Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 215 1065709 1065392 2026-05-17T13:19:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065709 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak |Koort=Low Saxon dialects.png |Spraak=Plattdüütsch</br> Nedderdüütsch/Neddersassisch |Länner={{DEU}}<br/> {{NLD}}<br/> {{DNK}}<br/> <small>'''In Spraakeilannen''':</br> {{BLZ}}<br/> {{BRA}}</br> {{BOL}}<br/> {{CAN}}<br/> {{KAZ}}<br/> {{KGZ}}<br/> {{MEX}}<br/> {{PRY}}<br/> {{RUS}}<br/> {{USA}}</small> |Spreker=4–8&nbsp;Millionen weltwied * Düütschland: ≈ 2,2&nbsp;Mio. gode Sprekers, ≈ 5&nbsp;Mio. Sprekers allens tohoop<ref>Adler u.&nbsp;a: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016''. ([https://web.archive.org/web/20180313031748/http://www.ins-bremen.de/fileadmin/ins-bremen/user_upload/umfrage2016/broschuere-umfrage.pdf online])</ref> * Nedderlannen: ≈ 1,6–2,15&nbsp;Mio.<ref>[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> * Brasilien: ≈ 0,3–0,4&nbsp;Mio. * Plautdietsch: ≈ 0,5&nbsp;Mio. |Klassifikatschoon= * [[Indoeuropääsche Spraken|Ιndoeuropääsch]] *: [[Germaansche Spraken|Germaansch]] *:: [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] |KSpraak=Plattdüütsch |Amtsspraak= |ISO1=- |ISO2=nds |ISO3='''För de ganze Spraak:''' nds<ref>[[SIL International]]: {{Internetquelle |url=https://iso639-3.sil.org/code/nds |titel=nds {{!}} ISO 639-3 |abruf=2021-01-12}}</ref><br />'''För enkel Dialekten:'''</br>[[Achterhooksch]]: act <br />[[Drents]]: drt</br>[[Grunnegs|Grönnegs]]: gos<br/>[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]: frs<br />[[Plautdietsch]]: pdt<br/> [[Sallandsch]]: sdz</br>[[Stellingwarfs]]: stl</br>[[Twents|Twentsch]]: twd</br>[[Veluws]]: vel</br>[[Westfäölsk Plat|Westföölsch]]: wep<br /> |Minderheitensprache={{DEU}} {{NLD}} {{BRA}}|Minnerhedenspraak={{DEU}}</br> {{NLD}}</br> {{BRA}}}} '''Plattdüütsch''', kort '''Platt''', ook '''Nedderdüütsch''' oder '''Neddersassisch''' un '''Sassisch''' heten, is ene [[Regionaalspraak]] un [[Dialektgrupp]], de rund twee Millionen Minschen in [[Noorddüütschland]] un an de twee Millionen Minschen in [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderland]] snackt. Besünners mit dat [[Mennisten|mennistsche]] [[Plautdietsch]] het sik de Spraak ook weltwied uutbreedt. Se höört to’n [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]], het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt, un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak, de tohoop mit [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Engelsche Spraak|Engelsch]] to de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaanschen]] Spraken tellt. Dat frömiddelöllerlich [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] is de öllste överlevert Spraakform vun dat Plattdüütsche. Later het de Spraak as [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] Inflood op [[Europa|Noordeuropa]] namen un weer Schrievspraak för Recht un Hannel. In de fröhe Neetied hebbt [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] de Rull as Schrievspraken övernamen, so dat Plattdüütsch, nu sünner Standard- un Schrievspraak un in verscheden Dialekten –&nbsp;so as [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]], [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersch]], [[Noordneddersassisch]], [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] un [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]&nbsp;– deelt, wieder besteit. Striedig blivt de Stand as Spraak. Op de enen Sied warrt Platt je na [[Dackspraak]] as hoogdüütschen oder nedderlandsschen Dialekt bekeken, annersieds behanndelt en Deel Spraakwetenschoppers un Kultuurorganisatschonen Plattdüütsch as ene egen Spraak. Ook mang den Spraakgemeenschop is de Ansicht, dat Plattdüütsch ene Spraak is, wied verbreedt. Vundaag laat [[Düütschland]] un de [[Königriek vun de Nedderlannen|Nedderlannen]] de Regionaalspraak Plattdüütsch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta vun de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] gellen. Liekers is de Spraak bedroot, denn de Präzens in dat Alldagsleven un de Apentlichkeid is ring. Hoogdüütsch un Nedderlandsch hebbt allerwegens de Överhand. Versöök, de Spraak to bewaren un wedder in’t Leven to halen, ümfaat [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütsch Schoolünnerricht]], [[Plattdüütsche Schrieveree|Literatuur]] un [[Plattdüütsche Musik|Musik]] in de Spraak, seltener ook Medien so as [[List vun plattdüütsche Films un TV-Serien|Feernseen]] oder [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radio op Platt]]. Verscheden regionale Organisatschonen stütt de Spraak mit Events, Spraakkursen un Publikatschonen. Doch blivt de Tokumst vun dat Plattdüütsch unseker. Öllern geevt eer meist nich meer an de Kinner wieder. So is Platt in Delen vun dat Spraakrebeed al meist uutstorven, un in wieden Delen vun dat Spraakrebeed bloot ünner de öllste Generatschoon begäng. == Klassifikatschoon == === Spraakverwandschop === [[Bild:2022 04 16 - KARTE WG – um 580 n.Chr. - END.png|duum|Westgermaansche Spraken üm 580.<ref>[[Wolfram Euler]]: ''Das Westgermanische: von der Herausbildung im 3. bis zur Aufgliederung im 7. Jahrhundert – Analyse und Rekonstruktion''. Inspiration Unlimited Berlin 2022.</ref> Ooldsassisch hier mit Ooldengelsch un Ooldfressch, de wedder ene enegere anglo-freesche Grupp (hier ook noordseegermaansch) billt, as Deel vun ene nöördliche westgermaansche Grupp]] Dat [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche]] Plattdüütsch tellt to’n [[germaansche Spraken|germaanschen]] Telg vun de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie. De Spraak het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]], de [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoogdüütsch]] vun annern westgermaanschen Spraken ünnerscheedt, nich mitmaakt un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;440&nbsp;f.</ref><ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap tot het begin van de 19de eeuw'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;55.</ref> Plattdüütsch is en Deel vun dat [[kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum]], dat sied den Schrievsprakenwessel vun [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] to’n [[Düütsche Spraak|Hoogdüütschen]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandschen]] un besünners sied dat 19.&nbsp;Jhd langs de Grenz vun de modernen Standardspraken uuteenbrickt.<ref>Maarten van den Toorn u.&nbsp;a.: ''Geschiedenis van de Nederlandse taal'', Amsterdam University Press, Amsterdam, 1997, S.&nbsp;149&nbsp;f.</ref><ref>[[Jan Goossens]]: ''Deutsche Dialektologie.'' De Gruyter 1977, S.&nbsp;48.</ref> So sünd besünners in dat 20.&nbsp;Jhd dat Plattdüütsch in Düütschland un dat [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Neddersassisch in de Nedderlannen]] uuteenannerdreven.<ref>Jan Goossens: . In: Jan Goossens (Hrsg.): . Karl Wachholtz, Neumünster 1973, S. 9–27.</ref> Plattdüütsch stünn in den Verloop vun de Tied besünners mit Hoogdüütsch, [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Nedderfranksche Spraken|Nedderfranksch]] in Kuntakt. [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], dat Plattdüütsche sienen Vöörlöper, [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]] un [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] hebbt so vele Gemeensamkeiden, dat se de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaansche]] Ünnergrupp binnen dat Westgermaansche billt. Striedig is, of de noordseegermaanschen Spraken vun enen gemeensamen Vöörlöper afstammt, wat in de verleden Tied as Annaam begäng weer, oder mit Spraakkuntakt langs de [[Noordsee]]küst opkamen sünd, wat vundaag de verbreedt Ansicht is.<ref name=":42">Henk Wolf: ''Nordseegermanisch''. In: Stefan J. Schierholz, Laura Giacomini (Ruutgevers): ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online''. De Gruyter, Berlin 2022 ([https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_15877/html. online], opropen den 13.06.2035).</ref> Vergleken mit Engelsch un Freesch, de wedder ene engere [[Anglofreesche Spraken|anglofreesche]] Ünnergrupp billt, wiest Ooldsassisch avers minner noordseegermaansche Kennteken.<ref name=":42" /> Sachtens het sik dat noordseegermaansche Ooldsassisch mit anner Varietäten vermischt, as de [[Sassen (Volk)|Sassen]] in’t 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süden tögen un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. Villicht weer aver ook heel dat sassische Stammland noordseegermaansch un den Ooldsassischen sünd wegen den Kuntakt mit dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderdfranksch]] un [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] noordseegermaansche Kennteken verlüstig gaan.<ref name="Peters 18f">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;18&nbsp;f.</ref> Plattdüütsch steit so twüschen de vun öllers her noordseegermaansche Grundlaag un den hoogdüütschen Inflood.<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', S.&nbsp;29. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Stand as Spraak === Wieldes Oold- un [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] allgemeen Spraken heten warrt, is de Stand as Spraak för’t Plattdüütsche vundaag striedig.<ref>[[Jan Wirrer]]: ''Zum Status des Niederdeutschen,'' S.&nbsp;308.</ref> Dat Plattdüütsch in öllere Tieden op’n Weg weer regionale Varianten in de Schrievspraak uuttoglieken, warkt vundaag as „[[Plattdüütsch Spraakmythos|plattdüütschen Spraakmythos]]“ na un bringt de Fraag na dat Plattdüütsche sienen Stand jümmers wedder op.<ref>[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache,'' S.&nbsp;26&nbsp;f.</ref><ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Zur Verwendung des Niederdeutschen heute.'' In: ''Mehrsprachigkeit in der Stadtregion'' ( =&nbsp;Jahrbuch des Instituts für deutsche Sprache 1982) Schwann: [[Düsseldörp]] 1982. S.&nbsp;152. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/1953/file/Stellmacher_Zur_Verwendung_des_Niederdeutschen_heute_1982.pdf online])</ref> Dat givt allgemeen dree Positschonen: * '''Plattdüütsch as Spraak''': De Historie na is Plattdüütsch ene westgermaansche Spraak, de den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt het un egenstännig ranwussen is, ook wenn se jümmers in Kuntakt mit de Süsterspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch stünn.<ref>[[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots een Dialekt, de sik to Wehr setten kann.'' S.&nbsp;27&nbsp;f.; Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' S.&nbsp;183.</ref> Ook de Status as Schrievspraak in de fröhe Neetied is en anner Argument för den Stand as egen Spraak. De Ünnerscheden in [[Luudstand]], [[Grammatik]] un [[Woordschatt]] twüschen Plattdüütsch, Nedderlandsch un Hoogdüütsch sünd groot noog Plattdüütsch as egen Spraak antospreken.<ref name=":14">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188&nbsp;f.</ref> * '''Plattdüütsch as Dialekt''': Na de [[Sotscholinguistik|sotscholinguistschen]] Begevenheiden vundaag is Plattdüütsch ene Spraak för dat private Ümfeld mit verminnert Funktschonen. Se is stark regionaal opdeelt un het kenen överegionalen Standard.<ref name=":14" /> Hoogdüütsch un Nedderlandsch sünd je na Staat [[Dackspraak|Dackspraken]] un överneemt de Funktschoon as Schrift- un Standardspraak. So kann Plattdüütsch för enen düütschen oder nedderlandschen Dialekt gellen, denn de Sprekerschen un Sprekers bruukt Platt jüst so, as ook anner Dialektsprekerschen un -sprekers dat doot, de ünner dat Dack vun ene Standardspraak staat.<ref name=":02">[[Ulrich Ammon]]: ''Was ist ein deutscher Dialekt?'' In: [[Klaus Mattheier]], [[Peter Wiesinger]] (Ruutgever): ''Dialektologie des Deutschen. Forschungsstand und Entwicklungstendenzen'' (=&nbsp;''Germanistische Linguistik.'' 147). Niemeyer: Tübingen 1994, S.&nbsp;369–384, S.&nbsp;376&nbsp;f.</ref> De Afstand twüschen Plattdüütsch un sienen Dackspraken warrt jümmerto lütter. Se billt vundaag en Kontinuum vun Dialekt na Standardspraak, in dat sik Plattdüütsch den Dackspraken anglieken deit.<ref name=":28" /> * '''Plattdüütsch as Afstandsspraak un Schiendialekt''': Ene Middelpositschoon, de versöcht de Historie un de Begevenheiden vundaag mittobedenken, is Plattdüütsch as ene [[Afstandsspraak]] un togliek enen [[Schiendialekt]] to beschrieven. De Begrepen gaat op [[Heinz Kloss]] torügg un beschrievt, dat Plattdüütsch in de verleden Tied as ene egenstännige Spraak ranwussen is un ook vundaag noch noog Afstand to sienen Dackspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch het, dat as egen Spraak antospreken. Liekers bruukt de Sprekerschen un Sprekers Plattdüütsch vundaag so, dat de Spraak so as enen Dialekt schient.<ref>[[Heinz Kloss]]: ''Abstandsprachen und Ausbausprachen.'' In: [[Joachim Göschel]] u.&nbsp;a. (Ruutgever): ''Zur Theorie des Dialekts'' (=&nbsp;ZDL Beih. N.&nbsp;F., Nr.&nbsp;16). Wiesbaden 1976, S.&nbsp;303, 305.</ref><ref>Heinz Kloss: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800'' (=&nbsp;''Sprache der Gegenwart'', 37). 2.&nbsp;Oplaag. [[Düsseldörp]] 1978, S.&nbsp;67–70, 181–198.</ref> == Naams vun de Spraak == {{Kiek ook bi|Naams vun dat Plattdüütsch}} === Egennaams === In’n Alldag bruukt de Plattdüütschen mit Hoogdüütsch as Schriftspraak ''Plat(t)dü(ü)tsch''&nbsp;–&nbsp;mit regionalen Varianten so as ''Pla(t)dü(ü)ts(k)'', ''Plat(t)duitsk'' oder kort ''[[Platt (Dialekt)|Plat(t)]].''<ref name=":39">{{Internetquelle |autor=Universität Münster, Andreas Brandt |url=https://www.uni-muenster.de/Germanistik/cfn/Plattinfos/WasistNiederdeutsch/Was_ist_Niederdeutsch.html#Plattdeutsch |titel=Was ist Niederdeutsch |abruf=2025-06-08 |sprache=de}}</ref> Wo Nedderlandsch Schriftspraak is, sünd Naams för den regionalen Dialekt, so as ''[[Drentsch|Drents Plat]]'' oder [[Twentsch|Twents Plat]], begäng. Ook de Uutdruck ''Nedersaksisch'' is in’n Nedderlannen verbreedt.<ref name=":41">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taalsociologische aspecten'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;295&nbsp;ff.</ref> De düütsche Spraakwetenschop bruukt ''[[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|Nedderdüütsch]].'' Op Platt is de Begreep bloots in formalen Kontexten begäng, so as in de Egennaam ''[[Bunnsraat för Nedderdüütsch]].<ref name=":39" />'' ''Neddersassisch'' un ''Sassisch –''&nbsp;de olen Egennaams to Hansetieden&nbsp;– schöölt dat „düütsch“ in Platt- un Nedderdüütsch ümgaan, dat de Lüüd buten Düütschland nich uutslaten warrt. Se schöölt ook den gemeensamen Oorsprung vun de noorddüütschen un oostnedderlandschen Dialekten ünnerstrieken. Beide Naams sünd vundaag in Düütschland raar un meist alleen bi spraakaktivistischen Gruppen begäng. Wieldes sett sik ''Nedersaksisch'' as Egennaam för de oostnedderlandschen Dialekten jümmers starker döör.<ref name=":41" /> === Historie vun de Naams === <gallery perrow="2" class="rechts"> Bild:BibelMagdeburg.jpg|''Düdesch'' in de Meideborger Bibel vun 1554: ''De gantze Hillige Schrifft, <u>Vordüdeschet</u>'' Bild:1614 Bible.jpg|''Sassisch'' as Naam in de [[Bibel vun 1614]]: ''De gantze hillige Schrifft / <u>Sassisch</u>'' </gallery> Uut de ooldsassische Tied is keen Egennaam överlevert. In [[Latiensche Spraak|latienschen]] Texten heet de Spraak {{lang|la|''lingua saxonica''}} na de [[Sassen (Volk)|Sassen]] oder allgemeen {{lang|la|''lingua germanica''}} un {{lang|la|''lingua theudisca''}},<ref name=":0">[[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch,'' S.&nbsp;24–27.</ref> so as ook in de Prolog vun de [[Heliand]] ({{lang|la|''Theudisca poëmata}}).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/09Jh/Heliand/hel_hf0p.html |titel=Heliand |werk=bibliotheca Augustana |abruf=2025-05-25}}</ref> In [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Tied weer de Egennaam {{Lang|gml|''düdesch''}} begäng, denn al to Hansetieden hebbt sik de Plattdüütschen as Deel vun de Düütschen seen.<ref name=":43">[[Agathe Lasch]]: ''Mittelniederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;5&nbsp;f.</ref> To de Tied stünnen Nedderdüütsch un Hoogdüütsch noch op den glieken Rang un {{Lang|gml|''düdesch''}} kunn noch för beide Spraken jüstso good staan. Hüüd denkt de Lüüd bi ''düütsch'' direkt an de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche Standardspraak]], wenn de Kuntext dat nich jüst uutsluten deit. Wenn dat doch wichtig weer, sik vun Nedderlandsch oder Hoogdüütsch aftosetten, weren Begrepen as {{Lang|gml|''unse düdesch''}}, {{Lang|gml|''sassesch''}} oder {{Lang|gml|''moderlike sprake''}} begäng.''<ref name=":33" />'' De Nedderlandschen beteken de Spraak ook as {{Lang|dum|''ôstersch''}}''.<ref name=":43" />'' Later as dat at [[Hartogdom Sassen]] na Süüd to wanner, keem {{Lang|gml|''neddersassesch''}} op, sik vun dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[Böversassen]] aftogrenzen.<ref name=":0" /> In moderne Tied versöchen to’n Bispeel [[Karl Friedrich Arend Scheller|Karl Scheller]], [[Christian Hinrich Wolke|Chrstian Hinrich Wolke]], [[Georg Ruseler]] oder [[Reinhard F. Hahn|Reinhard Hahn]] de Naams ''Sassisch'' un ''Neddersassisch'' wedder opleven to laten. In Düütschland het sik dat avers nich döörsett. Dat nedderlandsche {{lang|nl|''Nedersaksisch''}}, dat to’n Beginn vun’n 20.&nbsp;Jhd. in de nedderlandsche Spraakwetenschop opkeem, het sik man sied de 1950-er Jahren mit dat ''[[Nedersaksisch Instituut|Nedersaksisch Institut]]'' an de [[Universität Grönneng]] jümmers wieder verbreedt. Besünners sied dat de Nedderlannen Neddersassisch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] as regionale Spraak gellen laat, hebbt Spraakverenen un -instutschonen den Begreep övernamen.<ref name=":41" /> ''Plattdüütsch'', ''Platt'' un ''Nedderdüütsch'' kaamt uut’n Nedderlandschen.<ref>Nicoline Van der Sijs: ''Onze Taal'', Jahr 74. Genootschap Onze Taal, Den Haag 2005, S. 310.</ref> ''Plattdüütsch'' is toeerst in’n 16.&nbsp;Jhd. bi [[Cornelis Lettersnijder]] as {{Lang|dum|''in goeden platten duytsche''}} dokumenteert. De Begreep geit nich op dat „platte Land“ torügg, man op dat nedderlandsche {{lang|nl|''plat''}}, wat ‘klaar, düüdlich’ bedüdt un in de Tied noch nich minnächtig weer.''<ref name=":33">[[Agathe Lasch]]: ''Plattdeutsch''. In: ''Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur'', Band&nbsp;42 (1917), S.&nbsp;134&nbsp;ff.</ref>'' ''Nedderdüütsch,'' dat as ''{{lang|dum|neder duutsche}}'' gegenöver den ''{{lang|dum|hoghen duutsche}}'' 1457 dat eerste Maal in enen [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandschen]] Text stünn, kümmt würklich vun de geograafsche Laag af.<ref>[[Luc De Grauwe (Linguist)|Luc de Grauwe]]: ''Theodistik. Zur Begründung eines Faches und ein Plädoyer für eine kontinentalwestgermanische Sicht auf die neuzeitliche Bifurkation Deutsch/Niederländisch''; In: Raphael Berthele u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Die deutsche Schriftsprache und die Regionen: Entstehungsgeschichtliche Fragen in neuer Sicht.'' Walter de Gruyter: Berlin 2003, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/3110174979|ISBN 3-11-017497-9]], S. 127&nbsp;ff., hier S.&nbsp;136&nbsp;f.</ref> Ook de Naam ''Nedderlandsch'' kunn eerst noch Plattdüütsch jüst so as Nedderlandsch beteken.<ref>Lasch, Agathe (1914). . Niemeyer, Halle/Saale, p. 6.</ref> In’n 17.&nbsp;Jhd. weer de Naam ''Plattdüütsch'' denn ook in Noorddüütschland as minnächtigen Begreep begäng.''<ref name=":39" />'' Dat öllere ''sassesch'' is denn grotendeels verdrängt worrn.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/platt#2 ''platt''],'' In: [[Wolfgang Pfeifer (Etymologe)|Wolfgang Pfeifer]]: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.''</ref> Eerst mit de Dialektologie un Literatuur in dat 19. Jhd. kreeg ''Plattdüütsch'' wedder en neutraleren Klang.''<ref name=":39" />'' ''Nedderdüütsch'' weer to Anfang noch raar un eerst mit de [[Dialektologie]], de den düütschen Spraakruum in Nedder-, [[Middeldüütsche Dialekten|Middel]]- un [[Böverdüütsch]] deelt, het sik de Begreep ook in de hoogdüütsche Wetenschop döörsett.<ref>[[Werner Besch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung,'' 2.&nbsp;Oplaag., Bd.&nbsp;3, 2003, S.&nbsp;2211.</ref> In’n Verloop vun de Tied wurrn ''Platt-'' un ''Nedderdüütsch'' avers nich alleen as en neutralen Begreep ankeken, de dat Plattdüütsche siene geograafsche Laag beschrivt. Döör dat „düütsch“ wurr dat ook as enen Begreep uutleegt, de seggt, dat de Spraak nix Egenstännigs is un so den hoogdüütschen Anspröök ünnermuurt, dat Plattdüütsch as enen düütschen Dialekt tellt un minner gellen deit.''<ref name=":33" />'' In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. het sik ''Platt'' denn ook in Westdüütschland uutbreedt. So betekent de Begreep vundaag nich alleen nedderdüütsche Varietäten oder Plattdüütsch an un för sik, man ook [[Westmiddeldüütsche Dialekten|westmiddeldüütsche]] Dialekten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt |werk=atlas-alltagssprache |abruf=2024-11-27}}</ref> === Unklaarheiden vun de Naams === [[Bild:Definitions Low German.svg|thumb|Verscheden Definitschonen vun „Nedderdüütsch“]] De Naams för’t Plattdüütsche sünd je na Tied, Kuntext un Definitschoon meerdüdig un unklaar. ''Platt'' betekent nich alleen Spraakvarietäten, de uut dat Ooldsassisch ranwussen sünd oder en Kolonisatschoondialekt vun so ene Varietät sünd, man is ook as Egennaam för de [[Nedderfranksche Spraken|nedderfrankschen]] Dialekten in’n Nedderlannen un Düütschland un ook för den groten Deel westmiddeldüütsch Dialekten begäng.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt « atlas-alltagssprache |abruf=2025-05-28}}</ref> ''Nedderdüütsch'' betekent in’n wiedsten Sinn alle [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen Varietäten]], also Neddersassisch un Nedderfranksch tohoop. So weer dat besünners is de düütsche Dialektologie in’n 19.&nbsp;Jhd. begäng. Vundaag is dat raar Plattdüütsch un Nedderlandsch ünner düssen Begreep tohooptofaten. In’n wieden Sinn ümfaat de Begreep de neddersassischen Dialekten in Düütschland un Nedderland. Vundaag is de Begreep avers meist in’n engen Sinn begäng un betekent alleen de neddersassischen Varietäten in Düütschland.<ref name=":37" /> De nedderdüütsche Süüdgrenz ünnerscheedt sik ook je na Definitschoon un liggt meist an de [[Benrather Linie|maken/machen-Isogloss]] (Benrather Linie) oder ook an de [[Uerdinger Linie|ik/ich-Isogloss]] (Uerdinger Lien), seltener ook an Isolglossen wieder in’n Süden, so as de [[Bad Hönninger Linie|Dorp/Dorf-Isogloss]] (Bad Hönninger Linie).<ref name=":37" /> So is ook unklaar, of [[Nedderrhiensch]] oder [[Bergisch]], de as neddefranksche Varietäten mit to dat Nedderdüütsch in’n wiedsten Sinn tohöört, mit to dat Nedderdüütsch in’n engen Sinn, also dat Nedderdüütsch in Düütschland tellt.<ref name=":37">[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache – Versuch einer Definition,'' S. 13–15.</ref> ''Neddersassisch'' kann heel de Spraak vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] bet [[Urk]] beteken.<ref>[[Otto Behaghel]]: ''Geschichte der deutschen Sprache''. 5., verbesserte und stark erweiterte Auflage, Berlin/Leipzig 1928, S.&nbsp;159.</ref> Fakener betekent ''Neddersassisch'' in de Dialektologie avers alleen [[Westnedderdüütsch]], je na Definitschoon sünd de Varietäten in’n Nedderlannen inbegrepen oder nich.<ref>Dieter Stellmacher: ''Niedersächsisch.'' Schwann: [[Düsseldörp]] 1981.</ref> In de Ümgangsspraak kann de Begreep ook slicht de Dialekten in dat Bundsland [[Neddersassen]] beteken. So bruukt dat ook dat ''[[Niedersächsisches Wörterbuch|Niedersächische Wörterbuch]]'' för de Dialekten in Neddersassen un [[Bremen]].<ref>''Niedersächsisches Wörterbuch.'' Band 3, [[Niemünster]] 1953 ff.</ref> De Variant ''Nedersaksisch'' kann besünners in de nedderlandsche Dialektologie Oostnedderlandsch un Westnedderdüütsch tohoop beteken.<ref>[[Hendrik Entjes]]: ''Nedersaksische taal- en letterkunde''. In: ''Driemaandelikse Bladen.'' Bd.&nbsp;27 (1975), S.&nbsp;25–44 .</ref> Fakener betekent ''Nedersakisch'' avers de alleen de oostnedderlandschen Dialekten in’n Gegensatz to dat ''Nederduits'' op de düütsche Sied.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;54 Anm.&nbsp;4.</ref> == Historie == [[Bild:Germanic_dialects_ca._AD_1.png|duum|Germaansche Dialektgruppen üm Christi Gebort:<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=blue|[[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=red|[[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=orange|[[Werser-Rhien-Germaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=yellow|[[Elvgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=green|[[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]]}}]] === Översicht === De Spraakwetenschop deelt Plattdüütsch in dree Perioden: [[Ooldsassisch]] (ca.&nbsp;750–1150), [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] (ca.&nbsp;1150–1600) un Plattdüütsch (af 1600). De eerste wichtige Text is dat [[Heliand|Heliand-Epos]] uut’n 9.&nbsp;Jhd. Groot is de Tall schreven Borns uut de middelsassische Tied, besünners to’n Hoogpunkt vun de [[Hansetiet|Hansetied]] mit velen Texten üm [[Juristeree]], [[Theologie]] un [[Historie|Historienschrieveree]]. Een wichtigen Wennpunkt för’t Plattdüütsche weer dat 16./17&nbsp;Jhd., in den Hoogdüütsch un Nedderlandsch de middelsassiche Schrievspraak wegdrängt hebbt. Plattdüütsch is to’n groten Deel as mündliche Spraak mit velen verscheden Dialekten bestaan bleven. In’n 19.&nbsp;Jhd. begünnen Schrieverslüüd sik wedder op de Spraak to besinnen un schreven nu Literatuur op Platt. Vundaag leevt Plattdüütsch as mündliche Spraak un in schreven Dialektliteratuur wieder, is man in sienen Wiederbestand bedroot.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;17.</ref> === Oorindoeuropääsch un Oorgermaansch === As ene [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche Spraak]] sünd de Vöörlöpers för’t Plattdüütsche [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansch]] un noch wieder torügg [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]]. Mit Wannels in de kumplexe oorindoeuropääsche [[Flekschoon]] un Luudwannels so as de [[eerste germaansche Luudwannel]] het sik dat Oorgermaansche lütt bi lütt vun’n Oorindoeuropääschen un anner indoeuropääschen Spraken wegbeweegt un is to enen egen Telg binnen de Familie ranwussen.<ref>[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;ff.</ref> Düssen Stremel in de Spraakhistorie is man nich daalschreven worrn un uut later schreven Texten rekonstrueert. In de Tied uut de eerste schreven Borns nableven sünd, harr sik Oorgermaansch al in verscheden Telgen un Spraken deelt: [[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]], [[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]] un [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] mit [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]], [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]], [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksch]] un [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], de Vöörlöper för dat Plattdüütsche vundaag.<ref>Benrard Comrie: ''The World's Major Languages''. New York City 1987 Oxford University Press. S.&nbsp;69&nbsp;f.</ref> === Ooldsassisch === [[Bild:Map Old Saxon Language Area.svg|thumb|Ooldsassisch Spraakrebeed in geelrood mit Schrievoorden, Bischopseten un modern Städen to’n orienteren<ref>Na [[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache'', Kaartenanhang&nbsp;1.</ref>]] [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] weer de Spraak vun de [[Sassen (Volk)|Sassen]], de sik sik in’n 3. un 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süüd to uutbreeden un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. In’n 5.&nbsp;Jhd. tögen en Deel Sassen tohoop mit [[Angeln (Volk)|Angeln]], [[Fresen]] un [[Jüten]] na [[Grootbritannien|Britannien]] un bröchen de egen Spraak, dat later [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], mit op dat Eiland.<ref name="Dal 78ff">[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;78&nbsp;ff.</ref> Uut düsse Tied, de fröhe ooldsassische Periood, sünd man en paar Egennamen un anners keen schreven Borns nableven. Uutnaam sünd villicht de [[Weserrunen]].<ref name=":6">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'', S.&nbsp;33. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De Spraak weer tohoop mit Freesch un Angelsassisch Deel vun dat [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]. Mit de Tied het Ooldsassisch wat noordseegermaansche Kennteken verloren, indem dat sik de Spraak mit anner süüdlich Varietäten vermischt het oder de Spraakkuntakt mit dat Ooldhoogdüütsch starker worrn is.<ref name="Peters 18f" /> In’n 8.&nbsp;Jhd. wurr de Kunflikt twüschen den [[Franksch Riek|Frankenriek]] un den Sassen eernster un keem opletst mit den [[Christianiserung un Sassenkriege|Sassenkriegen]] 772–804 ünner [[Karl de Grote|Karl den Groten]] to Enn. Dat Ooldsassische an un för sik begünnt eerst üm 820/830, also na de Sassenkriegen, in den de Franken de Sassen betwungen un to’n [[Christendom]] bekeert un dat Stammland enen Deel vun’n frankschen Riek maakt harrn.<ref name=":7">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'' S.&nbsp;30. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De meisten Texten in de ooldsassische Tied weren op [[Latiensche Spraak|Latiensch]].<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;19.</ref> De wenigen ooldsassischen Texten stammt uut Kloosters un sünd meist religiöse Texten, so as [[Ooltsassisch Dööplöövnis|Dööplöövnissen]], Bichtformels un en [[Ooldsassische Genesis|Genesisfragment]], oder administrativ Översichten to Grundbesittafgaven. Dat gröttste un wichtigste Wark is man de [[Heliand]], en [[Epos]] uut de Tied üm 830, dat in meist 6000 Versen [[Jesus vun Nazaret|Jesus]] sien Leven navertellt.<ref name=":25">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;431&nbsp;f.</ref> Uut’n 10. un 11.&nbsp;Jhd., de late ooldsassische Tied, sünd noch lütter Spraakdenkmalen so as [[Glosse|Glossen]] nableven, denn geit de ooldsassische Schrieveree avers to Enn.<ref name=":6" /> Dat ooldsassische Spraakrebeed streck sik twüschen den [[Rhien]] un [[Elv]] un vun de [[Noordsee]] bet na [[Kassel]] un [[Merseburg]]. In’n Noorden weer de [[Eider]] de Grenz to dat [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]]. In’n Noordwesten grenz de Spraak an dat [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesche]], na West to an dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksche]]. De Süüdgrenz mit dat Ooldhoogdüütsch leep de Grenz in’n Westen grotendeels langs de [[Uerdinger Linie|ik/ich]]- un de [[Benrather Linie|maken/machen]]-Isogloss vun [[Dössen]]&nbsp;– [[Essen]]&nbsp;– [[Wupperdaal|Wopperdaal]]&nbsp;– [[Aeulpe]] över [[Waldeck (Land)|Waldegge]]&nbsp;– [[Kassel]]&nbsp;– [[Leinefelde-Worbis|Worbis]], denn süüdlich vun de [[Harz (Middelbargen)|Horz]] na [[Nordhausen|Nordhusen]] un [[Eisleben]] bet an de [[Saale]] bi [[Merseburg]].<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache,'' S.&nbsp;32&nbsp;f., 47f.</ref> Oosten de Elv un de Lien [[Kiel]]&nbsp;– [[Loonborg (Elv)|Loonborg]] grenz dat Ooldsassische an [[Slaawsche Spraken|slaawsche]] Spraken mit sassisch-slaawsch Övergangsrebeed in de [[Ollmark]] un dat [[Wendland]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;176&nbsp;f.</ref> === Middelsassisch<!-- överarbeiden, stringenter, frö- klassisch, laat, rebeed -->=== [[Bild:Hansesprache-mit Legende.jpg|duum|Gebeed vun de middelsassische Schrievspraak]] Uut’n Ooldsassischen is [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]], ook Middelnedderdüütsch heten, ranwussen. In dat 11. un 12. Jhd. weren, na dem nich meer op Ooldsassisch schreven worrn is, för rund 150 Jaren alle Texten in de Regioon op Latiensch.<ref name=":5">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;177.</ref> De fröhe middelsassische Schrieveree begünnt eerst üm 1200 <ref name=":40">''Lexikologie. Ein internationales Handbuch zur Natur und Struktur von Wörtern und Wortschätzen. 2. Halbband / Lexicology. An international handbook on the nature and structure of words and vocabularies. Volume 2.'' Walter de Gruyter, 2005, p. 1180</ref> In düsse Tied wunnen Städe Inflood un mit Oostkolonisatschoon breedt sik dat Sassis he na Oost to uut. De [[Sassenspegel]], en Rechtsbook vun 1225 is dat eerste grote middelsassische Wark. In de Tied kümmt de grote Deel middelsassische Texten uut den [[Elvoostfäälsch|elvoostfäälschen]] Ruum ööstlich vun’n [[Harz (Middelbargen)|Horz]]. Üm 1250 begünnt dat mit middelsassische Texten un Oorkunnen uut’n Städen. Üm 1350 het sik dat Middelsassische denn as Schrievspraak gegen dat Latiensche wiedhen döörsett.<ref name=":5" /> De Tied vun dat klassische Middelsassisch begünnt nadem sik Sassisch gegen dat latiensch döösett harr üm 1350 un geit bet rund 1500/1530.<ref name=":40" /> Nu kaamt ook meer Texten uut’n Westen un Noorden vun dat Spraakgebeed un de Anhängers vun de ''[[Devotio moderna]],'' ene religiöse Bewegung besünners in’n Westen vun dat middelsassische Rebeed, de sik stark för de Volksspraak insett het, faat vele religiöse Texten af. In den verscheden Regionen billt sik regionale Schrievspraken ruut.