli704tjokram52p8bh5i5qonj10xyh
Santa Melisa
0
65990
674571
673394
2026-10-04T15:17:58Z
Ciaurlec
3406
674571
wikitext
text/x-wiki
'''Santa Melisa''', nascita à [[Spagna]] è, seconno 'a tradizzione crestiana, na fiùra vissuta nfra 'o II seculo. 'A tradizzione repurtata d'e canone cunta d'a giuvane, missiunaria, martirizzata durante 'e persecuzioni 'e Antonino Pio. D'a [[Chiesa cattolica]] vene venerata comme [[Santo|santa]], [[vergene]] e [[martire]].
'O nomme sujo cumpare 'int' 'o [[Canone Rummano]] 'a tiempe antichisseme.
[[Categurìa:Sante]]
[[Categoria:Rommani antiche]]
4xuqxli3m4ztuppqku8tm77jv48mmcs
Utente:Yeagvr/sandbox
2
66067
674577
674162
2026-10-05T09:14:13Z
Yeagvr
12009
/* */
674577
wikitext
text/x-wiki
{{Edificio religgioso
|NommeEdificio = Chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano
|fiùra = Chiesa Santi Cosma e Damiano a Secondigliano 1.jpeg
|didascalia = 'A chiesa durante na funzione
|Larghezza =
|cità = [[File:Napoli-Stemma.svg|22 px]] [[Napule]]
|reggione = [[File:Regione-Campania-Stemma.svg|18 px]] [[Campania]]
|stato = {{ITA}}
|religgione = [[Chiesia cattoleca]]
|Diocesi = [[Arcidiocesi 'e Napule]]
|AnnoCunzacr =
|Architetto =
|StileArchitett =
|InizioCostr = [[1703]]
|FineCostr = [[1704]]
|Sfràveca =
|Coordinate =
}}
'A '''chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano''' è na chiesa storica 'e [[Napule]], 'int'ô quartiere 'e [[Sicundigliano]], a chiazza Luigi di Nocera. È una d{{v}}e chiese cchiù 'mpurtante d{{v}}e quartiere 'e nord d{{v}}a cità.
== Storia ==
'E terramote d{{v}}a fine d{{v}}o XVII seculo avevano ruvinato 'a chiesa antica, ca era d{{v}}o VIII seculo, e 'int'ô 1695 'a ggente 'e Sicundigliano decidette 'e rifarla tutta. 'E sorde venettero 'a na sottoscrizzione d{{v}}a Cunfraternita d{{v}}o Santissimo Sacramento e 'e tutto 'o popolo, e 'e ccarte pe' ll'assenso d{{v}}o rre 'e preparaje 'o notaro Francesco Santolo di Nocera. 'E fatiche accumminciajeno 'int'ô 1703 e fernettero ll'anno appriesso.<ref>Salvatore Loffredo, ''Secondigliano: da documenti inediti''.</ref>
== Descrizzione ==
'A facciata tene nu timpano a triangolo, spezzato, ncopp'ô purtale, ca tene tre lesene pe' lato cu capitielle ionece. 'A chiesa tene na navata sola, cu quatto cappelle pe' lato, e fernesce cu nu coro rettangolare e ll'altare maggiore 'e marmi preziuse. Annanze ô coro, ddoje cappelle fanno nu transetto cummigliato 'a na bella cupola. 'A navata tene na volta a custulune, e 'o battistero sta a destra. Annanze â chiesa ce sta nu campanile 'e quatto piane, cu 'a basa a bugnato (1721).
'Int'â chiesa ce stanno assaje opere d'arte: 'a pala d'altare 'e Giacomo Farelli cu 'e sante titulare, ddoje tele d{{v}}o XVII seculo d{{v}}o coro attribuite a Giuseppe Marullo, ll'affresche d{{v}}a volta 'e Giuseppe Simonelli (ripittate 'int'ô XIX seculo 'a Alfonso Simonetti), na ''Pietà'' 'e Nicola Vaccaro 'int'â sacrestia,<ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298325|titulo=pietà - dipinto 1625 - 1649|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref> nu crocifisso 'e lignamme 'e Nicola Fumo (1692) e 'e statue d{{v}}o ''Sacro Cuore di Gesù'' e d{{v}}o ''Sacro Cuore di Maria'' 'e Enrico Pedace (1884).<ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298281|titulo=Sacro Cuore di Gesù - statua 1884 - 1884|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref><ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298304|titulo=Sacro Cuore di Maria - statua ca 1884 - ca 1884|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref> A ll'intrata ce stanno ddoje acquasantiere d{{v}}o XVIII seculo cu 'e facce d{{v}}e sante patrune scolpite.
