Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 4792 333098 322786 2026-08-09T09:03:27Z Magnefl 9538 foto 333098 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Anguidae.jpg|thumb|n Bliende slange op n rotse]] [[Bestaand:Anguis fragilis-04.JPG|thumb|Bliende slange]] n '''Bliende slange''' (''Anguis fragilis'') is n pootloze [[evertasken|everdesse]] uut de familie ''Anguidae'', en niet zo as de naam dut vermoeden n [[slange]]soort. De bliende slange kan zo'n vuuftig sentimeter lange wörden mer in partie gebiejen blif e kleiner. Hij is bruun tot gries van kleur, mit op de rogge en flanken meestentieds wat dunne donkere strepen die vanaof zien nekke tot an zien start lopen. Soms bin t riejen mit iezelig kleine vlekjes. Vanwegen t grote verspreidingsgebied kunnen de kleuren verschillen; partie exemplaren bin roestbruun, geel of zelfs zwart. In de paortied kriegen veural de mannetjes blauwe vlekken op de rogge. == Verwarring mit de slange == Umdat de bliende slange op n [[slange]] lik, wörden ze vake doodemaakt deur luui die denken dat t um n gevaorlike slange geet (vandaor oek de naam ''bliende slange''). Toch bin der n paor kenmarken die oek vanaof n veilige aofstand laoten zien dat t um n onschuldige everdesse geet; * Slangen hebben gien ooglejen, en de bliende slange wel. * De kop van slangen is meestentieds dreehoekig, die van de bliende slange is typies everdesseachtig en zonder dudelike nekke. * Bliende slangen hebben kleine ogen, veule slangen hebben grote ogen. == Algemeen == [[Bestaand:Mapa Anguis fragilis.png|thumb|Verspreiding in t rood]] De bliende slange kump veur in grote delen van [[Europa (continent)|Europa]] en [[Klein-Azië]]. In Nederlaand kump e op de [[Veluwe]] en op de [[Utrechtse Heuvelrogge]] nog algemeen veur. In Limburg, langes t Maasdal en in de Zuud-Limburgse heuvellaanden he'j der n hele kwak zitten. En veural in de westelike regio van Braobaant kump e nog wer en were veur. Zien woenplekke besteet uut begreuide umgevingen mit n [[struiige|struiige-lage]] waorin t dier kan schulen en jagen. Umdat t n soort is die bie [[tweeduuster]] aktief is, wörden e niet zo vake overdag ezien. In [[Nederlaand]] is de bliende slange veurnamelik te vienen in bossen op open plekken, bosraanden en [[houtwalle]]n. Klimmen dut disse everdesse niet grege en hij jaagt mit name op wat e op de bojem vient. Umdat de everdesse niet zo gauw is, vangt e oek wat langzamere prooien zo as ([[naaktslekken|naakt]])[[slekken]], [[regenwurm]]s, [[insekt]]en en de [[larve]]n. == Bescharming == De bliende slange is in grote delen van zien verspreidingsgebied niet zeldzaam mer geet in veule gebiejen in antal en verspreiding achteruut. De belangriekste oorzaken bin t verdwienen of veraanderen van t laandschap op zowel grote as kleine schaole. t Verdwienen van bieveurbeeld natuurlike houtstapels en komposthopen hef n negatieve invleud umdat dit de favoriete schuulplekken en wienterkwartieren bin. Oek vormp de anwezigheid van [[fazante]]n, [[kiepe]]n, [[huusdier]]en en aandere dieren die deur de meens in-ebröcht bin n anzienlike bedreiging. Umdat de bliende slange aordig honkvast is en niet zo vlogge, verspreit de soort zich niet alderbarstends rap. De stichting 'Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland' (RAVON) dut onderzeuk naor t veurkoemen van de soort binnen Nederlaand. In 2005 wördden der meer bliende slangen waoreneumen, mer in 2006 bleef t antal gelieke. Over t algemeen is volgens RAVON sprake van n kleine toename van disse everdesse in Nederlaand.<ref>RAVON - '''Bliende slange''' - [http://www.ravon.nl/Default.aspx?tabid=139 Webstee]</ref> De bliende slange is in Nederlaand en België n bescharmde diersoort, die niet evöngen, in gevangenschap ehöllen of edood mag wörden. n Probleem bie t in kaorte brengen van de verspreiding van de bliende slange is de verbörgen levenswieze; bliende slangen laoten der eigen haost nooit zien. De bliende slange is deurdat e onder veurwarpen schuult toch goed in de smiezen te houwen deur de zogenaamde [[plaotjesmethode]]. Hierbie wörden (t liefst n duustere) plaote op de bojem eleegd die regelmaotig bezöcht wörden. Bie de bescharming van de bliende slange kan gebruuk emaakt wörden van aofscharmende systemen um de dieren binnen t territorium te houwen. Dit lik enigszins op de paddenscharmen die bie [[padden]] gebruikt wörden um de dieren aof te scharmen van verkeerswegen.