<ref name=":24">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;21&nbsp;f.</ref> An de Westkant billt de [[Iessellandsche Schrievspraak]] enen Övergang na’t [[Middelnedderlandsche Spraak|Middelnedderlandsch]].<ref name=":26">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;433.</ref> Mit’n 15.&nbsp;Jhd. begünn de middelsassische Hoogtied, de Tied as „[[Hansespraak]]“ an un för sik. Nu harr sünnerlich [[Lübeck|Lübeek]] för den middelsassischen [[Bookdruck]] de Leidkraft un Kennteken för enen överregionalen Uutgliek in de Schrievspraak sünd to seen.<ref name=":24" /> De lüübschen Kennteken neemt man na Süüd un West to af un ene vullstännige Uutglieksspraak oder ene echte [[lüübsche Norm]] kemen nich tostann.<ref name=":26" /> Anners as Middelhoogdüütsch mit siene [[höövsche Literatuur]] bleev Middelsassisch to’n groten Deel ene Schriftspraak för Saaktexten üm Recht, Hannel, [[Historie|Historienschrieverie]], [[Didaktik]] un [[Theologie]].<ref name=":10">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S. 98&nbsp;ff.</ref> Eerst laat sünd ook literaarsche Warken so as [[Dill Ulenspegel|Dyl Ulenspegel]] oder uut dat Middelhoogdüütsche översett Literatuur opkamen. Üm 1530/1500 begünnt de late middelsassiche Tied un de Schrievsprakenwessel sett in.<ref name=":40" /> Mit de [[Reformatschoon]] weer Middelsassisch ook noch de Spraak mit de Reformaters nu dat Evangelium in Noorddüütschland verkünnen wullen. So kemen de [[Bugenhagenbibel]] un reformatersche Schriften op, de to de late middelsassische Tied tellt. Al frö richten de Reformaters man eren Blick na dat [[Oostmiddeldüütsch]], dat mit de Reformatschoon starken Inflood winnen kunn. Nu begünnt ook allnagraad de Schrievsprakenwessel to’n Hoogdüütschen hen un de middelsassische Literatuur treckt sik na Noord to torügg.<ref name=":23">[[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]]: ''Mittelniederdeutsche Dichtung'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;352.</ref> Mit de [[Oostkolonisatschoon]] het sik de Spraak vun’t 12.&nbsp;Jhd. an över dat ole sassische Stammland hen uutbreedt. Sassische un nedderfranksche Kolonisten trocken na Oost to, grünnen Dörper un Städen un verdrängen allnagraad de [[Slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken ümto.<ref name=":5" /><ref name=":10" /> As de [[Lingua franca|''lingua franca'']] hebbt de [[Hanse|Hansekooplüüd]] dat Middelsassische rund üm de [[Noordsee|Noord]]- un [[Oostsee]] uutbreedt un vele sassische Handwarkers laten sik in [[Skandinavien]] daal.<ref name=":10" /> So harr Middelsassisch groten Inflood op de fastlandskandinaavschen Spraken, de enen groten Deel middelsassische [[Lehnwoort|Leenwöör]] afkregen hebbt.<ref name=":15">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;108&nbsp;f.</ref> In [[Oost-Freesland]] un [[Grunneng (Provinz)|Grönnen]] begünn in’n 15.&nbsp;Jhd. Middelsassisch de [[Ooldfreesche Spraak|ooldfreesche]] Spraak to verdrängen. In [[Sleswig]] is in’n 15.&nbsp;Jhd. [[Däänsche Spraak|Däänsch]] bet an de [[Slie]] un [[Danewark]] ran verdrängt worrn.<ref name=":15" /> Annersieds güngen in’n Süüdoosten vun dat Spraakrebeed al in’n 14.&nbsp;Jhd. Städen so as [[Halle (Saale)|Halle]], [[Mansfeld]], [[Eisleben]], [[Wittenbarg|Wittenberg]] un [[Merseburg]] to de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] Schrievspraak över un ook de eenfachen Lüüd sünd hier al in’n 15./16.&nbsp;Jhd. anfungen middeldüütsche Mundaarden to snacken.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Mittelniederdeutsche Sprache.'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;f. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Schrievsprakenwessel === In’n 16. un 17. Jahrhunnerd gung dat Prestige vun dat Middelsassisch daal, so dat de Spraak vun de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] un fröneenedderlandsche Schrievspraak verdrängt worrn is. Mit’n eersten [[Natschonalstaat|Natschonaalstaten]], de in de Tied starker warrt, de verscheden Interessen vun de [[Hansestadt|Hansestäden]] un de Kunkurrenz uut süüddüütschen Städen is de [[Hanse]] bilütten daalgaan un so ook de wichtigste Dreger för de middelsassische Schrievspraak.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;119–125.</ref> Annerster as in dat süüdliche Rebeed üm Halle, Wittenberg un ümto, wo Hoogdüütsch al in’n 14.&nbsp;Jhd. Schrievspraak weer, bleev dat Sassische annerwegens as plattdüütsche Dialekten bestaan.<ref name=":16">[[Timothy Sodmann]]: ''Der Untergang des Mittelniederdeutschen als Schriftsprache,'' S.&nbsp;117. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> In’n Nedderlannen verdräng de hollandsche Schrievspraak dat Iessellandsche un dat Oostfreesche in Grönneng, as sik de Kuntreien daar meer na [[Holland]] to uutrichten.<!-- Born fehlt --> De Schrievsprakenwessel begunn bi den Eddellüden un gung denn in de Kanzleen vun de Städen wieder.<ref name=":9">[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1800.</ref> Se begünnen na buten hen mit süüddüütschen Städen, den Institutschonen vun dat [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon|Hillige Röömsche Riek]] un den [[Först|Försten]] Hoogdüütsch to schrieven, bleven man eerst noch bi för egen Saken Middelsassisch to schrieven. De Schrievsprakenwessel begünn in [[Brannenborg]] un [[Berlin]], so as ook in [[Danzig]] un [[Goslär]]. Al üm 1570, in Branneborg noch eer, weer de Wessel hier afslaten. [[Mekelnborg]], [[Pommern]] un [[Oostfalen]] begünnen üm 1570 Hoogdüütsch na buten hen to bruken un geven üm 1620/1650 Middelsassisch ook för egen Saken op. [[Hamborg]], [[Sleswig-Holsteen]] un [[Westfalen]] begünnen üm 1580/1590 Hoogdüütsch to bruken un geven de middelsassische Schrievspraak eerst üm 1650 ganz op. Wieder op de Afsied schrievt [[Oostfreesland]] oder dat norweegsche [[Bargen (Noorwegen)|Bergen]] ook noch kort vöör 1700 Middelsassisch. Daarna is de Schrievsprakenwessel to Enn brocht.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;146–150.</ref> In’n Nedderlannen het dat [[Iesselandsch|Iesselandsche]], dat al vele middelnedderlandsche Kennteken harr, lütt bi lütt meer hollandsche un fläämsche Schrievwiesen övernamen un is opletst ganz vun de fröneenedderlandsche Spraak verdrängt worrn. Een beten later folgen de Gillen, Ämter un toletzt de Kark un de Privaatlüüd.<ref>Peters S. 26</ref><!-- Uutboen, better verklaren --> In [[Oostfreesland]], [[Lingen]] oder [[Tiäkenbuorger Land|Tiäkenbuorg]] weer de Vöörgang noch kumplexer. Hier bruken se beid Hoogdüütsch un Nedderlandsch, ook wegen de velen [[Reformeerte Kark|reformeerten]] Karken, as Schrievspraken, eer dat vun 1815 an [[Preußen (Staat)|Preußen]] un de [[Evangeelsch-luthersche Karken|luthersche]] Meerheid Hoogdüütsch ook hier allerwegens döörsetten kunnen.<ref name="Polenz240">[[Peter von Polenz]]: ''Deutsche Sprachgeschichte vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart.'' Band&nbsp;II: ''17.&nbsp;und 18.''&nbsp;''Jahrhundert.'' Walter de Gruyter: Berlin 2013, ISBN 978-3-11-031454-0, S.&nbsp;240.</ref> === Fröhneenedderdüütsch === De Spraak- un Literatuurwetenschop deelt de Tied na den Schrievsprakenwessel deelwies in de fröhe neenedderdüütsche Tied (1600–1800/1850) un nedderdüütsche Tied an för sik (vun 1800/1850 an) in. Na den Schrievsprakenwessel gellt nu ene mediale Diglossie, weer bi de betern Lüüd weer nu dat [[Hoochdüütsch]]e un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsche]] de feinere Spraak, tominnst bi Geschäftssaken, tohuus weer ook daar Plattdüütsch noch begäng.<ref>[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1799.</ref> De middelsassische Uutglieksspraak, de sik ruutbillt harr, füll nu aver sünner de Klammer, de de Hansespraak billt harr, in enkelte Dialekten uutenanner.<ref name=":2">[[Heinz Kloss]]: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800.'' 2.,&nbsp;gröttere Oplaag, Pädagogischer Verlag Schwann, [[Düsseldörp]] 1978, ISBN 3-590-15637-6, S.&nbsp;68.</ref> Dat Hoogdüütsche weer in de Teid ene Männerspraak, Fruenlüüd tohuus snnacken meist alleen Platt.<ref>Bichel 1985, 1886</ref> Bloot in ganz enkelte Ecken bleev dat Plattdüütsche noch in de Schrift bestaan. De Stadt Lübeck het ehr ''Oberstadtbook'' noch bet 1809 op Plattdüütsch schreven.<ref name=":2" /> Besünners in barocken Theaterstücken kümmt Plattdüütsch in den Twüschenspelen vöör un warrt bi Rullen bruukt, de Buren un lütte Lüüd vun’n Land wiest. In’n 17. un 18.&nbsp;Jhd. warrt Plattdüütsch besünners in Gelegenheidsdichtungen schreven, so as [[Epithalamium|Hoogtiedsgedichten]] oder as [[Satire]] in Schimpschriften. Daar bi is dat Plattdüütsche jümmers Dialekt, de in’n Gegensatz to de hoogüütsche Schrievspraak steit. De Schrievnorm uut middelsassische Tied nimmt man noch lange Inflood op de fröhe neenedderdüütsche Schrieveree.<ref name=":9" /> Ook eerste Stimmen weren opkamen, de in’n Sinn vun de [[Opklärung]] Plattdüütsch as Hemmnis för de Bildung vun de eenfachen Lüüd anseen deen. === Modern Plattdüütsch === [[Bild:Klaus Groth (Allers, Kunsthalle Kiel).jpg|duum|[[Klaus Groth]] gellt för en vun den wichtigen Begrünners vun de nee’e plattdüütsche Literatuur in’n 19.&nbsp;Jhd. (Portree vun [[Christian Wilhelm Allers]])]] Dat Neenedderdüütsche an un för sik begünnt eerst an’t Enn vun dat 18.&nbsp;Jhd., as de eersten Schrievers wedder anfüngen, [[Plattdüütsch Literatur|Literatuur in de Spraak]] optoschrieven, de middewiel den Naam Plattdüütsch annamen harr. To de eersten höör [[Jan Hinrich Voß]]. Plattdüütsch in Schrift bröcht hebbt denn besünners [[Fritz Reuter]] un [[Klaus Groth]] in de Jaren 1850. Toglieks is aver ook dat Hoogdüütsche in düsse Tied vun de böverste Schicht in den Städen nich bloot as Schriftspraak begäng wesen, man ook as Ümgangsspraak keem dat bi düsse Lüüd nu ganz in Bruuk.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30.</ref> Düsse Spraakverlust bi gooduutbillten börgerlichen Städers dat Plattdüütsche as idyllsch un oorsprünglich bekieken maakt. Mit düsse Sicht kemen ook [[Rassismus|rassistsche]] un [[Antisemitismus|antisemitsche]] Ansichten op, de Plattdüütsch nich alleen as Spraak man ook de Plattdüütschen as ene reine un oorsprüngliche Spraak- un Volksgemeenschop anseen deen, un sik as [[plattdüütsche Bewegung]] organiseert hebbt. Vertreders vun düsse [[Völkisch|völkische]] Bewegung hebbt so dinner dat Plattdüütsche, man eer Rassismus un Antisemtismus in Noorddüütschland vöörran bröcht un den Weg för den Natschonaalsotschalismus in dat 20.&nbsp;Jhd. free maakt. Dat Plattdüütsche het vun dat 16. bet 20.&nbsp;Jhd. bloots as Spraak för neeg bi un Spraak vun de eenfachen Lüüd deent. In School un Kark wöör jümmer meer Hoogdüütsch oder Nedderlandsch de Spraak. Vun de Midd vun dat 20.&nbsp;Jhd. an is dat Hoogdüütsche denn ook bi de eenfachen Lüüd op’n Land meer un meer indrungen. Hoogdüütsch harr dat gröttere Prestige. Dat leeg ünner annern daar an, dat de Lüüd mobiler worrn sünd un för’n Beroop un in’n Alldag meer rümkemen. Vöördem weer dat Dörp de wichtigste Levensmiddelpunkt un veel Lüüd harrn kuum Kuntakt na buten dat egene Dörp oder tominnst keen Kuntakt mit Lüüd vun wieder weg. As de moderne Mobilität mit Autos un Massenmedien in de Standardspraak opkemen un mit de velen Dörpslüüd, de na de Städen trocken sünd, het sik de Verkeersruum för de Lüüd vergröttert un de Naspraak Plattdüütsch het nich mehr noog Kommunikatschoonsreckwiet för düssen groten Kommunikatschoonsruum had.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;31&nbsp;ff.</ref> För de Landlüüd begünn de Spreeksprakenwessel in Brannenborg, un Delen vun Westfalen un Ostfalen üm 1920.<ref>Peter S.30.</ref> In welk Delen vun dat Spraakrebeed is dat Plattdüütsche in de Nutied nu bloot noch Spraak vun enkelte ole Lüüd un in welk folkloristsche Nischen so as Literatur un Theater, annerwegens is Platt tomindst de normale private Ümgangsspraak bi de wat öllern Lüüd. In wieden Delen vun dat Spraakgebeed kenntekent en Spraakverfall dat Plattdüütsche, indem sik Plattdüütsch meer un mer an de dat Hoogdüütsche oder Nedderlandsche angliekt un egen Kenntteken verlüstig gaat. Hinzu kommt der Dialektverlust: Regionen so Westfalen, Oostfalen un Brannenborg sünd vundaag meist kumplett dialektfree, hier is dat Plattdüütsche boold uutstorven. Man ook annerwegens striedt de Spraakverlust vööran. Plattdüütsch het minner un minner Situatschonen, in den dat spraken warrt un Kinners leert de Spraak meist nich meer tohuus. Mit de Spraakpleeg geit de Kumpetenz in den Basisdialekten verlüstig un mit Medien, Literatuur un Theater breedt sik deelwies en plattdütschen Kultuurdialekt uut. Düsse Spraakpleeg het mit de Opnaam in de Europääsche Charta för Minnerheiden un Regionaalspraken 1999 enen rechtlichen Ramen kregen.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30–32.</ref> Vundaag leevt Plattdüütsch as Kultuurspraak wieder, ook in Regionen wo de spraken Dialekt meit uutstorven is. == Spraakrebeed == === Karnrebeed === [[Bild:Low Saxon dialects.png|duum|Dat plattdüütsche Karnrebeed in Noorddüütschland un Oostnedderland (sünner Pommersch un Preußsch)]] Dat plattdüütsche Karnrebeed liggt in’n Noorden vun [[Middeleuropa]], in dat nöördliche Drüddel vun [[Düütschland]] un in de [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderlannen]]. Dat Rebeed ümfaat de düütschen Bundslänner [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] un de Noorddeel vun [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]], [[Sassen-Anholt]] so as ook lütte Delen vun [[Hessen|Noordhessen]] un [[Döringen]].<ref name=":45">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;171&nbsp;ff.</ref> In’n Nedderlannen sünd Provinzen [[Drenthe|Drente]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Oaveriessel|Overiessel]] so as ook de grote Deel vun [[Gelderlaand|Gelderland]] plattdüütsch.<ref>{{Internetquelle |url=https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects#:~:text=Nedersaksisch%20wird%20in%20seinen%20verschiedenen,Drenthe,%20Overijssel%20und%20Gelderland%20gesprochen. |titel=Dialekte in den Niederlanden und Flandern |werk=NEON - Nederlands online |hrsg=FU Berlin |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211000201/https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> De Grenz to dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] löppt twüschen [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un Freesland vun dat [[Laauwersmeer]] na Süüd to un knappt dat neddersassische [[Köllemerland]] un de [[Stellingwarven]] vun de Provinz Freesland af.<!-- Born fehlt --> De Spraakgrenz to dat Nedderfranksch folgt nu, dat ole Eiland [[Urk]] uutbenamen, de ole Waterkant vun dat [[Iesselmeer]], bet na [[Bunschoten]] in de [[Provinz Utrecht]] un löppt denn döör de Provinz [[Gelderlaand|Gelderland]] mit de Landschoppen [[Veluwe]] un [[Achterhook]] op plattdüütsch Rebeed na de düütsche Grenz to, wo se twüschen [[Emmerek|Emmerik]] un [[Bokelt]] över de Staatsgrenz röverlöppt.<!-- Born fehlt --> Nu folgt se de [[Westfalen|westfäälsche]] [[Eenheidsplural|Eenheidspluraallinie]] bet na’t [[Siegerland]].<ref>{{Internetquelle |autor=Lisa Felden |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/westfaelisch |titel=Westfälisch |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2023-09-20 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> Hier folgt de Grenz nu de [[Benrather Linie]] bet [[Hessen]],<ref>{{Internetquelle |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/benrather-linie |titel=Benrather Linie |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2021-03-08 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> wo [[Waldeck (Land)|Waldegge]] un de nöördliche [[Landkreis Kassel]] noch plattdüütsch sünd.<ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Hessen |titel=Weten: Plattdeutsch in Hessen |werk=plattmakers.de |hrsg= |datum=2021-11-27 |abruf=2025-06-15}}</ref> Denn knappt se bi [[Hedemünnen]] de süüdlichste Eck vun [[Neddersassen]] af.<ref name="rede" /> Se folgt de Grenz vun [[Döringen]] langs, bloots mit dat [[Eiksfeld|Neddereiksfeld]] op plattdüütsch Rebeed.<ref>[[Ulrich Scheuermann]]: ''Aspekte einer Sprachgeschichte des Ostfälischen''. In: ''Sprachgescichte'', Bd.&nbsp;3, De Gruyter Mouton, Berlin/Boston 2003, S.&nbsp;2668.</ref> De Spraakgrenz löppt wieder döör [[Sassen-Anholt]] an de Münn vun de [[Saale]] in de [[Elv]] langs na [[Brannenborg]] rin, maakt enen groten Bagen na Noorden üm [[Berlin]] rüm un geit denn en Stück noorden vun [[Frankfort an de Oder]] an de [[Polen|poolsche]] Grenz ran.<ref name="rede">[https://www.regionalsprache.de/SprachGis/RasterMap/WA/267 REDE: WA 267 „machen“], Kaarten ID&nbsp;417, opropen den 30.&nbsp;September 2023.</ref> Vunwegen dat’t [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborger Platt]] bloots noch swack vertreden is, givt dat hier vundaag kene klare Spraakgrenz meer.<ref name=":48">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 233.</ref> Achter de Grenz na Polen to givt dat, sieddem de Düütschen na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd, kuum meer Plattdüütsche. De Spraakgrenz folgt nu de Staatsgrenz bet an de [[Oostsee]]. Vöör 1945 weren Hinnerpommern un Preußen, bet op dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsch]] [[Hoogpreußsch]],<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten.'' In: ''Ostpreußen. Land und Leute in Wort und Bild.'' Königsbarg: Gräfe und Unzer, S.&nbsp;78–81.</ref> plattdüütsch.<ref name=":45" /> De Noordgrenz is ook kene klare. In öllere Tieden weer [[Sleswig (Landschop)|Sleswig]] [[Däänsche Spraak|däänsch]] ([[Synnejysk]] un Rieksdännsch) un in’n Westen [[noordfreesch]]. Doch mit dat Middelsassische het sik dat Düütsche uutbreedt. Hüüd is grov de Staatsgrenz ook Spraakgrenz.<ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart'', S.&nbsp;36.</ref> Binnen dat plattdüütsche Rebeed liggt in’n Noordoosten dat [[Saterfreesch]] as Spraakeiland un in’n Süden dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[oberharzisch]] Spraakeiland.<ref>Erich Borchers: ''Sprach- und Gründungsgeschichte der erzgebirgischen Kolonie im Oberharz''. Elwert, Marburg 1927, S. 34.</ref><!-- Born fehlt för saterfreesch --> === Uutwannerers un Spraakeilannen === [[Bild:Low German dialects around the world.jpg|duum|Plattdüütsch weltwied mit Stammgebeed in Europa un Spraakeilannen weltwied]] Mit Uutwannerers is Plattdüütsch ook in annere Delen vun de Welt kamen un het sik daar in [[Spraakeiland|Spraakeilannen]] över meer oder minner lange Tied hollen. Vöör allen de [[Mennisten]], de ethnischen [[Mennoniten]], de uut dat [[Wießel|Wiesseldelta]] stammt un dat [[Nedderpreußisch|nedderpreußsche]] [[Plautdietsch]] snacken doot, leevt in [[Argentinien]], [[Brasilien]] (to’n Bispeel in [[Fernheim]] un [[Curitiba]]), [[Kanada]], [[Mexiko]], [[Paraguay]] un de [[USA]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |titel=Les mennonites |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240612224502/https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |archiv-datum=2024-06-12 |abruf=2025-01-31 |sprache=fr}}</ref> Dat givt aver ook Rebeden, in de kene Mennisten leevt un in de sik Plattdüütsch deelwies hollen het, so as dat US-amerikaansche [[Wisconsin Pommeranian]] oder in Brasilien [[Pomerano]] un [[Vestfaliano]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=pommerscher-greif.de |hrsg=Pommerscher Greif e.V. |datum=2012-02-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250422094307/https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |archiv-datum=2025-04-22 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Plattdeutsch in Brasilien |werk=[[plattmakers.de]] |datum=2021-11-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220123065222/https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |archiv-datum=2022-01-23 |abruf=2025-01-31 |sprache=de}}</ref> Ook de „Kaschuubschen“ –&nbsp;wat de [[Ökelnaam]] weer – mang den [[Bessarabiendüütsche]]n, de vun 1814 af an uut [[Pommern]], [[Mekelnborg]] un dat [[Hartogdom Warschau]] inwannert sünd, hebbt eer [[Oostpommersch Platt|oostpommersch]] Plattdüütsch bibehollen. De Süüddüütschen weren man in de Övertall; söven vun de 24 düütschen Moderkolonien weren avers Plattdüütsch.<ref>Albert Eckert: ''Die Mundarten der deutschen Mutterkolonien Bessarabiens und ihre Stammheimat''. (= ''Deutsche Dialektgeographie. 40''). Elwert: [[Marborg]] 1941.</ref> 1940 sünd de Bessarabiendüütschen verdreven worrn, kemen eerst in dat besett Polen un denn 1945 na Düütschland, wo de bessarabienplattdüütsche Spraakgemeenschop uuteenfullen is.<!-- Born fehlt --> 1858 sünd Lüüd uut de Ümgegend vun [[Ankum]] un [[Steiwelt]] na de [[Slowakei]] trocken, hebbt daar twee Adelsgöder köfft un sik mit meer as 400 Lüüd in de Dörper [[Tscherman]] un [[Groß Rippen]] daallaten. Eer plattdüütsche Spraak hebbt se bibehollen, bet dat se na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd.<ref>Theodor Deters: ''Tscherman in der Slowakei. Eine Siedlung des 19. Jahrhunderts von Auswanderern aus dem Altkreis Bersenbrück und dem südlichen Oldenburger Land.'' [[Quokenbrügge|Quakenbrügge]] 1982.</ref> Aver ook binnen Düütschland het dat en lütt plattdüütsch Spraakeiland geven. De [[Gerresheimer Glashött|Glashött in Gerresheim]] het vun 1864 af an siene Glasblasers vöör allen in de plattdüütschen Rebeden oosten de [[Elv]] anworven. Un so keem dat, dat sik in de Arbeiderkolonien op de Hött in [[Gerresheim]] en plattdüütschen Dialekt döörsett het, dat [[Hötter Platt]], dat vundaag aver meist uutstorven is.<ref>{{Internetquelle |autor=Charlotte Rein |url=https://dat-portal.lvr.de/themen/dialekte/dialektinseln/hoetter-platt |titel=Hötter Platt |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2020-04-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240404074746/https://rheinische-landeskunde.lvr.de/de/sprache/sprache_themen/tonaufnahmen/hoetter_platt.html |archiv-datum=2024-04-04 |abruf=2024-12-26 |sprache=de}}</ref> == Status == === Allgemeen === [[Bild:Aurich_schild.jpg|alternativtext=Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch–Plattdüütsch in dat oostfreesche Auerk|duum|Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch&nbsp;–&nbsp;Plattdüütsch in’t oostfreesche [[Auerk]]]]As Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwied warrt nu in all Delen vun Düütschland vun Sprekers vun dat Freesche jüst so as vun Sprekers vun dat Plattdüütsche dat Hoogdüütsche bruukt, in de Nedderlannen jüstso dat Nedderlandsche. Plattdüütsch is bloots ene Spraak för neegbi. Aver ook as Spraak för neegbi hebbt vele Lüüd de Spraak opgeven, so dat in groten vele Delen vun dat Spraakrebeed de Lüüd, de Plattdüütsch snackt, in de Minnertall sünd. Ook för de Spraakeilannen in annere Länner gellt dat to’n Deel, daar hebbt dat Hoogdüütsch, dat anner Uutwannerten mitbröchten oder de Landsspraken (meerstendeels [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]]) düsse Opgaven. Hoogdüütsch heerscht allerwegens vöör. Schreven Plattdüütsch find sik –&nbsp;ole Huusinschriften un Stratennaams uutbenamen&nbsp;– meist nich in dat apentliche Leven.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;209.</ref> Sied de 2000-er Jaren givt dat in Düütschland meer un meer [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|tweesprakige Oordschiller]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;211.</ref> In den letsten Jaren sünd ook de Nedderlannen mit en paar tweesprakig Oordschiller anfungen.<!-- Born Schiller nds nl? --> De Reklaam un de Tourismusbranch bruukt Platt af un an en oold, kommodig oder regionaal Gefööl to wiesen.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;215.</ref> === Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken === [[Bild:ECRM Low Saxon in Germany.svg|duum|Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch]] In Düütschland un de Nedderlannen is de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] de Ramen na dat Völkerrecht för de [[plattdüütsche Spraakpolitik]]. De beiden Staten hebbt de Charta 1992 ünnertekent un 1996 ratifizeert, so dat Plattdüütsch sied 1999 in [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Mekelnborg-Vörpommern|Mekelnborg-Vöörpommern]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] na Deel&nbsp;III, in [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]] un [[Sassen-Anholt]] un sied 1998 in’n Nedderlannen na Deel&nbsp;II vun de Sprakencharta schuult is.<ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |titel=Grundlagen der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250606010923/https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |archiv-datum=202506-06 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref name=":46">[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;155.</ref> Mit Deel&nbsp;III verplicht sik de Verdragsstaat tomindsten 35 Maatregels uut den Katalog in de Charta för de Stütt vun de Spraak ümtosetten. Deel&nbsp;II verplicht ook de Spraak aktiv to schulen, avers de Verdragsstaat verplicht sik nich to konkreten Maatregels.<ref name=":44" /> De düütschen Länner geevt dat [[Bundsbinnenministerium]] alle dree Jaren Bericht woans se Plattdüütsch föddern doot. Dat Ministerium verfaat op düsse Grundlaag den Statenbericht för den [[Europaraad]]. De [[Bunnsraat för Nedderdüütsch]] (BfN) vertriddt de plattdüütsche Spraakgemeenschop in Düütschland un begoodacht un kommenteert den Statenbericht. Op Grundlaag vun den Statenbericht, den BfN sien Kommentaar un Besöken in den düütschen Länner verfaat en [[Expertenkommitee (Spraakcharta)|Expertenkommitee]] den [[Expertenbericht (Spraakcharta)|Expertenbericht]], de begoodacht, of Plichten un Maatregels ümsett warrt. Na de Expertenbericht raadt dat [[Ministerkommitee (Europaraad)|Ministerkommitee]] vun de Europaraad de düütsche Regeren an, wat verbetert warrn kann.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |titel=Umsetzung der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250516145431/https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |archiv-datum=2025-05-16 |abruf=2022-12-20 |sprache=de}}</ref> In de Nedderlannen schrivt dat [[Ministerium van Binnenlandsche Saken un Königrieksraltschonen|Binnenministerium]] den Statenbericht un stütt sik för’t Neddersassisch op de ''[[Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied|Streektaal-Organsisatie in het nedersaksisch Taalgebied]]'' (SONT).<ref name=":46" /> De Zentraalregeren versöcht eer Plichten an de [[Provinz (Nedderlannen)|Provinzen]], de avers vergleken mit den düütschen Länner minner Kompetenzen hebbt, to övergeven un övernimmt wenig egen Initschativ för dat Neddersassisch. Andrääg dat Neddersassisch ook na Deel&nbsp;III vun de Charta to schulen, wiest de nedderlandsche Regeren af.<ref>[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;161&nbsp;ff.</ref> 2018 hebbt de oostnedderlandschen Provinzen dat [[Convenant Neddersassisch]] ünnertekent un vereenbaart mit de Gesetten un Regels, de al bestaat, dat Neddersassische starker to föddern, statts de Spraak ünner Deel&nbsp;III vun de Charta to stellen un de Spraakpleeg ünner den Provinzen beter to koordineren.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/10/10/convenant-nedersaksisch |titel=Convenant Nedersaksisch |werk=Rijksoverheid.nl |hrsg=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |datum=2018-10-10 |abruf=2024-12-26}}</ref> === Amtsspraak === In Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern un Sleswig-Holsteen, hier sogaar na dat Landsverwaltungsgesett, köönt Oorkunnen un Beweismiddel op Plattdüütsch vöörleggt warrn. Andrääg dörvt –&nbsp;mündlich un schriftlich&nbsp;– op Platt stellt warrn. In de Praxis weet Plattdüütschsprekers un Midarbeiders in Behöörden un op Ämter man nix vun düssen Rechten af, so dat Platt in so’n Kontext meist gaarnich bruukt warrt.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;10. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> De Gemeen [[Riessen-Hoolt’n]] verkünn 2008, dat se offitschell tweesprakig is un Börgers in dat Gemeenbüro Nedderlandsch un Neddersassisch bruken köönt. In de Praxis sitt avers meist kene Plattspekers in dat Gemeenbüro un Andrääg, de op Platt schreven sünd, warrt nich bearbeidt.<ref>{{Internetquelle |url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=bn4p6LpNGFRTXN8w&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.tubantia.nl%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Frijssen-holten%252Fgemeente-rijssen-holten-tweetalig-gea-kan-in-het-riessens-nergens-terecht%7Ea12822d6%252F |titel=Gemeente Rijssen-Holten tweetalig? Gea kan in het Riessens nergens terecht |werk=Tubantia |datum=2016-12-16 |abruf=2025-06-18 |sprache=nl}}</ref> Een wichtigen Fall to’n Status vun dat Plattdüütsche bi Amtssaken weer de „[[Läägeünnerloage|Läägeünnerloage“]], för de de Firma Twistringer RBM Dränfilter in’t Jaar 2000 en [[Patent]] anmellt harr. De Patentschrift weer op Plattdüütsch schreven un dat [[Patentamt]] harr eer daarvun torüggwiest. De [[Bundsgerichtshoff|Bundsgerichtshov]] harr toletzt seggt, dat dat rechtens is, en Patent op Plattdüütsch intogeven, aver gellen deit dat bloot, wenn de Patentschrift ook hoogdüütsch översett bigeven oder nalvert warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, ''Läägeünnerloage'', Besluut vun’n 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 |werk=lexetius.com |abruf=2024-12-25 |sprache=de}}</ref> Na düsse Ansicht meent „düütsch“ alleen de hoogdüütsche Standardspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, Beschluss vom 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 [12]b |abruf=2025-06-27}}</ref> Anner Juristen un Gerichten leggt „düütsch“ so uut, dat Hoog- un Plattdüütsch meent sünd un Platt so as Amtsspraak gellen schall.<ref>German Foerster, Gerd-Harald Friedersen: ''Landesverwaltungsgesetz Schleswig-Holstein'': ''Kommentar'', Nr.&nbsp;1 Abs.&nbsp;4 to §&nbsp;82 a Landesverwaltungsgesetz</ref> Se stütten sik op en öller Ordeel vun 1927 na dat „düütsch“ as Gerichtsspraak platt- un hoogdüütsch meent.<ref>[[Overlandsgericht Ollnborg|OLG Ollnborg]] vun de 10.&nbsp;Oktober 1927 – K 48, HRR 1928,392</ref> Sleswig-Holsteen het düsse Sicht in de verleden Tied deelt.<ref>{{Internetquelle |url=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 |titel=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 Drucksache 16/1400 |werk=Sleswig-Holsteensch Landdag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719082318/http://www.schleswig-holstein.de/cae/servlet/contentblob/633574/publicationFile/SprachenchartaberichtDownload.pdf |archiv-datum=2011-10-07 |abruf=2025-18-06 |sprache=en}}</ref> Dat weer man eer Behölperee.<ref>https://www.landtag.ltsh.de/infothek/wahl18/umdrucke/5600/umdruck-18-5652.pdf</ref> Mit de Norm §&nbsp;[https://web.archive.org/web/20250508024229/https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?xid=148815%2C381 82 b] [[LVwG SH]] is sied 2016 Plattdüütsch explizit as Spraak nöömt in de –&nbsp;anners as [https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?t=175023947014307096&sessionID=3107090891904654716&source=link&highlighting=off&templateID=document&chosenIndex=Dummy_nv_68&xid=148815,91#jurabs_2 §&nbsp;82 a], de „düütsch“ as Amtsspraak fastleggt&nbsp;– Dokumenten vöörleegt warrn köönt. Plattdüütsch het liekers in’n Alldag as Amtsspraak in Sleswig-Holsteen meist kenen Belang.<!-- Born fehlt --> === Plattdüütsch in Kinnergaarn, School un Universität === Kinnergaarns in Noorddüütschland versöcht hier un daar Plattdüütsch an de Kinners wieder to geven. Dat langt an vun en paar plattdüütschen Ledern bet to’n dagdääglichen Plattsnacken mit de Kinners. Plattdüütsch in’n Kinnergaarn stütt sik op private Initschativen. Stütt oder Vöörgaven vun de düütschen Länner givt dat meist nich.<ref name=":13">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;182&nbsp;ff.</ref><!-- Platt in nedderlandsch Kinnergaarns? --> Lange Tied geev dat keen [[Plattdüütsch (Schoolfack)|Plattdüütschünnerricht]]. 2010 is Hamborg mit Plattdüütsch in de [[Grundschool]] anfungen, 2014 sünd Sleswig-Holsteen un Bremen, 2016 Mekelnborg-Vöörpommern folgt. 2017 is Plattdüütsch en Schoolfack för dat [[Abituur]] worrn, dat betto man alleen in Mekelnborg-Vöörpommern anbaden warrt.<ref name=":13" /> In Neddersassen is Plattdüütsch keen Schoolfack, man en Deel vun anner Fäcker. In Noordrhien-Westfalen, Brannenborg un Sassen-Anholt is dat bloot en Arbeidsgemeenschop (AG) na de School. In kenen düütschen Bundsland givt dat allerwegens regulären Plattdüütschünnerricht.<ref name=":13" /> Ook in’n Nedderlannen givt dat Plaans Neddersassisch op de [[Basisschool]] to ünnerrichten.