Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 10 333076 332533 2026-07-30T01:27:40Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333076 wikitext text/x-wiki {{Soamenvougen|Platduuts}} {{Tw-logo|Nedersaksische taalwiezers}} [[Bestaand:Low Saxon Dialects.svg|thumb|Nedersaksisch in Nederlaand en Duutslaand]] [[Bestaand:Leegsaksisch.png|thumb|De Nedersaksische dialekten in Nederlaand en de dialekten an de grens mit Duutslaand]] Et '''Nedersaksisch''' (of kortweg: '''Saksisch'''; in de [[Nysassiske Skryvwyse]]: ''(neader)sassisk'') is een [[West-Germoanse toalen|West-Germaanse taal]] die zien oorsprong vient in et [[Oldsaksisch|Oudsaksisch]] en deur zo'n zes miljoen meensen espreuken wördt. Veur et Nedersaksisch besteet der gien standardvorm, et besteet uut verschillende varianten. Et Nedersaksisch beheurt tot et [[Nederduuts]], umdat et niet mee-edaon hef an de [[twiede Germaanse klaankverskoeving|tweede Germaanse klankverschuving]]. De taalkode (ISO 639-2 en ISO 639-3) van et Nedersaksisch is '''nds'''. ==Et begrip== {{Heufdartikel|Terminologie Nederduuts-Platduuts-Nedersaksies|vel}} Et begrip ''Nedersaksisch'' wördden tot in de [[1990-1999|jaoren negentig]] van de [[20e eeuw]] allinnig gebruukt deur historische taalkundigen en (veural in de jaoren vuuftig) deur een paor streektaalschrievers en -aktivisten.<ref>Zo had et in Groningen op-erichten literaere tiedschrift ''[['t Swieniegeltje]]'' (1954-1959) een schofjen de ondertitel 'Nedersaksisch tiedschrift'.</ref> Luui die een Nedersaksisch dialekt praotten neumden der eigen dialekt bie de naam van een plaotse of streek (Achterhooks, Dreants, Veluws, Elspeets en gao zo mer deur), of ze neumden et gewoon ''plat'' (in Duutslaand: ''Platt'', ''[[Platduuts|Plattdüütsch]]'', ''[[Nederduuts|Nedderdüütsch]]'', ''Neddersassisch'' en zo wat meer), bie ons in Nederlaand is oek et begrip Platduuts meugelik, mer is niet zo populaer umdat et te veule an et Duuts döt denken. In Duutslaand wördt mit ''Neddersassisch'' veural et [[West Leegsaksisch (algemain)|West-Nedersaksisch]] (of et [[Nederlaand]]se Nedersaksisch in et biezunder) bedoeld. In Groningen zegen ze in de plaotse van ''Nedersaksisch'' oek wel ''Leegsaksisch'' en in Twente heur je naost ''Nedersaksisch'' oek ''Neersassisch''. Deurda'j disse verschillende gebruken hebben, ku'j nog wel es in et wiere raken. Onder invleud van verschillende streektaalbewegingen hef in Nederlaand de [[politiek]] et begrip ''Nedersaksisch'' overeneumen en uuteindelik as streektaal erkend. Van één gelieke kultuurtaal is gien sprake, oek deurdat elke poging van standardisering (woordeschat en spelling) as een vremd iets ezien wördt en wördt daorumme meestentieds oek al gauw aofewezen. De taal wördt soms oek wel kortweg ''Saksisch'' eneumd, een benaming die van oudsheer oek al veurkwam. ==Geografisch gebied== ===In Europa=== Et Nedersaksisch wördt veural espreuken in et noordoostelike deel van [[Nederlaand]] (de provincies [[Grunnen (provinzie)|Groningen]], [[Drenthe]] en [[Oaveriessel|Overiessel]], de [[Gelderlaand|Gelderse]] gebiejen de [[Veluwe]] en de [[Achterhook|Achterhoek]], de [[Stellingwarven]] in et zuudoosten van [[Frieslaand]], en [[Urk]] in [[Flevolaand]]) en in et noordelike deel van [[Duutslaand]] (onder aandere in [[Nedersaksen]], [[Westfalen|Westfaolen]], [[Hambörg]], [[Bremen]], [[Sleeswiek-Holstein]], [[Mekelenbörg-Veurpommeren]], [[Saksen-Anhalt]] en [[Braandenbörg]], oek kleine gedeeltes van et noorden van [[Hessen]] en [[Thüringen]] spreken van oorsprong Nedersaksisch). Et Nedersaksisch dat in Nederlaand espreuken wördt, wördt tot et [[West Leegsaksisch (algemain)|West-Nedersaksisch]] erekend. Et Nedersaksisch uut Duutslaand veur een groot gedeelte oek, mer et oostelike deel völt onder et [[Oost Leegduuts|Oost-Nedersaksisch]] (oek wel et ''Oost-Nederduuts'' eneumd). Eertieds wördden et Nedersaksisch volop espreuken in et [[Denemarken|Deense]] [[Zuud-Jitlaand|Zuud-Jutlaand]], tegenswoordig bin dat der een stuk minder. Oek an de raand van [[Berlien]] praotten ze van oorsprong Nedersaksisch, mer mit de verstedeliking en nasionale centralisasie is et dialekt uutestörven. In de noordelike Duutse gebiejen, wat noen [[Pooln|Polen]], de [[Ruslaand|Russische]] provincie [[Koningsbargen]], zuudwestelik [[Litouwen]] en [[Estlaand]] bin, was et Nedersaksisch oek goed vertegenwoordigd. Sinds de verdrieving van et grootste gedeelte van de [[Duutslaand|Duutse]] bevolking, an et einde van de [[Tweede Wereldoorlog]], wördden et der haost niet meer espreuken. Vandage de dag bin der nog wel een stuk of wat Nedersaksische sprekers buten Nederlaand en Duutslaand in de kustgebiejen van [[Polen]] (een minderheid etnische Duutsers); sprekers van et ''[[Oostpommers]]'' die Pommeren niet uutezet bin, en oek de regio's rond [[Bruunsbarg]] (''Braniewo''). ===Buten Europa=== {{Heufdartikel|Plautdietsch|vel}} Op et Amerikaanse vastelaand bin der oek gemeenschappen die Nedersaksisch praoten, bieveurbeeld: Kanada, de [[Verienigde Staoten van Amerika|Verenigde Staoten van Amerika]], [[Mexico (laand)|Mexiko]], [[Venezuela]], [[Zuud-Afrika]], [[Centraal-Azië]], [[Bolivia]], [[Argentinië]], [[Brazilië]], [[Paraguay]] en [[Uruguay]]. In sommige laanden maakt de taal deel uut van et mennonitische geleuf en de mennonitische kultuur. Der bin mennonitische gemeenschappen in [[Ontario]], [[Saskatchewan]], [[Alberta]], [[Brits-Kolumbia]], [[Manitoba]], en [[Minnesota]] die et Nedersaksisch (lees: [[Plautdietsch]]) in karkdiensten en as kultuurtaal gebruken; de veurouwers van disse meensen waren veurnamelik Duutsers uut de niej verwörven gebiejen in Ruslaand en Oekraïne, die in de [[19e eeuw]] en an et begin van de [[20e eeuw]] naor et Amerikaanse kontinent verhuusden. Dit Nedersaksische dialekt is binnen disse gemeenschappen, en in et middenwesten van de [[Verienigde Staoten van Amerika|VS]], sinds de volksverhuzing vanuut Ruslaand en Oekraïne wat uutenegreuid. De veuruutzichten van et voortbestaon van de taal is in veule plaotsen niet goed, en is in sommige plaotsen, waor de meensen op-egaon bin in de samenleving, al uutestörven. In mennonitische kolonies in Paraguay, Zuud-Amerika, Belize, en Chihuahua, Mexiko is et Nedersaksisch een "ko-officiële taal" van de gemeenschap ewörden, naost de officiële laandstaal ([[Spaans]]). Et Oostpommers wördt oek espreuken in delen van [[Brazilië|Zuudwest-Brazilië]]. ==Geschiedenisse== Et Nedersaksisch stamp van et [[Oldsaksisch|Oudsaksisch]] aof, de taal van de [[Saksen (vôlk)|Saksen]]. De oudste teksten in et Oudsaksisch, die achterebleven bin, stammen uut de [[9e eeuw]]. In de [[12e eeuw]] is daor weer et [[Middelnedersaksisch]] uut ontstaon. Disse taal was de haandelstaal van de [[Hanze]]. Et Middelnedersaksisch is deur de Hanzekoopluui in et hele [[Noordzee|Noord-]] en [[Oostzee]]gebied verspreid eraakt en was daor de belangriekste taal. Een bult Middelnedersaksische woorden bin daordeur in de [[Noord-Germaanse talen]] (Skandinavische talen) terechtekeumen. Toe de [[16e eeuw]] tot een einde kwam, was de tied van de Hanze grotendeels veurbie. Luui die een betere opleiding hadden praotten in [[Nederlaand]] [[Standerdnederlaands|Standardnederlaands]] en in [[Duutslaand]] [[Hoogduuts]]. Tenminsten, bie et zakendoon was dat wel zo, thuus praotten ze nog Nedersaksisch. De Middelnedersaksische schrieftaal, die daoruut voortekeumen was, völ in de meeste dialekten uut mekaar. Allinnig in een antal gebiejen bleef et Nedersaksisch nog op schrift bestaon of is in de loop van de tied weer opniej op-esteld. Et Nedersaksisch is nauw verwant an et [[Freeske taaln|Fries]], mer oek an et [[Engels]], dat kömp onder aandere deurdat der een bult Saksen uut [[Noord-Duutslaand]] in et jaor 450 naor [[Groot-Brittannie|Engelaand]] ezeild bin en daor samen mit de [[Angelen]], [[Juten]] en de [[Friezen]] de [[Angelsaksen]] evormp hebben. De overeenkomsten tussen de dree talen zollen uutwiezen naor een gemeenschappelike herkomst. Van de [[16e eeuw|16e]] tot de [[20e eeuw]] was et Nedersaksisch, wat toe nog gewoon ''plat'' heetten, niet meer de taal van de haandelsluui mer steeds