<ref>[https://web.archive.org/web/20090301061833/http://www.herpetosure.com/solutions/fencing-solutions/slow-worm-fencing Herpetosure - '''Slow worm fencing''']</ref> [[File:Anguis fragilis-m.jpg|thumb|♂]] == Waornemingen in Nederlaand == * [https://web.archive.org/web/20081026043510/http://waarneming.nl/wn.php Waornemingen kunnen hier emeld wörden]. * [http://www.waarneming.nl/soort.php?id=445&wno_datum_van=&wno_datum_tm=&tab=kaart Kaorte van Nederlaand mit waornemingen] == Nedersaksies == * [[Drèents]]: ''haoswörm, haozelwörm, hazelwörm, heesworm, heeswurm, ieswörm'' * [[Stellingwarfs]]: ''haeze{{Small()|l}}worm'' * [[Veluws]]: ''bliende slang{{small()|e}}'' ==Referensies== <references/> == Uutgaonde verwiezingen == * [http://www.herp.it/indexjs.htm?SpeciesPages/AnguiFragi.htm n Stel foto's van de bliende slange] {{Commons|Anguis fragilis}} {{DEFAULTSORT:Bliende Slange}} [[Kategorie:West-Veluws artikel]] [[Kategorie:Reptiel]] ljzvtn6vz2xw1zbvfenmu1si542e6w3 0 10370 333097 324864 2026-08-09T06:53:16Z Hanhaiwen 34186 2025 Winnaors 333097 wikitext text/x-wiki De '''Freudenthal-Pries''' is een [[Nedersaksisch]]e literetuurpries die sund 1956 alle jaoren op de leste zaoterdag van september uutereikt wördt deur 't [[Freudenthal-Sellschop]], een literair gezelskop in [[Nedersaksen]]. De pries krig zien name van de [[Platduuts]]e skriever [[Friedrich Freudenthal]] (1849-1929). In anmarking koomt gedichten, körte vertellegies, heurspeulen of tenielstokken die eskreven bint in 't Nedersaksisch van Duutslaand of Nederlaand, en die niet eerder epubliceerd bint. An de pries is een geldbedrag van dreiduzend euro verbunden. ==Winnaors== * 1957: [[Adolf Woderich]] * 1958: [[Hans-Henning Holm]] * 1959: [[Hein Bredendiek]] * 1960: [[Heinrich Dieckelmann]] * 1961: [[Albert Mähl]] * 1962: [[Walter Köster]] * 1963: [[Ernst-Otto Schlöpke]] * 1964: [[Otto Tenne]] * 1965: [[Hans Varnhorst]] * 1966: [[Johann Loet Schoon]] * 1967: [[Wilhelm Martens]] * 1968: [[Robert Gäpel]] * 1969: [[Friedrich Krauns]] * 1970: [[Gudrun Münster]] en [[Ewald Hillermann]] * 1971: ''gieniene'' * 1972: [[Karl Böke]] * 1973: [[Margarete Hagen]] en [[Paul Peters]] * 1974: [[Wilhelm Martens]] * 1975: [[Siegfried Bokelmann]] * 1976: [[Heinz von der Wall]] * 1977: [[Günter Kühn]] * 1978: [[Elisabeth von Ulmann]] (Elisabeth Meyer-Runge) * 1979: [[Albert Rüschenschmidt]] * 1980: [[Greta Schoon]] * 1981: [[Cord Denker]] en [[Richard Fehlandt]] * 1982: [[Gerd Spiekermann]] * 1983: [[Waltrud Bruhn]] * 1984: [[Christina Sufka]] en [[Erna Taege-Röhnisch]] * 1985: [[Jürgen Kropp]] en [[Karin-Angela Peters]] * 1986: [[Carl Scholz]] * 1987: [[Christof Wehking]] * 1988: [[Heiner Niemeier]] en [[Gerd Lüpke]] * 1989: [[Ottilie Baranowski]] en [[Edmund Wilkens]] * 1990: [[Hans-Herrmann Briese]] en [[Diedrich H. Schmidt]] * 1991: [[Christina Sufka]] * 1992: [[Karl Heinz Ebell]] * 1993: [[Jürgen Kropp]] (poëzie), [[Klaus Stier]] (proza) en [[Bolko Bullerdiek]] (proza) * 1994: [[Aloys Terbille]] en [[Erhard Brüchert]] * 1995: [[Lothar Voßmeyer]] * 1996: [[Carl Groth]] * 1997: [[Silke Mansholt]] (poëzie) en [[Thomas Stelljes]] * 1998: [[Snorre Björkson]] * 1999: [[Reinhard Franz Hahn]] (skrievend as Franz Brookmann; poëzie) en [[Hellmer Stumberg]] (proza) * 2000: [[Ingeborg Lüddecke]] (poëzie) en [[Willi Mühl]] (proza) * 2001: [[Henk Krosenbrink]] * 2002: [[Wolf Steinhardt]] * 2003: [[Jürgen Kropp]] (proza) en [[Gerd Constapel]] (poëzie) * 2004: [[Silke Mansholt]] * 2005: [[Heinke Hannig]], [[Martha-Luise Lessing]] (proza) en [[Diedrich H. Schmidt]] (proza) * 2006: [[Heidemarie Rützel]] (proza) en [[Jan Glas]] (poëzie) * 2007: [[Friedhelm Rudolph]] veur ''Seine langen bounten Nuddelhaore'' (proza) * 2008: [[Aly Freije]] (poëzie) * 2009: [[Gerd Constapel]] (poëzie) * 2010: [[Aloys Terbille]] (postuum) * 2011: [[Nina Werkman]] * 2012: [[Birgit Lemmermann]] * 2013: [[Reinhard Wulff]] en [[Jürgen Kropp]] * 2014: niet uutereikt * 2015: [[Martha-Luise Lessing]] en [[Willi Höfig]] (beidend poëzie) * 2016: [[Jutta Oltmanns]] en [[Are Meijer]] (beidend poëzie) * 2017: [[Manfred Briese]] (poëzie) en [[Diedrich H. Schmidt]] (proza) * 2018: [[Annegret Hauschild]] (proza) * 2019: [[Tonko Ufkes]] (proza) * 2020: gien priesuutrieking wegens de [[Coronacrisis]] * 2021: [[Birgit Lemmermann]] * 2022: [[Are Meijer]] * 2023: [[Reinhard Franz Hahn]] (poëzie, tweede onderscheiding sinds 1999) * 2025: Birgit Lemmermann – ''„Wat Ji nich mehr to sehn kriegt“''<ref name=":1">{{cite web |url=https://länderzentrum-für-niederdeutsch.de/freudenthal-preis-2025-geht-an-birgit-lemmermann-auszeichnung-fuer-wilko-luecht/ |titel=Freudenthal-Preis 2025 geht an Birgit Lemmermann – Auszeichnung für Wilko Lücht |werk=Länderzentrum für Niederdeutsch |datum=2025-08-25 |abruf=2026-01-06 |sprache=de}}</ref> ==Anfieterpries== Sinds 2008 wördt der ok een anfieterpries uutereikt, de Freudenthal-Förderpries. Hier is een bedrag van 500 euro an verbunden. * 2008: [[Birgit Lemmermann]] * 2009: [[Erhard Brüchert]] * 2010: [[Willem Tjebbe Oostenbrink]] * 2011: [[Jutta Engbers]] en [[Heinke Hannig]] * 