<ref>Kerndoelen Nedersakisch: ''Nedersaksisch in het basisonderwijs'' 2019 ([https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf online], [https://web.archive.org/web/20240612105457/https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf Archiv])</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |titel=Nedersaksisch in het onderwijs |werk=Nedersaksisch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240424062351/https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |archiv-datum=2024-04-24 |abruf=2024-12-01}}</ref> Veel noordüütsche Universitäten befaat sik mit [[nedderdüütsche Philologie]] un beedt enen [[Studiengang Nedderdüütsch]] an, to’n Bispeel [[Europa-Universität Flensborg|Flensborg]], [[Universität Hamborg|Hamborg]], [[Universität Griepswoold|Griepswoold]], [[Christian-Albrechts-Universität zu Kiel|Kiel]], [[Universität Mönster|Mönster]], [[Carl von Ossietzky Universität Oldenburg|Ollnborg]] un [[Universitär Rostock|Rostock]]. Semianren to Plattdüütsch givt dat ook in [[Universität Bremen|Bremen]], [[Europa-Universität Viadrina|Frankfort an’e Oder,]] [[Georg-August-Universität Chöttingen|Chöttingen]], [[Leuphana Universität Lüneburg|Lümborg]], [[Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg|Meideborg]], [[Universität Ossenbrügge|Ossenbrügge]], [[Universität Paderborn|Paderbuorn]] un [[Universität Potsdam|Potsdam]].<ref name=":13" /> In dat nedderlandsch [[Rieksuniversität Grönneng|Grönneng]] geev mit dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] bet 2010 en regulären Leerstool för Neddersassisch.<ref>{{Internetquelle |url=https://geheugenvandrenthe.nl/encyclopedie-drenthe/nedersaksisch-instituut |titel=Nedersaksisch Instituut |abruf=2025-06-17}}</ref> Sied 2018 givt dat wedder irregulären Leerstool för Neddersassisch. De schreven un spraken Spraak in den Seminaren is Hoogdüütsch oder in Grönneng Nedderlandsch.<!-- spraak op RUG? --> As ene rare Uutnaam sünd avers en paar [[Bachelor]]-Arbeiden op Platt schreven worrn, de man meist Betog to’n Plattdüütschen hebbt.<ref name=":13" /> === Bi de Plattdüütschen === [[Bild:Low_Saxon_Dialect_or_Language.svg|duum|De Meerheid (59,2&nbsp;%) in dat plattdüütsche Spraakgebeed seet Plattdüütsch as enen Dialekt an. Alleen 39&nbsp;% seet dat as ene Spraak.]] De Status ünner de Lüüd, de de Spraak snacken doot, is ook verscheden. De Süden vun dat Spraakrebeed, mit West- un Oostfalen un de Brannenborgsche Mark, daar is de Willen, de Spraak to bewaren minn stark as in’n Noorden, woneem de [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen Dialekten]] spraken warrt. In Delen vun Brannenborg is de Spraak meist ganz dood. Dor is keen Willen meer vörhannen, de Spraak to bewaren, dat givt keen Spraakvereens för Plattdüütsch un keen Speeldelen. Ganz anners süüt dat to’n Bispeel in [[Oostfreesland]] uut. Dar is de Spraak noch op dat beste as Alldagsspraak bewaart. Ook in Delen vun Sleswig-Holsteen un dat Dreeeck twüschen Elv un Weser sünd daar noch Plattsnackers, de sik ook aktiv för dat Plegen vun de Spraak insetten doot. Na de Ümfraag {{Lang|de|''Status und Gebrauch des Niederdeutschen''}} seet in Noordüütschland 59,2&nbsp;% Plattdüütsch as enen Dialekt an, 39&nbsp;% bekiekt Plattdüütsch as ene Spraak. De Ansichten ünnerscheedt sik man na Regioon: Mit 52&nbsp;% in [[Hamborg]] un 50,7&nbsp;% in [[Sleswig-Holsteen]] seet hier de Meerheid Plattdüütsch as ene Spraak an. In [[Sassen-Anholt]] (80,7&nbsp;%) un [[Brannenborg]] (80,5&nbsp;%) is de Andeel Lüüd, de Plattdüütsch as enen Dialekt beteken besünners hoog. Groten Inflood op de Ansicht of Plattdüütsch en Dialekt oder ene Spraak is, het de Plattdüütschkompetenz: Lüüd, de sülvenst Plattdüütsch snackt, seet Platt eer as Spraak. Lüüd, de keen Platt snacken köönt, bekiekt dat as enen Dialekt. Ook Lüüd, de sik stärker mit de egen Regioon verbunnen föölt, seet Platt eer för ene Spraak as enen Dialekt an.<!-- Ansichten to de Spraak in NL? --> == Sprekertall == === Översicht un Historie === Sprekertallen laat sik blot swaar angeven. In’n Zensus is faken de Moderspraak nich affraagt worrn un wenn se affraagt worrn is, denn hebbt de Behöörden keen Ünnerscheed maakt twüschen Plattdüütsch un Hoogdüütsch oder Plattdüütsch un Nedderlandsch. För de öllere Tied lett sik aver daar von uutgaan, dat so teemlich all Minschen in Plattdüütschland ook Plattdüütsch snackt hebbt. Ganz grov lett sik de Tall also för 1800 mit 7&nbsp;Millionen angeven un 1900 mag dat woll so knapp 20&nbsp;Millionen Minschen geven hebben, de Plattdüütsch snackt hebbt. (Düt Rebeed het vundaag en Inwanertall von meist 30&nbsp;Millionen Minschen.) Na 1900 un besünners na 1945 füng de Tall aver teemlich an to dalen. Alltohoop givt dat also dat vundaag so üm un bi 5&nbsp;Millionen Minschen, de Plattdüütsch snacken doot. === Düütschland === [[Bild:Low Saxon Competence by district 2016.svg|duum|Aktive Spraakkompetenz na Landkreisen (2016):<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;203.</ref><br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#217821|TEXT=Höögste aktive Kompetenz}}<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#afe9af|TEXT=Leegste aktive Kompetenz}}]] De repräsentative Ümfraag ''[[Wer spricht Platt?]]'', an de 200 Lüüd deelnemen, versöch 1984 dat eerste Maal de Spraakkompetenz in de Bundsrepublik Düütschland (sünner Oostdüütschland un Nedderland) to ünnersöken. Dat Resultaat weer, dat 20 % vun de Lüüd „bannig good“ Platt snackt, 15 % „good“ un 21 % „een beten“ Platt snackt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''[[Wer spricht Platt?]]'' [[Verlag Schuster|Schuster]], Leer 1987, S.&nbsp;95.</ref> Na een nee’er Ümfraag 2007, nu in ganz Düütschland, köönt 6 % Platt „bannig good“, 8,3 % „good“ un 23,4 % „een beten“ Platt snacken. Tohooprekent sünd an de an de 3&nbsp;Millionen Lüüd in Düütschland, de „bannig good“ oder „good“ Platt snackt. De nee’este Ümfraag vun 2016 (''[[Status un Gebrauch des Niederdeutschen 2016|Status un Gebrauch des Niederdeutschen]]'') fraag 1632 Lüüd in Plattdüütschland (sünner Süüdwestfalen).<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;7 ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> un keem to’n Resultaat, dat 6,2&nbsp;% „bannig good“, 9,5&nbsp;% „good“ un 16,7&nbsp;% „een beten“ Platt snacken köönt. 25,4&nbsp;% snackt en paar Wöör un 42,2&nbsp;% köönt gaar keen Platt.<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;13&nbsp;ff. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> De passive Spraakkompetenz, also de Tall Lüüd, de Platt verstaan köönt, liggt bi 76,9&nbsp;%.<ref name=":17" /> De Spraakkompetenz ünner de jüngen Lüüd het man stark afnamen: An de 10&nbsp;% (1,4&nbsp;% „sehr gut“, 3,1&nbsp;% good, 5,3&nbsp;% „mäßig“) vun de Lüüd twüschen 16 bet 29 Jaren kunnen 2016 Platt snacken, bi den Olen (över 60) sünd dat mit 52,3&nbsp;% fiev maal so vele. De Ümfraag 2016 ünnersöök ook den sotschalen Achtergrund vun de Deelmehners. Plattdüütschsnackers sünd normalerwiese öller (över 60), leevt op’t Land un hebbt enen ringerern Schoolafsluss. De Spraakompetenz ünnerscheedt sik stark na Regioon. De Spraak is in’n Noordwesten op’t starkst un nimt na Süüdwest to af. Langs de [[Waterkant|Noordseeküst]] vun [[Oostfreesland]] över dat [[Elv-Werser-Dreeeck]], [[Dithmaschen]] bet na [[Noordfreesland]] is Spraakompentenz mit an de 50&nbsp;% Lüüd, de bannig, good oder een beten Platt snackt, recht hoog. Op’t ringst is de Kompetenz in [[Brannenborg,]] hier köönt tohooprekent man 11,6&nbsp;% bannig good, good oder een beten Platt snacken.<ref name=":17">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;201&nbsp;f.</ref><gallery> Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland 2016|Spraakkompetenz na Bundsland (2016) Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller 2016|Spraakkompetenz na Öller (2016) </gallery> === Nedderland === In Nedderland het dat 2005 en Ümfraag geven. Bi düsse Ümfraag is rutkamen, dat 1.616.000 Lüüd en von de nedderlandschen plattdüütschen Dialekten snackt.<ref name=":8">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" |+Aantal sprekers Nedersaksisch eind 2002 volgens Bloemhoff (2005) !Gebede !Sprekers Tohuus !Sprekers allens tohoop !Andeel Sprekers in Percent !Andeel Sprekers ''goed/zeer goed'' !Andeel ''zeer goed'' |- |[[Provinz Grunneng|Grönnen]] |262.000 |446.400 |77,7% |60,9% |40,5% |- |[[Twente]] |334.200 |412.800 |76,1% |52,6% |30,2% |- |[[Oaveriessel|West-Oaveriessel]] |326.100 |378.500 |73,0% |58,8% |34,5% |- |[[Drenthe]] |255.200 |369.600 |76,6% |59,8% |40,9% |- |[[Achterhook]] |211.000 |258.400 |73,0% |57,9% |42,1% |- |[[Veluwe]] |174.800 |229.600 |48,6% |33,0% |14,9% |- |[[Steenwiekerland]] |21.100 |29.000 |67,4% |48,1% |23,5% |- |[[Stellingwarven|Weststellingwerf]] |13.800 |16.800 |64,6% |48,1% |33,0% |- |[[Stellingwarven|Ooststellingwerf]] |6.400 |10.500 |48,8% |30,1% |18,4% |- |Allens tohoop |≈1,6&nbsp;Millionen |≈2,15&nbsp;Millionen |70,9% | | |} De Tallen na en lütter Unnersöök vun 2011 unnerscheed sik man stark. De Andeel Öllern, de Neddersassisch mit eenanner snackt is vun 34&nbsp;% 1995 op 15&nbsp;% 2011 torüggegaan, de Andeel Kinner, mit de Öllern oder Broders un Sösters Platt snackt weer 1995 noch and 7&nbsp;%, man is 2011 op 1&nbsp;% torüggegaan. Vergliek de Tallen hier ünner:<ref>Geert Driessen: ''Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011,'' ITS, Radboud Universiteit Nijmegen, S. 3.</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" ! !1995 !2001 !2011 |- |Öllern |34% |24% |15% |- |Kind-Moder |7% |5% |1% |- |Kind-Vader |8% |6% |2% |- |Kind-Broder/Söster |7% |5% |1% |- |Kind-Frünnen |6% |5% |1% |} === Weltwied === Vun den 15.000 bet 20.000&nbsp;Düütschen in dat [[Däänmark]] köönt man en lütten Deel noch Plattdüütsch snacken.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Daenemark |titel=Weten: Plattdeutsch in Dänemark |abruf=2025-02-10}}</ref> Den [[plautdietsch]]en Dialekt von de [[Mennoniten]] snackt ook noch wedder so bi 300.000 bet 500.000&nbsp;Minschen.<ref name=":35">{{Internetquelle |url=https://www.ethnologue.com/language/pdt |titel=Plautdietsch |werk=ethnologue.com |hrsg=[[SIL International]] |abruf=2025-02-10}}</ref> Na de [[Ethnologue]] (Uutgaav 2016) verdeelt sik de Tall Plautdietsche so: 4.000 in [[Argentinien]], en beten ünner 10.000&nbsp;Minschen in [[Belize]],<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Belize |titel=Weten: Plattdeutsch in Belize |abruf=2025-02-10}}</ref> 60.000 in [[Bolivien]], rund 8.000 in [[Brasilien]], 80.000 in [[Kanada]], 2.000 in [[Costa Rica]], 100.000 in [[Kasachstan]], 40.000 in [[Mexiko]], noch eenmaal 40.000 in [[Paraguay]], 5.000 in [[Peru]] un üm de 12.000 in den [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]].<ref name=":35" /> Vun den rund 200.000 Russlandmennoniten in Düütschland hebbt vele dat Platdietsch opgeven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/migration-integration/kurzdossiers/252533/russlanddeutsche-und-andere-postsozialistische-migranten/ |titel=Russlanddeutsche und andere postsozialistische Migranten |datum=2017-07-13 |abruf=2025-02-10 |sprache=de}}</ref> De plattdüütschen Dialekten in Brasilien, besünners dat [[Pomerano]], snackt twüschen 100.000 un 300.000&nbsp;Minschen.<ref name=":36">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-02-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |titel=Espírito Santo investe na preservação da língua pomerana – DW – 03/09/2014 |archiv-url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |archiv-datum=2025-01-03 |abruf=2025-02-10 |sprache=pt}}</ref> Dat [[Vestfaliano]] in [[Westfália]] snackt nich meer as 3000&nbsp;Lüüd.<ref name=":36" /> == Dialekten un Varietäten == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Dialekten}} === Översicht === [[Bild:Plattdüütsche Dialektrebeden.png|duum|300px| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#B0FF75|TEXT=[[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCFF|TEXT=[[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC66|TEXT=Noordneddersassisch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Holsteensch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFCC|TEXT=Sleswigsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC33|TEXT=Brannenborgsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99FFCC|TEXT=Mekelbörgsch-Vörpommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Pommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCCC|TEXT=Nedderpreußsch}}<br /> Stand vun vör 1945]] Plattdüütsch is ene Spraak sünner Standard, de sik in verscheden Dialekten un Dialektgruppen deelt: * '''[[Mark-Brannenborger Platt|Märksch-Brannenborgsch]]''': Märksch oder ook Brannenborgsch sünd de plattdüütschen Dialekten in [[Brannenborg]], de [[Ollmark]] in [[Sassen-Anholt]] un den ööstlichsten Deel vun [[Mekelnborg-Vörpommern|Meklenborg-Vöörpommern]]. De Dialektgrupp deelt sik wieder [[Noordmarksch|Noordmärksch]], [[Middelmärksch]] un [[Middelpommersch]].<ref name=":49">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 234.</ref> Typsch Kennteken is ''det'' statts ''dat,''<ref>[[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch'', S.&nbsp;596&nbsp;ff.</ref> de Uutspraak vun /g/ as [j] un nedderfranksche Substratwöör.<ref name=":49" /> De märkschen Dialekten sünd al in dat 19.Jhd stark vun dat Middeldüütsch, besünners dat Berlinersch bedrängt worrn.<ref name=":48" /> * [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|'''Mekelnborg-Vöörpommersch''']]: ene relativ eenheidliche Dialektgrupp in Meklenborg-Vöörpommern, de avers deelwies wieder in Dialekten as Swerinersch, Strelitzsch un Vöörpommersch deelt warrt. Besünner Kennteken sünd de Diphthonge /au/ un /ei/ in Wöör as ''Kauken'' un ''hei'' un de Wannel vun Vokalen för /r/, so as ''Wuurd'' statts Woord un ''hüren'' statts ''hören.'' Typsch Meklenborgsch is ook de Diminutiv op ''-ing.<!-- Born fehlt -->'' * [[Nedderpreußisch Platt|'''Nedderpreußsch''']] is de ole Dialekt vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] un [[Danzig]] un ook Grundlaag vun dat [[Plautdietsch]]. Kennteken sünd deelwies de Affall vun /n/ so as in ''moake'' un de [[Unrund (Vokaal)|unrunnen]] Vokalen, so as ''Kenig'' statts ''König.''<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten. Proben und Darstellung.'' Hirt, Breslau 1924, S. 79.</ref> * '''[[Noordneddersassisch]]''' is en Dialekt in [[Noordneddersassen]], [[Sleswig-Holsteen]]. Dat Neddersassisch in [[Provinz Grunneng|Grönneng]] is de Spraakhistorie na ook noordneddersassisch. De realtiv eenheidliche Dialektruum kann wieder in [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Grunnegs|Grönnegsch]], [[Emslänner Platt|Eemslandsch]], [[Ollnborger Platt|Ollnborgsch]], [[Noordhannobersch]], [[Holsteener Platt|Holsteensch]] un [[Sleswigsch|Slewswigsch]] ünnderdeelt warrn.<ref>Helmut Glück (Hrsg.): ''Metzler Lexikon Sprache.'' 3., neubearbeitete Auflage. J. B. Metzler, Stuttgart 2005, <nowiki>ISBN 3-476-02056-8</nowiki>, Eintrag „Nordniederdeutsch“, S. 446–447.</ref> Vergleken mit Oost- un Westfäälsch is dat Luudsysteem starker vereenfacht.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;ff.</ref> Noordneddersassiche Dialekten tellt to den vitaalsten plattdüütschen Dialekten un de grote Literatuur un Medien sünd in enen noordneddersassischen Dialekt. * [[Oostfäälsch Platt|'''Oostfäälsch''']] is ene Dialektgrupp in [[Süüdneddersassen]] un de [[Meideborger Böörd]] in [[Sassen-Anholt]], de sik wieder in [[Elvoostfäälsch]],[[Göttingsch-Grubenhagensch]] [[Heidoostfäälsch]] un [[Karnoostfäälsch]] deelt. Kennteken sünd to’n Bispeel D[[Tweeklang|iphthongen]] uut olen Langvokalen, so as ''Stein'' (<&nbsp;''stên'')'','' ''Faut (<&nbsp;fō₁t'')'','' ''mëin (<&nbsp;mîn'')'','' ''Hius'' (<&nbsp;''hûs'')'',''<ref>Schröder, Ingrid. "Ostfälisch". ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online'', edited by Stefan J. Schierholz and Laura Giacomini. Berlin, Boston: De Gruyter, 2022. <nowiki>https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_16176/html</nowiki>. Accessed 2025-06-16.</ref> dat ''e-'' bi dat Partizip, so as ''ekofft'' statts ''kofft'' un de Personaalpronomen ''mik/mek'' un ''dik/dek'' statts ''mi'' un ''di.'' Anners as de noordneddersassisch toonlangen Vokalen un de westföölschen braken Diphthongen het Oostfäälsch faken Kortvokalen, so as ''Pepper'' un ''Könnig'' statts ''Peper/Piäper'' un ''Köni(n)g/Küöni(n)g.''<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;558&nbsp;f.</ref> * [[Oostpommersch Platt|'''Oostpommersch''']] is de ehmalige Dialekt vun [[Hinnerpommern]]. Vundaag leevt de Dialekt as [[Pomerano]] in [[Brasilien]] wieder. * [[Westfäölsk Plat|'''Westfäälsch''']] is de Dialektgrupp in [[Westfalen]], de sik in [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]], [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]], [[Süüdwestfäälsch]] un [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlansch]] ünnderdeelt, un vergleken mit de anner Dialektgruppen veel konservative Kennteken het.<ref name=":47">[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsch-neddersassischen]] Dialekten –&nbsp;[[Grunnegs|Grönnegsch]] uutbenamen&nbsp;– tellt de Spraakhistorie na mit to dat Westfäälsch. [[Emslänner Platt|Emslandsch]] gellt deelwies as en westfäälsch-noordneddersassisch Övergangsdialekt.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> Typsch sünd de braken Diphthongen, so as {{Lang|wep|''Biëke''}} un {{Lang|wep|''Vuëgel''}} statts de noordneddersassisch Langvokalen in ''Beek'' un ''Vagel''.<ref name=":47" /> === Struktuur vun de Dialekten ünnerenanner === [[Bild:Isoglossen.svg|duum|300px|Paar vun de wichtigen Isoglossen vun dat Plattdüütsche<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3afe33|TEXT=Apokoop vun dat e}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0000ff|TEXT=Eenheidsplural -en/-t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff9e00|TEXT=dat/det}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff00|TEXT=Affall vun dat -n an’t Woortenn}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#17c1fc|TEXT=Eenheidsplural -(e)t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff0000|TEXT=Partizip Verleden Tiet op e-}}]] De plattdüütschen Dialekten unnerscheed sik ünner en man nich so stark, as de [[Hoogdüütsche Dialekten|hoogdüütschen Dialekten]]. So is dat ook vergleken swarer de verscheden Varietäten in Gruppen intodelen.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen, Eine Re-Analyse der Wenkerdaten,'' S.&nbsp;20&nbsp;f. ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> Traditschonell ünnerdeelt de [[Dialektologie]] Plattdüütsch in [[Westnedderdüütsch]] un [[Oostnedderdüütsch]]. Westnedderdüütsch sünd de Dialekten in dat ole [[Sassen (Volk)|sassische]] Stammland –&nbsp; [[Oost-Freesland]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Sleswig]], wo sik Plattdüütsch eerst later uutbreedt het, inbegepen. Oostnedderdüütsch sünd de Dialekten in de Rebeden, in de sik Plattdüütsch mit de [[Oostkolonisatschoon]] hen uutbreed het. De Grenz löppt döör Oostholsteen, sniedt vun [[Neddersassen]] dat [[Wendland]] af un löppt denn dicht bi de Grenz twüschen [[Sassen-Anholt]] un [[Brannenborg]] na Süüd to. De grote Ünnerscheed twüschen düsse beiden Gruppen is de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]] op ''-(e)t,'' so as ''wi maakt/maket'' gegenöver ''-en'' so as in ''wi maken''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;240.</ref> Nee’eren Unnersöök, de den Spraakafstand twüschen Dialekten meten deit, stellt man de traditschonelle Sicht in Fraag. Dat traditschonell oostnedderdüütsche [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelborg-Vöörpommersch]] steit dichter bi dat westnedderdüütsche [[Noordneddersassisch]], as bi dat even so oostnedderdüütsche [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]]. [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]] un [[Oostfäälsch]] hebbt meer Gemeensamkeiden mit eenanner as mit dat Noordneddersassisch. So kann de plattdüütsche Spraakruum ook in ene [[Noordnedderdüütsch|nöördliche Grupp]] mit Noordneddersassisch, Mekelnborg-Vöörpommersch un ene [[Süüdnedderdüütsch|süüdliche Grupp]] mit Oostwestfäälsch un Oostfäälsch indeelt warrn. Märksch steit för sik is avers dichter bi nöördliche Gruppe.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen.'' ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> === Dackspraken un Varietätenspektrum === En wichtigen Ünnerscheed, de sik na de [[Dackspraak|Dackspraken]] richt, liggt ook twüschen [[Nedderlandsch-Neddersassisch]] un den Rest vun dat Plattdüütsche. Disse Verscheel is nich vun öllers her un is eerst mit de letsten Jaarhunnerden un besünners in dat 20.&nbsp;Jhd. vun de nedderlandsche un de hoogdüütsche Standardspraak kamen. De Dialekten in de Nedderlannen hebbt ne’e Wöör opnamen, de uut dat Nedderlandsche stammt un de Dialekten in Düütschland hebbt düsse ne’en Begrepen uut dat Hooddüütsche övernamen.<ref>Gooskens, C. S. & Kürschner, S. 2009 Low Saxon dialects across borders — Niedersächsische Dialecte über Grenzen hinweg. Lenz, A. N., Charlotte, G. & Siemon, R. (eds.). Franz Steiner Verlag, p. 273 - 297 (Beihefte Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik; no. 138)</ref> De Dialekten langs de Genze sünd so jümmers wieder uut en anner dreven.<ref>Jan Goossens: ''Niederdeutsche Spracke, Versuch einer Defintion.'' In: Jan Goossens (Ruutgever): ''Niedereutsch, Sprache und Literatur'', S.&nbsp;9–27.</ref> De mennonitschen Dialekten hebbt ook Hoogdüütsch as Dackspraak had, je na Land hebbt aver ook [[Russische Spraak|Russ’sch]], [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]] Inflood namen un veel technische Begrepen sünd daarvun bi de Plautdietschen teemlich verscheden. Eensprakig Plattdüütsche givt dat vundaag nich meer, so dat alle Sprekerschen un Sprekerschen tomindsten ook de düütsche oder nedderlandsche Standardspraak snackt. Unklaar is, of en düsse Situatschoon beter os [[Bilingualismus|Tweesprakigkeid]] oder [[Diglossie]] beschrieven kann.<ref name=":27">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;197&nbsp;ff.</ref> För den noorddüütschen Ruum givt dat verscheden Modellen de Spraaksituatschoon to beschrieven. Dat Diglossie-Modell ünnerscheedt Hoog- un Plattdüütsch as twee klaar scheden Spraakschichten. Dat Kunvergenzmodell, in dat Hoog- un Plattdüütsch en Diasysteem billt, beschrivt de noorddüütsche Spraaklandschop, in de Hoog- un Plattdüütsch op eenanner Inflood neemt un de Övergang twüschen den Varietäten verswümmt. So bruukt Plattsprekers to’n Bispeel [[Code Mixing]] un bruukt in eer Plattdüütsch hoogdüütsche Wöör, besunners Wöör, de in den Dialekt feelt oder ook Funktschoonswöör so as [[Abverb|Abverbien]], [[Kunjunktschoon|Kunjunktschonen]] oder [[Partikel (Linguistik)|Partikeln]]. Morphologie un Syntax blievt annersieds grotendeels plattdüütsch. In dat spraken Hoogdüütsch in Noordüütschland sliekt sik man plattdüütschen Kennteken in so [[Preposition stranding|''Preposition stranding'']] oder de [[Obliquus (Kasus)|oblique]] Kasus. So gliekt sik Plattdüütsch un dat noordüütsche Hoogdüütsch jümmer starker an.<ref name=":27" /><!-- Varietätenspektrum in nds-nl/nl? --> === Mischspraken === Na de Schreivsprakenwessel sünd sied dat 17.&nbsp;Jhd. hoogdüütsch-plattdüütsche [[Mischspraak|Mischspraken]] so as [[Missingsch]], dat [[Flensborg|Flensborger]] [[Petuh]], [[Ruhrdüütsch]] un [[Berlinsch]], opkamen. Plattdüütsch weer in de Tied spraken Spraak, Hoogdütsch meist rein schreven Spraak. Wenn Plattsprekers nu Hoogdüütch snacken wullen, kemen plattdüütsche Kennteken in de Spraak, so dat en Hoogdüütsch mit starken plattdüütschen Inflood opkeem. Eerst weren düsse Mischspraken noch de Spraak vun Lüüd, de plattdüütsch opwussen weren, un Hoogdüütsch snacken versöken. Later is dat ook de Ümgangsspraak vun Minschen worrn, de meist keen Platt snacken kunnen, un de Mischspraak as ere enige hoogdüütsche Varietät snacken. Sied de twede Halve vun dat 20.&nbsp;Jhad sünd de Mischspraken tohoop mit Plattdüütsch döör dat Hoogdüütsch verdrängt worrn. Mit Theater un Literatuur sünd de Mischspraken so as Missingsch un ook Ruhrdüütsch bekannt worrn un is vundaag en Deel vun de Identität in Städen so as [[Hamborg]], [[Bremen]] un Flensborg oder in de [[Ruhrpott]], ook wenn dat meist nich meer snackt warrt.<ref name=":28">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;199&nbsp;ff.</ref> <!-- Mischspraken in NL? Oder eer diglossie/regiolekt? --> == Phonetik un Phonologie == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Phonologie}} === Kunsonanten === Plattdüütsch ünnescheedt rund 20 [[Konsonant|Kunsonanten]], de in den plattdüütschen Dialekten to’n groten Deel gliek sünd. Ünnerscheden sünd ünner beschreven. <ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;245–265.</ref> {| class="wikitable" |+Kunsonanten in’n Plattdüütschen ! ![[Labial|Labiaal]] ![[Alveolar|alveolaar]] ![[Postalveolaar|postalv.]] ![[Palatal|palataal]] ![[Velar|velaar]] ![[Glottal|glottaal]] |- ! style="text-align:left" |[[Plosiv|Plosiven]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Plosiv|b]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] · [[Stimmhaften alveolaren Plosiv|d]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] · [[Stimmhaften velaren Plosiv|g]] | |- !style="text-align:left" |[[Nasaal (Phonetik)|Nasaalen]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | |- !style="text-align:left" |[[Frikativ|Frikativen]] |style="text-align:center" |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Frikativ|v]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen alveolaren Frikativ|s]] · [[Stimmhaften alveolaren Frikativ|z]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]] |style="text-align:center" |[[Stimmlosen palatalen Frikativ|ç]] · [[Stimmhaften palatalen Approximant|j]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen velaren Frikativ|x]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] |- !style="text-align:left" |[[Vibrant|Vibranten]] | |style="text-align:center"|[[Alveolaren Vibrant|r]] | | | | |- !style="text-align:left" |[[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften lateralen alveolaren Approximant|{{IPA-Text|l}}]] | | | | |} /{{IPA-Text|p t k}}/ hebbt meist [[Aspiratschoon (Phonetik)|Aspiratschoon]] {{IPA|pʰ tʰ kʰ}}, in’n West- un Oostfäälsch sünd aver deelwies unbepuust {{IPA|p t k}}.<ref>{{Internetquelle |autor=Paul Teepe, in |url=https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf |titel=Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. Band 1: Sprache. |hrsg=[[Jan Goossens]], LWL |datum=1983 |abruf=2018-11-29 |format=PDF}} (PDF)</ref> De [[Uutluudverharden]] maakt /b/ un /d/ an’n Woordenn stemmloos, so as ''goo<u>d</u>'' [go:t]. /d/ fallt twüschen Vokalen faken uut, so as ''Tieden'' /{{IPA-Text|tiːdn̩}}/&nbsp;→&nbsp;{{IPA|tiːn}}. /g/ is in allen Dialekten an’n Woordenn en Frikativ, je na Positschoon vun de Vokaal tovöör [ç x ‌x]. Westföölsch, Nedderlandsch-Neddersassisch un dat Angelsche Platt sprikt dat /g/ jümmers as Frikativ uut. Dat Brannenborgsch seggt meist /j/. /m n ŋ/ un /l/ köönt [[sülvsche Kunsonanten]] sien. /ŋ/ kann ook för en Kunsonantenkluuster {{IPA|ŋg}} gellen. Dat /s/ is an’n Woordanfang stemmloos {{IPA|z}}, in Westfalen stemmloos {{IPA|s}}. /ʃ/ kümmt vun öller ''*sk'' un is in welk Dialekten as {{IPA|sk~ʃk~sx}} bewaart. Dat /ʒ/ kann in Frömdwöör opkamen, so as ''Garage'' {{IPA|ga.ra:ʒ}} un is in welk noordneddersassischen Dialekten de Uutspraak vun dat /{{IPA-Text|ʝ}}/ Dat /l/ kann an’n Woordenn ene velaar Uutspraak hebben: {{IPA|ɫ}}. /r/ is je na Dialekt {{IPA|r~ɾ}} oder {{IPA|ʀ}}. De uvulare Uutspraak warrt in Düütschland jümmers fakener. === Vokalen === ==== Kort- un Langvokalen ==== Plattdüütsch ünnerscheedt acht Kortvokalen /{{IPA-Text|a ɛ ə ɪ ɔ ʊ œ ʊ y}}/ un meist ook /{{IPA-Text|ɐ}}/ as [[Allophoon]]. [[Plautdietsch]] het de [[Labialisatschoon|runnen]] Vokalen /{{IPA-Text|œ}}/ un /y/ mit’n [[Labialisatschoon|unrunnen]] /{{IPA-Text|ɛ}}/ un /{{IPA-Text|ɪ}}/ versmolten.<ref>Cox, Cristopher; Driedger, Jacob M.; Tucker, Benjamin V. (2013), "Mennonite Plautdietsch (Canadian Old Colony)", ''Journal of the International Phonetic Association'', '''43''' (2): 221–229</ref> Bi de langen Vokalen ünnerscheedt de [[Dialektologie]] twee Gruppen: de [[Ooldlange Vokalen|ooldlangen]] un de [[Toonlange Vokalen|toonlangen Vokalen]]. De ooldlangen Vokalen /â ê î ô ö̂ û ü̂/ weren [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansche]] Langvokalen oder [[Tweeklang|Diphthongen]] un sünd in den meisten plattdüütschen Dialekten Monophthongen. [[Ostwestfäälsch|Oost]]- un [[Süüdwestfäälsch]], [[Middelmärksch]] un deelwies ook dat [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] hebbt eer man to Diphthongen maakt. De Dialektolgie ünnerscheedt ooldlang ô₁ un ô₂, de je na Dialekt anners uutspraken warrt, un jüstso ooldlang ö̂₁ un ö̂_2. Dat givt veer ooldlange ê-Luden: ê₁, ê₂, ê₃ un ê₄, de ja na Dialektgrupp verscheden to twee oder dree Luden tohoopfullen sünd. Dat ê₂ het sik in ê_2a un ê_2b spleten, de in welk Dialekten mit je ünnerscheedlichen ê-Luden tohoopfullen sünd. So sünd to’n Bispeel in dat westliche [[Noordneddersassisch]], [[Noordmärksch]], [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlandsch]] un [[Twentsch]] ê₁, ê₂ un ê₄ to enen Luud tohoopfullen, ê₃ is as enen Diphthong för sik bleven. Annersieds het dat [[Süüdwestfäälsch|Süüdwestfäälsche]] dree ê-Luden: ê_1, ê₂ sünd apart bleven, ê₃ un ê₄ sünd tohoopfullen. In’n [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälschen]] un en Deel [[Ostfälsch Platt|Oostfäälsch]] wedderüm is ê₁ mit ê_2a tohoopfullen un ê_2b is mit ê₃ un ê₄ versmolten.<ref name=":31">{{Internetquelle |autor=Olaf Bordasch |url=https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |titel=Die westfälischen Dialekte |werk=plattdeutsch-niederdeutsch.net |datum=19. August 2020 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123220522/https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |archiv-datum=2025-01-23 |abruf=2025-01-23 |sprache=de}}</ref> De toonlagen Vokalen /ā ē ī ō ȫ ū ǖ/ sünd eerst mit’n Övergang vun [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] na [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] opkamen, as korte Vokalen, de in apen [[Stammsülv|Stammsülven]] mit [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] to de toonlangen Vokalen deent worrn sünd. De acht verscheden ooldsassischen Kortvokalen /a e ë i o ö u ü/ sünd in’n Westfäälschen as söven braken Diphtongen bewaart bleven. Oostfäälsch het dat to fiev Luden vereenfacht: /ā ē ī ō ȫ/. Noordneddersassisch un [[Oostnedderdüütsch]] ünnerscheedt alleen dree toonlange Vokalen: /ā ē ȫ/.<ref name=":31" /> ==== Överlange Vokalen ==== Welk noordneddersassische Dialekten hebbt överlange Vokalen, de ook „Sleeptoon“ oder „Knick“ heet. Se kemen wegen de [[Apokoop|e-Apokoop]] op. As dat /ə/ wegfullen is, is en langen Vokaal in de Stammsülv daarför deent worrn un noch länger as en normalen langen Vokaal worrn. Dat givt wat Miminaalparen, de sik döör düssen Sleeptoon ünnerscheedt, so as ''wied'' {{IPA|viːt}} mit eenfachen Langvokaal un ''Wied'' {{IPA|vîːt}} mit överlangen Vokaal.<ref>[[Steffen Höder]]: ''Tonalität im nördlichen Niederdeutschen und in Skandinavien: eine areale Perspektive.''In: ''[[Niederdeutsches Jahrbuch]]'' 143 (2020), [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]]. S.&nbsp;49–67.</ref> === Akzent === De [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] op Platt is dynaamsch, dat will seggen de [[Sülv]] mit den Akzent warrt luder uutsnackt. De Akzent liggt allgemeen op de eerste Sülv, to’n Bispeel: ''<u>bru</u>ken'' oder ''<u>Back</u>stuuv''. Bi Verben mit enen Vöörföögsel kann de Akzent op den Stamm oder op dat Vöörföögsel sitten. De beiden ünnerscheelich betoonten Wöör bedüüdt denn avers ook wat anners, so as ''över<u>setten</u> ‘''in en anner Spraak överdregen’ un ''<u>över</u>setten'' ‘wat överdweren’.'''<ref name=":32">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' , S.&nbsp;30.</ref>''' [[Frömdwoord|Frömdwöör]] köönt den Akzent ook op de leste oder vöörletste Sülv dregen, so as ''blüme<u>rant</u>'' oder ''verdeffen<u>de</u>ren''.<ref>{{Internetquelle |autor=[[Klaus-Werner Kahl]] |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |titel=Betonung |werk=Plattdeutsch.net |datum=2013-08-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240915223418/https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |archiv-datum=2024-09-15 |abruf=2025-01-27 |sprache=de}}</ref> === Luudstand === [[Kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum|Kuntinentalwestgermaansch]], dat op de Dialekten keken, ganz grov en Kontinuum billt, deelt sik op in dree Ünnerdelen, de düüdliche Ünnerscheden in de Phonologie hebbt: [[Nedderfränksch]], [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoochdüütsch]] un Plattdüütsch. De Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche kemen vöör allen döör den [[Hoochdüütsch Luutwannel|Hoogdüütschen Luudwannel]] tostann, de vun dat [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansche]] uut de Plosiven in’n [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütschen]] wannelt het. De [[Böverdüütsch|böverdüütschen]] Dialekten hebbt den gröttsten Deel Luudwannels mitmaakt, de [[Middeldüütsch|middeldüütschen]] Dialekten maken deelwies mit un de [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen]] Spraken sünd bi de unverschaven Kunsonaten bleven. {| class="wikitable" !Hoogdüütsch Luudwannel ([[Oorgermaansche Spraak|Germ]]. → [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ohd]].) !Bispelen !Gebeed |- |/*p/→/ff/→/f/ |nds. ''sla'''p'''en'' → ''schla'''f'''en''; nds. ''Schi'''pp''''' → ''Schi'''ff''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*p/→/pf/ |nds. '''''P'''eperr'' → '''''Pf'''effer''; nds. '''''P'''loog'' → '''''Pf'''lug;'' nds. ''schar'''p''''' → [[Düütsche Spraak|hd.]] ''schar'''pf'''/schar'''f''''' |Böverdüütsch |- |/*t/→/ss/→/s/ |nds. ''da'''t''''', ''wa'''t''''', ''e'''t'''en''→ ''da'''s''''', ''wa'''s''''', ''e'''ss'''en'' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*t/→/ts/ |nds. '''''T'''ied'' → '''''Z'''eit''; nds. '''''t'''ellen'' → '''''z'''ählen''; nds. '''''T'''immer'' → '''''Z'''immer''<ref>[https://woerterbuchnetz.de/?sigle=DWB&sigle=DWB&mode=Vernetzung&lemid=GZ06516 Eintrag „Zimmer“], in ''Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm'', Bd.