Wikipedia napwiki https://nap.wikipedia.org/wiki/Paggena_prencepale MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Speciàle Chiàcchiera Utente Utente chiàcchiera Wikipedia Wikipedia chiàcchiera Fiùra Fiùra chiàcchiera MediaWiki MediaWiki chiàcchiera Modello Modello chiàcchiera Ajùto Ajùto chiàcchiera Categurìa Categurìa chiàcchiera TimedText TimedText talk Modulo Modulo chiàcchiera Evento Discussioni evento Lucio Cocceio Aucto 0 5287 674557 674145 2026-10-04T15:09:53Z Ciaurlec 3406 674557 wikitext text/x-wiki '''Lucio Cocceio Aucto''' fuje n'archetetto rommano assunto 'a [[Agrippa]] a scafutà 'e transete sottaterra 'a [[cripta napulitana]] aunenno [[Napule]] e [[Puzzuolo]] e [['A rotta 'e Cocceio|'a rotta 'e Cocceio]] ca auna 'o [[laco d’Averno]] e [[Cuma]]. Cocceius fuje spunsabbele pure pe&#39;&#39;a cagnatura d&#39;&#39;o [[Capitolium]] 'e Puzzuolo ad essere nu tempio 'e [[Augusto]]. {{DEFAULTSORT:Aucto, Lucio Cocceio}} [[categoria:Architette]] [[Categoria:Rommani antiche]] sot0gphrzuljudb01l0a6zczl4df9pn Luigi Vanvitelli 0 5392 674486 674305 2026-10-04T14:10:10Z Ciaurlec 3406 spostata su una categoria più specifica 674486 wikitext text/x-wiki [[Image:Der bourbonische Königspalast in Caserta.jpg|thumbnail|280px|right|'O palazzo riale 'e Caserta]] '''Lodewijk van Wittel, '''ditto '''Luigi Vanvitelli''' ([[Napule]], [[12 'e majo]], [[1700]] – [[Caserta]], [[1 'e màrzo]], [[1773]]), fuje fuorze ll'archetetto taliano cchiù mpurtante d&#39;&#39;o 18esemo seculo, esercitette nu stile accaremmeco classicizzante d&#39;&#39;o [[tardo barocco]] ca faceva na cagnatura facele 'a 'o [[neoclassicismo]]. == Biugrafìa == Fuje 'o figliulo 'e nu pettore fiammingo, [[Gaspare van Wittel]], e fuje aducato a [[Romma]] 'a ll'architette [[Filippo Juvarra]] e [[Niccolo Salvi]] cu cui fatecava ad affettuà 'a [[funtana 'e Trevi]]. Arropo 'e suje furture 'a segnà comme ll'accumpetezzione pe ll'affacciata d&#39;&#39;a Basileca 'e Sant'Ianne int&#39;&#39;o Laterano ([[1732]]) e ll'affacciata arreto 'a funtana Trevi, 'o papa [[Clemente XII]] 'o mannette ê [[Marche]] ad affettuà d&#39;&#39;e pruggette papale. Ad [[Ancona]] int&#39;&#39;o 1732, penzette 'o gra' Lazzaretto, n'addefizio pentagonale cummiglianno cchiù ca 20.000 metre quatrate, custruiva a pruttegere 'e surdate 'a 'e mmalatie purtate ncopp&#39;&#39;e bastemiente. Doppo fuje ausato comme nu spitale militare e po' comme na caserma. A Romma, Vanvitelli sapette stabellizzà 'a cupula d&#39;&#39;a [[Basileca 'e San Petro]] quanno cumparetteno 'e sserchie. Pe' ttramente facette ll'affresche dinda na cappella int&#39;&#39;a chiesa 'e Santa Cecilia a Trastevere. 'E suje capacetà 'e ngeniere, nzieme cu 'o senzo 'e dramma scenocrafica 'e Vanvitelli chiejava [[Carlo VII]] 'e Napule a cummessionà 'o palazzo riale 'e Caserta. Vanvitelli fatecava ncopp&#39;&#39;o palazzo nfi&#39;&#39;â muorte, pe Carlo e po' pe 'o sujo arede [[Ferdinando IV]]. A Napule Vanvitelli penzette 'o palazzo riale ([[1753]]) e 'a chiesa d&#39;&#39;a Santissema Nunziata e quacche ate palazze arestocratiche e chiese pure. Costruette nu ponte a [[Benevento]] ncopp&#39;&#39;o sciummo [[Calore (sciummo)|Calore]]. [[categoria:Architette napulitane]] [[Categurìa:napulitane]] kvsz5uzfjypjiag8zu9ajgp4u6lkf0k 674490 674486 2026-10-04T14:11:56Z Ciaurlec 3406 674490 wikitext text/x-wiki [[Image:Der bourbonische Königspalast in Caserta.jpg|thumbnail|280px|right|'O palazzo riale 'e Caserta]] '''Lodewijk van Wittel, '''ditto '''Luigi Vanvitelli''' ([[Napule]], [[12 'e majo]], [[1700]] – [[Caserta]], [[1 'e màrzo]], [[1773]]), fuje fuorze ll'archetetto taliano cchiù mpurtante d&#39;&#39;o 18esemo seculo, esercitette nu stile accaremmeco classicizzante d&#39;&#39;o [[tardo barocco]] ca faceva na cagnatura facele 'a 'o [[neoclassicismo]]. == Biugrafìa == Fuje 'o figliulo 'e nu pettore fiammingo, [[Gaspare van Wittel]], e fuje aducato a [[Romma]] 'a ll'architette [[Filippo Juvarra]] e [[Niccolo Salvi]] cu cui fatecava ad affettuà 'a [[funtana 'e Trevi]]. Arropo 'e suje furture 'a segnà comme ll'accumpetezzione pe ll'affacciata d&#39;&#39;a Basileca 'e Sant'Ianne int&#39;&#39;o Laterano ([[1732]]) e ll'affacciata arreto 'a funtana Trevi, 'o papa [[Clemente XII]] 'o mannette ê [[Marche]] ad affettuà d&#39;&#39;e pruggette papale. Ad [[Ancona]] int&#39;&#39;o 1732, penzette 'o gra' Lazzaretto, n'addefizio pentagonale cummiglianno cchiù ca 20.000 metre quatrate, custruiva a pruttegere 'e surdate 'a 'e mmalatie purtate ncopp&#39;&#39;e bastemiente. Doppo fuje ausato comme nu spitale militare e po' comme na caserma. A Romma, Vanvitelli sapette stabellizzà 'a cupula d&#39;&#39;a [[Basileca 'e San Petro]] quanno cumparetteno 'e sserchie. Pe' ttramente facette ll'affresche dinda na cappella int&#39;&#39;a chiesa 'e Santa Cecilia a Trastevere. 'E suje capacetà 'e ngeniere, nzieme cu 'o senzo 'e dramma scenocrafica 'e Vanvitelli chiejava [[Carlo VII]] 'e Napule a cummessionà 'o palazzo riale 'e Caserta. Vanvitelli fatecava ncopp&#39;&#39;o palazzo nfi&#39;&#39;â muorte, pe Carlo e po' pe 'o sujo arede [[Ferdinando IV]]. A Napule Vanvitelli penzette 'o palazzo riale ([[1753]]) e 'a chiesa d&#39;&#39;a Santissema Nunziata e quacche ate palazze arestocratiche e chiese pure. Costruette nu ponte a [[Benevento]] ncopp&#39;&#39;o sciummo [[Calore (sciummo)|Calore]]. [[categoria:Architette napulitane]] qj8hls5lpgq9af6iwacwfs3vfgnvluk Santa Filumena 0 6515 674563 644520 2026-10-04T15:14:12Z Ciaurlec 3406 674563 wikitext text/x-wiki [[Image:Philomena.jpg|thumb|right|Santa Filumena, se fiura ca è na martire cattolica.]] '''Santa Filumena 'e Romma''' se fiura ca fuje na [[santo|santa]] e [[martire]] cattolica d&#39;&#39;o quarto seculo. 'A venerazzione suja, pero, accumminciaje 'int' ll'ottuciento, cu na scuperta [[archeologgia|archeologgeca]]; subbeto tante [[miraculo|miracule]] fujeno assignate â ntravenzione suja. 'A devuzione suja fuje strummettiata d{{v}}a 'o Santo [[Jean Vianney]], ll'accussiditto Curé d'Ars, chi pure assegnava tante miracule n cchiù â ntravenzione suja. Int'ô [[1961]], pero, Filumena fuje jettata d{{v}}a 'o calannario 'e sante cattoliche, pecché 'e sscuperte archeologgeche nun fuje cunsiderate na dimustrazzione justa ca na tale martire asisteva propeto. 'O cunto accussì dramatico d&#39;&#39;a vita suja è n'assempio 'e comme 'e sante leggennarie comme Catarenella 'e Lisandria capitavano int'â mitologgia crestiana; 'a storia suja è accezeonale pecché 'a leggenna suja surgeva durante n'ebbroca 'e arfabbetismo jennerale, e accussí 'a spanna 'e 'a numea suja po' essere addimustrava cu 'e ccarte 'e ll'ebbroca. =='A Scuperta d&#39;&#39;o Sebburco== Reste umane fuje scummigliate 'o [[24 'e màrzo]], [[1802]] 'int'â [[catacomba]] 'e Santa Priscilla â [[Via Salaria]] a [[Romma]]. Cu 'e reste nc'era na cullezione 'e mmautonelle purtanno na scrizione a piezze cu 'e pparole LUMENA PAXTE CUMFI, pparole senza senso int nisciuna lengua canusciuta. Cheste pparole fuje resituate a leggere PAX TECUM FILUMENA, "Pace cu te, Filumena" pe llatino. N'assurtimento 'e vase, pure uno ca se dice cunteneva 'o sanghe, fujeno scuperte int' 'o sebburco pure. [[immagine:Filomena_holy_card.jpg|right|thumb|180px|Santa Filumena]] Santa Filumena 'e Romma è 'a santa patrona d{{v}}e Figlie 'e Maria e d{{v}}e cause impossibbile. Se pô truvà 'a basileca 'e suja a [[Mugnano d''o Cardinale]], d{{v}}e pparte 'e [[Nola]], addù 'o cuorpo sujo fuje spustato 'int'ô [[1805]]. Lloco nce stanno pure 'e mmautonelle d{{v}}a catacomba. [[categoria:Sante|Filumena]] [[Categoria:Rommani antiche]] tbh20uvve1qk4qiqjugyiv4w9xpxsev Giordano Bruno 0 6889 674484 674306 2026-10-04T14:09:06Z Ciaurlec 3406 674484 wikitext text/x-wiki {{Stub}} [[Immagine:Giordano Bruno.jpg|thumb|right|175px|Giordano Bruno, religgioso e feloseco.]] [[File:Giordano Bruno Campo dei Fiori.jpg|thumb|325x325px|'A statua a Giordano Bruno dint' 'a chiazza 'e Campo de' Fiori, into [[Romma]].]] '''Giordano Bruno''' (alla nascita '''Filippo Bruno'''), canosciuto pure comme '''Bruno Nolano''' o '''Bruno 'a Nola''' ([[Nola]], [[1548]] - [[Romma]], [[17 'e frevaro]] [[1600]]) è state nu [[tiologgia|tiologo]] e [[feloseco]] [[Italia|taliano]]; cunnannato p'[[aresia]] d'â [[Chiesa Cattolica]], morette ncoppa 'o [[fucarone]]. [[Categoria:Teologhe]] [[Categurìa:Filosefe napulitane]] ngvy7tebvnp7oxufxyycfyq5jklur0w San Gennaro 0 6915 674565 673487 2026-10-04T15:14:46Z Ciaurlec 3406 674565 wikitext text/x-wiki [[Image:Saint Januarius.jpg|300px|thumb|right]] '''San Gennaro''' (o '''San Jennaro'''), santo prutettore ’e [[Napule]]. Dâ vita soja nun ce stanno nutizzie certe. Siconno ’a tradizzione, se chiammava Procolo e apparteneva a na famiglia gentilizzia ''Gens Januaria'', addedecata a [[Giano (mitologgia)|Giano]]. ’O nomme Gennaro pruvene propeto d’ò nomme d’à famiglia gentilizzia (chillo ca ogge fosse ò cugnomme!) Avarria a éssere stato rigginario ’e Caroniti, frazziona muntana dô cumune ’e [[Joppolo]] ’n pruvincia ’e Vibo Valentia, â [[Calavria]]. == ’A storia ’e San Gennaro == [[Fiùra:The Martyrdom of St Januarius in the Amphitheatre at Pozzuoli.jpg|thumb|''[[San Gennaro int'a l'anfiteatro 'e Pezzullo|San Gennaro int’a l’anfiteatro ’e Pezzullo]]'', [[Artemisia Gentileschi]], 1636.]] ’O fatto ca purtaje â cunsacrazzione ’e Gennaro sarria abbenuto ’a ll’abbiata dô [[III seculo]], durante ’a persecuzzione dê crestiane ’a parte dô mperatore [[Diocleziano|Dioclezziano]]. Gennaro era ’o [[vescuvo]] ’e [[Beneviento]] e se purtaje appriesso ô lettore Desiderio e ô [[diacuno]] Festo quanne jette a visità ê fedele a [[Puzzuolo|Puzzule]]. N’ate diacuno, Sossio, vuleva ì pur’isso â visita pasturale, ma fuje acchiappate ’ncopp’à via pe cumanno d&#39;&#39;o persecutore Dragonzio, guvernatore d&#39;’a Campania. Gennaro assieme a Festo e Desiderio jette a truvà ’o priggiuniero, e tutte nzieme cercajeno a libberazzione ’e Sossio. Sti diacune però, avennose prufessato cristiane, fujeno subbeto arrestate ’a Dragonzio e cundannate a s’&#39;e magnà ’e liune int’ò ’nfiteatre è Puzzuole. ’O juorne aroppo, datese ca Dragonzio era ’mpignate a n’atu posto, 'o supplizzie fuje suspiso. Siconne 'a tradizione, puorzì, 'o supplizzie fuje cagnate pe nu miraculo: se conta ca 'e liune s’addenucchiareno annanze 'e sette cundannate doppo 'a na benerizzione fatta 'a San Gennaro! Dragonzio cumannaje int’a chillu mumento ca Gennaro e 'e cumpagne fosseno cundannate a morte. 'E guardie ’e pigliajeno e li purtajeno a [[Pezzulo|Puzzule]] addò ’a [[Zurfatara]]. ’A cundanna fuje prucessata e a tutte quante se tagliaje ’a capa int’ô 305. Chesto succerette pure a Procolo, diacono dâ chiesia ’e Puzzule, e a ddoje laiche Eutiche e Acuzio ca criticajeno pure ’e cundanne ’e morte. Pe tramente ca San Gennaro faceva ’a strata ô posto d’esecuzzione, nu pezzente addimannaje a San Gennaro ’e veste soje, pe se 'e astipà comme reliquie. Gennaro rispunnette ca se pigliasse ’o muccaturo ca purtasse a ll’uocchie quanno l’acceressero. [[Fiùra:Januarius.jpg|thumb|''Martirio ’e San Gennaro'', [[Girolamo Pesce]], 1727.]] Siconno ’a tradizione pe tramente ca stevano pe lle dà ’a mazzate, chisto se purtaje 'n canna ’o muccaturo e quanno jettajeno ’a mazzata tagliajeno pure ’o rito. Chella notte, San Gennaro cumparette 'n suonno a chillo c'aveva ’a purtà ’o cuorpo, dicennole ca s’avesse ’a piglià pure ’o rito. Sempe siconno 'a tradizione, subbeto quanno ’o tagliajeno ’a capa, fuje cunzervato ’o sango dinto a doje butteglie nchiuse, ca songo ’e reliquie cu ’o sango ca se fà squaglià ogn’anno ’o juorno suojo. == ’O juorno ’e San Gennaro == {{vedi anche|Juorno 'e San Gennaro}} ’O [[Juorno 'e San Gennaro|juorno ’e festa sujo]] è ’o [[19 'e settembre|19 ’e settembre]]. [[Categoria:Napulitane famose|Gennaro]] [[Categoria:Sante|Gennaro]] [[Categoria:Rommani antiche]] neho6rh28hpwotgkg3vafpj5w4tm8s2 Pirro Ligorio 0 6936 674474 674147 2026-10-04T13:58:42Z Ciaurlec 3406 674474 wikitext text/x-wiki [[Immagine:Villa d'Este Tivoli 3.jpg|right|200px]] '''Pirro Ligorio''', (mmerzo [[1510]], [[Napule]] - [[1583]], [[Ferrara]]) archetetto taliano, crassecista e prugettatore 'e [[ciardino|ciardine]]. Prugettaje 'e ciardine â [[Villa d'Este]], 'a Villa Pia ô [[Cità d&#39;&#39;o Vaticano|Vaticano]] e pô darse ca fatecaje ô [[Parco d&#39;&#39;e Mostre]] 'a [[Bomarzo]]. Uno d&#39;&#39;e ffateche prubbecate cchiù canusciuta è na mappa 'e [[Romma]] antica- '''Antiquae Urbis Imago''' 'e [[1561]]. [[Categoria:Architette]] [[Categurìa:Napulitane]] be7ih1p8y4hr7tv5x367x9gsn440bkj 674488 674474 2026-10-04T14:11:14Z Ciaurlec 3406 674488 wikitext text/x-wiki [[Immagine:Villa d'Este Tivoli 3.jpg|right|200px]] '''Pirro Ligorio''', (mmerzo [[1510]], [[Napule]] - [[1583]], [[Ferrara]]) archetetto taliano, crassecista e prugettatore 'e [[ciardino|ciardine]]. Prugettaje 'e ciardine â [[Villa d'Este]], 'a Villa Pia ô [[Cità d&#39;&#39;o Vaticano|Vaticano]] e pô darse ca fatecaje ô [[Parco d&#39;&#39;e Mostre]] 'a [[Bomarzo]]. Uno d&#39;&#39;e ffateche prubbecate cchiù canusciuta è na mappa 'e [[Romma]] antica- '''Antiquae Urbis Imago''' 'e [[1561]]. [[Categoria:Architette napulitane ]] 663begu3we654l6yoe8gfgelev4c6is 674489 674488 2026-10-04T14:11:25Z Ciaurlec 3406 674489 wikitext text/x-wiki [[Immagine:Villa d'Este Tivoli 3.jpg|right|200px]] '''Pirro Ligorio''', (mmerzo [[1510]], [[Napule]] - [[1583]], [[Ferrara]]) archetetto taliano, crassecista e prugettatore 'e [[ciardino|ciardine]]. Prugettaje 'e ciardine â [[Villa d'Este]], 'a Villa Pia ô [[Cità d&#39;&#39;o Vaticano|Vaticano]] e pô darse ca fatecaje ô [[Parco d&#39;&#39;e Mostre]] 'a [[Bomarzo]]. Uno d&#39;&#39;e ffateche prubbecate cchiù canusciuta è na mappa 'e [[Romma]] antica- '''Antiquae Urbis Imago''' 'e [[1561]]. [[Categoria:Architette napulitane]] jcgv13pvfestqwupnueafam79heg87y San Mudestino 0 7219 674569 644516 2026-10-04T15:16:40Z Ciaurlec 3406 674569 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''San Mudestino''' ([[Antiochia]], [[245]]) è nu santo cattoleco. Nascette 'a na famiglia nobbele e fuje cunsacrato visecuvo 'e Antiochia dint' 'o [[302]]. Eppe 'a fujì d'Asia Menore ppe raggione d&#39;&#39;e ppersecuziune 'e Dioclezziano e finette pe [[Locri]] 'int' a [[Calavria]]. Fuje martirato cu San Ciurentino e San Flaviano int' 'o [[311]] 'o [[14 'e frevaro]], 'o journo 'e festa sujo. [[Categoria:Sante|Mudestino]] [[Categoria:Rommani antiche]] kfyes8s4f5odibijqfynglz17vkrt58 Arriano 0 17783 674573 673720 2026-10-04T15:19:05Z Ciaurlec 3406 674573 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|thumb|300px|right|Alisandro Magno]] '''Lucio Flavio Arriano''' ([[Nicomedia]] 'int' [[Bitinia]], ca. [[95]] - [[Atene]], ca. [[175]]) fuje nu [[storeco]] grieco. Sturiette a [[Nicopoli]] 'int' [[Epiro]] sotto 'a guida 'e [[Epitteto]]. Ammico d"o mperatore [[Adriano]], 'nfra 'o [[131]] e 'o [[137]] amministrette 'a [[pruvincia rommana]] 'e [[Cappadocia]], facenno nummerose viagge pure. Scummugliette 'a vucazzione storiografeca durante nu sugghiorno ad [[Atene]], quanno accumminciette 'a stesura d"e ffateche prencipale suje. 'Int' 'a cità grieca ricoprette 'a carreca 'e [[arconte]]. Fuje [[atticista]], ma senza straverie. == Opere == [[File:Arrianou_peri_anabaseos.tif|thumb|''Alexandri anabasis'', 1575]] *Periplus Ponti Euxini: cunte 'e nu viaggio 'e sevizio 'int' ll'Est d"o [[Ponto]], cu dduje pparte ca cumpletano 'a gghiuta d"o [[Mar Niro]]. *Anabasi 'e Alessandro: opera ncopp'ê vicenne 'e [[Alisandro Magno]]. Accumminciette ad Atene, arresente d"a nfruenza 'e [[Senofonte]], e ppe 'o titulo "Anabasi", e ppe 'a spartemiento 'in' 7 libbre. Funte 'e ll'opera, â ca attendibilità isse tene molto, songo 'e cunte 'e [[Tolomeo I]] e [[Aristobulo]]. Arriano pruggetta pure na nietta destenzione, 'int' 'a sceveta 'e ll'argomente, 'nfra 'a tradizzione cchiù seria ('e ca isse se serve) e 'a accussidditta vulgata, a carattere cchiù sbeteco e aneddoteco (accumminciette 'a [[Clitarco]] e repigliette po' 'a [[Diodoro Siculo]]) *Indica: opera storeco-giugrafica ncopp'[[Innia]], pe 'a quale se servette d"e cuntribbute 'e [[Nearco]] (ammiraglio 'e Alessandro) e 'e [[Eratostene 'e Cirene]]. *Cinegetico: trattato ncopp'a [[caccia]]. *Tattica: trattato 'e arte militare. Ad Arriano se obbreca pure 'a trascrizione d"e lezzione d"o masto Epitteto, ca aunette 'int' 'e Diatribe, 'e ca rummangono quattro libbre, e int' 'o Manuale. [[Categurìa:Storice]] [[Categoria:Greche antiche]] 6zubfwj7y7zrzw9ua0pibb0gs98skv9 Storiografia 0 17784 674541 642462 2026-10-04T14:56:26Z Ciaurlec 3406 674541 wikitext text/x-wiki {{stub}} 'A '''storiografia''' è 'a [[scienzia]] ca sturia 'a [[storia]], n'ascia e ne reporta 'e vecenne basannose ncopp'â dezeferazione d{{v}}e ttracce e d{{v}}e testimonianze. È naturalmente suggetta a dezeferazione e quinni ncopp'â storiografia nfruiscono 'e nnerizze 'e metode e 'e strumiente d{{v}}e nterprete ('e storece). Propio ppe chesta dipennenza d{{v}}e mode 'e penzà d{{v}}e nterprete suje, 'a storiografia presenta evoluzione ca ponno éssere oggetto 'e sturio e 'ntanto 'e na storia d{{v}}a storiografia. È nu equivoco granne affuscà 'a '''storiografia''' cu 'a '''storia'''. {{Categurizzazione vitrina}} [[Categurìa:Storia| ]] tfmczg2zdoovgy1aprrqedmsgbt5pvn Sant'Agata 0 18927 674560 644505 2026-10-04T15:12:52Z Ciaurlec 3406 674560 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Image:Sagata ct.jpg|260px|right|thumb|'O rellequiario argienteo 'e Sant'Agata a Catania.]] '''Sant'Agata''', [[patrono|patrona]] 'e [[Catania]] è, seconno 'a tradizzione crestiana, na fiùra vissuta nfra 'o III e 'o IV seculo, durante 'o procunsolato 'e [[Quinziano]]. 'A tradizzione repurtata d'e canone cunta d'a giuvane, figlia 'e nobbele catanese, martirizzata durante 'e persecuzioni 'e [[Decio]] o [[Diocleziano]]. D'a [[Chiesa cattolica]] vene venerata comme [[santo|santa]], [[vergene]] e [[martire]]. 'O nomme sujo cumpare 'int' 'o [[Canone Rummano]] 'a tiempe antichisseme. [[Categoria:Sante|Agata]] [[Categoria:Rommani antiche]] ff44t2owknw1ay1xwm3e1gvv0yc2ygj Vincenzo Russo (feloseco) 0 20016 674485 674307 2026-10-04T14:09:18Z Ciaurlec 3406 674485 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''Vincenzo Russo''' ([[Palma Campania]] [[16 'e giùgno]] [[1770]] - [[Napule]] [[19 'e nuvembre]] [[1799]]) fuje nu feloseco e revuluzionario napulitano. Facette pparte d&#39;&#39;a [[Reprubbeca napulitana]] e fuje mpiso 'o 19 'e nuvembre, 1799 'int'â chiazza Mercato. Scrivette 'o libbro rousseauano ''Pensieri politici''. [[Categoria:Filosefe napulitane|Russo, VIncenzo (feloseco)]] 3141f4k7548nbyexglfugitg8ykru4v San Francazio 0 20330 674564 644509 2026-10-04T15:14:26Z Ciaurlec 3406 674564 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''Francazio''', venerato comme [[santo]] d&#39;&#39;a [[Chiesia cattoleca]], fuje nativo 'e [[Antiochia]], 'n Cilicia, reggione 'n ca se sentiva forte ll'eco d&#39;&#39;e fatte d&#39;&#39;a [[Palestina]] ncoppa vita 'e [[Giesù Cristo]]. [[Categoria:Sante|Francazio]] [[Categoria:Rommani antiche]] iunklwcup60vd04eaj5iwc1cdxa4zaz San Michele Arcagnelo 0 20760 674567 644514 2026-10-04T15:15:56Z Ciaurlec 3406 674567 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Immagine:Simon Ushakov Archangel Mikhail and Devil.JPG|thumb|250px|right|L'Arcagnelo Michele 'into na [[cona (arte)|cona]] 'e [[Simon Ushakov]] ([[XVII seculo]])]] [[Immagine:Louvre saint michel rf1427.jpg|thumb|250px|left|L'Arcagnelo Michele accire 'o drago ([[Borgogna]], XII sec.)]] '''Michele''' è uno d&#39;&#39;e tre [[Arcagnelo|arcagnele]] d&#39;&#39;a [[Bibbia]]. Aroppo ô [[Abbraismo]] e ô [[Crestianesemo]], pure ll'[[Islam]] ne fa oggetto 'e venerazzione. 'O nomme [[Michele]] vene d&#39;&#39;o modo a dicere "''Mi-ka-El''" ca vô dicere "chi è comme Dio?". Ll'arcagnelo Michele è allicurdato pe avè defeso 'a [[fede]] 'n [[Dio]] nfaccia 'e furze 'e [[Satana]]. 