Tra 'o 1863 e 'o 1867 se facettero 'o pulpito ncopp'a ddoje culunnelle ioniche 'e marmo, ll'organo granne ncopp'a ll'intrata, 'o restauro d{{v}}e stucchi e ll'affresche d{{v}}a volta e 'o rivestimento 'e marmo d{{v}}e cappelle.
 chiesa so' attaccate dduje oratorie: chillo d{{v}}a Cunfraternita d{{v}}o Santissimo Sacramento e chillo d{{v}}a Cunfraternita 'e ll'Assunta, tutt'e dduje cu n'altare maggiore 'e marmi culurate e cierti quadre.
== Nutarelle ==
<references/>
== Vvoce currelate ==
* [[Chiese 'e Napule]]
* [[Sicundigliano]]
== Ate pruggette ==
{{Interprogetto}}
{{purtale|Napule}}
[[Categurìa:Napule|Cosma e Damiano]]
aeyis5ir4634muejyk3znrj4mlbst0j
674578
674577
2026-10-05T09:15:04Z
Yeagvr
12009
Pulezza 'a paggena
674578
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Delia Buglisi
0
66133
674576
673637
2026-10-04T21:49:51Z
~2026-53370-80
35573
/* */
674576
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; width: 300px; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; padding: 5px; margin-left: 10px; font-size: 90%;"
|-
| colspan="2" style="text-align: center; background: #008080; color: white; font-size: 120%;" | '''Delia'''
|-
| '''Nomme 'e battesimo''' || Delia Buglisi
|-
| '''Nascita''' || [[Catania]], [[1999]]
|-
| '''Origgene''' || [[Paternò]]
|-
| '''Genere''' || [[Folk]], [[Pop]], [[Soul]]
|-
| '''Strumento''' || [[Voce]], [[Pianoforte]]
|-
| '''Anne 'e attività''' || 2024 - in attività
|}
'''Delia''', nome d’arte '''Delia Buglisi''' ([[Catania]], [[1999]]), è una cantautrice e musicista siciliana, conosciuta per la partecipazione al programma [[X Factor (Italia)|X Factor Italia]] del 2025.
== Biugrafia ==
Nata a Catania e crisciuta a [[Paternò]], Delia accuminciaje a studià museca d' 'a piccerella. Studiaje pe' dudece anne 'o [[pianoforte]] classico ô [[Cunzirvatorio Vincenzo Bellini]] 'e Catania. 'A museca soja mmesca 'o jazz, 'o soul e 'o pop cu 'e radice d' 'a tradizione siciliana, ausanno spisso 'o [[dialetto siciliano|dialetto siciliano]] comme lengua p' 'e sentimente suoje.
== Carriera ==
Int' 'o 2024 vinceje na borsa 'e studio comme meglio cantautrice all'accademia "Isola degli Artisti" e accuminciaje a cullaburà cu [[Serena Brancale]].
Int' 'o 2025 partecipaje â diciannuvesima edizione 'e ''[[X Factor (Italia)|X Factor]]''. 'O giùdece [[Jake La Furia]] 'a scigliaje p' 'a squadra soja dopp' ca essa cantaje na versione particulare 'e "Sakura" ( 'e [[Rosalía (cantante)|Rosalía]]) cu na parte d' 'o testo 'n siciliano. Arrivaje in finale e se classificaje ô terzo posto. Int' 'o prugramma presentaje 'o pezzo inedito suojo, ''Sicilia Bedda''.
Int' 'o 2026 fuje ospite ô [[Festival di Sanremo]] d' 'a serata d' 'e cover, addò cantaje cu Serena Brancale e 'a leggenda d' 'o jazz [[Gregory Porter]]. Int' 'o stisso anno cantaje pure ô [[Concerto d' 'o Primo Maggio]] a Roma.