&nbsp;31, Sp.&nbsp;1285 ff.</ref> |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/xx/→/x/ |nds., [[Nedderlandsche Spraak|nl.]] ''i'''k''''' → ''i'''ch'''''; nds. ''ma'''k'''en'' → ''ma'''ch'''en''; nds. ''oo'''k''''' → ''au'''ch''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/kx/ un →/x/ |dt. '''''K'''ind'' → [[Süüdbaiersch|süüdbair.]] '''''Kch'''ind'', [[Hoochalemannsch|hoogalem.]] '''''Ch'''ind'' |Süüdbaiersch, Hoog- und Höögstalemannsch |- |/*b/→/p/ |dt. '''''B'''erg'', '''''b'''ist'' → [[Zimbrisch|zimbr.]] '''''P'''erg'', '''''p'''ist'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |- |/*d/→/t/ |nds. '''''D'''ag'' → '''''T'''ag''; nds. ''Va'''d'''er'' → ''Va'''t'''er'' |Böverdüütsch |- |/*g/→/k/ |dt. '''''G'''ott'' → bair. '''''K'''ott'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |} De Ünnerscheed bi /{{IPA-Text|b}}/, /{{IPA-Text|v}}/ un /{{IPA-Text|f}}/ steit vun’n hoogdüütschen Luudwannel apart: Engelsch het ''wi<u>v</u>es'' {{IPA|waɪ'''v'''z}}, Hoogdüütsch ''Wei<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvaɪ̯'''b'''ɐ}} un Plattdüütsch kennt ''Wie<u>v</u>er'' {{IPA|viː'''v'''ɐ}}, aver ook ''Wie<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvi'''b'''ɐ}}. De Eentall ''Wief'' {{IPA|ˈvi'''f'''}} warrt aver jümmer as {{IPA|f}} spraken (Hoogdüütsch ''b'', ''Weib''). Ook dat Kluuster ''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' an’n Woortanfang is en Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche: ''Swien'' un ''slapen'' hebbt op Hoogdüütsch en ''sch'' /{{IPA-Text|ʃ}}/: '''''Sch'''wein'' un '''''sch'''lafen'' (''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' warrt man ook in welk plattdüütsche Dialekten as ''sch''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' uutspraken). De ole westgermaansche [[Stimmhaften velaren Frikativ|velare Frikativ]] /ɣ/ is in’n Hoogdüütschen /g/ worrn, en groten Deel plattdüütsche Dialekten het den Wannel ook mitmaakt, Dialekten so as [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]] hebbt man tohoop mit Nedderlandsch den Friaktiv bewaart. Bi de Kunsonanten is also en groten Ünnerscheed twüschen Hoogdüütsch un Plattdüütsch. Dat Nedderfranksche geit bi de Kunsonanten ganz mit dat Plattdüütsche. Ünnerscheden givt dat aver deelwies bi Luden, de sik eerst in jüngere Tiet verännert hebbt. So as de Övergang vun ''old'' na ''oud'', wat en wichtigen Ünnerscheed is, de Nedderfranksche vun dat Plattdüütsche scheedt. [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansche]] Kennteken verbinnt Plattdüütsch mit Engelsch un Freesch. Vergleken mit den beiden sünd man al in dat [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassische]] un noch meer in dat moderne Plattdüütsch noordseegermansche Kennteken verlüstig gaan. To’n noordseegermannschen Kennteken tellt de [[Nasaal (Phonetik)|Nasaalswund]] na dat [[Nasaal-Spirant-Gesett]], so as in *''uns''&nbsp;''>''&nbsp;''ūs, *gans''&nbsp;''>''&nbsp;''Goos, *fimf''&nbsp;''>''&nbsp; ''fiev.'' Ooldsassisch harr noch meer Wöör mit Nasaalswund so as {{Lang|osx|''mūth''}} ‘Mund’, man al dat Middelsassische het de Form ''mund'' wedderherstellt. So finnt sik ook in welk Dialekten vundaag Formen mit Nasaal, so as ''u'''n'''s'' oder ''Ga'''n'''s'' un Formen sünner Nasaal in anner Dialekten, so as ''us'' un ''Goos.'' Noordseegermaansche Kennteken sünd ook de Wegfall vun /{{IPA-Text|t}}/ in *''ist''&nbsp;''>''&nbsp;''is'', de Pronomen ''mi, di, he, wi,'' ''ji'' statts ''mir, dir,'' ''er, wir, ihr'' und de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]]. Anner Kennteken finnt sik bloot deelwies in’n Plattdüütschen, so as [[Metathees|r-Metathees]] in ''*brinnan'' ‘brennen’&nbsp;>&nbsp;engl. ''burn'', un de [[Assibilatschoon|Assibiliatschoon]], de Ooldsassisch mitmaakt het, [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] aver wedder torüggdreit het, so dat vundaag alleen wat Reliktwöör as „[[Kävers|Sever]]“ oder Naams so as „[[Celle]]“ den Luudwannel noch wiest.<ref>Adolphe van Loey: ''Schönfeld’s Historische Grammatica van het Nederlands. Kankleer, vormleer, woordvorming.'' 8.&nbsp;Druck. Thieme, [[Zutfent|Zütfent]] 1970, <nowiki>ISBN 90-03-21170-1</nowiki>, Kap.&nbsp;9, S.&nbsp;XXXIII.</ref> == Grammatik == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Grammatik}} === Verben === Dat Plattdüütsche [[Konjugatschoon|konjugeert]] (bögt) [[Verb|Verben]] na [[Persoon (Grammatik)|Persoon]], [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall), [[Tempus]] (Tied) un [[Modus (Grammatik)|Modus]] (Uutsaagwies) un ünnerscheedt so as anner germaansche Spraken [[Stark Verb|starke]] un [[Swack Verb|swacke Verben]]. ==== Konjugatschoon ==== In dat [[Präsens]] (Nutied) markeert Plattdüütsch den [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) mit dree verscheden [[Suffix|Suffixen]] (Nasülven): -''(e)'' för de 1.&nbsp;Persoon (ik/ek)'', -(e)st'' för de 2.&nbsp;Persoon (du)'','' un ''-(e)t'' för de 3.&nbsp;Persoon (he, se, dat/et). ''-e'' an’n Woordenn un /{{IPA-Text|e}}/ in ''-et'' sünd in Rebeden mit [[Apokoop|e-Apokoop]] wegfullen. De [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall) is en [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]], dat will seggen alle dree Personen kriegt, anners as op Hoogdüütsch, dat lieke Suffix: -''(e)t'' oder ''-en.'' Dat ''-(e)t'' is de Form in’n olen plattdüütschen Stammland; [[Oostnedderdüütsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]], [[Grunnegs|Grönnengsch]] un [[Sleswigsch]] hebbt de Pluraal op ''-en.'''''<ref name=":1">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;268.</ref><ref name=":18">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;65&nbsp;f.</ref>''' Starke Verben un en paar unregelmatige swacke Verben verännert in de 2. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar den [[Stammvokaal]], maakt em kort un geevt em, wenn mööglich, enen [[Ümluud]]. {| class="Tabell" |+[[Präsens]] (Nutied) | ! colspan="2" |Swacke Verben ('''maken''') |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''et'''/maak-'''t'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''et'''/maak-'''t''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik slap-'''e'''/slaap-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se slap-'''et'''/slaap-'''t'''/slap-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ö</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ö</u>p-'''t''' |} Dat [[Präteritum]] (verleden Tied) billt Plattdüütsch op twee verscheden Aarden: De swacken Verben billen dat Präteritum oorsprünglich met de Nasülven ''-e-de'' för de 1.&nbsp;un 3. Persoon Singulaar, ''-e-dest'' för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar un ''-e-den'' för’n Pluraal.'''<ref name=":1" />''' De Endsülven sünd man in velen plattdüütschen Dialekten afslepen un in Gebeden mit e-Apokoop sünd de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar Präsens un Präteritum ganz tohoopfullen.'''<ref name=":18" />''' De starken Verben billt dat Präteritum mit [[Afluud]]. Se wannelt den Stammvokaal un hangt för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar ''-(e)st'' un för de Meertall ''-en'' an'','' de 1. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar kriegt kene Endsülv.'''<ref name=":18" />''' De Afluud kann sik je na Dialekt ünnerscheden un is in’n Noordneddersassischen starker vereenfacht, as in’n Westfäälschen, dat deelwies noch verscheden Afluden binnen de Präteritumsformen kennt.<!-- born fehlt --> {| class="Tabell" |+[[Präteritum]] (Verleden Tied) | ! colspan="2" |Swacke Verben (maken) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''(e)den'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''d(e)st'''/mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik sl<u>ee</u>p | rowspan="3" |wi, ji, se sl<u>e</u>p-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ee</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ee</u>p |} ==== Tohoopsett Tieden ==== Anner Tieden sett sik [[Hülpsverb|Hülpsverben]] un [[Partizip|Partizipen]] tohoop: Dat [[Perfekt]] (tohoopsett verleden Tied) sett dat Plattdüütsche so as Hoogdüütsch un Nedderlandsch uut den Hülpsverben ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien'' un dat [[Partizip Perfekt]] tohoop. Annerster as Hoogdüütsch bruukt dat Plattdüütsche fakener dat Hülpsverb ''hebben'', so as bi Verben, de angeevt, dat sik wat beweegt. Se bruukt op Platt ''hebben'', wenn kene Richt angeven is, so as ''Ik <u>heff</u> lopen'' statts {{Lang|de|''Ich <u>bin</u> gelaufen''}}'','' man ''Ik <u>bün</u> na Huus lopen''. Dat [[Plusquamperfekt]] bruukt ook de Hülpsverben ''hebben'' un ''wesen/ween/sien'', de man in dat Präteritum staat, un dat Partizip Perfekt, so as ''ik <u>weer</u> na Huus <u>lopen</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-5-1-Formen-des-Praeteritumperfekts.html online])</ref> Dat [[Futur]] (Tokumst) bruukt de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn'' un ''willen/wollen,'' so as ''du <u>schallst</u> di <u>wunnern</u>'' oder ''he <u>will</u> woll noch <u>kamen</u>''. Faken steit man dat Präsens för dat Futuur, besünners wenn en [[Adverb]] de Tied angivt, so as ''ik <u>kaam</u> glieks'' statts ''Ik <u>schall</u> glieks <u>kamen</u>.''<ref name=":3">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;269.</ref> För dat [[Futur#Futur II|Futurperfekt]] (afslaten Tokumst) bruukt Plattdüütsch de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn,'' ''willen/wollen,'' dat Partizip Perfekt un den [[Infinitiv]] ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien,'' so as ''ik will/schall/warr lopen hebben.'' Dat Futuurperfekt is raar un dat Perfekt kann, so as ook op Hoogdüütsch, för dat Futuurperfekt instaan un finnt sik meist alleen, ween en sik wat vermoden is, so as: ''Dat <u>will</u> he woll <u>maakt hebben</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62–65. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-6-Futurperfekt.html onlien])</ref> ==== Partizipien ==== Plattdüütsch kennt twee [[Partizip|Partizipien]]: [[Partizip Perfekt]] un [[Partizip Präsens]]. Dat Partizip Perfekt billt de swacken Verben mit dat Suffix ''-(e)d/-(e)t'' (so as ''riep-'''(e)t''''' vun ''riepen, bruk-'''et'''/bruuk-'''t''' ''vun bruken'')'', de starken Verben mit Afluud un dat Suffix ''-en'' (so as ''h'''u'''lp-'''en''''' vun ''hölpen'', ''gr'''e'''p-'''en''''' vun ''griepen''). Dat [[Präfix]] (Vöörsülv) ''ge-'', so as op Hoog un Nedderlandsch , is –&nbsp;dat [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsche]] ''je-'' un dat [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] un geldersch-overiesselsche ''e-'' uutbenamen&nbsp;– kumplett affullen.'''<ref name=":1" />''' Dat Partizip Präsens kriegt dat Suffix ''-d'' achteran, dat man in groten Delen vun dat Spraakgebeed affullen is, so dat hier Partizip Präsens un Infinitiv gliek klingt.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;79. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-6-2-1-Partizip-Praesens.html online])</ref> ==== Modi (Uutsaagwiesen) ==== Plattdüütsch kennt dree [[Modus (Grammatik)|Modi]] (Uutsaagwiesen): [[Indikativ]] (Würklichskeidsform), [[Konjunktiv]] (Mööglichkeidsform) un [[Imperativ]] (Befeelsform). De Indikativ beschrivt allens, wat echt un würklich is. De Formen sünd baven beschreven. De Konjunktiv beschrivt Wünschen, allens wat unwürklich is un ook de [[indirekte Reed]]. In’n groten Deel Dialekten sünd Konjunktiv un Präteritum gliek. Westfäälsch ünnerscheedt bi velen starken Verben noch egen Konjunktivformen, so as ''ik gönk'' (Konjunktiv) vs. ''ik gonk'' (Präteritum).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f., 115.</ref> Man ook [[Modaalverb|Modaalverben]], so as ''warrn'' oder ''schölen/sollen,'' köönt den Konjunktiv ümschrieven.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68.</ref> De Imperativ is in’n Singulaar de slichte Verbstamm, in de Meertall kümmt dat Suffix -''(e)t'' achteran, so as ''griep!'' un ''griep-'''(e)t'''!<ref name=":3" />'' ==== Passiv ==== Dat [[Passiv]] bruukt op Platt dat Hülpsverb ''warrn'' un dat Partizip Perfekt, so as ''He <u>warrt</u> vun enen Hund <u>beten</u>''. Faken steit man dat [[Aktiv]] statts Passiv: ''Em <u>het</u>’n Hund <u>beten</u>''. Een [[Tostandspassiv]] kann Plattdüütsch mit ''ween/wesen/sien'' un dat Partizip Perfekt billen, so as ''De Posten <u>is</u> al <u>besett</u>''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;85&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-8-Aktiv-Taetigkeitsform-und-Passiv-Leideform.html online])</ref> === Substantiven === De [[Substantiv|Substantiven]] bögt Plattdüütsch na [[Kasus]] (Fall), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (Slecht). ==== Kasus ==== De Kasus sünd vergleken mit öller Spraakperioden, man ook mit dat [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsche]], stark vereenfacht. De meisten Dialekten hebbt man en beten meer vun’n Kasus bewaart as [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]], [[Noordgermaansche Spraken|Fastlandskandinaavsch]] oder [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un ünnerscheedt noch [[Nominativ|Subjektfall]] un enen [[Objektfall]]. [[Sleswigsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Oostnedderlandsch]] hebbt man enen [[Eenheidskasus]]. De ole [[Dativ]] find sik noch in Kortformen na [[Präpositschoon|Präpositschonen]], so as ''in’<u>n</u> Jaar,'' man ook de Objektfall ''in <u>dat</u> Jaar'' is begäng''.'' Na Süüd to neemt de olen Dativrester to. Dat [[Siuerlänner Platt|Suurländsch]] ünnerscheedt sogaar noch [[Dativ]] un [[Akkusativ]] as twee egen Fäll. De ole [[Genitiv]] find sik alleen in starren Uutdrücken so as ''Tied<u>s</u> genoog'' oder ''winterdag<u>es</u>'' un warrt süss ümschreven, to’n Bispeel mit ''vun'', so as ''dat Enne <u>vun</u> de Straat'', oder mit ''sien/eer'', so as ''Vader <u>sien</u> Hov''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;271.</ref><ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;139–142. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-2-2-2-Genitiv-2-Fall.html online])</ref> ==== Genus ==== De Spraak ünnerscheedt dree [[Genus (Grammatik)|Genera]] (Slechter): maskulin (männlich), so as ''de Mann'', feminin (wievlich), so as ''de Fru'' un neutrum (saaklich), so as ''dat Kind''. An dat Substantiv sülvenst is meist nich to seen, wat dat Genus is. Deelwies is dat Genus ook anners as op Hoogdüütsch oder ünnerscheedt sik je na Dialekt, to’n Bispeel: ''dat Lief'' (neutrum) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Leib''}} (maskulin), ''de Beek/Beke'' (maskulin oder feminin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Bach''}} (maskulin), ''dat/de Spegel'' (neutrum oder maskulin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Spiegel''}} (maskulin).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f.</ref> ==== Numerus ==== Plattdüütsch ünnerscheedt twee [[Antall (Grammatik)|Numeri]] (Antallen): [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) un [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall). De Singulaar is unmarkeert, den Pluraal kenntekent verscheden [[Suffix|Suffixen]] oder [[Ümluud]]. De Formen för de Pluraal wiest vele Ünnerscheden in den verscheden Dialekten. [[Oostfreesch Platt]] bruukt to’n Bispeel kenen Ümluud un markeert de Meertaal mit ''-en'', so as Bispeel ''Bomen, Husen'' statt ''Bööm/Böme, Hüüs/Hüser.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;145&nbsp;f.</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten kennt man ook de Suffixen ''-er'' un ''-en'' un ''-s.'' Dat ''-e,'' dat sik so in’n [[Westfäölsk Plat|Westfäälschen]] un [[Ostfälsch Platt|Oostfäälschen]] find, is in Dialekten mit [[Apokoop|e-Apokoop]] affullen. De Ümluud, de deent Stammvokaal oder en [[stemmhaft]] Endkunsonant sünd man ook na de Apokoop vun ''-e'' as Pluraalkennteken nableven. Deelwies bruukt de Dialekten mit e-Apokoop man ook en anner Suffix (meist ''-en'') oder de Pluraal blivt unmarkeert. De Suffixen ''-er'' un ''-e'' billt sowied mööglich enen Ümluud. {| class="wikitable" |+Översicht Pluraal op Plattdüütsch<ref>Na [[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;270.</ref> ! ! !-(e)/-'''∅''' !-er !-s !-(e)n !-'''∅''' |- | '''-∅''' |m. |Dag&nbsp;>&nbsp;Dag-'''e'''/D'''aa'''g-'''∅''' |Book&nbsp;>B'''ö'''k-'''er''' |Keerl&nbsp;>&nbsp;Keerl-'''s''' |Oss(e)&nbsp;>&nbsp;Oss-'''en''' | |- | |f. |Muus&nbsp;>&nbsp;M'''ü'''s-e/M'''üü'''s-'''∅''' | |Deern&nbsp;>&nbsp;Deern-'''s''' |Göre/Göör&nbsp;>&nbsp;Gör-'''en''' | |- | |n. |Bredd&nbsp;>&nbsp;Bree'''d''' |Kind&nbsp;>&nbsp;Kinn-'''er''' | | | |- | '''-er''' |m. | | |Hamer&nbsp;>&nbsp;Hamer-'''s''' | |Finger&nbsp;>&nbsp;Finger-'''∅''' |- | |f. | | |Moder&nbsp;>&nbsp;Moder-'''s''' | | |- | |n. | | |Fenster&nbsp;>&nbsp;Fenster-'''s''' | | |- | '''-el''' |m. | | |Düwel&nbsp;>&nbsp;Düwel-'''s''' |Appel&nbsp;>&nbsp;Appel-'''n''' | |- | |f. | | | | | |- | |n. | | |Buddel&nbsp;>Buddel-'''s''' | | |} === Artikels === Plattdüütsch het so as anner westgermaansche Spraken [[Artikel (Woortoort)#Bestimmte Artikels|bestemmte]] un [[Artikel (Woortoort)#Unbestimmte Artikels|unbestemmte Artikels]], de vöör dat Substantiv staat. De bestemmte Artikel is in de Eentall ''de'' för maskuline un femnine Substantiven un ''dat'' ([[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] ''det'', Oostnedderlandsch ''(h)et'') för’t Neutrum. In de Pluraal hebbt alle Genera den Artikel ''de.'' De grote Deel plattdüütsche Dialekten ünnerscheedt bi’n bestemmten Artikel ene oblique Form för dat Maskulinum ''den;'' de Artikels för dat Femininum un Neutrum blievt gliek. Dat Sleswiger, oostfreesche un oostnedderlandsche Platt hebbt enen Eenheidsfall; hier ännert sik de Artikels nich.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;149&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-1-1-Formen.html online])</ref> In’n Süden givt dat Dialekten, de Dativ un Akkusativ bi den Artikels noch scheden. {| class="wikitable" |+Bestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" |Numerus ! rowspan="2" |Kasus ! colspan="3" |Genus |- !maskulin !feminin !neutrum |- | rowspan="2" |'''Singulaar''' |'''Subjektfall''' |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |dat |- |'''Objektfall''' |de'''n''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de |- |'''Objektfall''' |} De unbestemmte Artikel is ''e(e)n'', staat bloot bi Substantiven in’n Singulaar un warrt na Kasus un Genus bögt: In’n Singulaar het de Subjektfall de Formen: ''e(e)n'' (maskulin/neutrum) un ''ene'' (feminin). In’n Objektfall het alleen dat Maskulinum ene egen Form: ''ene.'' Dat Suurländsche unnerscheed noch Dativ un Akkusativ, dat Brannenborgsche doot dat bloot bi’n Maskulinum. Faken is de unbestemmte Artikels verkört to ''’n'' (maskulin/neutrum)'', ’ne'' (feminin) oder ''’nen'' (maskulin Objektfall). De [[Suffix|Achterföögsels]] för Kasus un Genus sünd man meist afslepen, besünners bi’n Plattsnacken, so is de unbestemmte Artikel faken alleen ''e(e)n'' oder afkört ''’n'' för alle Genera un Kasus.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;152&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-2-1-Formen.html online])</ref> {| class="wikitable" |+Unbestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" | ! colspan="3" |Vullformen ! colspan="3" |Kortformen |- !maskulin !feminin !neutrum !maskulin !feminin !neutrum |- |'''Subjektfall''' |e(e)n-'''∅''' | rowspan="2" |en-'''e''' | rowspan="2" |e(e)n-'''∅''' |’n | rowspan="2" |’ne/’n | rowspan="2" |’n |- |'''Objektfall''' |en-'''en''' |’nen/’n |} === Adjektiven === [[Adjektiv|Adjektiven]] stemmt na Kasus, Genus un Numerus mit dat Substantiv op dat se Beotg neemt övereen. So as anner germaansche Spraken kennt ook Plattdüütsch twee verscheden Deklinatschonen för de Adjektiven: de starke Deklinatschoon, wenn dat Adjektiv alleen vöör dat Substantiv steit, un de swacke Deklinatschoon, de na enen Artikel steit. De Endsülven, de verscheden Formen markeert, sünd ''-e'', ''-en'' un je na Dialekt deelwies ook ''-(e)s'', ''-(e)t'' un ''-er''. Besünners bi dat Neutrum, wat minner bi Maskulinum un Feminum, givt dat ook Formen sünner Endsülv.<ref name=":34">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;192&nbsp;ff.</ref> {| class="wikitable" |+Deklinatschoon Adjektiven<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;191.</ref> |- !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' |dick-'''e''' Kopp |de dick-'''e''' Kopp |- |'''Objektfall''' |dick-'''en''' Kopp |den dick-'''en''' Kopp |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |ol-'''e''' Kann | rowspan="2" |de ol-'''e''' Kann |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' |oold-'''∅'''/-et Book | rowspan="2" |dat ol-'''e''' Book |- |'''Objektfall''' |oold-'''∅''' Book |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |dick-'''e''' Köpp | rowspan="2" |de dick-'''en''' Köpp |- |'''Objektfall''' |} Adjektiven to stiegern bruukt dat Plattdüütsche dat Suffix ''-er'' för den [[Komparativ]] un ''-(e)st'' för den [[Superlativ]]. De Stamm kann enen Ümluud kriegen un [[Assimilatschoon (Linguistik)|Assimlilatschonen]] köönt opkamen, so as ''jung&nbsp;–&nbsp;jüng-'''er''' - jüng-'''st''', oo<u>ld</u>&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''er'''&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''st'''''. Een paar Adjektiven hebbt unregelmatige Formen, so as ''good&nbsp;–&nbsp;beter&nbsp;–&nbsp;best'' un ''veel&nbsp;–&nbsp;meer&nbsp;–&nbsp;meist/meerst''. Annerster as op Hoogdüütsch bruukt Platt den Superlativ ook twee Grötten to verglieken: ''He is de jüng'''st''' vun de beiden'' gegenöver {{Lang|de|''Er ist der jüng'''ere''' von den beiden''}}.<ref name=":34" /> === Pronomen === ==== Personaalpronomen ==== De [[Personalpronomen|Personaalpronomen]] ünnerscheedt dree Personen, de Numeri Singulaar un Pluraal un den Subjekt- un Objektfall. De drüdde Persoon Singulaar ünnescheed ook de Genera maskulin, feminin un neutrum. In’n Subjektfall sünd de Formen: ''ik/ek'' (1.&nbsp;Persoon), ''du'' (2.&nbsp;Persoon) un in de 3.&nbsp;Person na Genus ünnerscheden: ''he'' (maskulin), ''se'' (feminin), ''et/dat'' (neutrum). In’n Pluraal sünd de Formen: ''wi/we'' (1.&nbsp;Persoon)'', ji/je/i'' (2.&nbsp;Persoon)'', se'' (3.&nbsp;Persoon)''.'' Alle Dialekten kennt Formen för den Objektfall, de sik je na Dialekt un Dialektgrupp stark ünnerscheden köönt. För de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar sünd dat ''mi'' un ''di'' ([[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''mik/mek'' un ''dik/dek''). För de 3.&nbsp;Persoon Singulaar ''em/en/enne'' (maskulin un neutrum), ''eer/öör'' (feminin);[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un de [[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderländschen]] Dialekten hebbt ook Formen mit /{{IPA-Text|h}}/ vöörn: ''hüm, hör''. För de 1.&nbsp;Person Pluraal is dat ''us/uns'' (oostfäälsch ''üsk/ösk''), för de 2.&nbsp;Persoon is dat ''ju'' mit velen regionalen Varianten as ''jü'', ''jau'', ''jo'', ''jö'', ''juug, u'' un oostfäälsch ''juck/jock/jück/jöck'' . De 3.&nbsp;Persoon Pluraal is ''eer, se, ennen'' oder ''jüm.''<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: NSL, S.&nbsp;274.</ref> ==== Possesivpronomen ==== De [[Possesivpronomen]] sünd in’n Singulaar: ''mien'' (1.&nbsp;Persoon), ''dien'' (2.&nbsp;Persoon), ''sien'' (3.&nbsp;Persoom maskulin/neutrum), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon feminin) mit dialektaal verscheden Luudvarianten. In’n Pluraal sünd dat: ''uns/us'' (1.&nbsp;Persoon) un ''ju/jo'' (2.&nbsp;Persoon), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon). De drüdde Persoon het ook regionale Varianten, so as ''se, jemeer, ennen'' etc. De Possesivpronomen bögt dat Plattdüütsche so as de Adjektiven, faken givt dat man ook unböögte Formen: ''Ik see mien-<u>en</u>/mien-''∅ ''Vadder.<ref name=":4">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;275.</ref>'' ==== Reflexivpronomen ==== Ene egen Form för dat [[Reflexivpronomen]] kennt alleen de 3.&nbsp;Persoon Singulaar un Pluraal: ''sik'' ([[Oostfreesch Platt|oostfreesch]] ''sük'', [[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''sek,'' [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsch]]/[[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderlandsch]] ''sich''), so as ''he/se höögt sik.'' De anner Personen bruukt den Objektfall vun dat Personaalpronomen, so as ''ik höög mi, du höögst di, wo höögt u(n)s, ji höögt jo/ju/juug/jük.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a. ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;157&nbsp;f.</ref> Slewswig un Delen vun Holsteen bruukt ''sik'' ook för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar, so as: ''Ji freut sik''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;157. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-4-2-Reflexive-Pronomen-rueckbezuegliche-Fuerwoerter.html online])</ref> Dat Reflexivpronomen för de 3.&nbsp;Persoon is uut’n Hoogdüütschen uutleent, [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], so as ook [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] vundaag noch, harr keen egen Reflexivpronomen.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;274&nbsp;f.</ref> === Syntax === Allgemeen is de Syntax vun’t Plattdüütsche nich so good uutforscht as anner Spraken.<ref>{{Internetquelle |url=https://kipdf.com/perspektiven-einer-modernen-niederdeutschen-syntaxforschung_5ad3fc8f7f8b9a728f8b45a7.html |titel=Perspektiven einer modernen niederdeutschen Syntaxforschung |abruf=2025-07-08 |sprache=en}}</ref> De plattdüütsche Syntax stemmt grotendeels mit’n Satzbo in anner kuntinentaalwestgermaanschen Spraken övereen, is man präägt döör den Bruuk as ene Spraak, de vööral snackt man nich schreven warrt. So finnt sik op Plattdüütsch meist [[Satzreeg|Satzregen]], de nich mit [[Konjunktschoon|Kunjunktschonen]] verbunnen sünd. [[Nevensatz|Nevensätz]] sünd rarer un köönt faken ook sünner Kunjunktschonen begünnen.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;321.&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-2-1-Grundsaetzliches.html online])</ref> To’n Bispeel: ''He kümmt nich, he is bang'' oder ''Dat regent, ik bliev to Huus.''<ref>Laurits Saltveit: ''Syntax'', In: ''NSL'', S.&nbsp;285.</ref> Ook as Kennteken vun spraken Spraak find sik ook in schreven Plattdüütsch eer en verbalen Stil as enen nominalen Stil, so as ''wat vundaag passeert is'' statts ''die Ereignisse des Tages.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;285.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-4-2-Verbale-zeitwoertliche-Umschreibungen-von-Substantiven-Nomen.html online])</ref> Een Ünnerscheed to de düütsche Standardspraak is dat [[Preposition Stranding]], dat will seggen dat [[Pronominaaladverb|Pronominaaladverbien]] scheden warrt, so as ''<u>daar</u>'' ''will ik nix <u>mit</u> to doon hebben s''tatts hoogdüütsch ''<u>Damit</u> will ich (...).''<ref name=":2" /> De scheden Pronominaaladverbien kümmt man ook in dat [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|noorddüütsche Hoogdüütsch]] op. Annerster as de düütsche Standardspraak kennt dat Plattdüütsche dubbelt Negatschoon, so as ''Dat hev ik <u>nie nich</u> seggt.''<ref name=":2" /> Dat Phänomeen is ook in hoogdüütschen Dialekten verbreedt un so keen spetschell Kennteken för’t Plattdüütsche. Annerster as de düütsche Standardspraak, man just so as hoogdüütsche Dialekten, kennt Plattdüütsch ene [[Periphraas]] uut ''doon''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv, de dat Verb betonen kann, so as ''<u>Verköpen deit</u> se mi nix.''<ref name=":2" /><ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart. Sprachgebiet – Grammatisches – Binnendifferenzierung.'' In: Dieter Stellmacher (Ruutgever): ''Niederdeutsche Sprache und Literatur der Gegenwart,'' S.&nbsp;44.</ref> Se finnt sik allerwegens in dat Plattdüütsche, dat givt man regionale Ünnerscheed, ''doon'' in Nevensätzen is fakener in dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] to finnen, dat [[Westfäölsk Plat|Westfäälsche]] het meer ''doon''-Periphrasen in Höövdsätzen.<ref>[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis,'' S.&nbsp;119.</ref> De ''doon''-Periphraas geit man döör den hoogdüütschen Inflood torügg.<ref name="Elmentaler Borchert">[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis''. In: ''Germanistische Linguistik'', (220), S.&nbsp;101–135.</ref> Anner spetschell plattdüütsche Periphrasen, sünd Kunstruktschonen de enen [[Aspekt]] uutdrückt, so as Beginn oder de Duur vun wat. Se finnt sik faken ook in de hoogdüütsche Ümgangsspraak vun Noorddüütschland. So kann de Periphraas uut Kopula&nbsp;+&nbsp;''an/bi''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv de Duur vun wat uutdrücken, so as ''He weer <u>an’t</u> Studeren dat Dansen <u>to leren</u>'' oder ''Ik bün jüst <u>bi’t Eten</u>.<ref name=":3" />'' As ''[[Rheinische Verlaufsform]]'' is de Kuntruktschoon ook in de düütsche un nedderlandsche Ümgangsspraak to finnen. Wenn wat anduurt, kann de Periphraas uut ''hebben''&nbsp;+&nbsp;''to''&nbsp;+&nbsp;Infintiv dat uutdrücken, so as ''he <u>het</u> veel Kraam <u>to liggen</u>''.''<ref name=":3" />'' Den Beginn vun wat kann de Periphraas ''kamen''&nbsp;+&nbsp;Infintiv uutdrücken, so as ''denn <u>keem</u> he op’n Rüch'' ''<u>to liggen</u>.''<ref name=":3" /> Starker as Hoogdüütsch bruukt Plattdüütsch [[Topikalisatschoon]], dat heet dat Satzleden na rechts oder links hen versett warrt, eer so to betonen un dat [[Topik (Linguistik)|Topik]] vun’n Satz to maken. Bispelen sünd: ''<u>Dat Peerd</u>, dat schüdde mit’n Kopp'', wo ''dat Peerd'' na links hen versett is, oder ''Nu hett he en Knecht had, <u>de Buur</u>, de het Hans heten'', wo ''de Buur'' na rechts hen versett is un so as Topik starker betoont is. == Woordschatt == {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Vokabular}} === Woordformatschoon === Plattdüütsch kann nee’e Wöör mit [[Kompositschoon (Linguistik)|Kompositschoon]] (Tohoopsetten), [[Derivatschoon (Linguistik)|Derivatschoon]] (Afleiden) un [[Kunverschoon (Linguisitk)|Kunverschoon]] (Woordaarwessel) billen. Bi de Kompositschoon kann Plattdüütsch twee oder meer Substantiven to enen nee’en Woord tohoopsetten, so as ''Fack-wark-huus.'' Platt bruukt man vergleken mit Hoogdüütsch minner tohoopsett Wöör un billt daarför to’n Bispeel en [[Präpositschonaalattribut]], so as ''Weg na Huus'' statts ''Nahuusweg''. Besüners lange tohoopsett Wöör in’n Hoogdüütschen warrt oplööst oder kört, so as ''Automaat för’t Torüggeven vun Pandbuddels'' oder fakener ''Pandbuddelautomaat'' statts hoogdüütsch {{Lang|de|''Pfandflaschenrückgabeautomat''}}. Vergleken mit’n Hoogdüütschen bruukt Plattdüütsch fakener Wöör, de uut enen [[Imperativ]] (Befeelsform) maakt sünd, so as ''Kiek-in-de-Luft'', ''[[Wippsteert|Wüppsteert]]'' (vun ''wüppen'' un ''Steert'').<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;251.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-1-Zusammengesetzte-Substantive-Nomen-Hauptwoerter-Namenwoerter.html online])</ref> Ene Besünnerheid, de so in’n Hoogdüütschen nich to finnen is, sünd tohoopsett Verben. Se köönt uut Substantiven, Adjektiven un Verben tohoopsett warrn oder uut twee Verben billt warrn, so as ''haartagen'' (Substantiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''geelsnacken'' (Adjektiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''smuustergrienen'' (Verb&nbsp;+&nbsp;Verb).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;62&nbsp;f.</ref> Besünners sünd ook de Verben de sik uut den Verbstamm un denn enen Lievdeel tohoopsett, so as ''begriesmulen'' (begriesen&nbsp;+&nbsp;Muul)'', duuknacken'' (duken&nbsp;+&nbsp;Nacken)'', plinkögen'' (plinken&nbsp;+&nbsp;Oog)''.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;253&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-2-Zusammengesetzte-Verben.html online])</ref> Mit [[Affix|Affixen]] (Vöör- un Anföögsels) kann Plattdüütsch nee’e Wöör afleiden (Derivatschoon), so as ''ver-tellen'' uut ''tellen,'' en Woord de Woordaard wesseln maken (Kunverschoon), so as dat Adjektiv ''schiet-ig'' uut’n Substantiv ''Schiet'' mit dat [[Suffix]] ''-ig.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;249, 263.</ref> Deelwies bruukt Plattdüütsch man anner Affixen as Hoogdüütsch dat sülve Woord to billen, so as ''Düüster-<u>nis</u>'' statts {{lang|de|''Dunkel-<u>heit</u>''}} oder ''<u>be</u>-leven'' statts un {{lang|de|''<u>er</u>-leben.''