'Int'ô calannario liturgeco crestiano se festeggia 'o [[29 'e settembre]] cu ll'[[Arcagnelo Gabriele]] e ll'[[Arcagnelo Raffaele]]. [[Categoria:Sante|Michele]] [[Categurìa:Mitologgia]] 5fdw1rtk07l7z6wer9i7481et713kew Andrea Perruci 0 24114 674476 674136 2026-10-04T14:02:06Z Ciaurlec 3406 674476 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''Andrea Perrucci''' (o puro '''Andrea Perruccio''') ([[Palermo]] [[1 'e giùgno]] [[1651]] - [[Napule]] [[6 'e maggio]] [[1704]]) fuje nu pueta e commediografo ca faticaje a Napule presso 'o [[triatro S.Bartolomeo]]. =='E fatiche suje== *''Stellidaura'' [[1678]] *''[http://books.google.com/books?id=oIQHAAAAQAAJ&dq=andrea+perrucci&printsec=frontcover&source=web&ots=S8fNgG5q9G&sig=1mI16qc1bpPUACbQAlmVnmwxsa0#PPR3,M1 L'agnano zeffonato]'', 1678 *'' Il convitato di pietra'', [[1690]] *''La Cantata dei Pastori, o Vero lume tra l’ombre'', [[1698]] (pubbrecato sotto 'o nomme 'e Casimiro Ruggiero Ugone) *''Dell'arte rappresentativa premeditata e all'improvviso'', [[1699]] [[Categoria:Puete|Perrucci, Andrea]] [[Categurìa:napulitane]] 8wtvt38y4mjx8nsxbwek78qol0mh0nj 674478 674476 2026-10-04T14:04:52Z Ciaurlec 3406 674478 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''Andrea Perrucci''' (o puro '''Andrea Perruccio''') ([[Palermo]] [[1 'e giùgno]] [[1651]] - [[Napule]] [[6 'e maggio]] [[1704]]) fuje nu pueta e commediografo ca faticaje a Napule presso 'o [[triatro S.Bartolomeo]]. =='E fatiche suje== *''Stellidaura'' [[1678]] *''[http://books.google.com/books?id=oIQHAAAAQAAJ&dq=andrea+perrucci&printsec=frontcover&source=web&ots=S8fNgG5q9G&sig=1mI16qc1bpPUACbQAlmVnmwxsa0#PPR3,M1 L'agnano zeffonato]'', 1678 *'' Il convitato di pietra'', [[1690]] *''La Cantata dei Pastori, o Vero lume tra l’ombre'', [[1698]] (pubbrecato sotto 'o nomme 'e Casimiro Ruggiero Ugone) *''Dell'arte rappresentativa premeditata e all'improvviso'', [[1699]] [[Categoria:Puete napulitane|Perrucci, Andrea]] 89210cqkjjmhzf2jxcvob9kqhp19c3v Luigi Palmieri 0 24152 674475 674135 2026-10-04T14:00:35Z Ciaurlec 3406 674475 wikitext text/x-wiki [[Immagine:Luigi_Palmieri.png|thumb|right]] {{stub}} '''Luigi Palmieri''' ([[Faicchio]], [[21 'e abbrile]] [[1807]] – [[Pompei|Valle di Pompei]], [[9 'e settembre]] [[1896]]) fuje nu fiseco taliano. Ammentaje d&#39;&#39;o [[sismografo elettromagnetico]] e, cu 'e sturi suje, ha dato nu gruosso cuntribbuto â canuscenza d&#39;&#39;e fenomene sismice. [[Categoria:Fiseche|Palmieri, Luigi]] [[Categurìa:napulitane]] 1kyv8sf05tade4w7ajmeb3ug7celnm7 674479 674475 2026-10-04T14:05:24Z Ciaurlec 3406 spsostato avviso 674479 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Immagine:Luigi_Palmieri.png|thumb|right]] '''Luigi Palmieri''' ([[Faicchio]], [[21 'e abbrile]] [[1807]] – [[Pompei|Valle di Pompei]], [[9 'e settembre]] [[1896]]) fuje nu fiseco taliano. Ammentaje d&#39;&#39;o [[sismografo elettromagnetico]] e, cu 'e sturi suje, ha dato nu gruosso cuntribbuto â canuscenza d&#39;&#39;e fenomene sismice. [[Categoria:Fiseche|Palmieri, Luigi]] [[Categurìa:napulitane]] dqa97z5tnrmq9ttpx9ysv1qha25vmdb Categurìa:Artiste rumane 14 24398 674472 673938 2026-10-04T13:56:33Z Ciaurlec 3406 674472 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Romma]] [[Categurìa:Arte]] [[Categurìa:Biografie]] dz7jwq29qyul29d92u0y2volbh6kt3j 674473 674472 2026-10-04T13:56:54Z Ciaurlec 3406 674473 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Romma]] [[Categurìa:Arte]] [[Categurìa:Biografie| ]] ewsmnyzo4p7ajw0pyl81yjfkgo8800n Categurìa:Filosefe taliane 14 24765 674480 625778 2026-10-04T14:06:24Z Ciaurlec 3406 674480 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Filosefe]] [[Categurìa:Taliane]] io7ba7o2n1hlev2uwjd399ygp0xc70c San Ciro 0 25134 674562 662697 2026-10-04T15:13:56Z Ciaurlec 3406 674562 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''San Ciro martire''' ([[Alessandria 'e Naggitto]], [[III seculo]]-[[Canopo]], [[III seculo]]), è nu santo martire venerato d&#39;&#39;a [[Chiesia cattoleca]] [[mericina|Miereco]] ed remmita, campaje 'int&#39;&#39;o III seculo e morette decullato. [[Categoria:Sante|Ciro]] [[Categoria:Rommani antiche]] pv2xph1q8qf5bdwr9cer3rypsqaozmp Aspreno 'e Napule 0 25948 674559 674111 2026-10-04T15:12:32Z Ciaurlec 3406 674559 wikitext text/x-wiki [[fiùra:Luca Giordano Protector saints of Naples.jpg|thumb|right|300px|[[Luca Giordano]], ''''E Sante Patrone 'e Napule ([[Bacolo di Sorrento|Bacolo]], [[Sant'Eufebio|Eufebio]], [[Francesco Borgia]], Aspreno, e [[Santa Candida|Candida]]) annurante 'o Crucefisso'', [[XVII seculo]], [[Napule]], [[Palazzo Riale (Napule)|Palazzo Riale]].]] '''Aspreno''', 'o primmo [[Vescuvo]] 'e [[Napule]], sarria campato nfra 'o [[I seculo|I]] e [[II seculo]] aroppo Cristo. Seconno 'o [[Calannario Marmoreo 'e Napule]], nu viecchio stele 'n ca ce song' 'e nomme d{{v}}e vescuve 'e Napule nfì ô [[IX seculo]], 'a suja guida pastorale sarria stata 'e mmerza 23 anne. 'A vita suja se sarria svutata sotto 'e mperatore [[Traiano]] e [[Publio Elio Traiano Adriano|Adriano]]. Fuje specialmente enchiuto d'ammore verzo 'e povere e se facette vere sempe a disposizione verzo qualonca perzona 'e qualonca ceto e d{{v}}a condizione suciale, 'o sujo speciale carisma facette ngrannì 'a [[communetà crestiana]] napulitana. Murette 'int'ô [[79]] e 'a memoria suja care 'o [[3 'e aùsto]]. [[Categoria:Religgiose|Aspreno 'e Napule]] [[Categoria:Vescuve 'e Napule]] [[Categoria:Rommani antiche]] 074sqyidmys6zfo2m1up4uftap6rty3 Garum 0 26556 674519 673708 2026-10-04T14:45:14Z Ciaurlec 3406 674519 wikitext text/x-wiki [[Image:Fabrique de garum (Tpaza, Algérie) P-ad20071201-11h55m02s-aix.jpg|right|thumb|Fabbrica 'e garum a [[Tipaza]], a l'Algeria attuala]] [[Image:Garum Mosaik Pompeji.JPG|thumb|Uno dé quatte mosaiche ca abbelléveno é spigule 'e l'androne int'â villa 'e Aulus Umbricius Scaurus a Pumpeje. L'anfura da fiùra cumtenéva a meglia specie ca vennéva, u garum 'e sgombro: G(ari) F(los) SCAM(bri) SCAURI]] 'O '''Garum''' éva na [[concia]] fatta 'e [[viscere]] [[fermantazione|fermentate]] 'e [[pisce]] ca s'ausava a [[Roma antica]]. Venéva tenuta ra l'abitante 'e Roma antica comme mangià [[afrodisieco]], cunzumata sultanto ra chi appartenéva â parta chiu [[nobiltà|nobila]] da pupulazione. É romane ausaveno chesta concia comme ogge s'ausa int'aé cucine asiatiche a [[salza 'e soja]]: invece 'e menà u sale 'ncoppa au mangià ce mettéveno cocche poco 'e garum pe ce dà o sapore salato. Ogge ne canuscimmo a cumpusezione pe é descrizione cumfuse 'e [[Apicio]] ca se trovano 'ncoppa a l'opra [[De re coquinaria]]. == Cumpusezione == Éva na concia ca, ammescata cu [[vino]], [[acito]], [[pepe]], [[uoglio]] ò [[acqua]] servéva pe accumpagnà ati piatte, ma s'ausaje pure pe a [[merecina]] e a [[cosmètica]]. U garum se pruducéva pe quase tutte é paise d"o [[Mar Mediterraneo]]; chellu chiu apprezzato d'é Romane se facéva â [[Spagna]], a [[Baelo Claudia]], d'u sgombro. Ao [[2008]] l'archeologhe ausajeno o rjesto 'e l'urdema partita 'e garum 'e [[Pumpeje]] rummasta pe cumfermà a data 'e l'eruzione do [[Vesuvio]] do 79 d.C. == Ogge == Se penza ca u garum sta a l'origena 'e piatte ca se cumzumeno a tutt'ogge, cu tutto ca a recetta dé romane nun se canosce bona. Ce sta chi dice ca o sapore paréva chillo da [[salamoja]] 'e l'[[alice sotta sale]], ca ancora mò se trova 'ncoppa â Custjera, chiu assaje a [[Cetara]], cu o nomme 'e [[culatura]]. N'atu piatto ca pure se penza ca vène d'u garum se trova a [[Nizza]], addò piglia o nomme 'e [[Pissalat]] (pesce salato), ca fosse a base 'e na pizza tipica 'e là: a ''pissaladiera''. O sapore du garum fosse ra avvecenà a chillo du [[nuoc-mâm]] [[Vjet Nam|vjetnamita]]. == Allacce == ===Allacce 'e dinto=== * [[Culatura 'e alice 'e Cetara]] * [[Pissalat]] * [[Cucina a Roma antica]] ===Allacce pe fora=== {{en}} [https://web.archive.org/web/20091022184847/http://geocities.com/Athens/Ithaca/8337/c_garum.html Pagina 'ncoppa 'o ''garum''] [[Categoria:Conce]] [[Categoria:Storia antica]] [[Categurìa:alimentazzione]] n4696khnwgl0295gkprc8tnsoleyz8a 674520 674519 2026-10-04T14:45:36Z Ciaurlec 3406 674520 wikitext text/x-wiki [[Image:Fabrique de garum (Tpaza, Algérie) P-ad20071201-11h55m02s-aix.jpg|right|thumb|Fabbrica 'e garum a [[Tipaza]], a l'Algeria attuala]] [[Image:Garum Mosaik Pompeji.JPG|thumb|Uno dé quatte mosaiche ca abbelléveno é spigule 'e l'androne int'â villa 'e Aulus Umbricius Scaurus a Pumpeje. L'anfura da fiùra cumtenéva a meglia specie ca vennéva, u garum 'e sgombro: G(ari) F(los) SCAM(bri) SCAURI]] 'O '''Garum''' éva na [[concia]] fatta 'e [[viscere]] [[fermantazione|fermentate]] 'e [[pisce]] ca s'ausava a [[Roma antica]]. Venéva tenuta ra l'abitante 'e Roma antica comme mangià [[afrodisieco]], cunzumata sultanto ra chi appartenéva â parta chiu [[nobiltà|nobila]] da pupulazione. É romane ausaveno chesta concia comme ogge s'ausa int'aé cucine asiatiche a [[salza 'e soja]]: invece 'e menà u sale 'ncoppa au mangià ce mettéveno cocche poco 'e garum pe ce dà o sapore salato. Ogge ne canuscimmo a cumpusezione pe é descrizione cumfuse 'e [[Apicio]] ca se trovano 'ncoppa a l'opra [[De re coquinaria]]. == Cumpusezione == Éva na concia ca, ammescata cu [[vino]], [[acito]], [[pepe]], [[uoglio]] ò [[acqua]] servéva pe accumpagnà ati piatte, ma s'ausaje pure pe a [[merecina]] e a [[cosmètica]]. U garum se pruducéva pe quase tutte é paise d"o [[Mar Mediterraneo]]; chellu chiu apprezzato d'é Romane se facéva â [[Spagna]], a [[Baelo Claudia]], d'u sgombro. Ao [[2008]] l'archeologhe ausajeno o rjesto 'e l'urdema partita 'e garum 'e [[Pumpeje]] rummasta pe cumfermà a data 'e l'eruzione do [[Vesuvio]] do 79 d.C. == Ogge == Se penza ca u garum sta a l'origena 'e piatte ca se cumzumeno a tutt'ogge, cu tutto ca a recetta dé romane nun se canosce bona. Ce sta chi dice ca o sapore paréva chillo da [[salamoja]] 'e l'[[alice sotta sale]], ca ancora mò se trova 'ncoppa â Custjera, chiu assaje a [[Cetara]], cu o nomme 'e [[culatura]]. N'atu piatto ca pure se penza ca vène d'u garum se trova a [[Nizza]], addò piglia o nomme 'e [[Pissalat]] (pesce salato), ca fosse a base 'e na pizza tipica 'e là: a ''pissaladiera''. O sapore du garum fosse ra avvecenà a chillo du [[nuoc-mâm]] [[Vjet Nam|vjetnamita]]. == Allacce == ===Allacce 'e dinto=== * [[Culatura 'e alice 'e Cetara]] * [[Pissalat]] * [[Cucina a Roma antica]] ===Allacce pe fora=== {{en}} [https://web.archive.org/web/20091022184847/http://geocities.com/Athens/Ithaca/8337/c_garum.html Pagina 'ncoppa 'o ''garum''] [[Categoria:Conce]] [[Categurìa:alimentazzione]] [[Categurìa:Romma antica]] h0kpletizw49ui5gdlnohkflrxhu0e0 Magna Grecia 0 26563 674505 673700 2026-10-04T14:29:59Z Ciaurlec 3406 674505 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[File:Magna Graecia ancient colonies and dialects-eu.svg|thumb|300x300px|'E cculonie d' 'a Magna Grecia e d' 'a Sicilia]] {{Quote|Chella ca chiammano Italia fuje Magna Grecia.|[[Ovidio]], ''[[Fasti (Ovidio)|Fasti]]'', IV|Itala nam tellus Graecia maior erat.|lingua=la}} 'A '''Magna Grecia''' (pe [[Lengua latina|latino]]: ''Magna Graecia'', pe [[lengua grieca|grieco]]: ''Megálē Hellàs'') è chella parta d' 'o sud 'e ll'[[Italia]] ca fuje culunizzata de le [[Grecia antica|griece]] a partí da l'[[VIII seculo AC|ottésemo sèculo a.C]]. 'A storia d{{v}}a ''Magna Grecia'', siconno 'e storece, è deverza da chella d{{v}}a [[Sicilia]] Grieca e d{{v}}e culonie soje. == Cità d{{v}}a Magna Grecia == [[File:Reggio calabria museo nazionale bronzi di riace.jpg|thumb|342x342px|'E Bronzi 'e Riace, Museo nazziunale d{{v}}a Magna Grecia, [[Reggio Calavria]]]] === [[Calavria]] === {| class="wikitable" |- |'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e''' |- | Rhégion || [[Reggio Calavria]] |- | Locri Epizefiri ||[[Portigliola]] |- | Kroton ||[[Crotone]] |- | Kaulon ||[[Monasterace]] |- | Sybaris ||Sibari (frazzione 'e [[Cassano allo Ionio]]) |- | Petelia ||[[Strongoli]] |- | Krimisa ||[[Cirò (KR)|Cirò]] |- | Hipponion || [[Vibo Valentia]] |- | Metauros ||[[Gioia Tauro]] |- | Medma || [[Rosarno]] |- | Laos || Marcellina (frazzione 'e [[Santa Maria del Cedro]]) |- | Thurii ||Thurio (frazzione 'e [[Corigliano Calabro]]) |- | Temesa ||[[Serra d'Aiello]] |- | Terina ||[[Lamezia Terme]] |- | Scolacium ||[[Borgia]] |} [[File:Baptistry in the Temple of Jupiter in Cuma.JPG|thumb|260x260px|'O Tempio 'e Giove, [[Cuma]]]] === [[Campania]] === {| class="wikitable" |- |'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e''' |- | Pithekoussai || [[Isula 'e Ischia|Ischia]] |- | Kyme || Cuma ([[Vacule]]) |- | Parthenope || [[Napule]] |- | Dikaiarcheia || [[Pezzulo]] |- | Neapolis || [[Napule]] |} [[File:Veduta di Paestum 2010.jpg|thumb|260x260px|'O Tempio 'e Nettunno, [[Paestum]]]] === [[Ciliento|Campania meridiunale]] === {| class="wikitable" |- |'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e''' |- | [[Paestum]] || [[Capaccio]] |- | [[Elea-Velia|Elea]] ||[[Ascea]] |- | Pixunte || [[Santa Marina (SA)|Santa Marina]] |- | [[Palinuro]] e Molpa|| [[Centola]] |} [[File:Hera Temple at Metaponto (Italy).jpg|thumb|260x260px|'O Tempio 'e Hera, VI seculo a.C. [[Metaponto]]]] === [[Lucania]] === {| class="wikitable" |- |'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e''' |- | Metapontion || Metaponto (frazzione 'e [[Bernalda]]) |- | Siris || [[Policoro]] / [[Nova Siri]] |- | Heraclea || [[Policoro]] |- | Pandosia || Anglona (frazzione 'e [[Tursi]]) |- | Pistoicos || [[Pisticci]] |- | Troilia e Obelanon || [[Ferrandina]] |} [[File:Colonne Doriche.JPG|thumb|280x280px|'E ddoje colonne d{{v}}o tempio dorico 'e [[Taranto]]]] === [[Pùglia]] === {| class="wikitable" |- |'''Nomme d{{v}}a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e''' |- | Taras || [[Taranto]] |- | Sidion || [[Gravina in Puglia]] |- | Canusion || [[Canosa di Puglia]] |- | Kallipolis || [[Gallipoli (LE)|Gallipoli]] |- | Apeneste || [[Mattinata]] |- | Argyrippa || [[Foggia]] |} == Cità grieche d{{v}}a [[Sicilia]] == [[File:Temple of Concordia, Agrigento.jpg|thumb|260x260px|Tempio d{{v}}a Concordia, [[Agrigento]]]] {| class="wikitable" |- |'''Nomme d"a culonia''' || '''Lucalizzata int"o territorio comunale 'e''' |- | Naxos || [[Giardini-Naxos]] |- | Zankles || [[Messina]] |- | Hybla Micrà || [[Augusta (SR)| Augusta]] |- | Gelas || [[Gela]] |- | Himera || [[Termini Imerese]] |- | Lipari || [[Lipari]] |- | Leontinoi || [[Lentini]] |- | Akragas || [[Agrigento]] |- | Katane || [[Catania]] |- | Syrakousai || [[Siracusa]] |- | Akrai || [[Palazzolo Acreide]] |- | Mylae || [[Milazzo]] |- | Selinus || [[Castelvetrano]] |- | Tyndaris || Tindari (frazzione 'e [[Patti]]) |- | Casmene || [[Giarratana]] |- | Xiphonia || [[Aci Catena]], [[Acireale]], [[Aci Castello]] |- | Akrillai || [[Chiaramonte Gulfi]] |} [[Categurìa:Grecia antica]] [[Categoria:Sicilia]] [[Categurìa:Calavria]] [[Categurìa:Puglia]] [[Categurìa:Campania]] [[Categurìa:Baselecata]] {{Purtale|Storia}} blg8c5gp366bus2btf1cnzhi8na6c8d Impero Rumano 0 26815 674530 673684 2026-10-04T14:48:45Z Ciaurlec 3406 674530 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Vexilloid of the Roman Empire.svg|thumb|right|150px|Bannera 'e ll"Impero rumano]] L''''Impero rumano''' (ppe [[lengua latina|latino]] ''Imperium Romanum'') fuie 'o [[Stato]] [[Storia rumana|rumano]] ca se furmaje dint'a l'area [[Europa|euro]]-[[Bacino del Mediterraneo|mediterrania]] d' 'o [[I seculo AC]] fine 'o [[IV seculo]]. 'E ddoje date ca generalmente fanne capì ll'inizzio e 'a fine 'e ll'entità statuale unneca song' 'o [[27 AC]], 'o primmo anno d"o [[prencepato]] 'e [[Augusto|Ottaviano]] (ca fuie intitulato [[Augusto (titolo)|Augusto]]) e 'o [[395]], quanno, â morte 'e [[Teodosio I]], l'impero venette diviso dint'â ''[[Impero romano d'Occidente|pars occidentalis]]'' e â ''[[Impero Rumano d'Oriente|orientalis]]''. L'[[Impero romano d'Occidente]] se fa fernì pe cummenzziona all'anne [[476]] (quanne l'urdemo 'mperatore legittimo, [[Ruommolo Augusto]], fuie luato 'a miezo da [[Odoacre]]). 'A vita 'e ll'[[Impero Rumano d'Oriente]] continuaie nfi 'o mumento d' 'a conquista 'e [[Custantenobbule|Custantonopule]] fatta d' 'a ll'Ottomane ll'anne [[1453]]. [[Fiùra:Roman Empire Trajan 117AD.png|thumb|left|305px|'O territorio 'e ll"Impero]] == Definizzione e cuncetto 'e Impero rumano == 'E duje date indicate comme inizzio e fine cummenzzionale e' nu' Impero rumano unitario, comme spisso accade dint'ê definizzione dde periode storiche song puramente arbitrarie. 'E cchiù ppe tre raggione: sia pecché nun vi fu maje na' vera e prupria fine d"a ''[[Repubbreca rumana|Res publica romana]]'', e' cui istituzzione nun furono maje abulite, ma semprecemente persero 'o putere effettivo a vantaggio 'e ll"[[mperatore romano|mperatore]]; sia pecché int'ê quattrocentoventidue [[Anno|anne]] tra esse cumpresso se alternaronne duje fase caratterizzate d"a forme 'e organizzazione e legittimazione d"o putere 'mperiale profundamiente diverse, 'o [[Prencipato]] e 'o [[Duminato (storia rumana)|Duminato]]; sia pecché pure aropp' a' divisione 'e ll"impero 'e duje parte continuaronne a sopravvivere, na sino a' deposizzione 'e ll"urdema [[Impero romano d'Occidente|cesare 'e Occidente]] [[Ruommolo Augusto]] into [[476]], l"atro perpetuandose ppe nata vota nu millennio dint'â chilla entità nota comme [[Impero Rumano d'Oriente]]. L"anno 476 fuje inoltre cunvenzionalment cunsiderata comme data 'e passaggio tra [[età antica]] e [[Medioevo]]. === Religgione e Mitologgia === * [[Religgione rumana]] * [[Mitologgia rumana]] * [[Cristianesimo]] == Culliegamiente esterne == * [http://romanoimpero.blogspot.com/ RomanoImpero] * [https://web.archive.org/web/20070212002631/http://www.imperium-romanum.it/IR/impero/urbe_colonie.htm 'E cità rumane] * [https://web.archive.org/web/20090314055850/http://www.imperium-romanum.it/IR/principale.asp Imperium-Romanum] * [http://www.romaeterna.org Roma Aeterna] * [https://web.archive.org/web/20120118112658/http://www.wikilibri.it/Imperatoriromani.htm Wikilibro Imperatori] * [https://web.archive.org/web/20060508053111/http://www.signainferre.it/ Signa Inferre] * [https://web.archive.org/web/20081226035022/http://www.ilmedioevo.eu/index.php?title=Prima_della_caduta_di_Roma L'eredità 'e ll'impero ô Medioevo] * [https://web.archive.org/web/20060618150923/http://digilander.libero.it/tramonto193/ 'O tramunto 'e ll'impero] * {{en}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20120831060912/http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] * {{de}} {{en}} {{es}} {{fr}} {{it}} {{pt}} https://web.archive.org/web/20180919232818/http://www.jusromanum.com.br/ *[https://web.archive.org/web/20110610133728/http://digilander.libero.it/ortodossia/bisanzio.htm CCA SEGNIFICA 'O TERMENE BIZANTINO SE NISCIUNO PUO' DEFINIRSI CU TALE PAROLA?] {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categoria:Romma antica]] [[Categoria:Imperi|Romano]] 0ob82d8fg11kmn9h0ffk9r4jmz4qcek Giustiniano I 0 26817 674529 673852 2026-10-04T14:48:38Z Ciaurlec 3406 674529 wikitext text/x-wiki [[File:Meister von San Vitale in Ravenna.jpg|thumb|right|300px|Giustiniano, musaico a [[Basileca 'e San Vitale a Ravenna|San Vitale a Ravenna]]]] '''Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus''', ppe [[lengua grieca|greco]]: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός: ''Phlābios Petros Sabbatios Ioustiniānos'', ([[Tauresio]], [[11 'e majo]] [[482]] – [[Custantenobbule]], [[14 'e nuvembre]] [[565]]), canusciuto comme '''Giustiniano I 'o Granne''', fuje 'o secunno membro d"a dinastia Giustinianea (aropp 'o zio sujo, Giustino I) e mperator rumano-orientale d"o [[527]] nfi a suja muorte. Durante 'o sujo regno, Giustiniano cerco 'e far rivivere 'a grannezza d"o crasseco [[Impero Rumano]]. [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Munarche]] ijp6fjcjjrtm1v3h6whwmbhsqp7hy1p 674554 674529 2026-10-04T15:08:56Z Ciaurlec 3406 674554 wikitext text/x-wiki [[File:Meister von San Vitale in Ravenna.jpg|thumb|right|300px|Giustiniano, musaico a [[Basileca 'e San Vitale a Ravenna|San Vitale a Ravenna]]]] '''Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus''', ppe [[lengua grieca|greco]]: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός: ''Phlābios Petros Sabbatios Ioustiniānos'', ([[Tauresio]], [[11 'e majo]] [[482]] – [[Custantenobbule]], [[14 'e nuvembre]] [[565]]), canusciuto comme '''Giustiniano I 'o Granne''', fuje 'o secunno membro d"a dinastia Giustinianea (aropp 'o zio sujo, Giustino I) e mperator rumano-orientale d"o [[527]] nfi a suja muorte. Durante 'o sujo regno, Giustiniano cerco 'e far rivivere 'a grannezza d"o crasseco [[Impero Rumano]]. [[Categoria:Rommani antiche]] [[Categurìa:Munarche]] kwj1o4s7ron46d3u0gkahpx5aibhiaj Augusto 0 27558 674525 673845 2026-10-04T14:48:10Z Ciaurlec 3406 674525 wikitext text/x-wiki [[File:Bust of the Augustus Bevilacqua - trasparent background.png|thumb|220px|Busto 'e Augusto]] '''Gaio Giulio Cesare Ottaviano Augusto''' (pe' [[lengua latina|latino]] ''Gaius Iulius Cæsar Octavianus Augustus''; int'ê epigrafe: C•IVLIVS•C•F•III•V•CÆSAR•OCTAVIANVS; [[Romma]], [[23 'e settembre]] [[63 AC]] – [[Nola]], [[19 'e aùsto]] [[14]]) meglio canasciuto comme '''Ottaviano''' o '''Augusto''', fuje 'o primmo imperatore rumano. 'O Senato 'e cunferè 'o titulo 'e Augustus 'o [[16 'e jennaro]] [[27 AC]], e 'o sujo nomme ufficiale fuje d"a chillo mumiento ''Imperator Caesar Divi filius Augustus'' (int'ê epigrafe IMPERATOR•CÆSAR•DIVI•FILIVS•AVGVSTVS). Int'ô [[23 AC]] 'e fuje ricanusciuto 'a ''[[tribunicia potestas]]'' e ll"''[[Imperium proconsulare]]'' a vita, pe' tramente int'ô [[12 AC]] divenne [[Pontefice Massimo]]. Restò 'o putere sino 'a muorte, e 'o sujo prencipato fuje 'o cchiù lungo d"a Romma imperiale (44 anne d"o [[30 AC]], 37 anne d"o [[23 AC]]). [[Categurìa:Munarche]] [[Categoria:Romma antica]] 8bilthz94josroytfj8s6qism51rrq0 674550 674525 2026-10-04T15:08:12Z Ciaurlec 3406 674550 wikitext text/x-wiki [[File:Bust of the Augustus Bevilacqua - trasparent background.png|thumb|220px|Busto 'e Augusto]] '''Gaio Giulio Cesare Ottaviano Augusto''' (pe' [[lengua latina|latino]] ''Gaius Iulius Cæsar Octavianus Augustus''; int'ê epigrafe: C•IVLIVS•C•F•III•V•CÆSAR•OCTAVIANVS; [[Romma]], [[23 'e settembre]] [[63 AC]] – [[Nola]], [[19 'e aùsto]] [[14]]) meglio canasciuto comme '''Ottaviano''' o '''Augusto''', fuje 'o primmo imperatore rumano. 