== Discugrafia ==
=== Singule ===
* 2025 – ''Sakura'' (X Factor Live Edit)
* 2025 – ''Sicilia Bedda''
* 2026 – ''Al mio paese'' (cu Serena Brancale e Levante)
== Nuterelle ==
<references />
== Junte esterne ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=ucVaNaPkgTA Delia Buglisi - Sakura (X Factor Italia)]
[[Categoria:Cantante siciliane]]
[[Categoria:Musiciste taliane]]
[[Categoria:Persone 'e Paternò]]
63pwhucggf174yx9oj4y2val30gnv5i
Vincenzo Salemme
0
66296
674471
674470
2026-10-04T13:37:43Z
Yeagvr
12009
/* */
674471
wikitext
text/x-wiki
[[File:Vincenzo Salemme 2.jpg|thumb|Vincenzo Salemme 'int'ô 2008]]
'''Vincenzo Salemme''' ([[Vacule]], [[24 'e luglio]] [[1957]]) è n'[[attore]], [[cummediografo]], comico, [[regista]], sceneggiatore e scrittore [[Italia|taliano]].
== Biugrafia ==
=== 'E primme anne e Eduardo ===
È 'o siconno 'e quatto figlie 'e Enzo Maria Salemme, avvucato, e Clotilde Di Meo, 'nzignante.<ref>[https://www.intervisteromane.net/Interviste%20pronte%201/vincenzo_salemme.htm Intervisteromane.net]</ref><ref>[https://www.ilmessaggero.it/societa/persone/salemme_funerali_madre-1615133.html Il Messaggero]</ref> Se diplumaje ô [[liceo classico statale Umberto I|liceo classico "Umberto I"]] 'e [[Napule]] e se scrivette a Lettere e Filusufia â [[Università degli Studi di Napoli Federico II|Università Federico II]], ma lassaje aroppo tre esame.
'Int'ô 1976 debuttaje comme attore cu 'a cumpagnia 'e [[Tato Russo]]. 'Int'ô 1977 se trasferette a [[Romma]] e, grazzie a ll'amico [[Sergio Solli]], trasette 'int'â cumpagnia 'e [[Eduardo De Filippo]]: recitaje 'int'a ''[[Il cilindro]]'', ''[[Il sindaco del rione Sanità]]'' e ''[[Il contratto (Eduardo De Filippo)|Il contratto]]'', trasmesse d{{v}}a [[Rai]] nfra 'o 1978 e 'o 1981. Rummanette cu 'a cumpagnia nfi' ô 1984, quanno murette Eduardo, e po' cu 'o figlio [[Luca De Filippo]] nfi' ô 1992. Seconno Salemme, fuje Eduardo a le 'mparà a "talianizzà" 'e parole napulitane pe' se fà capì 'n tutta Italia.<ref>{{cita web|url=https://the-shortlisted.co.uk/vincenzo-salemme-intervista/|titulo=Interview with Italian actor Vincenzo Salemme|autore=Silvia Pingitore|data=28 'e dicembre 2018|lengua=en|acciesso=30 'e giùgno 2023}}</ref>
=== 'O tiatro ===
'Int'ô 1990 funnaje ll'associazzione culturale ''E.T.'' e debuttaje ô Tiatro dell'Orologio 'e Romma cu ''Sogni, bisogni, incubi e risvegli''; 'o succiesso le permettette 'e fà na cumpagnia soja, ''Chi è di scena''.<ref name="sito">{{cita web|url=http://www.vincenzosalemme.it/|titulo=Sito ufficiale di Vincenzo Salemme|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/napoli/spettacoli/15_febbraio_04/salemme-raccontasogni-bisogni-incubi-risvegli-e218321c-ac56-11e4-8433-d65e5dfd00e8.shtml|titulo=Salemme racconta sogni e bisogni, incubi e risvegli|opera=Corriere del Mezzogiorno|acciesso=26 'e luglio 2015}}</ref>