}}<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;273&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-3-3-1-Zur-unterschiedlichen-Verwendung.html online])</ref> === Nee’e Wöör un Juxwöör === {{Kiek ook bi|Neosassismus}} [[Bild:Bombus SNY02094 (51337141479).jpg|duum|„Plüüschmoors“ is faken Juxwöör för ‘[[Hummel]]’, wenn Hoogdüütsche enen Plattdüütschen na enen spaßig Woord op Platt fraagt]] In modernen Tieden het Plattdüütsch veel Wöör för nee’e Technolgie uut sienen Dackspraken Hoogdüütsch oder Nedderlandsch övernamen. Statts Leenwöör uut den Dackspraken to övernemen, givt dat deelwies Versöök egen plattdüütsche Wöör uuttodenken.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> Een Deel vun so’ne Wöör kaamt uut de mündliche Spraak un het ook Ingang in de plattdüütsche Ümgangsspraak funnen, anner sünd künstliche Vöörslääg, de nüms bruken deit. Een groten Deel sünd Juxwöör, also kene seriösen Wöör un ook keen eernsthaftigen Versöök för plattdüütschen [[Spraakuutbu|Spraakuutbo]]. Een Deel Plattdüütschsnackerschen un -snackers seet düssen Slag Wöör daarüm kritsch, denn se maakt Platt noch meer en „Spraak to’n Högen“.<ref name=":29">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |titel=Mehr Wöör för Platt - Woans geiht Spraakutbo? |werk=www.niederdeutschsekretariat.de |seiten=14.&nbsp;f. |archiv-datum=https://web.archive.org/web/20241216170706/https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |abruf=2024-12-16}}</ref> Bispelen för so’ne Wöör sünd ''Plüüschmoors'' för ‘[[Hummel]]’ oder ''Snutenpulli'' för ‘[[Mund-Nees-Dook|Mund-Neesdook]]’.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Lustige-Woerter |titel=Weten: Lustige Wörter |abruf=2024-12-25}}</ref> De Kategorie „beste aktuelle plattdüütsche Uutdruck“ bi dat [[Plattdüütsch Woort vun’t Johr]] tekent meist wenig eernsthaftige nee’e Wöör uut, so as ''Ankiekbook'' för ‘[[Facebook|Facebook’]], ''Brägenplietschmaschin'' för ‘[[Künstlike Intelligenz|künstliche Intelligenz]]’ oder ''fuurtsen-roewertrecken-Code'' för ‘[[QR-Kood]]’.<ref name=":29" /><!-- Juxwöör in NL? --> === Plattdüütsche Wöör uut anner Spraken === Sied den Schrievsprakenwessel het Plattdüütsch meer un meer [[Germanismus|hoogdüütsche Wöör]] övernamen. [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] as Kultuurspraak weer in de Neetied ook in Delen vun Westdüütschland begäng, so dat sik hier ook veel Nedderlandschs in’n Woordschatt finnt. In’n Mark-Brannenborger Platt finnt sik welk nedderlandsche Reliktwöör, de [[Fläämsch|flaamsche]] Kolonisten in de Gegend bröchten.<ref>[[Gilbert A. R. De Smet|Gilbert de Smet]]: ''Niederländische Einflüsse im Niederdeutschen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;730–761.</ref> De nedderlandsch-neddersassischen Dialekten hebbt sünnerlich in dat 20.&nbsp;Jhd. veel [[Nedderlandismus|nedderlandsche Wöör]] övernamen. Mit de [[Oostkolinsatschoon]] het besünners dat [[Oostnedderdüütsch|Oostnedderdüütsche]] [[Slawismus|slaawsche Wöör]] övernamen. Dat [[Wendländsch Platt|Wendlandsche Platt]] het besünners veel Reliktwöör uut dat [[Polaabske Sproke|Polaabsche]]. As [[Lehnwoort|Leenwöör]] hebbt sik welk slaawsche Wöör, so as ''[[Döns]]'', ook in dat ole Stammland hen uutbreedt. Al in’t [[Middelsassische Spraak|Middelsassische]] setten sik wat slaawsche Leenwöör döör, so as ''[[Pietsch|Pietsch(e)]]'' för öller ''Sweep''. [[Nedderpreußisch Platt|Nedderpreußisch]] un [[Baltendüütsch]] harrn bet in de Neetied direkten Kuntakt mit’n Slaawschen un [[Baltsche Spraken|Baltschen]], so dat sik hier besünners veel Leenwöör finnt.<ref name=":20">[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interreferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;690–693.</ref> Langs de Noordseeküst, wo Plattdüütsch de freeschen Spraken verdrängt het, finnt sik [[Frisismus|freesche Wöör]], so as [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oostfreesche]] Wöör in dat [[Oostfreesch Platt]] oder en paar wenige Wöör uut dat [[Eidersteder Freesch]] op dat Halveiland Eidersteeed. Dat nedderlandsche [[Stellingwarfs|Stellingwarvsch]] un [[Pompstersch]] hebbt Wöör uut dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] övernamen.<ref name=":30">Arne Spenter: ''Niederdeutsch-friesische Interferenzen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;762–782.</ref> [[Gallizismus|Franzöösche Wöör]] kemen al in middelsassische Tied över de Nedderlannen in’t Plattdüütsche. Düsse Slag Wöör is besünners in den westlichen Dialekten fakener.<ref>Hermann Schönhoff: ''Französische Lehnworte in den niedersächsischen Mundarten''. In: ''Germanisch-romanische Monatsschrift'' 1 (1909), S.&nbsp;356-367.</ref> De grote Deel franzöösche Wöör in’t Plattdüütsch keem avers in’n 18. un 19.&nbsp;Jhd över’t Hoogdüütsch un ümfaat Wöör rund üm dat [[Militäär]], so as ''Generaal'' un ''kummedeern'', de Verwandschopsnamen, so as ''Onkel/Unkel'' un ''Tant(e)'' un Wöör üm de Levenwies vun de betern Lüüd, so as ''kommodig, kumpelsant'' oder ''Pleseer''.<ref>Emil Mackel: ''Romanisches und Französisches im Niederdeutschen''. In: ''Festschrift Adolf Tobler zum 70. Geburtstage''. Dargebracht von der Berliner Gesellschaft für das Studium der neueren Sprachen. [[Bronswiek]]1905. S.&nbsp;263-273.</ref> In de [[Seemannsspraak]] het Plattdüütsch al frö wat [[Anglizismus|engelsche Wöör]] övernamen, so as ''Boot'' oder ''Dock.''<ref>Christopher Moss: ''Niederdeutsch-englische Sprachzusammenhänge,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;664.</ref> In nee’ere Tied kemen över’t Hoogdüütsche oder Nedderlandsche ook anner engelsche Wöör in’t Plattdüütsche, so as ''Computer'' oder ''Notebook.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> === Plattdüütsche Begrepen in annere Spraken === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Inwark op annere Spraken}} In de Hansetied het dat Plattdüütsche dull op de [[Skandinaavsche Spraken|fastlandskandinaavschen]] Spraken inwarkt. So schull bet to de Halv vun de sweedsche Woordschatt enen plattdüütschen Oorsprung hebben. Ook na’t [[Baltikum]], na [[Russland]], na [[England]] un [[Iesland]] sünd döör de Hanse wat plattdüütsche Wöör kamen.<ref>Karl Hyldgaard-Jensen: ''Mittelniederdeutsch und die skandinavischen Sprachen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp; 666–677.</ref> Na de överbleven Wöörlisten het dat uutstorven [[Polaabske Sproke|Polaabsch]] an de 20&nbsp;% plattdüütsche Wöör uutleent.<ref>[[Kazimierz Polański]]: ''Polabian''. In: Bernhard Comrie, Greville Corbet (Ruutgevers): ''The Slavonic languages'', Routledge: London/New York 1993, S.&nbsp;822.</ref> In’t [[Kaschuubsche Spraak|Kaschuubsche]] kaamt rund de Halv vun’n germaanschen Leenwöör uut’n Plattdüütschen, vöör al uut dat [[Oostpommersch Platt|Hinnerpommersche]].<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;687&nbsp;f.</ref> Dat Poolsche het eer hoog- statts plattdüütsche Leenwöör. Man de Wöör üm de Seefaart, so as {{Lang|pl|''bak''}} ‘[[Baak (Seeteken)|Baak]]’, {{Lang|pl|''śluza''}} ‘[[Slüüs]]’ oder {{Lang|pl|''sztymbort''}} ‘[[Stüerboord|Stüürboord]]’, sünd plattdüütsch''.'' De [[Masuursch|masuurschen]] Dialekten hebbt wedder en beten meer Platt övernamen, so as ''brukować'' ‘bruken’ oder ''dek'' ‘Dack’.<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;689&nbsp;f.</ref> Ook [[Neddersorbsche Spraak|Neddersorbsch]], dat in öllere Tieden ene gemeensame Grenz mit dat Plattdüütsche harr, het Wöör övernamen. Een lütten Deel Platt is so över’t Neddersorbsche ook in’t [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsche]] kamen, dat süss eer [[Middeldüütsch|middeldüütsche]] Wöör uutleent het.<ref name=":20" /> Al [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] un later besünners de [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oost]]- un [[Noordfreesche Spraak|noordfreeschen]] Mundaarden stünnen sied de middelsassische Tied mit’n Plattdüütsch in engen Kuntakt, so dat se veel Wöör, deelwies ook Grundvokabulaar, övernamen hebbt.<ref name=":30" /> So sünd to’n Bispeel de Tallen {{Lang|frr|''sööwen''}}, {{Lang|frr|''dörtig''}}, {{Lang|frr|''sööwentig''}} un {{Lang|frr|''hunnert''}} in dat [[Öömrang|Amrumer Freesch]] plattdüütsch.<ref>[[Nils Århammar]]: ''Die Amringer Sprache''. In: ''Amrum. Geschischte und Gestalt einer Insel.'' Hansen & Hansen: [[Itzhoe]] 1969, S.&nbsp;132.</ref> Op dat Westfreesche harr Plattdüütsch kenen groten Inflood.<ref name=":30" /> Later sünd, as de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche]] Standardspraak opkamen weer, wo ook Lüüd uut plattdüütsche Rebeden bi Andeel harrn, döör Schrievers uut’n Noorden ook welk plattdüütsche Wöör Deel vun dat Hoochdüütsche worrn, so as {{Lang|de|''dröge''}} oder {{Lang|de|''Achterdeck''}}. Anner Wöör uut dat Plattdüütsche sünd man nich Deel vun de Schriftspraak, aver vun de [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|Ümgangsspraak in Noorddüütschland]] worrn, so as: ''schnacken, küern, Trecker'' oder ''duun.''<!-- Born? NSL? --><!-- neddersassisch/oostnedderlandsch Wöör in NL Standardspraak? --> === Wöörböker === Den plattdüütschen Woordschatt dokumenteert besünners de [[Idiotikon|Grootlandschopswöörböker]], so as dat [[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch|''Sleswig-Holsteensch Wöörbook'']], dat [[Niedersächsisches Wörterbuch|''Neddersassisch Wöörbook'']], dat ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch|Mekelborgsch Wöörbook]]'' oder dat ''[[Westfälisches Wörterbuch|Westfäälsch Wöörbook]]''. Daaarto givt dat veel Wöörböker un Wöörlisten för lütter Dialektregionen. === Seggwöör un Wellerismen === Typsch för’t Plattdüütsch sünd [[Wellerismus|Wellerismen]]. Se bestaat uut dree Delen: en Seggwoord, denn en, de dat seggt (''…'', ''see he/se/de …,'')'','' un opletst de Ümstänn in de dat seggt warrt. De letste Deel givt den Seggwoord meist enen komischen Drei.<ref>Michael Töteberg: ''Sprichwort, Rätsel, Sage und Märchen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;491&nbsp;f.</ref> Een Bispeel is: ''Dubbelt höllt beter, see de Jung, daar streu he sik Zucker op’n Sirop''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;317&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-1-8-2-Beispielssprichwoerter-Doeoentjes.html online])</ref> == Schrievwies == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Orthographie|titel1=Plattdüütsche Orthografie}} [[Bild:Sass woorbook.jpg|duum|Dat Wöörbook na [[Johannes Sass]] (hier de Uutgaav vun de [[Fehrs-Gill]]) het mit siene Schrievregels groten Inflood op de noordneddersassische Schrievwies namen]] Plattdüütsch bruukt dat [[Latinsche Schrift|latiensche Alphabeet]], in Düütschland fröher ook as [[gootsche Schrift]]. De eersten [[Ooldsassische Spraak|ooldsassischen]] Texten hebbt besünners na dat franksche [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] keken. As [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] stünn dat plattdüütsche an’n Anfang vun ene överegionale Uutglieksschrievwies, so dat sik vergleken wenig Dialektkennteken in schreven Texten finnt. As Resultaat vun de lange Tied as ünnerdrückt Spraak, het Plattdüütsch vundaag kene eenheidliche Schrievwies meer un is in verscheden regionale Schrievtraditschonen opdeelt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;239.</ref> De Schrievwiesen in Düütschland kiekt meist na hoogdüütsche Orthografie; de in’n Nedderlannen na de nedderlandsche Schrievwies. Problemen maakt so avers Luden, de dat in’n [[Dackspraak|Dackspraken]] nich givt, so as de Achtervokaal {{IPA|ɑː~ɔː}}, oder Ünnerscheden, de Düütsch un Nedderlandsch nich kennt, so as de ö-Luden {{IPA|œː}} un {{IPA|œʏ}}.<ref>Gerhard Hinsch: ''Schreibung des Niederdeutschen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;184, 189.</ref> Een Deel Schrievwiesen bruukt kene Sünnerteken, de dat Hoogdüütsch nich kennt, anner bruukt Sünnerteken so as ''[[ę]]''[[Ę|,]] ''[[œ]]'' ode ''[[å]].'' För dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] is de [[Sass’sche Schrievwies]], de sik stark na dat Hoogdüütsche richt, wied verbreedt. [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] leent sik an de Schrievwiesen ümto an. För dat [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterlandsche]] givt dat man uutarbeidt Schrievwiesen, so as de Regels vun [[Klaus-Werner Kahl]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |titel=Platt schreiben |werk=plattdeutsch.net |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211224142/https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-01-08 |sprache=de}}</ref> Anner [[Westfäölsk Plat|west]]- un [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] Dialekten bruukt vele verscheden regionale Schrievwiesen.<ref name=":21">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Rechtschreibung |titel=Rechtschreibung des Plattdeutschen |werk=plattmakers.de |abruf=2024-12-09}}</ref> För dat [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersche]] is de Schrievwies na [[Renate Herrmann-Winter]] begäng.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.wb-mv.niederdeutsche-literatur.de/wb_mv_text-id.php |titel=Wörterbuch Mecklenburg-Vorpommern |abruf=2022-06-18}}</ref> [[Plautdietsch]] het egen Schrievwiesen uutdacht, de ook na’t Hoogdüütsche kiekt oder sik deelwies stärker afsetten wüllt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plautdietsch-freunde.de/woo-schriew-wie-plautdietsch.html |titel=Woo schriew wie Plautdietsch? |abruf=2022-06-18}}</ref> Dat [[Pomerano]] in Brasilien is lange nich schreven worrn, bruukt man vundaag meist ene Schrievwies, de op [[Ismael Tressmann]] torügggeit un sik mit Sünnerteken un lütt schreven Substantiven stärker vun dat hoogdüütsche Schriftbild ünnerscheidt.<ref name=":21" /> In’n Nedderlannen richt sik de Orthografie na dat nedderlandsche Vöörbild. För de verscheden Dialektgruppen bestaat egen Schrievtraditschonen. Versöök för överregionale Schrievregels so as de [[Vosbergenschriefwies]] uut’n 1950-er Jaren, de ook versöch Dialekten op de düütsche Sied mit to bedenken, de [[SONT-spelling]] uut’n 2000-er oder de [[Algemene Nedersaksische Schriefwieze]] uut de [[nedderlandsch-neddersassische Wikipedia]] kunnen sik nich wiedhen döörsetten.<ref>{{Internetquelle |url=www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |titel=SONT-spelling |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200814061841/https://www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |archiv-datum=2020-08-14 |abruf=2025-04-02}}</ref> Mit dat late 20.&nbsp;Jhd. un in’n 21.&nbsp;Jhd sünd besünners in’n [[Internet|Internett]] Initschativen för [[Intersaksische Schriivwise|Intersassische Schrievwiesen]] opkamen, de versöcht den egen Charakter vun de Spraak ruuttostellen, sik vun de Dackspraken afsetten wüllt un ene gemeensame Schrievwies för de düütschen un nedderlandschen Dialekten to finnen versöökt. Bispelen sünd [[Snorre Björkson]] sien ''[[Nordlannsk]]'',<ref>Kellner: ''Zwischen Anlehung und Abgrenzung'', S.&nbsp;295–307.</ref> [[Reinhard F. Hahn]] siene ''[[Algemeyne Schryvwys’|Algemeyne Schrywys’]]'' oder de ''[[Nysassiske Skryvwyse]]'', de man buten dat Internett meist nich bruukt warrt.<ref name=":21" /> == Nedderdüütsche Philologie == [[Bild:Agathe Lasch.jpg|duum|[[Agathe Lasch]] weer de eerste Hamborger Perfessersch för Nedderdüütsch un tellt to den wichtgsten nedderdüütschen Philologen. Eer ''Mitteniederdeutsche Grammatik'' is ook vundaag noch en Standardwark.]] De Wetenschop, de Plattdüütsch ünnersöcht, heet [[Nedderdüütsche Philologie|''Nedderdüütsche Philologie'']]. Se höört in Düütschland meist to de [[Germanistik]], in’n Nedderlannen to de [[Nedderlandistik]].<ref name="NSL1-6">[[Jürgen Meier]], [[Dieter Möhn]]: ''Geschichte un Methoden der niederdeutschen Philologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;1–6.</ref> Anners as to’n Bispeel de [[Westfreesland|westfreesche]] [[Frisistik]], de [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] ook as Wetenschopsspraak bruukt, is nich Plattdüütsch man Hoogdüütsch un deelwies Nedderlandsch de Wetenschopsspraak in düsse Disziplin.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Frisian Reference Grammar, Omkearwurdboek fan de Fryske taal, Ta de Fryske syntaksis, Wurdfoarried en Wurdgrammatika'' (Rezenschoon), In: ''Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik'', 57.&nbsp;Jg. Heft&nbsp;1 (1990), S.&nbsp;117.</ref> Wetenschoplich Interess an’t Plattdüütsche is in dat 18.&nbsp;Jhd. mit [[Idiotikon|Idiotika]], de Wöör uut den Volksmundaarden sammelt, anfungen, so as [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] sien {{lang|la|''[[Idioticon Hamburgense]]''}} oder [[Johann Carl Dähnert]] sien pommersch {{lang|de|''Platt-Deutsches Wörterbuch''}}. So weer [[Lexikografie]] de Vöörlöper för de nedderdüütsche Philologie later.<ref name="NSL1-6" /> Mit’n 19.&nbsp;Jhd. is de Germanistik as Wetenschop an un för sik opkamen. Eerst befaat sik de nedderdüütsche Philologie grotendeels mit de oold- un middelsassischen Spraakdenkmalen un geev kritische Textuutgaven ruut. To’n Enn vun dat 19.&nbsp;Jhd begünn de nedderdüütsche Philogie ook de modernen plattdüütschen Dialekten intensiver uuttoforschen. So stünn nu besünners de [[Dialektologie]] in’n Vöörgrund. 1874 grünn sik de ''[[Verein für niederdeutsche Sprachforschung]]'' mit de Afsicht de plattdüütsche Spraak mit eer Literatuur un Dialekten uuttoforschen.<ref name="NSL1-6" /> Mit de tweden Halv vun dat 20.&nbsp;Jhd. kemen in de nedderdüütsche Philologie [[Sotscholinguistik|sotscholinguistsche]] Fragen op, de to’n Bispeel ünnersöökt woans sik Plattdüütsch un siene [[Dackspraak|Dackspraken]] mit eenanner verhöllt. Eerst mit 20.&nbsp;Jhd. sünd egenstännige Leerstööl för nedderdüütsche Philologie inricht worrn, vöördem weer dat meist en Ünnerdeel vun de allgemene Germanistik oder mit Leeropdrägen afdeckt.<ref name="NSL1-6" /> Dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] an de [[Rieksuniversität Grönneng]] is 1953 grünnt worrn, man 2010 oplööst worrn. Ook vundaag is de nedderdüütsche Philolgie an den meistenn Universitäten en Ünnerdeel vun de Germanistik un keen egen Leerstool. <!-- Givt dat wat wichtigs to de "Nedersaksische taal- en letterkunde" in NL, dat binnen staan mott? --> == Kultuur == Plattdüütsch Kultuurleven mit Verenen, Speeldelen un Schrieverslüüd richt den Blick meist op alleen de egen Regioon. Wenige Institutschonen sünd ook överregionaal opstellt, so as dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]], de Tiedschrift [[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]], de [[Beemsen-Dagfohrt]] oder de Organisation [[SONT]] in’n Nedderlannen. Ook Priesen för plattdüüsche Schrieveree un Kultuur sünd meist överegionaal uutricht, so as de [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Pries]], de [[Freudenthal-Pries]], de [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-Pries]] oder [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln|Literatuurpries vun de Stad Kappeln]].<ref name=":19">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;184&nbsp;f.</ref> Ook wenn sik alle acht noorddüütschen Bundslänner verplicht hebbt dat plattdüütsche Kultuurleven to föddern, givt dat meist givt dat nich noog Steden un Nettwarken an de sik Lüüd in plattdüütschen Kultuurvereen wennen köönt, de plattdüütsche Kultuurarbeid koordineert.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;14&nbsp;f ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> === Literatuur === [[Bild:KGrothWKrauskopf.jpg|duum|[[Klaus Groth]] (1884, vun Wilhelm Krauskopf)]][[Plattdüütsche Schrieveree|Plattdüütsche Literatuur]] betekent de schreven Warken – so as [[Romaan|Romaans]], [[Gedicht|Gedichten]], [[Vertellsel|Vertellsels]] oder [[Leed (Musik)|Leder]]&nbsp;– in verscheden plattdüütschen Dialekten un is in siene Form vundaag in’n 19.&nbsp;Jhd anfungen. De Themen sünd meist dat Landleven, de egen Kuntrei, Volkskultuur un verleden Tieden.<!-- born fehlt --> Literatuur op Platt is sied den Beginn in’n 19.&nbsp;Jhd. nich alleen as kunstsinnigen Uutdruck dacht, se schall ook plattdüütsche [[Spraakpleeg]] wesen.<!-- born fehlt --> Na de Daalgang vun de middelsassische Schrievspraak is Plattdüütsch lange Tied nich schreven worrn. Literatuur op Platt begünn suutje in’n 18.&nbsp;Jhd, avers eerst in’n 19.&nbsp;Jhd stellen [[Klaus Groth]] un [[Fritz Reuter]] – de plattdüütschen Klassiskers&nbsp;–<!-- born fehlt --> in [[Düütschland]] ene nee’e plattdüütsche Literatuur op de Been. In’n [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is de Literatuur en Stücken later anfungen, to’n Bispeel mit [[Dörpsnovell|Dörpsnovellen]]. In’n 19. un 20.&nbsp;Jhd. folgt velen Warken un Schrievers in de Nafolg vun Groth un Reuter. Sied dat 20.&nbsp;Jhd. nimmt de plattdüütsche Schrieveree af un is het Delen vun dat Spraakrebeed al vullkamen nalaten.<ref>[[Robert Langhanke]]: ''Neuniederdeutsche Literatur: Über Beginn und nahenden Abschluss einer überschaubaren Literaturtradition'' ([https://open.fau.de/server/api/core/bitstreams/471e5920-dfb5-408d-81af-c6a8643a1861/content online])</ref> De [[Plautdietsch|plautdietsche]] Schrieveree is eerst laat in dat 20.&nbsp;Jhd mit Schrievers as [[Arnolt Ditj]] un [[Ruben Ap]] anfungen.<!-- born fehlt --> Ene wichtige Positschoon hebbt de [[Literaarsche Sellschop|Autorensellschoppen]], de enen groten Deel to plattdüütsche Kultuur bidreegt. Wichtig sünd de [[Augustin Wibbelt-Selschup|Augustin Wibbelt-Sellschop]], de [[Fehrs-Gill]], de [[Freudenthal-Sellschop]], de [[Fritz-Reuter-Sellschop|Fritz-Reuter Sellschop]] oder de [[Klaus-Groth-Sellschop]], de alle ook vele [[List vun plattdüütschen Priesen|Priesen för plattdüütsche Literatuur]] uutgeevt. Wichtig för de plattdüütsche Schrieveree weren ook Literatuurtiedschriften, so as de ''[[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]]'' oder ''[[Diesel (Blatt)|Diesel]]'' in Düütschland un ''[[’t Swieniegeltje]]'', ''[[Krödde]]'' un ''[[Roet]]'' in’n Nedderlannen.<ref name=":19" /><!-- born fehlt --> === Musik === [[Bild:Liedermacher Knut Kiesewetter (Kiel 68.106).jpg|duum|[[Knut Kiesewetter]] (1976)]] [[Bild:Ina Mueller 2 HagenU.jpg|duum|[[Ina Müller]] (2008)]] [[Plattdüütsche Musik]] is mit Gedichten, de [[Volksleed|Volksleder]] worrn sünd anfungen, so as [[Klaus Groth]] sien ''[[Lütt Matten de Has’]]'' oder [[Fritz Reuter]] sien [[De Eikboom|''Eikboom'']].<ref>[[Heike Müns]] (Ruutgeversche): ''Niederdeutsches Liederbuch. Volkstümliche Lieder aus 5 Jahrhunderten.'' [[Hinstörp]], Rostock 1981.</ref> Bi anner Leder is de Schriever unkünnig bleven, so as ''[[Dat du mien Leevsten büst]]'' oder [[Herrn Pastor sien Kauh|''Herrn Pastor sien Kauh'']]. In de 1960-er un 1970-er Jahren hebbt [[Folkmusik|Folkmusiker]] plattdüütsche Musik wedder in’n Leven haalt. Mit enen plattdüütschen Stück het [[Knut Kiesewetter]] den Anfang maakt un anner Musiker so as [[Hannes Wader]] inspireert. Ook in [[Mekelnborg]] weren Plattdüütsch in de Volksszeen vun de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] populäär, so as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] oder de Singer [[Kurt Nolze]]. Populäre Folkgruppen geev dat ook in’n Nedderlannden, so as [[Törf (Band)|Törf]], de op [[Grunnegs|Grönnengsch]] süngen. Een beten later is hier mit de [[Achterhooks|achterhooksche]] Band [[Normaal]] de [[Buurnrock|Burenrock]] opkamen. In de 1980-er kemen ook Gruppen op, de [[volkstümliche Musik|''volkstümliche Musik'']] op Platt maken, so as ''[[Godewind]], [[De Plattfööt]]'' oder ''[[Speelwark]]''. In de 2000-er Jaren weren [[Ina Müller]] ere Alben mit Covers vun [[Popmusik|Popsongs]] populäär. 2009 is de Hamborger Popgrupp [[De Tüdelband|''De Tüdelband'']] opkamen. Anner Musikstilen find sik hier un daar so as de [[Hardcore-Punk|Hardcore-Grupp]] [[COR (Band)|COR]] mit dat Album ''Snack Platt orrer stirb'' oder ''[[De fofftig Penns]]'' mit elektroonschen [[Hip-Hop (Musik)|Hip-Hop]]. Een Pries för plattdüütsche Musik is de [[Bad-Bemsen-Pries]], man ook anner plattdüütsche Priesen tekent Musikers uut. Mit [[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] un [[Plattbeats]] givt dat Musikweddstrieden, de sik an junge Lüüd richt un opmünnern schöölt plattdüütsche Musik to maken.<!-- Givt dat noch NL-Bands, Singers, de binnen staan schöölt? --> === Theater === [[Bild:2014-07-10 Conni Ohnsorg-Eingang S1-3082.jpg|duum|Logo vun dat [[Ohnsorg-Theater]] an’n Ingang vun dat Bieberhuus in [[Hamborg]]]] Een wichtigen Deel in’t plattdüütsche Kultuurleven neemt de Speeldelen in, so dat de [[UNESCO]] dat [[Plattdüütsch Theater|plattdüütsche Theater]] 2014 as [[immateriell Kultuurarv]] opnamen het.<ref name=":11">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> Nadem dat de [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Schrievspraak wegdrängt worrn is, find sik Plattdüütsch noch in [[Fastelavendstück|Fastelavendstücken]] mit groffen un erootschen Humoor. In de [[Barock|Barocktied]] sünd plattdüütsche Twüschenspelen in anners hoogdüütschen Stücken begäng, wo groffe Burenfiguren Platt snackt. Mit dat 19.&nbsp;Jhd. kemen wedder eerste Dramen op Platt op un mit de nedderdüütsche [[Bühnenbewegung]] üm 1900 hebbt sik ook proffeschonellere plattdütsche Speeldelen grünnt. De bekannteste plattdüütsche Speeldeel is dat [[Ohnsorg-Theater]] in [[Hamborg]], dat mit’n Feernseen sied den 1950-er Jaren ook in ganz Düütschland bekannt worrn is (De Stücke sünd man för’t Feernseen in [[Missingsch]] överdregen worrn). Dat anner profeschonell Theater is de [[Fritz-Reuter-Bühn]] in [[Swerin]]. Halvproffeschonelle Theaters givt an de 35, de in den dree Landsverbünnen vun’n [[Nedderdüütsch Bühnenbund|Nedderdüütschen Bühnenbund]] organiseert sünd. Bavento givt dat an de 3000 Laienspeeldelen.<ref name=":11" /> <!-- Theater op Platt in NL? --> === Radio un Höörspeel === De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radioprogramm op Platt]] givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht en plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm [[Plattradio]] man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet – Plattradio |abruf=2024-12-05 }} {{Webarchiv|url=https://www.plattradio.com/ |wayback=20240828043445 |text=Startsiet – Plattradio |archiv-bot=2026-05-17 13:19:24 InternetArchiveBot }}</ref> [[Hör mal ’n beten to]]'' sennt op de NDR jeden Dag plattdüütsche Dööntjes. De [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt sössmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> De nedderlandsche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen en good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> Se begünnen in’n 1920-er Jaren, as [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio broch. Dat keem man to’n Enn, as de regionalen Senner in’n [[Nazi-Düütschland|Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> === Film un Feernseen === {{Kiek ook bi|List vun plattdüütsche Films un TV-Serien}} Ofschoonst sik Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern Neddersassen un Sleswig-Holsteen in de Charta verplicht hebbt plattdüütsche Medien to föddern, is in dat düütsche Feernseen Plattdüütsch vundaag alleen en beten Nischenprogramm bi’n [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]].<ref name=":22">{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |titel=Plattdeutsch im Fernsehen |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |archiv-datum=2024-02-23 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref><ref name=":38" /> De nedderlandschen Regionaalsenners [[RTV Drenthe]], [[RTV Noord]] un [[RTV Oost]] sennt deelwies en beten wat op Platt. 1954 begünn de NDR [[Ohnsorg-Theater|Ohnsorg-Theaterstücken]] op [[Missingsch]] statt Platt to sennen; en paar Stücken op anner Speeldelen sünd man op Platt uutstraalt worrn. In de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] geev dat vun de ''[[Mäkelborgsch Staatstheater|Fritz-Reuter-Bühne]]'' ook plattdüütsche Stücken in’t Feernseen.<ref name=":22" /> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsche-neddersassische]] Serie [[Bartje]] keem 1972 ruut.<ref>{{Internetquelle |autor=Arend Kuik, Jan Krol, Jantje Weurding |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0179009/ |titel=Bartje |datum=1972-12-26 |abruf=2025-06-17}}</ref> Vun 1977 an leep bi’n NDR ''[[Wi speelt op Platt]],'' dat bet 1984 plattdüütsche Theaterstücken uutstraalt het. Vun 1977 bet 1982 geev dat 20 Folgen ''[[Platt in III]].'' 1978 senn de NDR dat eerste Maal de Talkshow ''[[Klönschnack (NDR)|Klönschnack]]'', bet 1982 ''[[Talk op Platt]]'', dat Formaat aflööst het. De plattdüütsche [[Tatort]] ''[[Wat Recht is, mutt Recht blieben|Wat Recht is, mutt Recht bliewen]]'' keem 1981 ruut. Sied 1999 wiest de NDR op [[Silvester|Ooldjaarsavend]] ''[[Dinner for one - up Platt|Dinner for one - op Platt]].<ref name=":22" />'' [[Regiosoap|Regiosoaps]] so as [[Van Jonge Leu en Oale Grond|''Van Jonge Leu en Oale Grond'']] un [[Boven Wotter|''Boven Wotter'']] sünd in’n 2000-er Jaren produzeert worrn.<ref>Erik Hitters, Tonny Krijnen: ''Koning van de regio: Populariteit en legitimiteit van regionale televisie'', S.&nbsp;60.</ref> 2006 harr de NDR alle plattdüütschen Formaten instellt, as Uutgliek kemen ''[[Billerbook Düütschland]]'' oder ''[[Die Welt op Platt]]'', de nu ook al wedder instellt sünd. Opstunds givt dat alleen ''[[De Noorden op Platt]]'' eenmaal den Maand.<ref name=":22" /><!-- Noch anner NL TV-Programm op Platt? --> As eersten plattdüütschen Film kann ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' vun 1970 gellen.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |titel=Plattdeutsche Filme |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |archiv-datum=2023-03-24 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref> De grote Deel plattdüütsche Films sünd [[Kummdie|Kummdien]], so as ''[[Ostfriesisch für Anfänger]],'' de Krimikomödien ''[[Boot un Dood]]'' un [[De Krooch an de Wiedau|''De Krooch an de Wiedau'']]'','' de [[Twentsch|twentsche]] Tragikömodie ''[[De Beentjes van Sint-Hildegard]]'' oder de Sciene-Fiction-Parodien uut de Reeg ''[[Apparatspott]]''. Anner Films weren dacht Kinners Platt to leren, so as ''[[Ritter Trenk op Platt]]''. Uutnamen sünd de [[Plautdietsch|plautdietsche]] Film [[Stellet Licht|''Stellet Licht'']] un dat [[Mönsterlänsk Platt|mönsterlandsche]] Drama [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']].<!-- Givt dat wichtige Films uut NL, de noch nich binnen steti? --> === Tiedschriften === Dat geev al in’n 19.&nbsp;Jhd kortwielig Versöök Tiedschriften op Platt ruuttogeven, so as so as de ''[[Plattdütsche Husfründ]]'' oder dat ''[[Weltblatt]]''. Liekers givt dat vundaag nix an plattdüütsche Tiedschriften un Dagbläder. Vele noorddüütsche Dagbläder hebbt man Kolumnen op Platt, de meist wat Spaßigs oder uut de Regioon vertellt. Plattdüütsche Artikels in anners hoogdüütschen Blädern sünd raar un hebbt meist ook enen regionalen Betog. Uutnaam weer alleen dat [[Hamburger Abendblatt|''Hamburger Abendblatt'']] 2010 mit ene Uutgaav op Platt un 2016 enen plattdüütschen Titelbladd.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;187&nbsp;f.</ref> <!-- Medien op Platt in NL? --> === Internet, Technik un sotschale Medien === Bi de moderne Technik un in dat Internet is Plattdüütsch wenig präsent. Dat givt man Software so as [[Linux op Platt]] oder „Brann-Stuuv&nbsp;7“ vun [[Ashampoo]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pro-linux.de/news/1/16483/linux-op-platt-wiederbelebt.html |titel=Linux op Platt wiederbelebt |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.computerbild.de/artikel/cb-Aktuell-Software-Kurios-Ashampoo-veroeffentlicht-CD-Brennprogramm-auf-Plattdeutsch-1534851.html |titel=Kurios: Ashampoo veröffentlicht CD-Brennprogramm auf Plattdeutsch |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref> Online sünd de gröttsten plattdüütschen Sieden de twee Spraakuutgaven vun de [[Wikipedia]]: de [[plattdüütsche Wikipedia]] för de düütsche Sied mit {{NUMBEROFARTICLES}}&nbsp;Artikels un de [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersassische]] Uutgaav mit {{NUMBEROF|ARTICLES|nds-nl}}&nbsp;Artikels. Spraaktechnologie givt dat meist alleen för dat Noordneddersassische.<ref>{{Internetquelle |url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |titel=oscar – Datasets at Hugging Face |abruf=2022-06-17 }} {{Webarchiv|url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |wayback=20221204195657 |text=oscar – Datasets at Hugging Face |archiv-bot=2026-05-17 13:19:24 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://wortschatz.uni-leipzig.de/de/download/Low%20German |titel=Korpusdownload Low German |abruf=2022-06-17}}</ref> Allgemeen kriegt Plattdüütsch dat meist nich torecht de Spraaktechnologie achteran to lopen, denn de plattdüütschen [[Korpus (Linguistik)|Spraakkorpora]], de dat för good Spraaktechnologie bruukt, sünd recht lütt un meist nich annoteert oder taggt.