2012: [[Willi Gerbode]] * 2013: [[Karl-Heinz Madauß]] * 2014 [[Marianne Ehlers]], [[Hans-Hermann Briese]] en [[Gitta Franken]] * 2015 [[Heinke Hannig]] * 2016 [[Wilko Lücht]] * 2017 [[Anne Hauschild]] (proza) * 2018 [[Hans-Hermann Briese]] (poëzie) * 2019 [[Ursula Beecken]] (poëzie) * 2020: gien priesuutrieking wegens de [[Coronacrisis]] * 2021: [[Snorre Björkson]] * 2022: [[Klaus Bargheer]] * 2023: [[Hermann May]] (poëzie) – ''„Keen Weg, keen Torügg“''<ref name=":0">{{cite web |url=https://archiv.plattnet.de/data/2023-07-22--17-04-20/ |titel=66. Freudenthal-Preis geht an Reinhard F. Hahn in den USA |titelerg=Hermann May aus Meppen erhält Freudenthal-Auszeichnung |werk=Plattnett.de |datum=2023-07-22 |abruf=2026-01-06 |sprache=de}}</ref> * 2025: Wilko Lücht – ''„huus in’t holt“''<ref name=":1" /> ==Bezundere pries== * 2015 [[Jutta Oltmanns]] en [[Roland Dubberke]] == Bronnen / wellen == <references /> [[Kategorie:Drèents artikel]] [[Kategorie:Leegsaksiese pries]] gkrsd6crs8vuhdhtyem45j14lribfac 0 18275 333095 318928 2026-08-08T15:44:52Z Lotje 5052 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Plan Kloppenburg en Faggedon.jpg]] → [[File:Plan Kloppenburg en Faddegon.jpg]] #3 333095 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Zuiderzeewerken-NL.png|thumb|Zujerzeewarken]] De '''Zujerzeewarken''' waren een projekt waormee de [[Zujerzee]] of-esleuten worde tot [[Iesselmeer]] en deels in-epolderd worde. Ze beheuren tot de grootste waoterbouwkundige projekten die ooit uutevoerd bin. Van et uutbrengen van et plan van [[Cornelis Lely]] in [[1891]] tot an de voltooiing van de diek [[Enkhuzen]]-[[Lelystad]] in [[1975]] hen de warken meer as driekwart eeuw in beslag eneumen. Et is niet uut te sluten dat de warken in de toekomst nog een vervolg kriegen. == Redenen veur et dreuglegen == Zo'n 10.000 jaor elejen eindigde de leste grote [[iestied]]. Grote hoeveulhejen landies smölten of, waordeur de zeespiegel tientallen meters steeg en de [[Noordzee]] ontstung. De zee steeg veerder waorbie et landinweerts kreup en de laotere Zujerzee evormd worde. Dit begos mit et ontstaon van meren. Roend et begin van oenze jaortelling han disse meren zich aneenesleuten. De [[Romeinen]] neumden dit merenstelsel "Flevo". In de kommende eeuwen zou dit merengebied uutgreuien tot een zee, waorbie de ouwe Nederlanders regelmaotig mit vleuiwaoter te maken kregen. In de [[middeleeuwen]] kreeg de Zujerzee zien uuteindelike umvang. Mit de anleg van dieken kon veerdere uutbreiding van et waoteroppervlak verhinderd worren. Nao de [[Tachtigjaorige Oorlog]] (1568-1648) bleuiden de [[Republiek van de Zeuven Verenigde Nederlanden|Noordelike Nederlanden]] op en worden [[wiendmeule]]s veerder ontwikkeld. Mit disse techniek worde et meugelik land dreug te legen. Toe de techniek beter worde, worde et meugelik steeds grotere gebiejen dreug te legen. Zeutjes an worde et ene nao et are waoter dreugeleid en ontstung et Nederlandse landschap van [[dreugmakerie]]jen, mit de [[Beemster]] as beroemdste veurbeeld. Et idee kwam op um de alsmar oprukkende Zujerzee in te dammen. De druk nam in de loop van de jaoren toe deur een antal overstreumingen in de umgeving van [[Amsterdam]]. Et eerste plan kwam al in [[1667]] van [[Hendrik Stevin]], de jonge van de beroemde wiskundige [[Simon Stevin]]. Hie stelde in et twaolfde boek van zien Wisconstich Filosofisch Bedrijf veur um "het gewelt en vergif der Noortzee uytter Verenigt Nederlant te verdrijven". Stevins belangriekste doel was de Zujerzee te temmen, deur et mit dieken van de Noordzee of te sluten. Stevin plande een ring van dieken van de kop van (t tegenswoordige) [[Noord-Holland]] via de [[Waddenaailanden|Waddeneilanden]] tot an [[Friesland]]. Hiermee zou et gevaor van overstreumingen weg-eneumen worren en zouwen meugelikhejen ontstaon um land in te polderen, mar dit bleek onuutvoerbaor: de techniek um dieken te bouwen was nog niet veer genog evorderd. In de [[19e eeuw]] worde et motief van ''landanwinning'' bepaolend. Veural et plan van Lely uut [[1891]] et as belangriekste motief et dreuglegen van goeie [[kleigroend]]en; de [[zandgroend]]en (globaol et midden van de Zujerzee) worden espaord. De polders die Lely tekende, vallen zo'n bietjen samen mit de kleigroenden. Et motief van bescharming en kustlienverkorting worde wel eneumd in et plan, mar de veurdelen waren veur de plaotselike besturen, zoender dat ze geld konden vragen. Wel et de waotersnood van 1916 de druppel eweest die de nemmer dee overlopen, waordeur de wet an-eneumen worde. == Eerdere plannen == {{wrapper}} |[[Bestaand:Plan Kloppenburg en Faddegon.jpg|120px|thumb|Kloppenburg en Faggedon (1848)]] |- |[[Bestaand:Plan Van Diggelen.jpg|thumb|120px|Van Diggelen (1849)]] |- |[[Bestaand:Plan