meer van de eenvoudige luui. Op schoele en in de karke wördden et Nederlaands of et Hoogduuts de voertaal. Vanaof de 20e eeuw is et Nederlaands of et Hoogduuts oek bie de eenvoudige luui der meer en meer in-ekeumen. De standardtalen kregen vanaof die tied meer anzien as et plat, dat lag onder aandere an et feit dat meensen steeds vakerder kontakten hadden buten der eigen darp of stad. Veur die tied hadden meensen niet zo vake kontakten buten der eigen darp of stad of in elk geval niet mit meensen die veerder weg woenden. Mit et opkoemen van de moederne mobiliteit, mit auto's, mit et wegtrekken van de veule darpsluui naor de stejen (industralisering) en mit et opkoemen van massamedia, die allinnig mer de standardtaal gebruken, was et belangrieker ewörden dat de meensen oek de standardtaal leerden. In sommige delen van et taalgebied is et Nedersaksisch tegenswoordig allinnig nog mer de taal van de wat ouwere luui, in aandere delen is et de normale umgangstaal, mit soms zelfs een meerderheid an dialektsprekers, allewel dat bie de jongeluui tegenswoordig al wat minder is. ==Erkenning== Nederlaand erkent et Nedersaksisch officieel as [[streektaal]] en steunt et op een beparkt nivo, zo as beschreven steet in deel II van et [[Europees Haandvest veur regionale talen of talen van minderhejen]], toch wördt derveur estrejen um et Nedersaksisch onder deel III erkend te kriegen. Deur et haandvest is et Nedersaksisch in de [[Europese Unie]] een officieel erkende streektaal. Oek Duutslaand hef et haandvest etekend, en erkent en steunt et Nedersaksisch (daor heet et officieel ''Niederdeutsch''). In de deelstaoten [[Bremen]], [[Hambörg]], [[Mekelenbörg-Veurpommeren]], [[Nedersaksen]] en [[Sleeswiek-Holstein]] wördt de taal erkend volgens deel III van et haandvest; in de deelstaoten [[Braandenbörg]], [[Noordrhain-Westfele|Noordrijn-Westfaolen]] en [[Saksen-Anhalt]] volgens deel II. Dit betekent dat de steun in de zudelike Noord-Duutse staoten (et Nedersaksische grensgebied) kleiner is; in de meer noordelike staoten, waor as ze meer streektaal gebruken, is de steun wat groter. In 2012 hef minister van Binnenlaandse zaken [[Liesbeth Spies]] laoten weten dat ze der niks veur veult um et Nedersaksisch te erkennen as taal; et zol te duur ween. De provincies Groningen, Drenthe, Overiessel, Gelderlaand en Frieslaand hebben der eigen hier niet bie neereleegd en hebben gezamenlik een petisie op-estart um et alsnog onder deel III te laoten erkennen. Oek et CDA en D66 wollen dat minister Spies heur besluut sol herzien. In 2013 wördden der naor anleiding van een debat over et gebruuk van et [[Westlaauwers Frais|Fries]] een mosie in-ediend um et Neddersaksisch asnog erkent to kriegen. Disse mosie wördden op 4 juni 2013 aofekeurd deur de Tweede Kamer. In 2018 wördden et [[konvenant neadersassisk]] ondertekend. ==Et Nedersaksisch-Nederduutse dialektkontinuüm== De dialekten van et Nedersaksisch vormen een [[taalkontinuüm]] mit de dialekten van noordelik [[Duutslaand]]. Daorumme wörden alle dialekten van de [[Veluwe]] tot an de [[Pooln|Poolse]] grens ezien as één taal, oek al besteet der gien standardvorm van. Toch besteet der een vrie groot verschil tussen et [[Nederlaands Leegsaksisch|Nederlaands-Nedersaksisch]] en et [[Duuts-Nedersaksisch]], een verschil dat alsmer groter wördt. Et Nedersaksisch in Nederlaand steet onder drok van et [[Nederlaands]] en nimp daor steeds meer eigenschappen van over, veural an de westkaante waor et een dialektkontinuüm vormp mit de [[Nederfrankisch]]e dialekten. Et Nedersaksisch an de Duutse kaante hef van doon mit een starke invleud van et [[Duuts]] (Hoogduuts), die et een aandere kaante uutdrif, veural an de zuudkaante waor et een dialektkontinuüm vormp mit et Hoogduuts. Zokken verschillen zie'j veural a'j kieken naor de ontlening van nieje woorden en naor de schriefwieze. Zo hef et Duuts-Nedersaksisch de zongenaamde ''Großschreibung'' (et schrieven van heufdwoorden mit heufdletters) overeneumen van et Hoogduuts, terwiel dat verschiensel in de spelling van de Nederlaands-Nedersaksische dialekten van [[Nederlaand]] nargens veurkömp. Wat de sprekers zelf angeet, hebben de Nedersaksische sprekers in Nederlaand der over et algemeen gien meuite mee um an te nemen dat ze in et noordelike deel Duutslaand een zelfde soort dialekten praoten. Aandersumme vienen de meeste Nedersaksische sprekers uut Duutslaand niet dat de taal deurlöp op Nederlaands grondgebied. ===Taalgrens=== De heufdverdeling van et Nedersaksisch löp zo as ezeegd 'niet' langes et geschei van [[Nederlaand]] en [[Duutslaand]]. Integendeel: vake heurt een Nedersaksisch dialekt uut Nederlaand bie een groter Duuts gebied. Zo is et grootste gedeelte van et Nedersaksisch een onderdeel et [[Westfaals|Westfaols]] en heurt et [[Grunnegs|Gronings]] bie et Noord-Nedersaksisch, veural bie et [[Oostfreisk Nederduutsk|Oostfrisch]]. Toch is et idee van de rieksgrens as taalgrens nog niet zo'n slicht idee: veural in de woordeschat bin der veule overeenkomsten tussen de dialekten an de Nederlaandse kaante, dit kömp deurdat – zo as hierboven al beschreven steet – der deur de eeuwen hinne, in Nederlaand naor et Nederlaands ekeken is veur nieje woorden en in Duutslaand naor et Duuts, deur disse ontwikkeling bin de dialekten soms iezelig vere uut mekaar egreuid. Et Gronings is een kleine uutzundering, veule Groningse woorden koemen oek in et [[Oostfreisk Nederduutsk|Oostfrisch]] veur. Uut onderzeuk blik det de verstaonbaorheid van Duuts Nedersaksisch en Nederlaands Nedersaksisch niet perse slechter wördt en det de baosis etzelfde blif, terwiel beiden richting et Standaardnederlaands en Hoogduuts hen greuit.<ref>Gooskens, C. S. & Kürschner, S. 2009 Low Saxon dialects across borders — Niedersächsische Dialecte über Grenzen hinweg. Lenz, A. N., Charlotte, G. & Siemon, R. (eds.). Franz Steiner Verlag, p. 273 - 297 (Beihefte Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik; no. 138)</ref> ==Sprekersantallen== ===Nederlaand=== Et antal sprekers van et Nedersaksisch (in [[Nederlaand]]) is volgens een telling uut [[2003]] (bron: ''taaltelling Nedersaksisch'' van [[Henk Bloemhoff]]) zo'n 1.616.000 thuus (end 2002). Daor zatten de 150.000 sprekers uut de rest van [[Nederlaand]] (veural de [[Raandstad (gebeed)|Raandstad]]) en et butenlaand al bie in ([[Kannede|Kanada]], [[Australi'je (land)|Australië]], [[Verienigde Staoten van Amerika|Amerika]], [[Niej-Zeelaand]]). De 1.466.000 sprekers die in et Nedersaksische taalgebied woenen, vormen 9,1% van de Nederlaandse bevolking en woenen in verschillende regio's; dit ku'j hieronder in de tabel oek aoflezen. Je mutten niet vergeten dat et veur een groot part um ouwere meensen geet en dat et sprekersantal daorumme oek rap umlege geet. Et antal tweede- of dardetaalsprekers nimp de aof-eleupen tied wel wat toe. Oek is der de leste tied meer andacht veur et opniej anleren van et Nedersaksisch bie de kienders. Dit mut veurkoemen dat et antal niet nog veerder zakt. Eerder as 2003 is der nog nooit een telling ewest veur et hele Nedersaksische taalgebied.<ref>Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde</ref> {| {{prettytable}} !Gebiejen<ref>Bekiek p 8. in [https://web.archive.org/web/20211005011839/https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf Taaltelling Nedersaksisch] veur de grenzen van de gebiejen.</ref> !Antal sprekers thuus<ref>Thuus NDS en NDS-NL bie mekaar op eteld.</ref> !Antal sprekers totaal<ref>Maotig+goed+zeer goed.