<ref>Die Universal Dependencies v.2.8 beinhaltete ein Sample-Korpus von 83 (!) Sätzen, vgl. https://universaldependencies.org/treebanks/nds_lsdc/index.html. 2024 enthält das Korpus etwa 1000 Sätze, vgl. https://aclanthology.org/2024.lrec-main.1388.pdf</ref> Op’t wichtigste sünd hier dat [[Zwirner-Korpus]],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/ZW--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat [[Korpus Deutsche Mundarten: DDR|''Korpus Deutsche Mundarten: DDR'']],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/DR--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat Korpus [[Ehemalige deutsche Ostgebiete|''Ehemalige deutsche Ostgebiete'']]<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/OS--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> un dat [[Korpus Russlanddeutsche Dialekte|''Korpus Russlanddeutsche Dialekte'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/RUDI_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> Dat ümfangriekste Korpus is nich för dat moderne Plattdüütsch man för’t Middelsassisch, dat ''[[Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650)]]''.<ref>{{Internetquelle |autor=Frank Schätzlein |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/en/ren.html |titel=Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650) |abruf=2022-06-17 |sprache=en}}</ref><!-- Spraaktechnolgie Uni Grünneng? --> === Plattdüütsch in de Kark === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch in de Kark}} Sied de 1960-er Jaren keem Plattdüütsch as Spraak wedder in de Predigt op. In velen Regionen givt dat tomindst eenmaal dat Jaar plattdüütsche Goddsdeensten. Översett Leder, Andachts-un Gebeedböker oder de [[Plattdüütsche Bibelöversetten|översett Bibel]] geevt so Initschativen Stütt. In den Rebeden wo Platt noch Alldagsspraak is, het de Spraak ene wichtige Rull för de Seelsorg. De plattdüütschen Pasters un Laien sünd vergleken mit anner plattdüütschen Kultuurorganistschonen düchtig good vernett.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188.</ref><!-- Platt in de Kark in NL? --> == Spraken Bispelen == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Platt anhöörn}} {| |'''[[Nedderlandsch-Neddersassisch]]''' ([[Twentsch]]) |[[Bild:Geluidsopname Johanna van Buren.ogg|duum|[[Johanna van Buren]], de eer twentsch Gedicht vöördrägt]] |- |'''[[Noordneddersassisch]]''' ([[Holsteener Platt|Holsteensch]]) |[[File:Holsteinisch-dialect 1.ogg|thumb|Fro vertellt op Holsteensch Platt|zentriert]] |- |'''[[Süüdwestfäälsch]]''' |[[File:South-Westphalian-dialect.ogg|thumb|Mann vertellt op Süüdwestfäälsch|zentriert]] |- |'''[[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]]''' ([[Paderböärnsch Platt]]) |[[File:East-Westphalian-dialect 1 -483.ogg|thumb|Mann vertelt op Paderböärnsch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]''' |[[File:East-Frisian-dialect-of-Low-German-548.ogg|thumb|Mann vertellt op Oostfreesch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostpommersch Platt|Oostpommersch]]''' ([[Pomerano]]) |[[File:East-Pomeranian-dialect-.ogg|thumb|Mann vertellt op Pomerano|zentriert]] |- |'''[[Plautdietsch]]''' (Mexiko) |[[File:Plautdietsch-dialect-546.ogg|thumb|Deern uut Mexiko Plautdietsch|zentriert]] |} == Kiek ook bi == {{Portal}} == Literatuur == === Allgemeen === * [[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]], [[Dieter Möhn]] (Ruutgevers): ''Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft. (NSL.)'' E.&nbsp;Schmidt: Berlin 1983, ISBN 3-503-01645-7. * [[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band 4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;590–615. * [[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band&nbsp;4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;550–590. * [[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten.'' In: [[Wolfgang Stammler]] (Ruutgever): ''Deutsche Philologie im Aufriss.'' 1.&nbsp;Bands. 2.&nbsp;Oplaag, Erich Schmidt Verlag: Berlin 1957, Sp.&nbsp;1730–1898. * [[Jan Goossens]] (Ruutgever): ''Niederdeutsch.'' Band&nbsp;1: ''Sprache.'' 2.&nbsp;Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1983, ISBN 3-529-04510-1. * [[Klaas Hanzen Heeroma|Klaas Heeroma]]: ''Niederländisch und Niederdeutsch.'' 3.&nbsp;Oplaag. Bonn 1976 ''(Nachbarn 2)''. * [[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen.'' Vandenhoeck & Roprecht: [[Chöttingen]] 1982, ISBN 3-525-01213-6 ''(Sammlung Vandenhoeck)''. * [[Dieter Stellmacher]]: ''Niederdeutsche Sprache.'' 2. Oplaag. Weidler: Berlin 2000, ISBN 3-89693-326-4 (''Germanistische Lehrbuchsammlung'' 26). * [[Henk Bloemhoff]], [[Jurjen van der Kooi]], [[Hermann Niebaum]], [[Siemon Reker]] (Ruutgevers): ''Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde'' (HNTL)'','' Van Gorcum: Assen 2008. * [[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina (Ruutgevers): ''Hand der Sprachminderheiten in Deutschland,'' Narr Francker Attempo Verlag: Tübingen 2020. === Wöörböker === {{Kiek ook bi|Wikipedia:Wöörböker}} * [[Renate Herrmann-Winter]]: ''Kleines plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.'' [[Hinstörp]]: Rostock 1985 (un anner Oplagen). * Renate Herrmann-Winter: Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Raum. [[Hinstörp]]: Rostock 1999 (un anner Oplagen). * [[Johannes Saß|Johannes Sass]]: ''Der neue Sass – Plattdeutsches Wörterbuch – Plattdeutsch – Hochdeutsch, Hochdeutsch – Plattdeutsch.'' 6.&nbsp;Oplaag, [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03000-0. '''Grootlandschopswöörböker''' * ''[[Hamburgisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd.. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1985–2006. * ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch]].'' 7&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]], later Akademie, Berlin 1937–1992. Nadruck [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1996. Nadrags- un Registerband ook daar 1998. * ''[[Niedersächsisches Wörterbuch]].'' Band 1&nbsp;ff. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1953&nbsp;ff. * ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1927–1935; Nadruck ook daar 1985. * ''[[Westfälisches Wörterbuch]]''. 5 Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: Kiel/[[Hamborg]] 1969–2021. === Grammatiken === * [[Martin Durrell]]: ''Westphalian and Eastphalian.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;59–90. * [[Reinhard Goltz]], Alastair G.&nbsp;H. Walker: ''North Saxon.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;31–58 * [[Rudolf Ernst Keller]]: ''North Saxon: Lower Elbe.'' In: ''German Dialects. Phonology & Morphology, with selected texts.'' Manchester University Press: Manchester 1961, S.&nbsp;339–381. * [[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' (= ''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 20). Schuster: Leer 1998, ISBN 3-7963-0332-3. * Helmut Schönfeld: ''East Low German.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;91–135. * [[Hein Thies|Heinrich Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik. Formen und Funktionen. A–Z'' (=&nbsp;''Kiek mal rin – zum Nachschlagen''). 2. Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03200-4. === Plattdüütsche Literatuur === * [[Heinrich Krüger]]: ''Geschichte der niederdeutschen oder plattdeutschen Literatur vom Heliand bis zur Gegenwart.'' Stiller: [[Swerin]] 1913. * [[Wolfgang Stammler]]: ''Geschichte der niederdeutschen Literatur. Von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart.'' Teubner: Leipzig 1920. * Claus Schoppenhauer: ''Plattdeutsche Klassiker 1850–1950. Wege zur niederdeutschen Literatur'' (=&nbsp;''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 7). Schuster: Leer 1982, ISBN 3-7963-0209-2. === Spraaksituatschoon === * Birte Arendt: ''Niederdeutschdiskurse: Spracheinstellungen im Kuntextvon Laien, Printmedien und Politik'' (=&nbsp;''Philologische Studien und Quellen.'' H.&nbsp;224). E.&nbsp;Schmidt: Berlin 2010, ISBN 978-3-503-12223-3. * [[Michael Elmentaler]], Peter Rosenberg: ''Norddeutscher Sprachatlas.'' Olms, [[Hilmessen]]: 2015–2022. * [[Hans-Joachim Gernentz]]: ''Niederdeutsch – gestern und heute. Beiträge zur Sprachsituation in den Nordbezirken der Deutschen Demokratischen Republik in Geschichte und Gegenwart'' (= ''Hinstörp-Bökerie. Niederdeutsche Literatur.'' 11). 2.&nbsp;Oplaag, [[Hinstörp]]: Rostock 1980. * [[Ulf-Thomas Lesle]]: ''Plattdeutsch zwischen gestern und morgen: Geschichtsbeschleunigung und die Suche nach der identitas.'' In: [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]], Horst P. Pütz, Ulrich Weber (Ruutgevers): ''Vulpis Adolatio.'' Festschrift für [[Hubertus Menke]] zum 60.&nbsp;Geburtstag. Heidelberg: 2001, S.&nbsp;429–449. * Ulf-Thomas Lesle: ''Das Eigene und das Fremde: ‚Der Fall des Niederdeutschen‘ – Beispiel eines Identitätsdiskurses.'' In: ''Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte.'' Jg.&nbsp;66, Heft&nbsp;1, 2014, S.&nbsp;32–55. * Ulf-Thomas Lesle: ''Identitätsprojekt Niederdeutsch. Die Definition von Sprache als Politikum.'' In: [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum.'' Festschrift für Willy Diercks. Verlag für Regionalgeschichte: [[Builefeld]] 2015, ISBN 978-3-89534-867-9, S.&nbsp;693–741. * Ulf-Thomas Lesle: ''Germanistik und Niederdeutsch. Liaison im Schatten eines Essentialismus.'' In: [[Michael Fahlbusch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Völkische Wissenschaften: Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen.'' De Gruyter: Berlin/Boston 2020, ISBN 978-3-11-065272-7, S.&nbsp;79–101. * [[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots en Dialekt, de sik to Wehr setten kann. Nachlese zur Diskussion um die Europäische Sprachenschutzcharta.'' In: Ursula Föllner (Ruutgever): ''Niederdeutsch. Sprache und Literatur der Region'' (=&nbsp;''Literatur – Sprache – Region.'' 5). Lang: [[Frankfort an’n Main]] u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-631-37194-2, S.&nbsp;9–33. * Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' In: Nina Hartel, Barbara Meurer, Eva Schmitsdorf (Ruutgevers): ''Lingua Germanica. Studien zur deutschen Philologie.'' Jochen Splett zum 60.&nbsp;Geburtstag. Waxmann: [[Mönster]] u.&nbsp;a. 1998, ISBN 3-89325-632-6, S.&nbsp;171–184. == Weblenken == '''Wöörböker''' * [https://plattmakers.de/nds Plattmakers-Wöörbook] (plattdüütsch) * [http://www.deutsch-plattdeutsch.de plattdüütsch Wöörbook] (hoogdüütsch, plattdüütsch) '''Websieden''' * [http://www.plattmaster.de Plattmaster] (hoogdüütsch, plattdüütsch, engelsch) * [http://lowlands-l.net/plattewelt/ Nu is de Welt platt!], wat in de hele Welt för de Spraak bereten ward (meersprakig) * [http://lowlands-l.net/grammar/ Drempels un Tegels vun't Neddersassische (Nedderdüütsche, Plattdüütsche)], so wat as’n lütte Grammatik (düütsch, engelsch) * [http://www.plattdeutsch.net/ Websteed vun Klaus-Werner Kahl mit Wöörböker un velen annern Kraam in Mönsterlänner Platt] (plattdüütsch) * [http://www.plattnet.de/ Webportal mit en List vun plattdüütsche Sieden in’t Internett un mit Narichten to plattdüütsche Themen] (plattdüütsch) '''Organisatschonen''' * [http://www.sont.nl/ Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied] (nedderlandsch) * [https://web.archive.org/web/20110718202459/http://niederdeutsch.bhu.de/niederdeutsch/content/de/bundesrat/start.html Bunnsraat för Nedderdüütsch] (plattdüütsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsche Spraakperioden}} {{Navigatschoonsliest Germaansche Spraken}} {{DEFAULTSORT:Plattduutsch}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraak]] jxijwhypydlp9u9l75hba0idp1tds52 0 231 1065708 1065391 2026-05-17T13:18:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065708 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Planet''' is en Begreep ut de [[Astronomie]]. Dat Wort kummt ut dat [[Greeksch]]e un heet so veel as ''Wannelsteern''. Dat kuumt dorvun, dat de Planeten an [[Himmel]] jüst so utseen hebt as de annern [[Steern (Astronomie)|Steerns]], nämlich as lütte lüchtende Punkte. De sünd aber man nich fast, as de Steerns, man bewegt sik allmählich un werrn mol hier to seen un mol dor. De meisten dorvun sünd hell noog, dat man jüm mit bloten Oog seen kann un wörrn deswegen ok all bi de oolen Greeken oder de Chinesen bekannt. Mit dat Utfinnen vun de Wietkiekers (ok Fernrühr nöömt) sünd noch meer entdeckt worrn, as letzten is 1930 Pluto funnen woorn, as dat al grote [[Teleskop]]en geev, mit de man ok noch bannig swack Licht wornemmen kann. Planeten sünd – wie man denn laater rutfunnen hett, as man meer mit Telsekope ünnersocht hett un irgendwann ok de eersten [[Ruumsond]]en in den [[Weltruum]] schoten worrn sünd, de uns denn Fotos no de Eer funkt hebbt – gröttere Massen, de as een Kugel formt sünd, man anners as en Steern nich vun sülvst lüchten dot. == Dat Planetensystem bit 2006 == Dat System vun uns [[Sünn]] (man seggt ok: [[Sünnsystem]]) hett bit August 2006 negen Planeten hat (vun binnen na buten): # de [[Merkur (Planet)|Merkur]] (lütter as de Eer) # de [[Venus (Planet)|Venus]] (meist so groot as de Eer) # de [[Eer]] (wat uns Planet is) # de [[Mars (Planet)|Mars]] (lütter as de Eer) # de [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] (de gröttste Planet) # de [[Saturn (Planet)|Saturn]] (is de tweetgröttste Planet, de mit den groten Ring) # de [[Uranus (Planet)|Uranus]] # de [[Neptun (Planet)|Neptun]] # de [[Pluto (Dwargplanet)|Pluto]] Wenn de Mass lütter wörr, denn hett man vun Planetoid oder ok [[Asteroid]] snackt. De hebbt nich blots en Beteken, man krigt ok een Nummer towiest, de denn mit to den Namen hörrt. Twüschen Mars un Jupiter is en Asteroidenrebeet – so ganz genau is dat man nich afgrenzt. Af un an geev dat Spekulatschonens, dat dat noch en teihnten Planeten achter den Pluto gifft. Wenn von Sünnsystem snackt warrt, is meist uns eegen meent. Dorto höört nich blots de Planeten, man allns, wat in de [[Gravitatschoon]] vun de Sünn steit. Siet en poor Johren weet wi aber, dat ok anner Steerns Planeten hebbt. In de Fackspraak nöömt sik so en Planet denn ''Exoplanet''. == Dat Planetensystem na de ne’e Indelen == [[Bild:Solar system.jpg|thumb|upright=0.8|[[Fotomontage|Monteert]] Bild vun de acht Planeten un den Maand (all vun [[Ruumsond|Sonden]] fotografert). De Grötten sünd nich na Skaal.]] In August 2006 hett sik dat nu en beten ännert. Na johrelang Snacken, wat denn nu en Planet is un wat nich, un wo man de Grenz leggen kann, wo groot en Mass wesen mutt, dat man noch Planet dorto seggen kann, hett de [[Internatschoonale Astronoomsche Union]] (IAU) aver en ne’e Definitschoon rutgeven. Dorna is de Pluto blots noch en [[Dwargplanet]], wat bi de IAU nich meer so rech as „richtigen“ Planet gellt, man en egen Klass von Massen billt un jümmer noch to dat Sünnsystem tellt. Pluto is nich de einzige Dwargplanet. Woveel dat dorvun gifft, dat weet man noch nich so nau, dat mutt noch prüft warrn. Vun Pluto afsehn hett de IAU noch twee benöömt, de vörher als Asteroiden betekend weern. Asteroiden kanns jümmers noch dorto seggen, wiel dat jo keen Planeten sünd. Un dormit dat sien Richtigkeit hett, hett nu ok Pluto en Nummer kregen. Opstunns sütt uns Sünnsystem nu as folgt ut (na tonehmen [[Groot Halfass|Halfass]]; Planeten sünd normal, Dwargplaneten ''kursiv'' schreven): # [[Merkur (Planet)|Merkur]] # [[Venus (Planet)|Venus]] # [[Eer]] # [[Mars (Planet)|Mars]] # ''[[Ceres (Dwargplanet)|(1) Ceres]]'' # [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] # [[Saturn (Planet)|Saturn]] # [[Uranus (Planet)|Uranus]] # [[Neptun (Planet)|Neptun]] # ''[[Pluto (Dwargplanet)|(134340) Pluto]]'' # ''[[Haumea (Dwargplanet)|(136108) Haumea]]'' # ''[[Makemake (Dwargplanet)|(136472) Makemake]]'' # ''[[Eris (Dwargplanet)|(136199) Eris]]'' Dat gifft aver noch annere Asteroiden, de as möögliche Dwargplaneten gellt un noch nauer ünnersocht warrt. De Tall warrt in de tokamen Tiet seker noch stiegen. == Literatur == * Jan Osterkamp: {{Internetquelle |url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |titel=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |hrsg=Die Zeit (Online) |datum=2005-08-01 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070228010500/http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |archiv-datum=2007-02-28 |abruf=2013-10-17 }} {{Webarchiv|url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |wayback=20070228010500 |text=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |archiv-bot=2026-05-17 13:18:50 InternetArchiveBot }} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 1. Vom Altertum bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. In: ''[[Sterne und Weltraum]].'' 45, 2006, 1, S. 34–44. {{ISSN|0039-1263}} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 2. Vom 19. Jahrhundert bis heute. In: ''Sterne und Weltraum.'' 45, 2006, 4, S. 22–33. {{ISSN|0039-1263}} * {{Literatur |Autor=Gibor Basri, [[Michael E. Brown]] |Titel=Planetesimals To Brown Dwarfs: What is a Planet? |Sammelwerk=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |Band=34 |Nummer=1 |Datum=2006 |ISSN=1545-4495 |Seiten=193–216 |arXiv=astro-ph/0608417 |DOI=10.1146/annurev.earth.34.031405.125058}} * Thorsten Dambeck: ''Planeten, geformt aus Gas und Staub'', in GEO kompakt Nr. 6, März 2006, S. 28–34, {{ISSN|1614-6913}} * Katharina Lodders, Bruce Fegley: ''The planetary scientist’s companion.'' Oxford Univ. Press, New York, NY 1998, ISBN 0-19-511694-1. * W.T. Sullivan, J.A. Baross: ''Planets and life – the emerging science of astrobiology.''Cambridge Univ. Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-53102-3. * Rudolf Dvorak: ''Extrasolar planets – formation, detection and dynamics.'' WILEY-VCH, Weinheim 2008, ISBN 978-3-527-40671-5. * Claudio Vita-Finzi: ''Planetary geology – an introduction.'' Terra, Harpenden 2005, ISBN 1-903544-20-3. * [[Günter D. Roth]]: ''Planeten beobachten.'' Spektrum, Akad. Verl., Berlin 2002, ISBN 3-8274-1337-0. == Weblinks == {{Commonscat|Planets|Planet}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} * [http://www.neunplaneten.de/nineplanets/nineplanets.html Die 8 Planeten – Multimedia-Tour durch das Sonnensystem] (von [[The Nine Planets]]) * [https://web.archive.org/web/20100517001020/http://solarsystem.dlr.de/RPIF/ RPIF-Bildbibliothek] * [https://web.archive.org/web/20040905191638/http://www.planeten.ch/ Informationen zu allen Planeten des Sonnensystems, sowie ihren Monden und über alle extrasolaren Planeten] {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Astronomie]] [[Kategorie:Planet|!]] 3urp15fd046gok7mg9769guo91ui6tv 0 300 1065765 1065435 2026-05-17T16:42:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065765 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = United States of America, USA |NAAM = Vereenigte Staten vun Amerika |NAAM_ENGELSCH = the United States |LAAG=LocationUSA.png |WAHLSPRÖÖK = E Pluribus Unum, In God we trust (vun 1956 af an) |WAPEN = US-GreatSeal-Obverse.svg |HYMNE = [[The Star-Spangled Banner]] |AMTSSPRAKEN = keen Amtsspraak fastleggt, man de facto: [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |HÖÖFTSTADT = [[Washington D.C.]] |BGR=38|BMIN=53|NS=N|LGR=77|LMIN=02|EW=W |GRÖTTSTE_STADT = [[New York]] |STAATSFORM = [[Präsidialrepubliek|Präsidiale]] [[Bundsrepublik]] |BAAS_TITEL = [[Präsident]] |BAAS = [[Donald Trump]] |GRÖTT = 9.826.630 |PERZENT_WATER = ? |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 300.888.812 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2006 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = 31 |BBP_JOHR = 2004 |BBP = |BBPjeKOPP = $ 44.825 |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = Souveränität |UNAFHÄNGIGKEIT = Vun [[Grootbritannien]]<br />[[4. Juli]] [[1776]] |GELDSOORT = [[US-Dollar]] |GELDSOORT_SYMBOL = $ |GELDSOORT_AFK = USD |TIETREBEET = [[UTC]] -5 bit UTC -10 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .us |ISO3166 = |VÖRWAHL = 1 |FOOTNOTEN = }} De '''Verenigten Staten vun Amerika''' (USA, United States of America) sünd en [[Bundsstaat]] in [[Noordamerika]]. 50 [[US-Bundsstaat|Bundsstaten]] höört dorto. Nahwers sünd [[Kanada]], [[Mexiko]] un över de [[Beringstraat]] ok [[Russland]]. De [[Hööftstadt]] is [[Washington D.C.|Washington]]. In'n [[Januar]] [[2007]] leven dor 300.888.312 Inwahners. Dat [[BBP]] liggt bi 44.828 US-$/Inwahner. == Etymologie vun de Landsnaam == De eerste Maal, dat de [[Engelsche Spraak|engelsche]] Uutdruck {{lang|en|''United States of America''}} in een Sokument steit, dateert op den 2. Januar 1776, as [[Stephen Moylan]], een Adjutant in de [[Continental Army]] vun [[George Washington]], enen Breev an [[Joseph Reed]], schreev un üm Stütt in de [[Unafhangigkeidskrieg]] fraag.<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer", The Christian Science Monitor, July 4, 2013, [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer link]</ref><ref>John Fay, "The forgotten Irishman who named the 'United States of America'", IrishCentral, July 15, 2016, [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html link]</ref> Dat eerste Maal, dat de Landsnaam so in druckt Form to lesen stüün, weer op den 6. April 1776 in enen annonymen Essay in de''[[The Virginia Gazette]]'', een [[Dageblatt|Dagblad]] uut [[Williamsburg (Virginia)|Williamsburg]] in [[Virginia]].<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'?", The Christian Science Monitor, July 4, 2013</ref> Een beten later schreev [[Thomas Jefferson]] op den 11. Juni 1776 ''United States of America'' in ene groffe Skizz för de [[amerikaansche Unafhangigkeidsverklaren]],<ref>Byron DeLear, ibid.</ref> de de [[Second Continental Congress|''Second Continental Congress'']] op den 4. Juli 1776 annamen het.<ref>Davis 1996, p. 7.</ref> ''America'' is de feminine Form vun {{lang|la|''Americus Vesputius''}} sien Vöörnaam, wat de latiensche Form vun [[Amerigo Vespucci]] (1454–1512) sien Naam is. ''Amercius'' stammt vun de ooldhoogdüütsch Naam ''Emmerich''. Den Naam Amerika bruken de düütschen Kartografen [[Martin Waldseemüller]] un [[Matthias Ringmann]] 1507 dat eerste Maal.<ref>"Amerigo Vespucci", Encyclopædia Britannica, [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci link]</ref><ref>Note: ''Americus'' comes from the Medieval Latin name ''Emericus'' (for Saint Emeric of Hungary), itself derived from the Old High German name Emmerich.</ref><ref>Sandra Sider, ''Handbook to Life in Renaissance Europe'', Oxford University Press, 2007, p. 226, ISBN 978-0-19-533084-7</ref><ref>Jessie Szalay, "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America", Live Science, September 20, 2017, [https://www.livescience.com/42510-amerigo-vespucci.html link]</ref><ref>Erin Allen, "How Did America Get Its Name?", Library of Congress Blog, July 4, 2016, [https://blogs.loc.gov/loc/2016/07/how-did-america-get-its-name link]</ref> == Demografie == Dat [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] tell bi Zensus op den 1. April 2020 331.449.281 Inwahners in de Verenigten Staten.<ref>Census Bureau, "2020 Population Count", United States Census, April 26, 2021. ([https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt] online])</ref>. So sünd de Verenigten Staten na China un Indien dat Land mit de drüddgröttste Inwahnertall.<ref>Central Intelligence Agency, "The World Factbook: United States", November 10, 2018. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |wayback=20211212224932 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Census Bureau schätt de Inwahnertall för 2024 op 340.110.988, war een Wassdoom vun 2,6% sied 2020 is.<ref>U.S. Census Bureau, "Vintage 2024 Population Estimates"</ref> 2023 weren 51% vun de Amerikaners över 15 verheiraadt, 6% weren Wittfroen oder Wittmänner, 10% weren scheden, un 34% unverheiraadt.<ref>U.S. Census Bureau, "Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present", September 11, 2019. Available at: https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html</ref> 2023, de [[Geboortenraat]] liggt bi 1,6 Kinner je Fro,<ref>Ivana Saric, "Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom", Axios, April 25, 2024. Available at: https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023</ref> un het mit 23% weltwied den gröttsten Andeel Kinners mit Ölern, de jüm alleen optrecken doot.<ref>Pew Research Center, "U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households", December 12, 2019. Available at: https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/</ref> De Minschen in de Verenigten Staten sünd bannig divers.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry 2000", June 2004. Available at: http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Witte Amrikaners sünd de gröttste Grupp mit 57.8%.<ref>U.S. Census Bureau, "The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010". Available at: https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html</ref> Hispaansche un Latienamerikaansche sünd de tweedgröttste Grupp mit 18.7%, [[Afroamerikaners]] mit 12.1% de drüddgröttste, Asiaatschamerikaansche sünd mit 5.9% op den veerten Platz, Native Americans maken rund 1%.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry and Native American Population", 2000. Available at: https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Some 574 Native tribes are federally recognized.<ref>U.S. Government, "Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities", April 5, 2024. Available at: https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native</ref> 2024 weer dat Mediaanöller 39.1 Jaren.<ref>Kristie Wilder and Paul Mackun, "Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1", U.S. Census Bureau, July 4, 2025. Available at: https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html</ref> === Spraken === [[Bild:Languages cp-02.svg|thumb|Meest spraken Spraken in de USA]] Wieldes veel Spraken in de Verenigten Staten spraken warrt, is Amerikaansch Engelsch de lingua franca.<ref>Harmeet Kaur, "FYI: English isn't the official language of the United States", CNN, May 20, 2018. Available at: https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd/index.html</ref> Engelsch weer al lang ''[[de facto]]'' Amtsspraak. Donald Trump maak 2025 mit de [[Executive Order 14224]] Engelsch ook de offitschelle Amtsspraak.<ref>Executive Order 14224, 2025.</ref> 28 Bundsstaten un de [[Jumfern-Eilannen]] leggt Engelsch as Amtsspraak fast; 19 Staten un Washington D. C. hebbt kene offitschelle Amtsspraak.<ref>The Washington Post, "States Where English Is the Official Language", August 12, 2014. Available at: https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/</ref> Hawaii, Alaska, South Dakota, Amerikaansch Samoa, Puerto Rico, Guam un Noord-Mariana-Eilannen laat ook regiobale indigene Spraken as Amtsspraken gellen.<ref>Hawaii Legislative Reference Bureau, "Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4", November 7, 1978. Available at: https://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html</ref><ref>NPR, Bill Chapel, "Alaska OKs Bill Making Native Languages Official", April 21, 2014. Available at: https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official</ref><ref>Argus Leader, "South Dakota recognizes official indigenous language", March 22, 2019. Available at: https://eu.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/</ref> 169 indigene Spraken warrt vundaag noch spraken.<ref>Julie Siebens and Tiffany Julian, "Native North American Languages Spoken at Home in the United States and Puerto Rico: 2006–2010", United States Census Bureau, December 2011. Available at: https://www2.census.gov/library/publications/2011/acs/acsbr10-10.pdf</ref> In Puerto Rico is Spaansch wieder verbreidt as Engelsch.<ref>Puerto Rico Channel, "Translation in Puerto Rico", December 29, 2013. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.puertorico.com/translation/ |wayback=20131230233259 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Besünners in den Middelwesten warrt ok noch 'n beten [[Plattdüütsch]] snackt, to'n Bispeel in [[Iowa]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]] un [[Wisconsin]]. == Geographie == == Staat == De Verfaten is de oolste demokraatsche Verfaten, de hüüt noch bruukt warrt. === Politisch System === Dat politisch System vun de Vereenigten Staten is en [[Bundsstaat]] mit en starken [[Präsident]]en an de Spitz vun den Bund. Siet 2025 is dat [[Donald Trump]]. He is de 45. Mann, de düt Amt utfüllen deit. De Präsident is Baas vun de [[Exekutive]]. In een Person is he [[Böverst vun’n Staat]] un [[Baas vun de Regeern]]. Bovenhen is he ok noch Böverst Befehlhebber vun de [[Strietkräft vun de Vereenigten Staten]]. De [[Legislative]] is de [[Kongress (USA)|Kongress]]. Hüdigendags is dat de 115. Kongress vun de Vereenigten Staten, wo de [[Republikaansch Partei (USA)|Republikaansch Partei]] de Mehrheit in hett. In düssen Kongress sitt Afordenten ut al 50 Bundsstaten, de wählt wurrn sünd. De [[Verfaten vun de Vereenigten Staten|Verfaten]] schrifft vör, dat de Kongress sik ut twee Kammern tohopensetten deit. He hett dat Seggen över den Huushollt un draff Gesetten in Gang bringen. Vunwegen sien Hoheit över den Huushollt un dormit över de Utgaven vun den Staat hett de Kongress bannig veel to Seggen in de amerikaansche Politik. He alleen draff Bundsgesetten rutgeven un annere Länner den Krieg verklaren. De eerste Kammer vun’n Kongress is dat [[Repräsentantenhuus (USA)|Repräsentantenhuus]]. De tweede Kammer is de [[Senat (USA)|Senat]]. Verdrääg mit frömde Staten weert vun’n Präsidenten ünnertekent, mütt avers vun den Senat in Gang sett (ratifizeert) weern. De Präsident hett dat Recht, Ministers oder hoge Richters (besunners to dat Böverst Gericht) vör to slahn, man de Senat mutt ok hier den Vörslag vun’n Präsidenten annehmen. De Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus weert för twee Johren wählt. Jedeen Repräsentant steiht in för den Wahlbezirk vun sien Bundsstaat. Wie veel Wahlbezirken dat gifft, warrt al tein Johren fastleggt, wenn dat Volk dor för tellt warrt. Senators weert för söß Johr wählt. In den Senat gifft dat dree [[Klassen (Senat vun de USA)|Klassen]]. All twee Johren warrt en Drüddel vun den Senat siene Liddmaten nee wählt. Vörsitter vun den Senat is vunwegen de Verfaten de Viezpräsident vun de USA. He draff avers bloß mit afstimmen, wenn en Patt bi de Stimmen vörliggt. Wenn de Viezpräsident nich dor is, bestimmt de Senat en „[[Pro tempore Präsident vun den Senat vun de Vereenigten Staten|Vörsitter up Tiet]]“. De Liddmaten vun de eerste Kammer wählt sik ehren egen Vörsitter. Dat is de „[[Spreker vun dat Repräsentantenhuus vun denVereenigten Staten|Spreker vun dat Repräsentantenhuus]]“ (Speaker). Spreker (hüdigendags [[Nancy Pelosi]]) un Vörsitter up Tiet (hüdigendags Senator [[Robert Byrd]]) sünd jummers Liddmaten vun de Partei, de in düsse Kammer an’n stärksten is. Ehr en Vörlaag vun en Gesett to’n [[Bundsgesett (Vereenigte Staten)|Bundsgesett]] weern kann, mutt se eerst mol dör dat Repräsentantenhuus un ok dör den Senat dörgahn. De Vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden Kammern vörstellt. En oder mehr Utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an. Dorna warrt se in de Kammer besnackt. Wenn se denn annahmen is, geiht se fudder na de annere Kammer. Eerst wenn beide Kammern över dat Gesett övereenkamen sünd, warrt se den Präsidenten vörleggt, dat he tostimmen schall. [[Bild:Uscapitolindaylight.jpg|200px|thumb|Dat Kapitol in Washington D. C., Seet vun den Kongress]] De [[Judikative]] in de USA boot sik vun de Bundsstaten her up. An ehre Spitz steiht avers de [[Böverst Gerichtshoff vun de Vereenigten Steaten|Böverste Gerichtshoff]]. Wat de Verfaten vun [[1787]] bestimmt hett, kann en vör Gericht inklagen. Düsse Verfaten bedutt in dat politische Leven vun de USA bannig veel. Wie strevig de Verfaten is, kann een dor an sehn, dat bitherto eerst 27 [[Tosatzartikel to de Verfaten vun de Vereenigte Staten|Tosatzartikels]] toföögt wurrn sünd. In de USA warrt na dat [[Mehrheitswahlrecht]] wählt. So is dat kamen, dat sik dor en [[Tweeparteiensystem]] bildt hett. Düsse beiden Parteien sünd de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]] un de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]]. In beiden Parteien finnt sik al Koalitschonen vun ganz verscheden Ansichten tosamen. Wenn en nee polietsche Idee upkummt, denn warrt normalerwiese nich versöcht, en nee Partei to grünnen, man sik mit de Afordenten vun beide Grootparteien af to snacken. So maakt dat de „[[American Liberties Union]]“ bi de Demokraten un de „[[Moral Majority]]“ bi de Republikaners. Lüttjere Parteien, as de [[Green Party (USA)|Grönen]] oder de [[Libertarian Party]] speelt keen grode Rull, ofschoonst bi de Wahl to’n Präsidenten de Stimmen, de de Kannedat vun de Grönen kriggt, amenne bi den Kannedaten vun de Demokraten fehlt. === Bundsstaten === [[Bild:Map of USA with state names.svg|duum|350px|links|Koort mit de 50 Bundsstaten]] De USA bestaht alltohoop ut 50 '''[[US-Bundsstaat|Bundsstaten]]'''. Disse 50 Staten warrt ok op de [[Flagg vun de USA]] dör de 50 Steerns dorstellt (de Flagg hett sik ok jümmer ännert, wenn dor Bundsstaten tokemen). Blangen de Bundsstaten gifft dat noch den Bundsdistrikt [[Washington D.C.]] un de US-Butenrebeden, de ok to de USA höört, aver nich densülven Status hebbt as de Bundsstaten. == Historie == === Indigene === [[Bild:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|left|[[Cliff Palace]], een Dörp vun de [[Pueblos]] jümeer Vöörfaren. Vundaag in dat [[Montezuma County]] in [[Colorado]]. Uut de Tied twüschen 1200 un 1275.