Beyerinck.jpg|thumb|120px|Beijerinck (1866)]] |- |[[Bestaand:Plan Stieltjes.jpg|thumb|120px|Stieltjes (1873)]] |} Verschillende waoterbouwkundigen hen plannen op-esteld veur de Zujerzee. === Plan-Kloppenburg -en Faddegon === In [[1848]] lanseerden J. Kloppenburg en P. Faddegon et eerste in de reeks plannen die zouwen leien tot de uuteindelike Zujerzeewarken. Mar beie heren han gien verstand van waoter, Kloppenburg was zeepfabrikant en Faddegon was warktuugbouwkundige. Ze gungen in der plannen dan oek niet in op de techniek van et dreuglegen van de gebiejen. Et plan was et [[IJ (waoter)|IJ]] en et grootste deel van de [[Zujerzee]] dreuglegen. Et zou of-esleuten worren deur een diek van [[Enkhuzen]] naor [[Stavoren]]. In et dreugevullen gebied mos een niej kanaol an-eleid worren um [[Amsterdam]] mit de zee te verbienen. Et Plan hul gien rekening mit de waoterofvoer van de [[Iessel]] en was daordeur onhaolbaor. === Plan-Van Diggelen === n Jaor laoter, in [[1849]], stelde Ir. [[B.G.P. van Diggelen]] een nog ambisieuzer plan veur. Niet alleen zou et zujen van de Zujerzee in-epolderd worren, mar oek flinke delen van et noordelike deel (dat noen de [[Waddenzee]] heet), waornaor hie in 1845 en 1846 op verzeuk van de Friese Kommissaoris van de Koning oenderzeuk had edaon. Van Diggelen, een praktisch man mit grote andacht veur de sosiaole noden van zien tied, had wel rekening ehullen mit de ofwaotering van de Iessel. Hie had namelik eerder, in zien woenplaots [[Zwolle]], zich al in-espannen veur verbetering van de Overiesselse en Drentse scheepvaortverbiendingen mit de Zujerzee. Dit had tenslotte eleid tot de anleg van bescharmende strekdammen kortbie wat noen et Keteldiep is (zie [[Kraggenburg]]), en deur nao-iever van are meensen oek tot zien politiek echec en tot de Tweede Parlementaere Enquête (1855). Et plan Van Diggelen stung as gevolg daorvan lange tied niet in de belangstelling, tot in de [[1860-1869|jaoren '60 van de 19e eeuw]] de waoterkering problematisch worde en deur stieging van de groendpriezen de interesse in landanwinning toenam. De ingenieurs [[T.J. Stieltjes]] en [[J.A. Beijerinck]] bekeken et plan en kwammen tot de konklusie dat et technisch en finansieel onhaolbaor was. === Plan-Beijerinck === Inpoldering van et ondiepe zujelike deel van de Zujerzee zou wel haolbaor wezen. Beijerinck stelde in [[1865]] een eigen plan op. Mit een ofsluutdam van Enkhuzen via [[Urk]] naor et [[Keteldiep]] bie [[Kampen (Overiessel)|Kampen]] (dus in et zujen van de Iessel) zou et zujelike deel van de Zujerzee of-esleuten worren en vervolgens zou et mit stoommesines dreugeleid worren. Et plan Beijerinck worde uuteindelik of-ekeurd deurdat de Raod van Waoterstaot tot de konklusie kwam dat et projekt finansieel te weinig op-ebrocht. === Plan-Stieltjes === De raod leut wel de meugelikheid dat een beter op-esteld plan wel een konsessie zou kriegen. Stieltjes probeerde et plan Beijerinck te verbeteren en stelde brejere boezemkanaolen veur de ofwaotering veur. Veerder veurzag zien plan in een kanaol van et [[IJ (waoter)|IJ]] naor de [[Ketelmeer|Ketel]], de Zujelike Iesselmoending. === Plan-Leemans === t Eerste plan waor serieus naor ekeken worde um uut te voeren, kwam van Ir. [[W.F. Leemans]]. Leemans kreeg drekt van de regering opdracht een plan op te stellen um de Zujerzee dreug te legen. Et plan van Leemans was beparkter as dat van Stieltjes, Urk zou een eiland blieven. De Zujerzee zou of-esleuten worren mit een dijk van [[Blokkershoek]] naor de [[Ketelmeer|Ketel]]. In [[1877]] worde een wetsveurstel in-ediend um et plan Leemans uut te voeren, mar een volgende regering trök et weer in. == Plan-Lely == === Oprichting van de Zujerzeevereniging === In 1882 diende Tweede Kamerlid [[Age Buma]] een wetsveurstel in um te oenderzeuken of et meugelik was de hele Zujerzee dreug te legen. In de noordelike provincies waren ze tegen et dreuglegen van alleen et zujelike deel, umdat dat gien bescharming beud an de noordelike provincies. Verzet leien dertoe dat Buma zien wetsveurstel weer intrök. Mar hie gaf et niet op en zocht kontakt mit P.J.G. van Diggelen, de jonge van de opsteller van et ambitieuze plan Van Diggelen. Ze richtten op [[4 jannewaori]] [[1886]] de [[Zujerzeevereniging]] op die mos oenderzeuken of et dreuglegen van de hele Zujerzee haolbaor was. Ingenieur [[Cornelis Lely]] leien et oenderzeuk. ==== Oenderzeuksvragen ==== De Zujerzeevereniging had de volgende oenderzeuksvragen op-esteld: # Welke gedeelten van de Zujerzee en de Wadden kommen veur dreugleging in anmarking? # Is et doelmaotig een ofsluutdam an te legen? # Zo ja, waor mos die ofsluutdam dan kommen, en veural: waor moet de Iessel uutmoenden, binnen of buten et meer? # Wat bin de veur- en naodelen? De