Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1678 333465 328480 2026-09-25T00:28:47Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333465 wikitext text/x-wiki {{Laandtabel-vel| | naaminlaanstaal = Fürstentum Liechtenstein | vlagge = Flag of Liechtenstein.svg | wapen = Staatswappen-Liechtensteins.svg | breedtegroad = 47/9//N | lengtegroad = 9/33//E | region = LI | lokasie = LocationLiechtenstein.png | talen = [[Duuts]] | heufstad = [[Vaduz]] | regeringsvorm = [[Konstitusionele monarchie]] | religie = 80% [[Rooms-Katholieke Karke|rooms-katholiek]], 7% [[Protestantisme|protestants]] | km2 = 160 | pctwaoter = - | inwoeners = 34.600 | dichtheid = 213 | munteenheid = [[Zwitserse frank]] | valutacode = CHF | tiedzone = +1 | feesdag = [[15 augustus]] | volkslied = [[Oben am jungen Rhein]]<br />op de melodie van<br />[[God save the Queen]] | tld = li | laandcode = LIE | til = 423 }} t '''Vorstendom Liechtenstein''' ([[Duuts]]: ''Fürstentum Liechtenstein''; [[Alemannies]]: ''Förschtatum Liachtaschta'') is n [[dwargstaot]] zonder kust in t midden van [[Europa (werelddeel)|Europa]]. t Lig an t geschei mit [[Zwitserlaand]] in t westen en zujen en [[Oostenriek]] in t oosten. t Bargachtige laand is n [[wientersport]]gebied en oek n [[belasting]]sparadies. Net as [[Zwitserlaand]] is Liechtenstein gien lid van de [[Europese Unie]]. Wel is t lid van de [[Europese Ekonomiese Ruumte]] (EER). Oek wörden der samenewörken op ekonomies gebied. Sinds [[19 desember]] [[2011]] is Liechtenstein n [[Verdragen van Schengen|Schengenlaand]].<ref>[http://nos.nl/artikel/323649-ook-zonder-paspoort-naar-liechtenstein.html Oek zonder paspoorte naor Liechtenstein]</ref> == Geschiedenis == In [[1699]] kocht de Boheemse [[vorst (heerser)|vorst]] [[Johan Adam Andreas van Liechtenstein]] de [[heerlikheid Schellenbarg]] en in [[1712]] t [[graafschap Vaduz]] van de graven van [[graafschap Hohenems|Hohenems]]. Oek kreeg e veur n lening van 250.000 gulden in 1707 n zetel op de vorstenbanke van de ''Zwabische Kreits''. Op [[23 jannewaori]] [[1719]] verenigden keizer [[Kaorel VI van t Heilige Roomse Riek|Kaorel VI]] de heerlikhejen Vaduz en Schellenbarg tot n vorstendom, mit de naam Liechtenstein. Tenslotte kreeg t nieje vorstendom in 1723 n zetel en n stemme in de [[Rieksdag (Heilige Roomse Riek)|Rieksdag]]. Op 12 juli 1806 was Liechtenstein één van de ondertekenaars van de [[Rijnbondakte]], waordeur t vorstendom zien eigen losmaakten van t Heilige Roomse Riek en soeverein wördden. t [[Kongres van Wenen]] stelden in 1815 vaste dat t vorstendom deel gung uutmaken van de [[Duutse Bond]]. Disse situasie duurden tot de opheffing van de Duutse Bond in 1866. Tot t einde van de [[Eerste Wereldoorlog]] had t laand nauwe baanden mit [[Oostenriek]], mer de slichte ekonomie die disse oorlog veroorzaakten, dwöng Liechtenstein tot t angaon van n douane- en monetaere unie mit Zwitserlaand. Vanaof de [[Tweede Wereldoorlog]], waorin Liechtenstein onder vorst [[Frans Jozef II van Liechtenstein|Frans Jozef II]] neutraal bleef, hebben de lege belastingstarieven t laand grote ekonomiese greui ebröcht. Liechtenstein was t eerste laand ter wereld dat de [[doodstraf]] in praktijk aofschaften. In [[1798]] wördden de leste doodstraf uutevoerd. De wettelike uutbanning van disse onumkeerbaore straf volgden eerst in 1985.<ref>[http://links.jstor.org/sici?sici=0022-0205(196512)56%3A4%3C397%3ATSOCPA%3E2.0.CO%3B2-1 Jstor.org: Clarence H. Patrick, ''The Journal of Criminal Law, Criminology, and Police Science''] (desember 1965); [http://www.liechtenstein.li/en/fl-portal-aktuell?newsid=12639 Liechtenstein.li: Protection of life] (augustus 2005)</ref> == Geografie == Liechtenstein lig in t Rijndal in de [[Alpen]]. Van noord naor zuud is t laand hooguut 24 kilometer lange. Mit n oppervlakte van 160,475&nbsp;km² is Liechtenstein op vuuf nao t kleinste laand ter wereld. De grenzen mit Oostenriek en Zwitserlaand bin samen 77,9 kilometer lange. Overigens bin t Liechtensteinse grondgebied en de grenzen eerst in 2006 mit behulp van moederne technologie veur t eerst nauwkeurig op-emeten, waordeur Liechtenstein n halve vierkaante kilometer groter bleek as ze eerst dochten.<ref>MSNBC (29 desember 2006): [https://web.archive.org/web/20111214001226/http://www.msnbc.msn.com/id/16381664/ Tiny Liechtenstein gets a little bigger. Alpine nation's border 1 mile longer after officials resurvey frontiers].</ref> In t westen vormp de Rijn grotendeels t geschei mit Zwitserlaand. t Oostelike gedeelte van t laand lig t hoogst. De [[Grauspitz]] (2599 meter) is t hoogste punt van t laand. Allewel t laand in de Alpen lig, is t klimaot aordig mild as gevolg van de zujerwiend. De barghellingen biejen 's wienters gelegenheid veur t beoefenen van welende [[wientersport]]en. == Politiek == Liechtenstein is n [[parlementaere demokrasie]], eleid deur de vorst (''Fürst''). De vorst van Liechtenstein is noen [[Hans Adam II van Liechtenstein|Hans Adam II]], die zien vaor nao zien dood in [[1989]] opvolgden. Op 15 augustus 2004 hef de vorst zien bevoegdhejen overedreugen, mer zonder troonaofstaand te doon, an zien jonge prins [[Alois van Liechtenstein (regent)|Alois]]. t Parlement van Liechtenstein, de [[laanddag]], wörden evormp deur 25 deur t volk ekeuzen vertegenwoordigers. t Kammenet, dat besteet uut vuuf lejen, is verantwoordelik veur de dagelikse leiding. Liechtenstein is, naost Zwitserlaand, één van de twee laanden waor der [[drekte demokrasie]] op nasionaal nivo besteet. Sinds 1984 hef t laand [[vrouwenkiesrecht]]. De vorst kan wel t parlement en t kammenet op huus op an sturen. Op 16 meert 2004 stemden 64,3% van de bevolking van Liechtenstein in n [[volksraodpleging]] veur t wiezigen van de [[grondwet]] en daormee t behoud van t vorstenhuus. De rechten van de vorst bin hiermee egarandeerd. Hij kan t parlement en t kammenet ontbienen as e dat neudig vient en hef n veto in de beneuming van ambtenaren en rechterlike macht. Der bin dree politieke bewegingen in Liechtenstein. De [[Fortschrittliche Bürgerpartei]] (FBPL) en de [[Vaterländische Union]] (VU), die mekaar in evenwicht houwen en haost niet verschillen in partieprogramma's, en de [[Freie Liste]], n liberale partie, die de tradisionele spelregels wil deurbreken, veur geliekgerechtigdheid is, en oek veur bescharming van t milieu. An de sinds 1938 bestaonde koalisie tussen de progressieve FBPL en de VU kwam in meert 1997 n einde, naodat de FBPL bie de parlementsverkiezingen van begin febrewaori n zetel verleur in t 25 lejen tellende parlement en ruum n maond laoter uut de koalisie stapten. == Bestuurlike indeling == [[Bestaand:FurstentumLiechtenstein.Mals-Balzers.jpg|thumb|upright=1.5|Laandschap in Liechtenstein]] Liechtenstein hef elf gemeenten (''Gemeinden'' - enkelvoud ''Gemeinde''), die meestentieds uut één plaotse of darp bestaon. De meeste gemeenten hebben komplexe vormen; [[enklave]]s koemen aordig vake veur. De gemeenten bin: * [[Balzers]] * [[Eschen]] * [[Gamprin]] * [[Mauren]] * [[Planken (gemeente)|Planken]] * [[Ruggell]] * [[Schaan]] * [[Schellenberg]] * [[Triesen]] * [[Triesenberg]] * [[Vaduz]] == Ekonomie == Ondanks dat t zo'n klein laand is, en t n gebrek an grondstoffen hef, hef Liechtenstein zien eigen ontwikkeld tot n rieke, stark geïndustrialiseerde marktekonomie mit n starke finansiële sektor. De levensstandard is arg hoge, vergeliekbaor mit die in de stedelike gebiejen van Zwitserlaand, of zelfs nog hoger. t Laand gebruukt de [[Zwitserse frank]] as munteenheid. De lege belastingen veur bedrieven - t maximale tarief is 18% - en de geringe belemmeringen um n bedrief te beginnen hebben ongeveer 73.000 houdstermaotschappiejen en zogeheten brevenbusbedrieven dertoe ebröcht der n offisieel kantoor te beginnen. t Zörgt veur 30% van de overheidsinkomsten. Meer as 90% van de energie wörden in-evoerd. De regering is doonde de ekonomiese politiek van t laand te harmoniseren mit die van n verenigd Europa. == Bevolking == [[Bestaand:Legal status of German in Europe.svg|thumb|right|{{center|'''''-- T DUUTSE TAALGEBIED --'''''<br /> De verspreiding van t Duuts in West- en Midden-Europa}}]] === Demografie === Ongeveer n darde van de inwoeners van Liechtenstein, t op dree nao kleinste laand van [[Europa (werelddeel)|Europa]], besteet uut butenlaanders, veurnamelik [[Duutslaand|Duutsers]], [[Oostenriek]]ers en [[Zwitserlaand|Zwitsers]]. De offisiële laandstaal is [[Duuts]], hoewel de meesten n [[Alemannies]] [[dialekt]] praoten. === Geleuf === De leste, mer verouwerde, siefers over de verschillende geleuven in Liechtenstein stammen uut de leste volkstelling (2000).<ref>[https://web.archive.org/web/20080229041515/http://www.llv.li/llv-avw-statistik-volkszaehlung-auswertungen Publikationen zur Volkszählung 2000 – Amt für Volkswirtschaft (AVW) – Landesverwaltung Liechtenstein<]</ref> Ten opzichte van de resultaoten uut de volkstelling uut 1990 is t antal christenen aofeneumen, t antal moslims verdubbeld en t antal personen dat niet beheurt tot n geleufsgroep (oek de meensen die niks op-egeven hebben) zwat verdreevoudigd naor 7%. {| class="wikitable" ! Geleuf ! 2000 ! 1990 |- | Katholiek |align="right"| 78,4% |align="right"| 84,9% |- | Griffemeerd |align="right"| 7,9% |align="right"| 9,4% |- | Orthodox-christelik |align="right"| 1,1% |align="right"| 0,7% |- | Overig christelik |align="right"| 0,4% |align="right"| 0,1% |- | Moslim |align="right"| 4,8% |align="right"| 2,4% |- | Joods |align="right"| 0,1% |align="right"| 0,0% |- | Aandere geleuven |align="right"| 0,3% |align="right"| 0,1% |- | Niks op-egeven / niet-geleuvig |align="right"| 7,0% |align="right"| 2,4% |- ! Totaal: ! 100% ! 