'Int'a ll'anne '90 scrivette e mettette 'n scena assaje cummedie 'e succiesso. Nfra chesse ce stanno ''A chi figli, a chi figliastri'' (1991), ca cunteneva ''L'amico del cuore'', e ''[[Lo strano caso di Felice C.]]'', scritta 'int'ô 1989 ncopp'ô disagio d{{v}}e cumuniste aroppo 'a caruta d{{v}}o [[Muro di Berlino|Muro 'e Berlino]].<ref>{{cita web|url=http://www.radiointerstella.com/2014/01/16/lo-strano-caso-di-felice-c-di-vincenzo-salemme/|titulo="Lo strano caso di Felice C." di Vincenzo Salemme|acciesso=26 'e luglio 2015}}</ref> Venettero po' ''La gente vuole ridere'' (1993), cu [[Stefano Sarcinelli]] e [[Francesco Paolantoni]], ncopp'ô tema eduardiano d{{v}}o cunfine nfra suonno e realtà,<ref>{{cita web|url=http://www.apriteilsipario.it/archivio/panoramica04-05/schede/sch198.htm|titulo=SALEMME La gente vuole ridere|acciesso=26 'e luglio 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923172748/http://www.apriteilsipario.it/archivio/panoramica04-05/schede/sch198.htm|dataarchivio=23 'e settembre 2015}}</ref> ''[[Passerotti o pipistrelli?]]'' (1993) e ''Fatti unici per atti comici'' (1994).<ref>{{cita web|url=http://www1.adnkronos.com/Archivio/AdnAgenzia/1993/12/13/Spettacolo/TEATRO-FATTI-UNICI-PER-ATTI-COMICI_151600.php|titulo=TEATRO: FATTI UNICI PER ATTI COMICI|opera=Adnkronos|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref> 'Int'ô 1995 tenette nu granne succiesso cu ''[[...e fuori nevica|...e fuori nevica]]'', nata 'a n'idea 'e [[Enzo Iacchetti]], e 'int'ô 1997 cu ''[[Premiata pasticceria Bellavista]]'', ncopp'â miseria murale ca s'annasconne arreto ô perbenismo borghese.<ref>{{cita web|url=http://www.attoripercaso.it/premiatapasticceriabellavista.htm|titulo=Attori per caso-Premiata Pasticceria Bellavista|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref> Scrivette pure pe' ate artiste, comme ''Io&Lui'' pe' [[Giobbe Covatta]] e Francesco Paolantoni (1996) e ''Pazza d'amore'' pe' [[Marisa Laurito]].<ref>{{cita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1997/febbraio/26/Marisa_pazza_amore_co_10_9702264348.shtml|titulo=Marisa pazza d'amore|autore=Emilia Costantini|opera=Corriere della Sera|acciesso=1° 'e aùsto 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20151101200230/http://archiviostorico.corriere.it/1997/febbraio/26/Marisa_pazza_amore_co_10_9702264348.shtml|dataarchivio=1° 'e nuvembre 2015}}</ref>
'Int'ô 2021 purtaje 'n tour ''Napoletano? E famme 'na pizza!'', ca 'int'ô 2023 fuje trasmesso ncopp'a [[Rai 2]].<ref>{{cita web|url=https://milano.corriere.it/notizie/cronaca/22_gennaio_03/milano-vincenzo-salemme-torna-teatro-manzoni-napoletano-sara-lei-d8c5963c-6c70-11ec-b2f5-59ed4f180ff5.shtml|titulo=Milano, Vincenzo Salemme torna al teatro Manzoni: «Napoletano sarà lei!»|autore=Daniela Zacconi|opera=Corriere della Sera|acciesso=22 'e jennaro 2022}}</ref> 'Int'ô 2023 purtaje 'n scena ''[[Natale in casa Cupiello]]'' 'e Eduardo, comme regista e prutagonista 'int'â parte 'e Luca Cupiello: 'o spettaculo tenette nu granne succiesso, e 'o 26 'e dicembre 2024 fuje trasmesso ncopp'a [[Rai 1]] cu cchiù 'e 3 miliune 'e spettature (20,54% 'e share).<ref>{{cita web|url=https://napoli.repubblica.it/cronaca/2024/12/27/news/natale_in_casa_cupiello__salemme_vince_negli_ascolti_ma_divide_gli_addetti_ai_lavori-423908914/|titulo='Natale in Casa Cupiello', Salemme vince negli ascolti ma divide pubblico e addetti ai lavori|opera=la Repubblica|data=27 'e dicembre 2024|acciesso=29 'e dicembre 2024}}</ref> 'Int'ô 2025 purtaje 'n tour ''Ogni promessa è debito'', trasmessa 'n diretta ncopp'a Rai 1 'o 5 'e jennaro 2026.