vragen geven an dat et hier um de landanwinning gung, en niet zozeer um bescharming. Immers, veur bescherming alleen han ze zich tot een ofsluutdam kunnen beparken. Butendat was der veur een partikulier inisiatief weinig an te verdienen. Veerder bliekt dat de anwezigheid van de Iessel een nog onop-elost probleem was. As de Iessel verlengd zou worren um veul noordeliker uut te streumen, dan zou et nieje stuk (zeg Zwolle – Wadden) een zo ongunstig verval hen, dat de Iessel binnen korte tied zou verzanden. Um disse reden han enkele eerdere plannen dan oek een ofsluutdam in et zujen van de Iesselmoending eleid, globaol van Enkhuzen naor Kampen. ==== Oenderzeuksvragen op-elost deur Lely (Plan Lely) ==== [[Bestaand:Planlely.jpg|thumb|right|250px|Plan Lely mit de [[Ofsluutdiek]] en [[dreugmakerie]]jen]] Veur et beantwoorden van de vragen mos Lely een antal expedisies uutvoeren um de bojemgesteldheid, diepte en zeestreumingen te bepaolen. Dit duurde enkele zoemers, terwiel hie oendertussen eerst are technische rapporten indiende. Opvallend genog bleken uuteindelik de bojemuutkomsten goed samen te vallen mit argumenten die hie eerder al had beschreven, deels niet toevallig: de diepere streumgeul waorlangest et Iesselwaoter naor de Wadden streumt, is oek et deel waor gien klei of-ezet is; de klei zit langest de ondiepere, streumarmere randen van de Zujerzee. Diezelfde dieptes wou Lely uut de weg gaon um de diekheugte te beparken, een veurdelige samenval. een Tweede, veul belangrieker, planoenderdeel worde hier oek mee op-elost: Lely had berekend dat de Iesselmoending wel binnen et meer kon liggen, mar dat et veerdere verleup gien ''verlengde riviergeul'' mos wezen, mar een ''meer dat groot zat was''. Daormee zou et verzanden beparkt worren. Uuteindelik bleek et vereiste meeroppervlak (um verzanding te veurkommen) overeen te kommen mit et diepe, zanderige gedeelte, dat onveurdelig in te polderen was. De Zujerzeevereniging et disse resultaoten uutebrocht in acht technische nota's tussen 1887 en 1892. Dit plan van Lely is zwat krek zo uutevoerd, en elke beslissing is noen nog zichtbaor op de kaort. De Zujerzeevereniging had oender leiding van Lely al ezien dat et meugelik was de Zujerzee helemaol deur een ofsluutdam of te sluten, waorbie de ofwaotering van de [[Iessel]] deur sluzen in de dam eregeld kon worren. ==== Ofsluutdiek ==== Lely berekende dat de [[Ofsluutdiek]] weliswaor 40 miljoen [[geulden|gulden]] zou kosten (t hele plan: 200 miljoen gulden, zoveul as de Staotsbegroting toe van een jaor), mar dat et veurdeel zich uutbetaolde in goedkopere, legere dieken van de polders. De plaots van de ofsluutdiek worde bepaold deur de volgende overwegingen: * De wens oek Wieringermeer bescharmd an te legen, waordeur disse polder een kleinere diek neudig had; * Hoewel Enkhuzen – Stavoren de kortste diek zou opleveren, waren daor de streumgeulen dieper (meer as 5 meter, tegen 2 tot 4 meter op de ekeuzen plaots); * De ekeuzen plaots veurkwam dat der een inham ontstung, waor bie noordwestenwiend een gevaorlike opstuwing kon optrejen; * An de are kant zou bie et legen van een ofsluutdiek veerder noordelik, in de Waddenzee of zelfs tussen de [[Waddeneilanden]], et probleem niet makkeliker worren. In de Waddenzee was gien of min kleigroend dreug te legen, en de lengte van de dam zou arg toenemen. Anlegen van eiland naor eiland zou, mit een paor zeer diepe streumgaoten (20 meter), duur en riskanter worren. Lely tekende de diek van [[Wieringen]] naor [[Piaam]] (Friesland). Presisieberekeningen van natuurkundige [[Hendrik Lorentz|Lorentz]] leien de ankomstplaots iets noordeliker bie [[Zurich (Friesland)|Zurich]], um stormgevaor te beparken. Deur de anleg van de dam, die ten onrechte niet Ofsluutdam mar Ofsluutdiek gung heten, worde de Zujerzee in tweeën edeeld. Et zujelike deel gung [[Iesselmeer]] heten en et noordelike deel [[Waddenzee]]. ==== De polders ==== Lely tekende in de Zujerzee vier grote [[polder]]s, waorvan der drie an-eleid bin. De plaots van de [[polderdiek]]en worde bepaold deur de kleigebiejen, mit kleine toegevingen an de Iesselmoending en een kanaolverbiending vanuut Amsterdam. Van de vier polders is der één, de [[Markerweerd]], niet an-eleid. [[Flevoland]] is in twee delen an-eleid, Oostelik Flevoland en Zujelik Flevoland. De groend in disse polders zou uutstekend wezen veur landbouw. Et Dreuglegen van de [[Waddenzee]] zou niet antrekkelik wezen, de groend zou ongeschikt wezen veur de landbouw. ==== De Wet ==== In [[1892]] raojde een staotskommissie an um et plan uut te voeren. Et duurde tot [[1918]], nao de [[waotersnood van 1916]], dat de "Wet tot ofsluting van de Zujerzee" an-eneumen worde op [[14 juni]] 1918. De ''Dienst van de Zujerzeewarken'' en de ''Rieksdienst