100% |} == Referensies == <references/> == Uutgaonde verwiezingen == {{Commonscat|Liechtenstein}} * [http://www.liechtenstein.li/ Liechtenstein] {{Dialekt|wvel|Nunspeet|Algemene Nedersaksiese Schriefwieze}} [[Kategorie:Liechtenstein| ]] 5z9kvlksfw1lefpxbof9omly5z7ui3o 0 8171 333461 324969 2026-09-25T00:05:18Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333461 wikitext text/x-wiki [[File:Enya logo.svg|right|250px|thumb|Enya-logo]] '''Enya''' (geboren as '''Eithne Patricia Ní Bhraonáin''') op [[17 mei|17 maai]] [[1961]] in [[Gaoth Dobhair]], is n [[Ierlaand (laand)|Ierse]] pop/new age [[meziek|zangeres]] en [[laidjesschriever]]. Enya zingt in verschillende toalen; tot nou tou het ze al 10 verschillende toalen broekt: [[Ingels|Engels]], [[Iers|Iers-Goals]], [[Frans|Fraans]], [[Japans]], [[Latien|Latain]], [[Spaons|Spoans]], [[Kymrisch]] (Welsh), [[Sindarin]], [[Quenya]] en [[Loxian]]. De maiste nummers binnen in t Engels of Iers-Goals. == Diskogroafie == # ''[[Enya (album)|Enya]]'' (1987) 2m verkopen # ''[[Watermark (album)|Watermark]]'' VS#25 (1988) 11m verkopen<ref name="Billboard">[https://web.archive.org/web/20070922174437/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?model.chartFormatGroupName=Albums&model.vnuArtistId=4557&model.vnuAlbumId=744731 Billboard Album Rankings - Enya]</ref> # ''[[Shepherd Moons]]'' VS#17 (1991) 12m verkopen<ref name="Billboard"/> # ''[[The Celts (album)|The Celts]]'' (1992) 6.7m verkopen<ref name="Billboard"/> # ''[[The Memory of Trees]]'' VS#9 (1995) 10m verkopen<ref name="Billboard"/> # ''[[Paint the Sky with Stars]]'' VS#30 (1997) 12m verkopen<ref name="Billboard"/> # ''[[A Day Without Rain]]'' VS#2 (2000) 15m verkopen<ref name="Billboard"/> # ''[[Amarantine (album)|Amarantine]]'' US#6 (2005) 6.5m verkopen<ref name="Billboard"/> # ''[[And Winter Came...]]'' US#8 (2008) 3.5m verkopen<ref name="Billboard"/> # ''The Very Best of Enya'' (2009) 1m verkopen<ref name="Billboard"/> == Rifferenties == <references /> [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Muzikaant]] [[Kategorie:Ier]] nxixalm8cmqizakp0in6odinav7bvhk 0 18385 333462 333044 2026-09-25T00:17:54Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333462 wikitext text/x-wiki {{Infobox zanger | naam = Justin Bieber | ofbeelding = Justin_Bieber_in_2015.jpg | umschrieving = Justin Bieber (2015) | geboren = [[1 meert|1meart]] [[1994]] | sturven = | genre = [[Popmuziek]], [[R&B]] | spraoke = [[Engels]] | laand = [[Kanada]] | webstee = www.justinbiebermusic.com }} '''Justin Drew Bieber''' ([[1 meert|1 meart]], [[1994]]) is nen [[Kannede|Kanadesen]] [[popmuziek|pop]] en [[R&B]]-zanger, skriewer en [[akteur]].<ref>[https://web.archive.org/web/20121229091443/http://www.billboard.com/artist/justin-bieber/bio/1099520 Billboard. Justin Bieber Biography & Awards] 2010-06-15</ref> Bieber learn zikzelf [[Drummer|drumn]], [[gitaar]]-, [[piano]]- en [[trompet]]spöln. Bieber wör oontdekt in [[2008]] duur Scooter Braun,<ref>[https://web.archive.org/web/20110107053019/http://www.vancouverobserver.com/politics/news/2010/12/24/justin-bieber-makes-them-proud-why Konjicanin, A. Justin Bieber makes them proud. But why?] Vancouver Observer. 24 December 2010. Bekekn op 1 november 2011</ref>, den't Bieber's muziekvideo's op [[YouTube]] zaggen. Hee wör later zinnen manager. Braun zorgen at Bieber [[Usher]] tröf in [[Atlanta]], [[Georgia]], en Bieber har al rap n kontrakt te pakn bie [[Raymond Braun Media Group]] (RBMG), wat n vennootskop is tusken Usher en Braun,<ref>[http://www.billboard.com/news/justin-bieber-the-billboard-cover-story-1004074692.story#/news/justin-bieber-the-billboard-cover-story-1004074692.story Herrera, M. Justin Bieber – The Billboard Cover Story]. Billboard. 19 meart 2010. Bekekn op 7 mei 2010.</ref> en doarnoa met n opnemkontrakt met [[Island Records]], an eböadn duur [[L.A. Reid]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090708032027/http://www.billboard.com/bbcom/news/usher-introduces-teen-singer-justin-bieber-1003966989.story#/bbcom/news/usher-introduces-teen-singer-justin-bieber-1003966989.story Mitchell, G. Usher Introduces Teen Singer Justin Bieber] Billboard. 28 April 2009. Bekekn op 23 juli 2009.</ref> Bieber's eerste single, "One Time", wör vrie egeewn in 2009 en steund hoge in de top 10 in [[Kanada]]. t Steund ook in verskeaidene aandere internasjonale hitliestn hoge in de top 30. Zin eerste album, ''My World'', met zeuwn nummers, köm rap in november van t zelfde joar, en wör al gaauw ne [[Platina]]-plate in de [[Verenigde Stoaten]]. Hee wör n eerstn artiest met zeuwn nommers van n debuutalbum in de [[Billboard Hot 100]].<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/05/earlyshow/leisure/music/main6177327.shtml. CBS News Interactive. Justin Bieber Fever Hits Miami.] 5 februwoari 2010. bekekn op 27 meart 2010.</ref> Meart 2010 köm Bieber met zin eerste lange studio album, ''My World 2.0''. t Köm in verskeaidene laandn meteen in de top 10 en wör ook platina in de VS. Doarop volgen de wearldwiede top-10 single ''Baby'', wat vandaag n dag t meestbekekn en -besprökn YouTube-filmken is.<ref>[https://web.archive.org/web/20110629121544/http://www.readwriteweb.com/archives/top_10_youtube_videos_of_all_time.php Readwriteweb.com. Top 10 YouTube Videos of All Time.] 9 februwoari 2011. Bekekn op 24 februwoari 2011</ref> Meteen doarop köm he met nen konsertriege (de ''My world Tour''), de remixalbums ''My Worlds Acoustic'' en ''Never Say Never - The Remixes'', en de 3D biopies-konsertfilm ''Justin Bieber: Never Say Never'' - wat in t eerste wekneande ne opbrengst har wat kort an t rekord köm vuur best-bezochten konsertfilm. Zin tweede album, ''Under the Mistletoe'', gavn he oet in november 2011, wat op nommer 1 in de ''Billboard'' 200 hitlieste köm. Juni 2022 küm Bieber in et nys ümdat hee ne gesichtsverlamming kreagen had döär et [[Ramsey Huntsyndrome]], en kenmark van gordelrous by et our.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-us-canada-61767457 bbc.com. "Justin Bieber reveals facial paralysis after shows cancelled."] 11 juni 2022. Bekeaken: 12 juni 2022.</ref> Bieber hef al verskeaidene oonderskeaidingn op naam, zo as de Artiest van t Joar op de [[American Music Awards 2010]], en is völle an eweezn vuur oonderskeaidings, zo as vuur de [[Grammy Awards|Grammy]]'s vuur Bestn Niejn Artiest en Beste Pop Vocal Album. == Verwiezings == <references/> {{Commonscat|Justin Bieber}} {{DEFAULTSORT:Bieber, Justin}} [[Kategorie:Tweants artikel]] [[Kategorie:Zanger]] g2x1dm9o1z4ubzc0znimpqoopcs4ykp 0 19429 333463 332907 2026-09-25T00:24:43Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333463 wikitext text/x-wiki De '''Keltiese talen''' stammen aof van t [[Proto-Kelties]] n westelike tak van de grotere [[Indo-Europese talen|Indo-Europese]] [[taalfamilie]]. t Wördden espreuken deur de Keltiese stammen die vanaof de [[7e eeuw v. Chr.]] in t grootste deel van Europa woenden. De term "Kelties" wördden veur t eerst gebruukt um de taalgroep te beschrieven deur [[Edward Lhuyd]] in [[1707]].<ref>Cunliffe, Barry W. 2003. The Celts: a very short introduction. Blz. 48</ref> Keltiese talen wörden veurnamelik espreuken an de noordwestraand van [[Europa (werelddeel)|Europa]], en dan veural in [[Ierlaand (laand)|Ierlaand]], [[Schotlaand]], [[Kumrië]], [[Bretanje]], [[Kornwallis]] en op t eilaand [[Man (eilaand)|Man]]. t Wörden oek espreuken deur wat ouweluui op t [[Kaap-Bretoneilaand]] in [[Kanada]]. Der bin oek aordig wat sprekers van t [[Kumries]] in de regio [[Patagonië]] in [[Argentinië]]. In de [[Verenigde Staoten van Amerika|VS]], [[Kanada]], [[Australië (laand)|Australië]] en [[Niej-Zeelaand]] he'j weg en were wat meensen die n Keltiese taal spreken. In al disse gebiejen wörden de Keltiese talen espreuken deur minderhejen, mer der bin wel luui die t niej leven in willen blaozen. In de [[1e eeuw v. Chr.]] wördden de Keltiese talen in heel [[Europa (werelddeel)|Europa]] espreuken; op t [[Iberies Schiereilaand]], an de kustlienden van de [[Atlantiese Oseaan]] en de [[Noordzee]], tot de [[Boven-Rijnse Leegvlakte]] langes de [[Donau]]vallei tot an de [[Zwarte Zee]], t bovenste gedeelte van de [[Balkan]], en in [[Galasië]] in [[Klein-Azië]]. De verspreiding naor Kaap-Bretoneilaand en Patagonië hebben laoter ewest. Veur de federasie van Australië in [[1901]] wördden de Keltiese talen oek daor espreuken. ==Levende talen== [[SIL Ethnologue]] gif an dat der zes "levende" Keltiese talen bin, waorvan der vier n aordig antal eerstetaalsprekers hebben. Dit bin t [[Goidelies]]e [[Iers-Gaols]] (Gaeilge) en t [[Schots-Gaols]] (Gàidhlig) ontstaon uut t [[Oudiers]], en t [[Brittonies]]e [[Kumries]] en [[Bretonsk|Bretons]] dat ontstaon is uut t [[Brits]]. De aandere twee, t [[Kornies]] en t [[Manx|Manx-Gaols]], bin in de veurbieje [[jaorhonderd]]en uutestörven as gemeenschapstalen.<ref>[http://books.google.com.au/books?id=f899xH_quaMC&printsec=frontcover&dq=Celtic+Culture:+A+Historical+Encyclopedia#v=onepage&q&f=false Boek: John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia uut 2006]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081225172227/http://www.magakernow.org.uk/index.aspx?articleid=38590#Revival Korte geschiedenisles van t Kornies]</ref><ref>Boek: Beresford Ellis, The Story of the Cornish Language uut 1990, 1998, 2005</ref> Beie talen bin niej leven in-eblaozen deur verschillende bewegingen, dat hef derveur ezörgd dat disse talen an-eneumen wördden deur volwassenen en kienders en dat daoruut weer nieje eerstetaalsprekers voortekeumen bin.<ref name="iomtoday.co.im">[https://web.archive.org/web/20090704115241/http://www.iomtoday.co.im/manx-language/Fockle-ny-ghaa-schoolchildren-take.3901786.jp Fockle ny ghaa: schoelkienders nemen de leiding]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100108190250/http://www.teachingenglish.org.uk/uk-languages/south-west In t niejs: Webstee BBC/British Council, 2010]</ref> Alles sameneneumen waren der in totaal in t jaor [[2000]] roewweg n miljoen eerstetaalsprekers van n Keltiese taal.<ref>[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=1164-16 Keltiese talen, 9 mei 2010]</ref> In [[2010]] waren der meer as 1,4 miljoen sprekers van n Keltiese taal.