'O Senato 'e cunferè 'o titulo 'e Augustus 'o [[16 'e jennaro]] [[27 AC]], e 'o sujo nomme ufficiale fuje d"a chillo mumiento ''Imperator Caesar Divi filius Augustus'' (int'ê epigrafe IMPERATOR•CÆSAR•DIVI•FILIVS•AVGVSTVS). Int'ô [[23 AC]] 'e fuje ricanusciuto 'a ''[[tribunicia potestas]]'' e ll"''[[Imperium proconsulare]]'' a vita, pe' tramente int'ô [[12 AC]] divenne [[Pontefice Massimo]]. Restò 'o putere sino 'a muorte, e 'o sujo prencipato fuje 'o cchiù lungo d"a Romma imperiale (44 anne d"o [[30 AC]], 37 anne d"o [[23 AC]]). [[Categurìa:Munarche]] [[Categoria:Rommani antiche]] 2es0tfsbpo2ig5wr9djjpf6182eilq0 Giulio Nepote 0 27563 674515 663224 2026-10-04T14:43:26Z Ciaurlec 3406 674515 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|right|200px]] '''Giulio Nepote''' ([[Lengua latina|latino]]: ''Iulius Nepos''; Dalmazia, [[430]] c. – Dalmazià, [[25 'e abbrile]] / [[9 'e maggio]] / [[22 'e giùgno]] [[480]]) fuje n' imperatore rumano d"occidente 'e [[474]] o' [[475]]. Pure fuje successore 'e [[Ruommolo Augusto]], fuje l"urtemo 'mperatore legittimo d"Occidente. [[Categoria:Romma]] [[Categurìa:Munarche]] avj666xzkmy7wiwpatauhmay2rpv7p4 674528 674515 2026-10-04T14:48:28Z Ciaurlec 3406 674528 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|right|200px]] '''Giulio Nepote''' ([[Lengua latina|latino]]: ''Iulius Nepos''; Dalmazia, [[430]] c. – Dalmazià, [[25 'e abbrile]] / [[9 'e maggio]] / [[22 'e giùgno]] [[480]]) fuje n' imperatore rumano d"occidente 'e [[474]] o' [[475]]. Pure fuje successore 'e [[Ruommolo Augusto]], fuje l"urtemo 'mperatore legittimo d"Occidente. [[Categoria:Romma antica]] [[Categurìa:Munarche]] e9xekgzv4f93sg0s86sfkqlxw99e5ug 674553 674528 2026-10-04T15:08:50Z Ciaurlec 3406 674553 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|right|200px]] '''Giulio Nepote''' ([[Lengua latina|latino]]: ''Iulius Nepos''; Dalmazia, [[430]] c. – Dalmazià, [[25 'e abbrile]] / [[9 'e maggio]] / [[22 'e giùgno]] [[480]]) fuje n' imperatore rumano d"occidente 'e [[474]] o' [[475]]. Pure fuje successore 'e [[Ruommolo Augusto]], fuje l"urtemo 'mperatore legittimo d"Occidente. [[Categoria:Rommani antiche]] [[Categurìa:Munarche]] 5xiqz7moxpyqi29lf60a245hk4z2qnz Gaio Giulio Cesare 0 27571 674526 673851 2026-10-04T14:48:18Z Ciaurlec 3406 674526 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Giulio-cesare-enhanced 1-800x1450.jpg|thumb|Gaio Giulio Cesare.]] '''Gaio Giulio Cesare''' ([[13 'e luglio]] [[100 AC]] — [[15 'e màrzo]] [[44 AC]]) fuje nu generale, ommo puliteco e alletterato [[Impero Rumano|rommano]]. 'O nomme suojo è canusciuto p&#39;'a conquista rummana d&#39;'a Gallia ('a [[Franza]] e na parte d"a [[Sguizzera]] d'ogge), ca raccuntaje int'a ll'opera soja "De bello gallico". Addeventato consule e triùmviro rommano, fuje ammazzato int&#39;'o senato 'e Romma, 'o 15 'e màrzo d&#39;'o 44 AC, int'a na ribellione organizzata 'a nu gruppo 'e perzune ca penzavano ca Cesare se vuleva piglià tutto 'o putere int&#39;'a mana soja. {{Portale|Storia}} [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Puliteche]] fy7kh8ovcqdxtrhsr2l4a91frmn4tyc 674551 674526 2026-10-04T15:08:22Z Ciaurlec 3406 674551 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Giulio-cesare-enhanced 1-800x1450.jpg|thumb|Gaio Giulio Cesare.]] '''Gaio Giulio Cesare''' ([[13 'e luglio]] [[100 AC]] — [[15 'e màrzo]] [[44 AC]]) fuje nu generale, ommo puliteco e alletterato [[Impero Rumano|rommano]]. 'O nomme suojo è canusciuto p&#39;'a conquista rummana d&#39;'a Gallia ('a [[Franza]] e na parte d"a [[Sguizzera]] d'ogge), ca raccuntaje int'a ll'opera soja "De bello gallico". Addeventato consule e triùmviro rommano, fuje ammazzato int&#39;'o senato 'e Romma, 'o 15 'e màrzo d&#39;'o 44 AC, int'a na ribellione organizzata 'a nu gruppo 'e perzune ca penzavano ca Cesare se vuleva piglià tutto 'o putere int&#39;'a mana soja. {{Portale|Storia}} [[Categoria:Rommani antiche]] [[Categurìa:Puliteche]] evh29n9mv4h0al4myetrdicl85ewt7w Cleopatra 0 27576 674502 673844 2026-10-04T14:28:31Z Ciaurlec 3406 674502 wikitext text/x-wiki [[File:Frederick Arthur Bridgman - Cleopatra on the Terraces of Philae.JPG|thumb|300px]] '''Cleopatra VII Thea Philopatore''' (ppe [[lengua grieca|grieco]]: ''Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ''; [[Alessandria 'e Naggitto]], [[69 AC]] – Alessandria 'e Naggitto, [[12 'e aùsto]] [[30 AC]]) fuje na reggina [[Naggitto|naggizzia]] d"o periodo tolemaico. Fuje l'urdema reggina 'e ll'[[Antico Naggitto]] e l'urdemo membro d"a [[Dinastia tolemaica]]. 'O nomme "Cleopatra" segnifeca 'n [[lengua grieca]] "gloria d"o pate". Ogge è prubabilmente 'a cchiù fammusa 'e tutte 'e suvrane 'e ll'Antico Naggitto e è canusciuta cu 'o nomme 'e Cleopatra, pure se fuje 'a settema e urdema reggina a pussiedere chillo nomme. Cleopatra comunque nun fuje maje 'e fatto l'uneca suvrane d"o [[Naggitto]], avendo regnato assieme 'o pate, 'o frate, 'o frate-marito e 'o figlio. [[Categurìa:Antico Naggitto]] [[Categurìa:Munarche]]]] 4olunlajcjyonrt3he4qclsajs7cdto Traiano 0 27585 674518 673705 2026-10-04T14:44:04Z Ciaurlec 3406 674518 wikitext text/x-wiki [[File:Ritratto del decennale di traiano, inv. 2269 01.JPG|thumb|right|150px|Busto 'e Traiano]]'''Marco Ulpio Nerva Traiano''', pe' [[lengua latina|llatino]]: ''Marcus Ulpius Nerva Traianus'' (Italica, [[18 'e settembre]] 53 – Selinus 'n Celicia, [[8 'e aùsto]] 117), fuje n'imperatore rumano da 'o 98 nfin'ô 117. Sutto 'o princepato sujo ll'[[Impero Rumano]] iognette a n'estenzione 'e 5.5 miliune 'e chilometre quadre, 'a massima d'â storia 'e ll'Impero. ==Biugrafia== ===Origgine familiare === Traiano era 'o figlio d'ô senatore Marco Ulpio Traiano, d'â famiglia 'e ll'Ulpe, ca, abbenché pruvinciale, era 'e na certa aminenza tanto da tené 'o rango senatorio. 'A ''gens Ulpia'' era na famiglia italeca spurtata 'int'â pruvincia [[Penisula iberica|iberica]] 'e Baetica ('a muderna Andalusia - [[Spagna]]), mperò sempe a cuntatto c'â tierra 'e riggine, addò teneva nteresse ecunomeco grazzie a 'e ppruprietà funnarie ca lloco pussereva. Traiano nascette 'o 18 'e settembre d'ô 53 a Italica (funnata da [[Scipione ll'Afrecano]]), ll'udierna Santiponce, nun arasso 'e ll'attuale Siviglia 'e mate, Marcia, iberica. 'O pate d'ô futuro mperatore nun fuje schitto senatore; avette âti ccariche assaie 'mpurtante, comme: 'o procunsulato 'e ll'Asia, 'o cunsulato e 'int'ô 76-77 'o guviernaturato d'â Siria (''Legatus pro praetore Syriae''). 'A carriera 'e Traiano cumenciaje c'â sceveta soja 'e s'arrulà 'n ll'esercito rumano. Sequette 'e vvarie tappe d'ô ''cursus honorum'' urdenario; fuje questore, pretore e llegato. Fuje appriesso trebbuno melitare e console, nzieme cu Manio Acilio Glabrione, 'int'ô 91, pettramente 'ncap'ô 96 diventaje Guvernatore d'â Germania, 'o lluoco cu 'a fruntiera cchiù pottusa 'e tutto ll'Impero. Secuteiaje ll'imperatore [[Domiziano]] cuntro 'e ppopule d'â Germania, iognenno a essere'o cchiù canusciuto nfra 'e ggenerale 'ncapo a ll'accesione d'ô ''Princeps'' 'int'ô 97 aroppo Cristo. == Sagliuta ô putere e Princepato == 'O successore 'e Domiziano, Nerva, viecchio senatore, nun appuiato da ll'esercito, aduttaje Traiano comme figlio e arede pe' llo ausà comme ntrammiezzo nfra 'o senato e ll'esercite 'int'â primmavera d'ô. Traiano mperzò, c'â morte 'e Nerva fuje eletto Princeps 'int'ô 98. ===Cunquista d'â Dacia=== Ncap'a ll'anno 101, urdenaje na spedizzione cuntro 'o regno 'e Dacia, llucato 'ncoppa 'a riva settentriunale d'ô [[sciummo]] [[Danubbio]], custregnenno ll'anno appriesso ô rre Decebalo a se suttomette. Traiano putette accussì turnà a Romma 'n triunfo, pe' s'abbuscà 'o tirulo 'e ''Dacicus maximus''. Susso mperò Decebalo avviaje na puliteca 'e aspanzione vierzo 'e ffruntiere 'e ll'Impero, pruvanno a iognere 'int'ê vvecine regne d'â riva settentriunale d'ô Danubbio pe' se aunì cu' lloro. Peccesto Traiano partette da [[Ancona]] pe' ll'azziccà, arrivanno 'ncopp'ê rrive d'ô sciummo. 'O Principe facette mperzò custruì nu ponte ('o ponte 'e Traiano) da ll'archetetto [[Apollodoro 'e Damasco]], c'ô princepale quateno 'e ll'attraverzà, ma pure c'ô busso 'e sorreiere 'e nnemice (comme facette [[Gaio Giulio Cesare|Cesare]] cu' [[Ariovisto]]). 'E rrumane, abbenché cumbatteveno cuntro nu populo 'e uerriere comme 'e Dace, rescettero a iognere nfino â capetale Sarmizegetusa Regia, grazzie a superioretà nummereca e luggisteca. 'A capetale fuje strutta, Decebalo s'accirette, e ncopp'ê lluoche 'e ll'antica Sarmizegetusa, Traiano funnaje Ulpia Traiana Sarmizegetusa, pupulaje 'a Dacia 'e rumane e aunette 'a pruvincia cu ll'Impero. Grazzie a chesta cunquista fuje custruita 'a Culonna Traiana a Romma ===Conquista 'e ll'Arabia=== [[File:RomanEmpire 117 it.svg|thumb|right|300px]] A chello stesso periudo, 'o regno r'ê Nabateie (Arabia nord uccirentale) fernette cu 'a morte 'e ll'urtemo rre sujo. Quanno ncap'ô 101 rre Agrippa II murette senza arede, lassaje a Traiano 'o trono. Accussì petramente 'a Dacia veniva cunquestata, ll'impero s'aggranniva d'â nova pruvincia 'e ll'Arabia (ogge chiste terretuorie songo 'a parte meridiunale d'â [[Giordania]] e una cchiù peccerella 'e ll'[[Arabia Saudita]]), aunita 'int'â chella d'â [[Giudea]]. Attuorn'ô 106 Traiano decerette 'e cunsulidà 'o pussesso 'e cheste tierre annettenno 'o Regno r'ê Nabateie. Accussì ll'Impero Rumano cuntrollava tutt'ê terretuorie ca se iettaveno 'ncopp'ô [[Mar Mediterraneo]], ca deventaje 'o "mare Nostrum". Pe' siquente otto anne, Traiano nun s'accupaje 'e 'mprese melitare. Tenette 'n chisto periudo na currispondenza cu' [[Plinio 'o giovane]], da 'o 111 nfin'ô 113 guvernatore r'â [[Bitinia]], 'ncopp'â argumiente puliteco-ammenistrative. Se dedecaje pure â custruzzione 'e nuove addefizie, monumiente e strade pe' ll'[[Italia]] e 'a [[Spagna]] comme 'o Foro 'e Traiano a Romma. == Campagne urientale == Ncap'ô [[113]], Traiano decerette 'e azziccà 'o regno d'ê Pparte. Comme scusa punette 'a decesione 'e chiste 'e avé misso nu rre ncopp'ô trono 'e Armenia, senza addumannà 'a licenzia d'ê Rumane. 'O Princeps marciaje vierz'a ll'Armenia, depunette 'e rre, e se spannette pe' 'o territuorio d'ô regno. Marciaje appriesso vierzo 'a Partia, cunquistanno 'e cettà 'e Babbelonia, Seleucia e pe' fernì 'a capetale Ctesifonte 'int'ô 116. Prusequette nfin'ô Gurfo Perseco, addò rechiaraje 'a Mesoputamia nova pruvincia 'e ll'impero. Pure se Traiano aveva lluvato 'e miezzo 'e nnemice, s'addunaje 'e nun puté cuntrullà cheste tierre pe' vvie melitare. Ausaje mperzò 'a puliteca pe' ffa sagliere ncopp'ô trono 'e ll'Impero Parteco nu rre vassallo sujo, Partamaspate. Fuje tanno mperò ca nce fuìno 'e maggiure deffecurtà: 'a cettà furtefecata 'e Hatra, resestetta a ll"assedio 'mperiale, pettramente 'n Giudea e Siria nascettero devierze revote. Traiano fuje mperzò ubbregato a spurtà ll'uommene vierzo ovest, da 'o sciummo [[Eufrate]] a ll'[[Tigri]], propeto pe' cummattere 'e rrevote. ==Morte == Rint'ô 116, tramente se truvava 'n Celicia praparanno n'ata uerra cuntro 'a Partia, Traiano s'accepette, nfino a murì â staggione 117, 'into ll'8 'e aùsto a Selinunte (Seliki) 'n Celicia. Nummenaje, pure se nun è nun è cierto se fuje isso o 'a mugliera Plotina, [[Adriano]] comme arede. Chesto renonzaje 'a Mesoputamia, ma cunzervaje ll'âte terretuorie. == Vvoce pariente == *[[Impero Rumano]] *[[Impero Parteco]] {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categoria:Romma]] [[Categurìa:Storia antica]] [[Categurìa:Munarche]] 6h8k9tstfn1d6l7g36m8wywo9ix3ulc 674524 674518 2026-10-04T14:47:20Z Ciaurlec 3406 674524 wikitext text/x-wiki [[File:Ritratto del decennale di traiano, inv. 2269 01.JPG|thumb|right|150px|Busto 'e Traiano]]'''Marco Ulpio Nerva Traiano''', pe' [[lengua latina|llatino]]: ''Marcus Ulpius Nerva Traianus'' (Italica, [[18 'e settembre]] 53 – Selinus 'n Celicia, [[8 'e aùsto]] 117), fuje n'imperatore rumano da 'o 98 nfin'ô 117. Sutto 'o princepato sujo ll'[[Impero Rumano]] iognette a n'estenzione 'e 5.5 miliune 'e chilometre quadre, 'a massima d'â storia 'e ll'Impero. ==Biugrafia== ===Origgine familiare === Traiano era 'o figlio d'ô senatore Marco Ulpio Traiano, d'â famiglia 'e ll'Ulpe, ca, abbenché pruvinciale, era 'e na certa aminenza tanto da tené 'o rango senatorio. 'A ''gens Ulpia'' era na famiglia italeca spurtata 'int'â pruvincia [[Penisula iberica|iberica]] 'e Baetica ('a muderna Andalusia - [[Spagna]]), mperò sempe a cuntatto c'â tierra 'e riggine, addò teneva nteresse ecunomeco grazzie a 'e ppruprietà funnarie ca lloco pussereva. Traiano nascette 'o 18 'e settembre d'ô 53 a Italica (funnata da [[Scipione ll'Afrecano]]), ll'udierna Santiponce, nun arasso 'e ll'attuale Siviglia 'e mate, Marcia, iberica. 'O pate d'ô futuro mperatore nun fuje schitto senatore; avette âti ccariche assaie 'mpurtante, comme: 'o procunsulato 'e ll'Asia, 'o cunsulato e 'int'ô 76-77 'o guviernaturato d'â Siria (''Legatus pro praetore Syriae''). 'A carriera 'e Traiano cumenciaje c'â sceveta soja 'e s'arrulà 'n ll'esercito rumano. Sequette 'e vvarie tappe d'ô ''cursus honorum'' urdenario; fuje questore, pretore e llegato. Fuje appriesso trebbuno melitare e console, nzieme cu Manio Acilio Glabrione, 'int'ô 91, pettramente 'ncap'ô 96 diventaje Guvernatore d'â Germania, 'o lluoco cu 'a fruntiera cchiù pottusa 'e tutto ll'Impero. Secuteiaje ll'imperatore [[Domiziano]] cuntro 'e ppopule d'â Germania, iognenno a essere'o cchiù canusciuto nfra 'e ggenerale 'ncapo a ll'accesione d'ô ''Princeps'' 'int'ô 97 aroppo Cristo. == Sagliuta ô putere e Princepato == 'O successore 'e Domiziano, Nerva, viecchio senatore, nun appuiato da ll'esercito, aduttaje Traiano comme figlio e arede pe' llo ausà comme ntrammiezzo nfra 'o senato e ll'esercite 'int'â primmavera d'ô. Traiano mperzò, c'â morte 'e Nerva fuje eletto Princeps 'int'ô 98. ===Cunquista d'â Dacia=== Ncap'a ll'anno 101, urdenaje na spedizzione cuntro 'o regno 'e Dacia, llucato 'ncoppa 'a riva settentriunale d'ô [[sciummo]] [[Danubbio]], custregnenno ll'anno appriesso ô rre Decebalo a se suttomette. Traiano putette accussì turnà a Romma 'n triunfo, pe' s'abbuscà 'o tirulo 'e ''Dacicus maximus''. Susso mperò Decebalo avviaje na puliteca 'e aspanzione vierzo 'e ffruntiere 'e ll'Impero, pruvanno a iognere 'int'ê vvecine regne d'â riva settentriunale d'ô Danubbio pe' se aunì cu' lloro. Peccesto Traiano partette da [[Ancona]] pe' ll'azziccà, arrivanno 'ncopp'ê rrive d'ô sciummo. 'O Principe facette mperzò custruì nu ponte ('o ponte 'e Traiano) da ll'archetetto [[Apollodoro 'e Damasco]], c'ô princepale quateno 'e ll'attraverzà, ma pure c'ô busso 'e sorreiere 'e nnemice (comme facette [[Gaio Giulio Cesare|Cesare]] cu' [[Ariovisto]]). 'E rrumane, abbenché cumbatteveno cuntro nu populo 'e uerriere comme 'e Dace, rescettero a iognere nfino â capetale Sarmizegetusa Regia, grazzie a superioretà nummereca e luggisteca. 'A capetale fuje strutta, Decebalo s'accirette, e ncopp'ê lluoche 'e ll'antica Sarmizegetusa, Traiano funnaje Ulpia Traiana Sarmizegetusa, pupulaje 'a Dacia 'e rumane e aunette 'a pruvincia cu ll'Impero. Grazzie a chesta cunquista fuje custruita 'a Culonna Traiana a Romma ===Conquista 'e ll'Arabia=== [[File:RomanEmpire 117 it.svg|thumb|right|300px]] A chello stesso periudo, 'o regno r'ê Nabateie (Arabia nord uccirentale) fernette cu 'a morte 'e ll'urtemo rre sujo. Quanno ncap'ô 101 rre Agrippa II murette senza arede, lassaje a Traiano 'o trono. Accussì petramente 'a Dacia veniva cunquestata, ll'impero s'aggranniva d'â nova pruvincia 'e ll'Arabia (ogge chiste terretuorie songo 'a parte meridiunale d'â [[Giordania]] e una cchiù peccerella 'e ll'[[Arabia Saudita]]), aunita 'int'â chella d'â [[Giudea]]. Attuorn'ô 106 Traiano decerette 'e cunsulidà 'o pussesso 'e cheste tierre annettenno 'o Regno r'ê Nabateie. Accussì ll'Impero Rumano cuntrollava tutt'ê terretuorie ca se iettaveno 'ncopp'ô [[Mar Mediterraneo]], ca deventaje 'o "mare Nostrum". Pe' siquente otto anne, Traiano nun s'accupaje 'e 'mprese melitare. Tenette 'n chisto periudo na currispondenza cu' [[Plinio 'o giovane]], da 'o 111 nfin'ô 113 guvernatore r'â [[Bitinia]], 'ncopp'â argumiente puliteco-ammenistrative. Se dedecaje pure â custruzzione 'e nuove addefizie, monumiente e strade pe' ll'[[Italia]] e 'a [[Spagna]] comme 'o Foro 'e Traiano a Romma. == Campagne urientale == Ncap'ô [[113]], Traiano decerette 'e azziccà 'o regno d'ê Pparte. Comme scusa punette 'a decesione 'e chiste 'e avé misso nu rre ncopp'ô trono 'e Armenia, senza addumannà 'a licenzia d'ê Rumane. 'O Princeps marciaje vierz'a ll'Armenia, depunette 'e rre, e se spannette pe' 'o territuorio d'ô regno. Marciaje appriesso vierzo 'a Partia, cunquistanno 'e cettà 'e Babbelonia, Seleucia e pe' fernì 'a capetale Ctesifonte 'int'ô 116. Prusequette nfin'ô Gurfo Perseco, addò rechiaraje 'a Mesoputamia nova pruvincia 'e ll'impero. Pure se Traiano aveva lluvato 'e miezzo 'e nnemice, s'addunaje 'e nun puté cuntrullà cheste tierre pe' vvie melitare. Ausaje mperzò 'a puliteca pe' ffa sagliere ncopp'ô trono 'e ll'Impero Parteco nu rre vassallo sujo, Partamaspate. Fuje tanno mperò ca nce fuìno 'e maggiure deffecurtà: 'a cettà furtefecata 'e Hatra, resestetta a ll"assedio 'mperiale, pettramente 'n Giudea e Siria nascettero devierze revote. Traiano fuje mperzò ubbregato a spurtà ll'uommene vierzo ovest, da 'o sciummo [[Eufrate]] a ll'[[Tigri]], propeto pe' cummattere 'e rrevote. ==Morte == Rint'ô 116, tramente se truvava 'n Celicia praparanno n'ata uerra cuntro 'a Partia, Traiano s'accepette, nfino a murì â staggione 117, 'into ll'8 'e aùsto a Selinunte (Seliki) 'n Celicia. Nummenaje, pure se nun è nun è cierto se fuje isso o 'a mugliera Plotina, [[Adriano]] comme arede. Chesto renonzaje 'a Mesoputamia, ma cunzervaje ll'âte terretuorie. == Vvoce pariente == *[[Impero Rumano]] *[[Impero Parteco]] {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categoria:Romma]] [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Munarche]] bwtc8lnv7wthbrftj13ntde82ma855n 674534 674524 2026-10-04T14:49:11Z Ciaurlec 3406 674534 wikitext text/x-wiki [[File:Ritratto del decennale di traiano, inv. 2269 01.JPG|thumb|right|150px|Busto 'e Traiano]]'''Marco Ulpio Nerva Traiano''', pe' [[lengua latina|llatino]]: ''Marcus Ulpius Nerva Traianus'' (Italica, [[18 'e settembre]] 53 – Selinus 'n Celicia, [[8 'e aùsto]] 117), fuje n'imperatore rumano da 'o 98 nfin'ô 117. Sutto 'o princepato sujo ll'[[Impero Rumano]] iognette a n'estenzione 'e 5.5 miliune 'e chilometre quadre, 'a massima d'â storia 'e ll'Impero. ==Biugrafia== ===Origgine familiare === Traiano era 'o figlio d'ô senatore Marco Ulpio Traiano, d'â famiglia 'e ll'Ulpe, ca, abbenché pruvinciale, era 'e na certa aminenza tanto da tené 'o rango senatorio. 'A ''gens Ulpia'' era na famiglia italeca spurtata 'int'â pruvincia [[Penisula iberica|iberica]] 'e Baetica ('a muderna Andalusia - [[Spagna]]), mperò sempe a cuntatto c'â tierra 'e riggine, addò teneva nteresse ecunomeco grazzie a 'e ppruprietà funnarie ca lloco pussereva. Traiano nascette 'o 18 'e settembre d'ô 53 a Italica (funnata da [[Scipione ll'Afrecano]]), ll'udierna Santiponce, nun arasso 'e ll'attuale Siviglia 'e mate, Marcia, iberica. 'O pate d'ô futuro mperatore nun fuje schitto senatore; avette âti ccariche assaie 'mpurtante, comme: 'o procunsulato 'e ll'Asia, 'o cunsulato e 'int'ô 76-77 'o guviernaturato d'â Siria (''Legatus pro praetore Syriae''). 'A carriera 'e Traiano cumenciaje c'â sceveta soja 'e s'arrulà 'n ll'esercito rumano. Sequette 'e vvarie tappe d'ô ''cursus honorum'' urdenario; fuje questore, pretore e llegato. Fuje appriesso trebbuno melitare e console, nzieme cu Manio Acilio Glabrione, 'int'ô 91, pettramente 'ncap'ô 96 diventaje Guvernatore d'â Germania, 'o lluoco cu 'a fruntiera cchiù pottusa 'e tutto ll'Impero. Secuteiaje ll'imperatore [[Domiziano]] cuntro 'e ppopule d'â Germania, iognenno a essere'o cchiù canusciuto nfra 'e ggenerale 'ncapo a ll'accesione d'ô ''Princeps'' 'int'ô 97 aroppo Cristo. == Sagliuta ô putere e Princepato == 'O successore 'e Domiziano, Nerva, viecchio senatore, nun appuiato da ll'esercito, aduttaje Traiano comme figlio e arede pe' llo ausà comme ntrammiezzo nfra 'o senato e ll'esercite 'int'â primmavera d'ô. Traiano mperzò, c'â morte 'e Nerva fuje eletto Princeps 'int'ô 98. ===Cunquista d'â Dacia=== Ncap'a ll'anno 101, urdenaje na spedizzione cuntro 'o regno 'e Dacia, llucato 'ncoppa 'a riva settentriunale d'ô [[sciummo]] [[Danubbio]], custregnenno ll'anno appriesso ô rre Decebalo a se suttomette. Traiano putette accussì turnà a Romma 'n triunfo, pe' s'abbuscà 'o tirulo 'e ''Dacicus maximus''. Susso mperò Decebalo avviaje na puliteca 'e aspanzione vierzo 'e ffruntiere 'e ll'Impero, pruvanno a iognere 'int'ê vvecine regne d'â riva settentriunale d'ô Danubbio pe' se aunì cu' lloro. Peccesto Traiano partette da [[Ancona]] pe' ll'azziccà, arrivanno 'ncopp'ê rrive d'ô sciummo. 'O Principe facette mperzò custruì nu ponte ('o ponte 'e Traiano) da ll'archetetto [[Apollodoro 'e Damasco]], c'ô princepale quateno 'e ll'attraverzà, ma pure c'ô busso 'e sorreiere 'e nnemice (comme facette [[Gaio Giulio Cesare|Cesare]] cu' [[Ariovisto]]). 'E rrumane, abbenché cumbatteveno cuntro nu populo 'e uerriere comme 'e Dace, rescettero a iognere nfino â capetale Sarmizegetusa Regia, grazzie a superioretà nummereca e luggisteca. 'A capetale fuje strutta, Decebalo s'accirette, e ncopp'ê lluoche 'e ll'antica Sarmizegetusa, Traiano funnaje Ulpia Traiana Sarmizegetusa, pupulaje 'a Dacia 'e rumane e aunette 'a pruvincia cu ll'Impero. Grazzie a chesta cunquista fuje custruita 'a Culonna Traiana a Romma ===Conquista 'e ll'Arabia=== [[File:RomanEmpire 117 it.svg|thumb|right|300px]] A chello stesso periudo, 'o regno r'ê Nabateie (Arabia nord uccirentale) fernette cu 'a morte 'e ll'urtemo rre sujo. Quanno ncap'ô 101 rre Agrippa II murette senza arede, lassaje a Traiano 'o trono. Accussì petramente 'a Dacia veniva cunquestata, ll'impero s'aggranniva d'â nova pruvincia 'e ll'Arabia (ogge chiste terretuorie songo 'a parte meridiunale d'â [[Giordania]] e una cchiù peccerella 'e ll'[[Arabia Saudita]]), aunita 'int'â chella d'â [[Giudea]]. Attuorn'ô 106 Traiano decerette 'e cunsulidà 'o pussesso 'e cheste tierre annettenno 'o Regno r'ê Nabateie. Accussì ll'Impero Rumano cuntrollava tutt'ê terretuorie ca se iettaveno 'ncopp'ô [[Mar Mediterraneo]], ca deventaje 'o "mare Nostrum". Pe' siquente otto anne, Traiano nun s'accupaje 'e 'mprese melitare. Tenette 'n chisto periudo na currispondenza cu' [[Plinio 'o giovane]], da 'o 111 nfin'ô 113 guvernatore r'â [[Bitinia]], 'ncopp'â argumiente puliteco-ammenistrative. Se dedecaje pure â custruzzione 'e nuove addefizie, monumiente e strade pe' ll'[[Italia]] e 'a [[Spagna]] comme 'o Foro 'e Traiano a Romma. == Campagne urientale == Ncap'ô [[113]], Traiano decerette 'e azziccà 'o regno d'ê Pparte. Comme scusa punette 'a decesione 'e chiste 'e avé misso nu rre ncopp'ô trono 'e Armenia, senza addumannà 'a licenzia d'ê Rumane. 