</ref> !Percentazie antal sprekers totaal |- |Groning |262.000 |446.400 |77,7% |- |Twente |334.200 |412.800 |76,1% |- |West-Overiessel |326.100 |378.500 |73,0% |- |Drenthe |255.200 |369.600 |76,6% |- |Achterhoek |211.000 |258.400 |73,0% |- |Veluwe |174.800 |229.600 |48,6% |- |Steenwiekerlaand |21.100 |29.000 |67,4% |- |West-Stellingwarf |13.800 |16.800 |64,6% |- |Ooststellingwarf |6.400 |10.500 |48,8% |- |Totaal |≈1,6 miljoen |≈2,15 miljoen |70,9% |} Et antal sprekers van et [[Nederlaands Leegsaksisch|Nederlaands-Nedersaksisch]] in vergelieking tot aandere talen van Nederlaand: * Nedersaksisch – 1.798.000 <ref>[https://web.archive.org/web/20170213155318/http://taal.phileon.nl/nedersaksisch.php Streektaal.net over Nedersaksisch]</ref> * [[Limbörgs]] – 825.000 <ref>[https://web.archive.org/web/20161103014455/http://taal.phileon.nl/lim_situatie.php Streektaal.net over Limbörgs]</ref> * [[Westerlauwers Fries|Fries]] – 453.000 <ref>[https://web.archive.org/web/20170213173522/http://taal.phileon.nl/fries.php Streektaal.net over Fries]</ref> * [[Nederlaandse gebaorentaal]] – 20.000 * [[Papiaments]] – 13.000 * [[Engels]] – 5.000 In 1995, 1997, 1999, 2001, 2003 en 2011 hebben er representatieve steekproeven eweest die disse ciefers gaven:<ref>[https://www.slideshare.net/gdries/lcc05-driessenindutch LCC In Dutch? Usage of Dutch regional languages and dialects]. Geert Driessen (2005).</ref><ref>[http://www.geertdriessen.nl/wp-content/uploads/2014/11/rap2012-ontwikkeling-dialecten-driessen.pdf Dr. Geert Driessen, Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011] p. 3. ITS, Radboud Universiteit Nijmegen. Eraodpleegd op 29 april 2017.</ref> {| class="wikitable" |+Percentage sprekers ! !1995 !1997 !1999 !2001 !2003 !2011 |- |Olders |34 |28 |30 |24 |28 |15 |- |Kind-moe |7 |6 |6 |5 |5 |1 |- |Kind-va |8 |7 |7 |6 |6 |2 |- |Kind-breurs/zussen |7 |6 |6 |5 |4 |1 |- |Kind-vrenden |6 |5 |6 |5 |4 |1 |} ===Duutslaand=== Et antal aktieve sprekers van et Nedersaksisch wördt veur Duutslaand vake rond de 5,5 miljoen eschat,<ref name="staff.uni-oldenburg.de">[https://web.archive.org/web/20110719110206/http://www.staff.uni-oldenburg.de/gabriele.diekmann-droege/9361.html Proseminar: Sprachenpolitik: Das Beispiel Niederdeutsch, Gabriele Diekmann-Dröge]</ref> waorvan zo'n vier miljoen meensen de taal goed tot uutstekend kunnen spreken.<ref>27% van bevolking van Sleeswiek-Holsteen, 23% van Mekelenbörg-Veurpommeren, 14% van Nedersaksen, 10% van Noordrijn-Westfaolen en nog es 5% van Braandenbörg en Saksen-Anhalt, samen zo'n vier miljoen – nog niet inbegrepen bin Hambörg en Bremen en de rond 200.000 sprekers van et [[Plautdietsch]], die overwegend buten de onderzeuksgebiejen woenen, antallen volgens [https://web.archive.org/web/20120119142424/http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Lehre%20Prof.%20Elmentaler%20Sommer%2010/pdf-Folien%20Vorlesung%20Standard%20und%20Substandard%20SoSe%202010/Kopie%20von%20pdf-Folien/8.pdf ''Vorlesung „Niederdeutsch in Geschichte und Gegenwart“ – Niederdeutsch heute: Eine Bestandsaufnahme''] (citaot van Frerk Möller: ''Plattdeutsch im 21. Jahrhundert. Bestandsaufnahme und Perspektiven.'' Leer 2008, S. 22&nbsp;f.)</ref> Zo'n 10,2 miljoen Duutsers hebben enige passieve kennis van et Nedersaksisch en zo'n twee miljoen meensen spreken et vake.<ref name="staff.uni-oldenburg.de"/> Hierbie koemen de rond 200.000 sprekers van et [[Plautdietsch]], die overwegend buten de onderzeuksgebiejen woenen en bin daorumme dus oek niet mee-eneumen in de telling. Et antal passieve sprekers, dit wil zegen de meensen die et Nedersaksisch verstaon, wördt vake mit tien miljoen en hoger an-egeven veur Duutslaand, mer disse antallen kunnen oek veule hoger liggen (kiek hierboven). In Duutslaand zou et antal sprekers op bienao 5 miljoen liggen in [[2016]]. 15,7% van et Nedersaksische gebied zou et spreken kunnen. In [[2007]] was dit nog 14,3% en in [[1985]] 35%.<ref>Astrid Adler Christiane Ehlers Reinhard Goltz Andrea Kleene Albrecht Plewnia, [https://web.archive.org/web/20210116170501/https://www.ins-bremen.de/fileadmin/ins-bremen/user_upload/umfrage2016/broschuere-umfrage.pdf STATUS UND GEBRAUCH DES NIEDERDEUTSCHEN 2016] (2016). Geraadpleegd op 23 januari 2021.</ref> ===Denemarken=== In Denemarken spreekt allinnig nog een fraksie van de Duutse minderheid (zo'n 20.000 meensen) nog [[Noord-Sleeswieks]]. ===Wereldwied=== In totaal kan et antal Nedersaksische sprekers in Europa, die de taal aordig goed spreken, hooguut acht miljoen bedragen; veur de staoten buten Europa, waor et Nedersaksisch (vake in de variëteit ''Plautdietsch'') espreuken wördt, bin meestentieds gien krekte antallen veurhaanden. Et antal Nedersaksische moerstaalsprekers wördt op zo'n één tot vier miljoen eschat. ==Expansie en achteruutgang van et Nedersaksisch== ===Expansie=== In feite waren der in de middeleeuwen dree algemene voertalen in et Duuts-Nederlaandse [[dialektkontinuüm]]: # Hoogduuts (waorveur de Duutse dialekten van de deelstaoten Saksen en Thüringen en de dialekten in et noorden van Bohemen et belangriekst waren), # Nederlaands (mit, in et begin, et [[Braobaans|Braobaants]] as belangriekste dialekt) en # Oudnedersaksisch (mit et dialekt van Lübeck as belangriekste dialekt). Sinds de Biebelvertaling van [[Maarten Luther]] begun et Oudnedersaksisch meer en meer plaotse te maken veur et Hoogduuts. In de [[16e eeuw]] wördden in de oostelike delen van Nederlaand oek wel een tussenvorm van et Nedersaksisch en et Vlaams-Braobaants (Nederdietsch) an-ebust onder de naam [[Oostersch]], mer disse taalvorm kon de stried mit et Nederlaands niet an. Dat et Nedersaksisch nog tot nao de middeleeuwen een "lingua franca" mit een bepaolde uutbreidingskracht is ebleven, blik uut et feit dat umstreeks 1500 de eertieds [[Freeske taaln|Friese]] dialekten in de Groninger [[Ommelaanden]] onder invleud van et Nedersaksische dialekt van de stad [[Grunnen (stad)|Groningen]] overgungen op et Nedersaksisch. Een Soortgeliek proces herhaolden zich minder as een eeuw laoter in [[Oostfrieslaand]]. ====Invleujen op aandere talen==== {{Heufdartikel|Nedersaksische invloed op de Scandinavische talen|vel}} In de laote middeleeuwen oefenden et Nedersaksisch een grote invleud uut op et Deens, en indirekt oek op et Zweeds en et Noors. Dat hef der in belangrieke maote toe bie-edreugen dat disse talen onderling beter verstaonbaor bin en ok veur sprekers van et Nederlaands en Duuts nog aordig gauw an te leren bin. ===Achteruutgang=== De Nedersaksische streektaal wördden volgens dr. [[Geert Driessen]] van onderzeuksburo ITS van de [[Radboud Universiteit Nijmegen]] in [[2011]] nog mer deur zo'n vuuftien percent van de volwassenen mit kienders espreuken, één percent van de moors gaf an plat te praoten mit heur kienders, twee percent van de vaors gaf an plat te praoten, en van de kienders zelf zeeg één percent dat ze plat praotten mit breurs, zussen of kammeraojen.<ref>[http://www.its-nijmegen.nl/pdf/NTR12%20dialect1995-2011.pdf ITS Nijmegen]</ref> et Schaamtegeveul veur et "plat praoten" hef dertoe eleid dat ouwers et de jonge meensen niet eleerd hebben. Et nogal breed veurkoemende idee dat meensen die plat praoten boers en dom bin gif de streektaal een slicht anzien. ==Talige kenmarken== ===Klankverschuving=== Liekas de [[Anglo-Friese talen]] en de [[Noord-Germaanse talen]], is et Nedersaksisch niet beïnvleud deur de Hoogduutse klankverschuving behalven de ouwe klank {{IPA|/ð/}} die verscheuven is naor /d/. In de tabel hieronder zie'j een koppel overeenkomsten en verschillen tussen de verschillende talen. {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! '''Oergermaans''' ! '''Hoogduuts''' ! '''Nedersaksisch''' ! '''Nederlaands''' ! '''Engels''' ! '''Duuts''' ! '''Fries''' |- | k || ch || maken, mäken, maeken, maoken, moaken || maken || make|| machen || meitsje |- | k || k || keerl, kearl || kerel || churl || Kerl * || tsjirl (arch.) |- | d || t || dag || dag || day || Tag || dei |- | t || ss || eten, eaten, etten || eten || eat || essen || ite |- | t || z (/ts/) || tien, tiene || tien || ten || zehn || tsien |- | t || tz, z (/ts/) || zitten || zitten || sit || sitzen || sitte |- | p || f, ff || schip, skip, sjip || schip || ship || Schiff || skip |- | p || pf || peper, peaper || peper || pepper || Pfeffer || piper |- | β || b || wief, wieven || wijf, wijven ** || wife, wives || Weib, Weiber ** || wiif, wiven |} '''Antekening''': *et Duutse woord ''Kerl'' is een leenwoord van et Nedersaksisch; **De reeks ''Wief''-''wijf'', enz. bin [[kognaoten]], niet semantisch geliekweerdig. De betekenisse van sommigen van disse woorden bin in verloop van tied veraanderd. Et Engelse "wife" (echtgenote) is bieveurbeeld niet et zelfde as ''wief'' (vrouw). ===Fonetiek=== * Et