<ref>Boek: David Crystal, The Cambridge Encyclopedia of Language, uut 2010</ref> ===Demografie=== {| class="wikitable sortable" |- ! Taal !! Eigen naam !! Taalgroep !! Antal eerstetaalsprekers !! Antal meensen die de taal enigszins kundig bin !! Heufdgebied/-gebiejen waor de taal espreuken wörden !! Taalunie |- | [[Kumries]] || ''Cymraeg'' || [[Brittonies]] || Zo'n 315.000 luui gaffen an t vleuiend te kunnen praoten<ref name="board">[https://web.archive.org/web/20120427211017/http://linguistics.uoregon.edu/files/admin/file/Course_Documents/Survey_Methods/Survey%20Reports/Welsh%20Survey%20%26%20Report%2004.pdf Welsh Language Use Survey: the report, 2004]</ref> || Zo'n '''770.700''' (2004)<br>— [[Kumrië]]: 611.000 sprekers, zo'n 21,7% van de Kumriese bevolking (alle veerdighejen)<br>— [[Engelaand (regio)|Engelaand]]: 150.000 <ref>[http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,488f25df2,49749c8cc,0.html Refworld &#124; World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - United Kingdom : Welsh]</ref><br>— [[Chubut (provinsie)|Chubut]], Argentinië: 5.000 <ref name="WAG">[https://web.archive.org/web/20121016085047/http://www.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/Wales_and_Argentina/Wales_and_Argentina.aspx Wales.com: Wales and Argentina]</ref><br>— [[Verenigde Staoten van Amerika]]: 2.500 <ref>[http://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/other/detailed-lang-tables.xls Table 1. Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over for the United States: 2006-2008 Release Date: April, 2010]</ref><br>— [[Kanada]]: 2.200 <ref>[http://www12.statcan.gc.ca:80/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?A=R&APATH=3&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=01&GID=837928&GK=1&GRP=1&LANG=E&O=D&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971%2C97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&TABID=1&THEME=70&Temporal=2006&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic based tabulations: Various Languages Spoken (147), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census - 20% Sample Data]</ref> || [[Kumrië]];<br>[[Chubut (provinsie)|Chubut]] || — [[Welsh Language Commissioner]] ([[Meri Huws]])<br>— [[Welsh Government]]<br>veurheer [[Welsh Language Board]] (''Bwrdd yr Iaith Gymraeg'') |- | [[Iers|Iers-Gaols]] || ''Gaeilge'' || [[Goidelies]] || 40.000–80.000<ref>[http://archives.tcm.ie/irishexaminer/2004/11/24/story517225942.asp Irish Examiner]</ref><ref>Boek: Christina Bratt Paulston, Linguistic Minorities in Multilingual Settings: Implications for Language Policies</ref><ref>Boek: Irish Writing in the Twentieth Century, David Pierce, 2000</ref><br>Binnen de Ierse republiek gebruken zo'n 94.000 meensen elke dag t Iers-Gaols buten onderwiesinstellingen.<ref name="csoi2011">Central Statistics Office, 'Census 2011 - This is Ireland - zie tabel 33a'[http://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census2011pdr/Pdf%208%20Tables.pdf www.cso.ie]</ref> || '''1.887.437'''<br>[[Ierlaand (laand)|Ierlaand]]:<br>1.774.437<ref name=csoi2011/><br>[[Verienigd Keuninkriek|Verenigd Koninkriek]]:<br>95.000<br>[[Verenigde Staoten van Amerika]]:<br>18,000 || [[Ierlaand (laand)|Ierlaand]] || [[Foras na Gaeilge]] |- | [[Bretonsk|Bretons]] || ''Brezhoneg'' || [[Brittonies]] || 206.000 ||356.000<ref name="ofis-stats">[http://www.ofis-bzh.org/fr/langue_bretonne/chiffres_cles/index.php Données clés sur breton, Ofis ar Brezhoneg (Frans)]</ref> || [[Bretanje]] || [[Ofis ar Brezhoneg]] |- | [[Schots-Gaols]] || ''Gàidhlig'' || [[Goidelies]] || 58.552 (2001) <ref>[http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-411.html UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger, 2010]</ref> plus zo'n 400–1000 moerstaalsprekers op [[Kaap-Bretoneilaand]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110716093621/http://www.virtualmuseum.ca/Exhibitions/Festiva1/en/uccb/cont2/index.html CHIN/RCIP – Festivities]</ref> || 92.400 <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/low/scotland/4326424.stm BBV News: Mixed report on Gaelic language, 10-10-2005]</ref> || [[Schotlaand]] || [[Bòrd na Gàidhlig]] |- | [[Kornies]] || ''Kernewek'' || [[Brittonies]] || 600 <ref>Zo'n 600 kienders wörden tweetalig grootebröcht mit t Kornies as eerste taal (2003, [[SIL Ethnologue]]).</ref> || 3.000 <ref name="BBC BBC/British Council">Hef ongeveer 2.000 sprekers die t vleuiend praoten. Bron: [https://web.archive.org/web/20100108190250/http://www.teachingenglish.org.uk/uk-languages/south-west Webstee BBC/British Council, 2010]</ref> || [[Kornwallis]] || [[Keskowethyans an Taves Kernewek]] |- | [[Manx|Manx-Gaols]] || ''Gaelg'' || [[Goidelies]] || 100,<ref name="iomtoday.co.im"/><ref>[https://web.archive.org/web/20090220230122/http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/anyone-here-speak-jersey-657175.html Independent.co.uk: Anyone here speak Jersey?, 11-04-2002]</ref> plus n klein antal kienders die t as moerstaal hef<ref>[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=glv Sil.org: dokumentasie veur ISO-639-kode: glv, 14-01-2008]</ref> || 1.700 <ref>[https://web.archive.org/web/20120606125739/http://www.gov.im/treasury/economic/census/2006/ 2006 Offisiële volkstelling, t eilaand Man, 23-04-2006]</ref> || t eilaand [[Man (eilaand)|Man]] || [[Coonceil ny Gaelgey]] |} ===Mengtalen=== * [[Shelta]], veurnamelik ebaseerd op [[Iers-Gaols]] mit onbekende invleujen (zo'n 86.000 sprekers in 2009).<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sth Ethnologue: Shelta]</ref> * Sommige vormen van t [[Kumries-Romani]] of Kååle die Romani, Kumries en Engels mengden (uutestörven).<ref>[https://web.archive.org/web/20211128010532/http://romani.uni-graz.at/romlex/dialects.xml ROMLEX: Romani-dialekten]</ref> * [[Beurla-reagaird]], de taal van de Hooglaand-reizigers ==Referensies== <references/> {{Dialekt|wvel|ANS|Algemene Nedersaksiese Schriefwieze}} [[Kategorie:Keltische taal| ]] o4cs55gdlyptxdhs67slg6cnw03pmtz 0 19943 333466 282125 2026-09-25T00:31:57Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333466 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Llanddewi-Brefi Village - The New Inn.jpg|thumb|Llanddewi Brefi]] [[Bestaand:Eglwys Dewi Sant-Llanddewi-Brefi-01.jpg|thumb|Sunte-Davidskarke]] '''Llanddewi Brefi''' ([[Internasjonaal Klaankenskrift|IPA]]: {{IPA|ɬanˈðɛwi ˈbrɛvi}}, [[Kumries]] veur: ''karke van David an de rivier Brefi'') is n [[darp]] mit om en bie de 500 meensen in [[Ceredigion]], [[Kumrië]]. In de [[6e eeuw]] höl Sunte-David hier (''Dewi Sant'' in t [[Kumries]]), de patroonheilige van [[Kumrië]], de ''Synode van Brefi'' en sinds die tied draagt t zien naam; "Llan" verwis in Kumriese plaotsnamen naor n karke of n heilige plekke. De [[parochiekarke]] is ewijd an Sunte-David en daor steet oek n niejmoeds staandbeeld van hum. Naost n [[Anglikaans]]e karke, is der oek n non-konformistiese [[kapelle (gebouw)|kapelle]], twee [[kroeg]]en en n [[krujenier]]. De inwoeners uut t darp en t umliggende gebied praoten van huus uut veural [[Kumries]]. De plaotselike ekonomie dreit veurnamelik op t houwen van [[schaap|schapen]] en op [[melk]]veehouwerieje. Llanddewi Brefi is bekend ewörden deur t tillevisieprogramma ''[[Little Britain]]'' van de [[BBC]], waor Da<u>ff</u>y<u>d</u> Thomas (n variasie van de oorspronkelike Kumriese naam Da<u>f</u>y<u>dd</u>; espeuld deur [[Matt Lucas]]) in t fiktieve darp Llan<u>d</u>ewi Bre<u>ff</u>i woent. Daffyd is n achterlike idioot die geleuft dat e de enigste [[homoseksualiteit|homo]] in t darp is, en beschuldigt zien darpsgenoten van [[homofobie]] ondanks dat ze der best doon um te laoten zien dat ze gien problemen hebben mit zien [[seksuele gerichtheid]] en bin zelf oek vake van de verkeerde kaante. ==Uutgaonde verwiezing== {{Commonscat|Llanddewi Brefi}} *[https://web.archive.org/web/20090103165258/http://www.bbc.co.uk/wales/mid/sites/llanddewibrefi/pages/moelwynmerchant.shtml 20 minuten durende film van de de BBC over t darp] *[http://archive.wikiwix.com/cache/20110713034356/http://www.bbc.co.uk/wales/mid/sites/tregaron/pages/julie_lyn.shtml Operation Julie op BBC Online] *[http://www.geograph.org.uk/search.php?i=2750288 www.geograph.co.uk: foto's van Llanddewi Brefi en umgeving] {{Dialekt|wvel|Nunspeet|Algemene Nedersaksiese Schriefwieze}} [[Kategorie:Plaots in Kumrië]] l43f6042jnmpzd6u087w1t3j6pxts39 0 30145 333464 333120 2026-09-25T00:24:58Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333464 wikitext text/x-wiki '''Khoisan''' ({{IPA|ˈkɔɪsan}}), of volgens de hüdige [[khoekhoegowab]]-skryvwyse '''Khoe-Sān''' (uutspreaken as [kxʰoesaːn]), is ne sammelnaam vöär de inheymske lüde in et süden van [[Afrika]]. Dåründer valt de [[Khoekhoen]] en de [[San (volk)|San]]. Se wordet ouk wal es ''büskesmänne'' nöömd ([[afrikaansk]]: ''Boesmans'' en [[engels]]: ''Bushmen'',<ref>Den antropoloug Henry Harpending van de Universiteit van Utah, den as med de beroomde klik-spreakende [[jager-verzamelaars|jager-sammelders]] woaned hevt, segt: "In the jåren '70 spreidden sik de name ''San'' in Europa en Amerika ümdat et politik korrekt leak, terwyl as ''büskesmänne'' neaderbügend en seksistisk klünk. De jager-sammelders hadden selv nooit ne name vöär sikselv, in gin enkele van de språken dee se spreaket. ''San'' was jüüst et beleydigende woord dee de Khoi (een herdersvolk) vöär de büskesmänne gebröäken. [...] Y mosten ymand gin ''San'' nömen wår as hee by was. Ik bleav gewoon büskesmänne gebruken en wör döär de polikorbrigade terügge floited. [...]" [http://www.upi.com/Odd_News/2002/06/20/Feature-Name-game-Inuit-or-Eskimo/UPI-43191024597290/ Sailer, Steve. "Name game – ‘Inuit’ or ‘Eskimo’? Bekeaken up 12 January 2014.] 