Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 7242 333368 328082 2026-09-05T09:37:11Z ~2026-48198-65 37010 /* Laanden in Azie */ 333368 wikitext text/x-wiki [[Ofbeelding:LocationAsia.png|right|300px|Azie]] '''Azie''' is t grootste [[kontinent]] ter wereld. Aan de westkaant grenst t aan [[Europa (werelddeel)|Europa]] en [[Afrika]], in t noorden aan de [[Arktische Ozeoan]], in t oosten en zuudoosten aan de [[Grode Ozeoan]] en in t zuden aan de [[Indische Ozeoan]]. In t joar 2006 woonde der op t kontinent sikkom 3,97 miljard [[mense|mìnsken]], dit is 61% van de totoale wereldbevôlken (6,50 miljard). Azie bedekt mit n oppervlakte van 43.810.000 km², 8,6% van de totoale oppervlakte van de [[eerde]] en 29,4% van de totoale laandoppervlakte. == Definitsie van Azie == t Kontinent Azie wordt definieerd deur Europa en Afrika ôf te trekken van de [[Afrika-Eurazie|Afrika-Euraziatische]] laandmassa. De precieze grenzen van t kontinent binnen nait hailmoal dudelk (spesjoal veur [[kartogroaf|nait-kartogroafen]]). Azie en Afrika binnen van mekoar schaaiden deur t [[Suezknoal]] ([[Laandengte van Suez]]). De grens van Europa en Azie lopt grofweg via de [[Dardanellen]], de [[Zee van Marmara]], de [[Bosporus]], de [[Zwarte Zee]], t [[Kaukasusgebaargte]] (nait hailmoal onomstreden summege mìnsken ploatsen de liende via de [[Koema-Manytsjleegte]]), de [[Kaspische Zee]], de [[Oeral (revier)|Oeralrivier]] (nevvens aanderen de [[Emba]]rivier) en de [[Oeral (gebaargte)|Oeral]] noar [[Nova Zembla]]. '''De volgende gebieden valen dus hieronder:''' * t Aziatische vaastelaand; * de [[eilaand|ailaanden]] op t Aziatisch [[kontinentoal plat]]; * ailaanden dij nait op t Aziatisch kontinentoal plat liggen môr gewoonlek zain worden as dail van Azie; == Laanden in Azie == Tot Azie beheuren de volgende gebieden (alfabetisch): {| style="margin:0 auto;" align=center width=100% |align=left colspan=2|'''Onôfhaankelke laanden:''' [[Afghanistan]] – [[Armenie]] – [[Azerbaidzjan]]<ref name="Azerbaidzjan" /> – [[Bangladesh]] – [[Bhutan]] – [[Brunei]] – [[Kambodja]] – [[Volksrippebliek China|China]] – [[Cyprus]]<ref name="Cyprus" /> – [[Filipienen]]<ref name="ailaanden" /> – [[Georgie]] – [[India]] – [[Indonezie]]<ref name="ailaanden" /><ref name="Indonezie" /> – [[Iran]] – [[Israël]] – [[Japan]] – [[Jemen]] – [[Kazachstan]]<ref name="Kazachstan" /> – [[Kirgizie]] – [[Laos]] – [[Malediven]]<ref name="ailaanden" /> – [[Malaizie]] – [[Mongolie]] – [[Myanmar]] – [[Nepal]] – [[Noord-Korea]] – [[Oezbekistan]] – [[Oost-Timor]]<ref name="ailaanden" /> – [[Pakistan]] – [[Ruslaand]]<ref name="Ruslaand" /> – [[Saoedi-Aroabie]] - [[Singapore]] – [[Sri Lanka]] – [[Tadzjikistan]] – [[Thailaand]] – [[Turkije]]<ref name="Turkije" /> – [[Turkmenistan]] – [[Verainde Arabische Emiroaten]] – [[Vietnam]] – [[Zuudkorea]] |- |align=left colspan=2| '''Gebieden mit betwiste stoatus / bezette gebieden:''' [[Abchazie]] - [[Aksai Chin]] – [[Gazastrook]] – [[Jammu en Kasjmir (gebied)|Jammu en Kasjmir]] – [[Koerdistan]] – [[Nagorno-Karabach]] – [[Paracelailaanden]]<ref name="ailaanden" /> – [[Shaksgam]] – [[Spratly-ailaanden]]<ref name="ailaanden" /> – [[Taiwan]]<ref name="Taiwan" /> – [[Tibet (gebied)|Tibet]] – [[Turkse Republiek Noordcyprus]]<ref name="Cyprus" /><ref name="ailaanden" /> – [[Westelke Jordoanoever]] - [[Zuudossetië]] |} == Noten == <references> <ref name="ailaanden">Aalhouwel dizze ailaanden nait op t Aziatisch kontinentoal plat liggen worden ze normoal sproken toch zain as ailaanden dij bie Azie heuren.</ref> <ref name="Cyprus">Ôfhaankelk van de bron wordt Cyprus soms zain as n Europees, dan weer as n Aziatisch laand.