<ref>[https://coloradoencyclopedia.org/article/cliff-palace "Cliff Palace"] at Colorado Encyclopedia. Retrieved January 31, 2024.</ref>]] De eersten Minschen in [[Noordamerika]], de [[Paläoindianer|Paläoindianers]], wannern vöör rund 12.000 Jaren över de [[Beringstraat]], de dunntomalen ene [[Landbrügg]] weer, oder kemen langs de ole [[Waterkant]], de in de [[Iestied]] dunntomalen veel leger weer un nu ünner de See liggt, na Noordamerika.<ref>Erlandson, Jon M.; Rick, Torben C.; Vellanoweth, Rene L. (2008). "Human impacts on ancient shellfish: A 10,000-year record from San Miguel Island, California". In *Journal of Archaeological Science*, S. 19.</ref><ref>Savage, Stephen (2011). *The Ancient Americas: A Brief History*. Oxford University Press, S. 55–58.</ref> De [[Clovis-Kultuur]], wuss üm 11.000 v. Chr. in de archaische Tied ran, un gellt för de eerste wiedverbreedt Kultuur in Nordamerika.<ref>Waters, Michael R.; Stafford, Thomas W. Jr. (2007). "Redefining the age of Clovis: Implications for the peopling of the Americas". In *Science*, vol. 315, pp. 1122–1126.</ref><ref>Flannery, Kent V. (2015). *The Early Mesoamerican Village*. Academic Press, pp. 173–185.</ref> Mit de Tied wussen de indigenen noordamerikaanschen Kulturen to steeds kumplexeren Sellschoppen ran, so as to’n Bispeel de [[Missipi-Kultuur]], mit [[Bueree]] un momumentale Architektuur.<ref>Lockard, Craig (2010). *World History*. Cengage Learning, p. 315.</ref> In de [[postarchaische Tied]] leev de Missipi-Kultuur in [[middelste Westen]], de Oosten un Süden vun de Verenigten Staten vundaag, de [[Algonkin]] leven rund üm de [[Grote Seen]] un de US-amerikaansche Oostküst. De [[Hohokam-Kultuur]] un de [[Pueblos]] leven in de Süüdwest vun de hüdigen Verenigten Staten.<ref>Johansen, Bruce (2006). *The Native Peoples of North America: A History, Volume 1*. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-3899-0. p. 51.</ref> De Tall Minschen, de vöör de de Koloniaaltied in dat Rebbed vun de Verenigten Staten leven, schätt de Forscherlüüd twüschen 500.000<ref>Thornton, Russell (1998). *Studying Native America: Problems and Prospects*. University of Wisconsin Press, p. 34.</ref><ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref> un 10 Millionen.<ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref><ref>Haines, Robin; Haines, Michael R.; Steckel, Richard H. (2000). *A Population History of North America*. Cambridge University Press, p. 12.</ref> === Kolonialtiet === [[Bild:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|The [[Colonial history of the United States|colonial possessions]] of [[British colonization of the Americas|Britain]] (the Thirteen Colonies in pink and others in purple), [[New France|France]] (in blue), and [[Kingdom of Spain|Spain]] (in orange) in North America, 1750|upright=1.3]] [[Christoph Kolumbus]] begünn 1492 in Opdrag vun Spanien na enen ne’en Seeweg na Indien to söken un het daarbi de Karibik opdeckt un daar Kolonien för dat Spaansche Riem grünnt. Spaansche Kolonien un Misschonen folgen op [[Puerto Rico]], in Florida un Nee-Mexiko un Kalifornien. De eerste spaansche Kolonie op Grund, de vundaag US-amerikaansch is, weer Spaansch Florida in’t Jaar 1513.<ref>Vigil, Ralph H.; Galloway, Patricia K. (eds.) (2006). *The Hernando de Soto Expedition: History, Historiography, and "Discovery" in the Southeast*. University of Nebraska Press, p. 329.</ref><ref>Hudson, Charles M. (2018). *Knights of Spain, Warriors of the Sun: Hernando de Soto and the South's Ancient Chiefdoms*. University of Georgia Press, p. 130.</ref><ref>Davis, Frederick T. (1932). "The Record of Ponce de Leon's Discovery of Florida, 1513". *The Quarterly Periodical of the Florida Historical Society*, vol. XI, no. 1, pp. 5–6.</ref><ref>Florida Center for Instructional Technology (2002). *A Short History of Florida*. University of South Florida.</ref> Na verscheden Versöök ene Stadt in Florida to grünnen, weer 1565 Saint Augustine, de eerste permantene spaansche Stadt in Noordamerika.<ref>NPR (2015). "Not So Fast, Jamestown: St. Augustine Was Here First". Retrieved March 5, 2021.</ref> Frankriek versöch ook sik in Florida daaltolaten. De Städer hebbt se avers gau wedder opgeven so as Charlesofrt oder de Spannschen hebbt se tonicht maakt, so as Fort Caroline. Op Dur hebbt sik de Franzosen man üm de Grote Seen daallaten, so as dat Fort Detroit, un langs de Mississippi, so as St. Luis un an de Gulf vun Mexiko in New Orleans.<ref>Petto, Christine Marie (2007). *When France Was King of Cartography*. Lexington Books, p. 125.</ref> Mang de fröhen europääschen Kolonisten weren okk de Nedderlänners, de Nee-Nedderland, dat hüdige New York grünnen, un Sweden mit de lütte Kolonie, de nunDelaware is. Grootbritannien begünn innVirginia un in Plymouth in Massachusetss.<ref>Seelye, James E. Jr.; Selby, Shawn (2018). *Shaping North America: From Exploration to the American Revolution*. ABC-CLIO, p. 344.</ref><ref>Bellah, Robert Neelly; Madsen, Richard; Sullivan, William M.; Swidler, Ann; Tipton, Steven M. (1985). *Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life*. University of California Press, p. 220.</ref> De [[Mayflower Compact]] in Massachusetts un de [[Fundamental Orders of Connecticut]] begrünnen de Kolonien, de sik sülvenst verwalten.<ref>Remini, Robert V. (2007). *A Short History of the United States*, pp. 2–3.</ref><ref>Johnson, Paul E. (1997). *A Shopkeeper’s Millennium: Society and Revivals in Rochester, New York, 1815–1837*. Hill and Wang, pp. 26–30.</ref> Bi de Kontakt twüschen Indigenen un Europäers keem dat jümmers wedder to Konflikten. Man ook Hannel, bi den de Europäers Warktügen gegen Pelzen vun de Indianers tuuschen, keem op.<ref>Ripper, Jason (2008). *American Stories: Living American History*. M.E. Sharpe, p. 6.</ref> === Unafhängigkeit === As de [[Sövenjöhrig Krieg|Sövenjöhrige Krieg]] toenne weer, harr Grootbritannien en groten Sieg över Frankriek schafft. Quebec weer vun de Briten innahmen un de Franzosen mössen [[Louisiana]] an Spanien verkopen. An'n [[7. Oktober]] [[1763]] güng en königliche Proklamatschoon rut. Dor is künnig maakt wurrn, dat de Kamm vun de [[Appalachen]]-Bargen nu de westliche Grenz vund e Kolonien ween scholl. Dat Land dorachter (twuschen Appalachen un [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] scholl in de Hannen vun de Indianers blieven. Dor weern de Siedlers nu gor nich mit inverstahn. Se harrn dat just up düt Land afsehn. De Inwahners in de Kolonien weern dor al vergrellt över England, as denn [[1764]] dat „[[Amerikaansch Fiskalgesett|Amerikaansche Fiskalgesett]]“ vun dat engelsche Parlament beslaten wurrn is. Düt Gesett kreeg in de Kolonien den Naam „Zuckergesett“. Bit dorhen weer dat mööglich ween, dat [[Molasse]] ut Westindien (wo de Zucker vun maakt wurrn is) ohn [[Toll]] na de Kolonien inföhrt weern konn. Nu schollen de Amerikaners dor Toll för betahlen. Dat güng ok dor üm, dat mehr Geld in de engelsche Staatskass keem. Dat duer nich lang, denn keem ok noch dat „[[Währungsgesett]]“ dor to. Dat maak de Lüde bitter gegen de engelsche Politik. Se menen, wat de Weertschup angüng, weern se bloß tweede-Klass-Börgers dor in de Kolonien. Man England geev nich Bott, man hett [[1765]] ok noch dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ rutgahn laten. Nu weern de Amerikaners avers rein in Brass. In al Kolonien geev dat Protest un dat weern ok Stimmen to höörn, de Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten. Stüern dröffen na de engelsche Verfaten bloß vun dat Volk süms in dat Parlament beslaten weern, dat gell ja woll ok för Stüern in Amerika. Man de Kolonien weern in dat Londoner Parlament nich vertreden. So weern also de amerikaanschen Stüern ohn dat amerikaansche Volk beslaten. Dat weer Unrecht, so heet dat. Geheeme Organisatschonen sünd upmaakt wurrn, as de „Söhns vun de Freeheit“. Dat geev ok Demonstratschonen un upsternaatschet Volk. Nu güng dat hen un her. [[1767]] maak London de Sake noch leger, as en Toll up [[Tee]] inföhrt wurrn is. De Habenstäder güngen in [[Boykott]] gegen engelsche Waren un in Massachusetts un en Reeg anner Kolonien beslaten de Parlamenten en Rundschrieven gegen de neen gesetten ut London. An'n [[1. Oktober]] [[1768]] lä de Regeern twee [[Regiment]]ers engelsche Suldaten na Boston. An'n [[5. März]] [[1770]] füern engelsche Wachtsuldaten in en upsternaatsche Mass un schaten fiev Lüde doot. Dor mössen de Englänner Bott geven un up en Insel in'n Haben utbüxen. An'n [[16. Dezember]] [[1773]] entern Mannslüde, de sik as Indianers utstaffeert harrn, de Teeschepen vun de ''East India Company'' in'n Haben vun Boston un smeten 342 Kisten mit Tee över Boord. Düsse Aktschoon kreeg later den Naam „[[Boston Tea Party]]“ un bedüüd för de amerikaansche Unafhängigkeit dat, wat de „[[Storm up de Bastille]]“ för Frankriek bedüden dö. Nu güng dat fix un dat keem to'n Krieg. An'n 4. Juli 1776 keem de Kongress vun al dartein Kolonien tohopen un unnerteken de Verklaren vun de Unafhängigkeit. Dor harr besunners [[Thomas Jefferson]] an mitarbeit'. An'n [[3. September]] [[1783]] hett Grootbritannien de Unafhängigkeit vund e USA na dat [[Völkerrecht]] offiziell gellen laten. === Bit to’n Börgerkrieg === An’n [[4. Februar]] [[1789]] is [[George Washington]] to’n eersten Präsidenten vun de USA wählt wurrn. Anners harr dat ok woll [[Benjamin Franklin]] weern konnt, man de weer in düsse Tiet al 83 Johr oolt. Viez weer [[John Adams]] ut [[Massachussetts]]. [[James Madison]] harr sik mit dat Utarbeiden vun 12 Tosätz to de Verfaten befaat. De [[Kongress]] hett 10 vun düsse Tosätz annahmen un de sünd denn [[1791]] ünner den Naam „[[Bill of Rights]]“ Deel vun de Verfaten wurrn. Dormols weer en grote Fraag, wat vun Rull de enkelten Staten vun de Bundsrepublik spelen schollen. Wie scholl de Macht verdeelt weern twuschen de enkelten Bundslänner un de Zentral in [[Washington D.C.]]? Butenminister [[Thomas Jefferson]] meen, dat stünn den Bund nich goot an, to veel Macht in siene Hannen to holen. Man Finanzminister [[Alexander Hamilton]] meen, ohn en starken Bund konnen [[Industrie]], [[Hannel]] un [[Schippfohrt]] nich richtig in’e Gangen kamen. In düssen Striet billen sik al twee Parteien in de Politik vun de USA. Dat weern de „Federalists“ üm Hamilton un Adams to un de „Jeffersonian Republicans“. In düsse Grupp sütt de hüdige demokraatsche Partei vun de USA ehre Wuddeln. In den Krieg twuschen Frankriek un Grootbritannien meen Washington, dat weer „wohre Politik, wenn een üm duerhaftige Bünnen mit jichenseen Deel vun de Welt ümto kamen“ konn. Dor harr he to’n eersten Mol mit utspraken, dat de USA för sik blieven schollen un dor nich Deel an nehmen, wat anners in’e Welt los weer. In dat Johr [[1801]] is Jefferson gegen Adams to’n Präsidenten wählt wurrn. He kreeg spitz, dat [[Spanien]] [[Louisiana]] in en Geheemverdrag an Frankriek aftreden harr. He wenn sik an de Franzosen un in’n [[Mai]] [[1803]] verköff Frankriek dat unbannig grote Land twuschen [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] un [[Rocky Mountains]] nöördlich vun [[Texas]] för 15 Mio. Dollars. Dor is dat Rebeet vun de USA up een Slag duppelt so groot mit wurrn, as vördem. [[1804]] is Jefferson to’n tweeden Mol Präsident wurrn. Dor is he denn in de [[Napoleon|napoleoonschen]] Kriegen mit rintrocken wurrn. De Briten grepen sik in düsse Kriegen jummers wedder amerikaansche Hannelsscheep. De USA setten sik to Wehr mit en Importstopp för Waren ut Grootbritannien [[1806]] un mit en [[Hannelsembargo]] [[1807]]. Man amenne möss dat wedder upgeven weern. Jefferson sien Nafolger Madison weer dor mit inverstahn, dat de Kongress an’n [[18. Juni]] [[1812]] den Krieg an Grootbritannien verklaar. Ziel weer, [[Kanada]] un ok noch [[Florida]] intonehmen. Man dor is gor nix vun wurrn. Blangenbi schollen ok de [[Indianer]]s ehre Länner in [[Indiana]] un [[Ohio]] innahmen weern. So hefft de Indianers unner jem ehrn [[Hööftling]] [[Tecumseh]] vun den Stamm vun de [[Shawanos]] up de Englänner ehre Siet in düssen krieg mitmaakt. Man Tecumseh is al [[1813]] in [[Kanada]] fullen. As de Amerikaners vergeevs versöcht harrn, Kanada to erovern un utbüxen mössen, marscheern de Briten in’n August [[1814]] in Washington in un setten grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol, in Brand. An’n [[24. Dezember]] [[1814]] is denn, wietaf in [[Belgien]], in [[Gent]] Freden slaten wurrn. [[1816]] is [[James Monroe]] Präsident wurrn un acht Johr lang bleven. De Partei vun de „Federalists“ löös sik in düsse Tiet up. So geev dat meist keen Oppositschoon. In düsse Johren güng dat so richtig los mit den Marsch na den Westen to. [[1817]] güng dat los mit den Bo vun den [[Eriekanal]]. [[1825]] weer he fardig. In düsse Johren steeg [[New York]] up to’n gröttsten Haben an de Atlantikküst. [[1818]] kemen de USA un Grootbritannien övereen över de Fischereerechten in [[Neepundland]] un över de Grenz twüschen de USA un Kanada. [[1819]] treed Spanien [[Florida]] an de USA af, de dorför [[Mexiko]] un ok Texas as Besitt vun Spanien gellen leten. Fiev Johr later kemen de USA mit [[Russland]] övereen, wie wiet de Russen ehr Interess up den Kontinent langen scholl. Man dat duer nich lang, un de vörmols spaanschen Kolonien sünd sülvstännig wurrn. De USA stünnen för de Fraag, ob se in düsse Situatschoon ingriepen schollen up Siet vun de jungen Staten, ehr Spanien de torüch erovern oder anners en Land ut Europa de innehmen konn. Monroe hett denn an’n [[2. Dezember]] [[1823]] en Verklaren för den Kongress afleggt, de later as „[[Monroe-Doktrin]]“ beröhmt wurrn is. He hett dor in klaar maakt, dat de Kontinent vun Amerika en egen Welt weer, ganz unafhängig vun Europa, un dat jedeen Staat ut Europa sik ünnerstahn scholl, dor wedder Kolonien vun to maken oder sik in to mengeln. [[1824]] is denn [[John Quincy Adams]] Präsident wurrn. [[1828]] folg [[Andrew Jackson]] na. Sien Anhängers dregen al den Naam „Democrats“. Mit siene Tiet, so menen de olen Eliten in den Oosten dormols, füng de „Tiet vun den lüttjen Mann“ in de amerikaansche Politik an. [[1828]] versöch [[South Carolina]] vunwegen en Tollgesett, den Bund to drauhen. Wenn de Bund dat Gesett nich torüchnehmen dö, denn woll South Carolina sien Recht bruken, as en freen Staat ut de USA ut to treden. Man Jackson hett sik nich dwingen laten un South Carolina bleev in de Sake alleen un möss torüch rodern. Man mit düsse „Nullification Crisis“ weer al en eersten Versöök vun en Sezzeschoon maakt. De Süden speel nu in de USA en besunnere Rull. Süüdstaten weern al Bundsstaten süüdlich de Süüdgrenz vun [[Pennsylvania]] un den [[Ohio (Stroom)|Ohio]]-Stroom („Mason-Dixon-Linie“). In de Süüdstaten weer dat verlöövt, Slaven to holen. In de Noordstaten nich. Ehr de Börgerkrieg losgüng, geev dat in dat Johr [[1860]] bi 4 Mio. Slaven. De veerte Deel vun de witten Inwahners in’n Süden heel sik dormols Slaven, man bloß 12 % vun jem harrn de grote Masse vun de Slaven in’e Hand. Se wollen jem partout nich loslaten. Tominnst bit 1850 weern de Präsidenten vun de USA tomeist Lüde ut’n Süden ween. Ok in de Behörden un Institutschonen vun’n Bund seten mehr Lüde ut’n Süden, as dat vunwegen jem ehr Inwahners schicklich weer. So geev dat in’n Noorden allerhand Druselee un suerpöttsch Snackeree över den Süden siene Macht, de em, so meen man, nich tostünn. Bavenhen bo de Noorden jummerto an siene Industrie un stell ok en industriell Landweertschup up’e Beene. Kortweg is de Noorden jummers moderner wurrn, de Süden bleev as he jummers ween weer. In de 1830er Johren keem dat in’n Süden to Slavenupstänn. In’n Noorden is dor denn de „American Antislavery Society“ üm grünnt wurrn. Se striet gegen de Slaveree an sik. [[1837]] stell Texas den Andrag un woll in den Bund upnahmen weern. In dat Johr tovörn harr sik düt Land vun Mexiko afspleten. De Kongress lehn dat af: He wull nich en Staat upnehmen, de denn vunwegen siene Laag to’n Süden tohöörn dö. In dat Repräsentantenhuus harrn al Staten twee Senaters, egolweg, wieveel Inwahners dor in leven döen. Mit jeden Süüdstaat würr de Macht vun den Süden in dat Repräsentantenhuus grötter weern. Dat woll de Noorden nich tolaten. Man an’n [[1. März]] [[1845]] is Texas denn ünner Präsident [[John Tyler]] doch in de USA upnahmen wurrn. Tyler weer bange, dat de Briten dat sunst an sik rieten konnen. Man nu geev dat Krieg mit Mexiko vunwegen Texas. An’n [[13. Mai]] [[1846]] verklaar de Kongress den Krieg an Mexiko. De USA nehmen foorts [[Kalifornien]] in un un marscheern in [[Mexiko-City]] in. An’n [[2. Februar]] [[1848]] is Freden slaten wurrn un de [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] gell nu as Süüdgrenz vun de USA. De hefft dor avers ok 15 Mio. Dollars för betahlt. Dat Rebeet vun de USA weer vun 1845 af an meist dubbelt so groot wurrn. In all Länner, de Mexiko wegnahmen wurrn sünd, scholl keen Slaveree bedreven weern. Dat bedüüd: Düsse neen Länner gellen nich as Süüdstaten. De USA weern woll bannig grötter wurrn, man de Süden nich. De Süden seet in’e Kniep. Man mit verscheden Kompromissen versöchen de US-Politikers, de Union tohopen to holen. In’n [[Juli]] [[1854]] is in [[Michigan]] de [[Republikaansch Partei|Republikaansche Partei]] grünnt wurrn. Hüdigendags driggt se den [[Ökelnaam]] „Grand Old Party“. Se weer en Partei vun Lüde, de gegen de Slaveree angüngen und dor weern se en Partei för den Noorden üm. In’n Süden legen de „Demokraten“ vörn. Se stünnen achter de Slaveree. Mit de Johren is de Striet üm de Slaveree twuschen Noord un Süüd jummers grötter wurrn. An’n [[16. Oktober]] [[1859]] hett [[John Brown (Abolitschonist)|John Brown]] mit 21 Mannslüde dat Arsenal vun Harper’s Ferry överfullen. He wull dor en Teken för den Upstand vun de Slaven in’n Süden mit geven. Man Truppen vun den Bund ünner dat Kommando vun [[Robert E. Lee]] hefft em fix grepen. He is vör Gericht stellt un uphungen wurrn. Ut den Upstand is nix wurrn. [[1860]] is denn [[Abraham Lincoln]] to’n Präsidenten wählt wurrn. He harr al an’n [[16. Juni]] [[1858]] seggt: „En Huus, wat in sik updeelt is, kann keen Bestand hebben. Ik glööv, düsse Staat kann nich to de Hälft ut Slaven un to de Hälft ut free Lüde bestahn...Ik tööv dor up, dat dat Huus nich länger updeelt is“. [[Bild:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumb|right|Abraham Lincoln]] Mit Lincoln weer dat klaar: Of stünn dat Enne vun de Union vor de Döör of dat Enne vun de Slaveree. Dat Dischddok twuschen Noord un Süüd weer entwei. === De Börgerkrieg === An [[20. Dezember]] [[1860]] verklaar South Carolina, dat dat Land nu ut de Union uttreden dö. Noch ehr Lincoln an’n [[4. März]] [[1861]] sien Amt antreden konn, hefft bit to’n [[1. Februar]] al söß Staten vun den unnern Süden de Union verlaten. Dat duer nich lang, un se wählen [[Jefferson Davis]] ut [[Missisippi (Bundsstaat)|Mississippi]] to’n Präsidenten vun de [[Konfödereert Staten vun Amerika|Konfödereerten Staten vun Amerika]]. An’n [[12. April]] [[1861]] güng South Carolina bi un füer mit Kanonen up [[Fort Sumter]]. Dat weer en Bundsfestung in den Haben vun [[Charleston]]. So füng de [[Amerikaansche Börgerkrieg]] an. Lincoln reep 75.000 Mann an de Wapen un sparr de Habens vun den Süden mit siene Flotte af. Dor slaten sik ok de veer Staten ut den bövern Süden an de Konföderatschoon an. Dat weern [[Virginia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]] un [[North Carolina]]. Veer annere Süüdstaten bleven bi de Union: [[Delaware]], [[Maryland]], [[Kentucky]] un [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], dorto de noordwestlichen Counties vun Virginia, de denn vun [[1863]] af an ünner den Naam [[West Virginia]] en egen Staat binnen de Union wurrn sünd. [[Bild:Robert Edward Lee.jpg|thumb|left|General Robert E. Lee, 1863]] De Börgerkrieg, de nu losgüng, weer in de ganze Welt de eerste Krieg, wo dat Material en grote Rull speel. Mit de [[Iesenbahn]] sünd de Truppen gau över wiete Strecken schickt wurrn. Denn geev dat en ganz nee Wapentechnik, besunners dat Repeteergewehr, de beröhmte „[[Winchester Rifle]]“, wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn. Beide Sieten stellen grote Armeen up. In’n Noorden weern se lange Tiet anföhrt vun [[General]]en, de to dösig för jem ehr Upgave weern. In’n Süden weer [[Robert E. Lee]] en General, de wat vun [[Taktik]] verstünn. Amenne is düsse Krieg de blödigste Krieg wurrn, den de USA jemols föhrt hefft. Mehr as ene Million Dode un Verwunnte sünd dor bi rutkamen, mehr as in al anner Kriegen vun de USA tohopen. De eerste Slacht weer an’n [[21. Juli]] [[1861]] de [[Slacht vun Bull Run]]. Dor sünd de Truppen ut den Noorden afslahn wurrn, as se versöchen, na Virginia dör to breken. In de neegsten Johren güng dat nich richtig vörut. Lee weer de allerbeste Feldherr un hett keen Slacht verloren. An’n [[17. September]] [[1862]] weer bi [[Antietam]] de blödigste Slacht vun den ganzen Krieg. Man an’n [[1. Juni]] [[1863]] slump Lee dat nich, as dat just dor up ankeem. He güng över de Grenz na [[Pennsylvania]] un dreep bi [[Gettysburg]] up veel stärker Truppen ut den Noorden. De slögen em torüch. Na dree Daag harr he 28.000 Mann verlaren, dat weer de drüdde Deel vun siene Suldaten. Dor weer nu klaar mit, dat de Süden düssen Krieg nich winnen konn. Nu harr de Norden ok endlich en General, de dat mit Lee upnehmen konn. Dat weer [[Ulysses S. Grant]]. He nehm an’n [[4. Juli]] [[Vicksburg (Mississippi)|Vicksburg]] in un kreeg dormit Mississippi in siene Hand. Nu güng dat na den Oosten vun [[Tenneessee]]. Dor nehm he [[Chatanooga]] in. Vun dor ut töög [[William Tecumseh Sherman]] dör [[Georgia]] na de Küst hen un lä allens in Dutt, wat up sien Weg liggen dö. An’n [[9. April]] [[1865]] möss Lee bi [[Appomatox Court House]] in [[Virginia]] kaptuleern. De Krieg weer meist veer Johre na sien Anfang to Enne. Fiev Dage later is Abraham Lincoln an’n [[14. April]] [[1865]] dootschaten wurrn un [[Andrew Jackson]] wurr de nee Präsident. === De USA weert Weltmacht === Na den Börgerkrieg sünd in de Johren vun 1865 bit [[1878]] en Reeg vun [[Indianerkriegen]] föhrt wurrn. Amenne weern de lesten [[Indianer]]s, de dat denn noch geev, in [[Reservat]]en tohopendrängelt. Üm [[1900]] rüm leven bloß noch 200.000 Indianers in de ganzen Vereenigten Staten. De meisten hüngen an de Nadel vun staatliche Hölp, harrn keen Arbeit un drunken to veel Alkohol. De Länner, de vördem de Indianers tohöört harrn, wurrn nu vun witte Towannerers besiedelt. [[1862]] weer de „Homestead Act“ rutgahn. Dor warrt jedeen in toseggt, dat he gegen 10 Dollars Gebühr 160 [[acre]]s Land kriegen scholl, wenn he verspreken dö, dor tominnst fiev Johr up to arbeiden. Bit to de Johrhunnertwenn harrn sik dor 600.000 Familien up inlaten. Dat weern bi 2,5 Mio. Minschen. Bit dorhen weern al Länner vun den Westen, bloß nich [[Oklahoma]], [[Arizona]] un [[New Mexiko]] as Staten Liddmaat vun de Union wurrn. Bit [[1880]] sünd 4,5 Mrd. Dollars investeert wurrn för den Bo vun Iesenbahnen. [[1865]] harr dat 35.000 Mielen Schienen geven. Üm 1900 rüm weern dat al 310.000 km. In düsse Johren sünd unbannig vele Saken in Amerika utfunnen wurrn. Dat weer ja nödig, slank över grote Strecken hen to kamen un fixer to ween, as de Annern. So sünd de [[Schrievmaschien]], dat [[Telefon]], de [[Registreerkass]], de [[Settmaschien]], de [[Rekenmaschien]] usw. utfunnen wurrn. [[1882]] grünn [[John D. Rockefeller]] mit den [[Standard Oil Trust]] den eersten groten Industrie-Trust. Dor harr he 90% vun de Öölraffinerien vun dat Land mit in’e Hand. In düsse Johren sünd unbannig grote Industrierieken upboot wurrn, as vun [[Andrew Carnegie]] mit sien Stahlimperium. 1865 produzeer de US-amerikaansche Industrie düütlich minner as Grootbritannien, Düütschland oder Frankriek. Üm 1900 rüm produzeer se mehr, as all dree Länner tohopen. Föfftig Johre lang, vun 1865 bit [[1914]], is dat amerikaansche Bruttosozialprodukt jedet Johr üm 4% wussen. Up de ganze Welt harr dat sowat bitherto noch nich geven. 1865 harr dat Land 35 Millionen Inwahners harrt, [[1895]] weern dat al 70 Millionen. Vun 1865 bit 1900 weern 13,5 Millonen Minschen in dat Land inwannert. Twuschen [[1905]] un [[1914]] kemen jedet Johr ene Million Inwannerers dorto. Mank de Inwannerers weern nu nich mehr an’n meisten Englänner, Iren, Schotten un Düütsche. Nu weern dat to dree Viddeln Lüde ut [[Öösterriek-Ungarn]], [[Italien]] un [[Russland]] ok veel [[Jodendom|Jöden]] dormank. Se harrn en annere Spraak, en annern Gloven un en annere Kultur un mössen integreert weern. Blangen de Indianers harrn de Swarten,de Froenslüde un de Kinner in dat Land avers jummers noch nix to mellen. De Kontinent is denn för de USA to lüttjet wurrn. [[1854]] al harr de Marine de [[Japan]]ers dwungen, jem ehrn Markt open to maken. [[1867]] intresseern sik de USA för en Hannelsverdrag mit [[Hawaii]]. Dor is nix vun wurrn, man in datsülvige Johr reten de USA de [[Midway-Inseln]] an sik un köffen för 7 Mio. Dollars [[Alaska]] vun Russland. In Middel- un Süüdamerika speel nu miteens de [[Monroe-Doktrin]] en grote Rull. De USA nehmen dat as Updrag, sik allerwegens up den Kontinent in to mengeln. [[1898]] reten de USA Hawaii an sik, nadem amerikaansche Siedlers dor al [[1893]] de Regeern stört’ harrn. Hawaii scholl as Hannelsbasis midden in’n [[Pazifik]] up den Weg na [[China]] hen denen. Ok 1898 delen sik de USA mit dat Düütsche Riek de [[Samoa]]- Inseln in’n Süüdpazifik. [[Kuba]] höör in düsse Johren noch to Spanien to. Man de USA stütten de Bewegen för Unafhängigkeit up de Insel. An’n [[19. April]] 1898 verklaar de Kongress Kuba för unafhängig vun Spanien. An’n [[25. April]] verklaren de USA den Krieg an Spanien. Na 113 Dagen weer he vorbi un Kuba weer free. An’n [[1. Mai]] maak de amerikaansche Oostasienflott in de Bay vun [[Manila]] de Spaansche Flott tonicht. In’n Februar [[1899]] geev dat en Fredensverdrag mit Spanien. Dor is in fastleggt wurrn, dat Kuba unafhängig weern scholl. Bavenhen treed Spanien [[Puerto Rico]] un [[Guam]] an de USA af. De [[Philippinen]] schollen eerst mol bi de USA blieven. Nu weern de USA up den Weg, en Kolonialmacht to weern. In’n November 1899 hett sik dor de „Anti-Imperialist League“ üm grünnt. Man amenne sünd de USA denn doch keen Kolonialmacht wurrn. Jem ehr „Open Door Policy“ bedüüd veel mehr, dat de USA sekern, freen un lieken Togang to al Markten hebben wullen. Dor för sehn se denn dor ganz vun af, Herrschup un Macht över en Land ut to öven. Düsse Politik hefft se besunners in China anwennt. Klaar is avers ok, dat de USA annere Länner nich geven hefft, wat se för sik vun de annern foddern döen. So weern de USA an’t Enne vun dat [[19. Johrhunnert]] en Weltmacht. === Bit na den Tweeten Weltkrieg === Präsident [[Theodore Roosevelt]] (1901-1909) seeg dat so, dat de USA allerwegens in de Welt ingriepen schollen. He streev de Böverherrschop vun de USA in [[Latienamerika]] an („[[Big Stick]]“). So güngen de USA bi un lösen in dat Johr [[1903]] [[Panama]] ut [[Kolumbien]] rut, wo dat bit dorhen tohöört harr. De nee Staat scholl den de USA de Souveränität över den [[Panamakanaal]] geven, vunwegen dat de besunners wichtig för de USA weer. In den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hefft de USA sik eerst mol rutholen. Dat duer bit [[1917]], bit se in den Krieg intreden döen. Dat [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]] harr dormols gegen [[Russland]] wunnen un weer nu stärker, as [[Grootbritannien]] un [[Frankriek]]. Bavenhen harrn de Düütschen künnig maakt, se wollen nu den „[[U-Boot-Krieg ahn Grenzen]]“ anfangen. Dor menen de USA, nu weer dat Tiet, mit to maken. Vunwegen de amerikaanschen Truppen kregen de Truppen vun de [[Triple Entente|Entente]] nu Böverwater. Na den Sieg versöch Präsident [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] (1913-1921) in Europa en Politik dör to setten, dat jedet Volk över sik süms bestimmen scholl. He möök ok den Anfang för en [[Völkerbund]]. Mit Hölpe vun sien [[14-Punkten-Programm]] scholl dat en stiftigen un stebigen Freden in Europa geven. Man de Englänner un Franzosen maken dor nich mit. Se wollen Düütschland richtig ünner kriegen. Dor keem noch to, dat utgerekent sien egen [[Senat (USA)|US-Senat]] nich tostimmt hett, dat dat Land in den Völkerbund intreden dröff. Nu fehl just de gröttste Macht vun de Welt in düssen Bund un heel sik wedder rut ut allens, wat in’e Welt passeer. Nu harr de Krieg unbannig veel köst un de Europäers harrn Schullen maakt bi de USA. De US-Weertschup keem in düsse Johren duchtig in Fohrt. Man in’n [[Oktober]] [[1929]] stört an den „[[Swart Dunnersdag|Swarten Dunnersdag]]“ de [[Böörs]] in [[New York]] ineens. Nu folg de [[Krise vun de Weltweertschup]]. In de USA geev dat in düsse Johren bi 15 Mio. Lüde ahn Arbeit ([[1932]]). Denn keem Präsident [[Franklin D. Roosevelt]] mit sien „[[New Deal]]“. Dat weer en Programm, wo de Staat bi as en [[Investor]] uptreden dö un unbannig veel Geld utgeven dö för apentliche Updrääg, as Straten, Bruggen, Flegerhabens oder ok Projekten, as den „Tennessee-Valley-Staudamm“. So schollen de Lüde wedder to Arbeit kamen. Bavenhen geev dat mit den ''Social Security Act'' vun [[1935]] ok en Sozialprogramm. Roosevelt weer de grote Mann in de USA in düsse Johren un he is mit grote Mehrheit wedder to’n Präsidenten wählt wurrn. As dat mit den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] losgüng, hefft de USA toeerst mol wedder nich mitmaakt. Man vun Anfang an hefft se Wapen an England utlevert un dormit duchtig unner de Arms grepen. Dat konnen de doon vunwegen dat [[Utlehn- un Pachtgesett]] (''lend-lease bill''), dat de [[Kongress (USA)|Kongress]] beslaten harr. Hüdigendags warrt annahmen, dat Roosevelt dat vun Anfang an up dat Mitmaken vun sien Land in’n Krieg afsehn harr. In düsse Hensicht keem em dat to pass, as [[Japan]] an’n [[7. Dezember]] [[1941]] den groten Flottenhaben [[Pearl Harbour]] up [[Hawaii]] angriepen dö. Nu verklaren de USA Japan den Krieg. Dat duer gor nich lang, denn verklaren Düütschland un [[Italien]] den Krieg an de USA. Vunwegen de övergrote Kraft vun de US-amerikaansche [[Industrie]] weer de Krieg vun dor af an för de [[Middelmächt]] nich mehr to winnen. Vunwegen de [[Atombomb]]en up [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] in’n [[August]] [[1945]], de Präsident [[Harry S. Truman]] befahlen harr, güng de Tweete Weltkrieg to Enne. Över Recht un Unrecht vun düssen Insatz vun Atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden Meenungen. === Vun’n Tweeten Weltkrieg bit to’n Enne vun’n Kolen Krieg === ==== Binnenpolitik ==== In den [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] na’n Tweeten Weltkrieg menen veel US-Amerikaners, de egentliche Fiend, dat weer de [[Kommunismus]]. In de „[[McCarthy-Johren]]“ geev dat en verrückte Jagd up Kommunisten in dat Land. De [[Senat (USA)|Senater]] [[Joseph McCarthy]] weer Vörsitter vun den „Utschuss för allens, wat unamerikaansch is“ (HUAC). He meen, allerwegens mank de Filmemakers un Politikers un bi dat Militär weern Kommunisten togange un he möss de finnen. Dat geev Anhören un Unnersöken, de ok in’t [[Feernsehn]] utstrahlt wurrn sünd. Wer nix utseggen wull, möss dormit reken, dat he sien Beroop verleren dö. As McCarthy bigüng un meen, ok Präsident [[Dwight D. Eisenhower]] harr wat mit de Kommunisten an’n Hoot, hett de Senat em afköört. Wie dat mit de Swarten Amerikaners weern scholl, dat weer ok na den Börgerkrieg [[1865]] nich kloorstellt wurrn. Al bi den Wedderupbo in de Süüdstaten harr dat in düsse Staten Gesetten geven, de vun de Swarten ehre Rechten wedder wat wegnehmen döen ([[Jim-Crow-Gesetten]]). Eerst na den Tweeten Weltkrieg is en [[Börgerrechtbewegen]] („Civil Rights Movement“) upkamen, de dor för sorgt hett, dat de Witten un de Swarten na dat lieke Recht behannelt wurrn sünd. Ganz wichtig weer dor bi, dat de [[Böverst Gerichtshoff (USA)|Böverste Gerichtshoff]] in dat Johr [[1954]] dat [[Scheden na de Raass]] afschafft hett. Nu dröffen ok swarte Kinner na „witte“ Scholen hengahn. Man to’n Deel möss de [[Natschonalgarr (USA)|Natschonalgarr]] dor för sorgen, dat düt Recht ok ümsett würr. De Gouverneuren vun de Südstaten bleven nämlich bit to’n Enne vun de 1960er Johren dorbi, dat to de „state rights“ in de USA tohören dö, wenn de Südstaten de Raassen ut’neenhollen wullen („Segregation“). [[1968]] hett de Kongress den „[[Civil Rights Act]]“ verafscheedt, de verbeden deit, dat en US-Börger up jichens en Aart diskrimineert weern draff. Präsident [[Lyndon B. Johnson]] hett sik dormols an Ideen vun sien dootschaten Vörlöper [[John F. Kennedy]] holen un de „Great Society“ utropen. Dor schollen [[Minnerheit]]en beter in de amerikaansche Sellschop bi inbunnen weern, de dat bitherto up de Rebeden vun de Gesundheits-, de Bildungs- un de Sozialpolitik nich so goot harrt harrn. ==== Butenpolitik ==== An’n [[26. Juni]] [[1945]] sünd in [[San Francisco]] de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] grünnt wurrn. De [[Sowjetunion]] weer dor noch ganz mit inverstahn un de USA hefft dor allerhand för daan. Man dat duer nich lang, denn geev dat Striet mit [[Josef Stalin|Stalin]] un amenne weer de [[Koolt Krieg|Kole Krieg]] dor. Präsident [[Harry S. Truman]] maak sien ''[[Rollback-Politik]]'' künnig. Dat