20 June 2002</ref> når et [[nederlaands|neaderlandsk]]e ''bosjesman'' en ''Saake'' in et [[Nǁng (sproake)|Nǁng]]). Med name de khoekhoen warren eyrder bekend as ''hottentotten'', ne [[onomatopee]] uut et neaderlandske ''hot-en-tot'' vöär de [[klikkonsonanten|klikgelüden]] dee in de Khoekhoespråken vöärkoamet. By öäre vroge [[kolonialisme|kolonisaty]] van de Kaap gavven de neaderlanders de khoekhoen drank üm se uut te lokken nen rituelen dans up te voren. De tekst by de dans klüng vöär neaderlanders as "hot-en-tot". Van de Sān wördt vake dacht dat se jager-sammelders sint in de [[kalahariwööste]] en deylen van [[Botswana]], [[Namibie]], [[Angola]], [[Zambia]], [[Zimbabwe]], [[Lesotho]] en [[Süüdafrika]]. Et woord ''sān'' kümt uut de khoekhoe-språke en bedüdet enkel sammelders ("dee wat saken van de grund upkryget") dee gin vey holdet. Sou gebröäken se et vöär alle jager-sammeldergrupen in südelik Afrika en slöög et vöäral up de leavenswyse, nit up volksafkoamst. ''Khoekhoen'' hevt an de andere kante wal ne etniske bedüding en slöt up een antal grupen dee nauw verwante språken küürt. See leidet een bestån van [[herders]] in de Süüdafrikaanske [[Kaapstreake]] en Namibie, wår as de khoekhoevolker [[Nama (volk)|nama]] en [[Damara (volk)|damara]] leavt. De khoekhoestreaken en sān wordt under de term khoisan evöngen. See sint de volker van vöär de vermeynde [[bantu-trek]], ungeveyr 1500 töt 2000 jår terügge. Vöäle khoesānvolker sint rechtstreykse afstammelingen van ne vroge verspreiding van de moderne menske når südelik Afrika, vöär 150.000 jår eleaden. Öare [[Khoisanspråken|språken]] hebt een antal typologiske oavereynkoamsten, mär dat geyt vöäral um de [[klikkonsonanten]]. Se sint nit terügge te leiden töt eyne deylde vöärolderspråke. Rechtevoord gevt et teminste drey språkfamilys: ([[khoe-kwadi]], [[!ui-taa]] en [[kx'a]]). Geleyrden hebt bewäärd dat de khoekhoeǁaen (khoekhoevolker) in de latere [[Steyntyd]] når südelik Afrika henkoamen sint en möägelikerwys oavernöämen döär bantuvolker.<ref>Barnard, Alan (1992). "Hunters and Herders of Southern Africa: A comparative ethnography of the Khoisan peoples." Cambridge University Press, New York, NY; Cambridge, UK.</ref> ==Naam== De samenstelde naam ''Khoisan'' is ne hüdige antropologiske vinding dee vanaf begin van de [[20e eeuw|20e eywe]] in bruuk rakeden. ''Khoisan'' wör vöärsteld döär Leonhard Schulze in de jåren '20 en wyder verbreided döÄr [[Isaac Schapera]].<ref>Schapera, Isaac. "The Khoisan peoples of South Africa: Bushmen and Hottentots." Routledge, 1930.</ref> Vanaf de jåren '60 raket et wyder in gebruuk, vöärnamelik döärdat [[Joseph Greenberg]] de språkfamily van khoisanspråken vöärstelden. De khoesān wörden in et verleaden ouk andüded as were '''Kaapswarten''' of '''Westkaapswarten''' üm se te underskeiden van Bantu- en [[Kongo]]-lüde, dee vake ne [[Niger-Kongospråken|Niger-Kongospråke]] küürden. De term ''Khoisan'' (ouk wal skreaven as ''KhoiSan'', ''Khoi-San'', ''Khoe-San''<ref>Skryvwysen med streypken, ''Khoe-San'' of ''Khoi-San'', sint van nå [[1990]]. Dit verskilt van de naam vöär San dee ne khoespråke küürt, by vöärbeald de "de Ai-San, Kun-San, Au-ai-san, An-San, Matsana-Khoi-San en de büskesmänne van Otave" in John Noble, ''Illustrated Official Handbook of the Cape and South Africa'' (1893), p. 395. </ref>) wördt ouk in Süüdafrika gebruked üm sikselv an te düden seyd de afskaffing van [[apartheid]]. Vanaf 2010 is der ne aktivistiske khoisanbeweyging dee erkenning en landrechten wil.<ref>[https://web.archive.org/web/20191029123242/https://www.enca.com/south-africa/khoisan-march-parliament-demand-land-rights Khoisan march to Parliament to demand land rights], ENCA , 3 December 2015. Pelane Phakgadi, [http://ewn.co.za/2017/12/24/ramaphosa-meets-aggrieved-khoisan-activists-at-union-buildings Ramaphosa meets aggrieved Khoisan activists at Union Buildings], ''Eyewitness News'', 24 December 2017. [https://www.iol.co.za/capeargus/news/illegitimate-khoisan-leaders-are-trying-to-exploit-new-bill-14488376 Illegitimate Khoisan leaders are trying to exploit new bill], IOL, 17 April 2018.</ref> [[File:San-Mann beim Sammeln der Teufelskralle (Namibia).jpg|thumb|upright|San-kearl by et [[Harpagophytum|düvelsklauw]] sammelen]] ==Geskydenisse== [[File:InitialExpansionMitogenome.PNG|thumb|upright|Skatte oorsprunglike gebeed van de [[haplogrup]]en L0d and L0k in südelik Afrika, dateerd up 90.000 jår terügge döär Behar et al. (2008).<ref>Behar, Doron M. Villems, Richard. Soodyall, Himla. Blue-Smith, Jason. Pereira, Luisa. Metspalu, Ene. Scozzari, Rosaria. Makkan, Heeran. Tzur, Shay. Comas, David. Bertranpetit, Jaume. Quintana-Murci, Lluis. Tyler-Smith, Chris. Wells, R. Spencer. Rosset, Saharon. "The Dawn of Human Matrilineal Diversity." The American Journal of Human Genetics, mei 2008. Vol 82 Is 5. p 1130–1140. Beide de boumfylogeny en coalescentybereakeningen geavt an dat Khoisan-afstamming langs de moderlyne sik 90.000 – 150.000 jår eleaden afspleyt van de rest van de menskelike mtDNA-grup.</ref>]] Dacht wördt dat de vöärolden van de hüdige khoisan 150.000 jår terügge al når südelik Afrika tröäken, meskeen wal vöär 260.000 jår,<ref>Schlebusch, Carina M. Malmström, Helena. Günther, Torsten. Sjödin, Per. Coutinho, Alexandra. Edlund, Hanna. Munters, Arielle R. Vicent, Mário. Steyn, Maryna. Soodyall, Himla. Lombard, Marlize. Jakobsson, Mattias. "Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago. Science, 3 november 2017. Vol 358, Is. 6363. p 652 – 655.</ref> sou dat by den anvang van de [[MIS 5]], de "[[megadrought]]", 130.000 jår terügge, der twey vöäroldergrupen warren: draegers van [[Haplogroup L0 (mtDNA)|mt-DNA haplogrup L0]] in südelik Afrika (de vöärolders van de Khoi-San) en draegers van [[Macro-haplogroup L (mtDNA)|haplogrup L1-6]] in midden- en oustelik afrika (de vöärolders van de rest van alle lüde). Döärdat se sou vroo al uutbreidden en uut mekander güngen, warren de Khoisan tüsken 150.000 en 70.000 jår eleaden de längste tyd up de moderne menskelike tydlyne de gröätste grup mensken, töt dat se vanaf dee tyd sou händig an [[Eurasie]] intröäken.<ref>[http://www.nature.com/ncomms/2014/141204/ncomms6692/full/ncomms6692.html Kim, Hie Lim, et al.] "Khoisan hunter-gatherers have been the largest population throughout most of modern-human demographic history." [[Nature Communications]], 4 December 2014. Vol. 5. p 5692.</ref> Se warren vöäle wydverbreider as nu. Öär terügloup in antallen hevt vöäral te maken med de [[Bantu-trek]]. Se woaneden verspreid oaver südelik en süüdoustelik Afrika. Ouk was der ne anmarkelike terügtrek van L0-draegers når oustelik Afrika tüsken 120.000 en 75.000 jår terügge. Rito et al. (2013) meynt dat dårdöär meskeen wal de groute uuttocht uut Afrika van 70.000 jår terügge up gang köäm.<ref>Rito, Teresa. Et al. "The First Modern Human Dispersals across Africa". PLoS ONE, 13 November 2013. vol. 8, is. 11. Blz e80031.</ref> "Teagen 130.000 jår eleaden leavden twey verskillende grupen moderne mensken nöäst mekander in Afrika: breyd enöämen de hüdige Khoe- en San-volker in et süden en ne tweyde meyr midden-oustelik afrikaanske grup, dee de vöärolders sint van de meyste andere volker up de wearld. Vroge moderne verspreiding van de menske kümt oavereyne med klimaatveranderingen, med name de tropiske afrikaanske 'megadröygtes' van MIS 5 (marine-isotoop nivo 5), 130k-75k jår terügge. Tegenstrydig genog kan dat sorgd hebben vöär verspreiding når Midden- en Oustafrika en de dårupvolgende uuttocht uut Afrika van lüde med haplogrup L3, ungeveyr 60.000 jår terügge. Binnen haplogrup L0 sint twey süüd-når-oustmigratys te seen. Den eyrsten tüsken 120 en 75 dusend jår terügge löt de eyrste langeafstandsmigraty van mensen seen langs mtDNA en kan de verspreiding van verskillende kenmarken van de moderne menske in gang hebben esat. Ne tweyde, binnen de lätste 20 dusend jår vöär Ld, kan sorgd hebben vöär de spreid van klikspråken in Oustafrika, in teagenstelling töt de eyrdere oavertüging dat de oustelike vöärbealden oaverblyvsels sint van ne öldere, breydere verspreiding." [[Carleton S. Coon]] (1962) köäm med de (inmiddels achterhaalde en as rassistisk bestempelde) term ''Kaapoide'' (når [[Kaap de Gode Hoape]]) as rasnaam, wårmed de Khoikhoi en San lös van andere subsaharavolker indeyld wörden.<ref>''[[The Origin of Races]]'' (1962). Moore, Ruth ''Evolution'' (Life Nature Library) New York:1962 Time, Inc. Höyvdstük 8: "The Emergence of Modern ''Homo sapiens''" blz. 173-- Eyrste bladsyde van afbealdingendeyl "Man and His Genes": et ''Kaapoide'' ras wördt eyne van de vyv groute menskenrassen nöömd, nöäst et ''[[Mongoloide ras|Mongoloide]]'', ''[[Kongoide]]'', ''[[Caucasisk]]'' en ''[[Australisk]]'' (med afbealdingen van een 'typisk persoon' vöär yder ras)</ref> Coon (1962) wul de term ''Negroide'' afskaffen en de lüde van under de [[Sahara]] uut [[Westafrika]] musten Kongoide nöömd worden. Cavalli-Sforza et al (1994) köämen med de naam ''khoisanide''.<ref>Cavalli-Sforza, L. Luca; Menozzi, Paolo; and Piazza Alberto. ''The History and Geography of Human Genes''. Princeton, New Jersey: 1994. Princeton University Press "Khoisanids" bls. 174–177.</ref> Coon was nit den eyrsten den as upmarkeden dat de Khoisan der anders uutsaggen as de westafrikaansen. Al in [[1684]] markeden [[François Bernier]] et up. Buten de vyv eyrder nöömde rassen stelden hee vöär üm noch meyr indeylingen up te neamen, vöäral vöär de "Swarten van Kaap van Gode Hoape" (''Les Noirs du Cap de bonne Esperance''). Hee vünd dat dee upmarkelik anders ebouwd warren as andere grupen under de Sahara.<ref>Anonymous [F. Bernier], [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k56535g/f135.item "Nouvelle division de la terre par les différentes espèces ou races qui l'habitent"], ''Journal des Sçavants'', 24 April 1684, [[:File:Nouvelle division de la terre, par les différentes espèces ou races d'homme qui l'habitent.png|p. 133]]&ndash;140. '' les Noirs du Cap de bonne Esperance semblent estre d'une autre espece que ceux du reste de l'Afrique. '' (p. 136). Seet ouk Charles Frankel, ''La science face au racisme'' (1986), [https://books.google.ch/books?id=szfsLo3VSVAC&pg=PA41 41f.]