</ref> <ref name="Azerbaidzjan">Gedailte in t zuden van t Kaukasusgebaargte.</ref> <ref name="Egypte">Gedailte in t oosten van de [[Laandengte van Suez]] ([[Suezknoal]]).</ref> <ref name="Indonezie">Gedailte in t westen van de [[Zee van Halmahera]], de [[Keramzee]] en de [[Arafurazee]].</ref> <ref name="Kazachstan">Gedailte in t oosten van t gebaargte [[Oeral (gebaargte)|Oeral]] en de rivier de [[Oeral (revier)|Oeral]].</ref> <ref name="Turkije">Gedailte in t oosten en t zuden van de [[Bosporus]], de [[Zee van Marmara]] en de [[Dardanellen]].</ref> <ref name="Ruslaand">Gedailte in t oosten van t [[Oeral (gebaargte)|Oeralgebaargte]].</ref> <ref name="Taiwan">Nevvens summege mìnsken is Taiwan n onôfhaankelk laand, nevvens n aander weer een provìnzie van de [[Volksrippebliek China|Vôlksrepubliek China]]. Bovendien claimt China Taiwan ook nog as n provìnzie. De stoatus van Taiwan is betwist en doarom stait t bie betwiste gebieden.</ref> </references> {{Dialekt|gos}} [[Kategorie:Azië| ]] hbashsluacy835q1r26yre37e4narss 0 7979 333367 320448 2026-09-04T17:47:37Z ~2026-48329-62 37006 /* correctie noar lokale noam*/ 333367 wikitext text/x-wiki [[Ofbeelding:Bourtangermoeras.png|thumb|(Veurmaolig) Boertangerveen]] 't '''Boertanger Venn''' (Hollands: Boertangerveen, Hoog Duuts: Boertanger Moor) is een veurmaolig groot veengebied in Oost-[[Drenthe]], Oost-[[Grunnen (provìnzie)|Grunning]] en 't [[Emslaand]] in [[Duutslaand]]. 't Is vanof de [[middeleeuwn|middelieuwen]] grotendiels ontgonnen. An 't begun van de [[21e eeuw|21e ieuw]] bint d'r nog kleine stokken van oaver. == Umvang == 't Boertanger Moor har een V-vörm. De westelijke pote besleug 't oerstroomdal van de [[Hunze]], wördden in 't westen begrèensd deur de [[Hondsrogge]] en strekten hum in 't noorden uut töt bi'j [[Grunnen (stad)|Grunning]]. De oostelijke pote lad in 't stroomdal van de [[Ems (revier)|Ems]]. De zuudpunte van 't gebied lag bi'j [[Lingen]]. Tussen de beide poten lag [[Westerwoolde (streek)|Westerwolde]]. 't Meras meetten bi'j zien grootste uutbreiding dreiduzend vierkaante kilemeter. 't Lag veur twiejdarde in wat now [[Nederlaand]]s grondgebied is en veur iendarde in wat now Duutslaand is. 't Oavergrote diel van 't meras bestund uut hoogveen. == Ontstaon == 't Boertanger Moor is ontstaon teeng 5000 veur Christus. 't Gebied van de veenkelonies van vandage was veur die tied bewoond, zoas bliekt uut de boademvondsten zoas die bi'j [[Hoetmansmeer]]. De bewoners waren ummetrekkende nomaden uut de [[mesolithicum|middenstientied]]. Dizze bevolking is vort ejeugen deur 't aal groter wördende veengebied, det min toegaankelijk was. Bi'j [[Vaalt]] en [[Troapel]] hebt ze resten van [[veenbrogge]]n evunden, daterend van de [[neolithicum|ni'je stientied]] töt de [[iezertied]]. 't Veen hef ok een militaire functie ehad. Op plaatsen mit deurgangen deur 't veen en d'r bi'jlanges hebt ze [[Fort|schaansen]] ebouwd. [[Boertang]], [[Olschaanze]] en [[Schaanze]] in de pervincie Grunning en de [[Emmerschaans]], [[Vaalterschaans]] en [[Schaans de Katshaor]] in Drenthe bint hiervan veurbielden. Veural tussen 1680 en 1850 vunden ze dizze bescharmende warking van 't merasgebied teeng anvallen uut 't oosten belangriek. == Ontginning == De ontginning van 't veen gebeurden in 't begun allennig an de raand van 't gebied. Ze mient det [[törf]] as braandstof al slim old is. Bi'j ontginnings in de twiede helfte van de middelieuwen speulden [[klooster]]s een veurnaame rol, veural die van [[Auwerd]] en [[Essen (Hoaren)|Essen]]. 