'O Princeps marciaje vierz'a ll'Armenia, depunette 'e rre, e se spannette pe' 'o territuorio d'ô regno. Marciaje appriesso vierzo 'a Partia, cunquistanno 'e cettà 'e Babbelonia, Seleucia e pe' fernì 'a capetale Ctesifonte 'int'ô 116. Prusequette nfin'ô Gurfo Perseco, addò rechiaraje 'a Mesoputamia nova pruvincia 'e ll'impero. Pure se Traiano aveva lluvato 'e miezzo 'e nnemice, s'addunaje 'e nun puté cuntrullà cheste tierre pe' vvie melitare. Ausaje mperzò 'a puliteca pe' ffa sagliere ncopp'ô trono 'e ll'Impero Parteco nu rre vassallo sujo, Partamaspate. Fuje tanno mperò ca nce fuìno 'e maggiure deffecurtà: 'a cettà furtefecata 'e Hatra, resestetta a ll"assedio 'mperiale, pettramente 'n Giudea e Siria nascettero devierze revote. Traiano fuje mperzò ubbregato a spurtà ll'uommene vierzo ovest, da 'o sciummo [[Eufrate]] a ll'[[Tigri]], propeto pe' cummattere 'e rrevote. ==Morte == Rint'ô 116, tramente se truvava 'n Celicia praparanno n'ata uerra cuntro 'a Partia, Traiano s'accepette, nfino a murì â staggione 117, 'into ll'8 'e aùsto a Selinunte (Seliki) 'n Celicia. Nummenaje, pure se nun è nun è cierto se fuje isso o 'a mugliera Plotina, [[Adriano]] comme arede. Chesto renonzaje 'a Mesoputamia, ma cunzervaje ll'âte terretuorie. == Vvoce pariente == *[[Impero Rumano]] *[[Impero Parteco]] {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Munarche]] ih7v2z8x2px03ia3c4g4jrtmnrag8kh 674556 674534 2026-10-04T15:09:10Z Ciaurlec 3406 674556 wikitext text/x-wiki [[File:Ritratto del decennale di traiano, inv. 2269 01.JPG|thumb|right|150px|Busto 'e Traiano]]'''Marco Ulpio Nerva Traiano''', pe' [[lengua latina|llatino]]: ''Marcus Ulpius Nerva Traianus'' (Italica, [[18 'e settembre]] 53 – Selinus 'n Celicia, [[8 'e aùsto]] 117), fuje n'imperatore rumano da 'o 98 nfin'ô 117. Sutto 'o princepato sujo ll'[[Impero Rumano]] iognette a n'estenzione 'e 5.5 miliune 'e chilometre quadre, 'a massima d'â storia 'e ll'Impero. ==Biugrafia== ===Origgine familiare === Traiano era 'o figlio d'ô senatore Marco Ulpio Traiano, d'â famiglia 'e ll'Ulpe, ca, abbenché pruvinciale, era 'e na certa aminenza tanto da tené 'o rango senatorio. 'A ''gens Ulpia'' era na famiglia italeca spurtata 'int'â pruvincia [[Penisula iberica|iberica]] 'e Baetica ('a muderna Andalusia - [[Spagna]]), mperò sempe a cuntatto c'â tierra 'e riggine, addò teneva nteresse ecunomeco grazzie a 'e ppruprietà funnarie ca lloco pussereva. Traiano nascette 'o 18 'e settembre d'ô 53 a Italica (funnata da [[Scipione ll'Afrecano]]), ll'udierna Santiponce, nun arasso 'e ll'attuale Siviglia 'e mate, Marcia, iberica. 'O pate d'ô futuro mperatore nun fuje schitto senatore; avette âti ccariche assaie 'mpurtante, comme: 'o procunsulato 'e ll'Asia, 'o cunsulato e 'int'ô 76-77 'o guviernaturato d'â Siria (''Legatus pro praetore Syriae''). 'A carriera 'e Traiano cumenciaje c'â sceveta soja 'e s'arrulà 'n ll'esercito rumano. Sequette 'e vvarie tappe d'ô ''cursus honorum'' urdenario; fuje questore, pretore e llegato. Fuje appriesso trebbuno melitare e console, nzieme cu Manio Acilio Glabrione, 'int'ô 91, pettramente 'ncap'ô 96 diventaje Guvernatore d'â Germania, 'o lluoco cu 'a fruntiera cchiù pottusa 'e tutto ll'Impero. Secuteiaje ll'imperatore [[Domiziano]] cuntro 'e ppopule d'â Germania, iognenno a essere'o cchiù canusciuto nfra 'e ggenerale 'ncapo a ll'accesione d'ô ''Princeps'' 'int'ô 97 aroppo Cristo. == Sagliuta ô putere e Princepato == 'O successore 'e Domiziano, Nerva, viecchio senatore, nun appuiato da ll'esercito, aduttaje Traiano comme figlio e arede pe' llo ausà comme ntrammiezzo nfra 'o senato e ll'esercite 'int'â primmavera d'ô. Traiano mperzò, c'â morte 'e Nerva fuje eletto Princeps 'int'ô 98. ===Cunquista d'â Dacia=== Ncap'a ll'anno 101, urdenaje na spedizzione cuntro 'o regno 'e Dacia, llucato 'ncoppa 'a riva settentriunale d'ô [[sciummo]] [[Danubbio]], custregnenno ll'anno appriesso ô rre Decebalo a se suttomette. Traiano putette accussì turnà a Romma 'n triunfo, pe' s'abbuscà 'o tirulo 'e ''Dacicus maximus''. Susso mperò Decebalo avviaje na puliteca 'e aspanzione vierzo 'e ffruntiere 'e ll'Impero, pruvanno a iognere 'int'ê vvecine regne d'â riva settentriunale d'ô Danubbio pe' se aunì cu' lloro. Peccesto Traiano partette da [[Ancona]] pe' ll'azziccà, arrivanno 'ncopp'ê rrive d'ô sciummo. 'O Principe facette mperzò custruì nu ponte ('o ponte 'e Traiano) da ll'archetetto [[Apollodoro 'e Damasco]], c'ô princepale quateno 'e ll'attraverzà, ma pure c'ô busso 'e sorreiere 'e nnemice (comme facette [[Gaio Giulio Cesare|Cesare]] cu' [[Ariovisto]]). 'E rrumane, abbenché cumbatteveno cuntro nu populo 'e uerriere comme 'e Dace, rescettero a iognere nfino â capetale Sarmizegetusa Regia, grazzie a superioretà nummereca e luggisteca. 'A capetale fuje strutta, Decebalo s'accirette, e ncopp'ê lluoche 'e ll'antica Sarmizegetusa, Traiano funnaje Ulpia Traiana Sarmizegetusa, pupulaje 'a Dacia 'e rumane e aunette 'a pruvincia cu ll'Impero. Grazzie a chesta cunquista fuje custruita 'a Culonna Traiana a Romma ===Conquista 'e ll'Arabia=== [[File:RomanEmpire 117 it.svg|thumb|right|300px]] A chello stesso periudo, 'o regno r'ê Nabateie (Arabia nord uccirentale) fernette cu 'a morte 'e ll'urtemo rre sujo. Quanno ncap'ô 101 rre Agrippa II murette senza arede, lassaje a Traiano 'o trono. Accussì petramente 'a Dacia veniva cunquestata, ll'impero s'aggranniva d'â nova pruvincia 'e ll'Arabia (ogge chiste terretuorie songo 'a parte meridiunale d'â [[Giordania]] e una cchiù peccerella 'e ll'[[Arabia Saudita]]), aunita 'int'â chella d'â [[Giudea]]. Attuorn'ô 106 Traiano decerette 'e cunsulidà 'o pussesso 'e cheste tierre annettenno 'o Regno r'ê Nabateie. Accussì ll'Impero Rumano cuntrollava tutt'ê terretuorie ca se iettaveno 'ncopp'ô [[Mar Mediterraneo]], ca deventaje 'o "mare Nostrum". Pe' siquente otto anne, Traiano nun s'accupaje 'e 'mprese melitare. Tenette 'n chisto periudo na currispondenza cu' [[Plinio 'o giovane]], da 'o 111 nfin'ô 113 guvernatore r'â [[Bitinia]], 'ncopp'â argumiente puliteco-ammenistrative. Se dedecaje pure â custruzzione 'e nuove addefizie, monumiente e strade pe' ll'[[Italia]] e 'a [[Spagna]] comme 'o Foro 'e Traiano a Romma. == Campagne urientale == Ncap'ô [[113]], Traiano decerette 'e azziccà 'o regno d'ê Pparte. Comme scusa punette 'a decesione 'e chiste 'e avé misso nu rre ncopp'ô trono 'e Armenia, senza addumannà 'a licenzia d'ê Rumane. 'O Princeps marciaje vierz'a ll'Armenia, depunette 'e rre, e se spannette pe' 'o territuorio d'ô regno. Marciaje appriesso vierzo 'a Partia, cunquistanno 'e cettà 'e Babbelonia, Seleucia e pe' fernì 'a capetale Ctesifonte 'int'ô 116. Prusequette nfin'ô Gurfo Perseco, addò rechiaraje 'a Mesoputamia nova pruvincia 'e ll'impero. Pure se Traiano aveva lluvato 'e miezzo 'e nnemice, s'addunaje 'e nun puté cuntrullà cheste tierre pe' vvie melitare. Ausaje mperzò 'a puliteca pe' ffa sagliere ncopp'ô trono 'e ll'Impero Parteco nu rre vassallo sujo, Partamaspate. Fuje tanno mperò ca nce fuìno 'e maggiure deffecurtà: 'a cettà furtefecata 'e Hatra, resestetta a ll"assedio 'mperiale, pettramente 'n Giudea e Siria nascettero devierze revote. Traiano fuje mperzò ubbregato a spurtà ll'uommene vierzo ovest, da 'o sciummo [[Eufrate]] a ll'[[Tigri]], propeto pe' cummattere 'e rrevote. ==Morte == Rint'ô 116, tramente se truvava 'n Celicia praparanno n'ata uerra cuntro 'a Partia, Traiano s'accepette, nfino a murì â staggione 117, 'into ll'8 'e aùsto a Selinunte (Seliki) 'n Celicia. Nummenaje, pure se nun è nun è cierto se fuje isso o 'a mugliera Plotina, [[Adriano]] comme arede. Chesto renonzaje 'a Mesoputamia, ma cunzervaje ll'âte terretuorie. == Vvoce pariente == *[[Impero Rumano]] *[[Impero Parteco]] {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categoria:Rommani antiche]] [[Categurìa:Munarche]] ccfpq5kgkkm21vjxsty6ok0bb3r4wba Marco Aurelio 0 27590 674516 634199 2026-10-04T14:43:47Z Ciaurlec 3406 674516 wikitext text/x-wiki [[File:MarcoAurelio.png|thumb|right|180px|Marco Aurelio.]] '''Cesare Marco Aurelio Antonino Augusto''' ([[Romma]], [[26 'e abbrile]] [[121]] – [[Vindobona]], [[17 'e màrzo]] [[180]]) è stato nu mperatore, filoseco e scrittore rommano. Quanno era guaglione, int&#39;'o [[138]], l'addottaje [[Antonino Pio]] 'o futuro zio sujo, ca s&#39;'o pigliaje a careco e 'o crescette. Fuje stu zio ca l'annummenaje erède a 'o [[prievolo]] mperiale. [[Categurìa:Romma]] [[Categurìa:Munarche]] a7548td6lntckqf7ohknu8i7vwvr88u 674531 674516 2026-10-04T14:48:51Z Ciaurlec 3406 674531 wikitext text/x-wiki [[File:MarcoAurelio.png|thumb|right|180px|Marco Aurelio.]] '''Cesare Marco Aurelio Antonino Augusto''' ([[Romma]], [[26 'e abbrile]] [[121]] – [[Vindobona]], [[17 'e màrzo]] [[180]]) è stato nu mperatore, filoseco e scrittore rommano. Quanno era guaglione, int&#39;'o [[138]], l'addottaje [[Antonino Pio]] 'o futuro zio sujo, ca s&#39;'o pigliaje a careco e 'o crescette. Fuje stu zio ca l'annummenaje erède a 'o [[prievolo]] mperiale. [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Munarche]] 4i44hs3xn9tbqo36pxk1fcm1s55gc4j 674555 674531 2026-10-04T15:09:02Z Ciaurlec 3406 674555 wikitext text/x-wiki [[File:MarcoAurelio.png|thumb|right|180px|Marco Aurelio.]] '''Cesare Marco Aurelio Antonino Augusto''' ([[Romma]], [[26 'e abbrile]] [[121]] – [[Vindobona]], [[17 'e màrzo]] [[180]]) è stato nu mperatore, filoseco e scrittore rommano. Quanno era guaglione, int&#39;'o [[138]], l'addottaje [[Antonino Pio]] 'o futuro zio sujo, ca s&#39;'o pigliaje a careco e 'o crescette. Fuje stu zio ca l'annummenaje erède a 'o [[prievolo]] mperiale. [[Categoria:Rommani antiche]] [[Categurìa:Munarche]] 08so6pxe491pjykhiuvzoan7aprbv3t Visigote 0 27615 674542 649989 2026-10-04T14:56:57Z Ciaurlec 3406 674542 wikitext text/x-wiki [[File:Eroberung roms 410.jpg|thumb|right]] 'E '''Visigote''' o '''Gote 'e l'ovest''', fujeno nu nzieme 'e tribu d'origgene goteca ca s'eveno spurtate int'&#39;a Dacia Rumena ([[Rumania]]). Stu populo se stendette pe tutt'&#39;a Europa primma d'&#39;a caduta de ll'[[Impero Rumano]] verz'&#39;o finale d'&#39;a [[Età antica]]. 'E Visigote trasettero int'&#39;a l'Impero Rumano, appassann'&#39;o [[Danubbio]], e se pigliajeno Adrianopule int'&#39;o 378 dC. Pe' tramente ca se pigliavano chesta cità se truvajeno 'o 'mperatore Valente e l'accidettero. Aropp'e sta mazzata se stendettero a int'&#39;e spartimiente de ll'Impero Rumano e int'&#39;o 410 dC pigliajeno Roma e l'assaccajeno pe' quatte juorne. 'E Visigote funnajeno int'&#39;a [[Spagna]] nu regno ca se mantenette a posto nfin a quanno arrivajeno ll'arabbe int'&#39;o 711. [[Categurìa:medioevo]] nibydszqf9o36z9w2z53a9z71mwd2jc Galerio 0 27635 674514 649918 2026-10-04T14:43:18Z Ciaurlec 3406 674514 wikitext text/x-wiki [[File:Romuliana Galerius head.jpg|thumb|right]] '''Gaio Galerio Valerio Massimiliano''' ([[Lengua latina|latine]]: ''Gaius Galerius Valerius Maximianus''; [[Serdica]], [[250]] circa – Serdica, [[5 'e majo]] [[311]]) fuje n' [[Impero Romano|imperatore romano]] dint'ô periodo d"a tetrarchia d"o [[305]] nzine alla morte soja. ==Biugrafia== Nascette int'à Dacia Ripensis, (è tiempe nueste è na parte d"a [[Bulgaria]]) vicine a cità e Serdica (ogge [[Sofia]], Bulgaria) attuorno o' [[250]]; nun nze cunosce 'o nomme d'o pate ca era nu contadine, ppe' tramente' a' mamma Romula pruveneva da li terre doppo 'o Danubbio. Int'à ggiuventù fuje nu pastore, pe chesta raggione doppo avette 'o soprannomme 'e Armentarius (d"o latine ''armentum'', "gregge de pecore"). Fuje comme surdato sotto a Aureliano e Probo, ma niente se sape ra carriera ca fece primme è addiventà putente. O' [[1 'e màrzo|primm'è màrzo]] [[293]] fuje nommenato Cesare dall'Augusto rignante Diocleziano, che ò 'ncarrecaje de la cura d'è pruvincie Illiriche; pè dà cchiù fforza e stregnere li rappuorte tra li dduje se cumbenaje lo spusarizzio tra Galerio e a' figlia 'e Diocleziano, Valeria, pè ffà chesto Galerio avett'abbandunà à primma mugliera. Dint'à ll'anno [[296]], quanno accumenciaje à uerra cu à Persia, ò mannajene d'ò Danubbiò all' Eufrate; a' primma campagna ca facette din'à chella uerra fernette cu na pesanta scunfitta dint'a' battaglia 'e Callinicum, e comm'à cunsiguenza [[Romma]] perdett'a' Mesopotamia. Piro, dint'ò [[297]], avanzanne pè lli muntagne 'e ll'[[Armenia]], riuscette dint'à na importanta vittoria a danno de llu rre sassanide Narsete, e cunquistaje nu ranno buttino cumprensive pure de l'harem è Narsete. Prufittanne de la situazione de vantaggie, se pigliaje à cìttà 'e Ctesifònte e int'ò [[298]] Narsete fuje custrette a' ffà à pace. 'A Mesopotamià rìturnaje sott' o' controllo rumano e allargannose 'ncopp'à auti terre a uriente ro' sciumme Tigri, s'arrivaje à massima grannezza de l'Imperio Rumano verzo l'est. Fuje cuntrarie a' [[religgione]] [[Crestianesemo|cristiana]] e forze pè currivo suojo s'avettene 'e pirsecuzzione c'accumminciajene c'ù l'editte ro' [[23 'e frevaro]] [[303]], juorno de li Terminalia, festa rumana d'ò siggnificate simboliche pecche rapprisintava o' rituorne ô paganesimo vuluto ra Galerio. 'E poste addò se nù'ncuntraveno 'e cristiane fujeno destrutte, ppe paura 'e viulenze e de' riunione segrete, 'e scritture fujeno appicciate, 'e cristiane fujeno turturate e nun putevano appellarse a nisciuno Judice p'è quassiasi causa che era cunraria a lloro. Dint'all'anne [[305]], quanne 'nce fuje l'abdicazzione ddè dduje Auguste: Diocleziano e Massimiano, se pigliaje o' titolo 'e Augusto, assieme à Costanzo Cloro e scegliette comm'à cesare e erede d'ò suojo disiggniato Massimino Daia, figlie ra' sora soja: datose ca 'ntramente era addiventate Cesare d"a parte occidentale Flavio Valerio Severo, nu' fidele seguace do suojo, se truvava dint'à la pusizzione d'addiventare l'unico padrone d'ò Munno Rumano alla morte 'e Costanzo. Pè mantene forte a pusizzione soja teneva comm'ospite à corte 'o figlie 'e Costanzo Cloro, Costantino. Dopp'à morte è Costanzo Cloro, l'ann'aroppe a Eboracum (York), l'esercete suojo nummmenaje Augusto ò figlie Custantine, ppe tramente' contemporaneamente 'o figlie 'e Massimiano, Massenzio se nummenaje da sulo Augusto 'n [[Italia]]. Doppo ca levajen'à mieze Flavio Severo e nu' tentativo juto à male 'e invadere l'Italia into [[307]], 'e dduje "Augusto", Diocleziano e Massimiano se ariunettere a Carnuntum int'ò [[308]] e cercareno 'e fà n'ata vota o' sistemo d"a "tetrarchia" annummenanno Licinio Augusto e Costantino Cesare ppe la parte occidentale, ma Costantino e Massimino Daia nun fujeno d'accordo pecchè nun vuleveno stare sotto a'lloro comme pusizzione. Fuje accussì che se truvajene a' stà quatte Augusto :Galerio e Massimino Daia int'â ll'[[Impero Rumano d'Oriente|Uriente]], Licinio dint'à Illirico e Costantino dint'à Gallia, [[Spagna]] e [[Franza]], ppe'ntramente' Massenzio restava, comm'à usurpatoro, dint'â ll'Italià e in [[Africa]]. 'O [[30 'e abbrile]] d"o [[311]] a Nicomedia se spannette l'Edìtte Generale 'e Tolleranza, a nomme de tre Auguste Galerio, Licinio e Costantino, ca' segnaje a' fine re' perzecuzzione contre 'e Cristiane. O' scrittore Lattanzio, ca' ripurtaje tutt'o scritte è l'editto, arrechiammaje l'imperatore ppa' cuntrarietà alla religgione cristiana. Dint'à ll'opera soja "De mortibus persecutorum" (48, 2-13) scrivette quale aveva essere o' destine ca vanne 'ncontre tutte chille ca fann'è perzecuzzione e descrivette 'a gangrena che pigliaje a' Galerio e che purtaje l'imperatore 'a mmorte seje juorne aropp' a' pubbricazione è l'editte. [[Categoria:Romma]] [[Categurìa:Munarche]] sf4isikm8c8mzk42v0jmj6bsvkujfk6 674527 674514 2026-10-04T14:48:21Z Ciaurlec 3406 674527 wikitext text/x-wiki [[File:Romuliana Galerius head.jpg|thumb|right]] '''Gaio Galerio Valerio Massimiliano''' ([[Lengua latina|latine]]: ''Gaius Galerius Valerius Maximianus''; [[Serdica]], [[250]] circa – Serdica, [[5 'e majo]] [[311]]) fuje n' [[Impero Romano|imperatore romano]] dint'ô periodo d"a tetrarchia d"o [[305]] nzine alla morte soja. ==Biugrafia== Nascette int'à Dacia Ripensis, (è tiempe nueste è na parte d"a [[Bulgaria]]) vicine a cità e Serdica (ogge [[Sofia]], Bulgaria) attuorno o' [[250]]; nun nze cunosce 'o nomme d'o pate ca era nu contadine, ppe' tramente' a' mamma Romula pruveneva da li terre doppo 'o Danubbio. Int'à ggiuventù fuje nu pastore, pe chesta raggione doppo avette 'o soprannomme 'e Armentarius (d"o latine ''armentum'', "gregge de pecore"). Fuje comme surdato sotto a Aureliano e Probo, ma niente se sape ra carriera ca fece primme è addiventà putente. O' [[1 'e màrzo|primm'è màrzo]] [[293]] fuje nommenato Cesare dall'Augusto rignante Diocleziano, che ò 'ncarrecaje de la cura d'è pruvincie Illiriche; pè dà cchiù fforza e stregnere li rappuorte tra li dduje se cumbenaje lo spusarizzio tra Galerio e a' figlia 'e Diocleziano, Valeria, pè ffà chesto Galerio avett'abbandunà à primma mugliera. Dint'à ll'anno [[296]], quanno accumenciaje à uerra cu à Persia, ò mannajene d'ò Danubbiò all' Eufrate; a' primma campagna ca facette din'à chella uerra fernette cu na pesanta scunfitta dint'a' battaglia 'e Callinicum, e comm'à cunsiguenza [[Romma]] perdett'a' Mesopotamia. Piro, dint'ò [[297]], avanzanne pè lli muntagne 'e ll'[[Armenia]], riuscette dint'à na importanta vittoria a danno de llu rre sassanide Narsete, e cunquistaje nu ranno buttino cumprensive pure de l'harem è Narsete. Prufittanne de la situazione de vantaggie, se pigliaje à cìttà 'e Ctesifònte e int'ò [[298]] Narsete fuje custrette a' ffà à pace. 'A Mesopotamià rìturnaje sott' o' controllo rumano e allargannose 'ncopp'à auti terre a uriente ro' sciumme Tigri, s'arrivaje à massima grannezza de l'Imperio Rumano verzo l'est. Fuje cuntrarie a' [[religgione]] [[Crestianesemo|cristiana]] e forze pè currivo suojo s'avettene 'e pirsecuzzione c'accumminciajene c'ù l'editte ro' [[23 'e frevaro]] [[303]], juorno de li Terminalia, festa rumana d'ò siggnificate simboliche pecche rapprisintava o' rituorne ô paganesimo vuluto ra Galerio. 'E poste addò se nù'ncuntraveno 'e cristiane fujeno destrutte, ppe paura 'e viulenze e de' riunione segrete, 'e scritture fujeno appicciate, 'e cristiane fujeno turturate e nun putevano appellarse a nisciuno Judice p'è quassiasi causa che era cunraria a lloro. Dint'all'anne [[305]], quanne 'nce fuje l'abdicazzione ddè dduje Auguste: Diocleziano e Massimiano, se pigliaje o' titolo 'e Augusto, assieme à Costanzo Cloro e scegliette comm'à cesare e erede d'ò suojo disiggniato Massimino Daia, figlie ra' sora soja: datose ca 'ntramente era addiventate Cesare d"a parte occidentale Flavio Valerio Severo, nu' fidele seguace do suojo, se truvava dint'à la pusizzione d'addiventare l'unico padrone d'ò Munno Rumano alla morte 'e Costanzo. Pè mantene forte a pusizzione soja teneva comm'ospite à corte 'o figlie 'e Costanzo Cloro, Costantino. Dopp'à morte è Costanzo Cloro, l'ann'aroppe a Eboracum (York), l'esercete suojo nummmenaje Augusto ò figlie Custantine, ppe tramente' contemporaneamente 'o figlie 'e Massimiano, Massenzio se nummenaje da sulo Augusto 'n [[Italia]]. Doppo ca levajen'à mieze Flavio Severo e nu' tentativo juto à male 'e invadere l'Italia into [[307]], 'e dduje "Augusto", Diocleziano e Massimiano se ariunettere a Carnuntum int'ò [[308]] e cercareno 'e fà n'ata vota o' sistemo d"a "tetrarchia" annummenanno Licinio Augusto e Costantino Cesare ppe la parte occidentale, ma Costantino e Massimino Daia nun fujeno d'accordo pecchè nun vuleveno stare sotto a'lloro comme pusizzione. Fuje accussì che se truvajene a' stà quatte Augusto :Galerio e Massimino Daia int'â ll'[[Impero Rumano d'Oriente|Uriente]], Licinio dint'à Illirico e Costantino dint'à Gallia, [[Spagna]] e [[Franza]], ppe'ntramente' Massenzio restava, comm'à usurpatoro, dint'â ll'Italià e in [[Africa]]. 