</ref> ===Latere Steyntyd=== [[File:Schematic representation of the major inferred migrations involving mtDNA haplogroup L0.png|thumb|upright=1.2|Skema van de "uuttocht uut südelik Afrika" van de post-eemiaanske Middelste töt Latere Steyntyd (vanaf 100.000 jår terügge), afleided van mtDNA haplogrup L0 in hüdige afrikaanske volker (Rito et al. 2013).]] In de Latere Steyntyd, vanaf 75 dusend jår, hadden de vöärölderlike khoisanide lüde sik oaver et meyste van südelik en oustelik Afrika verspreid. Vanaf 20 dusen jår is der möägelik noch ne tweyde verspreidingsbeweaging te seen, up grund van de verspreiding van haplogrup L0d. Rosti et al. meynet dat der verband is tüsken disse 'jungere' verspreiding en de klikspråken in oustelik Afrika ([[Hadza (språke)|Hadza-språke]]). De [[sangoakultuur]] uut de latere steyntyd beslöäg südelik Afrika in deylen wår as jårliksen neaderslag minder is as ne meter.<ref>Lee, Richard B. (1976), "Kalahari Hunter-Gatherers: Studies of the !Khoi San and Their Neighbors." Richard B. Lee en Irven DeVore, eds. Cambridge: Harvard University Press</ref> Et lyf van de hüdige Khoisanvolker lykt stark up de olde sangoaanske beynder. ===Bantu-trek=== Do as de [[Bantu (volk)|bantu]] ungeveyr 1500 jår terügge up et süden antröäken, nöämen se een antal klikgelüden en wöörde oaver van de khoisan. Dee sint vandage noch te höyren in et [[Xhosa (språke)|xhosa]] en [[Zulu (språke)|zulu]]. De bantuvolker sullen südelik Afrika teagen de [[6e eeuw|6. eywe]] nå Kristus bereiked hebben. De bantus nöämen voordan meyr land in van de khoikhoi, wårdöär dee richting de dröygere deylen van de [[Kalahari]] drüngen wörden. Döärdat se [[skåp|sköäpe]], [[sik|sikken]] en ander vey hölden in de vrüchtbåre dalen in dee streake, hadden se good te eaten. Dårdöär kunden se ouk in gröätere grupen leaven en de steade inneamen van de [[San (volk)|san]], dee et musten hebben van jagen en versamelen. De bantus, dee wyder warren med burenbedryv en metaalbewarking, groiden härder as de khoisan en wörden de oaverheyrskende grup in süüdoustelik Afrika, vöärdat neaderlandske [[kolonialisme|kolonisten]] der in [[1652]] an land köämen.<ref>Diamond, 394–7.</ref> Nå den intrek van de bantus bleaven de khoisan vöäral westelik van de [[Groute Viskerivyr]] in [[Süüdafrika]] en wöösten rundum, wår as et dröygere klimaat ungeschikt was vöär de gewassen van de bantuburen. ===Moderne tyd=== De khoikhoi wordet vöär et eyrste nöömd nå kuntakt med [[Portugal|portugeyske]] verkenners, ungeveyr dusend jår nådat se döär de bantus verdrüngen sint. De europeanen brachten de [[pokken]], wår de khoikoi gin verwear teagen hadden. Öäre antallen daalden. De khoikhoi völlen vaker europeanen an do as de [[VOC]] de olde graslanden vöär öäre buurderyen ümslöäten. De sociale samenhang van de khoikhoi wör slim beskadigd en uuteandelik vernetigd döär de koloniale uutbreiding vanaf de [[17e eeuw|17. eywe]]. Do as familybände uut mekander völlen, güngen meyr en meyr khoikhoi up buurderyen woanen as deensthöyrigen of as knecht. Anderen wörden upnöämen in bestånde stamverbanden van de [[Xhosa (volk)|xhosa]]. Georg Schmidt, nen [[Christendom|kristeliken]] sendingswarker uut [[Herrnhut]] in et oustdüütske [[Sachsen|Sassen]] stichteden in [[1738]] et dorp [[Genadendal]], den eyrsten sendingspost in südelik Afrika<ref>''The Pear Tree Blossoms'', Bernhard Krueger, Hamburg, Germany</ref> tüsken de khoi in Baviaansklouv in de [[Rivyrsunderend-bargen]]. De eyrste europeyske kolonisten trouwden mangs med khoikhoi-vrouwlüde, wåruut ne beste grup van halvbloodlüde untstünd, ouk bekend as de [[Grykwa (volk)|grykwa]]. [[Andries Stockenström]] begün ne khoi-neadersetting 'Katrivyr' by de oustelike grense van de Kaapkolony. De neadersettingen deaden et heyl best en groiden. Katrivyr was al rap ne slaagde streake dee min of meyr unafhanglik bestünd. De lüde warren anvanglik meyst [[Afrikaans]]-spreakende Gonaqua-Khoi, mär de neadersetting tröäk al rap andere khoi, Xhosa en halvblöödte an. De [[büskesmanoorlöge]] warren vöärnamelik een teagenbeweaging van de san up öäre landunteygening. Teagen et begin van de [[18e eeuw|18. eywe]] leavden de khoikhoi in de westkaap readelik samenwarkend med de neaderlanders. Teagen et ende van de eywe, warkeden de meyste khoisan as 'arbeiders', nit heyl verskillend van slaven. Wo wydter de arbeider van [[Kaapstad]] was, wo lastiger et was üm ougst en burenupbrengsten når de markten te krygen. Döär weidevergönningen up et noorden van de [[Bargrivyr]] köäm de kolonialisering good up gang. Döär disse ''ruilverkaveling'' rakeden de khoijou land en vey kwyt, nöäst sociale, ekonomiske en politike untwikkeling.<ref>Wilmot Godfrey James, Mary Simons. Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey.Class, Caste, and Color: A Social and Economic History of the South African Western Cape. mei 2018. Bls. 1–10.</ref> do as de xhosa-upstand in [[1853]] dalehöwwen was, wul de nye regeyring in de Kaap de khoi politike rechten geaven üm rassenstryd in de tokumst teagen te gån. De regeyring köäm med de [[Kaapske Franchise]] in [[1853]], wårmed alle männelike inwoaners med minimaal besit, maakt nit uut wat vöär klöär, stemrecht hadden en verkeesbår vöär et parlement kunden weasen. Disse raslouse regel wör afskaffed döär et apartheidsregime.<ref>[https://web.archive.org/web/20180115170631/http://hsf.org.za/resource-centre/hsf-briefs/a-long-walk-to-universal-franchise-in-south-africa-1 HSF.org.za. "A Long Walk To Universal Franchise in South Africa". Fraser, Ashleigh. skreaven up 3 juni 2013. Bekeaken up 7 April 2015.]</ref> By de [[volkermoord van Herero en Namaqua]] in et [[Düütsk Süüdwestafrika]] wörden 10.000 [[Nama (volk)|Nama]] vermoord tüsken 1904 en 1907.<ref>Sarkin-Hughes, Jeremy. (2008) ''Colonial Genocide and Reparations Claims in the 21st Century: The Socio-Legal Context of Claims under International Law by the Herero against Germany for Genocide in Namibia, 1904–1908'', p. 142, Praeger Security International, Westport, Conn. ISBN 978-0-313-36256-9.</ref> De san van de Kalahari wörden beskreaven in ''Specimens of Bushman Folklore'' (Vöärbealden van büskesman-volksverhalen) döär Wilhelm Bleek en Lucy Lloyd (1911). Döär den afrikaner skryver [[Laurens van der Post]] wörden se in de jåren '50 by een gröäter publik bekend, in ne sesdeylige filmdokumentaire. In et [[Centrale Kalahari Wildreservaat]] van Botswana, wat in [[1961]] stichted wör, möchten de san öäre traditionele leavenswyse blyven volgen. Töt de jåren '90, do as de regeyring van Botswana de inwoaners van de Kalahari buten et reservaat begün te setten. In [[2002]] stoppeden se ouk med deenste leyveren an de inwoaners. Dårup begün nen juridisken stryd, wårnå in [[2006]] et höygere rechtshov van Botswana oordeylden dat de inwoaners unvrywillig en ungrundwettelik uut et reservaat verdreyven warren. Toch bleaven se de san verhüsen, wårup in [[2012]] de Basarwastam een uproup an de Vereanigde Natys deade üm de regeyring te dwingen öäre rechten te achten. Vanaf de afskaffing van [[Apartheid]] in [[1994]] gebruket de khoisan de term ''khoisan'' vaker üm sikselv van de bantumeyrderheid te underskeiden as de "eyrste inwoaners". In [[1997]] höld de [[Universiteit van Westkaap]] ne konferenty oaver "Khoisan-identiteiten en kultureel arvgood".<ref>[https://web.archive.org/web/20200802215202/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/ind-identity.htm Kalahari Peoples Fund. "Khwe, Basarwa, or Bushmen? Terminology, Identity, and Empowerment in Southern Africa".Hitchcock, Robert. Biesele, Megan. Bekeaken up 15 january 2014.</ref> Vanaf 2015 wördt der voordan vaker spröäken oaver khoisanaktivisme. De süüdafrikaanske regeyring löät khoisanfamilys (töt 1998) land terügneamen wat se vöär 1913 ouk hadden. Mär den underdirektöör vöär landterügvråg, Thami Mdontswa, segt dat der eyrst ne grundwetswysiging müt koamen as de khoisan noch meyr land van vöär 9 juni 1913 wilt terügvrågen.<ref>https://web.archive.org/web/20161123214235/http://www.sabc.co.za/news/a/8a103b004178fb09b0aaffb1c784b7fa/Possible-constitution-changes-for-Khoisan-land-claims SABC News. "Possible constitution changes for Khoisan land claims". Mercedes Besent. woonsdag 16 oktober 2013.]</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> Sameul Daniell - Khoisan besig om sprinkane te braai - 1804.jpg|"Büskesmänne an et sprinkhanen bråden", skilderye van [[Samuel Daniell]] (1805). In Search of the San 08.jpg|Sanvrouwe in Namibie (foto uut 1984) </gallery> ==Språken== [[Image:African language families en.svg|thumb|upright|Gröön: Hüdigendaagse spreiding van [[Khoisanspråken]] van de khoi en san, plus et [[Sandawe (språke)|sandawe]] en [[Hadza (språke)|Hadza]] uut Tanzania.]] In [[1955]] stelden [[Joseph Greenberg]] de khoisanspråken as samenhangende grup vöär.<ref>Greenberg, Joseph H. 1955. "Studies in African Linguistic Classification" New Haven: Compass Publishing Company. (herdrükken, med kleine verbeateringen, ne rygel van acht artikelen in de "Southwestern Journal of Anthropology" tüsken 1949 en 1954.)</ref> öäre genetiske relaty wör later in de 20. eywe betwyfeld. De term wördt nu vake vöär et gemak gebruked üm genetiske eynheid te umseilen, ungeveyr sou as "[[Papua-språken|papua]]" en "[[australiske språken]]".<ref>Bonny Sands (1998). ''Eastern and Southern African Khoisan: Evaluating Claims of Distant Linguistic Relationships''. Rüdiger Köppe Verlag, Cologne.