behoud van de /l/ in -ol(d/t)- klusters waor et Nederlaands een vertweeklanking naor ou hef (old = oud, kold = koud, holt = hout, zie oek plaotsnamen as ''Holten'', ''Oldenzaal'' en ''Steenwiekerwold''). In et West-Veluws is, onder invleud van de Nederfrankische dialekten, de /ol/ grotendeels ummewisseld veur /ou/ (koud, hout, enz.), in [[Nunspeet]] he'j bieveurbeeld nog wel ''wol'' en ''zol'' naost ''hout''. In [[1850]] heurden Nunspeet en Elspeet oek nog bie et gebied waor ze allinnig mer /ol/ hadden. * De /i/ is niet verbreed naor ij (in et Nedersaksische "kieken" is gien "kijken" ewörden). * An et einde van een lettergrepe wördt -en vake uutespreuken as een deurdreunende -n ({{IPA|[n̩]}}, bv. huren (uutsprake: huurn)) of -ng ({{IPA|[ŋ̩]}}, bv. kieken (uutspraak: kiekng)), de veurgaonde klanken wörden dan vake uutespreuken as een [[nasalisaosie|neusklank]], dat wil zegen dat de nasale medeklinker zelf niet echt uutespreuken wördt mer min of meer deel uutmaakt van de veuraofgaonde klanken, zo as dit op grote schaole in de geschiedenisse van et [[Frans]] is gebeurd. Dit verschiensel strekt zich oek uut tot gevallen as 'jagen', dat uutespreuken kan wörden as {{IPA|[jaˑɣŋ̩]}}, {{IPA|[jaːgŋ̩]}}, {{IPA|[jaˑŋ̩]}} en zo bin der nog heel wat variasies meugelik. * De intervokalische z, g en v kunnen verdwienen of klankveraandering ondergaon mit verlenging van de veurgaonde klinker (verdwiening: wezen → ween/wean, wagen → {{IPA|[ʋaˑŋ̩]}}, Deaventer → ({{IPA|[dɛːm̩tɘr]}}); klankveraandering: wezen → weden). Hier zie'j dat et verdwienen van medeklinkers invleud hef op de medeklinker die volgt: de -n van 'wagen' wördt deur de -g- een {{IPA|[ŋ̩]}}, de -n- van 'Deaventer' wördt deur de -v- een {{IPA|[m̩]}}. * Et Nederlaandse 'er' wördt in et Nedersaksisch meestentieds 'ar' (barg = berg, karke = kerk), aandere meugelikhejen bin: 'aar' (baarg, kaark), 'aor/oar' (baorg/boarg, kaorke/koarke - [[Tweants|Twents]]), 'aai' (baaig, kaaike - et [[Vjens|Vriezenveens]]) of 'ear' (bearg, kearke); de Nederlaandse 'ui' is meestentieds een 'uu' of 'oe' in et Nedersaksisch → (rute/roete = ruit, uut/oet = uit, buuk/boek = buik, etc.), hierop bin wel uutzundering zo hef et Urkers meestentieds een 'eu' of 'u' (reut, eut, buk). * An et einde van een woord of véúr een -t- völt de -r- vake vort, net as in et (Brits-)Engels (sport {{IPA|[spɔt]}}, daor {{IPA|[dɔːɘ]}}), in et Gronings blif de -r- meestentieds staon. ===Grammatika=== ====Naamwoorden==== * In een kwak Nedersaksische dialekten wörden in vrouwelike zelfstandige naamwoorden (enkelvoud) de uutgang op -e behouwen, veural die mit een eenlettergrepige stamme (karke [v] vs. barg [m]). In et grootste gedeelte van et West-Veluws en et Drents is dit niet et geval, oek in gedeelten van et Groningse, Twentse en Achterhoekse taalgebied is dit niet et geval. * Zelfstandige naamwoorden mit een o, oo of oe in de stamme ondergaon een [[umluud]] in et verkleinwoord (hoed → huudtien of heudjen, hond → höndtien of hundjen, boek → bukien of beukske, bok → bökkien), dit is veural zo in et Sallaands, Twents, Achterhoeks en et Oost-Veluws, in de aandere dialekten kömp et (haost) niet veur. * Stoffelike bievoeglike naamwoorden kriegen een umluud (holt → hölten = hout, houten), oek dit is veural zo in et Sallaands, Twents, Achterhoeks en et Oost-Veluws, in de aandere dialekten kömp et (haost) niet veur. ====[[Veurnaamwoord]]en==== * De objektsvorm van et persoonlik veurnaamwoord wördt vake gebruukt in plaotse van 'zich' (hij wast hum = hij wast zich), daornaost he'j oek ''hij wast zien eigen'' of ''hij wast zich/zuk/zok''. * Net as in et [[Oudsaksisch]] en et [[Oudengels]] wörden in sommige streken 'hij' veur zowel 'hij' as 'zee' (enkelvoud) gebruukt. Dit kan soms tot verwarring leien: wee wast wee in ''hij wast hum''? Wast e zien eigen, wast e een keerl, of wast e een deerne? ====[[Warkwoord]]en==== * De onvoltooid tegenswoordige tied van et regelmaotige warkwoord eindigt in de zudelike Nedersaksische dialekten op -t in alle personen behalve de eerste enkelvoud: ik warke, ie warkt, hee warkt; wiele warkt, ule warkt, zee warkt (ik werk, etc.). In een lange, smalle stroke vanaof et [[Stellingwarfs|Stellingwarver taalgebied]], deur et Sallaandse [[Steenwiekerlaand]], [[Gällemuun|Genemujen]], [[Kampen (Overiessel)|Kampen]]/[[Zwolle]] tot en mit et West-Veluws en et Urkers is dit, in de gevallen die'w eerder eneumd hebben, altied -en, dit geldt oek veur et Gronings en et Noord-Drents. In et Gronings is t: ik waark, doe waarkst, hai waarkt, wie waarken, joe waarken, sai waarken. Disse [[isoglosse]] heet de [[eenheidsmearvoold|eenheidsmeervoudsliende]] of [[Rijn-Iessellinie]]. * De [[infinitief]] kent altied de uutgang -en (kieken = kijken; uutspraak: kiekng), dat onder invleud van de leste [[medeklinker]] van de warkwoordstamme uutspreuken wördt as {{IPA|[m̩]}} nao een [[labiaal|labiale]]e medeklinker (loopm), {{IPA|[ŋ̩]}} (nao een [[koronaal|koronale]] medeklinker) of {{IPA|[n̩]}}/ (nao een [[gutturaal|gutterale]] medeklinker = jagen) * De darde persoon enkelvoud o.t.t. van een [[Warkwoord|stark warkwoord]] krig meestentieds gien -t-uutgang, mer wördt evormp deur de stamklinker te verkorten (kiekn → hij kik = hij kijkt). Dit geldt niet veur alle Nedersaksische varianten in Nederlaand. ==Nedersaksische variëteiten== :''Zie oek et artikel [[Indailen van t Leegsaksisch]] en [[Leegsaksische varianten]]'' [[File:2021 Dinxperlo Suderwick border 04.jpg|thumb|[[Achterhooks|Achterhoeks]] in [[Dinsper]], provincie [[Gelderlaand]]: winkel mit de opschrift: ''An de Göte'']] [[Bestaand:Plattdüütsche Dialektrebeden.png|thumb| {{Kaortlegenda|#B0FF75|Westfaols}} {{Kaortlegenda|#66CCFF|Oostfaols}} {{Kaortlegenda|#99CC66|Noord-Nedersaksisch}} {{Kaortlegenda|#CCCC66|Holsteens}} {{Kaortlegenda|#FFFFCC|Sleeswieks}} {{Kaortlegenda|#99CC33|Braandenbörgs}} {{Kaortlegenda|#99FFCC|Mekelenbörgs-Veurpommers}} {{Kaortlegenda|#CCCC66|Pommers}} {{Kaortlegenda|#66CCCC|Nederprusisch}} Staand van veur 1945]] [[Bestaand:Isoglossen.svg|thumb|Een antal van de belangriekste isoglossen van et Nedersaksisch<br /> {{Kaortlegenda|#3afe33|E-apokope}} {{Kaortlegenda|#0000ff|Eenheidsmeervoud -en/-t}} {{Kaortlegenda|#ff9e00|Dat/det}} {{Kaortlegenda|#ffff00|t Vortlaoten van de -n an et woordeinde}} {{Kaortlegenda|#17c1fc|Eenheidsmeervoud -et/-t}} {{Kaortlegenda|#ff0000|Voltooid vlejen tied op e-}}]] [[Bestaand:NDS dialekten.PNG|right|thumb|Taalkundige indeling van et Nedersaksisch]] [[Bestaand:Koart Leegsaksisch.png|thumb|Gebied in Nederlaand waor Nedersaksisch espreuken wördt]] Vanwegen de grote verspreiding van et Nedersaksisch (eertieds van [[Palanga|Nimmersatt]] tot [[Bunsjoten|Bunschoten]] an toe) bin der verschillende dialektvariaanten ontstaon, die'j roewweg in twee heufdgroepen in kunnen delen: #t [[West Leegsaksisch (algemain)|West-Nedersaksisch]] (Nederlaand en Noordwest-Duutslaand) ##t [[Noord Leegsaksisch|Noord-Nedersaksisch]] ([[Grönnegs|Gronings]] en [[Noord-Drèents|Noord-Drents]], [[Oostfreisk Nederduutsk|Oostfries]], [[Noord-Oldenbörgs]], [[Zuud-Oldenbörgs]], [[Onderelfs]], [[Holsteens]], [[Sleeswieks]] en [[Eemslenner Plat|Noord-Eemslaands]]) ##t [[Westfaols]] ([[Achterhooks]], [[Sallaands]], [[Zuud-Drèents|Zuud-]] en [[Midden-Drèents|Midden-Drents]], [[Stellingwarfs]], [[Tweants|Twents]], [[Urkers]], [[Veluws]], [[Westerwoolds|Westerwolds]], [[Graofschopper plat|Bentumers]], [[Eemslenner Plat|Zuudwest-Eemslaands]], [[Oost-Westfaols]], [[Zuud-Westfaols]], [[Munsterlaands]], [[West-Munsterlaands]]) ##t [[Oostveels]] #t [[Oost Leegduuts|Oost-Nedersaksisch]] (Noordoost-Duutslaand) ##[[Meakelenbörgsk-vöärpommersk|Mekelenbörg-Veurpommers]] ##[[Braandenbörgs]] ##[[Plautdietsch]] In de [[Liemers (streek)|Liemers]] praoten ze een [[Nederfrankisch]] dialekt mit een bult Nedersaksische invleujen (et [[Liemers (dialect)|Liemers]]); in de [[Gelderse Vallei]] praoten ze een Hollaands-Nedersaksisch overgangsdialekt dat officieel wel tot et Nedersaksisch erekend wördt. ===Dialektindeling van Jo Daan=== De dialektindeling van [[Jo