'O [[30 'e abbrile]] d"o [[311]] a Nicomedia se spannette l'Edìtte Generale 'e Tolleranza, a nomme de tre Auguste Galerio, Licinio e Costantino, ca' segnaje a' fine re' perzecuzzione contre 'e Cristiane. O' scrittore Lattanzio, ca' ripurtaje tutt'o scritte è l'editto, arrechiammaje l'imperatore ppa' cuntrarietà alla religgione cristiana. Dint'à ll'opera soja "De mortibus persecutorum" (48, 2-13) scrivette quale aveva essere o' destine ca vanne 'ncontre tutte chille ca fann'è perzecuzzione e descrivette 'a gangrena che pigliaje a' Galerio e che purtaje l'imperatore 'a mmorte seje juorne aropp' a' pubbricazione è l'editte. [[Categoria:Romma antica]] [[Categurìa:Munarche]] jen9mwcqpbi4u71xxt921xk4de8j6ip 674552 674527 2026-10-04T15:08:30Z Ciaurlec 3406 674552 wikitext text/x-wiki [[File:Romuliana Galerius head.jpg|thumb|right]] '''Gaio Galerio Valerio Massimiliano''' ([[Lengua latina|latine]]: ''Gaius Galerius Valerius Maximianus''; [[Serdica]], [[250]] circa – Serdica, [[5 'e majo]] [[311]]) fuje n' [[Impero Romano|imperatore romano]] dint'ô periodo d"a tetrarchia d"o [[305]] nzine alla morte soja. ==Biugrafia== Nascette int'à Dacia Ripensis, (è tiempe nueste è na parte d"a [[Bulgaria]]) vicine a cità e Serdica (ogge [[Sofia]], Bulgaria) attuorno o' [[250]]; nun nze cunosce 'o nomme d'o pate ca era nu contadine, ppe' tramente' a' mamma Romula pruveneva da li terre doppo 'o Danubbio. Int'à ggiuventù fuje nu pastore, pe chesta raggione doppo avette 'o soprannomme 'e Armentarius (d"o latine ''armentum'', "gregge de pecore"). Fuje comme surdato sotto a Aureliano e Probo, ma niente se sape ra carriera ca fece primme è addiventà putente. O' [[1 'e màrzo|primm'è màrzo]] [[293]] fuje nommenato Cesare dall'Augusto rignante Diocleziano, che ò 'ncarrecaje de la cura d'è pruvincie Illiriche; pè dà cchiù fforza e stregnere li rappuorte tra li dduje se cumbenaje lo spusarizzio tra Galerio e a' figlia 'e Diocleziano, Valeria, pè ffà chesto Galerio avett'abbandunà à primma mugliera. Dint'à ll'anno [[296]], quanno accumenciaje à uerra cu à Persia, ò mannajene d'ò Danubbiò all' Eufrate; a' primma campagna ca facette din'à chella uerra fernette cu na pesanta scunfitta dint'a' battaglia 'e Callinicum, e comm'à cunsiguenza [[Romma]] perdett'a' Mesopotamia. Piro, dint'ò [[297]], avanzanne pè lli muntagne 'e ll'[[Armenia]], riuscette dint'à na importanta vittoria a danno de llu rre sassanide Narsete, e cunquistaje nu ranno buttino cumprensive pure de l'harem è Narsete. Prufittanne de la situazione de vantaggie, se pigliaje à cìttà 'e Ctesifònte e int'ò [[298]] Narsete fuje custrette a' ffà à pace. 'A Mesopotamià rìturnaje sott' o' controllo rumano e allargannose 'ncopp'à auti terre a uriente ro' sciumme Tigri, s'arrivaje à massima grannezza de l'Imperio Rumano verzo l'est. Fuje cuntrarie a' [[religgione]] [[Crestianesemo|cristiana]] e forze pè currivo suojo s'avettene 'e pirsecuzzione c'accumminciajene c'ù l'editte ro' [[23 'e frevaro]] [[303]], juorno de li Terminalia, festa rumana d'ò siggnificate simboliche pecche rapprisintava o' rituorne ô paganesimo vuluto ra Galerio. 'E poste addò se nù'ncuntraveno 'e cristiane fujeno destrutte, ppe paura 'e viulenze e de' riunione segrete, 'e scritture fujeno appicciate, 'e cristiane fujeno turturate e nun putevano appellarse a nisciuno Judice p'è quassiasi causa che era cunraria a lloro. Dint'all'anne [[305]], quanne 'nce fuje l'abdicazzione ddè dduje Auguste: Diocleziano e Massimiano, se pigliaje o' titolo 'e Augusto, assieme à Costanzo Cloro e scegliette comm'à cesare e erede d'ò suojo disiggniato Massimino Daia, figlie ra' sora soja: datose ca 'ntramente era addiventate Cesare d"a parte occidentale Flavio Valerio Severo, nu' fidele seguace do suojo, se truvava dint'à la pusizzione d'addiventare l'unico padrone d'ò Munno Rumano alla morte 'e Costanzo. Pè mantene forte a pusizzione soja teneva comm'ospite à corte 'o figlie 'e Costanzo Cloro, Costantino. Dopp'à morte è Costanzo Cloro, l'ann'aroppe a Eboracum (York), l'esercete suojo nummmenaje Augusto ò figlie Custantine, ppe tramente' contemporaneamente 'o figlie 'e Massimiano, Massenzio se nummenaje da sulo Augusto 'n [[Italia]]. Doppo ca levajen'à mieze Flavio Severo e nu' tentativo juto à male 'e invadere l'Italia into [[307]], 'e dduje "Augusto", Diocleziano e Massimiano se ariunettere a Carnuntum int'ò [[308]] e cercareno 'e fà n'ata vota o' sistemo d"a "tetrarchia" annummenanno Licinio Augusto e Costantino Cesare ppe la parte occidentale, ma Costantino e Massimino Daia nun fujeno d'accordo pecchè nun vuleveno stare sotto a'lloro comme pusizzione. Fuje accussì che se truvajene a' stà quatte Augusto :Galerio e Massimino Daia int'â ll'[[Impero Rumano d'Oriente|Uriente]], Licinio dint'à Illirico e Costantino dint'à Gallia, [[Spagna]] e [[Franza]], ppe'ntramente' Massenzio restava, comm'à usurpatoro, dint'â ll'Italià e in [[Africa]]. 'O [[30 'e abbrile]] d"o [[311]] a Nicomedia se spannette l'Edìtte Generale 'e Tolleranza, a nomme de tre Auguste Galerio, Licinio e Costantino, ca' segnaje a' fine re' perzecuzzione contre 'e Cristiane. O' scrittore Lattanzio, ca' ripurtaje tutt'o scritte è l'editto, arrechiammaje l'imperatore ppa' cuntrarietà alla religgione cristiana. Dint'à ll'opera soja "De mortibus persecutorum" (48, 2-13) scrivette quale aveva essere o' destine ca vanne 'ncontre tutte chille ca fann'è perzecuzzione e descrivette 'a gangrena che pigliaje a' Galerio e che purtaje l'imperatore 'a mmorte seje juorne aropp' a' pubbricazione è l'editte. [[Categoria:Rommani antiche]] [[Categurìa:Munarche]] 0n581b190g8khdtzlqk8i9hrri1amlp Onorio 0 27637 674517 626397 2026-10-04T14:43:53Z Ciaurlec 3406 674517 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Valens Honorius Musei Capitolini MC494.jpg|thumb|right|300px|'Nu busto 'e Onorio]] '''Flavio Onorio''' ([[Custantenobbule]], [[9 'e settembre]] [[384]] – [[Ravenna]], [[15 'e aùsto]] [[423]]) fuje o' primmo imperatore rumano ddo sul Impero d"Occidente, dda morte ddo pate [[Teodosio]] e' (395) a' propria. Già dint'ô [[393]] ricevette o' titulo e' augusto. Durante o' sujo regno, o' frate maggiore, Arcadie, resse l"Impero d"Oriente. [[Categoria:Romma]] [[Categurìa:Munarche]] o9r0ofpwtof84xgvi0e3zgovz6947we 674532 674517 2026-10-04T14:48:56Z Ciaurlec 3406 674532 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Valens Honorius Musei Capitolini MC494.jpg|thumb|right|300px|'Nu busto 'e Onorio]] '''Flavio Onorio''' ([[Custantenobbule]], [[9 'e settembre]] [[384]] – [[Ravenna]], [[15 'e aùsto]] [[423]]) fuje o' primmo imperatore rumano ddo sul Impero d"Occidente, dda morte ddo pate [[Teodosio]] e' (395) a' propria. Già dint'ô [[393]] ricevette o' titulo e' augusto. Durante o' sujo regno, o' frate maggiore, Arcadie, resse l"Impero d"Oriente. [[Categoria:Romma antica]] [[Categurìa:Munarche]] ad0vk7z2bbuy8k80j0v09r6crextwtv 674548 674532 2026-10-04T15:06:54Z Ciaurlec 3406 spostata su una categoria più specifica 674548 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Valens Honorius Musei Capitolini MC494.jpg|thumb|right|300px|'Nu busto 'e Onorio]] '''Flavio Onorio''' ([[Custantenobbule]], [[9 'e settembre]] [[384]] – [[Ravenna]], [[15 'e aùsto]] [[423]]) fuje o' primmo imperatore rumano ddo sul Impero d"Occidente, dda morte ddo pate [[Teodosio]] e' (395) a' propria. Già dint'ô [[393]] ricevette o' titulo e' augusto. Durante o' sujo regno, o' frate maggiore, Arcadie, resse l"Impero d"Oriente. [[Categoria:Rommani antiche]] [[Categurìa:Munarche]] 8f0rvn1owb2ekcfn888exek1myudtr0 Pannonia 0 27646 674522 673709 2026-10-04T14:46:38Z Ciaurlec 3406 674522 wikitext text/x-wiki [[Image:Pannonia01.png|thumb|300px]] [[Immagine:Pannonia popolazioni png.png|thumb|right|300px|'E populazzione [[illiri]]che 'e [[celti]]che d"a Pannonia primma dda conquista rumana dint'ô [[I seculo AC]]]] 'A '''Pannonia''' fuje n'antica [[reggione storica|reggione]] cumprisa tra e' [[Sciummo|sciumme]] [[Danubbio]] e [[Sava]], cca cummprinniva a' parte occidentale 'e ll"attuale [[Ungaria]], o' [[Burgenland]] ogge [[Ländèr austriaci|Land austriaco]], fin' a [[Vienna]], a' parte nord d"a [[Croazia]] e parte d"a [[Slovenia]]. 'O [[toponimo]] ''Pannonià'', 'e chiara origgine [[Illiria|illirica]], se rìfà a' radice [[indoeuropea]] ''pen'', cca significa "palude", acquitrine" ('e riferimente 'e zone paludose tra Danubbio e Sava, a' cosirritta [[pianura pannonica]]). == Jonte 'a fore == * {{en}} [http://www.1911encyclopedia.org/Pannonia Pannonia] * [http://www.storia-riferimenti.org/archeologia/europa/pannonià.htm Pannonia rumana] [[Categurìa:Romma antica]] p101ymzh6g9yimafpfyn8kt4uo3oy7l Charlie Chaplin 0 56921 674491 674210 2026-10-04T14:12:54Z Ciaurlec 3406 spostata su una categoria più specifica 674491 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Charlie Chaplin.jpg|thumb|Charlie Chaplin int&#39;'o perzunaggio 'e Charlot dint'ô 1915.]] '''Charlie Chaplin''' ([[16 'e abbrile]] [[1889]] - [[25 'e dicembre]] [[1977]]) fuje n'attore e riggista ngrese. Se dice ca fuje 'o cchiù canusciuto attore 'e cinema 'e cummedia d&#39;'a primma metà d&#39;'o seculo XX.<ref name="King">[http://articles.latimes.com/2010/oct/20/entertainment/la-et-classic-hollywood-20101020 King, Susan: Hollywood Classico: Repiglianno 'e ggioie 'e Chaplin. New York Times. 20 ottobre 'e 2010. Cuntrullato 'o 15 'e màrzo 'e 2014.]</ref> 'O perzunaggio standard suojo, 'e na cumicità drammateca, fuje ''[[Charlot (perzunaggio)|Charlot]]'', 'o pezzente, cu [[cappiello a bommetta]], [[bastone]] e [[mustacce]]. Stu pezzente era secutato 'e tutte 'e mmale ca cumparevano annanz'a isso pe' circustanza o malasciorta, ma po' nfin'a quanno venceva na situazziona, 'o faceva pe' bbia 'e ll'onestità. == Biografia == Nascette a [[Londra]] 'e pariente puvverielle, ca nun 'o putevano mantenè. Tanno, a nu cierto mumento e pe' putè campà, 'e ppariente nchiudettero Charles e 'o frate suojo Sidney int'a nu culleggio pe ll'urfanielle. 'O pate murette quanno Charlie teneva dudece anne e 'a mamma, cu na malatia mentale, fuje misa ncoppa ll'ospedale 'e [[Croydon]], addò murette int&#39;'o [[1928]] Int&#39;'o [[1906]] trasette int&#39;'a cumpagnia tiatrale 'e [[Fred Karno]], addò rummanette nfin'ô [[1913]], quanno pe' tramente ca faceva nu giro ammericano cu sta cumpagnia ricevette n'offerta migliore pe' faticà int'a lle [[State Aunite]].<ref name="King"/> Int'a sta cumpagnia 'e triato, chiammata 'a Keystone 'e [[Mack Sennett]], faceva 'a parte d&#39;'o mbriaco, e chiano chiano se facette cchiù annummenata d'isso, e accumminciaje a ffà spisso 'o perzunaggio 'e ''Charlot''. 'O mese 'e jennaro 'e 1914, 'a Keyston accumminciaje a girà 'o primmo ''curto'' suojo, ''Making a Living'', addò Charles cumpareva già, facenno unu d&#39;'e perzunagge, pe' primma vota annanz&#39;'e cammere 'o 14 'e jennaro 'e 1914.<ref name="King"/> Int&#39;'o [[1915]] facette finarmente 'o primmo film comme riggista pe' bbia e ll'[[Essanay]] e int&#39;'o [[1918]], c&#39;'a [[First National]], addeventaje pruduttore d'isso stesso. Int&#39;'o [[1921]] giraje 'o primmo film luongo, chiammato ''[['O Nennello]]''. Int'a chist'anno, 'e cuntrarie suoje cchiù forte erano [[Buster Keaton]] e [[Harold Lloyd]]. C&#39;'o passo d&#39;'o tiempo, facette sempe film cchiù e cchiù luonghe comme ''[['A freva 'e ll'oro]]'' ([[1925]]), ''[['O circo]]'' ([[1928]]) e 'o capolavoro ''[[Luce d&#39;'a città]]''; quanno accumminciaje 'o cinema sonoro, chello nun cagnaje, e nfin'ô [[1940]] facette sempe 'e film mute. ''[['O granne dittatore]]'' fuje 'o primmo film suojo cu ll'audio e voce, addò facette e criticaje 'o perzunaggio d'[[Adolf Hitler]]. Po' facette ''[[Monsieur Vedoux]]'' ([[1947]]) ca generaje nnove discussione; int&#39;'o [[1952]], facette 'o ''Canto d&#39;'o cigno'': ''[[Luce d&#39;'a ribbalta]]''. Pe tramente ca steva int'a ll'Ammereca, fuje dichiarato communista, e fuje pecchesto ca turnaje int'a ll'Europa. Int&#39;'o [[1972]] però, vencette n'[[Oscar (premmio)|Oscar]] d'anore â carriera soja. Ll'urdemo film ca facette fuje ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' d&#39;'o [[1966]]. Murette a [[Vevey]], [[Sguizzera]] int&#39;'o [[1977]] == Filmografìa == === Curtometragge === * ''[[Vita 'e cane]]'' * ''[[Charlot surdato]]'' * ''[[Charlot int&#39;'a campagna]]'' * ''[[Na jurnata 'e vacanza]]'' * ''[[Charlot e 'a màschera 'e fierro]]'' * ''[['O pellerino]]'' === Luongometragge === * ''[['O Nennello]]'' * ''[['A femmena 'e Parigge]]'' - sulo riggista * ''[['A freva 'e ll'oro]]'' * ''[['O circo]]'' * ''[[Luce d&#39;'a città]]'' * ''[[Tiempe muderne]]'' * ''[['O granne dittatore]]'' * ''[[Monsieur Vedoux]]'' * ''[[Luce 'e ribalta]]'' (1952) * ''[[Nu re a Nova Jorca]]'' * ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' - sulo riggista == Jonte 'e fore == * [http://imdb.com/name/nm0000122 Scheda inta l'Internet Movie Database] == Nutarelle == <references/> [[Categurìa:Atture britannece]] [[Categurìa:Reggiste]] [[Categurìa:Britannece]] tbck6kgrj5s5ijlgx1j5x5yoagol78n 674495 674491 2026-10-04T14:14:55Z Ciaurlec 3406 spostata su una categoria più specifica 674495 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Charlie Chaplin.jpg|thumb|Charlie Chaplin int&#39;'o perzunaggio 'e Charlot dint'ô 1915.]] '''Charlie Chaplin''' ([[16 'e abbrile]] [[1889]] - [[25 'e dicembre]] [[1977]]) fuje n'attore e riggista ngrese. Se dice ca fuje 'o cchiù canusciuto attore 'e cinema 'e cummedia d&#39;'a primma metà d&#39;'o seculo XX.<ref name="King">[http://articles.latimes.com/2010/oct/20/entertainment/la-et-classic-hollywood-20101020 King, Susan: Hollywood Classico: Repiglianno 'e ggioie 'e Chaplin. New York Times. 20 ottobre 'e 2010. Cuntrullato 'o 15 'e màrzo 'e 2014.]</ref> 'O perzunaggio standard suojo, 'e na cumicità drammateca, fuje ''[[Charlot (perzunaggio)|Charlot]]'', 'o pezzente, cu [[cappiello a bommetta]], [[bastone]] e [[mustacce]]. Stu pezzente era secutato 'e tutte 'e mmale ca cumparevano annanz'a isso pe' circustanza o malasciorta, ma po' nfin'a quanno venceva na situazziona, 'o faceva pe' bbia 'e ll'onestità. == Biografia == Nascette a [[Londra]] 'e pariente puvverielle, ca nun 'o putevano mantenè. Tanno, a nu cierto mumento e pe' putè campà, 'e ppariente nchiudettero Charles e 'o frate suojo Sidney int'a nu culleggio pe ll'urfanielle. 'O pate murette quanno Charlie teneva dudece anne e 'a mamma, cu na malatia mentale, fuje misa ncoppa ll'ospedale 'e [[Croydon]], addò murette int&#39;'o [[1928]] Int&#39;'o [[1906]] trasette int&#39;'a cumpagnia tiatrale 'e [[Fred Karno]], addò rummanette nfin'ô [[1913]], quanno pe' tramente ca faceva nu giro ammericano cu sta cumpagnia ricevette n'offerta migliore pe' faticà int'a lle [[State Aunite]].<ref name="King"/> Int'a sta cumpagnia 'e triato, chiammata 'a Keystone 'e [[Mack Sennett]], faceva 'a parte d&#39;'o mbriaco, e chiano chiano se facette cchiù annummenata d'isso, e accumminciaje a ffà spisso 'o perzunaggio 'e ''Charlot''. 'O mese 'e jennaro 'e 1914, 'a Keyston accumminciaje a girà 'o primmo ''curto'' suojo, ''Making a Living'', addò Charles cumpareva già, facenno unu d&#39;'e perzunagge, pe' primma vota annanz&#39;'e cammere 'o 14 'e jennaro 'e 1914.<ref name="King"/> Int&#39;'o [[1915]] facette finarmente 'o primmo film comme riggista pe' bbia e ll'[[Essanay]] e int&#39;'o [[1918]], c&#39;'a [[First National]], addeventaje pruduttore d'isso stesso. Int&#39;'o [[1921]] giraje 'o primmo film luongo, chiammato ''[['O Nennello]]''. Int'a chist'anno, 'e cuntrarie suoje cchiù forte erano [[Buster Keaton]] e [[Harold Lloyd]]. C&#39;'o passo d&#39;'o tiempo, facette sempe film cchiù e cchiù luonghe comme ''[['A freva 'e ll'oro]]'' ([[1925]]), ''[['O circo]]'' ([[1928]]) e 'o capolavoro ''[[Luce d&#39;'a città]]''; quanno accumminciaje 'o cinema sonoro, chello nun cagnaje, e nfin'ô [[1940]] facette sempe 'e film mute. ''[['O granne dittatore]]'' fuje 'o primmo film suojo cu ll'audio e voce, addò facette e criticaje 'o perzunaggio d'[[Adolf Hitler]]. Po' facette ''[[Monsieur Vedoux]]'' ([[1947]]) ca generaje nnove discussione; int&#39;'o [[1952]], facette 'o ''Canto d&#39;'o cigno'': ''[[Luce d&#39;'a ribbalta]]''. Pe tramente ca steva int'a ll'Ammereca, fuje dichiarato communista, e fuje pecchesto ca turnaje int'a ll'Europa. Int&#39;'o [[1972]] però, vencette n'[[Oscar (premmio)|Oscar]] d'anore â carriera soja. Ll'urdemo film ca facette fuje ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' d&#39;'o [[1966]]. Murette a [[Vevey]], [[Sguizzera]] int&#39;'o [[1977]] == Filmografìa == === Curtometragge === * ''[[Vita 'e cane]]'' * ''[[Charlot surdato]]'' * ''[[Charlot int&#39;'a campagna]]'' * ''[[Na jurnata 'e vacanza]]'' * ''[[Charlot e 'a màschera 'e fierro]]'' * ''[['O pellerino]]'' === Luongometragge === * ''[['O Nennello]]'' * ''[['A femmena 'e Parigge]]'' - sulo riggista * ''[['A freva 'e ll'oro]]'' * ''[['O circo]]'' * ''[[Luce d&#39;'a città]]'' * ''[[Tiempe muderne]]'' * ''[['O granne dittatore]]'' * ''[[Monsieur Vedoux]]'' * ''[[Luce 'e ribalta]]'' (1952) * ''[[Nu re a Nova Jorca]]'' * ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' - sulo riggista == Jonte 'e fore == * [http://imdb.com/name/nm0000122 Scheda inta l'Internet Movie Database] == Nutarelle == <references/> [[Categurìa:Atture britannece]] [[Categurìa:Reggiste britannece]] [[Categurìa:Britannece]] liee225sflxgmoenrwulhcdg042mraa 674497 674495 2026-10-04T14:15:37Z Ciaurlec 3406 674497 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Charlie Chaplin.jpg|thumb|Charlie Chaplin int&#39;'o perzunaggio 'e Charlot dint'ô 1915.]] '''Charlie Chaplin''' ([[16 'e abbrile]] [[1889]] - [[25 'e dicembre]] [[1977]]) fuje n'attore e riggista ngrese. Se dice ca fuje 'o cchiù canusciuto attore 'e cinema 'e cummedia d&#39;'a primma metà d&#39;'o seculo XX.<ref name="King">[http://articles.latimes.com/2010/oct/20/entertainment/la-et-classic-hollywood-20101020 King, Susan: Hollywood Classico: Repiglianno 'e ggioie 'e Chaplin. New York Times. 20 ottobre 'e 2010. Cuntrullato 'o 15 'e màrzo 'e 2014.]</ref> 'O perzunaggio standard suojo, 'e na cumicità drammateca, fuje ''[[Charlot (perzunaggio)|Charlot]]'', 'o pezzente, cu [[cappiello a bommetta]], [[bastone]] e [[mustacce]]. Stu pezzente era secutato 'e tutte 'e mmale ca cumparevano annanz'a isso pe' circustanza o malasciorta, ma po' nfin'a quanno venceva na situazziona, 'o faceva pe' bbia 'e ll'onestità. == Biografia == Nascette a [[Londra]] 'e pariente puvverielle, ca nun 'o putevano mantenè. Tanno, a nu cierto mumento e pe' putè campà, 'e ppariente nchiudettero Charles e 'o frate suojo Sidney int'a nu culleggio pe ll'urfanielle. 'O pate murette quanno Charlie teneva dudece anne e 'a mamma, cu na malatia mentale, fuje misa ncoppa ll'ospedale 'e [[Croydon]], addò murette int&#39;'o [[1928]] Int&#39;'o [[1906]] trasette int&#39;'a cumpagnia tiatrale 'e [[Fred Karno]], addò rummanette nfin'ô [[1913]], quanno pe' tramente ca faceva nu giro ammericano cu sta cumpagnia ricevette n'offerta migliore pe' faticà int'a lle [[State Aunite]].<ref name="King"/> Int'a sta cumpagnia 'e triato, chiammata 'a Keystone 'e [[Mack Sennett]], faceva 'a parte d&#39;'o mbriaco, e chiano chiano se facette cchiù annummenata d'isso, e accumminciaje a ffà spisso 'o perzunaggio 'e ''Charlot''. 'O mese 'e jennaro 'e 1914, 'a Keyston accumminciaje a girà 'o primmo ''curto'' suojo, ''Making a Living'', addò Charles cumpareva già, facenno unu d&#39;'e perzunagge, pe' primma vota annanz&#39;'e cammere 'o 14 'e jennaro 'e 1914.<ref name="King"/> Int&#39;'o [[1915]] facette finarmente 'o primmo film comme riggista pe' bbia e ll'[[Essanay]] e int&#39;'o [[1918]], c&#39;'a [[First National]], addeventaje pruduttore d'isso stesso. Int&#39;'o [[1921]] giraje 'o primmo film luongo, chiammato ''[['O Nennello]]''. Int'a chist'anno, 'e cuntrarie suoje cchiù forte erano [[Buster Keaton]] e [[Harold Lloyd]]. C&#39;'o passo d&#39;'o tiempo, facette sempe film cchiù e cchiù luonghe comme ''[['A freva 'e ll'oro]]'' ([[1925]]), ''[['O circo]]'' ([[1928]]) e 'o capolavoro ''[[Luce d&#39;'a città]]''; quanno accumminciaje 'o cinema sonoro, chello nun cagnaje, e nfin'ô [[1940]] facette sempe 'e film mute. ''[['O granne dittatore]]'' fuje 'o primmo film suojo cu ll'audio e voce, addò facette e criticaje 'o perzunaggio d'[[Adolf Hitler]]. Po' facette ''[[Monsieur Vedoux]]'' ([[1947]]) ca generaje nnove discussione; int&#39;'o [[1952]], facette 'o ''Canto d&#39;'o cigno'': ''[[Luce d&#39;'a ribbalta]]''. Pe tramente ca steva int'a ll'Ammereca, fuje dichiarato communista, e fuje pecchesto ca turnaje int'a ll'Europa. Int&#39;'o [[1972]] però, vencette n'[[Oscar (premmio)|Oscar]] d'anore â carriera soja. Ll'urdemo film ca facette fuje ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' d&#39;'o [[1966]]. Murette a [[Vevey]], [[Sguizzera]] int&#39;'o [[1977]] == Filmografìa == === Curtometragge === * ''[[Vita 'e cane]]'' * ''[[Charlot surdato]]'' * ''[[Charlot int&#39;'a campagna]]'' * ''[[Na jurnata 'e vacanza]]'' * ''[[Charlot e 'a màschera 'e fierro]]'' * ''[['O pellerino]]'' === Luongometragge === * ''[['O Nennello]]'' * ''[['A femmena 'e Parigge]]'' - sulo riggista * ''[['A freva 'e ll'oro]]'' * ''[['O circo]]'' * ''[[Luce d&#39;'a città]]'' * ''[[Tiempe muderne]]'' * ''[['O granne dittatore]]'' * ''[[Monsieur Vedoux]]'' * ''[[Luce 'e ribalta]]'' (1952) * ''[[Nu re a Nova Jorca]]'' * ''[['A cuntessa 'e Hong Kong]]'' - sulo riggista == Jonte 'e fore == * [http://imdb.com/name/nm0000122 Scheda inta l'Internet Movie Database] == Nutarelle == <references/> [[Categurìa:Atture britannece]] [[Categurìa:Reggiste britannece]] fu5ajd7z78k7ro4vhnjfhnn4b0x6jdp Francesco Mario Pagano 0 59283 674481 663128 2026-10-04T14:06:55Z Ciaurlec 3406 674481 wikitext text/x-wiki [[File:Mario Pagano.jpg|170px|miniatura|Francesco Mario Pagano]] [[File:Mariopagano.jpg|thumb|A statua 'e Mario Pagano a Brienza (PZ)]] '''Francesco Mario Pagano''' ([[Brienza]], [[8 'e dicembre]] [[1748]] - [[Napule]], [[29 'e ottovre]], [[1799]]) fuje nu giurista e filosefo taliano. Isso è ritenùt ra moltì 'o fondatorè d{{v}}a scola napulitana d{{v}}o diritto ed è soprannummenato "Platone 'e Napule". Sturiette legge e fuje prufessore 'e etica (1770) e poi 'e diritto criminale (1785). Ao 1799 fuje annummenato membro d{{v}}a Repubbreca Napulitana. Dint'a 'stu periodo isso facette 'a ''Legge Feudale'' e 'a ''Custituzziona d{{v}}a Repubbreca'', ma 'e soje rifòrme rummanettero bluccate a causa d{{v}}a ristaurazzione borbonica. Caruta 'a Repubbreca Napulitana, Pagano fuje cundannato a morte ind 'a [[Piazza d{{v}}o Mercato]] a Napule. == Ati pruggette == {{Interprogetto}} [[Categurìa:Giuriste taliane]] [[Categurìa:Filosefe taliane]] [[Categurìa:Napulitane]] 2fox6s4h6286ve4yvnaguhf0l5dc14u 674482 674481 2026-10-04T14:08:10Z Ciaurlec 3406 aggiunta una categoria più specifica 674482 wikitext text/x-wiki [[File:Mario Pagano.jpg|170px|miniatura|Francesco Mario Pagano]] [[File:Mariopagano.jpg|thumb|A statua 'e Mario Pagano a Brienza (PZ)]] '''Francesco Mario Pagano''' ([[Brienza]], [[8 'e dicembre]] [[1748]] - [[Napule]], [[29 'e ottovre]], [[1799]]) fuje nu giurista e filosefo taliano. Isso è ritenùt ra moltì 'o fondatorè d{{v}}a scola napulitana d{{v}}o diritto ed è soprannummenato "Platone 'e Napule". Sturiette legge e fuje prufessore 'e etica (1770) e poi 'e diritto criminale (1785). Ao 1799 fuje annummenato membro d{{v}}a Repubbreca Napulitana. Dint'a 'stu periodo isso facette 'a ''Legge Feudale'' e 'a ''Custituzziona d{{v}}a Repubbreca'', ma 'e soje rifòrme rummanettero bluccate a causa d{{v}}a ristaurazzione borbonica. Caruta 'a Repubbreca Napulitana, Pagano fuje cundannato a morte ind 'a [[Piazza d{{v}}o Mercato]] a Napule. == Ati pruggette == {{Interprogetto}} [[Categurìa:Giuriste taliane]] [[Categurìa:Filosefe taliane]] [[Categurìa:Filosefe napulitane]] irrqh2bhwzf7pgjighdtplhddy3ueg4 Terra 'e Lavoro 0 59614 674543 632723 2026-10-04T14:58:25Z Ciaurlec 3406 674543 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[File:Terra di Lavoro nel '700.jpg|thumb|450px|'A Terra 'e Lavoro into [[XVIII seculo]]]] 'A '''Terra 'e Lavoro''' (ppe [[Lengua latina|latino]] ''Liburia'') è na [[reggione]] [[Storia|storico]]-[[Giugrafia|giugrafica]] 'e ll'[[Italia meridiunale]]. Faceva parte dda [[Campania]] e fuje divisa dint'ô [[1927]] da [[Benito Mussolini|Mussolini]] dint'ê reggione 'e [[Lazzio]], [[Mulise]] e [[Campania]]. [[Categurìa:Regno 'e Napule]] [[Categurìa:Territore]] tdxpt65dbza55lwcxaaitt6o8w38nec San Giorgio 0 59640 674566 649077 2026-10-04T15:14:57Z Ciaurlec 3406 674566 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[File:Saint George - Carlo Crivelli.jpg|thumb]] '''San Giorgio''' ([[Cappadocia]], 275-285 c. – [[Nicomedia]], [[23 'e abbrile]] [[303]]) è stato nu santo [[Grecia antica|grieco antico]]. [[Categurìa:Sante|Giorgio]] [[Categoria:Rommani antiche]] 1me5hamrdti4st1htdkxaxgnuen7f3n Grecia antica 0 59643 674500 673699 2026-10-04T14:27:18Z Ciaurlec 3406 spsostata su una categoria più specifica 674500 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:Grèce antique.jpg|thumb|right|400px|'A Grecia antica, 700 o 600 [[a.C.]]]] 