</ref> et belangrykste verbindende kenmark is öäre klikgelüden. Meysttyds wordet se in twey språkfamilys indeyld, med dårnöäst een paar möägelike språkeilanden. De[[Kx'a (språke)|Kx'a]]-family wör vöärsteld in 2010, wårin de [[ǂ’Amkoe (språke)|ǂ’Amkoe]] (ǂHoan) språke med de [[!Kung (språke)|ǃKung (Juu)]] dialekt een grup förmet. !Kung besteyt uut ungeveyr een dosyn dialekte, sunder düdelike afbakening der tüsken. Sands et al. (2010) stelt ne verdeyling in veer grupen vöär: * [[Sekele|Noordelik !Kung (Sekele)]], spröäken in Angola by de [[Cunene]]-, [[Cubango]]-, [[Cuito]]- en [[Cuando]]-rivyren (mär rechtevoord med vöäle vlüchtelingen in Namibie), * [[Ekoka !Kung|Noordcentraal !Kung (Ekoka)]], in Namibie tüsken de Ovamborivyr en de angoleyske grense, * [[Centraal !Kung]], rund [[Grootfontein]] in Namibië, up et westen van de centrale Omatakorivyr en up et süden van de Ovambo * [[Juǀ'hoan|Süüdoustelik !Kung (Juǀ'hoan)]], in Botswana up et ousten van et [[Okavangodelta]] en noordoust-Namibie vanaf [[Windhook]] tot [[Rundu]], [[Gobabis]] en de [[Caprivistreppel]].<ref>Sands, Bonny (2010). Brenzinger, Matthias; König, Christa, eds. "Juu Subgroups Based on Phonological Patterns". Khoisian Language and Linguistics: the Riezlern Symposium 2003. Cologne, Germany: Rüdiger Köppe: 85–114.</ref> De khoi- of khoespråkfamily wördt underverdeyld in Khoikhoi ([[Khoekhoe]] en [[Khoemana]]-dialekte) en ne Kalahari-tak (Tshu–Khwe). Under de Kalahari-tak valt et [[Shua (språke)|shua]] en et [[Tsoa (språke)|tsoa]] (med dialekte ), en [[Kxoe (språke)|Kxoe]], [[Naro (språke)|Naro]], [[Gǁana (språke)|Gǁana]] and [[ǂHaba (språke)|ǂHaba]] (med dialekte). Khoe wördt ouk wal es up eyne lyne sat med et [[Kwadi (språke)|Kwadi]] ("Kwadi–Khoe") en med minder seakerheid ouk med et [[Sandawe (språke)|sandawe]] van [[Tanzania]] ("Khoe–Sandawe"). Ouk de tanzaniaanske [[Hadza (språke)|hadzaspråke]] wördt ouk as khoisanspråke seen ümdat et klikgelüden hevt. ==Genetiske en lyflike kenmarken== [[Image:Hotentoci-zOrgelbranda.jpg|thumb|upright=0.6|Teakening van ne Khoikhoi-vrouwe en nen kearl. De vrouwe hevt [[steatopygia]] (teakening uut 1900).]] [[Charles Darwin]] skreav in ''The Descent of Man'' in [[1882]] oaver de khoisan. Hee skreav dat öäre [[steatopygia]] [[evoluty|evolueerden]] döär seksuele köäse en dat "et achterste deyl van et lyf up prachtige wyse uutsteakt".<ref> [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F955&viewtype=text&pageseq=1 Darwin, Charles. "The Descent of Man and Selection in Relation to Sex". London, John Murray, 1882. Bls 578.</ref> In jåren '90 bleak uut genoomundersöök når wearldbevolking dat et [[Y-chromosoom]] van Sankearls bepålde [[Polymorfisme (biology)|polymorfiske]] patronen hevt dee anders sint as van alle andere volker.<ref>[=http://news.sciencemag.org/africa/2014/12/dwindling-african-tribe-may-have-been-most-populous-group-planet sciencemag.com. "Dwindling African tribe may have been most populous group on planet".]}</ref> Ümdat et Y-chromosoom van geslacht up geslacht good bewård blivt, wördt dit soort DNA vake gebruked üm te bepålen woneyr as verskillende undergrupen van mekander lösrakeden. Et is med andere wöörde ne gode anwysing vöär de lätste deylde vöärolder. De undersökers bewäärden dat de san sik as eyne van de eyrste menskengrupen afsplitsden van de meyst recente deylde vöärolder van alle lüde up de wearld.<ref> schuster, SC. et al (2010). [http://www.nature.com/nature/journal/v463/n7283/full/nature08795.html "Complete Khoisan and Bantu genomes from Southern Africa"]. Nature. vol 463, is 7283. DOI 10.1038/nature08795. Bls. 943–947.</ref><ref>Nationalgeographic.com. [https://web.archive.org/web/20021222062034/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html "Documentary Redraws Humans' Family Tree"]. Mayell, Hillary. December 2002</ref> == Verwiezingen == <references /> [[Kategorie: Tweants artikel]] [[Kategorie: Afrika]] [[Kategorie: Volk]] izghpc7ek4h59ay0x182peg1s7xa4yj 0 30590 333460 331560 2026-09-24T23:58:56Z InternetArchiveBot 23048 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333460 wikitext text/x-wiki <blockquote>''ACHTET DER UP: Dit artikel is vöär nu noch vulleydig baseerd up et neaderlandske Wikipedia-artikel.'' ''Vöär information oaver de düütske kyk up de saak verwyset wy ju döär når de platdüütske of hougdüütske Wikipedia.''</blockquote>{{Medisk artikel}} '''COVID-19,''' wat steyt vöär '''''coronavirus disease 2019'',''' is ne oaverdraegbåre seekde dee untsteyt döär et [[Koronavirussen|koronavirus]] [[SARS-CoV-2]]. Geleyrden gåt der vanuut dat et ne [[zoönose]] is, ne seekde dee van deers up lüde oaverdraegen is. De seekde döäk up teagen et ende van [[2019]]. Vanaf den 11. määrt 2020 wör der spröäken van ne [[pandemy]]. == Untdekking == [[Bestaand:COVID-19-outbreak-timeline.gif|duum|400x400px|Tydlyne van wearldwyden spreid van COVID-19.]] De seekde wör vöär et eyrst vastesteld döär doktoren in Wuhan, de höyvdstad van de [[Volksrippebliek China|chineeske]] provincy Hubei. De eyrste seken hadden ne lunguntsteaking wårvan den oorsaak nit düdelik was. Up den 30. december 2019 wårskowden dokter Li Wenliang syne kollega's vöär nen uutbraak van disse seekde. Dårnå güng et rap. De bevolking had der gin weaderstand teagen en vöäle internationale reisigers dröägen et oaver ver med, sodat up den 11. määrt 2020 de Wearldgesundheidsorganisation (WHO) bekend makeden dat der officiääl ne [[pandemy]], ne wearldwyde seekde, hearskeden.<ref>[https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 (en) Tedros Adhanom Ghebreyesus; WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19], citaat: ''"We have therefore made the assessment that COVID-19 can be characterized as a pandemic."'', bekeaken: 14 maert 2020</ref> == Naam == Up den 11. februari 2020 makeden de WHO bekend dat de ''seekde'' dee van et virus kümt de naam COVID-19 kreag, ne afkörting van ''coronavirus disease'' (koronavirusseekde) med et jårtal van untdekking. Direktöör-generaal [[Tedros Adhanom Ghebreyesus]] van de WHO seade at der nen name nöydig was den as nit verweys når ne steade, deer of lüde. Ouk must de name uutspreakbår weasen.<ref>[https://www.nu.nl/buitenland/6030071/who-noemt-ziekte-die-coronavirus-veroorzaakt-covid-19.html (nl) WHO noemt ziekte die coronavirus veroorzaakt COVID-19], NU.nl, 11 februari 2020 (bijgewerkt 13 februari); zie ook de [https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-remarks-at-the-media-briefing-on-2019-ncov-on-11-february-2020 toespraak van de WHO-directeur zelf] (WHO 11-2-2020)</ref> UP deselvde dag köm de warkgrup vöär koronavirussen van et [[International Committee on Taxonomy of Viruses|Internationale Kommittee vöär Virustaxonomy (ICTV)]] med den name ‘severe acute respiratory syndrome coronavirus 2’ vöär et virus selv, afkörted töt ‘SARS-CoV-2’. Et leak ja stark up et SARS-virus wat officiääl ouk dissen name drägt, mär dan sunder et anvogende nummer 2. == Oaverdracht == === Oaverdrachtswyse === Lüde draeget de seekde by mekander oaver (''besmettet'' mekander) döär dröppelinfektion uut de luchtweagen. Et virus sit in spye, wat döär hoosten en proosten uutstoaten wördt. Dokters rådet an üm tüsken eyn en twey meter afstand van mekander te holden. By mediske behandelingen, so as intuberen, köänet oaverdraegbåre aerosolen untstån. Et besmettede slym kan ouk med de handen up slymvlesen van anderen terechtekommen. Et vermoden besteyt dat slym ouk uppervlakdes kan besmetten en so indirekt ouk up anderen terechte kan kommen.<ref name="lci">[https://lci.rivm.nl/richtlijnen/covid-19 Rivm: richtlijn COVID-19]</ref> Oaverdracht döär uutwarpselen is nit seaker, mär wal bekend van de verwante seekde [[SARS]]. Wo lange as et virus buten een menskenlyf besmettelik blivt is undüdelik. Van andere virussen is bekend at dat slim afhangt van luchtvuchtigheid, temperatuur, ultraviolette stråling, de ård van et uppervlak wårup as et virus landet, de dröppelgrötde en wovöäle virusdeylkes as der anvangelik löskommet. Oaverdracht up kinder via börstvoderen of by bevallingen wår as de kråmhülpe de handen good ewasked hevt, sint nit bekend.<ref name="lci" /> et virus verdübbelt sik depe in de lungen en boaven in den hals. Dat lätste is ne möägelike verklåring wårüm as lüde med lechte kenmarken van COVID-19 de seekde al köänet oaverdraegen.<ref>[https://www.derstandard.at/story/2000114812219/coronavirus-aehnlich-ansteckend-wie-influenza (de) Der Standard: Coronavirus ähnlich ansteckend wie Influenza]</ref> === Inkubationstyd === De [[Mediaan (statistiek)|mediaan]] van de inkubationstyd is ungevaer vyv dage, med uutsketers van eyn töt twaalv dage. Vöär de seakerheid wördt ne afsünderingstyd van veerteen dage anhölden. chineeske undersökers hebbet ouk inkubationstyden van 24 dage melded.<ref>[https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2001316 (en) Early Transmission Dynamics in Wuhan, China, of Novel Coronavirus–Infected Pneumonia]</ref> === Asymptomatiske besmetting === Der sint awysingen dat eyne de seekde kan oaverdraegen up anderen vöärdat hee kenmarken van de seekde hevt (''asymptomatisken oaverdracht'').<ref>[https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.03.03.20029983v1 (en) Medrxiv 6 maart 2020: Transmission interval estimates suggest pre-symptomatic spread of COVID-19]</ref> Wo lange of ymand de seekde noch kan döärgeaven nådat hee seke hevt eweasd, is noch nit düdelik. === Döärgeavgetal === Nen draeger van COVID-19 gevt in unbeskarmde grup de seekde döär an 2,2 lüde.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2020/02/02/wat-we-tot-nu-toe-weten-over-het-wuhan-coronavirus-a3989006#vraag1 (nl) Wat we tot nu toe weten over het nieuwe coronavirus]</ref> So lange as dat getal grötter blivt as 1, blivt de seekde sik uutbreiden. Wördt et getal kleiner as 1, starvt de seekde uut. == Kenmarken == [[Bestaand:Severity-of-coronavirus-cases-in-China-1.png|miniatuur|Ernst van de symptomen bij degenen waar COVID19 is gediagnosticeerd in China<ref>[https://ourworldindata.org/coronavirus (en) Coronavirus Disease (COVID-19). Our World in Data. 4 maert 2020.]