=== 'O cinema e 'a televisione ===
Esurdette ô cinema 'int'a ll'anne '80 cu [[Nanni Moretti]], 'int'ê film ''[[Sogni d'oro (film)|Sogni d'oro]]'', ''[[Bianca (film)|Bianca]]'' e ''[[La messa è finita]]'', e po' recitaje pe' [[Mario Martone]], [[Carlo Vanzina]], [[Fausto Brizzi]], [[Giuseppe Tornatore]] (''[[Baarìa]]'') e [[Neri Parenti]]. 'O primmo film ca dirigette fuje ''[[L'amico del cuore (film 1998)|L'amico del cuore]]'' (1998), ca incassaje diece miliarde 'e lire. Aroppo ne dirigette ate, spisso pigliate d{{v}}e cummedie soje, comme ''[[A ruota libera]]'' (2000), ''[[Cose da pazzi (film 2005)|Cose da pazzi]]'' (2005), ''[[...e fuori nevica (film)|...e fuori nevica!]]'' (2014), ''[[Una festa esagerata]]'' (2018) e ''[[Con tutto il cuore]]'' (2021).
'N televisione fuje prutagonista 'e ''[[Famiglia Salemme Show]]'' (2006) e ''[[Da Nord a Sud... e ho detto tutto!]]'' (2009) ncopp'a Rai Uno, e d{{v}}o 2018 ô 2020 fuje giurato 'e ''[[Tale e quale show]]'' ncopp'a Rai 1. 'Int'ô 2019 purtaje ncopp'a Rai 2 ''Salemme - Il bello... della diretta!'', cu tre cummedie soje 'n diretta.
== Filmografia ==
=== Regista e sceneggiatore ===
* ''[[L'amico del cuore (film 1998)|L'amico del cuore]]'' (1998)
* ''[[Amore a prima vista (film 1999)|Amore a prima vista]]'' (1999)
* ''[[A ruota libera]]'' (2000)
* ''[[Volesse il cielo!]]'' (2002)
* ''[[Ho visto le stelle!]]'' (2003)
* ''[[Cose da pazzi (film 2005)|Cose da pazzi]]'' (2005)
* ''[[SMS - Sotto mentite spoglie]]'' (2007)
* ''[[No problem (film)|No problem]]'' (2008)
* ''[[...e fuori nevica (film)|...e fuori nevica!]]'' (2014)
* ''[[Se mi lasci non vale (film)|Se mi lasci non vale]]'' (2016)
* ''[[Una festa esagerata]]'' (2018)
* ''[[Con tutto il cuore]]'' (2021)
=== Attore (na scelta) ===
* ''[[Sogni d'oro (film)|Sogni d'oro]]'', regia 'e [[Nanni Moretti]] (1981)
* ''[[Bianca (film)|Bianca]]'', regia 'e Nanni Moretti (1984)
* ''[[La messa è finita]]'', regia 'e Nanni Moretti (1985)
* ''[[Morte di un matematico napoletano]]'', regia 'e [[Mario Martone]] (1992)
* ''[[Olé (film)|Olé]]'', regia 'e [[Carlo Vanzina]] (2006)
* ''[[Ex (film)|Ex]]'', regia 'e [[Fausto Brizzi]] (2009)
* ''[[Baarìa]]'', regia 'e [[Giuseppe Tornatore]] (2009)
* ''[[A Natale mi sposo]]'', regia 'e [[Paolo Costella]] (2010)
* ''[[Ma tu di che segno 6?]]'', regia 'e [[Neri Parenti]] (2014)
* ''[[Caccia al tesoro (film 2017)|Caccia al tesoro]]'', regia 'e Carlo Vanzina (2017)
* ''[[I fratelli De Filippo]]'', regia 'e [[Sergio Rubini]] (2021)
* ''[[Il sesso degli angeli (film 2022)|Il sesso degli angeli]]'', regia 'e [[Leonardo Pieraccioni]] (2022)
== Tiatro (na scelta) ==
* ''Sogni, bisogni, incubi e risvegli'' (1990)
* ''A chi figli, a chi figliastri'' (1991)
* ''La gente vuole ridere'' (1993)
* ''[[Passerotti o pipistrelli?]]'' (1993)
* ''[[...e fuori nevica!]]'' (1995)
* ''[[Premiata pasticceria Bellavista]]'' (1997)
* ''Di mamma ce n'è una sola'' (1999)
* ''[[Faccio a pezzi il teatro!]]'' (2001)
* ''[[Bello di papà]]'' (2006)
* ''Una festa esagerata'' (2016)
* ''Napoletano? E famme 'na pizza!'' (2021-2023)
* ''Natale in casa Cupiello'' (2023)
* ''Ogni promessa è debito'' (2025)
== Opere ==
* {{cita libro|titulo=...e fuori nevica|ate=cu [[Nicola Pafundi]]|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=1999|id=ISBN 88-389-1541-5}}