'A '''Grecia antica''' è 'o termine ca se ausa ppe discrive 'a parte d' 'o [[munno]] ca parlava 'o grieco antico dint'ê secule ca venivano primma 'e ll'[[Impero Rumano]]. Cumprenneva' a [[Grecia]], [[Cipro]], 'e custe Egee d' 'a [[Turchia]], 'a [[Sicilia]] e 'o sud 'e ll'[[Italia]] cuntinentale, ed 'e cculonie grieche dint'ê custe 'e ll'[[Albania]], d"a [[Bulgaria]], d"o [[Naggitto]], d"a [[Libbia]], d"a [[Rumania]], d"a [[Spagna]] ed 'e ll'[[Ucraina]]. Fuje inizziato ufficialmente dint'ô [[776 AC]] cu 'a [[Juoche Olimpiche antiche|primma Olimpiade]] e se sciolse dint'ô [[323 AC]] cu 'a muorte 'e [[Alessandro Magno]]. [[Fiùra:GR-acropolis-parthenon.jpg|thumb|left|300px|'O [[Partenone]] ncopp'â [[Atene]]]] ==Vvoce currelate== * [[Magna Grecia]] [[Categurìa:Grecia antica| ]] rpt3x2afqmkgizzuzxe3pbvecbifxqx Acropoli 'e Atene 0 59886 674503 673694 2026-10-04T14:29:05Z Ciaurlec 3406 674503 wikitext text/x-wiki {{UNESCO |tipoBene = patrimmonio |nomme = Acropoli 'e Atene |nommeNgrese = Acropolis, Athens |immagine = Athens Acropolis.jpg |anno = 1987 |tipologia = Culturale |criterio = (i) (ii) (iii) (iv) (vi) |pericolo = Nun 'n pricolo |link = 404}} '''L'Acropoli 'e Atene''' è 'a cchiù granne [[acropole]] [[Grecia|grieca]]. È 'na rocca cca se tene a 156 metre ncopp'ô liviello d"o mare e ncopp'â cità 'e [[Atene]]. Ll'[[UNESCO]] ha ritto ll'Acropoli [[patrimmonio 'e ll'umanità]] dint'ô [[1987]]. == Storia == Fuje 'na furtezza d"a [[Grecia antica]] ddo [[VII seculo AC]] nfi ô [[VI seculo AC]]. [[Categurìa:Patrimmone 'e ll'umanità]] [[Categurìa:Grecia]] [[Categurìa:Grecia antica]] 15tj6jp0c1ne0hewglgfhjrn3caz8ov Partenone 0 59888 674506 674334 2026-10-04T14:30:39Z Ciaurlec 3406 674506 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|right|300px|'O Partenone]] ''''O Partenone''' (ppe [[Grieco antico|grieco antico]] Παρθενών, ''Parthenṓn'', [[Lengua grieca|grieco moderno]] Παρθενώνας, ''Parthenṓnas'') è nu [[tempio]] [[Grecia|grieco]] 'e [[urdeno dorico]] ppe 'a dea [[Atena]], cca se tene ncopp'â l'[[Acropoli 'e Atene]]. È 'o tempio cchiù famuse 'e tutte 'a [[Grecia antica]] e nu d"e cchiù famuse d"o [[munno]]. Fuje costruito ddo [[449 AC]] ô [[438 AC]] 'e [[Ictinos]]. 'O nomme sujo vene d"a [[statua]] 'e [[Atena Parthénos]] cca éva dint'ô Partenone. [[Categurìa:Grecia]] [[Categurìa:Grecia antica]] [[Categurìa:architettura]] grpac6bxfv2kvcnf2alvq82lr9v9n8g Impero Bizantino 0 60066 674535 673683 2026-10-04T14:49:40Z Ciaurlec 3406 674535 wikitext text/x-wiki [[File:Byzantine imperial flag, 14th century according to portolan charts.png|thumb|right|250px|Bannera 'e ll'Impero Bizantino]] '''Impero Bizantino''' è 'o nomme cu 'o quale 'e studiose muderne 'ndicano l''''Impero Rumano d'Oriente''' ('e [[cultura]] e [[Lengua (idioma)|lengua]] prevalentemente [[lengua grieca|grieca]]), separatose d"a parte occidentale ('e cultura e lengua prevalentemente [[lengua latina|latina]]) doppo 'a muorte 'e [[Teodosio I]] int'ô [[395]]. Nun c'è accordo fra 'e storice ncopp'â data int'â quale se dovrebbe cessare 'e utilizzà 'o termene "rumano" ppe càgnarlo cu chillo "bizantino". 'E diverse 'mpustazzione storiografiche cundizzionano anche 'a diverzità 'e opinione dint'â determinazzione d"a datazzione: 'o [[476]] (caduta 'e ll'uredmo imperatore d'Occidente [[Ruommolo Augusto]]), ma anche 'o [[395]] (muorte 'e Teodosio I), 'o [[330]] (funnazione 'e Nova Romma, ppe latino Nova Roma, ppe grieco Νέα Ῥώμη, Nea Rome, da parte 'e [[Costantino I]]; 'a cità nova 'e Costantino e zzoè 'a Nea Rome cca Costantino dotò artefecialmente 'e sette colle eva na copia fedele e nostalgica d"a Romma imperiale, mentre se coinciò a parla 'e Impero d'Oriente d"o [[364]]), 'o [[565]] (muorte 'e [[Giustiniano I]] e ddo sogno d"a ''[[Restauratio imperii]]''). [[File:Justinian555AD.png|thumb|left|300px|'O territorio cchiù esteso 'e ll'Impero]] {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Imperi]] 6y2n522ejo2natui2i8hw9qpjzi9qqu 674539 674535 2026-10-04T14:55:30Z Ciaurlec 3406 674539 wikitext text/x-wiki [[File:Byzantine imperial flag, 14th century according to portolan charts.png|thumb|right|250px|Bannera 'e ll'Impero Bizantino]] '''Impero Bizantino''' è 'o nomme cu 'o quale 'e studiose muderne 'ndicano l''''Impero Rumano d'Oriente''' ('e [[cultura]] e [[Lengua (idioma)|lengua]] prevalentemente [[lengua grieca|grieca]]), separatose d"a parte occidentale ('e cultura e lengua prevalentemente [[lengua latina|latina]]) doppo 'a muorte 'e [[Teodosio I]] int'ô [[395]]. Nun c'è accordo fra 'e storice ncopp'â data int'â quale se dovrebbe cessare 'e utilizzà 'o termene "rumano" ppe càgnarlo cu chillo "bizantino". 'E diverse 'mpustazzione storiografiche cundizzionano anche 'a diverzità 'e opinione dint'â determinazzione d"a datazzione: 'o [[476]] (caduta 'e ll'uredmo imperatore d'Occidente [[Ruommolo Augusto]]), ma anche 'o [[395]] (muorte 'e Teodosio I), 'o [[330]] (funnazione 'e Nova Romma, ppe latino Nova Roma, ppe grieco Νέα Ῥώμη, Nea Rome, da parte 'e [[Costantino I]]; 'a cità nova 'e Costantino e zzoè 'a Nea Rome cca Costantino dotò artefecialmente 'e sette colle eva na copia fedele e nostalgica d"a Romma imperiale, mentre se coinciò a parla 'e Impero d'Oriente d"o [[364]]), 'o [[565]] (muorte 'e [[Giustiniano I]] e ddo sogno d"a ''[[Restauratio imperii]]''). [[File:Justinian555AD.png|thumb|left|300px|'O territorio cchiù esteso 'e ll'Impero]] {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categurìa:Imperi]] [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Storia]] cnbuyocl5vlkrf35o59n5olcaz6sim7 674540 674539 2026-10-04T14:55:51Z Ciaurlec 3406 674540 wikitext text/x-wiki [[File:Byzantine imperial flag, 14th century according to portolan charts.png|thumb|right|250px|Bannera 'e ll'Impero Bizantino]] '''Impero Bizantino''' è 'o nomme cu 'o quale 'e studiose muderne 'ndicano l''''Impero Rumano d'Oriente''' ('e [[cultura]] e [[Lengua (idioma)|lengua]] prevalentemente [[lengua grieca|grieca]]), separatose d"a parte occidentale ('e cultura e lengua prevalentemente [[lengua latina|latina]]) doppo 'a muorte 'e [[Teodosio I]] int'ô [[395]]. Nun c'è accordo fra 'e storice ncopp'â data int'â quale se dovrebbe cessare 'e utilizzà 'o termene "rumano" ppe càgnarlo cu chillo "bizantino". 'E diverse 'mpustazzione storiografiche cundizzionano anche 'a diverzità 'e opinione dint'â determinazzione d"a datazzione: 'o [[476]] (caduta 'e ll'uredmo imperatore d'Occidente [[Ruommolo Augusto]]), ma anche 'o [[395]] (muorte 'e Teodosio I), 'o [[330]] (funnazione 'e Nova Romma, ppe latino Nova Roma, ppe grieco Νέα Ῥώμη, Nea Rome, da parte 'e [[Costantino I]]; 'a cità nova 'e Costantino e zzoè 'a Nea Rome cca Costantino dotò artefecialmente 'e sette colle eva na copia fedele e nostalgica d"a Romma imperiale, mentre se coinciò a parla 'e Impero d'Oriente d"o [[364]]), 'o [[565]] (muorte 'e [[Giustiniano I]] e ddo sogno d"a ''[[Restauratio imperii]]''). [[File:Justinian555AD.png|thumb|left|300px|'O territorio cchiù esteso 'e ll'Impero]] {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categurìa:Imperi]] [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Medioevo]] g003q0mupyo2ufvcrnavbubo13n3g3b Bisanzio 0 60073 674545 629361 2026-10-04T15:02:20Z Ciaurlec 3406 674545 wikitext text/x-wiki [[File:1784 Bocage Map of The Bosphorus and the City of Byzantium - Istanbul - Constantinople - Geographicus - Bosphorus-white-1793.jpg|thumb|right|300px|Mappa 'e Bisanzio]] '''Bisanzio''' ([[Lengua grieca|grieco]]: Βυζάντιον, ''Byzàntion'', [[lengua latina|latino]]: ''Byzantium'') è 'o cchiù antico nomme 'e 'a cità 'e [[Istanbul]] 'e ogge, ncopp'ê rive d"o [[Bosforo]], maggior centro urbano d"a [[Turchia]]. 'O nomme Bisanzio fuje 'n particulare tenuto d"a cità int'ô periodo [[Grecia antica|grieco]]-[[Romma antica|rumano]], sino 'a rifunnazione d"a cità ad opera 'e ll'imperatore rumano [[Costantino]] cu 'o nomme 'e [[Custantenobbule|Nova Romma-Custantenobbule]]. 'O nomme fuje utilizzato anche ppe 'ndica 'a cità 'e ll'[[Impero Rumano d'Oriente]] dde inizze d"o [[Medioevo]] sino 'a [[caruta 'e Custantenobbule]]. Se truovava int'ê presse d"o [[cuorno d'Oro]], 'e frunte poi a [[Calcedonia]]. {{Purtale|Storia}} [[Categurìa:Storia antica]] [[Categurìa:Medioevo]] [[Categurìa:Turchia]] mu96vlyhmdddeg4j9firfjle8u6vtw5 San Cipriano 0 60145 674561 673843 2026-10-04T15:13:48Z Ciaurlec 3406 674561 wikitext text/x-wiki [[File:Stcyprian.jpg|thumb|right|300px|San Cipriano]] {{quote |Nun può avè Dio ppe pate chi nun tene 'a Chiesa ppe mamma |Tascio Cecilio Cipriano, ''[[De catholicae Ecclesiae unitate]]'', c. 6 |''Habere iam non potest Deum patrem qui Ecclesiam non habet matrem'' |lingua=la }} '''Tascio Cecilio Cipriano''' (ppe [[Lengua latina|latino]]: ''Thaschus Caecilius Cyprianus''; [[Cartagene]], [[210]] – [[Sesti]], [[14 'e settembre]] [[258]]) fuje nu vescovo e scritture [[Impero Rumano|rumano]], vescovo 'e Cartagene e martire, vennerato conme santo e Padre d"a Chiesa dalla Chiesa cattolica. [[Categurìa:Sante|Cipriano]] [[Categoria:Rommani antiche]] n9iea8y63jrf5mweyy0n1151rilrzve Arcagnelo Raffaele 0 60512 674570 648021 2026-10-04T15:17:31Z Ciaurlec 3406 674570 wikitext text/x-wiki '''Raffaele''' è nu d' 'e tre [[arcagnelo|arcagnele]] d' 'a [[Bibbia]]. Ô Abbraismo e ô [[Crestianesemo]] ne fanno oggetto 'e venerazzione, 'nvece pe ll'[[Islam]] nun è zittato int'o [[Corano]]. 'O nomme Raffaele vene d'ô modo a dicere "Ra-fa-El" ca vô dicere "Dio guarisce". Ll'arcagnelo Raffaele è 'o prutettore 'e ll'educature, spuose e nnammurate. 'Int'ô calannario liturgeco crestiano se festeggia 'o [[29 'e settembre]] cu ll'[[san Gabriele Arcagnelo|Arcagnelo Gabriele]] e ll'[[San Michele Arcagnelo|Arcagnelo Michele]]. [[Categoria:Sante|Raffaele]] [[Categurìa:Mitologgia]] oqft1f682l3kdzttefqbvsfoulw8npn Scave archeologgece 'e Pumpeje 0 60538 674538 674338 2026-10-04T14:54:43Z Ciaurlec 3406 674538 wikitext text/x-wiki {{Sitio archeologgeco |Nomme = Scave archeologgece 'e Pumpeje |Fiùra = Via dell'Abbondanza 1.JPG |LarghezzaImmagine = |Didascalia = Via dell'Abbondanza |Civiltà = |Utilizzo = |Stile = |Epoca = <!-- Localizzazione --> |Stato = ITA |Suddivisione1 = |Suddivisione2 = |Suddivisione3 = [[Pumpeje]] |Altitudine = 30 <!-- Dimensioni --> |Superficie = 44 [[ettaro|ettare]] |Autezza = |Larghezza = |Volume = |Nclinazione = <!-- Scavi --> |Data_scoperta = |Date_scave = |Organizzazione_scave = |Archeologgo = <!-- Amministrazione --> |Parte 'e = |Ente = Soprintendenza Speciale per i Beni Archeologici di Pompei, Ercolano e Stabia |Responsabile = Gabriel Zuchtriegel |Visitabile = |Sito_web = http://www.pompeiisites.org/ <!-- Coordinate --> |LatGradi=40 |LatPrimi=45 |LatSecondi=4 |LatNS=N |LongGradi=14 |LongPrimi=29 |LongSecondi=24 |LongEW=E }} {{UNESCO |tipoBene = patrimmonio |nomme = Aree archeologgece 'e Pumpeje, <br>Ercolano e Torre Annunziata |nommeNgrese = Archaeological Areas of Pompei,<br> Herculaneum and Torre Annunziata |immagine = Via dell'Abbondanza 1.JPG |anno = 1997 |tipologia = Culturale |criterio = (III)(IV)(V) |pericolo = |link = 829 |linkMappa = }} 'E '''scave archeologgece 'e Pumpeje''' hanno restituito 'e reste 'e ll'antica cità 'e [[Pumpeje]], presso 'a [[cullina]] 'e Civita, atterrata sotto na cultre 'e [[cennere]] e [[Lapillo|lapille]] durante l'eruzzione d"o [[Vesuvio]] d"o [[79]], cu [[Ercolano]], [[Stabiae]] e [[Oplontis]]<ref name="Tufo 9">{{Cita|Sergio Rinaldi Tufo|p.9|Sergio Rinaldi Tufo}}.</ref>. 'E [[Scavo (archeologgia)|scave]], hanno cummenciate ppe voglia 'e [[Carlo III 'e Spagna|Carlo III 'e Burbone]], song na d"e migliore testimunnianze d"a [[Storia rumana|vita rumana]]<ref>{{Cita|Stefano Giuntoli|p.7|Stefano Giuntoli}}.</ref>, nunché 'a [[cità]] meglio cunservata 'e ll'epoca; 'a maggior parte d"e reperte recuperate è ogge cunservata ô [[museo archeologgeco nazziunale 'e Napule]] e 'n piccerilla quantità dint'ô ll'[[Antiquarium 'e Pumpeje]]<ref name="Pagina 12">{{Cita|Stefano Giuntoli|p.12|Stefano Giuntoli}}.</ref>. 'O sito 'e Pumpeje, cca dint'ô [[Anne 2000|primmo decennio]] d"o [[XXI seculo|novo millennio]] è stato visitato custantemente 'e cchiù 'e dduje milione 'e perzone all'[[anno]]<ref>{{cita web|url=http://www.pompeiisites.org/Sezione.jsp?titolo=Dati+Visitatori&idSezione=9|titolo=Date visitature|accesso=25 'e jennaro 2014}}</ref>, è risultato essere dint'ô [[2010]] 'o secunno [[sitio archeologgeco]] [[italia]]no ppe nummero 'e visitature. Dint'ô [[1997]], ppe sottolineà l'mpurtanza, 'e ruvine, gestite ogge d"a ''Soprintendenza Speciale per i Beni Archeologici di Napoli e Pompei'', cu a chilla 'e [[Scave archeologgece 'e Ercolano|Ercolano]] e [[Scave archeologgece 'e Oplonti|Oplonti]], song trasute a fà parte d"a lista d"e [[Patrimmonio 'e ll'umanità|patrimmone 'e ll'umanità]] 'e ll'[[UNESCO]]<ref name="UNESCO">{{cita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/829|titolo=Scheda 'e ll'UNESCO|accesso=25 'e jennaro 2014}}</ref>. [[Fiùra:Historical map of excavations in Pompeii.jpg|thumb|center|300px|Evoluzzione d"e scave ncopp'ô sito 'e Pumpeje {{legenda|●|primme tracce 'e scave}} {{legenda|#DAD3FF|1748-1798}} {{legenda|#FCE6FD|1806-1815}} {{legenda|#FFD979|1815-1860}} {{legenda|#7365F0|1860-1878}} {{legenda|#6BE180|1879-1923}} {{legenda|#F3AF8A|1924-1961}} {{legenda|#BAC52B|1962-1983}} {{legenda|#1A3256|1983-ogge}}]] == Bibbliografia == * {{cita libro|Stefano Giuntoli|Stefano Giuntoli, ''Pompei'', Firenze, Casa Editrice Bonechi, 1995. ISBN 88-7009-453-7}} * {{cita libro|Sergio Rinaldi Tufo|Sergio Rinaldi Tufo, ''Pompei. La vita quotidiana'', Milano, Giunti Editore, 2003. ISBN 88-09-02860-0}} == Nutarelle == <references/> {{Purtale|Campania|Storia}} [[Categurìa:Romma antica]] [[Categurìa:Patrimmone 'e ll'umanità]] [[Categurìa:Pruvincia 'e Napule]] 0nytu81eecw6ykn60b3axnh1hgsi8g6 Plinio 'o Viecchio 0 60696 674572 673857 2026-10-04T15:18:28Z Ciaurlec 3406 674572 wikitext text/x-wiki [[File:Plinyelder.jpg|thumb|Plinio 'o Viecchio]] '''Plinio 'o Viecchio''' ([[Lengua latina|latino]] ''Gaius Plinius Secundus''), nato a ''Novum Comum'' (ogge [[Como]]) dint'ô [[23|23 d.C.]] e muorto a [[Stabia]] 'o [[25 'e aùsto]] [[79|79 d.C.]], fuje nu scrittore [[Impero Rumano|rumano]]. Eva proprio d"o stile sujo 'e descrivere 'e ccose d"o vivo, e è ppe nuje nu vero crunista 'e ll'epoca. Muore 'nfatte tra 'e esalazziune zulfuree 'e ll'eruzzione [[Vurcano|vurcaneca]] d"o [[Vesuvio]] ca distrusse Stabia, [[Ercolano]] e [[Pumpeje]], mentre circava 'e usservà 'o fenomeno vurcaneco 'e cchiù vicino. Ppe chisto vienne ricanusciuto comme primmo vurcanologo d"a storia. 'N onore sujo viene ausato 'o termene 'e [[eruzzione pliniana]] ppe definire na forte eruzzione esplusiva, simile a chilla d"o Vesuvio dint'â chilla perse 'a vita. 'A ''Naturalis historia'', ca cunta 37 volume, è 'a sula fateca 'e Plinio 'o Viecchio ca se sia cunservata. Chist'opera fuje 'o testo 'e riferimiento 'n materia 'e canuscienze scientifeche e tecniche ppe tutto 'o Rinascimiento. Plinio ve ha 'nfatte registrato tutto 'o sapé 'e ll'epoca suja ncopp'â argumiente murde diverse, chille 'e [[Scienzie d''a natura|scienzie naturale]], l'[[astronumia]], l'[[antropologgia]], 'a [[psicologgia]] e 'a [[metallurggia]]. [[Categurìa:Scritture]] [[Categoria:Rommani antiche]] ptfcj699s4ecrgh35vdnqi0lef9fzqu Alessandro Magno 0 60927 674504 674108 2026-10-04T14:29:14Z Ciaurlec 3406 674504 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:BattleofIssus333BC-mosaic-detail1.jpg|thumb|280px|right|Alessandro dint'â [[battaglia 'e Isso]] ([[Museo Archeologgeco Nazziunale 'e Napule]])]] '''Alessandro Magno''', ('n [[Lengua grieca antica|grieco antico]] Μέγας Ἀλέξανδρος, trasletturato 'n Mégas Alexandros), aufficialmente '''Alessandro III''' ('n grieco antico Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών, trasletturato 'n Aléxandros trίtos ho Makedόn; [[Pella]], [[ecatombeone]] - 20 o 21 'e luglio [[356 AC]] – [[Babilonia]], [[targelione]] - 10 o 11 'e giúgno [[323 AC]]) fuje rre 'e Macedonia a partì d"o [[336 AC]], doppo ô pate [[Filippo II 'e Macedonia|Filippo II]]. È cunusciuto pure commo Alessandro 'o Granne, Alessandro 'o Cunquistatore o Alessandro 'o Macedone. 'O termene "magno" vene d"o [[Lengua latina|llatino]] ''magnus'' ca segnifeca "granne", ca 'n grieco antico se traduce cu 'o termene ''mégas''. È cunsiderato unu d"e chiù celebre cunquistature e strateghe d"a [[storia]]. {{Purtale|Storia}} [[Categurìa:Munarche]] [[Categurìa:Grecia antica]] [[Categurìa:Grecia]] cb4kepqcan18owg0utq2epqj1nzp4oe 674510 674504 2026-10-04T14:34:06Z Ciaurlec 3406 674510 wikitext text/x-wiki [[Fiùra:BattleofIssus333BC-mosaic-detail1.jpg|thumb|280px|right|Alessandro dint'â [[battaglia 'e Isso]] ([[Museo Archeologgeco Nazziunale 'e Napule]])]] '''Alessandro Magno''', ('n [[Lengua grieca antica|grieco antico]] Μέγας Ἀλέξανδρος, trasletturato 'n Mégas Alexandros), aufficialmente '''Alessandro III''' ('n grieco antico Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών, trasletturato 'n Aléxandros trίtos ho Makedόn; [[Pella]], [[ecatombeone]] - 20 o 21 'e luglio [[356 AC]] – [[Babilonia]], [[targelione]] - 10 o 11 'e giúgno [[323 AC]]) fuje rre 'e Macedonia a partì d"o [[336 AC]], doppo ô pate [[Filippo II 'e Macedonia|Filippo II]]. È cunusciuto pure commo Alessandro 'o Granne, Alessandro 'o Cunquistatore o Alessandro 'o Macedone. 