veur de Iesselmeerpolders'' worden respektievelik verantwoordelik veur de [[waoterbouwkunde|waoterbouwkundige]] warken en de inrichting van et nieje land. ==== De uutvoering ==== Opvallend is dat et Plan Lely uut 1891 in heufdlienen en zelfs in details is uutevoerd (1921-1975). De opvallendste ofwiekingen (mar nog altied niet grote) bin: * De Ofsluutdiek eindigt in Friesland niet in Piaam, mar in Zurich; * De heugte van de Ofsluutdiek is veurof verheugd nao een wiskundige exersisie deur [[Hendrik Lorentz|Lorentz]] (sirka 1921). * De Flevopolder is in twee delen an-eleid en et randmeren ekregen tussen et ouwe land en de diek um de [[waoterhuushouwing]] te verbeteren. Dit was eleerd van een slechte ervaoring bie de [[Noordoostpolder]], die zoender [[randmeer]] an-eleid is. * Umdat de Wieringermeer tegeliek mit de Ofsluutdiek an-eleid worde, mos oek de diek hiervan een grotere heugte kriegen. == Uutvoering van de Zujerzeewarken == {| class="wikitable" |+'''Gegevens over et wark''' |- !Projekt !Diek !Lengte !Begin !t Sluten van !Maot !Ontwaotering |- |Ansluiting van et eiland [[Wieringen]] |align="center"|[[Amsteldiepdiek]] |align="center"|2.5&nbsp;km |align="right"|29 juni 1920 |align="right"|31 juli 1924 |align="right"|— |align="right"|— |- |t Sluten van [[Zujerzee|Zuyderzee]] |align="center"|[[Ofsluutdiek]] |align="center"|32&nbsp;km |align="right"|jannewaori 1927 |align="right"|23 mei 1932 |align="right"|— |align="right"|— |- |[[Proefpolder Andiek]] |align="center"|[[Andiek]] |align="center"|1,9&nbsp;km |align="right"|1926 |align="right"|Vrog 1927 |align="right"|40 bunder |align="right"|27 augustus 1927 |- |[[Wieringermeer]] |align="center"|[[Wieringermeer]]diek |align="center"|18&nbsp;km |align="right"|1927 |align="right"|27 juli 1929 |align="right"|20 000 bunder |align="right"|31 augustus 1930 |- |[[Noordoostpolder]] |align="center"|[[Noordoostpolder]]diek |align="center"|55&nbsp;km |align="right"|1936 |align="right"|13 desember 1940 |align="right"|48 000 bunder |align="right"|9 september 1942 |- |[[Oostelik Flevoland]] |align="center"|[[Oostelik Flevoland]]diek, [[Knardiek]] enz. |align="center"|90&nbsp;km |align="right"|Begin 1950 |align="right"|13 september 1956 |align="right"|54 000 bunder |align="right"|29 juni 1957 |- |[[Zujelik Flevoland]] |align="center"|[[Zujelik Flevoland]]diek, [[Oostvaordersdiek]] enz. |align="center"|70&nbsp;km |align="right"|Begin 1959 |align="right"|25 oktober, 1967 |align="right"|43 000 bunder |align="right"|29 mei 1968 |- |[[Markerweerd]] |align="center"|[[Houtribdiek]] |align="center"|28&nbsp;km |align="right"|1963 |align="right"|4 september, 1975 |align="right"|(41 000 bunder) |align="right"|niet uutevoerd |} <timeline> # # Tiedlien Zujerzeewarken # ImageSize = width:750 height:120 PlotArea = left:75 bottom:20 width:600 height:50 AlignBars = early DateFormat = yyyy Period = from:1890 till:1990 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1890 Colors = id:grey value:gray(0.7) PlotData= bar:Leaders color:red width:25 mark:(line,grey) align:left fontsize:S shift:(0,-40) from:1890 till:1990 shift:(-10,20) textcolor:blue at:1891 mark:(line,blue) text:1891 Uutbrengen plan Lely at:1918 mark:(line,blue) text:1918 Zujerzeewet textcolor:black at:1942 mark:(line,white) text:1942 Noordoostpolder at:1968 mark:(line,white) text:1968 Zujelik Flevoland shift:(-10,32) at:1927 mark:(line,white) text:1927 Andiek at:1957 mark:(line,white) text:1957 Oostelik Flevoland shift:(-10,44) at:1930 mark:(line,white) text:1930 Wieringermeer at:1975 mark:(line,white) text:1975 Diek Enkhuzen-Lelystad shift:(-10,56) at:1932 mark:(line,white) text:1932 Ofsluutdiek </timeline> === Zujerzeewet === Op 21 meert 1918 worde de [[Zuiderzeewet]] deur de [[Tweede Kamer]] an-enomen, en op 13 juni 1918 goedgekeurd deur de [[Eerste Kamer]]. De Zujerzeewet was een zogenaamde [[raamwet]]. Dit betekent dat de wet niet in detail umschreef wanneer wat gebeuren mos. De wet hul in dat de Zujerzee veur rekening van de Staot zou worren of-esleuten deur 'n' ofsluutdiek (formulering: ''loopende van de Noordhollandsche kust door het Amsteldiep naar het eiland Wieringen en van dit eiland naar de Friesche kust bij Piaam''). Dit hul wel in dat gedeelten van de of te sluten Zujerzee dreugemaakt zouwen worren, mar eerst op een laoter tiedstip zou de regering bepaolen welke gedeelten van de Zujerzee dat zouwen wezen. === Dreugleging van proefpolder Andiek === n Polder van 40 bunder worde in [[1926]]-[[1927]] an-eleid in de Zujerzee bie [[Andiek]] as proef veur et inpolderen en in kultuur brengen van de laotere Iesselmeerpolders, as eerste de Wieringermeerpolder. === Dreugleging Wieringermeer === Ze begossen mit de anleg van de [[Wieringermeerpolder]] [[1927]]. Bie