Daan]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080506173059/http://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/langvar/dialects/dialectmapdaan/image_view_fullscreen Dialektkaorte van Jo Daan]</ref> is de meest bekende indeling veur et Nedersaksisch uut Nederlaand, in disse indeling is et Duuts-Nedersaksisch niet mee-eneumen. De indeling die deur de meeste meensen gebruukt wördt, verschilt hier vake wat van. Zo wördt et Westerkwartiers meestentieds tot et Gronings erekend, et Twents-Graafschaps tot et Twents/Achterhoeks en de Gelders-Overiesselse dialekten wörden as amparte dialekten ezien. Et Noord-, Midden- en Zuud-Drents wörden vake ezien as dialekten van et [[Drèents|Drents]], in de plaotse van dat et Noord-Drents tot et Gronings erekend wördt, en et Midden- en Zuud-Drents as amparte dialekten ezien wörden. Et uutestörven dialekt van [[Skokkelaand|Schoklaand]] (et [[Schokkers]]) ha'j bie de indeling van Jo Daan in kunnen delen bie et [[Gelders-Overiessels]]. == Nedersaksische spelling == {{Heufdartikel|Leegsaksische orthogroafie|vel}} Der is nog gien officieel an-eneumen spelling veur et Nedersaksisch. Der hebben wel veurstellen ewest, zo as de [[Vosbergenschriefwiese]] uut [[1955]] (veur et Nedersaksisch uut Nederlaand en Duutslaand) en de [[SONT-spelling]] uut [[2000]] (veur et [[Nederlaands Leegsaksisch|Nederlaands-Nedersaksisch]]), die allebeie niet an-eneumen bin. De SONT-spelling hef de meeste anhang van de twee, mer plaotselike spellingsrichtlienden bin et gebrukelikst. In [[2011]] is de [[Algemene Nedersaksische Schriefwieze]] ontwikkeld, en is een verfiening, vereenvoudiging en uutbreiding van de SONT-spelling. In [[2018]] is de [[Nysassiske Skryvwyse]] uutebrocht, dat een veerdere uutwarking is van de inkomplete [[Algemeyne Schryvwys']]. Disse twee schriefwiezes bin de veurkeursspelling op de [[Nedersaksiese Wikipedia|Nedersaksische Wikipedie]]. ==Veurbeeldzinnen== {{Heufdartikel|Nedersaksische zinnen|vel}} De volgende veurbeeldzinnen bin eschreven op baosis van de uutspraak, niet op baosis van de (veurkeurs)schriefwieze. * De huizen hebben een goot van groene verf. Een vrouw heeft zout water uit de ketel in een bakje of potje gedaan. ([[Standardnederlaands]]) * The houses have gutters painted green. A woman has put salt water from the kettle into a small dish or a small jar. ([[Engels]]) === [[Oostfreisk Nederduutsk|Oostfries]] === * De hoesn hebm een kheute vann khrone vaarve. Een vraauw hett zolt woateh oete kettil in een bakkje of potke dôn. ''([[Aauwerk (stad)|Aauwerk]])'' * De hoesn hebm een kheut vann khruine vaarve. Een vraauw hett zolt woateh oete kettil in een bakkje of potje doun. ''([[Weener]])'' === [[Achterhooks]] === * De huze hebt ne gotte van greunen varve. Een vrouwe hef zalt water uut den kettel in nen beksen of pötjen edaone ''([[Breevoort]], Gelderlaand)'' * De huze hebt ne götte van greune varve. Ne vrouwe hef zolt water oet un kettul in un beksken of pötjen edaone ''(Noord-Oost [[Achterhook]])'' === [[Grunnegs]] === * D'oezen hebm geut van gruine vaarf. Een vraauwèt zolleg wotter oet keddel ien bakje of potke doan. ''([[Roschoul]])'' * D'uzen hebm een geude van gruine vaarve. Een vraauwèt het zolt wotter uut de kedel inn bakkie obm potje doan. ''([[Knoal (gemainte)|Knoal]])'' * De huzen hebm een geut van grune vaarf. Een vraauwèt zolt woater ute keddel ienn bakje of een potke doan. ''([[De Lieke]])'' * D'hoezen hefdn geute van gruine vaarf. Een vraauwèf zooult wotter oede keddel inn bakjen of potken daon. ''([[Zèlng]])'' ===[[Stellingwarfs]]=== * De huuzn hebn een geut{{small()|e}} van grune varve. Een vrouw het zo{{small()|o}}lt waeter uut de ketel in een bakkien of pottien daon. ''([[Stellingwarf]], Frieslaand)'' * De uuzn ebn een geute van grune vaarve. Een vrouwe ef zolt waeter uut de ketel in een bakkien of pottien edaon. ''([[Zuudvene]], Oaveriessel)'' * De uuzn ebn een geute van greune vaarve. Een vrouwe ef zolt waeter uut de ketel in een bakkie of pottie edaon. ''([[Gieteren|Geetern]], Oaveriessel)'' ===Dialekken van De Kuunder, Blankenham en Blokziel=== * De uuzn ebn een geute van greune verve. Een vrow et zout water uut de ketel in een bakjen of potjen edaon. ''([[De Kuunder (Stienwiekerlaand)|De Kuunder]])'' * De uuzn ebn een geut van greune varf. Een vrouw et zout waoter uut de ketel in een bakjen of potjen edaon. ''([[Blokziel]])'' ===[[Drèents]]=== ====[[Zuudoost-Drèents]]==== De huuzn hebm een geute van grune varve. Een vrouw hef zolt water uut de ketel in een bakkie of pottie doan. ''([[Weiteveen]])'' ====[[Zuudwest-Zuud-Drèents]]==== De huuzn hebt een geute van grune varve. Een vrouwe hef zolt water uut de ketel in een bakkien of pottien edoan<small>(</small>e<small>)</small>. ''([[Ni'jlusen]])'' ===[[Sallaands]]=== * De uuzn ebn een geute van grune värve. Een vrouwe ef zolt water uut de ketel in een bäkkien of pöttien edaon. ''([[Kampen (Overiessel)|Kampen]])'' * De huuzn hebt een götte van grune värve. Een vrouwe hef zolt water uut de kettel in een bäkkie of pöttie edaon. ''([[Dalsen]])'' * De huuzn hebt een göte van grune värve. Een vrouwe hef zòolt wäter uut de kètel in een bäkkie<small>(</small>n<small>)</small> of pöttie<small>(</small>n<small>)</small> edaon. ''([[Wieje]])'' * De huuze hebt ne götte van grune värve. Ne vrouwe hef zolt water uut een kettel in een bäkkie of pöttie edaon. ''([[Heldern]])'' * De uuzn ebn een götte van grune värve. Een vrouwe hef zolt wäter uut de kètel in een bäkkien of pöttien edaon. (''[[Zwolle]]'') ====[[Oaveriessels#Vechtdals|Vechtdals]]==== * De huze hebt 'n götte van grune varve. Ne vrouwe hef zolt water uut de kettel in 'n bakkie of pöttie edoan. ''([[Hardenbarg (gemiente)]])'' * De hoeze'''?''' hebt ne götte van greune varwe. Ne vrouw hef zout water oet de kettel in een bäkkien of pöttien gedaon. ''([[Emmelkaump|Emmelkaamp]], Graofschop Benthem, Duutslaand)'' * De huzen hebt een geute mit gruuine varve. Een Vrouw hef zolt water uut de ketel in een bakkien of pottien edoane. ''([[Luttn]])'' ===[[Tweants|Twents]]=== ====[[Oaveriessels#West- en Zuud-Twents|West- en Zuud-Twents]]==== * De huze hebt ne gote van gruune varve. Ne vrouw hef zolt water uut een kettel in een bekske/bekken/bakkie of pötke/pötje/pöttie edoan. ''([[Wierdn]])'' * De huuze hebt ne gotte van greune voarve. Ne vrouwe hef zoolt water oet een kettel in een bäkkn of pötjen edoan(e). ''([[Riesn]])'' * De huuze hebt ne gotte van gruune vaarve. Ne vrouwe hef zoolt water oet een kettel in een bäksken of een pötjen edoane. ''([[Eanter]])'' * De huze hebt ne götte van greune varf. Ne vrouw hef zòolt water oet een kettel in een bekske of pötje edoane. ''([[Hoksebarge]])'' ====[[Oaveriessels#Noord- en Oost-Twents|Noord- en Oost-Twents]]==== * De huze hebt ne göt van greune vaarf. Ne vrouw hef zolt water oet een kettel in een bekke of pötke doan. ''([[Tubbargn]])'' * De huus hebt ne göt van greune vaarf. Ne vrouw hef zolt water oet een kettel in een bekke/bekske of putke doan. ''([[Rossum (Oaveriessel)]])'' * De huus hebt ne göt van greune vèerf. Ne vrouw hef zòolt water oet een kettel in een bekske of putke doan. ''([[De Lutte]])'' ====[[Vjens]]==== De huse hebt ne go-e-te van gruine vaaive. Ne vraauwe hef zalt waeter uut een kjättel in een bakkie of pöttie edwoan. ''([[t Vjenne]])'' ===[[Veluws]]=== ====[[West-Veluws]]==== * De huuzn hemm een geute van greune varve. Een vrouw hef zout wao-e-ter uut een ketel in een bakjen of potjen edaon. ''([[Nunspeet]])'' * De huzen hen een geut/goot van greune va<small>(</small>a<small>)</small>rf. Een vrouw het zout waoter uut een ketel in een bakje<small>(</small>n<small>)</small> of potje<small>(</small>n<small>)</small> edaon. ''([[Harderwiek]]/[[Armelo]]/[[Putten]]/[[Niekark]])'' * De huzen hen een geut van greune varf. Een vrouw het zout waoter uut een ketel in een baksje of potsje edaon. ''([[Barreveld (daarp)|Barreveld]])'' * De huzen hen een geut van greune vaarf. Een vrouw het zout waoter uut een ketel in een bakje of potsje edaon. ''([[Bunsjoten]])'' * De huze hen een geut van greune vaarf. Een vrouw het zout waoter uut een ketel in een bakje of potsje edaon. ''([[Otterlo]])'' * De huze hen een geut van grune varf. Een vrouw het zout waoter uut een ketel in een bakjen of potsjen edaon. ''([[Hoenderloo]])'' * De huze hebbe/hen een geut van greune vaarf. Een vrouw het zout waoter uut een ketel in een bakje of potsje edaon. ''([[Sjaarpezeel]])'' * De huuze hebbe en geut van gruune varfe. Een vrouwe het zout waotre uut 'n ketel in 'n bakjen of potjien edaon. ''([[Ugchelen]])'' ==Taalkodes uut de ISO 639-3-reeks== Elk Nedersaksisch heufddialekt uut Nederlaand (behalven et Urkers) hef zien eigen officiële taalkode. Hieronder ku'j disse taalkodes vienen: * [[Achterhooks]] - ''act'' * [[Drèents|Dreants]] - ''drt'' * [[Grunnegs]] - ''gos'' * [[Sallaans|Sallaands]] - ''sdz'' * [[Stellingwarfs]] - ''stl'' * [[Tweants]] - ''twd'' * [[Urkers]] - ''nds-us''<ref>As onderdeel van et Nedersaksisch. Et Urkers hef niet zien eigen aparte kode.