'O termene "magno" vene d"o [[Lengua latina|llatino]] ''magnus'' ca segnifeca "granne", ca 'n grieco antico se traduce cu 'o termene ''mégas''. È cunsiderato unu d"e chiù celebre cunquistature e strateghe d"a [[storia]]. {{Purtale|Storia}} [[Categurìa:Munarche]] [[Categurìa:Greche antiche]] fgad4s7wv1nks9ifrbt079afukl50uy Giuvanne Martino Buonocòre 0 61906 674508 658001 2026-10-04T14:32:47Z Ciaurlec 3406 674508 wikitext text/x-wiki {{Variante|LAZ}} '''Giuanne Martine Buonocòre''' ([[Napule|Nápule]], 1680 - [[Napule|Nápule]], 1765) fott ne ngegnère, architétt é addebbatore napuletane. [[Categurìa:Architette napulitane]] [[Categurìa:Ngignere taliane]] cec226pern1d57s2xmr9r1gayixe50v Eurípede 0 61948 674513 674331 2026-10-04T14:35:57Z Ciaurlec 3406 674513 wikitext text/x-wiki {{Variante|LAZ}} [[File:Euripide.jpg|thumb|200px|Eurípede]] '''Eurípede''' (pe [[lengua greca antica|grèche]], ''Εὐριπίδης''; pe [[lengua latina|latine]], ''Euripides'') ([[Atène]], 485 p.C. – [[Pélla]], 407-406 p.C.) fòtt ne drammaturgh e la [[Grecia antica|Grècia andica]]. È cunzederate, nziém'a [[Èschele]] é [[Sòfecle]], une e gl cchiù ruoss puète tràggece de l'andechetà. [[Categurìa:Greche antiche]] [[Categurìa:Scritture]] eaj66jm02lp0dird479lvm55mguk77u Berardine Elvino 0 61976 674477 658310 2026-10-04T14:03:17Z Ciaurlec 3406 674477 wikitext text/x-wiki {{Variante|LAZ}} '''Berardine o Bernardine Elvino''', chiamate pure Tindináteche ([[Aluite]], 20 maje 1504 – [[Roma]], 11 lugle 1548), è štate vèscheve cattòleche de [[Tursi|Turse]]-[[Lagonegro|Lahunivre]] (na vòta ''Tursi-Anglona'') é teseriére pendeficie. [[Categurìa:Religgiose]] [[Categurìa:napulitane]] pno2sp2fuv9fmcr1kahhvwdjzvys9e8 Geštezierate 0 62526 674544 657567 2026-10-04T14:59:01Z Ciaurlec 3406 674544 wikitext text/x-wiki {{Variante|LAZ}} [[File:Province Due Sicilie 1454.jpg|thumb|Previnge napeletane (cundenènd) é vall seceliane a gl 1454]] Gl tèrmene '''geštezierate''' nzegnava a l’èpeca [[Hohenstaufen|svèva]] é [[Angiò|angeina]] ogn deštritt ammeneštrative pe comm éva spartute gl [[Regno 'e Sicilia|Rrégn e Secilia]], ghevernate da ne fenzienarie de nòmmena mberiale, gl [[gešteziére (fenzienarie)|gešteziére]], ch’arrappresendava la peteštà riale a gleviégl prevengiale. == Geštezierate decretate da Fedriche II == L'únnece deštréttera štabbelite da [[Fedriche II de Svèvia|Fedriche II]] a gl mèse d’aušt de gl [[1231]] ([[Cheštetuzione de Mélf]]), fúrene criate n’tiémb deviérz; allescì, presèmbie, gl [[Geštezierate d'Abbruzz]] (''Justitiaratus Aprutii'') fòtt abbiate sule a gl 1233 é la sède fòtt méssa a [[Sulmona]]. A secunna d'addó ze truóvene puonn èss spartute accuscì: * '''a) Penenzelare''' *# [[Geštezierate d'Abbruzz|Abbruzz]] *# [[Geštezierate de Lecania|Lecania]] *# [[Calabbria Ultra|Calabbria]] *# [[Capetanata]] *# [[Prengepate é Tèrra Benevendana]] *# [[Tèrra e Bare (terretòrie štòreche)|Tèrra e Bare]] *# [[Tèrra de Lavòre]] é [[Cundade e Melise]] *# [[Tèrra d'Otránde]] *# [[Calabbria Citra|Vall de Crate é Tèrra Gerdana]] * '''b) Nzulare''' *:M’base andó corr gl sciume [[Salz]]: *# [[Secilia peddeqquà e gl Salz]] *# [[Secilia peddellà e gl Salz]]. == Geštezierate nemmenate da Carl d'Angiò == [[File:03-Regno Napoli di qua dal Faro.jpg|thumb|Gl rrégn e Nápele]] Gl 5 ottobr [[1273]] [[Carl I d'Angiò]] apprevètt che gl [[deplòma d’Alife]] la spartènza de gl [[Abbruzz]], cunzederate ne deštritt truopp ruoss pe èss ammeneštrate buone é defennute, trevènnese gl cape cchiù a nòrd de gl rrégn. Ze penzètt megl a passà ngim’a ne chembine naterale, gl sciume [[Atèrn]], štabbelènn a [[nord|nòrd]] gl geštezierate d'Abbruzz ''ulteriore'' (''Ultra flumine Piscaria'') é a [[sud]]d gl geštezierate d'Abbruzz ''citeriore'' (''Citra flumine Piscaria''). A gl [[1282]] che la [[uèrra e gl Vèspr]], abbiata dòpp a la rebbellione seceliana ([[Viéspr seceliane]]) é fenita dòpp ann che la [[pace de Cataviddotta]] (31 aušt [[1302]]), gl angeine perdiérn la part nzulare de gl rrégn (la capetale fòtt scasata da [[Palèrm]] a [[Nápele]]) é, pecciò, pure gl du deštritt seceliane. A gl ann dòpp sía gl [[Prengepate é Tèrra Benevendana|Prengepate]] sía la [[Calavria|Calabbria]] fúrene appedù spartute a du geštezieriate deffrènd (une ''Ulteriore'' é gl ate ''Citeriore'' pe ognune), addeprènn sèmb comm chembine gl sciume, il [[Séle]] (Silarus) a gl prime, é gl [[Nete]] (Naethus) a la seconda. == La fine de gl seštèma de gl geštezierate == ‘N’èpeca aragunése, gl [[geštiziére (fenzienarie)|geštiziére]] fúrene scagnate da ate fenzienare riale é, a gl stéss tiémb, le deštréttera terreteriale de gl [[Regno 'e Napule|Rrégn e Nápele]] fúrene chiamate, mmòde cchiù sémblece, [[Spartènza ammeneštrativa de gl Rrégn de Nápele|preving]]. == Vuce asseciate == * [[Carl I d'Angiò]] * [[Fedriche II de Svèvia]] * [[Regno 'e Napule|Rrégn e Nápele]] * [[Regno 'e Sicilia|Rrégn e Secilia]] * [[Viéspr seceliane]] [[Categurìa:Pruvince napuletane]] [[Categurìa:Regno 'e Sicilia]] [[Categurìa:Regno 'e Napule]] ta03n6fg5x375kpb1m09dy85apouqfe Andy Serkis 0 62546 674494 674212 2026-10-04T14:14:02Z Ciaurlec 3406 674494 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Fiùra:Andy Serkis March 2015.jpg|thumb|Andy Serkis 'o [[29 'e màrzo]], [[2015]]]] '''Andrew Clement''' "'''Andy'''" '''Serkis''' ([[Ruislip]], [[Middlesex]]; [[10 'e abbrile]], [[1964]]) è n'attore e reggista. {{DEFAULTSORT:Serkis, Andy}} [[Categurìa:Atture britannece]] [[Categurìa:Reggiste]] [[Categurìa:Britannece]] 8p2rjzrnmr9ugzgoi63cdk84bnw1fwv 674499 674494 2026-10-04T14:16:21Z Ciaurlec 3406 674499 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Fiùra:Andy Serkis March 2015.jpg|thumb|Andy Serkis 'o [[29 'e màrzo]], [[2015]]]] '''Andrew Clement''' "'''Andy'''" '''Serkis''' ([[Ruislip]], [[Middlesex]]; [[10 'e abbrile]], [[1964]]) è n'attore e reggista. {{DEFAULTSORT:Serkis, Andy}} [[Categurìa:Atture britannece]] [[Categurìa:Reggiste britannece]] 45xo23wg7tmrr0ft967lw3l5ozf1aw3 Ian McShane 0 62570 674493 674211 2026-10-04T14:13:51Z Ciaurlec 3406 674493 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Fiùra:McShaneTamLinRio311022 (1 of 21) (52470810951) (cropped).jpg|thumb|Ian McShane 'o [[31 'e ottovre]], [[2022]]]] '''Ian David McShane''' ([[Blackburn]], [[Lancashire]]; [[29 'e settembre]], [[1942]]) è n'attore e reggista. {{DEFAULTSORT:McShane, Ian}} [[Categurìa:Atture britannece]] [[Categurìa:Reggiste]] [[Categurìa:Britannece]] lw9ynugamwve8w16rq997yehhrt9f5f 674498 674493 2026-10-04T14:16:07Z Ciaurlec 3406 674498 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Fiùra:McShaneTamLinRio311022 (1 of 21) (52470810951) (cropped).jpg|thumb|Ian McShane 'o [[31 'e ottovre]], [[2022]]]] '''Ian David McShane''' ([[Blackburn]], [[Lancashire]]; [[29 'e settembre]], [[1942]]) è n'attore e reggista. {{DEFAULTSORT:McShane, Ian}} [[Categurìa:Atture britannece]] [[Categurìa:Reggiste britannece]] 6r9xz20nenxj3cz55wvhvvh2ce3jtw2 San Giuseppe Moscati 0 62614 674568 673855 2026-10-04T15:16:23Z Ciaurlec 3406 674568 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[File:San Giuseppe Moscati.jpg|thumb|right|210px|San Giuseppe Moscati]] '''Giuseppe Moscati''', ([[Beneviento]], [[25 'e luglio]] [[1880]] - [[Napule]] [[12 'e abbrile]] [[1927]]),<ref>Antonio Tripodoro, Giuseppe Moscati: il medico dei poveri, Edizioni Paoline, 2004 - ISBN 88-315-2713-4</ref> fuje nu miedeco venerato comme [[santo]] d&#39;&#39;a [[Chiesia cattoleca]]. È atterrato a Napule 'nda cchiesia d'o Giesù Nuovo. 'O juorno 'e festa sujo è 'o [[12 'e abbrile]].<ref>Beatrice Immediata, Giuseppe Moscati un uomo un medico un santo, Paoline Editoriale Libri, 2008 - ISBN 88-315-3421-1</ref>; <ref>Ercolano Marini Il prof. Giuseppe Moscati della Regia Università di Napoli, F. Giannini e Figli, Napoli 1930 pag.11</ref> == Gallaria == <gallery> File:Benevento, Palazzo Rotondi Andreotti Leo, casa natale Giuseppe Moscati.jpg|A casa natale 'e san Giuseppe Moscati, a Beneviento File:San Giuseppe Moscati Giovane.jpg|San Giuseppe Moscati guaglione. File:St Giuseppe Moscati grave.JPG|'A tomba 'e Giuseppe Moscati </gallery> == Nutarelle == <references/> == Jonte 'a fore == * [http://www.moscati.it/ Sito ufficiale 'e San Giuseppe Moscati] [[Categoria:Sante|Moscati, Giuseppe]] [[Categurìa:Taliane]] nyn96toyvcp95q99pkgx1jqfjf31bgq Regno 'e Romma 0 64486 674523 673712 2026-10-04T14:46:48Z Ciaurlec 3406 674523 wikitext text/x-wiki {{Stato storico |nommeCorrente=Regno 'e Romma |evento inizziale=Funnazzione 'e Romma |guvierno=Munarchia assuluta |lengua=[[Lengua latina|Latino]], [[Lengua etrusca|Etrusco]], [[Lengua sabbina|Sabbino]] |periodo massima espansione=[[VI seculo AC]] |urdemo capo 'e stato=Tarquinio 'o Supierbo |primmo capo 'e stato=Ruommolo |stato attuale=Italia|stato 'e doppo=Repubbreca rumana |stato 'e primma=Primme 'nzediamiente latine |religgiune preminente=Religgione etrusca, religgione sabbina |religgione 'e stato=Religgione rumana |superficie massima=fino a 10.000 kmq |evento finale=Cacciata d' 'e rre |fine=[[509 AC]] |nommeCumpreto=Regno 'e Romma |inizzio=[[753 AC]] |area giugrafeca=Latium Vetus |titulo cape 'e stato=Re 'e Romma |elenco cape 'e stato=[[Re 'e Romma|lista]] |forma 'e stato=Regno |capitaleAbetanteAnno=[[550 AC]] |capitaleAbetante=14.000 ca. |capitale prencepale=[[Romma antica|Romma]] |lengua ufficiale=Latino|linkBannera=Capitoline_Wolf_of_Roman_Kingdom.svg |paggenaBannera=Lupa capitulina |nommeUfficiale=ROMA |linkLocalizzazione=Platner_-_Ancient_Rome_city_growth.jpg }} 'O '''Regno 'e Romma''' (in latino ''REGNVM ROMANVM'', o semprecemente ''ROMA'') fuje <nowiki>'o primmo stato furmato d''</nowiki>a civiletà latina. Funnato, siconno 'a tradizzione, 'a [[Ruommolo]] (ca sempe siconno <nowiki>'a stessa fuje pure 'o funnatore d''a cità '</nowiki>e [[Romma]]) 'o [[21 'e abbrile]] d<nowiki>''</nowiki>o [[753 AC|753 a.C.]], <nowiki>'o stato fuje cummannato 'a nu tutale 'e sette rre, fin''â cacciata '</nowiki>e [[Tarquinio 'o Supierbo]] e ll<nowiki>'istituzzione d''</nowiki>a [[Repubbreca rumana]]. == Storia == <nowiki>'Nt'â mitologgia rumana se conta ca 'o funnatore d''a cità 'e Romma, Ruommolo, se pruclammaje rre subbeto aropp'a l'accisione d''</nowiki>o frate [[Remmo]]: funnata 'a cità cu'o nomme sujo, Ruommolo ne 'nnirezzaje 'o lemmete sacro, 'o [[pummerio]], e 'nvitaje tutt'e cremmenale, 'e schiave ca se n'avevano fujuto e 'a ggente aselejata, garantenno 'o diritto 'e asilo e pupulanno accussí 'a cità nova. Senza femmene, 'e Rumane [[Ratto d''e Sabbine|affuffajeno]] chelle d<nowiki>''o populo vicino d''e Sabbine, causanno na uerra 'nfra 'e duje puopole, ca se risulvette cu' na pace e 'o regno junto 'e Ruommolo e '</nowiki>e [[Titu Tazzio]], ca era appunto <nowiki>'o rre d''</nowiki>e Sabbine. Ruommolo spartette <nowiki>'o populo d''a cità 'nfra chille ca puteveno e nun puteveno cummattere e 'nfra 30 tribbù, '</nowiki>e ''Ramnes'', 'e ''Tities'' e 'e ''Luceres'', e furmaje 'o [[Senato rumano|Senato]] cu<nowiki>' 100 'nfra 'e perzone cu' cchiù esperienzia ca veneveno d''e famiglie nobbele d''a cità, '</nowiki>e [[Patrizzio|Patrizzie]]. Ruommolo istituette pure <nowiki>'e Cumizzie Curiate, ca ereno 'a ggente ca avev''a cria' 'e llegge, 'e l'Augurie, ca ereno saciarduote ca rescefraveno 'a vuluntà d''e Dèje guardanno 'o vuolo 'e ll'</nowiki>aucielle. 'O regno 'e Ruommolo duraje 40 anne, 'nfí a quanno, siconno 'â leggenda, 'o rre fuje pigliato 'ncielo 'nt'a na tempesta e fuje, siconno 'â vuluntà soja, devinezzato cu'o nomme 'e Quirino. A Ruommolo succedette [[Numma Pumpilejo]]: sabbino 'e Cures, Numma era 'o marito 'e Tazzia, 'a figlia 'e Titu Tazzio, e fuje scegliuto pe' mettere fine 'a na disputa 'nfra 'e senature rumane e 'e senature sabbine. Aropp'â morte 'e Ruommolo, 'nfatte, 'o guverno d<nowiki>''</nowiki>a cità 'e Romma fuje pigliato d<nowiki>''</nowiki>e senature, ca vuleveno 'mpusta' nu guverno 'e tipo olegarcheco. 'A scarza afficienzia 'e stu guverno, però, purtaje a pruteste d<nowiki>''</nowiki>o populo, e 'e senature avetten<nowiki>''</nowiki>a annummena' a n'atu rre: mente 'e senature rumane vuleveno annummena' rre a Proculo, 'e senature sabbine vuleveno annummena' 'o senatore Velesejo; pe' pute' scegliere, se decidette e fà fa' 'o nomme 'e nu senatore sabbino 'ê senature rumane e viceverza: 'e senature rumane annummenajeno a Numma Pumpilejo, ca era canusciuto p<nowiki>''</nowiki>e virtù e p<nowiki>''</nowiki>a grossa piatate religgiosa soja. 'Ê primme mumiente, 'o sabbino nun vuleva accetta' pe' vvia d<nowiki>''</nowiki>a annummenata ca teneva Romma 'e cità viulenta, ma po' azzettaje aropp'ave' pigliato a l'aruspicio d<nowiki>''</nowiki>e Dèje. Numma Pumpilejo arregnaje pe' 43 anne senza 'e fa' nisciuna uerra, organizzaje 'a cità spartennola a distritte, arrefurmaje 'o calannario facennolo 'e 12 mise siconno chillo solare e facette nummeruse cagnamiente 'ncopp<nowiki>''</nowiki>â religgione: facette fraveca' nu gruosso nummero 'e tiempie, comme a chillo 'e Jano o 'e Vesta, e criaje 'e gionte saciarduotale d<nowiki>''</nowiki>e Flaminije, d<nowiki>''</nowiki>e Puntifece, d<nowiki>''</nowiki>e Vestale e d<nowiki>''</nowiki>e Salii. 'A morte 'e Numma Pumpilejo, ca abbenette pe' cavesa naturale, purtaje 'o Senato rumano a annummena' a Tullo Ustilejo. {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categoria:Romma]] [[Categoria:Imperi|Romano]] [[Categurìa:Romma antica]] pw0oyc66cyfbqeanvn7v6gwi9hv7ho6 674533 674523 2026-10-04T14:49:04Z Ciaurlec 3406 674533 wikitext text/x-wiki {{Stato storico |nommeCorrente=Regno 'e Romma |evento inizziale=Funnazzione 'e Romma |guvierno=Munarchia assuluta |lengua=[[Lengua latina|Latino]], [[Lengua etrusca|Etrusco]], [[Lengua sabbina|Sabbino]] |periodo massima espansione=[[VI seculo AC]] |urdemo capo 'e stato=Tarquinio 'o Supierbo |primmo capo 'e stato=Ruommolo |stato attuale=Italia|stato 'e doppo=Repubbreca rumana |stato 'e primma=Primme 'nzediamiente latine |religgiune preminente=Religgione etrusca, religgione sabbina |religgione 'e stato=Religgione rumana |superficie massima=fino a 10.000 kmq |evento finale=Cacciata d' 'e rre |fine=[[509 AC]] |nommeCumpreto=Regno 'e Romma |inizzio=[[753 AC]] |area giugrafeca=Latium Vetus |titulo cape 'e stato=Re 'e Romma |elenco cape 'e stato=[[Re 'e Romma|lista]] |forma 'e stato=Regno |capitaleAbetanteAnno=[[550 AC]] |capitaleAbetante=14.000 ca. |capitale prencepale=[[Romma antica|Romma]] |lengua ufficiale=Latino|linkBannera=Capitoline_Wolf_of_Roman_Kingdom.svg |paggenaBannera=Lupa capitulina |nommeUfficiale=ROMA |linkLocalizzazione=Platner_-_Ancient_Rome_city_growth.jpg }} 'O '''Regno 'e Romma''' (in latino ''REGNVM ROMANVM'', o semprecemente ''ROMA'') fuje <nowiki>'o primmo stato furmato d''</nowiki>a civiletà latina. Funnato, siconno 'a tradizzione, 'a [[Ruommolo]] (ca sempe siconno <nowiki>'a stessa fuje pure 'o funnatore d''a cità '</nowiki>e [[Romma]]) 'o [[21 'e abbrile]] d<nowiki>''</nowiki>o [[753 AC|753 a.C.]], <nowiki>'o stato fuje cummannato 'a nu tutale 'e sette rre, fin''â cacciata '</nowiki>e [[Tarquinio 'o Supierbo]] e ll<nowiki>'istituzzione d''</nowiki>a [[Repubbreca rumana]]. == Storia == <nowiki>'Nt'â mitologgia rumana se conta ca 'o funnatore d''a cità 'e Romma, Ruommolo, se pruclammaje rre subbeto aropp'a l'accisione d''</nowiki>o frate [[Remmo]]: funnata 'a cità cu'o nomme sujo, Ruommolo ne 'nnirezzaje 'o lemmete sacro, 'o [[pummerio]], e 'nvitaje tutt'e cremmenale, 'e schiave ca se n'avevano fujuto e 'a ggente aselejata, garantenno 'o diritto 'e asilo e pupulanno accussí 'a cità nova. Senza femmene, 'e Rumane [[Ratto d''e Sabbine|affuffajeno]] chelle d<nowiki>''o populo vicino d''e Sabbine, causanno na uerra 'nfra 'e duje puopole, ca se risulvette cu' na pace e 'o regno junto 'e Ruommolo e '</nowiki>e [[Titu Tazzio]], ca era appunto <nowiki>'o rre d''</nowiki>e Sabbine. Ruommolo spartette <nowiki>'o populo d''a cità 'nfra chille ca puteveno e nun puteveno cummattere e 'nfra 30 tribbù, '</nowiki>e ''Ramnes'', 'e ''Tities'' e 'e ''Luceres'', e furmaje 'o [[Senato rumano|Senato]] cu<nowiki>' 100 'nfra 'e perzone cu' cchiù esperienzia ca veneveno d''e famiglie nobbele d''a cità, '</nowiki>e [[Patrizzio|Patrizzie]]. Ruommolo istituette pure <nowiki>'e Cumizzie Curiate, ca ereno 'a ggente ca avev''a cria' 'e llegge, 'e l'Augurie, ca ereno saciarduote ca rescefraveno 'a vuluntà d''e Dèje guardanno 'o vuolo 'e ll'</nowiki>aucielle. 'O regno 'e Ruommolo duraje 40 anne, 'nfí a quanno, siconno 'â leggenda, 'o rre fuje pigliato 'ncielo 'nt'a na tempesta e fuje, siconno 'â vuluntà soja, devinezzato cu'o nomme 'e Quirino. A Ruommolo succedette [[Numma Pumpilejo]]: sabbino 'e Cures, Numma era 'o marito 'e Tazzia, 'a figlia 'e Titu Tazzio, e fuje scegliuto pe' mettere fine 'a na disputa 'nfra 'e senature rumane e 'e senature sabbine. Aropp'â morte 'e Ruommolo, 'nfatte, 'o guverno d<nowiki>''</nowiki>a cità 'e Romma fuje pigliato d<nowiki>''</nowiki>e senature, ca vuleveno 'mpusta' nu guverno 'e tipo olegarcheco. 'A scarza afficienzia 'e stu guverno, però, purtaje a pruteste d<nowiki>''</nowiki>o populo, e 'e senature avetten<nowiki>''</nowiki>a annummena' a n'atu rre: mente 'e senature rumane vuleveno annummena' rre a Proculo, 'e senature sabbine vuleveno annummena' 'o senatore Velesejo; pe' pute' scegliere, se decidette e fà fa' 'o nomme 'e nu senatore sabbino 'ê senature rumane e viceverza: 'e senature rumane annummenajeno a Numma Pumpilejo, ca era canusciuto p<nowiki>''</nowiki>e virtù e p<nowiki>''</nowiki>a grossa piatate religgiosa soja. 'Ê primme mumiente, 'o sabbino nun vuleva accetta' pe' vvia d<nowiki>''</nowiki>a annummenata ca teneva Romma 'e cità viulenta, ma po' azzettaje aropp'ave' pigliato a l'aruspicio d<nowiki>''</nowiki>e Dèje. Numma Pumpilejo arregnaje pe' 43 anne senza 'e fa' nisciuna uerra, organizzaje 'a cità spartennola a distritte, arrefurmaje 'o calannario facennolo 'e 12 mise siconno chillo solare e facette nummeruse cagnamiente 'ncopp<nowiki>''</nowiki>â religgione: facette fraveca' nu gruosso nummero 'e tiempie, comme a chillo 'e Jano o 'e Vesta, e criaje 'e gionte saciarduotale d<nowiki>''</nowiki>e Flaminije, d<nowiki>''</nowiki>e Puntifece, d<nowiki>''</nowiki>e Vestale e d<nowiki>''</nowiki>e Salii. 'A morte 'e Numma Pumpilejo, ca abbenette pe' cavesa naturale, purtaje 'o Senato rumano a annummena' a Tullo Ustilejo. {{Purtale|Romma antica|Storia}} [[Categoria:Imperi|Romano]] [[Categurìa:Romma antica]] 4t3kozuhbmiiy7iem3tew39st3cfhjy Scipione ll'Afrecano 0 64657 674558 663202 2026-10-04T15:12:04Z Ciaurlec 3406 674558 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Fiùra:Escipión_africano.JPG|thumb|right|200px|Cuorpo 'e Scipione ll'Afrecano scupierto a [[Ercolano]]]] '''Publius Cornelius Scipio Africanus''' canusciuto comme '''Scipione ll'Afrecano''' ([[Romma]], [[236 AC]] – [[Liternum]], [[183 AC]]) fuje nu puliteco e melitare rommano. Facea parte d"a ''Gens Cornelia'' e pigliette 'o nomme 'e ''Afrecano'' p"a suja campagna 'e [[Afreca]], addò daje ncopp"e recchie a [[Hannibale]] int'a vattaglia 'e Zama. {{Purtale|Storia}} [[Categurìa:Puliteche]] [[Categoria:Rommani antiche]] mli704tjokram52p8bh5i5qonj10xyh Santa Melisa 0 65990 674571 673394 2026-10-04T15:17:58Z Ciaurlec 3406 674571 wikitext text/x-wiki '''Santa Melisa''', nascita à [[Spagna]] è, seconno 'a tradizzione crestiana, na fiùra vissuta nfra 'o II seculo. 'A tradizzione repurtata d'e canone cunta d'a giuvane, missiunaria, martirizzata durante 'e persecuzioni 'e Antonino Pio. D'a [[Chiesa cattolica]] vene venerata comme [[Santo|santa]], [[vergene]] e [[martire]]. 'O nomme sujo cumpare 'int' 'o [[Canone Rummano]] 'a tiempe antichisseme. [[Categurìa:Sante]] [[Categoria:Rommani antiche]] 4xuqxli3m4ztuppqku8tm77jv48mmcs Utente:Yeagvr/sandbox 2 66067 674577 674162 2026-10-05T09:14:13Z Yeagvr 12009 /* */ 674577 wikitext text/x-wiki {{Edificio religgioso |NommeEdificio = Chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano |fiùra = Chiesa Santi Cosma e Damiano a Secondigliano 1.jpeg |didascalia = 'A chiesa durante na funzione |Larghezza = |cità = [[File:Napoli-Stemma.svg|22 px]] [[Napule]] |reggione = [[File:Regione-Campania-Stemma.svg|18 px]] [[Campania]] |stato = {{ITA}} |religgione = [[Chiesia cattoleca]] |Diocesi = [[Arcidiocesi 'e Napule]] |AnnoCunzacr = |Architetto = |StileArchitett = |InizioCostr = [[1703]] |FineCostr = [[1704]] |Sfràveca = |Coordinate = }} 'A '''chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano''' è na chiesa storica 'e [[Napule]], 'int'ô quartiere 'e [[Sicundigliano]], a chiazza Luigi di Nocera. È una d{{v}}e chiese cchiù 'mpurtante d{{v}}e quartiere 'e nord d{{v}}a cità. == Storia == 'E terramote d{{v}}a fine d{{v}}o XVII seculo avevano ruvinato 'a chiesa antica, ca era d{{v}}o VIII seculo, e 'int'ô 1695 'a ggente 'e Sicundigliano decidette 'e rifarla tutta. 'E sorde venettero 'a na sottoscrizzione d{{v}}a Cunfraternita d{{v}}o Santissimo Sacramento e 'e tutto 'o popolo, e 'e ccarte pe' ll'assenso d{{v}}o rre 'e preparaje 'o notaro Francesco Santolo di Nocera. 'E fatiche accumminciajeno 'int'ô 1703 e fernettero ll'anno appriesso.<ref>Salvatore Loffredo, ''Secondigliano: da documenti inediti''.</ref> == Descrizzione == 'A facciata tene nu timpano a triangolo, spezzato, ncopp'ô purtale, ca tene tre lesene pe' lato cu capitielle ionece. 'A chiesa tene na navata sola, cu quatto cappelle pe' lato, e fernesce cu nu coro rettangolare e ll'altare maggiore 'e marmi preziuse. Annanze ô coro, ddoje cappelle fanno nu transetto cummigliato 'a na bella cupola. 'A navata tene na volta a custulune, e 'o battistero sta a destra. Annanze â chiesa ce sta nu campanile 'e quatto piane, cu 'a basa a bugnato (1721). 'Int'â chiesa ce stanno assaje opere d'arte: 'a pala d'altare 'e Giacomo Farelli cu 'e sante titulare, ddoje tele d{{v}}o XVII seculo d{{v}}o coro attribuite a Giuseppe Marullo, ll'affresche d{{v}}a volta 'e Giuseppe Simonelli (ripittate 'int'ô XIX seculo 'a Alfonso Simonetti), na ''Pietà'' 'e Nicola Vaccaro 'int'â sacrestia,<ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298325|titulo=pietà - dipinto 1625 - 1649|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref> nu crocifisso 'e lignamme 'e Nicola Fumo (1692) e 'e statue d{{v}}o ''Sacro Cuore di Gesù'' e d{{v}}o ''Sacro Cuore di Maria'' 'e Enrico Pedace (1884).<ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298281|titulo=Sacro Cuore di Gesù - statua 1884 - 1884|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref><ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298304|titulo=Sacro Cuore di Maria - statua ca 1884 - ca 1884|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref> A ll'intrata ce stanno ddoje acquasantiere d{{v}}o XVIII seculo cu 'e facce d{{v}}e sante patrune scolpite. Tra 'o 1863 e 'o 1867 se facettero 'o pulpito ncopp'a ddoje culunnelle ioniche 'e marmo, ll'organo granne ncopp'a ll'intrata, 'o restauro d{{v}}e stucchi e ll'affresche d{{v}}a volta e 'o rivestimento 'e marmo d{{v}}e cappelle. Â chiesa so' attaccate dduje oratorie: chillo d{{v}}a Cunfraternita d{{v}}o Santissimo Sacramento e chillo d{{v}}a Cunfraternita 'e ll'Assunta, tutt'e dduje cu n'altare maggiore 'e marmi culurate e cierti quadre. == Nutarelle == <references/> == Vvoce currelate == * [[Chiese 'e Napule]] * [[Sicundigliano]] == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{purtale|Napule}} [[Categurìa:Napule|Cosma e Damiano]] aeyis5ir4634muejyk3znrj4mlbst0j 674578 674577 2026-10-05T09:15:04Z Yeagvr 12009 Pulezza 'a paggena 674578 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Delia Buglisi 0 66133 674576 673637 2026-10-04T21:49:51Z ~2026-53370-80 35573 /* */ 674576 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; width: 300px; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; padding: 5px; margin-left: 10px; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="text-align: center; background: #008080; color: white; font-size: 120%;" | '''Delia''' |- | '''Nomme 'e battesimo''' || Delia Buglisi |- | '''Nascita''' || [[Catania]], [[1999]] |- | '''Origgene''' || [[Paternò]] |- | '''Genere''' || [[Folk]], [[Pop]], [[Soul]] |- | '''Strumento''' || [[Voce]], [[Pianoforte]] |- | '''Anne 'e attività''' || 2024 - in attività |} '''Delia''', nome d’arte '''Delia Buglisi''' ([[Catania]], [[1999]]), è una cantautrice e musicista siciliana, conosciuta per la partecipazione al programma [[X Factor (Italia)|X Factor Italia]] del 2025. == Biugrafia == Nata a Catania e crisciuta a [[Paternò]], Delia accuminciaje a studià museca d' 'a piccerella. Studiaje pe' dudece anne 'o [[pianoforte]] classico ô [[Cunzirvatorio Vincenzo Bellini]] 'e Catania. 