</ref>]] [[Bestaand:COVID-19-Longontsteking.jpg|miniatuur|Longontsteking met melkglasachtige veranderingen in beide longen (CT)]] De seekde likt up de [[griep]] (fever), med kenmarken as koorts, hoosten, achter den ådem weasen, searde in de spyren en mödeheid. Up grund van de kenmarken dee 55.924 testede personen in undersöökshüse löäten seen, köm de WHO up den 20. february 2020 med de volgende kenmarken: [[koorts]] (87,9%), [[Droge hoest|dröygen hoost]] (67,7%), mödeheid (38,1%), [[sputum]] (lungenvucht) upgeaven (33,4%), [[Kortademigheid|kortådemigheid]] (18,6%), [[Keelpijn|kealensearde]] (13,9%), [[Kopzeerte|kopsearde]] (13,6%), spyrsearde (14,8%), kölde beavingen (11,4%), beruurdheid en spyen (5,0%), dichte nöäse (4,8%), dünne untlasting (3,7%), blood spyen (0,9%), en bindvleesuntsteaking (0,8%).<ref name="WHO report 28 February 2020">[https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/who-china-joint-mission-on-covid-19-final-report.pdf (en) Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19), bls. 11–12] bekeaken: 5 maert 2020</ref> De seekde kan de lungen antasten döär virale vermeyrdering, een te stark terügvechten van et afwearsysteem en afbreaken van et lungenweavsel.<ref>[https://www.nationalgeographic.nl/wetenschap/2020/02/wat-het-nieuwe-coronavirus-met-het-lichaam-doet (nl) National geographic: Wat het nieuwe coronavirus met het lichaam doet]</ref><ref>[https://www.who.int/health-topics/coronavirus (en) WHO: Coronavirus]</ref> In slimme gevallen kümt der virale [[Longontsteking|lunguntsteakinge]] van, ''[[acute respiratory distress syndrome]]'' (ARDS), [[Bloedvergiftiging|sepsis]], uutval van de neren en septisken skok med möägelik doudeliken afloup. De meyste lüde med COVID-19 hebbet in et geheyls gin verskynselen of mild töt måtig. See begint tüsken ses töt twaalv dage antistoffen te maken<ref>[https://www.statnews.com/2020/03/09/people-shed-high-levels-of-coronavirus-study-finds-but-most-are-likely-not-infectious-after-recovery-begins (en) ''People ‘shed’ high levels of coronavirus, study finds, but most are likely not infectious after recovery begins'']</ref> en sint dårnå (vöär ne tyd) bestand teagen et virus (immuun). Lechte klachten sint nen searen hals, lechten hoost en lechte uphöyging van lyfstemperatuur tö 38,0 °C. Måtige kenmarken sint vöäral lungunsteakinge dee sunder sekenhuusupname vanselv weader oaver gåt. == Oorsaak == Net as by et SARS-virus infekteert SARS-Cov-2 lüde med [[:nl:Serineprotease|serineprotease]] TMPRSS2 en dringet by de [[:nl:Angiotensine-converterend_enzym_2|ACE 2-receptoren]] de cellen binnen.<ref name="BioR">[https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.01.22.914952v2 (en) Discovery of a novel coronavirus associated with the recent pneumonia outbreak in humans and its potential bat origin] BioRxiv (23 januari 2020)</ref> De bindingsstarkde van SARS-CoV-2 is teen töt twentig mål so stark, wat ne verklåring kan weasen vöär de houge oaverdrachtsgråd van menske töt menske.<ref>[https://science.sciencemag.org/content/early/2020/02/19/science.abb2507 (en) Cryo-EM structure of the 2019-nCoV spike in the prefusion conformation]</ref><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/32142651 (en) SARS-CoV-2 Cell Entry Depends on ACE2 and TMPRSS2 and Is Blocked by a Clinically Proven Protease Inhibitor]</ref> == Vaststelling == Undersökers tested ouk up bakteriäle infektionen en gryp üm te kyken of disse oorsaken uutesloaten worden köänet. === PCR-test === De standaard vaststellingsmetode is de [[:nl:Reverse-transcriptie|ümdraide]] [[:nl:Polymerasekettingreactie|polymerasekeatenreaktionstest]] (RT-PCR) up een [[:nl:Sputum|lungenvuchtmonster]] of nen [[:nl:Nasofaryngeaal|nasofaryngealen]] uutstryk.<ref name="20200129cdc">[https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html (en) ''Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-nCoV'', ''Centers for Disease Control and Prevention''], bekeaken: 1 februari 2020</ref> De vaststelling 'COVID-19' volget de richtlyne van et neaderlandske [[:nl:Rijksinstituut_voor_Volksgezondheid_en_Milieu|RIVM]] up den 12. määrt 2020 up de volgende wyse: ‘Alle lüde wårby as med RT-PCR up twey targets lös van eynander ne infektion med SARS-CoV-2 is vünden, lös van of se voldoot an kliniske of epidemiologiske richtlynen vöär verdenking.’<ref name="lci2">[https://lci.rivm.nl/richtlijnen/covid-19 (nl) Rivm: richtlijn COVID-19]</ref> De test wördt in twey verskillende undersööksinstellingen. Nen test duurt ungeveyr ses uur. Ouk in byspringende laboratoria (sekenhüse wat selv köänet testen) doot se testen üm te vöärkommen dat lüde lange untested up de [[Intensive care|intensive verpleyging]] ligget. Der is nen test med wårneamingstyd van 5 minuten.<ref>[https://abbott.mediaroom.com/2020-03-27-Abbott-Launches-Molecular-Point-of-Care-Test-to-Detect-Novel-Coronavirus-in-as-Little-as-Five-Minutes (en) Abbott Launches Molecular Point-of-Care Test to Detect Novel Coronavirus in as Little as Five Minutes]</ref><ref>[http://www.ox.ac.uk/news/2020-03-18-oxford-scientists-develop-rapid-testing-technology-covid-19 (en) Oxford scientists develop rapid testing technology for COVID-19]</ref> Mangs wördt nå herstel noch COVID-19 evünden. Dat kan wean döärdat de test nit good uutevoord is. Ouk kan et weasen dat de test te gevölig is en der noch kleine achterbleavene virusdeylen vünden wordet. Dat geböärt ouk noch wal es med andere luchtwegvirussen.<ref>[https://www.nytimes.com/2020/02/29/health/coronavirus-reinfection.html (en) They Recovered From the Coronavirus. Were They Infected Again?]</ref> === Serologiske test === Een antistof neamt de oaverdrachtskracht van et virus weg. Der is nen [[:nl:Monoklonale_antistof|monoklonalen antistof]] teagen SARS-CoV-2 untdekked wat kan helpen by et vinden en teagengån van COVID-19.<ref>[https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.03.11.987958v1 (en) A human monoclonal 1 antibody blocking SARS-CoV-2 infection]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200401061536/http://www.vib.be/en/news/Pages/VIB-moves-forward-in-the-development-of-a-COVID-19-prophylactic.aspx (en) VIB achieves important milestone in the development of a COVID-19 drug]</ref> Der köänet een medicyn en vaststellingstest med maked worden. Et maken van dat lätste kan gauer as et eyrste. As medicyn blivt den antistof een paar weaken in et lyf, sodat nen seken beater worden kan, mär nit üm et virus altyd buten te holden (passive immuniteit). Et beste kan nen seken selv immuniteit upbouwen. In Neaderland hevt de bloodbanke Sanquin ankundigd dårmed te testen under bloodgeavers.<ref>[https://web.archive.org/web/20200326174937/https://www.sanquin.nl/artikelen/nieuwsberichten/2020/03/sanquin-test-bloed-op-antistoffen-tegen-corona-voor-onderzoek-naar-groepsimmuniteit (nl) Sanquin test bloed op antistoffen tegen corona voor onderzoek naar groepsimmuniteit - Sanquin] bekeaken: 26 maert 2020</ref> === Radiology === By röntgenundersöök kan ne verdenking van lungunsteaking by ne normale upname wysen up COVID-19. As dat vastesteld is, maket undersökers een [[:nl:Computertomografie|komputertomografy]], ümdat den veranderingen löt seen dee up ne normale röntgenfoto nit te seen sint.<ref name="Salehi">(en) Salehi, S., Abedi, A., Balakrishnan, S. and Gholamrezanezhad, A., 2020. Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Systematic Review of Imaging Findings in 919 Patients. American Journal of Roentgenology, pag. 1-7.</ref> Kenmarkend vöär COVID-19 sint undöärsichtige, melkglasachtige veranderingen in et [[:nl:Longparenchym|longparenchym]]. In wat gevallen kan ne CT-Skän rapper en düdeliker uutsluutsel geaven as ne PCR-test.<ref>(en) Al-Tawfiq, J. and Memish, Z., 2020. Diagnosis of SARS-CoV-2 Infection based on CT scan vs. RT-PCR: Reflecting on Experience from MERS-CoV. Journal of Hospital Infection</ref> [[:nl:Radiologie|Radiologen]] uut [[:nl:Changsha|Changsha]] nöömt meyrdere gevallen wårby as COVID-19 med ne CT-Skän vünden wör terwyl as ne RT-PCR-test eyrst noch angavven dat de patient gin COVID-19 had. Pas nå meyrdere PCR-tests bleaken dee et toch te hebben. By ne epidemy kan dårümme as triagestrategy ne typiske CT-uutslag readen weasen üm rap med behandeling te beginnen, ouk as de RT-PCR-test (nog) gin positive uutslag gevt.<ref>(en) Zhang, J., Zhou, L., Yang, Y., Peng, W., Wang, W. and Chen, X., 2020. Therapeutic and triage strategies for 2019 novel coronavirus disease in fever clinics. The Lancet Respiratory Medicine, 8(3), pag. e11-e12.</ref> == Behandeling == Vöär de seekde is noch gin geneysmiddel bekend. Dårümme wordet seken in (huus)afsündering stelled. Wal köänet verskynselen indamd worden, sodat et afweyrstelsel tyd krigt üm teagen et virus te vechten. Der loupet vöäle undersöken når of bestånde medicynen vöär andere medicynen ouk köänet warken en når et maken van nye medicynen en vaccins.<ref>[https://www.umcutrecht.nl/nl/nieuws/snel-en-groot-onderzoek-medicijnen-bij-corona (nl) Snel en groot onderzoek medicijnen bij corona]</ref> === Vöärloupigen råd === Up den 3. määrt 2020 råden et RIVM versorgers an dat se by måtige töt slimme COVID-19 köänet kesen vöär chloroquine by vulwassen lüde of ne kombination van ritonavir/lopinavir by kinder under teen kilo. By swåre COVID-19 kan chloroquine en remdesivir bruked worden. Töt nu to is der noch gin weatenskappelik bewys dat disse stoffen warket by COVID-19. Ouk bywarkingen sint noch nit bekend. Dårümme müt seken eyrst uutelegd krygen wat et inhöldt vöärdat se jå segget up behandeling hyrmed. By slim seken kan de seekde wydere problemen upwekken, so as ne bakteriäle superinfektion. Dårteagen kan antibiotika todeend worden. === Eksperimentele geneysmiddelen === By slimme infektionen köänet möägelik bestånde middelen vöär andere seekdes en virussen bruked worden, so as malaria (chloroquine), [[ebola]] (et noch in testing weasende ''rendesivir'') en hiv (lopinavir/ritonavir). Verskillende undersöke når de warking van disse en andere stoffen loupet noch, mär hebbet noch tyd nöydig üm der wat oaver te können seggen. ==== Chloroquine en hydroxychloroquine ==== Up den 17. february 2020 wör bekendmaked dat chloroquine by tests in et laboratorium warkeden teagenCOVID-19. Et wör tested in meyr as 10 sekenhüse in [[Peking|Beijing]] en in de chineeske provincys Guangdong en Hunan. Laboratoriumundersöök wist uut dat chloroquine warket teagen et virus. Binnen een lyf kan de nöydige koncentration ehaald worden. De undersökers beveylet een klinisk undersöök an. De uutkomsten hebbet noch nit in een weatenskappelik tydskrivt estån en de persberichten gåt nit deper in up de effektiviteit, bywarkingen en statistiske signifikanty. De probeersels med chloroquine warren begünnen vanweage resultåten by de SARS-epidemy van 2004.