* {{cita libro|titulo=Premiata pasticceria Bellavista|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=1999|id=ISBN 88-389-1489-3}}
* {{cita libro|titulo=Sogni e bisogni... incubi e risvegli|editore=Mondadori|cità=Milano|anno=2002|id=ISBN 88-04-49410-7}}
* {{cita libro|titulo=L'amico del cuore. Commedia in due atti|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=2003|id=ISBN 88-389-1758-2}}
* {{cita libro|titulo=La bomba di Maradona|editore=Baldini+Castoldi|cità=Milano|anno=2018|id=ISBN 978-88-9388-122-7}}
* {{cita libro|titulo=Napoletano? E famme 'na pizza! Guida ironica per sfuggire ai luoghi comuni partenopei|editore=Baldini+Castoldi|cità=Milano|anno=2020|id=ISBN 978-88-9388-277-4}}
== Premmie ==
* [[Premio Flaiano]]: 2014, premmio pe' ll'interpretazzione 'int'a ''Il diavolo custode''<ref>{{cita web|url=https://www.premiflaiano.com/303/albo-d-oro-dei-premiati.html|titulo=Albo d'oro dei premiati|opera=Premi Flaiano|acciesso=18 'e maggio 2022}}</ref>
* [[TIM Music Awards]]: 2022, Premmio SIAE
* [[Nastro d'argento]]: candidatura 'int'ô 1999 comme meglio regista esurdiente pe' ''L'amico del cuore'', e 'int'ô 2004 p{{v}}a meglio canzone, ''<nowiki/>'E femmene'', p{{v}}o film ''Ho visto le stelle!''
== Nutarelle ==
<references/>
== Ate pruggette ==
{{Interprogetto}}
== Jonte 'a fore ==
* [https://www.vincenzosalemme.it/ Sito ufficiale]
{{purtale|Campania}}
[[Categurìa:Atture taliane]]
[[Categurìa:Drammaturghe taliane]]
5hhwxa66vud2uxtvjdnyaldxwnl0ao0
Categurìa:Filosefe napulitane
14
66297
674483
2026-10-04T14:08:40Z
Ciaurlec
3406
creata
674483
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Filosefe]]
[[Categurìa:Napulitane]]
srzwiggnsnt09z0d8ig8jx8nml0bqnh
Categurìa:Architette napulitane
14
66298
674487
2026-10-04T14:10:33Z
Ciaurlec
3406
creata
674487
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Architette]]
[[Categurìa:Napulitane]]
qgqhfxooyukjtjk6qp1vefzh50q7agc
Categurìa:Atture britannece
14
66299
674492
2026-10-04T14:13:21Z
Ciaurlec
3406
creata
674492
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Atture]]
[[Categurìa:Britannece]]
hw3viq279n1mpqz6s2fsiuczdz5filp
Categurìa:Reggiste britannece
14
66300
674496
2026-10-04T14:15:20Z
Ciaurlec
3406
creata
674496
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Reggiste]]
[[Categurìa:Britannece]]
ninm7o584wy0j05anjrx0rpodfspjvh
Categurìa:Grecia antica
14
66301
674501
2026-10-04T14:27:29Z
Ciaurlec
3406
creata
674501
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Grecia]]
[[Categurìa:Storia antica]]
a8qcuquuebq8ra1q4xggmv7xrhelwmn
674546
674501
2026-10-04T15:04:23Z
Ciaurlec
3406
spostata su una categoria più specifica
674546
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Storia d''a Grecia]]
[[Categurìa:Storia antica]]
aad8139ir0wx027py0j06eyedkhcdv3
Categurìa:Matematece greche antiche
14
66302
674507
2026-10-04T14:32:12Z
Ciaurlec
3406
creata
674507
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Matemàtece]]
[[Categurìa:Greche antiche]]
9814wb1ubua7o80hdfangk4ztqqnmnw
Categurìa:Greche antiche
14
66303
674509
2026-10-04T14:33:48Z
Ciaurlec
3406
creata
674509
wikitext
text/x-wiki
Chesta è 'a categoria addò nce stanno l'articule ca riguarde tutte 'e perzunaggie ligate a 'a [[Grecia antica]]
[[Categurìa:Biografie|!]]