'A museca soja mmesca 'o jazz, 'o soul e 'o pop cu 'e radice d' 'a tradizione siciliana, ausanno spisso 'o [[dialetto siciliano|dialetto siciliano]] comme lengua p' 'e sentimente suoje. == Carriera == Int' 'o 2024 vinceje na borsa 'e studio comme meglio cantautrice all'accademia "Isola degli Artisti" e accuminciaje a cullaburà cu [[Serena Brancale]]. Int' 'o 2025 partecipaje â diciannuvesima edizione 'e ''[[X Factor (Italia)|X Factor]]''. 'O giùdece [[Jake La Furia]] 'a scigliaje p' 'a squadra soja dopp' ca essa cantaje na versione particulare 'e "Sakura" ( 'e [[Rosalía (cantante)|Rosalía]]) cu na parte d' 'o testo 'n siciliano. Arrivaje in finale e se classificaje ô terzo posto. Int' 'o prugramma presentaje 'o pezzo inedito suojo, ''Sicilia Bedda''. Int' 'o 2026 fuje ospite ô [[Festival di Sanremo]] d' 'a serata d' 'e cover, addò cantaje cu Serena Brancale e 'a leggenda d' 'o jazz [[Gregory Porter]]. Int' 'o stisso anno cantaje pure ô [[Concerto d' 'o Primo Maggio]] a Roma. == Discugrafia == === Singule === * 2025 – ''Sakura'' (X Factor Live Edit) * 2025 – ''Sicilia Bedda'' * 2026 – ''Al mio paese'' (cu Serena Brancale e Levante) == Nuterelle == <references /> == Junte esterne == * [https://www.youtube.com/watch?v=ucVaNaPkgTA Delia Buglisi - Sakura (X Factor Italia)] [[Categoria:Cantante siciliane]] [[Categoria:Musiciste taliane]] [[Categoria:Persone 'e Paternò]] 63pwhucggf174yx9oj4y2val30gnv5i Vincenzo Salemme 0 66296 674471 674470 2026-10-04T13:37:43Z Yeagvr 12009 /* */ 674471 wikitext text/x-wiki [[File:Vincenzo Salemme 2.jpg|thumb|Vincenzo Salemme 'int'ô 2008]] '''Vincenzo Salemme''' ([[Vacule]], [[24 'e luglio]] [[1957]]) è n'[[attore]], [[cummediografo]], comico, [[regista]], sceneggiatore e scrittore [[Italia|taliano]]. == Biugrafia == === 'E primme anne e Eduardo === È 'o siconno 'e quatto figlie 'e Enzo Maria Salemme, avvucato, e Clotilde Di Meo, 'nzignante.<ref>[https://www.intervisteromane.net/Interviste%20pronte%201/vincenzo_salemme.htm Intervisteromane.net]</ref><ref>[https://www.ilmessaggero.it/societa/persone/salemme_funerali_madre-1615133.html Il Messaggero]</ref> Se diplumaje ô [[liceo classico statale Umberto I|liceo classico "Umberto I"]] 'e [[Napule]] e se scrivette a Lettere e Filusufia â [[Università degli Studi di Napoli Federico II|Università Federico II]], ma lassaje aroppo tre esame. 'Int'ô 1976 debuttaje comme attore cu 'a cumpagnia 'e [[Tato Russo]]. 'Int'ô 1977 se trasferette a [[Romma]] e, grazzie a ll'amico [[Sergio Solli]], trasette 'int'â cumpagnia 'e [[Eduardo De Filippo]]: recitaje 'int'a ''[[Il cilindro]]'', ''[[Il sindaco del rione Sanità]]'' e ''[[Il contratto (Eduardo De Filippo)|Il contratto]]'', trasmesse d{{v}}a [[Rai]] nfra 'o 1978 e 'o 1981. Rummanette cu 'a cumpagnia nfi' ô 1984, quanno murette Eduardo, e po' cu 'o figlio [[Luca De Filippo]] nfi' ô 1992. Seconno Salemme, fuje Eduardo a le 'mparà a "talianizzà" 'e parole napulitane pe' se fà capì 'n tutta Italia.<ref>{{cita web|url=https://the-shortlisted.co.uk/vincenzo-salemme-intervista/|titulo=Interview with Italian actor Vincenzo Salemme|autore=Silvia Pingitore|data=28 'e dicembre 2018|lengua=en|acciesso=30 'e giùgno 2023}}</ref> === 'O tiatro === 'Int'ô 1990 funnaje ll'associazzione culturale ''E.T.'' e debuttaje ô Tiatro dell'Orologio 'e Romma cu ''Sogni, bisogni, incubi e risvegli''; 'o succiesso le permettette 'e fà na cumpagnia soja, ''Chi è di scena''.<ref name="sito">{{cita web|url=http://www.vincenzosalemme.it/|titulo=Sito ufficiale di Vincenzo Salemme|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref><ref>{{cita web|url=http://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/napoli/spettacoli/15_febbraio_04/salemme-raccontasogni-bisogni-incubi-risvegli-e218321c-ac56-11e4-8433-d65e5dfd00e8.shtml|titulo=Salemme racconta sogni e bisogni, incubi e risvegli|opera=Corriere del Mezzogiorno|acciesso=26 'e luglio 2015}}</ref> 'Int'a ll'anne '90 scrivette e mettette 'n scena assaje cummedie 'e succiesso. Nfra chesse ce stanno ''A chi figli, a chi figliastri'' (1991), ca cunteneva ''L'amico del cuore'', e ''[[Lo strano caso di Felice C.]]'', scritta 'int'ô 1989 ncopp'ô disagio d{{v}}e cumuniste aroppo 'a caruta d{{v}}o [[Muro di Berlino|Muro 'e Berlino]].<ref>{{cita web|url=http://www.radiointerstella.com/2014/01/16/lo-strano-caso-di-felice-c-di-vincenzo-salemme/|titulo="Lo strano caso di Felice C." di Vincenzo Salemme|acciesso=26 'e luglio 2015}}</ref> Venettero po' ''La gente vuole ridere'' (1993), cu [[Stefano Sarcinelli]] e [[Francesco Paolantoni]], ncopp'ô tema eduardiano d{{v}}o cunfine nfra suonno e realtà,<ref>{{cita web|url=http://www.apriteilsipario.it/archivio/panoramica04-05/schede/sch198.htm|titulo=SALEMME La gente vuole ridere|acciesso=26 'e luglio 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150923172748/http://www.apriteilsipario.it/archivio/panoramica04-05/schede/sch198.htm|dataarchivio=23 'e settembre 2015}}</ref> ''[[Passerotti o pipistrelli?]]'' (1993) e ''Fatti unici per atti comici'' (1994).<ref>{{cita web|url=http://www1.adnkronos.com/Archivio/AdnAgenzia/1993/12/13/Spettacolo/TEATRO-FATTI-UNICI-PER-ATTI-COMICI_151600.php|titulo=TEATRO: FATTI UNICI PER ATTI COMICI|opera=Adnkronos|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref> 'Int'ô 1995 tenette nu granne succiesso cu ''[[...e fuori nevica|...e fuori nevica]]'', nata 'a n'idea 'e [[Enzo Iacchetti]], e 'int'ô 1997 cu ''[[Premiata pasticceria Bellavista]]'', ncopp'â miseria murale ca s'annasconne arreto ô perbenismo borghese.<ref>{{cita web|url=http://www.attoripercaso.it/premiatapasticceriabellavista.htm|titulo=Attori per caso-Premiata Pasticceria Bellavista|acciesso=1° 'e aùsto 2015}}</ref> Scrivette pure pe' ate artiste, comme ''Io&Lui'' pe' [[Giobbe Covatta]] e Francesco Paolantoni (1996) e ''Pazza d'amore'' pe' [[Marisa Laurito]].<ref>{{cita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/1997/febbraio/26/Marisa_pazza_amore_co_10_9702264348.shtml|titulo=Marisa pazza d'amore|autore=Emilia Costantini|opera=Corriere della Sera|acciesso=1° 'e aùsto 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20151101200230/http://archiviostorico.corriere.it/1997/febbraio/26/Marisa_pazza_amore_co_10_9702264348.shtml|dataarchivio=1° 'e nuvembre 2015}}</ref> 'Int'ô 2021 purtaje 'n tour ''Napoletano? E famme 'na pizza!'', ca 'int'ô 2023 fuje trasmesso ncopp'a [[Rai 2]].<ref>{{cita web|url=https://milano.corriere.it/notizie/cronaca/22_gennaio_03/milano-vincenzo-salemme-torna-teatro-manzoni-napoletano-sara-lei-d8c5963c-6c70-11ec-b2f5-59ed4f180ff5.shtml|titulo=Milano, Vincenzo Salemme torna al teatro Manzoni: «Napoletano sarà lei!»|autore=Daniela Zacconi|opera=Corriere della Sera|acciesso=22 'e jennaro 2022}}</ref> 'Int'ô 2023 purtaje 'n scena ''[[Natale in casa Cupiello]]'' 'e Eduardo, comme regista e prutagonista 'int'â parte 'e Luca Cupiello: 'o spettaculo tenette nu granne succiesso, e 'o 26 'e dicembre 2024 fuje trasmesso ncopp'a [[Rai 1]] cu cchiù 'e 3 miliune 'e spettature (20,54% 'e share).<ref>{{cita web|url=https://napoli.repubblica.it/cronaca/2024/12/27/news/natale_in_casa_cupiello__salemme_vince_negli_ascolti_ma_divide_gli_addetti_ai_lavori-423908914/|titulo='Natale in Casa Cupiello', Salemme vince negli ascolti ma divide pubblico e addetti ai lavori|opera=la Repubblica|data=27 'e dicembre 2024|acciesso=29 'e dicembre 2024}}</ref> 'Int'ô 2025 purtaje 'n tour ''Ogni promessa è debito'', trasmessa 'n diretta ncopp'a Rai 1 'o 5 'e jennaro 2026. === 'O cinema e 'a televisione === Esurdette ô cinema 'int'a ll'anne '80 cu [[Nanni Moretti]], 'int'ê film ''[[Sogni d'oro (film)|Sogni d'oro]]'', ''[[Bianca (film)|Bianca]]'' e ''[[La messa è finita]]'', e po' recitaje pe' [[Mario Martone]], [[Carlo Vanzina]], [[Fausto Brizzi]], [[Giuseppe Tornatore]] (''[[Baarìa]]'') e [[Neri Parenti]]. 'O primmo film ca dirigette fuje ''[[L'amico del cuore (film 1998)|L'amico del cuore]]'' (1998), ca incassaje diece miliarde 'e lire. Aroppo ne dirigette ate, spisso pigliate d{{v}}e cummedie soje, comme ''[[A ruota libera]]'' (2000), ''[[Cose da pazzi (film 2005)|Cose da pazzi]]'' (2005), ''[[...e fuori nevica (film)|...e fuori nevica!]]'' (2014), ''[[Una festa esagerata]]'' (2018) e ''[[Con tutto il cuore]]'' (2021). 'N televisione fuje prutagonista 'e ''[[Famiglia Salemme Show]]'' (2006) e ''[[Da Nord a Sud... e ho detto tutto!]]'' (2009) ncopp'a Rai Uno, e d{{v}}o 2018 ô 2020 fuje giurato 'e ''[[Tale e quale show]]'' ncopp'a Rai 1. 'Int'ô 2019 purtaje ncopp'a Rai 2 ''Salemme - Il bello... della diretta!'', cu tre cummedie soje 'n diretta. == Filmografia == === Regista e sceneggiatore === * ''[[L'amico del cuore (film 1998)|L'amico del cuore]]'' (1998) * ''[[Amore a prima vista (film 1999)|Amore a prima vista]]'' (1999) * ''[[A ruota libera]]'' (2000) * ''[[Volesse il cielo!]]'' (2002) * ''[[Ho visto le stelle!]]'' (2003) * ''[[Cose da pazzi (film 2005)|Cose da pazzi]]'' (2005) * ''[[SMS - Sotto mentite spoglie]]'' (2007) * ''[[No problem (film)|No problem]]'' (2008) * ''[[...e fuori nevica (film)|...e fuori nevica!]]'' (2014) * ''[[Se mi lasci non vale (film)|Se mi lasci non vale]]'' (2016) * ''[[Una festa esagerata]]'' (2018) * ''[[Con tutto il cuore]]'' (2021) === Attore (na scelta) === * ''[[Sogni d'oro (film)|Sogni d'oro]]'', regia 'e [[Nanni Moretti]] (1981) * ''[[Bianca (film)|Bianca]]'', regia 'e Nanni Moretti (1984) * ''[[La messa è finita]]'', regia 'e Nanni Moretti (1985) * ''[[Morte di un matematico napoletano]]'', regia 'e [[Mario Martone]] (1992) * ''[[Olé (film)|Olé]]'', regia 'e [[Carlo Vanzina]] (2006) * ''[[Ex (film)|Ex]]'', regia 'e [[Fausto Brizzi]] (2009) * ''[[Baarìa]]'', regia 'e [[Giuseppe Tornatore]] (2009) * ''[[A Natale mi sposo]]'', regia 'e [[Paolo Costella]] (2010) * ''[[Ma tu di che segno 6?]]'', regia 'e [[Neri Parenti]] (2014) * ''[[Caccia al tesoro (film 2017)|Caccia al tesoro]]'', regia 'e Carlo Vanzina (2017) * ''[[I fratelli De Filippo]]'', regia 'e [[Sergio Rubini]] (2021) * ''[[Il sesso degli angeli (film 2022)|Il sesso degli angeli]]'', regia 'e [[Leonardo Pieraccioni]] (2022) == Tiatro (na scelta) == * ''Sogni, bisogni, incubi e risvegli'' (1990) * ''A chi figli, a chi figliastri'' (1991) * ''La gente vuole ridere'' (1993) * ''[[Passerotti o pipistrelli?]]'' (1993) * ''[[...e fuori nevica!]]'' (1995) * ''[[Premiata pasticceria Bellavista]]'' (1997) * ''Di mamma ce n'è una sola'' (1999) * ''[[Faccio a pezzi il teatro!]]'' (2001) * ''[[Bello di papà]]'' (2006) * ''Una festa esagerata'' (2016) * ''Napoletano? E famme 'na pizza!'' (2021-2023) * ''Natale in casa Cupiello'' (2023) * ''Ogni promessa è debito'' (2025) == Opere == * {{cita libro|titulo=...e fuori nevica|ate=cu [[Nicola Pafundi]]|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=1999|id=ISBN 88-389-1541-5}} * {{cita libro|titulo=Premiata pasticceria Bellavista|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=1999|id=ISBN 88-389-1489-3}} * {{cita libro|titulo=Sogni e bisogni... incubi e risvegli|editore=Mondadori|cità=Milano|anno=2002|id=ISBN 88-04-49410-7}} * {{cita libro|titulo=L'amico del cuore. Commedia in due atti|editore=Sellerio|cità=Palermo|anno=2003|id=ISBN 88-389-1758-2}} * {{cita libro|titulo=La bomba di Maradona|editore=Baldini+Castoldi|cità=Milano|anno=2018|id=ISBN 978-88-9388-122-7}} * {{cita libro|titulo=Napoletano? E famme 'na pizza! Guida ironica per sfuggire ai luoghi comuni partenopei|editore=Baldini+Castoldi|cità=Milano|anno=2020|id=ISBN 978-88-9388-277-4}} == Premmie == * [[Premio Flaiano]]: 2014, premmio pe' ll'interpretazzione 'int'a ''Il diavolo custode''<ref>{{cita web|url=https://www.premiflaiano.com/303/albo-d-oro-dei-premiati.html|titulo=Albo d'oro dei premiati|opera=Premi Flaiano|acciesso=18 'e maggio 2022}}</ref> * [[TIM Music Awards]]: 2022, Premmio SIAE * [[Nastro d'argento]]: candidatura 'int'ô 1999 comme meglio regista esurdiente pe' ''L'amico del cuore'', e 'int'ô 2004 p{{v}}a meglio canzone, ''<nowiki/>'E femmene'', p{{v}}o film ''Ho visto le stelle!'' == Nutarelle == <references/> == Ate pruggette == {{Interprogetto}} == Jonte 'a fore == * [https://www.vincenzosalemme.it/ Sito ufficiale] {{purtale|Campania}} [[Categurìa:Atture taliane]] [[Categurìa:Drammaturghe taliane]] 5hhwxa66vud2uxtvjdnyaldxwnl0ao0 Categurìa:Filosefe napulitane 14 66297 674483 2026-10-04T14:08:40Z Ciaurlec 3406 creata 674483 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Filosefe]] [[Categurìa:Napulitane]] srzwiggnsnt09z0d8ig8jx8nml0bqnh Categurìa:Architette napulitane 14 66298 674487 2026-10-04T14:10:33Z Ciaurlec 3406 creata 674487 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Architette]] [[Categurìa:Napulitane]] qgqhfxooyukjtjk6qp1vefzh50q7agc Categurìa:Atture britannece 14 66299 674492 2026-10-04T14:13:21Z Ciaurlec 3406 creata 674492 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Atture]] [[Categurìa:Britannece]] hw3viq279n1mpqz6s2fsiuczdz5filp Categurìa:Reggiste britannece 14 66300 674496 2026-10-04T14:15:20Z Ciaurlec 3406 creata 674496 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Reggiste]] [[Categurìa:Britannece]] ninm7o584wy0j05anjrx0rpodfspjvh Categurìa:Grecia antica 14 66301 674501 2026-10-04T14:27:29Z Ciaurlec 3406 creata 674501 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Grecia]] [[Categurìa:Storia antica]] a8qcuquuebq8ra1q4xggmv7xrhelwmn 674546 674501 2026-10-04T15:04:23Z Ciaurlec 3406 spostata su una categoria più specifica 674546 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Storia d''a Grecia]] [[Categurìa:Storia antica]] aad8139ir0wx027py0j06eyedkhcdv3 Categurìa:Matematece greche antiche 14 66302 674507 2026-10-04T14:32:12Z Ciaurlec 3406 creata 674507 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Matemàtece]] [[Categurìa:Greche antiche]] 9814wb1ubua7o80hdfangk4ztqqnmnw Categurìa:Greche antiche 14 66303 674509 2026-10-04T14:33:48Z Ciaurlec 3406 creata 674509 wikitext text/x-wiki Chesta è 'a categoria addò nce stanno l'articule ca riguarde tutte 'e perzunaggie ligate a 'a [[Grecia antica]] [[Categurìa:Biografie|!]] [[Categurìa:Grecia antica| ]] c2i177eely6qfviumrg1qssdl4yk1hm Categurìa:Fisece greche antiche 14 66304 674511 2026-10-04T14:34:40Z Ciaurlec 3406 creata 674511 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Fiseche]] [[Categurìa:Greche antiche]] 2xfr8xgflgyfqretbab8lzs5r1llwxa Categurìa:Nventure greche antiche 14 66305 674512 2026-10-04T14:35:22Z Ciaurlec 3406 categorizzata 674512 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Greche antiche]] ril312n71z5u3fwr3vlv44sa11ppv3u 674574 674512 2026-10-04T15:20:27Z Ciaurlec 3406 aggiunta a una categoria più spcifica 674574 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Nventure]] [[Categurìa:Greche antiche]] p7lck7vnszvkc6buhfxz96e156m97ux Categurìa:Romma antica 14 66306 674521 2026-10-04T14:46:14Z Ciaurlec 3406 creata 674521 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Storia antica]] noc3kvooo7eiimv5z7ov5o5iz0fmvff 674536 674521 2026-10-04T14:51:37Z Ciaurlec 3406 aggiunta categoria 674536 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Storia antica]] [[Categurìa:Storia 'e Romma]] 72sd35g26s1udr5mqlzcfa4zty1j6jb Categurìa:Storia 'e Romma 14 66307 674537 2026-10-04T14:52:35Z Ciaurlec 3406 Paggena nuova: [[Categurìa:Storia]] [[Categurìa:Romma|!]] 674537 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Storia]] [[Categurìa:Romma|!]] qkjyz6anb1kdc7tjfwl9eqbnhxb8u9t Categurìa:Storia d''a Grecia 14 66308 674547 2026-10-04T15:04:47Z Ciaurlec 3406 creata 674547 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Storia]] [[Categurìa:Grecia]] pha3gt15uycv681veklryb7yvjtkwxi Categurìa:Rommani antiche 14 66309 674549 2026-10-04T15:07:49Z Ciaurlec 3406 creata 674549 wikitext text/x-wiki Chesta è 'a categoria addò nce stanno l'articule ca riguarde tutte 'e perzunaggie ligate a 'a Romma antica [[Categurìa:Biografie|!]] [[Categurìa:Romma antica| ]] cigir0bcngdf4hltzc4ov2181z126ki Categurìa:Nventure 14 66310 674575 2026-10-04T15:20:49Z Ciaurlec 3406 Paggena nuova: [[Categurìa:Biografie]] 674575 wikitext text/x-wiki [[Categurìa:Biografie]] i9k6efpvzavcdbzoa1kyop4e1l3ogbg Chiesa d''e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano 0 66311 674579 2026-10-05T09:15:24Z Yeagvr 12009 Paggena nuova: {{Edificio religgioso |NommeEdificio = Chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano |fiùra = Chiesa Santi Cosma e Damiano a Secondigliano 1.jpeg |didascalia = 'A chiesa durante na funzione |Larghezza = |cità = [[File:Napoli-Stemma.svg|22 px]] [[Napule]] |reggione = [[File:Regione-Campania-Stemma.svg|18 px]] [[Campania]] |stato = {{ITA}} |religgione = [[Chiesia cattoleca]] |Diocesi = [[Arcidiocesi 'e Napule]] |AnnoCunzacr = |Architetto = |StileArchitett = |Inizio... 674579 wikitext text/x-wiki {{Edificio religgioso |NommeEdificio = Chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano |fiùra = Chiesa Santi Cosma e Damiano a Secondigliano 1.jpeg |didascalia = 'A chiesa durante na funzione |Larghezza = |cità = [[File:Napoli-Stemma.svg|22 px]] [[Napule]] |reggione = [[File:Regione-Campania-Stemma.svg|18 px]] [[Campania]] |stato = {{ITA}} |religgione = [[Chiesia cattoleca]] |Diocesi = [[Arcidiocesi 'e Napule]] |AnnoCunzacr = |Architetto = |StileArchitett = |InizioCostr = [[1703]] |FineCostr = [[1704]] |Sfràveca = |Coordinate = }} 'A '''chiesa d{{v}}e Santi Cosma e Damiano a Sicundigliano''' è na chiesa storica 'e [[Napule]], 'int'ô quartiere 'e [[Sicundigliano]], a chiazza Luigi di Nocera. È una d{{v}}e chiese cchiù 'mpurtante d{{v}}e quartiere 'e nord d{{v}}a cità. == Storia == 'E tarramote d{{v}}a fine d{{v}}o XVII seculo avevano ruvinato 'a chiesa antica, ca era d{{v}}o VIII seculo, e 'int'ô 1695 'a ggente 'e Sicundigliano decidette 'e rifarla tutta. 'E sorde venettero 'a na sottoscrizzione d{{v}}a Cunfraternita d{{v}}o Santissimo Sacramento e 'e tutto 'o popolo, e 'e ccarte pe' ll'assenso d{{v}}o rre 'e preparaje 'o notaro Francesco Santolo di Nocera. 'E fatiche accumminciajeno 'int'ô 1703 e fernettero ll'anno appriesso.<ref>Salvatore Loffredo, ''Secondigliano: da documenti inediti''.</ref> == Descrizzione == 'A facciata tene nu timpano a triangolo, spezzato, ncopp'ô purtale, ca tene tre lesene pe' lato cu capitielle ionece. 'A chiesa tene na navata sola, cu quatto cappelle pe' lato, e fernesce cu nu coro rettangolare e ll'altare maggiore 'e marmi preziuse. Annanze ô coro, ddoje cappelle fanno nu transetto cummigliato 'a na bella cupola. 'A navata tene na volta a custulune, e 'o battistero sta a destra. Annanze â chiesa ce sta nu campanile 'e quatto piane, cu 'a basa a bugnato (1721). 'Int'â chiesa ce stanno assaje opere d'arte: 'a pala d'altare 'e Giacomo Farelli cu 'e sante titulare, ddoje tele d{{v}}o XVII seculo d{{v}}o coro attribuite a Giuseppe Marullo, ll'affresche d{{v}}a volta 'e Giuseppe Simonelli (ripittate 'int'ô XIX seculo 'a Alfonso Simonetti), na ''Pietà'' 'e Nicola Vaccaro 'int'â sacrestia,<ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298325|titulo=pietà - dipinto 1625 - 1649|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref> nu crocifisso 'e lignamme 'e Nicola Fumo (1692) e 'e statue d{{v}}o ''Sacro Cuore di Gesù'' e d{{v}}o ''Sacro Cuore di Maria'' 'e Enrico Pedace (1884).<ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298281|titulo=Sacro Cuore di Gesù - statua 1884 - 1884|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref><ref>{{cita web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/HistoricOrArtisticProperty/1500298304|titulo=Sacro Cuore di Maria - statua ca 1884 - ca 1884|opera=Catalogo generale dei Beni Culturali|acciesso=12 'e abbrile 2026}}</ref> A ll'intrata ce stanno ddoje acquasantiere d{{v}}o XVIII seculo cu 'e facce d{{v}}e sante patrune scolpite. Tra 'o 1863 e 'o 1867 se facettero 'o pulpito ncopp'a ddoje culunnelle ioniche 'e marmo, ll'organo granne ncopp'a ll'intrata, 'o restauro d{{v}}e stucchi e ll'affresche d{{v}}a volta e 'o rivestimento 'e marmo d{{v}}e cappelle. Â chiesa so' attaccate dduje oratorie: chillo d{{v}}a Cunfraternita d{{v}}o Santissimo Sacramento e chillo d{{v}}a Cunfraternita 'e ll'Assunta, tutt'e dduje cu n'altare maggiore 'e marmi culurate e cierti quadre. == Nutarelle == <references/> == Vvoce currelate == * [[Chiese 'e Napule]] * [[Sicundigliano]] == Ate pruggette == {{Interprogetto}} {{purtale|Napule}} [[Categurìa:Napule|Cosma e Damiano]] 57ttfekkxvyakjimwkpd64u2a9m0nj5