</ref> * [[Veluws]] - ''vel''<ref>In eerdere versies van [[Ethnologue]] waren der amparte kodes veur et West- en Oost-Veluws, disse kodes bin intied vervöllen en vervöngen deur één kode veur et Veluws (vel)</ref> ==Zie oek== *[[Nederlaands Leegsaksisch]] *[[Nedersaksische taalwiezers]] *[[Liest van zinnen ien de Leegsaksische dialekten]] *[[Platduuts]] *[[Wikipedia:Nedersaksies beluusteren]] == Referensies == <references /> ==Uutgaonde verwiezingen== {{Interwiki|kode=nds|naam=Duuts-Nedersaksische}} '''Woordeboeken:''' * [https://plattmakers.de/nds Plattmakers woordeboek] * [http://www.drentswoordenboek.nl/ Drents woordeboek] * [http://www.groningsonline.nl/ Gronings woordeboek] * [https://www.stellingplus.nl/wp-content/uploads/2010/10/woordenboek3.pdf Stellingwarfs woordeboek] '''Informasie:''' * [https://web.archive.org/web/20190127043342/http://www.plautcast.com/ Plautdietsche podcasts, audio en video's] * [https://web.archive.org/web/20100412144225/http://www.plattcast.de/ Platduutse/Nedersaksische podcasts, audio en video's] (Oolland) * [https://web.archive.org/web/20000815221503/http://www.mennolink.org/doc/lg/index.html Plautdietsch-Engels woordeboek] * [https://web.archive.org/web/20090113163225/http://www.lowlands-l.net/index.php?page=links_nds Lieste mit verwiezingen, an-ebeujen deur Lowlands List] * [https://web.archive.org/web/20060213073134/http://taal.phileon.nl/nds/ Streektaal.net, informasie in en over verschillende soorten Nedersaksisch] * [http://lowlands-l.net/plattewelt/ Nu is de Welt platt!, internasionale bronnen in en over et Nedersaksisch] * [http://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/ Niederdeutsch/Plattdeutsch in Westfalen, deur Olaf Bordasch] * [http://www.plattdeutsch.net/ Mönsterlänner Plat, deur Klaus-Werner Kahl] * [https://web.archive.org/web/20070328154446/http://www.ins-bremen.de/Geschichte/ndintroh.htm Plattdeutsch heute] * [https://web.archive.org/web/20210413162355/http://lowlands-l.net/grammar/ Bouwstenen van et Nedersaksisch, een inleiende grammatika in et Engels en et Duuts] '''Organisasies:''' * [http://www.ijsselacademie.nl/ IJsselacademie] (Overiessel, de Veluwe en Urk, Nederlaand) * [https://web.archive.org/web/20060220164820/http://www.staringinstituut.nl/ Staring Instituut] (Achterhoek, Nederlaand) * [http://www.oostfreeske-taal.de/ Oostfreeske Taal] (Oostfrieslaand, Duutslaand) * [http://www.huusvandetaol.nl/ Huus van de Taol] (Drenthe, Nederlaand) * [http://www.stellingwarfs.nl/ Stichting Stellingwarver Schrieversronte] (Frieslaand, Nederlaand) * [http://www.sont.nl/ SONT] (algemeen, Nederlaand) * [http://www.ins-bremen.de/ Institut für niederdeutsche Sprache e.V.] (algemeen, Duutslaand) * [http://www.diesel-online.de/ Diesel - dat oostfreeske Bladdje] (Oostfrieslaand, Duutslaand) * [http://www.twentsewelle.nl/ TwentseWelle] ''As der een organisasie niet bie steet, ma'j et der gerust bie zetten.'' '''Schrievers:''' * [http://www.literadies.de/ Gertrud Everding] (Noord-Nedersaksisch - Hambörg, Duutslaand) * [http://www.numanto.de/ Marlou Lessing] (Noord-Nedersaksisch - Hambörg, Duutslaand) * [https://web.archive.org/web/20230301130725/http://www.sassies.net/rhahn/kramer/ Clara Kramer-Freudenthal] (Noord-Nedersaksisch - Norderstedt, Duutslaand) * [http://www.johan-veenstra.nl/ Johan Veenstra] (Stellingwarfs - Frieslaand, Nederlaand) '''Muzikaanten:''' * [http://www.skik.nl/ Skik] (Drents - Drenthe, Nederlaand) * [http://www.jan-cornelius.de/ Jan Cornelius] (Oostfries - Oostfrieslaand, Duutslaand) * [http://www.torf.nl/ Törf] (Gronings - Groningen, Nederlaand) * [https://web.archive.org/web/20100223034905/http://www.eltjedoddema.nl/ Eltje Doddema] (Veenkoloniaals - Groningen, Nederlaand) * [http://www.bohfoitoch.nl/ Boh foi toch] (Achterhoeks - Gelderlaand, Nederlaand) * [http://www.helmutdebus.de/ Helmut Debus] (Duuts-Nedersaksisch - Nedersaksen, Duutslaand) '''Overig:''' * http://www.plattmaster.de/ * http://www.platt-online.de/ * http://www.zfn-ratzeburg.de/ * https://web.archive.org/web/20041204095308/http://www.radiobremen.de/nachrichten/platt/ * https://web.archive.org/web/20141003193458/http://www.deutsch-plattdeutsch.de/ {{SNLV}} {{Germoans}} [[Kategorie:West-Veluws artikel]] [[Kategorie:Nedersaksies| ]] [[Kategorie:Duutse streektael en dialekt]] 8yu00l00ay5qvyy04amvmvwso1o4io4 0 7382 333077 331562 2026-07-30T01:43:52Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333077 wikitext text/x-wiki '''Reinhard Franz Hahn''' (ok ''Ron Hahn'' enuumd, skrieversname ok ''Franz Brookmann'') is een Duuts-Austraals-Amerikaanse taalkundige, skriever ien en anfieteraor van 't Nedersaksisch. Hahn is ien Hamborg geboren en opegruuid. Hi'j holdt hum bezig mit kleinere talen ien [[Azië]] en [[Volksrippebliek China|China]]. Op internet zetten hi'j ien [[1995]] de mailinglist ''[[Lowlands-l]]'' op, ewi'jd an [[West-Germaans]]e taalvariaanten die as ien de lege laanden bi'j de [[Noordzee]] en de [[Oostzee]] bint ontstaon of daorvan ofstamt, zoas [[Nedersaksisch]], [[Nederlaands]], [[Limburgs]], [[Freeske taaln|Freesk]], [[Engels]], [[Schots]] en [[Afrikaans]]. Ien [[1998]] hef Hahn de twiede pries ewunnen ien de jaorlijks uutereikte [[Platduuts]]e [[Freudenthal-Pries]] mit ''Vadderland - Vadderspraak, un annere Riemels ahn Riem'' (Vaoderlaand - vaoderspraoke, en aandere riemsels zunder riem). Ien [[1999]] kreeg e samen mit [[Hellmer Stumberg]] de eerste pries veur de gedichten ''elektroonsche elegien - lyrik för de jaardusendwenn''. Ien meert [[2008]] kreeg Hahn van de [[Vlaondern|Vlaomse]] minister van cultuur [[Bert Anciaux]] een medallie veur zien bemuienissen veur de bekendheid van de Nederlaanse taal en verwante talen. Ien 2010 hef Hahn ''Alice’s Adventures in Wonderland'' in ’t Nedersaksisch (“noordnedersaksisch platduits”) vertaald. Ien augustus [[2010]] hef Hahn hum töt 't [[Jeudendom]] bekeerd. == Waarken == * ''Spoken Uyghur'' (1991, Seattle: University of Washington Press) * ''Alice ẹhr Ẹventüürn in’t Wunnerland'' (Cathair na Mart (Ierlaand): Evertype, 978-1904808626) == Webstees == * [https://web.archive.org/web/20150905091034/http://www.lowlands-l.net/gallery/hahn_alice.php ''Alice ehr Eventüürn in’t Wunnerland''] * [https://web.archive.org/web/20081023214342/http://lowlands-l.net/gallery/hahn-nds.php ’n paar vun sien Gedichten] (Platduuts, Hoogduits, Engels) * [http://www.lowlands-l.net/ List Lowlands-l] (verskeiden spraoken) * [http://lowlands-l.net/plattewelt/ Nu is de Welt platt] (verskeiden spraoken) * [https://web.archive.org/web/20210413162355/http://lowlands-l.net/grammar/ Drempels un Tegels vun’t Neddersassische] (Nedersaksisch grammatik, ien Duuts en Engels) * [http://lowlands-l.net/grammar-new/ Building Blocks of Low Saxon (“Low German”)] * [http://lowlands-l.net/groth/ Klaus Groth: ’n Paar vun sien nedderdüütschen Riemels mit ingelsch Œverdrägen] (Riemsels van Klaus Groth met Engelse vertalingen) {{Dia|Dit stok is eskreven in 't [[Zuudwest-Zuud-Drèents]] van de Drèents-Oaveriesselse grèensstreek.