[[Categurìa:Grecia antica| ]]
c2i177eely6qfviumrg1qssdl4yk1hm
Categurìa:Fisece greche antiche
14
66304
674511
2026-10-04T14:34:40Z
Ciaurlec
3406
creata
674511
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Fiseche]]
[[Categurìa:Greche antiche]]
2xfr8xgflgyfqretbab8lzs5r1llwxa
Categurìa:Nventure greche antiche
14
66305
674512
2026-10-04T14:35:22Z
Ciaurlec
3406
categorizzata
674512
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Greche antiche]]
ril312n71z5u3fwr3vlv44sa11ppv3u
674574
674512
2026-10-04T15:20:27Z
Ciaurlec
3406
aggiunta a una categoria più spcifica
674574
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Nventure]]
[[Categurìa:Greche antiche]]
p7lck7vnszvkc6buhfxz96e156m97ux
Categurìa:Romma antica
14
66306
674521
2026-10-04T14:46:14Z
Ciaurlec
3406
creata
674521
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Storia antica]]
noc3kvooo7eiimv5z7ov5o5iz0fmvff
674536
674521
2026-10-04T14:51:37Z
Ciaurlec
3406
aggiunta categoria
674536
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Storia antica]]
[[Categurìa:Storia 'e Romma]]
72sd35g26s1udr5mqlzcfa4zty1j6jb
Categurìa:Storia 'e Romma
14
66307
674537
2026-10-04T14:52:35Z
Ciaurlec
3406
Paggena nuova: [[Categurìa:Storia]] [[Categurìa:Romma|!]]
674537
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Storia]]
[[Categurìa:Romma|!]]
qkjyz6anb1kdc7tjfwl9eqbnhxb8u9t
Categurìa:Storia d''a Grecia
14
66308
674547
2026-10-04T15:04:47Z
Ciaurlec
3406
creata
674547
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Storia]]
[[Categurìa:Grecia]]
pha3gt15uycv681veklryb7yvjtkwxi
Categurìa:Rommani antiche
14
66309
674549
2026-10-04T15:07:49Z
Ciaurlec
3406
creata
674549
wikitext
text/x-wiki
Chesta è 'a categoria addò nce stanno l'articule ca riguarde tutte 'e perzunaggie ligate a 'a Romma antica
[[Categurìa:Biografie|!]]
[[Categurìa:Romma antica| ]]
cigir0bcngdf4hltzc4ov2181z126ki
Categurìa:Nventure
14
66310
674575
2026-10-04T15:20:49Z
Ciaurlec
3406
Paggena nuova: [[Categurìa:Biografie]]
674575
wikitext
text/x-wiki
[[Categurìa:Biografie]]
i9k6efpvzavcdbzoa1kyop4e1l3ogbg
Chiesa d''e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano
0
66311
674579
2026-10-05T09:15:24Z
Yeagvr
12009
Paggena nuova: {{Edificio religgioso |NommeEdificio = Chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano |fiùra = Chiesa Santi Cosma e Damiano a Secondigliano 1.jpeg |didascalia = 'A chiesa durante na funzione |Larghezza = |cità = [[File:Napoli-Stemma.svg|22 px]] [[Napule]] |reggione = [[File:Regione-Campania-Stemma.svg|18 px]] [[Campania]] |stato = {{ITA}} |religgione = [[Chiesia cattoleca]] |Diocesi = [[Arcidiocesi 'e Napule]] |AnnoCunzacr = |Architetto = |StileArchitett = |Inizio...