et dreugmaken worde gebruukemaakt van een elektrisch gemaol ([[Gemaol Lely]]), kortbie [[Medemblik]], de start van de bouwwarkzaamhejen was in febrewaori 1928. In et zujen van [[Den Oever]] op Wieringen is [[Gemaol Leemans]] ebouwd, een dieselgemaol mit twee pompen mit een [[debiet]] van 250 kubieke meter per minuut. Gemaol Lely had drie pompen van elk 400 kubieke meter per minuut. Op 10 febrewaori [[1930]] worden de pompen in gebruuk eneumen um 6 miljoen kubieke meter waoter buten de dieken te kriegen. Volgens et oorspronkelike plan zou de polder eerst an-eleid worren as de [[Ofsluutdiek]] voltooid zou wezen. Mar umdat Nederland grote behoefte had an landbouwgroend worde de anleg versneld. De diek mos noen in de [[Zujerzee]] an-eleid worden, en mos oek zwaorder uutevoerd worren. De polder was feitelik gien Iesselmeerpolder, mar een Zujerzeepolder (de zogenaamde Noordwestpolder). Op [[21 augustus]] [[1930]] vul de polder dreug. Vanof [[1934]] worde et nieje land in kultuur eneumen. === Anleg van de Ofsluutdiek === In juni [[1920]] worde et eerste deel van et wark anbesteed: de anleg van de 2,5 kilometer lange [[Amsteldiepdiek]] van [[Noord-Holland]] naor et eiland [[Wieringen]]. Bie dat projekt worde nuttige ervaoring op-edaon die laoter van pas kwam bie de anleg van de Ofsluutdiek. De anleg van de eigenlike [[Ofsluutdiek]] begos in jannewaori [[1927]]. Der worde ewarkt vanuut vier lokasies: de beie oevers en de beie spesiaol an-eleide [[warkeiland]]en [[Breezand]] en [[Kornwerderzand]]. Bie de anleg van de 30 kilometer lange diek worde veur et eerst [[keileem]] toe-epast, dat taoier was ebleken as zand of klei. Dit materiaol is in Noord-Nederland ruum veurhanden. Et worde hier of-ezet tiedens de [[Saale-iestied]] en kos in de naobieheid van de an te legen diek eenvoudig op-ebaggerd worden. De diek is efundeerd op [[zinkstuk]]ken van evlochten [[wilg]]etejen die of-ezunken worden deur der steenblokken op te gooien. Op [[28 mei]] [[1932]], um 13.02 uur, worde [[De Vlieter]] esleuten, et leste gat in de Ofsluutdiek. Vier maonden laoter, op [[20 september]] [[1932]], worde de naam [[Zujerzee]] offisieel ewiezigd in [[Iesselmeer]]. Naodat de ofroendende warkzaamhejen voltooid waren, gung de Ofsluutdiek op [[25 september]] [[1933]] offisieel los. === Dreugleging van de Noordoostpolder === Op [[2 febrewaori]] [[1936]] begosten ze mit et veurbereiende wark, en in [[1937]] worde de anleg van in totaol 31,5 kilometer [[diek]] anbesteed. Op [[3 oktober]] [[1939]] worde de diek tussen [[Lemmer]] en [[Urk]] esleuten. Urk was vanof die tied gien [[eiland]] meer. In [[1940]] worde de diek an de zuudkant van de polder kortbie Schokkerhaven esleuten, en kos et dreugmaolen beginnen. Mit behulp van drie gemaolen; et diesel-[[gemaol Vissering]] te Urk, elektrisch [[gemaol Buma]] te Lemmer en nog een darde elektrisch [[gemaol Smeenge]] ter heugte van Kraggenburg/de Voorst. De polder vul offisieel dreug op [[9 september]] [[1942]]. Noen verleur oek [[Schokland]] de [[eiland]]staotus; Schokland leit vanof die tied in de polder. Deurdat de zeebojem tegen de [[Overiessel]]se kant stark opleup kos al in [[1941]] de eerste oogst ([[rogge (graon)|rogge]]) van et land ehaold worren. === Dreugleging van Oostelik Flevoland === De polder is an-eleid tussen [[1950]] en [[1957]] en het een grootte van 540 [[vierkante kilometer|km²]]. De ontwikkeling van dit gebied gebeurde deur de Rieksdienst veur de Iesselmeerpolders (''RIJP''). === Dreugleging van Zujelik Flevoland === De polder is an-eleid tussen [[1959]] en [[1968]] en het een grootte van 430 [[vierkante kilometer|km²]]. === Anleg van de Houtribdiek (Enkhuzen-Lelystad) === De [[Houtribdiek]] of "Markerweerddiek" is in [[1976]] voltooid en verbient [[Enkhuzen]] mit [[Lelystad]]. Hierdeur is et [[Markermeer]] van et [[Iesselmeer]] escheien. ==== Markerweerd worde Markermeer ==== Begin [[1990-1999|jaoren negentig]] is besleuten, vanwege milieuredenen (t Markermeer is et [[voerazeren|voerazeergebied]] van veul waotervoegels) mar mit name vanwege de behoefte an een zeutwaoterreservoir veur de drinkwaoterveurziening, et deur de anleg van een diek ontstaone [[Markermeer]] niet dreug te legen. Daormee verdwenen alle plannen veur anleg van de [[Markerweerd]]. Meest kontroversieel an de leste plannen was de anleg van een tweede [[nasionale luchthaven]] in de Markerweerd (as alternatief van de anleg van extra startbaonen bie [[Schiphol]]). == Herinnering an de Zujerzee == * [[Willy van Hemert]] (tekst) en [[Joop de Leur]] (muziek) schreven et lied de [[Zujerzeeballade]] ([[1958]]), waorin de veuruutgang en (vissers)geschiedenis beschreven worde. De grappemaker [[Sylvain Poons]] treet daorin op as de grootvaor die et allemaol aarst het zien