<ref>[https://web.archive.org/web/20201101014446/https://nieuws.kuleuven.be/nl/2020/antivirale-werking-van-chloroquine-tegen-coronavirussen-reeds-in-2004-ontdekt-door-virologen-ku-leuven (nl) Antivirale werking van chloroquine tegen coronavirussen reeds in 2004 ontdekt door virologen KU Leuven]</ref> Seyt määrt 2002 löpt der by de Ryksuniversiteit van Grönningen ne prove med chloronquine, wat töt de jüüste deylkesgrötde fyn emålen wördt en med ne inhalator inådemd müt worden, sodat et medicyn depe in de lungen terechte kümt.<ref>[https://www.pw.nl/achtergrond/2016/inhalatie-van-droog-poeder-veelbelovend-bij-longinfectie (nl) Cyclops]</ref> So wördet et medicyn specifik lokaal anwended in lungen dee döär korona antasted sind. Et medicyn solde so nit bloots geneysen, mär ouk beskütten.<ref>[https://www.ukrant.nl/magazine/coronamedicijn-bestaat-misschien-al/ Coronamedicijn bestaat misschien al]</ref> In Frankryk düt Didier Raoult, nen specialist by tropiske infektionsseekdes, hydroxychloroquine en azithromycine geaven an seken. Volgens em wördt 75% van de behandelden binnen ses dage beater. Van de kontrolegrup was 90% noch seke.<ref>[https://fd.nl/economie-politiek/1338874/dokter-panoramix-claimt-medicijn-tegen-coronavirus (nl) Dokter 'Panoramix' claimt medicijn tegen coronavirus]</ref><ref>[https://www.franceculture.fr/emissions/radiographies-du-coronavirus/un-remede-francais-contre-le-covid-19 (fr) Chloroquine: un remède français contre le Covid-19 ?]</ref> Andere weatenskappers twyvelt slim an syne wyse van undersöken en de slotsummen dee as hee dår uuthaalt.<ref>[https://scienceintegritydigest.com/2020/03/24/thoughts-on-the-gautret-et-al-paper-about-hydroxychloroquine-and-azithromycin-treatment-of-covid-19-infections/ (en) Thoughts on the Gautret et al. paper about Hydroxychloroquine and Azithromycin treatment of COVID-19 infections]</ref><ref>[https://forbetterscience.com/2020/03/26/chloroquine-genius-didier-raoult-to-save-the-world-from-covid-19/ (en) Chloroquine genius Didier Raoult to save the world from COVID-19]</ref> Et nauw verwante medicyn hydroxychloroquine is wearldwyd registreerd vöär under meyr reumatoide artritis, systemiske lupus erythematodes en ouk vöär akute anvallen en profylaxe van malaria, veroorsaked döär ''Plasmodium vivax'', ''P. falciparum'', ''P. ovale'' en ''P. malariae''.<ref>[https://www.geneesmiddeleninformatiebank.nl/ords/f?p=111:3::SEARCH:NO::P0_DOMAIN,P0_LANG,P3_RVG1:H,NL,114949 (nl) Registratietekst Nederland]</ref> Den amerikaansken president [[Donald Trump]] gelöyvt an dit middel sunder dat der weatenskappelik bewys is vöär de warking. De FDA deade der em den bård af vöär nit-registreerd gebruuk van dit geneasmiddel by de profylaxe en geneasing van COCID-19. Et middel is oaver de heyle wearld te krygen, mär lyk as chloroquine noch nit goodeköärd vöär disse andoning.<ref>[https://www.livescience.com/chloroquine-coronavirus-treatment.html (en) Could the anti-malarial drug chloroquine treat COVID-19?]</ref><ref>[https://abcnews.go.com/Health/chloroquine-malaria-drug-treat-coronavirus-doctors/story?id=69664561 (en) Chloroquine, an old malaria drug, may help treat novel coronavirus, doctors say]</ref> Meyrdere lüde sint uut de tyd ekömmen nå dat se et middel selv enöämen hadden en dårvan bywarkingen kreagen hadden. ==== Antivirale geneysmiddelen ==== Ne direkte behandeling vöär et virus is der noch nit. Mär bestånde antivirale geneysmiddelen wordet tested up warksaamheid. Et geyt hyr üm proteaseremmers so as indinavir, saquinavir, lopinavir, ritonavir en camostat, de RNA polymerase-inhibitor remdesivir, en de grypmedicynen [[:nl:Oseltamivir|oseltamivir]] en [[:nl:Interferon|interferon beta]].<ref>[https://fd.nl/economie-politiek/1333266/opnieuw-chinese-miljoenenstad-afgesloten-vanwege-corona (nl) Chinese miljoenenstad buiten de provincie Hubei afgesloten] Finacieel Dagblad (2 februari 2020)</ref> <ref>[https://www.lumc.nl/over-het-lumc/nieuws/2020/Maart/lumc-doet-onderzoek-naar-coranavirus-remmers/ (nl) LUMC doet onderzoek naar nieuwe coronavirus-remmers]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200320213847/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-continues-facilitate-development-treatments (en) Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Continues to Facilitate Development of Treatments 19 maart 2020 remdesivir]</ref> ==== Immunostimulant ==== In Belgie undersöket se sargramostim, een medicyn wat al seyd 1991 up de markt is. Hyrby kyket se of nen rekombinanten granulocyten makrofagen kolonystimulerenden faktor (GM-CSF) ouk as immunostimulator warket.<ref>[https://www.hln.be/wetenschap-planeet/wetenschap/uz-gent-en-vib-testen-werking-bestaand-geneesmiddel-tegen-nieuwe-coronavirus~a2b40cd8/ (nl) UZ Gent en VIB testen werking bestaand geneesmiddel tegen nieuwe coronavirus]</ref> === Vaksin === Seyt january 2020 warket meyrdere organisationen en bedryven an ne inenting vöär et SARS-CoV-2 virus. Hyrvöär müt prekliniske en kliniske undersöke dån worden, wat een jår töt anderhalv jår kan duren.<ref>[https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-research-center-to-announce-it-developed-coronavirus-vaccine-sources-say-1.8665074 (en) Israeli Research Center to Announce It Developed Coronavirus Vaccine, Sources Say]</ref><ref>[https://www.janssen.com/netherlands/nl/coronavirus (nl) Over het coronavirus — en een potentieel preventief vaccin]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200403230054/https://xconomy.com/national/2020/02/27/gilead-moderna-candidates-ramp-up-coronavirus-drug-vaccine-testing/ (en) Gilead, Moderna Candidates Ramp Up Coronavirus Drug, Vaccine Testing]</ref><ref>[https://www.weforum.org/agenda/2020/03/will-coronavirus-herald-a-new-era-in-vaccine-innovation (en) How coronavirus could change the way we fight disease]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200408114708/http://www.vib.be/nl/nieuws/Pages/Wetenschappers-van-VIB-boeken-belangrijke-vooruitgang-in-onderzoek-naar-kandidaat-geneesmiddel-dat-beschermt-tegen-coronavi.aspx (nl) VIB-wetenschappers boeken belangrijke vooruitgang in onderzoek naar kandidaat geneesmiddel dat beschermt tegen coronavirus]</ref> De Koality vöär Vernying in Epidemyenvöärbereidheid (CEPI) understüttet drey underneamingen: * De amerikaanske National Institutes of Health (NIH) güng samenwarken med et biotechnologybedryv [[:nl:Moderna|Moderna]] um een vaksin te maken. Se hoapet in mei 2020 med produceren up groute skåle te künnen anvangen. See willet een RNA-vaccin maken wat oavereyne kümt med et uppervlak van et koronavirus. * De [[:nl:Universiteit_van_Queensland|Universiteit van Queensland]] (UQ) höldt sik gangs med een molekuläär [[:nl:DNA-clamp|DNA-klemvaksin]] med genetisk verbeaterde virale [[:nl:Proteïne|eiwitten]] dee as sik gedraeget as et koronavirus selv, wårdöär de afwear van et lyf starker reageert. * Et [[Kanneda|kanadääske]] gesundheidsweasen gavven tostemming an Vaccine and Infectious Disease Organization – International Vaccine Centre (VIDO-InterVac) üm in een unafhangelik projekt een vaksin te maken. Määrt 2020 wil VIDO-InterVac beginnen med et produceren en et testen up deers. Testen up lüde steyt vöär 2021 up de planning. === Bloodplasma === Mangs kan an lüde dee beater wörden sint vrågd worden üm blood te geaven vöär dringende gevallen, sodat dee med antistofryk blood behandeld worden köänet. Ouk kan der wellicht een vaksin med emaked worden.<ref>[https://www.chinadaily.com.cn/a/202002/17/WS5e49e2d0a310128217277ed3.html (en) Plasma therapy could lead to development of vaccine for novel coronavirus pneumonia]</ref> De bloodbanke is gangs üm een serum med antistoffen te maken.<ref>[https://web.archive.org/web/20200326180511/https://www.sanquin.nl/artikelen/nieuwsberichten/2020/03/sanquin-start-met-inzameling-plasma-van-genezen-coronapatienten (nl) Sanquin start met inzameling plasma van genezen coronapatiënten - Sanquin] 26 maert 2020</ref> === Beådeming === Een paar seken müt ekstra suurstof krygen med beådeming. Möägelik dårby ouk med verneyvelen, uutsugen, links- en rechtsümme up de syd, buuk en rügge liggen en hülpe by et rechtup setten en by hoosten. Tydens de koronapandemy köm hyrdöär een tekort an beådemingsapparaten. De Techniske Universiteit van Delft warket an een ådemapparaat vöär koronaseken<ref>[https://www.tudelft.nl/2020/tu-delft/masterstudenten-tu-delft-starten-initiatief-om-beademingsapparatuur-te-ontwikkelen (nl) Masterstudenten TU Delft starten initiatief om beademingsapparatuur te ontwikkelen]</ref> en der sint ouk al meyrere open source-oplössingen te krygen.<ref>[https://web.archive.org/web/20200326180241/https://www.bright.nl/nieuws/artikel/5069091/mit-werkt-aan-open-source-ontwerp-goedkope-ventilatoren (nl) Wetenschappers maken open-source ontwerp goedkope ventilatoren] bekeaken: 26 maert 2020</ref><ref>[https://freebreathing.org/ (en) FreeBreathing.org], bekeaken: 26 maert 2020</ref> <br /> == Referensys == <references/> {{Dialekt|twd}} [[Kategorie:Andoening]] ezpxtnzp5afiy6umnfbtafrf7oe8p8o