}} {{DEFAULTSORT:Hahn, Reinhard F}} [[Kategorie:Drèents artikel]] [[Kategorie:Platduutse schriever]] [[Kategorie:Nedersaksiese leu]] h6h9yyodam39xo9bqm7a4m898bg0lzx 0 21287 333078 322336 2026-07-30T02:13:26Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 333078 wikitext text/x-wiki {{Amerikaanse staot | naam = Utah | biejnoam = Beehive State (''biejenkorfstoat'') | vlagge = [[Bestaand:Flag of Utah.svg|125px|border|Vlagge van Utah]] | wapen = [[Bestaand:Seal of Utah.svg|110px|Woapen van Utah]] | kaorte = Map of USA UT.svg | heufstad = [[Salt Lake City]] | toe-etrejen = [[4 jannewaori|4 januwoari]] [[1896]] | oppervlak laand = 219.887 | oppervlak waoter = 3,25% | inwoeners = 2.942.902 ([[2014]]) | dichtheid = 13,2 | tiedzone = −7/−6 | antal graafschappen = | ofkorting = KS }} '''Utah''' (oetsprekken as ''JOE-ta''), in de [[Arapaho (sproake)|Arapaho-sproake]] ''Wo'tééneihí'', is nen stoat in de [[Verenigde Stoaten van Amerika]]. Et was den 45sten stoat den as bie de vereniging köm, op [[4 jannewaori|den 4den januwoari]] [[1896]]. et hef ongevear 2,9 miljoen inwonners. Doarvan wont um en noabie de 80% in of bie (de vuursteaden) van [[Salt Lake City]].<ref>[https://web.archive.org/web/20141104164218/http://governor.utah.gov/DEA/QGET/DataBook/4.htm "Introduction: Urban Growth in Utah". QGET Databook (1997). Oetgewer: Quality Growth Efficiency Tools (QGET) Technical Committee, Governor's Office of Management & Budget, State of Utah.] Bekekken op 2014-11-04.</ref> Op et oosten van Utah lig [[Colorado]], op et noordoosten [[Wyoming]], [[Idaho]] op et noorden, [[Arizona]] op et zuden en [[Nevada]] op et westen. Et raaket [[Niej-Mexiko]] ook nog met nen tip in et zuudoosten. Ongevear 62% van de Utahnen zeent lid van de [[Jezus KristusKaarke van de Lestedeagse Healigen]] ([[Mormonen]]). Dit bepoalt vuur een groot deel wo as et der in Utah an too geet.<ref>[https://web.archive.org/web/20141104170941/http://www.sltrib.com/53909710-200/population-lds-county-utah.html The Salt Lake Tribune. "Census: Share of Utah's Mormon residents holds steady". Canham, Matt. 17 april 2012.]</ref> Et heuwdkantoor van disse kaarke steet in Salt Lake City. Utah is den meest eenkennig geleuwigen stoat van de Verenigde Stoaten. Et is den ennigsten stoat met ne mearderhead van Mormonen en den ennigsten stoat met ne mearderhead van de inwonners dee bie ene kaarke heurt.<ref>[[Institute for the Study of Secularism in Society and Culture|ISSSC]]. [https://web.archive.org/web/20250130063739/http://commons.trincoll.edu/aris/surveys/aris-2001/ "American Religious Identification Survey (2001)"] Bekekken: 31 oktober 2011.</ref> Den stoat is een middelpeunt vuur [[vervoor]], [[oonderwies]], [[informasietechniek|IT]] en oonderzeuk, [[mienbouw]] en der komt nen hoop toeristen of op boetenvermaak.<ref>[http://www.theatlantic.com/business/archive/2012/12/the-fastest-growing-states-in-america-and-why-theyre-booming/266541/ The Atlantic. "The Fastest-Growing States in America (and Why They're Booming)". Jordan Weissmann. 22 December 2012.] Bekekken: 12 juli 2013.</ref> [[St. George (Utah)|St. George]] was de rapstgröaiende vuurstad van Amerika tusken 2000 en 2005.<ref>[http://www.census.gov/prod/2006pubs/smadb/smadb-06appe.pdf U.S. Census Bureau. "State and Metropolitan Area Data Book: Appendix E. – Ranking Tables". 22 December 2008.] Bekekken op 29 april 2009. (PDF)</ref> In 2012 bleek oet ne vroagenlieste at Utah den besten stoat van Amerika was um in te wonnen, baseerd op 13 metpeunten zo as um de seanten, leawenswieze en gezoondhead.<ref>[http://www.gallup.com/poll/156449/Utah-Poised-Best-State-Live.aspx Gallup. "Utah Poised to Be the Best U.S. State to Live In". 7 august 2012.] Bekekken: 8 augustus 2012.</ref> ==Naam== Den naam "Utah" keump van et [[Inheemse Amerikanen|Inheemse]] [[Ute (volk)|Utevolk]]. Et betekent "Volk van de Baargen" in de [[Ute (sproake)|Utesproake]]. ==Verleden== ===Vuur columbus=== Doezende joaren vuur at de Europese verkenners kömmen, wonden der al de [[Anasazi]]- en de [[Fremont]]-volker. De Anasazi höwwen öare huuze oet de rotsen. De fremont maakten huuze van stro en verdwenen oet de strekke um et [[15e eeuw|15de joarhoonderd]]. In et [[18e eeuw|18de joarhoonderd]] kömmen de [[Navajo (volk)|Navajo]] noar de strekke. In et middeln van et 18de joarhoonderd kömmen der ook nog aandere [[Uto-Azteekse]] volker noar Utah, zo as de [[Goshute (volk)|Goshute]], de [[Paiute (volk)|Paiute]], de [[Shoshone (volk)|Sjosjone]] en de [[Ute (volk)|Ute]]. Disse vief groepen warren der al toen as de eerste Europeanen kömmen. ===Spaanse verkenning=== Den [[Spanje|Spanjaard]] [[Francisco Vásquez de Coronado]] leaden ne verkenningstroep duur Utah. Dee zöchten de legendariese [[Zeuwen steaden van Cíbola]]. Twee [[Rooms-Katholieke Karke|Katholieke]] preesters vertreuken met nog ne verkenningstocht oet [[Santa Fe (Niej Mexiko)|Santa Fe]] in [[Niej Mexiko]] in [[1776]]. Zee wollen ne route noar [[Kalifornië (duurverwiesziede)|Kalifornië]] veenden. Ze kömmen helemoal in Utah en tröffen doar de inheemse bevolking. Ze harren gin belaank bie ne kolonie doar, umdet de strekke froai dor was. In [[1821]] wör [[Mexiko]] onofhaankelik. Utah wör deel van Mexiko en wör indeeld in de strekke [[Alta California]]. Jagers en streupers deden in et [[18e eeuw|18de joarhoonderd]] Utah wiedter verkennen. Den stad [[Provo (Utah)|Provo]] is noar ene van disse kearls eneumd. In [[1824]] ontdekten [[Jim Bridger]] as eersten blaanken et [[Grote Zooltmeer]] (et ''Great Salt Lake''). Bridger meanden at he bie den oceaan was, um de hoge [[zoolt]]wearde. Der wörden noa dee ontdekking hoonderden haandelspöste op ezat roond et mear. Et wör nen stopplek vuur leu dee van et oosten noar et westen treuken. ===Mormonen=== De Mormonen, dee in [[Illinois]] zatten, harren alverdan mear verskel met aandere leu oet den stoat. [[Brigham Young]], öaren leader, treuk doarumme in [[1847]] met zin gevolg noar et mear. De 22 joar doarnoa volgden öar nog es 70.000 aandere Mormonen. De eerste joaren harren ze et slim zwoar um te oawerleawen in et dreuge laand. De Mormonenkaarke steurden öare geleuwigen der op oet um wiedter in den stoat ook döarpe te stichten. Met bevlöaiing wussen ze der toch wat vruchtboars van te maken. Van doaroet treuken de Mormonen verdan duur heel Amerika. In den [[Mexikaans-Amerikaansen oorlog]] in [[1846]] harren de Verenigde Stoaten [[Niej-Mexiko]] en [[Californië]] in enömmen. Met et oonderskriewen van et [[Verdrag van Guadelupe Hidalgo]] in [[1848]] wör et hele zuudwesten Amerikaans groondgebeed. Doo as ze heurden at Kalifornië en Niej Mexiko nen stoat wörden, vreugen de Mormonen of ze den stoat [[Deseret]] stichten mochten. ===Utahstrekke (1850 – 1896)=== De Utahstrekke, dee sticht wör in [[1850]], was lange zo groot neet as wat de Mormonen vuur ogene hadden met öaren stoat Deseret, mer toch umvatten et de hudige stoaten [[Nevada]], Utah en delen van wat non [[Wyoming]] en [[Colorado]] zeent. Toch was de verhoolding tusken de Amerikaanse regearing en de Mormonen neet al te best. Met name de [[völvrouwerieje]] van de Mormonen kreeg völ wierstaand. Et leup oet de haande in [[1857]], toen as den doomoaligen Amerikaansen presideant [[James Buchanan]] noa de verhalen oawer de Mormoonse opstaandigheid besleut um de Mormonen met een leager oonder controle te kriegen. Dit leup oet in den [[Utah-oorlog]]. Brigham Young leut alle inwonners van Salt Lake City tiedelik vorttrekken en zetten een leager op, woermet as he et Amerikaanse leager tegen probeerden te hoolden. Dit lukten mer haalf en hee mos zik oawergewen. Toch bleef et volk achter Young stoan, woerduur as de doarop volgende riegel an Amerikaanse gouverneurs regelmoatig klaagden at Young nog aait de echte regearing har. Toen as den Amerikaansen Börgeroorlog oetbreuk in [[1861]] wörden de soldoaten doarhen esteurd, woerduur as de Mormonen wier vrie spel hadden. Et vertrek van et leager zorgen vuur ne impuls vuur de lokale [[ekonomie]]; et leager verkochten töt dee tied alle vuurroaden goodkoop, woerduur as der vuur lokale verkopers weanig te verdenen völ. Toch doerden et neet lange of der köm een vriewilligersleager van [[Patrick E. Connor]] oet Californië in [[1862]]. Dee stichtten [[Fort Douglas (Utah)|Fort Douglas]] op nog gin 5&nbsp;km van Salt Lake City. Connor spoerden zin volk an um noar [[mineralen]] te zeuken, um