't Veen wördden ok ontgonnen veur de [[laandbouw]]. In de middelieuwen ontwaterden ze 't veen an de raanden van 't gebied veur 't verbouwen van [[raai|rogge]]. De ontwatering zörgen veur vertering en 't dalen van de baodem. Hierdeur kun tussen [[1360]] en [[1500]] de [[Dollert]] grote stokken ofslaon in 't noordoosten van 't gebied. Vanof de [[16e eeuw|zestiende ieuw]] was de grootschaolige veenontginning reur. De Friese menier van vervenen, mit gebruukmaking van [[knoal (woaterweg)|kenaols]] en wieken, wördden op 't Boertanger Moor introduceerd. De eerste vervenings gebeurden de Hunze bi'jlanges, niet wied of van Stad. De törf wördden oaver dit reviertien of-evoerd. Grunning har veul verlet van braandstof, en de törf uut 't Boertanger Moor was een belangrieke factor veur de ecenomische gruui van Stad. In [[1593]] kreeg Grunning [[Westerwoolde (streek)|Westerwoolde]] in haanden en kunden ze de vervening nog grootschaoliger anpakken. Mit det 't veen belangriek wördden, mus bekeken wörden welke dielen van 't veengebied krek bi'j welke [[pervincie]]s heurden. De ingenieurs Johan de la Haye en Johan Sems hebt veur Grunning en Drenthe een greenzeliende deur 't veen emeuken, de [[Semsliende]], die van Wolfsbarge an 't [[Zuudlaordermeer]] liekuut hen [[Troapel]] löp. 't [[Stadsknoal (knoal)|Stadsknoal]], egreuven in de [[18e eeuw|achttiende ieuw]], volgt dizze Semsliende grotendiels. Dit kenaol wördden de belangriekste vervoersroute bi'j 't ontginnen van 't veen. In de [[19e eeuw|neengtiende ieuw]] was 't een drok bevaren vaarweg. De ontgonnen gebieden nuumt ze nog aal de [[Grunneger Veenkelonies|Veenkelonies]]. De ontginnings leidden d'r toe det 't oaverebleben merasgebied dreuger wördden, wat as de militaire functie van de oostelijke takke undergreuf. Bi'j Boertang wördden daorumme [[diek (waterkering)|dieken]] an-elegd umme 't water beter te kunnen vastholden. Kolonisten uut Duutslaand kwammen op 't veen [[boekweite]] verbouwen. Umme de grond hierveur geschikt te maken, wördden 't veen eerst of-ebraand. Dit hebt ze in [[1925]] verboden vanweeng de oaverlast. In de neengtiende ieuw kreeg törf as braandstof concurrentie van [[stienkool]]. De winsten van 't verveningsbedrief neumen daordeur of. In dizze tied wördden ok de verlengde [[Hoogeveinse Vaort]] egreuven, waordeur de ontginnings in de zuudpunte van 't Boertanger Moor slim toeneumen. In de [[20e eeuw|twintigste ieuw]] was niet langer de törf 't heufdperduct, mar wördden [[törfstreuisel]], [[actieve kool]] en later ok [[potgrond]] belangrieke perducten van 't veen. In de oaverebleben veengebieden greuven ze gien ni'je wieken, mar wördden 't veen per [[smalspoor]] naor beveurbield de törfstreuiselfebriek ebrocht. Van daoruut wördden 't wieder vervoerd mit de [[stoomtram]] van de [[Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij|Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij (DSM)]], mit de trein en mit de vrachtwagen. Naodet 't [[Amsterdamse veld]] was of-egreuven, kwaamp de vervening in 't Nederlaanse diel van 't Boertanger Moor töt 'n ende. Dit leste verveende gebied heurt now bi'j 't netuurgebied 't [[Bargerveen]]. In 't Duutse diel van 't Moor hej an 't begun van de [[21e eeuw|ienentwintigste ieuw]] nog vervenings. == Bron == * Henk van den Brink (red.) (1999). ''Van Rottum tot Reest, Natuurgebieden in Groningen en Drenthe''. [[Assen]]: Staatsbosbeheer. ISBN 90-901328-3-X. Veural de bladzieden 271-83. {{Dia|Dit stok is eskreven in 't [[Zuudwest-Zuud-Drèents]] van de Drèents-Oaveriesselse grèensstreek.}} [[Kategorie:Drèents artikel]] [[Kategorie:Netuurgebied in Drenthe]] [[Kategorie:Netuurgebied ien Grunnen]] [[Kategorie:Netuurgebied in 't Emslaand]] [[Kategorie:Ekologie]] [[Kategorie:Westerwoolde (gemainte)]] cp29bdc6qdox5c20ljvnfj9j934nquh