674579
wikitext
text/x-wiki
{{Edificio religgioso
|NommeEdificio = Chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano
|fiùra = Chiesa Santi Cosma e Damiano a Secondigliano 1.jpeg
|didascalia = 'A chiesa durante na funzione
|Larghezza =
|cità = [[File:Napoli-Stemma.svg|22 px]] [[Napule]]
|reggione = [[File:Regione-Campania-Stemma.svg|18 px]] [[Campania]]
|stato = {{ITA}}
|religgione = [[Chiesia cattoleca]]
|Diocesi = [[Arcidiocesi 'e Napule]]
|AnnoCunzacr =
|Architetto =
|StileArchitett =
|InizioCostr = [[1703]]
|FineCostr = [[1704]]
|Sfràveca =
|Coordinate =
}}
'A '''chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano''' è na chiesa storica 'e [[Napule]], 'int'ô quartiere 'e [[Sicundigliano]], a chiazza Luigi di Nocera. È una d{{v}}e chiese cchiù 'mpurtante d{{v}}e quartiere 'e nord d{{v}}a cità.
== Storia ==
'E tarramote d{{v}}a fine d{{v}}o XVII seculo avevano ruvinato 'a chiesa antica, ca era d{{v}}o VIII seculo, e 'int'ô 1695 'a ggente 'e Sicundigliano decidette 'e rifarla tutta. 'E sorde venettero 'a na sottoscrizzione d{{v}}a Cunfraternita d{{v}}o Santissimo Sacramento e 'e tutto 'o popolo, e 'e ccarte pe' ll'assenso d{{v}}o rre 'e preparaje 'o notaro Francesco Santolo di Nocera. 'E fatiche accumminciajeno 'int'ô 1703 e fernettero ll'anno appriesso.<ref>Salvatore Loffredo, ''Secondigliano: da documenti inediti''.</ref>
== Descrizzione ==
'A facciata tene nu timpano a triangolo, spezzato, ncopp'ô purtale, ca tene tre lesene pe' lato cu capitielle ionece. 'A chiesa tene na navata sola, cu quatto cappelle pe' lato, e fernesce cu nu coro rettangolare e ll'altare maggiore 'e marmi preziuse. Annanze ô coro, ddoje cappelle fanno nu transetto cummigliato 'a na bella cupola. 'A navata tene na volta a custulune, e 'o battistero sta a destra. Annanze â chiesa ce sta nu campanile 'e quatto piane, cu 'a basa a bugnato (1721).
'Int'â chiesa ce stanno assaje opere d'arte: 'a pala d'altare 'e Giacomo Farelli cu 'e sante titulare, ddoje tele d{{v}}o XVII seculo d{{v}}o coro attribuite a Giuseppe Marullo, ll'affresche d{{v}}a volta 'e Giuseppe Simonelli (ripittate 'int'ô XIX seculo 'a Alfonso Simonetti), na ''Pietà'' 'e Nicola Vaccaro 'int'â sacrestia,<ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298325|titulo=pietà - dipinto 1625 - 1649|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref> nu crocifisso 'e lignamme 'e Nicola Fumo (1692) e 'e statue d{{v}}o ''Sacro Cuore di Gesù'' e d{{v}}o ''Sacro Cuore di Maria'' 'e Enrico Pedace (1884).<ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298281|titulo=Sacro Cuore di Gesù - statua 1884 - 1884|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref><ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298304|titulo=Sacro Cuore di Maria - statua ca 1884 - ca 1884|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref> A ll'intrata ce stanno ddoje acquasantiere d{{v}}o XVIII seculo cu 'e facce d{{v}}e sante patrune scolpite.
Tra 'o 1863 e 'o 1867 se facettero 'o pulpito ncopp'a ddoje culunnelle ioniche 'e marmo, ll'organo granne ncopp'a ll'intrata, 'o restauro d{{v}}e stucchi e ll'affresche d{{v}}a volta e 'o rivestimento 'e marmo d{{v}}e cappelle.
 chiesa so' attaccate dduje oratorie: chillo d{{v}}a Cunfraternita d{{v}}o Santissimo Sacramento e chillo d{{v}}a Cunfraternita 'e ll'Assunta, tutt'e dduje cu n'altare maggiore 'e marmi culurate e cierti quadre.
== Nutarelle ==
<references/>
== Vvoce currelate ==
* [[Chiese 'e Napule]]
* [[Sicundigliano]]
== Ate pruggette ==
{{Interprogetto}}
{{purtale|Napule}}
[[Categurìa:Napule|Cosma e Damiano]]
57ttfekkxvyakjimwkpd64u2a9m0nj5