zo volk an te trekken en tegenwicht tegen de Mormonen te beden. In de [[Tooele County (Utah)|Groafskop Tooele]] wörden mineralen veunden, woerduur as der mienbouw op gaank köm en völle mienwaarkers kömmen. In [[1869]] was de eerste oost-westspoerliene kloar, den as stopten bie Salt Lake City. Hierduur kömmen der nog völle mear gelukszeukers noar Utah. De Mormonen deden der völvrouwerieje achterhen in [[1890]]. Doarop meeldden ze zik an bie de Verenigde Stoaten, woer as ze bie eloaten wörden op 4 januwoari 1896. ====Black Hawk-oorlog (1865 - 1872)==== Tusken [[1865]] en [[1872]] warren der ongevear 150 gevechten tusken de Inheemsen (anvoord duur stamheuwd [[Antonga]] van et Utevolk) en de Mormonen en aandere Europese intrekkers. De anleading is neet helemoal dudelik, mer et gung woarskienlik um wee et laand tooheurden en ne opstapeling van aargernis en wantrouwen van beaide kaanten. Beaide partiejen meanden at ze recht harren op et laand. Ze probeerden seend 1847 in vreade met mekaar samen te leawen, mer al in 1849 begunnen de eerste ongemakken. De intrekkers eisten alverdan mear bouwlaand op, terwiel as det jachtgroond vuur de Inheemsen was. De Inheemsen konden zik doarumme slechter in leawen hoolden. De Inheemsen harren een stuk [[reservaat]] vuur zikzelf ekregen, mer det was neet genog um zikzelf in leawen te hoolden. doar köm nog es ne periode van dreugte oawerhen. De beade kulturen bleken neet te vereanigen. Vuur de Inheemsen besteunden de ideeën 'laandbezit' en 'veehoolden' neet. Zee vungen dus zoonder skaande et vee van de intrekkers, van et laand wat de intrekkers as bezit zaggen. De intrekkers zaggen dit as stellen. Oawerleggen leupen skel en blaanken kömmen öare ofspraken neet noa. De blaanken warren ook verdan wantrouwig en minachtend noar de Inheemsen. Ze wörden mangs ook slim mishaandeld of zelfs vermoord, woerop de Inheemsen de blaanken wier vermoorden as vergeelding. ===20ste joarhoonderd=== [[Ofbeelding:Monument Valley 2.jpg|thumb|right|200px|Bekeanden anblik oet de Rotsvallei in Utah]] An et begin van et 20e joarhoonderd wörden der natuurparken esticht zo as [[Nasjonaal park Bryce Canyon]] en [[Nasjonaal park Zion]]. Doarduur wör Utah bekeand um öar mooie laandskop. Vuural de [[Rotsvallei (Utah)|Rotsvallei]] is wearldwied bekeand ewörden. In [[1939]] wör der een heel [[skiën|skigebeed]] in erichtet, woerduur as Utah wearldwied bekeand steet as skiparadies. In [[2002]] wörden hier zelfs de [[Olympiese Weenterspöllen]] eheulden, woer as de lokale ekonomie fleenk van metkreeg. Tusken [[1950]] en [[1970]] wörden der duur heel Amerika [[autobane]]n anlegd, woerduur as ook Utah makkeliker met den auto te bereiken wör. ==Laand== [[Ofbeelding:Zion angels landing view.jpg|thumb|200px|Nasjonaal Park Zion]] Utah hef ne oppervlakte van 219,890&nbsp;km². Et hef kearsrechte greanzen van noord noar zuud en van oost noar west. Utah hef een onmeundig verskeaden laandskop. An de ene kaante steet et bekeand um de zaanderige, dreuge vlaktes en van de aandere kaante um de hoge baargen met noaldbeume. Utah ligt korrekt op et kruuspeunt van de [[Rocky Mountains]], et [[Grote Bekken]] en de [[Coloradoplate]]. De böawenste eendaarde van Utah wörd duurmidden edoan duur de [[Wasatch Range]], dee op wat heugtes wal 3700 meter boawen de zee lig. In et noordoosten ligt de [[Uintabaargen]], met töppe van 4000 meter. Et heugste peunt van den stoat ligt hier ook; de [[Kings Peak]] met 4123 meter. West-Utah is vuural dreuge [[weuste]]. et laandskop hef kleine baargen en roew terrein. Ne oetzeundering zeent de [[Bonneville Zooltvlaktes]], dee vlak zeent umdet hier vroger et Bonnevillemear was. Et Grote Zooltmear, Utahmear, Seviermear en Rushmear stamt allemoal of van dit grote zeutwatermear, wat ooit zowat et hele Grote Bekken bedekten. Op et westen van et Grote Zooltmear strekt töt de greanze met [[Nevada]] de dreuge [[Grote Zooltmearweuste]]. Allene in de [[Slangenvallei]] (''Snake Valley'') gröait redelik wat greun duur grote bekken en nattig laand, dee oet groondwater ontstoat. Det keump van smeeltwater oet de [[Slangketten]], [[Depen Kreekketten]] en aandere hoge baargen op et westen van de Slangenvallei. Ene van de meest indrukwekkende mer minst bezöchte zeensweardigheden is [[Notch Peak]], de heugste kalksteenklip van Noord-Amerika. Et Zuden en zuudoosten bestoat vuural oet [[zaandsteen]]. De [[Colorado (rivier)|Coloradorivier]] dreeit der zik nen weg duurhen en zorget in samenwaarking met de weend vuur een biezeunder oetgesletten anblik van et laand, met canyons, gotten, pieken en gliewen. In et noordoosten van Utah ligt et [[Dinosaur National Monument]], woer as völle bezeukers op of komt. Et zuudwesten is et heetste deel van den stoat. De eerste intrekkers hebt zelfs probeerd um der wat [[katoen]] an te plaanten. Et meest zuudwestelike deel van Utah vaalt in de [[Mojaveweuste]]. Utah is den ennigsten Amerikaansen stoat woer as in elken groafskop een Nasjonaal Park ligt. ==Volk== Volgens ne telling oet [[2014]] wont der 2.942.902 leu in Utah. De meeste Utahnen stamt of van [[Europa (werelddeel)|Europeanen]]. ===Geleuf=== 62% van de Utahnen (1.910.504 leu) heurt bie de [[Kaarke van Jezus Kristus van de Lestedeagse Healigen]]. Kaarke en stoat zeent offisjeel eskeiden in de Verenigde Stoaten, mer umdet der zovölle leu in Utah bie disse kaarke heurt, hef et nen beheurliken invlood op et dagelikse leawen en besloetnemming in stoatszaken. Zo lig et geboortesiefer van Utah 25% heuger as de laandelike Amerikaanse duursnede. De tweedegrötste geleufsstreuming is de [[Rooms-Katholieke Karke|Rooms-Katholieke Kaarke]]. ==Referensies== <references/> {{Verenigde Staoten}} {{Dialekt|twd}} [[Kategorie:Staoten van Amerika]] g3rc9jpmiv4u8ob8btuo4emxh6nuq8g 0 35667 333075 2026-07-29T18:18:02Z ~2026-42270-03 36615 Nye syde: ''''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (Barranquilla, 2 februari 1977), beter bekend onder der artiestennaam '''Shakira''', is n [[Colombia|Colombiaanse]] zangeres, liedjesschriever, daanseres en aktrise. Ze is eboren en op-egroeid in Barranquilla en wördt vake de "Koninginne van de Latiens-Amerikaanse muziek" eneumd.<ref>https://www.forbes.com/sites/andreazarczynski/2023/04/30/as-latin-music-booms-grammy-museum-honors-shakira/</ref> Ze is begunnen mit muziek maken en optrejen in…' 333075 wikitext text/x-wiki '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (Barranquilla, 2 februari 1977), beter bekend onder der artiestennaam '''Shakira''', is n [[Colombia|Colombiaanse]] zangeres, liedjesschriever, daanseres en aktrise. Ze is eboren en op-egroeid in Barranquilla en wördt vake de "Koninginne van de Latiens-Amerikaanse muziek" eneumd.<ref>https://www.forbes.com/sites/andreazarczynski/2023/04/30/as-latin-music-booms-grammy-museum-honors-shakira/</ref> Ze is begunnen mit muziek maken en optrejen in heur jonge jaoren.<ref>https://www.las2orillas.co/por-esta-razon-habrian-fracasado-los-primeros-discos-de-shakira-mucho-antes-de-trabajar-con-live-nation/</ref> Ze is veural bekend ewörden mit wereldwiede hits as "Whenever, Wherever", "La Tortura", "Hips Don't Lie", "She Wolf", "Waka Waka", "Loca", "La La La", "Chantaje" en "Te Felicito".<ref>https://www.billboard.com/lists/shakiras-top-songs-billboard-hot-100/</ref> Shakira hef wereldwied miljoenen plaoten verkocht en hef meerdere Grammy Awards ewunnen.<ref>https://www.grammy.com/artists/shakira/17393</ref> Naost heur muzikale sukses steet ze oek bekend um der opvallende stiel van daansen, waoronder t buukdaansen.<ref>https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-aug-17-wk-shakira17-story.html</ref> == Diskografie == * ''Magia'' (1991) * ''Peligro'' (1993) * ''Pies Descalzos'' (1995) * ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) * ''Laundry Service'' (2001) * ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) * ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) * ''She Wolf'' (2009) * ''Sale el Sol'' (2010) * ''Shakira'' (2014) * ''El Dorado'' (2017) * ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) == Referensies == <references /> 48hn7evgj9p5li16l0x6br9sa91hla4