worren. * In 1964 verscheen et boek ''Herinneringen van een bramzijgertje'' deur [[Jan de Hartog]], over een jongetjen dat as "bramzijgertje" meevaort mit de visservloot. In et leste heufdstuk gaot ie nog es weer. De slotzin luut: ''Toe ik deur de opening in de diek ree, veulde ik m'n niet langer oud en eenzaam, want ik wis dat der eigenlik niks verleuren egaon is, alleen was een kienderzee veranderd in een kienderland.'' * In Enkhuzen zit et [[Zujerzeemuseum]] en in Lelystad et ''Nieuw Land Erfgoedcentrum''. Hier is veul te zien over de geschiedenis van de Zujerzee en et Iesselmeer. {{Dialekt|wvel|Putten|Algemene Nedersaksiese Schriefwieze}} [[Kategorie:Zuderzeewarken| ]] [[Kategorie:Geschiedenis van Flevolaand]] n2z4famd8adxj8eqg4u1nyj9jluijhf 0 35668 333096 2026-08-08T20:52:35Z Woolters 62 Nye syde: '[[Bestaand:Ariana Grande interview 2016.png|duum|297x297px|Grande in 2016]] '''Ariana Grande-Butera''' ([[26 juni|26. juni]] [[1993]]) is nen [[Verienigde Staoten van Amerika|amerikaansken]] [[Zangkeunst|sanger]], leedkesskryver en [[Akteur|aktöör]]. Med en bereik van veer oktaven töt in et flöytbereik is see en invloodryk menske in de popmusik. Tydskrivten as ''Rolling Stone'' en ''Billboard'' nömet Grande eyne van de gröätste artisten aller tyden. Time nöömden öär a…' 333096 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Ariana Grande interview 2016.png|duum|297x297px|Grande in 2016]] '''Ariana Grande-Butera''' ([[26 juni|26. juni]] [[1993]]) is nen [[Verienigde Staoten van Amerika|amerikaansken]] [[Zangkeunst|sanger]], leedkesskryver en [[Akteur|aktöör]]. Med en bereik van veer oktaven töt in et flöytbereik is see en invloodryk menske in de popmusik. Tydskrivten as ''Rolling Stone'' en ''Billboard'' nömet Grande eyne van de gröätste artisten aller tyden. Time nöömden öär as eyne van 100 meyst invloodrykste figuren in [[2016]] en [[2019]]. Nå öären anvang as teener in de musikal ''13'' (2008) van [[Broadway]] begünde Grande bekend te worden as ''Cat Valentine'' in de televisyryge ''Victorious'' ([[2010]]-[[2013]]) van [[Nickelodeon]]. Dåruut köäm in [[2013]] en [[2014]] ouk nen spinoff voord: Sam & Cat. See slöät en oavereynkumst med ''Republic Records'' en gavven et studioalbum ''Yours Truly'' (2013) uut, en retro-achtig pop- en R&B-album wat boavenan in de Billboard 200 binnenköäm. Up öäre volgende twey albums (''My Everything'' uut 2014 en ''Dangerous Woman'' in [[2016]]) döäde se der ouk wat elektroniske elementen by döär. Dee wörden internationaal good untvüngen. Van de albums deaden de nummers "Problem", "Break Free", "Bang Bang", "One Last Time", "Into You", en "Side to Side" et good. Persöönlike problemen löät Grande döärskeameren in de albums ''Sweetener'' ([[2018]]) en ''Thank U, Next'' ([[2019]]), dee beide [[Hiphop|trapmusikelementen]] hadden. Den lätsten köämen de hits "Thank U, Next" en "7 Rings" up de ''Billboard Top 100'' van. See haalden de meyste nummer eyn-bestörmingen van de VS med et titelleed van öär R&B-achtige album ''Positions'' (2020) en de samenwarkingsnummers "Stuck with U" en "Rain on Me". Nå wat tyd buten de musik köäm see weader med en ny album, ''Eternal Sunshine'' (2024), wat meyr [[Daansmeziek|dansmusik]]-invloden had. Van dat album köämen de nummers "Yes, And?" en "We Can't Be Friends (Wait for Your Love)" up nummer 1 in de VS. Med et politik satiriske ''Don't Look Up'' (2021) güng see weader an et akteren an. See vertolkeden Glinda in de fantasy musikalfilm ''Wicked'' (2024), wårmed see nomineerd wör vöär nen ''[[Academy Award]]''. Ouk deade see med in den upvolger der van: ''Wicked: For Good'' (2025). Wyders makeden see noch musik; öär neagende album ''Petal'' (2026) steyt öäre teende nummer 1-hit "Hate That I Made You Love Me" up. Grande is eyne van de bestverkoupende musikanten van alle tyden. See hevt nå skatting meyr as 90 miljoon albums verkofd. In 2020 was see de best-verdenende musikante. Prysen wat se wünnen hevt sint under meyr dree Grammy's, nen Brit Award, twey Billboard Music Awards, dree American Music Awards, veertig ''Guinness World Records'' en darteen MTV Video Music Awards. Grande hevt ses Billboard 200 albums dee up nummer 1 stünden en teen Billboard Hot 100 nummer-1-singles. Buten de musik en öär akteerwark warkeden see samen med vöäle leevdådigheidsinstellingen. See maket sik hard vöär derenrechten, geystelike gesundheid, en lyke rechten up gender, ras en LGBT-vlak. See verkocht ouk smink under et mark R.E.M. Beauty en en lekkerruuklyne wårmed as see wearldwyd meyr as 1 miljard dollar hevt verdeend. See is den up vyv nå meyst evolgden Instagrammer. {{STANDARDSORTERING:Grande, Ariana}} [[Kategorie:Tweants artikel]] [[Kategorie:Zanger]] [[Kategorie:Akteur]] o66nf07ksx9fexox8yfu1nkult4h3ft