bedüüd, he streev en Politik an, de dor up losgüng, den [[Kommunismus]] in de Welt torüch to schuven. Utdruck vun düsse Politik weer de „[[Truman-Doktrin]]“. Dor hett he al Länner mit toseggt, dat Amerika jem mit Militär un mit Geld hölpen dö, wenn dat dor üm güng, Freeheit un Unafhängigkeit to bewohren. Dor meen de Doktrin mit, wenn de Länner gegen den Kommunismus angüngen. Dat weer just dat Gegendeel vun de [[Monroe Doktrin]], wo de Amerikaners mit up den Kontinent vun Amerika un anners nargens hen keken. De USA grepen nu de Antikommunisten in [[Grekenland]] ünner de Arms un hölpen ok de [[Törkei]]. För Westeuropa stellen se den [[Marshall-Plaan]] up de Been. De scholl dor de Weertschup wedder in Gang bringen. [[1948]]/[[1949|49]] sneed de Sowjetunion den Togang na de westlichen Zonen vun [[Berlin]] in de [[Blockaad vun Berlin]] af. Dat weer en vun de Hööchtpunkten vun den Kolen Krieg. De USA boen foorts de [[Berliner Luftbrugge]] up. [[1949]] is denn de [[NATO]] vun de USA. Kanada un de Staten vun Westeuropa grünnt wurrn. Dor wollen se, wat dat [[Militär]] angüng, in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen. De Sowjets grünnen mit jem ehre Satellitenstaten denn foorts den [[Warschauer Pakt]]. In de Johrteinten, de denn folgen, geev dat en [[Wettrüsten]] mit [[Atomwapen]] twuschen düsse beiden Bünn. Vun de 1960er Johren af an bedüüd dat, dat jede Siete de Welt mehrmalen in’e Luft jagen konn ([[Overkill]]). Gefährlich weer dat, as bi den [[Korea-Krieg]] ([[1950]] – [[1953]]) un bi de [[Kuba-Krise]] [[1962]] de beiden Blöck an’nanner rasseln döen. Dor fehl nich veel un dat weer to’n Drüdden Weltkrieg kamen. [[1968]] hett dat denn en [[Verdrag to’n Stopp vun Atomwapen]] geven un [[1969]] sünd de [[SALT]]-Verhanneln upnahmen wurrn. Dor is in versöcht wurrn, de Gefohr ut de Saak rut to kriegen. [[1964]] grepen de USA apen in den [[Vietnam-Krieg]] in. Vördem weer dat to de „[[Tongking-Saak]]“ kamen. Man al ehrer harrn de USA Militärraatgevers in dat Land harrt. In düssen Krieg sünd de USA duchtig up’e Nese fullen, wat den Krieg süms angüng, man ok de [[Moral]], de dorachter stünn. [[1973]] mössen de US-Truppen denn aftrecken un dat Ganze enn mit en Nedderlaag. Vunwegen dat de USA sik vörnahmen harrn, den Kommunismus allerwegens in de Welt lüttsch to holen, nehmen se dat in de 1960er un 1970er Johren in düsse Sake mit de [[Demokratie]] nich jummers to genau. De USA grepen ok [[Militärdikatur|Militärdiktaters]] un Verbrekers unner de Arms, as [[Anastasio Somoza Debayle]] in [[Nicaragua]], [[Augusto Pinochet]] in [[Chile]], [[Ferdinand Marcos]] up de [[Philippinen]] un [[Mobuto Sese Soku]] in [[Zaire]]. Wichtig weer man bloß, dat se gegen den Kommunismus gegenan güngen. Na den Vietnamkrieg seeg dat so ut, as wüss de US-Butenpolitik nich recht, wat se woll. Hen un her güng dat. Mol woll sik dat Land um nix in’e Welt mehr groot scheren, denn wedder wies dat sien Militärkraft. So weer dat, as [[Jimmy Carter]] Präsident weer. As de Sowjetunion in [[Afghanistan]] inmarscheer, möök Amerika gor nix. Ünner de Regeern vun [[Ronald Reagan]] ([[1981]]-[[1989]]) keken de USA wedder nich so genau hen bi ehre Frünnen in de Welt, ob se nu de [[Minschenrechten]] gellen laten döen oder nich. Een kann sik fragen, ob de US-Butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde Kulturen un jem ehr Denken. Dormols stellen de USA sik na den [[Eerste Golfkrieg|Eersten Golfkrieg]] twuschen [[Iran]] un [[Irak]] ([[1980]]-[[1988]]) utgerekent achter den [[Diktater]] [[Saddam Hussein]] ut Irak. Dat möken se, weil se bange weern vör de [[Mullah]]s in Iran. Mit jem ehre [[Satellit (Ruumfohrt)|Satelliten]] hölpen se Hussein bi dat Överhenkieken över den Fiend sien Land un över de Front. Later weer kloor: Dat weer en duchtigen Fehler ween. In de Reagan-Tiet keem dat ok to de [[Iran-Contra-Saak]]: [[1986]] verköffen de USA Wapen ok an den Iran. Dat weern to’n groten Deel Raketen to’n Afscheten vun [[Panzer]]s. De US-Sekerheitsraatgever [[Robert McFarlane]] un de US-[[Oberst]] [[Oliver North]] harrn düt Geschäft vermiddelt. Dat Geld, wat de USA dor bi verdenen döen, dat steken se in den Börgerkrieg in Nicaragua. Dor grepen de USA de so nömmten „Contras“ ünner de Arms, de gegen de [[Sozialismus|sozialistische]] Regeern vun de [[Sandinisten]] gegenan güngen. Ok an de [[Mujaheddin]] in [[Afghanistan]] geven de USA Geld un Wapen. Dor wollen se de Sowjetunion in dat Land mit in’e Knee kriegen. Dat schaffen se woll ok, man just dormit möken se de [[Islam|islaamschen]] [[Fundamentalismus|Fundamentalisten]] mit stark, de denn later gegen allens angüngen, wat ut’n Westen keem. Ünner Präsident Reagan keem de Striet mit de Sowjetunion to en Enne. Reagan harr fökener mol seggt, de Sowjetunion, dat weer „Den Bösen sien Riek“ (''evil empire''), dor möss een gegenan gahn, bit dat ünner güng. He geev dor üm jummers mehr Geld för Rüstung ut. Ok Wapens för den [[Weltruum]] schollen för veel Geld boot weern. Dat weer dat so nömmte ''„Star-Wars''-Programm“ ''([[Strategic Defense Initiative|SDI]]-Projekt, Krieg in de Steerns)''. Man [[1985]] un [[1986]] hett Reagan sik ok mit sien sowjetschen Kollegen [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]] drapen. Dor güng dat denn bi üm Verhanneln, wie de ganzen Wapens ok nu afrüst’ weern konnen. De Naam vun düsse Verhanneln weer [[START]] (''Strategic Arms Reduction Talks''). Amenne hefft de USA mit ehre Politik de Sowjetunion ünnerkregen. [[1991]] breek de Sowjetunion ut’neen un de Kole Krieg weer ut. Vun dor af an sünd de USA de eenzigst Supermacht in de Welt. == Kultuur == === Eten === [[Bild:2019-11-28 14 46 15 A single serving of Thanksgiving Dinner in the Parkway Village section of Ewing Township, Mercer County, New Jersey.jpg|thumb|Een [[Thanksgiving dinner]] mit [[Kalkuun]], Stampkantüffeln, suren Gurken, Mais, kandeerte Yam, Kraanbeergelee, Granaat, Arvten un annerwat]] De fröhen Kolonisten kemen mit Spiesen vun de Native Americans so as Kalkuun, Kantuffels, Söotkantüffels, Mais un Körbis un Ahoornsiroop in Kuntakt. De Kolonisten un later Inwannerer bruken de nee’en Ingredentien bekannte Gerichten to kaken un mischen jüm mit Leevmiddels ut de ole Welt, so as Weten,<ref name="Wheat">"Wheat Info", Wheatworld.org, archived October 11, 2009, {{Webarchiv|url=https://www.wheatworld.org/wheat-info/fast-facts/ |wayback=20091011012758 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}, accessed January 15, 2015.</ref> Rindfleesch un Melk un schapen so ene frohe amerikaansche Kaaktraditschoon<ref>"Traditional Indigenous Recipes", American Indian Health and Diet Project, accessed September 15, 2014, https://aihd.ku.edu/recipes/index.html.</ref><ref>Ambrose Akenuwa, ''Is the United States Still the Land of the Free and Home to the Brave?'', Lulu Press, July 1, 2015, pp. 92–94, ISBN 978-1-329-26112-9.</ref> Leevmiddels uut de nee Welt, so as Körbis, Mais, Kantüfffels un Kalkuun as Felesxh sünd Bestanddelen vun dat [[Thanksgiving]]-Dinner.<ref name="Mintz1996">Sidney Wilfred Mintz, ''Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, and the Past'', Beacon Press, 1996, p. 134, ISBN 978-0-8070-4629-6.</ref> Gerichten, so as [[apple pie]], [[fried chicken]], [[Doughnut]]s, [[Pommes]], [[macaroni and cheese]], [[Ies]], [[Hamburger]]s, [[hot dog]]s un Pizza, de for besunners US-amerikaansch gellen, brochen later Inwannerer in dat Land.<ref>Hasia Diner, ''Hungering for America: Italian, Irish, and Jewish Foodways in the Age of Migration'', Harvard University Press, 2001, p. 1.</ref><ref>Tracy N. Poe, "The Origins of Soul Food in Black Urban Identity: Chicago, 1915–1947", ''American Studies International'', Vol. 37, No. 1 (February 1999), p. 5.</ref><ref>Haley Cawthon, "KFC is America's favorite fried chicken, data suggests", ''The Business Journals'', December 31, 2020, https://www.bizjournals.com/louisville/news/2020/12/31/consumer-spending-data-kfc-is-the-most-popular.html.</ref><ref>Joan Russell, "How Pizza Became America's Favorite Food", ''Paste'', May 23, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/america/the-history-of-the-pizza/.</ref> Mexikaansche Gerichten, so as [[burritos]] un [[tacos]] geev dat al in vöormaals mexikaansch Rebeden, wurrn man in ene spetschelle amerikaansch mexikaansch Woes anpassr, so as de TexMex Köok. Anpassr chineesche Gerichten un italieensche Pasta sund ook wied verbreidt.<ref name="IFT">James N. Klapthor, "What, When, and Where Americans Eat in 2003", Newswise/Institute of Food Technologists, August 23, 2003, https://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003.</ref> Dat amerikaansche Diner, een informell Restaurant for de Arbeiderklass, het sienen Oorsprung in dat 19. Jhd. un verbreidt in dat 20. jhd. in heel dat land.<ref>"The History of the American Diner", ''Paste Magazine'', September 5, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/the-history-of-the-american-diner/.</ref> Amerikaansch [[fast-food]] keem mit dat Automobil op.<ref>"America's Love Of Drive-thrus", ''NPR'', December 11, 2023, https://www.npr.org/2023/12/11/1198909271/1a-draft-12-11-2023.</ref> Al in de 1920.er Jaren geev dat de eersren Restaurant mot Drive-ins , un vun de 1940-er an mit Drive-throughs.<ref name="drivethru">"When Was the First Drive-Thru Restaurant Created?", Wisegeek.org, accessed January 15, 2015, https://www.wisegeek.org/when-was-the-first-drive-thru-restaurant-created.htm.</ref><ref>Andrew Sheldon, "The History of the Drive-Thru in America", ''Your AAA Network'', July 23, 2020, https://magazine.northeast.aaa.com/daily/life/cars-trucks/auto-history/history-of-the-drive-thru/.</ref> Amerikaansch [[fast-food restaurant]]keden, so as [[McDonald's]], [[Burger King]], [[Chick-fil-A]], [[Kentucky Fried Chicken]], [[Dunkin' Donuts]] un veel anner hebbt sik mit de Globalisarachoon weltwied uutbreidt, have numerous outlets around the world.<ref>Rada Pavlova, "Globalization of American Fast-Food Chains: the Pinnacle of Effective Management and Adaptability", ''The Yale Globalist'', April 8, 2019, https://globalist.yale.edu/in-the-magazine/globalization-of-american-fast-food-chains-the-pinnacle-of-effective-management-and-adaptability/.</ref> === Sport === De populäärste Sportaarden in de Verenigten Staten sünd American Football, [[Basketball]], [[Baseball]], [[Football]] un [[Ieshockey]].<ref>{{Internetquelle |autor=Gallup Inc |url=https://news.gallup.com/poll/4735/Sports.aspx |titel=Sports |datum=2007-09-25 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Sportaarden so as Baseball un American Football hebbt öller europääsche Spelen as Grundlaag. Annersieds wurrn Sportaarden so as Baskeball, [[Volleyball]], [[Skateboarding]] un [[Snowboarding]] in de Verenigten Staten uutfunnen un sünd later weltwied populäär worrn.<ref>Lindsay Sarah Krasnoff (December 26, 2017). "How the NBA went global". ''The Washington Post''. Retrieved September 14, 2023, from https://www.washingtonpost.com/news/made-by-history/wp/2017/12/26/how-the-nba-went-global/</ref> Noordamerikaansche Sportaarden so as [[Lacrosse in the United States|Lacrosse]] un [[Surfen]] hebbt ene indigene Grundlaag.<ref>Howard Liss (1970). ''Lacrosse''. Funk & Wagnalls, p. 13.</ref> The [[Professional sports market in the United States|market for professional sports in the United States]] was approximately $69 billion in July 2013, roughly 50% larger than that of Europe, the Middle East, and Africa combined.<ref>Reuters (June 18, 2008). "Global sports market to hit $141 billion in 2012". Retrieved July 24, 2013, from https://www.reuters.com/article/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618</ref> American Football is allens tohoop de populäärste Sport in de Verenigten Staten.<ref>David K. Krane (October 30, 2002). "Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport". Harris Interactive. Archived July 9, 2010, from https://web.archive.org/web/20100709111448/https://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337. Also see: Michael MacCambridge (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 978-0-375-50454-9.</ref> De spelen vun de [[National Football League]] hebbt weltwied de höögste döörsnidliche Besökertallen un den [[Super Bowl]] kiekt sik vele Millionen Minschen op de ganze Welt an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/27321898/how-nfl-took-america-100-years |titel=How the NFL took over America in 100 years |datum=2019-08-14 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Na American Football sünd Basketball, Baseball, Football un Ieshockey de populäarsten Sportaarden. De Topligen för düsse Sportaarden sünd de [[National Basketball Association]],<ref>{{Internetquelle |url=https://careers.nba.com/history/ |titel=Our History |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> de [[Major League Baseball]],<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/official-information/about-mlb |titel=About MLB {{!}} Official Information |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> [[Major League Soccer]],<ref>MLS Soccer. "About MLS Soccer". Retrieved June 8, 2025, from https://www.mlssoccer.com/about/</ref> un de [[National Hockey League]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhl.com/info/about-the-nhl |titel=Official Site of the National Hockey League {{!}} NHL.com |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> De Individuaalsport mit de meisten Tokiekers is [[Golf (Sport)|Golf]] un Autorennsport, besünners [[NASCAR]] un [[IndyCar]].<ref>Harris Interactive (January 16, 2014). "As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America's Favorite Sport". Retrieved March 9, 2014, from https://web.archive.org/web/20140309053431/https://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Kevin Grier and Tyler Cowen |url=https://grantland.com/features/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football/ |titel=» What Would the End of Football Look Like? |datum=87798 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> Vergleken mit Europa un anner Weltdelen het de Collegesport een besünner hogen proffesschonellen Rang un bringt dat Jaar bet to ene 1 Milliard US-Dollar.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.si.com/college/2018/03/07/ncaa-1-billion-revenue |titel=NCAA Reports $1.1 Billion in Revenues |datum=2018-03-07 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> College football un Basketball hebbt grote Tokiekertallen. De [[NCAA Division I men's basketball tournament|NCAA March Madness tournament]] un [[College Football Playoff]] sünd mang de Sportevents mit de meisten Tokiekers.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |titel=Home |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US }} {{Webarchiv|url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |wayback=20140407075223 |text=Home |archiv-bot=2026-05-17 16:42:50 InternetArchiveBot }}</ref> De proffesschonelle Collegesport is in den Verenigten Staten ook de wichtige Born för ne’e Talenten in de professchonellen Ligen, wieldes in anner Staten apentlich un privat föddert Sportorganisatschonen un Verenen düsse Opgaav hebbt.<ref>Thomas Rosandich (2002). "Collegiate Sports Programs: A Comparative Analysis". ''Education'', Vol. 122, Issue 3, p. 471.</ref> Achtmaal hebbt US-amerikaansche Städer de [[Olympsche Spele|Olympsche Spelen]] uutdregen. De Olympschen Summerspelen 1904 in St. Louis weren de eersten Olympschen Spelen buten Europa.<ref>Gerald P. Schaus & Stephen R. Wenn (2007). ''Onward to the Olympics: Historical Perspectives on the Olympic Games''. Wilfrid Laurier University Press, p. 224. ISBN 978-0-88920-505-5.</ref>T UOlympic Games will be held in the U.S. for a ninth time when Los Angeles hosts the [[2028 Summer Olympics]]. US-amerikaansche Athleten hebbt allenstohoop meer Medaillien bi Olympschen Spelen wunnen, as jeed anner Land weltwied.<ref>Greatest Sporting Nation. "All-time Olympic medal standings". Retrieved from {{Webarchiv|url=https://greatestsportingnation.com/ |wayback=20250110013648 |text=— |archiv-bot=2026-03-25 15:03:18 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/sports/olympics/the-1000-medals-of-the-united-states/ |titel=1,000 times gold - The thousand medals of Team USA |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Anner wichtige Sportevents in de Verenigten Staten sünd de [[Americas Cup]], [[World Baseball Classic]], de [[U.S. Open (tennis)|U.S. Open]], un de [[Masters Tournament]]. De männliche Footballnatschonaalmannschop vun de Verenigten Staten kunn sik för ölven Weltmeisterschoppen qualifizeren. De Froennatschonaalmannschop het de [[FIFA Women's World Cup]] un de Olympsche Goldmedaillie je veermaal wunnen.<ref>Jeff Carlisle (April 6, 2020). "MLS Year One, 25 seasons ago: The Wild West of training, travel, hockey shootouts and American soccer". [[ESPN]]. Retrieved May 5, 2021, from https://www.espn.com/soccer/major-league-soccer/story/4082408/mls-year-one25-seasons-ago-the-wild-west-of-trainingtravelhockey-shootouts-and-american-soccer</ref> De [[1999 FIFA Women's World Cup]] hebbt de Verenigten Staten ook uutricht.<ref>{{Internetquelle |autor=Aria Gerson |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2020/07/10/1999-womens-world-cup-uswnt-iconic-moments-brandi-chastain/5405459002/ |titel=Impact of 1999 Women's World Cup went far beyond Brandi Chastain's iconic goal |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> För de Mannslüüd hebt de Verenigten Staten de [[1994 FIFA World Cup]] uutricht un schall tohoop mit Kanada un Mexiko de [[2026 FIFA World Cup]] uutdregen.<ref>Laurel Wamsley (June 16, 2022). "The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced". [[NPR]]. Retrieved April 16, 2023, from https://www.npr.org/2022/06/16/1105562734/us-cities-hosting-2026-world-cup-announcement</ref> == Städer == * [[Washington D.C.|Washington]] * [[New York]] * [[Chicago]] * [[Los Angeles]] * [[Houston]] == Footnoten == <references/> {{Navigatschoonsliest Bundsstaten vun de USA}} {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:USA]] kfjmdvzyr5iqd2nlgd3ss8l4bpsyh8r 0 2647 1065694 992233 2026-05-17T12:09:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065694 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD}} '''Noordersteed''' ({{S|de|''Norderstedt''}}) is ene [[Stadt]] in [[Sleswig-Holsteen]] mit 71.284 Inwahners (Stand vun’n 30. September 2005). Norderstedt is de föfftgröttste Stadt in Sleswig-Holsteen, mit en Flach vun 58,1 km². Se liggt in de [[Kreis Sebarg]]. In’t Süden is de Stadtdeel [[Hamborg-Langenhoorn|Langenhoorn]] vun [[Hamborg]]. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20070518070714/http://www.norderstedt.de/ Websteed vun de Stadt] (hoochdüütsch) {{Navigatschoonsliest Gemenen un Städer in den Kreis Sebarg}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Kreis Sebarg]] 0xxuy4fv98mp4pz5nbvwljer5ixinly 0 3230 1065776 1061474 2026-05-17T17:45:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065776 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak |Spraak= Wittrussisch/Belarus(s)sich<br/><small>{{lang|bei|беларуская мова|biełaruskaja mova}}</small> |Länner={{BLR}},<br /> {{UKR}}<br /> {{RUS}}<br /> {{POL}}<br /> {{LVA}}<br /> {{LTU}} |Spreker= Eerstspraak: 5,094&nbsp;Mio. (2019)<ref name="belstat.gov.by">{{cite web|url=https://census.belstat.gov.by/saiku/?guest=true&lang=en&default_view_state=edit#query/open//public/F503N_en.saiku|title=Distribution of the population by native language and language normally spoken at home|website=Belstat.gov.by|access-date=4 September 2024|archive-date=2025-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065813/https://census.belstat.gov.by/saiku/?guest=true&lang=en&default_view_state=edit#query/open//public/F503N_en.saiku|url-status=dead}}</ref> Tweedspraak: 1,3&nbsp;Mio. (2009)<ref name="belstat.gov.by"/> |Klassifikatschoon=* [[Indogermaansche Spraken|Indogermaansch]] *: [[Baltoslaawsche Spraken|Baltoslaawsch]] *:: [[Slaawsche Spraken|Slaawsch]] *::: [[Oostslaawsche Spraken|Oostslaawsch]] |KSpraak= Wittrussisch |Amtsspraak={{BLR}}<hr /> {{POL}} (in düsse Gemenen): * [[Datei:POL gmina Czyże COA.svg|18px]] [[Czyże]] * [[Datei:POL gmina Hajnówka COA.svg|18px]] [[Hajnówka (Landgemeinde)|Hajnówka (Land)]] * [[Datei:POL Hajnówka COA.svg|18px]] [[Hajnówka|Hajnówka (Stadt)]] * [[Datei:POL gmina Narewka COA.svg|18px]] [[Gmina Narewka|Narewka]] * [[Datei:POL Gmina Orla COA.svg|18px]] [[Gmina Orla|Orla]] |ISO1=be |ISO2=bel |ISO3=bel |SIL=BEL |Minnerhedenspraak={{UKR}}<br /> {{LTU}}<br /> {{RUS}}|Minderheitensprache={{UKR}}<br /> {{LTU}}<br /> {{RUS}}}} '''Wittrussisch''', ook '''Wittruss’sch''', oder '''Belarus(s)isch''' (wittrussisch: {{lang|be|беларуская мова|biełaruskaja mova}}) is ene [[Oostslaawsche Spraken|oostslaawsche]] Spraak, de twüschen 2,5 un 7,9&nbsp;Millionen Minschen grotendeels in [[Wittrussland]], wo de Spraak tohoop mit dat dicht verwandte [[Russische Spraak|Russisch]] Amtsspraak is, snackt. Daarto is de Spraak in enigen [[Polen|poolschen]] Gemenen in’n Oosten vun’t Land Amtsspraak. Spraakminnerheiden givt dat in [[Russland]], de[[Ukraine]], [[Litauen]] un [[Lettland]]. Dat oostslaawsche Wittrussisch is eng verwant mit’t [[Ukrainsche Spraak|Ukrainsch]] un dat [[Russiensche Spraak|Russiensche]]. Se stammt alle vun de middelöllersche [[rutheensche Spraak]] af. Wiels dat fröher to [[Polen]] höör, is dat Vokabular ähnelk as in de poolsche Spraak, nich veel weniger ähnelk as to de russische Spraak. Fröher, in de Tied vun [[Polen-Litauen]] weer dat ook Kultuurspraak. Vundaag ist de Spraak grotendeels vun’t Russische wegdrängt worrn. De Spraak warrt vundaag in de [[kyrillische Schrift]] schreiben Daarto geev ook ene [[latiensche Schrift]] un de [[araabsche Schrift]] ünner der wittrussischen [[Lipka-Tataren]]. De Dialekten sünd Noordoostwittrussisch, Süüdwestwittrussisch un Zentraalwittrussisch. == Naams == === Op Wittrussisch === Op Wittrussisch heet de Spraak vundaag {{lang|be|‘беларуская мова’|''biełaruskaja mova''}}. Fröher wurr de Spraak ook slichtweg „russisch“ ({{lang|be|рус(ь)кая мова|ruśkaja mova}}) heten. Man ook de Naam „litausch“ ({{lang|be|літоўская мова|litoŭskaja mova}}) weer in de Tied vun dat [[Grootgartogdom Litauen]] un bet in dat 19.&nbsp;Jhd. as Egennaam för de wittrussische Spraak wiedhen begäng.<ref>'' Antropologija Belarusi w Issledowanjach konza XIX - Serediny XX'' (Антропология Беларуси в исследованиях конца XIX – середины XX). LitRes 2018, ISBN 978-5-04-109768-4, S. 113.</ref> Dat Adjektiv {{lang|be|‘літоўская’|litoŭskaja}} betekent vundaag man meist de [[Baltische Spraken|baltische]] Spraak [[Litausche Spraak|Litausch]] in dat wittrussische Naverland [[Litauen]]. Historisch weer der Naam för de baltische Spraak man {{lang|be|‘летувіская мова’|letuviskaja mova}}, so as dat vundaag ook noch in de [[Taraškievica]]-Norm vun’t Wittrussische gängig is.<ref>U. Garbatzki: У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува» (''U taraškievicy nie abyjscisia biaz słova «Łjetuva»''). ARCHE: elektronnaja gazeta, 2020.</ref> De Naam „Krywizisch“ ({{lang|be|крывіцкая/крывічанская/крыўская (мова) ''kryvickaja/kryvičanskaja/kryŭskaja (mova)''}}, {{S|pl|''język krewicki''}}) stammt uut dat 19. Jhd. un geit op wittrussische poolschsprakige Schrievers torügg. Besünners de wittrussische Schriever un Politiker [[Wazlau Lastouski]] versöch den Naam populär to maken.<ref>Jan Stankewitsch: [https://web.archive.org/web/20110815065241/http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/kryuja-bielarus-at-ancient-time.html?page=8 Крыўя-Беларусь у мінуласьці] (''Kryŭja-Belarus' u minulas'ci''). [[Wittrutheensch Sülvsthülpwark]]: Minsk 1942.</ref> De poolsch-wittrussiche Ethnograaf un Schriever [[Jan Czeczot]] bruukt den Naam „slaawsch-kriwizisch“ ({{lang|be|славяна-крывіцкая мова|slavjana-kryvickaja nova}}).<ref>S. Schydlouski: Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя (''Formy samavyznačėnnja i samasvjadomasci pryvilejavanaha sasloŭja ŭ Belarusi peršaj palovy XIX stahoddzja''). Periodical scientific publications of the Polotsk State University: Serie А, Nr. 7, 2006. S. 30.</ref> Een anner Naamsvöörslag, de sik nich döörsetten kunn un op den historischen Naam „litausch“ Betog nimmt, stammt vun [[Jan Stankewitsch]] uut de 1960-er un weer „grootlitausch“ ({{lang|be|вялікалітоўская}} {{lang|be-latn|vialikalitoŭskaja}}).<ref>{{Cite web |title=Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік |url=https://knihi.com/Jan_Stankievic/Bielaruska-rasijski_Vialikalitouska-rasijski_slounik.html |access-date=2023-05-06 |website=knihi.com |language=|author=[[Jan Stankewitsch]]}} (<nowiki>''</nowiki>Belaruska-rasijski (Vjalikalitoŭska-rasijski) sloŭnik<nowiki>''</nowiki>)</ref> === Op Plattdüütsch === Op Plattdüütsch is de gängigste Naam för de Spraak „wittrussisch“ (mit dialektalen Varianten so as ''wittruss’sch'', ''wittrusch''<ref>{{Internetquelle |url=http://www.fehrsgill-sass.marless.de/ |titel=Sass — neue plattdeutsche Wörter |abruf=2026-03-29}}</ref> oder ''wittruss(i)sk''<ref>{{WWb|ID=R03889|LEMMA=russesk|AFROOP=29. März 2026|BAND=4|KOL=1050}}</ref>). So as op Hoogdüütsch is givt dat man ook den Naam „belarussisch“, justso as de Staat amtlich ''Belarus'' un nich ''Wittrussland'' heet.<ref>Butenamt: ''[https://www.auswaertiges-amt.de/blob/199312/9ebddb339f025f8ce355b1aa253d453b/staatennamen-data.pdf Verzeichnis der Staatennamen für den amtlichen Gebrauch in der Bundesrepublik Deutschland]'' (PDF, 9 Sieden), Stand: 22. März 2024</ref> Daarto givt dat ook de Variant „belaru<u>s</u>isch“, de mit enen statts twee ''s'' schreven warrt.<ref>''Empfehlungen zur Schreibweise von Belarus in deutschsprachigen Texten. Stand Juli 2020, Pressemitteilung der deutsch-belarusischen Geschichtskommission'' op geschichte-historyja.org ({{Webarchiv|url=https://geschichte-historyja.org/site/assets/files/1046/200715_pressemitteilung_geschichtskommission_by_de.pdf |wayback=20210924060241 |text=PDF }}; 638 KB).</ref><ref>„Belarusisch“ mit ene „s“ schreven, afleidt vun de [[Kiewer Rus]]. Vergliek [[Felix Ackermann]]: [https://www.nzz.ch/feuilleton/weissrussland-und-sein-recht-auf-eine-souveraene-identitaet-ld.1531271 „Die Republik Belarus ist mehr als Weissrussland. Und ihre Eigenständigkeit beginnt mit dem Namen des Landes“], NZZ, 11. Januar 2020.</ref> Düsse Schrievwies is direkt vun den Landsnaam ''Belarus'' afleidt un schall de Egenständigkeid vun de Spraak ünnerstrieken. Se versöcht so ook to ümgaan, dat Lüüd wegen dat ''-russisch'' in „wittrussisch“ un „belarussisch“ direkt denkt, dat de Spraak man een Dialekt vun’t Russische weer. Öllerhaftige Naams sünd ook „belorussich“, dat besünners in de [[Düütsche Demokraatsche Republik]] begäng weer,<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dwds.de/wb/belarussisch |titel=belarussisch – Schreibung, Definition, Bedeutung, Beispiele |datum=2021-07-07 |abruf=2026-03-31 |sprache=de}}</ref> oder „wittrutheensch“, dat bet in’t fröhe 20.&nbsp;Jhd. gängig weer. == Klassifikatschoon == Wittrussisch tellt to den [[Oostslaawsche Spraken|oostslaawschen]] Telg vun de [[Slaawsche Spraken|slaawschen Spraken]], so dat de Spraak wedderüm to de [[Balto-slaawsche Spraken|balto-slaawschen Spraken]] tohöört, de een Telg vun den [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie sünd. Binnen den oostslaawschen Telg ist dat Wittrussische op’t neegste mit dat [[Ukrainsche Spraak|Ukrainsche]] verwandt.<ref>Roland Sussex, Paul V. Cubberley: ''The Slavic languages''. Cambridge University Press, Cambridge 2004, S. 518.</ref> Dat Wittrussische het sik in’n Middelöler uut de [[ooldoostslaawsche Spraak]] op de Grundlaag vun de spraken Dialekten op dat Territorium in dat hüdige Wittrussland ruutwickelt.<ref>Natallia Savitskaya: ''Widerstreit um das Belarussische.'' De Gruyter, 2020, S. 33–34.</ref> För Snackers un Snackerschen vun’t Wittrussische, Russische un Ukrainsche is dat normalerwies licht to sik gegensiedig to verstaan.<ref>Alexander M. Schenker: 'cProto-Slavonic''. In: ''The Slavonic Languages''. Routledge 1993. S. 60–121. S. 60: "[The] distinction between dialect and language being blurred, there can be no unanimity on this issue in all instances…"<br />C.F. Voegelin, F.M. Voegelin:''Classification and Index of the World's Languages''. Elsevier 1973. S. 311: "In terms of immediate mutual intelligibility, the East Slavic zone is a single language." As members of the East Slavic group of languages, they are descended from a common ancestor.</ref> ==Dialekten== [[File:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|left|thumb| Dialekten<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#70BEC5|TEXT=Noordööstliche Dialekten}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#D29FE6|TEXT=Zentrale Dialekten }}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFAAAA|TEXT=Süüdwestliche Dialekten}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFF99|TEXT=West-Polesisch}}<br /> Lienen:<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FF0000|TEXT=Rebeet vun de wittrussische Spraak (1903, Karski)<ref> E. Karski: Белорусы: 3 т. Т. 1. / Уступны артыкул М. Г. Булахава, прадмова да першага тома і каментарыі В. М. Курцовай, А. У. Унучака, І. У. Чаквіна.; (Карскій. Бѣлоруссы. Т. I – Вильна, 1903). Minsk, БелЭн 2006.</ref>}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3333FF|TEXT=Oostgrenz vun de westliche Grupp vun russische Dialekten (1967, Zaharova, Orlova) }}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR|TEXT=Grenz twüschen belarussch un russisch oder ukrainisch (1980, Bevzenk)}} ]] Dat Wittrussische ünnderdeelt sik in enen noordööstlichen Dialekt un enen süüdwestlichen Dialekt. Dorto givt dat noch enen zentralen Övergangsdialekt. Dat Westpolesische is ene aparte Grupp un billt enen Övergang to dat Ukrainsche. De noordööstliche un süüdwestliche Dialekten warrt scheden döör ene [[Isogloss]] vun [[Aschmjany]]–[[Minsk]]–[[Babrujsk]]–[[Homel]]), langs un op disse Lien liggt dat Rebeed vun de zentrale Dialektgrupp. Kennteken för den noordööstlichen Dialekt sünd dat „weke r“ un de „starke [[Akanje]]“. De süüdwestliche Dialekt het daargegen een „hard r“ un eine weniger starke Ankanje. De westpolesische Dialekt warrt vun den Rest vun’t Land scheden döör ene Isogloss [[Pruschany]]–[[Iwazewitschy]]–[[Zeljachany]]–[[Luninets]]–[[Stolin]]. == Geschicht == === Översicht === [[Bild:Belarusians 1903.jpg|mini|250px|Ethnograafsche Koort vun de Wittrussen un wittrussische Dialekten, tohoopstellt vun [[Jauchim Karski]] (1903)]] Der Vöörlöper vun dat Wittrussische as schreven Spraak geit bet in dat 19.&nbsp;Jhd. torügg. Dat Wittrussische an und för sik is in de Tied vun’n 14. bet 16.&nbsp;Jhd.in’n [[Groothartogdom Litauen]] ranwussen un wurr in’t late 19. un dat fröhe 20.&nbsp;Jhd. as moderne Standard- un Literatuurspraak uutboot. De Spraakwetenschop ünnerdeelt de Spraakhistorie vun’t Wittrussische in dree Stremels in: * Oorslaawsch/Gemeenslaawsch: Bet in’t 13.&nbsp;Jhd. weren de oostslaawschen Dialekten, daarmang ook de Dialekten, de later Grundlaag vun’t Wittrussische wurrn, Deel vun een gemeensaam slaawsch Dialektkontinuum. * Ooldwittrussisch: In de ooldwittrussisch Tied vun’t 13. bet in’t 18.&nbsp;Jhd. begunnen egen Kennteken ruutwickeln. To’n Enn vun’t 18. Jhd. geven de beteren Lüüd allnagraad dat Wittrussische op un övernemen dat Russische * Neewittrussisch: Mit dat fröhe 19.&nbsp; is de hüdige Periood vun’t Wittrussische anfungen. De moderne wittussische Schriftsprak het sik sied de 1850er Jaren op Grundlag vun de Dialekten rund üm [[Minsk]] ruutbillt.<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. Minsk, Вучпедвыд БССР, 1957, S. 17.</ref> == Spraakrebeed un Sprekertalen == === Spraakrebeed === ==== Polen ==== [[Bild:Jezyk białoruski w gminach.png|thumb|right|Гміны ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]] Polen lött Wittrussisch sied den 26. Januar 2005 na dat Gesetz to natschonale un ethnische Minnerheden in enigen Gemenen in’n Oosten vun’t Land as schreven und spraken Hülpsspraak in de Gemenen gellen. Dr Gemenen mit Wittrussisch as Hülpsspraak sünd: * [[Datei:POL gmina Czyże COA.svg|18px]] [[Czyże]] * [[Datei:POL gmina Hajnówka COA.svg|18px]] [[Hajnówka (Landgemeinde)|Hajnówka (Land)]] * [[Datei:POL Hajnówka COA.svg|18px]] [[Hajnówka|Hajnówka (Stadt)]] * [[Datei:POL gmina Narewka COA.svg|18px]] [[Gmina Narewka|Narewka]] * [[Datei:POL Gmina Orla COA.svg|18px]] [[Gmina Orla|Orla]]<ref>{{Cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |title=Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy |access-date=21 верасня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327222533/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |archivedate=27 сакавіка 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009</ref>. == Phonologie == === Kunsonanten === Dat Wittrussischen het düsse Kunsonanten <ref>Peter Mayo: ''Belorussian''. In: Bernard Comrie, G. G. Corbett (Ruutgevers): 'cThe Slavonic Languages''. London: Routledge 2002, S. 891, ISBN 0-415-28078-8.''</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="2" rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Labiaal]] ! colspan="2" |[[Alveolaar]]/[[Dentaal]] ! rowspan="2" |[[Retroflex]] ! colspan="2" |[[Dorsal (Phonetik)|Dorsaal]] |- !<small>hard</small> !<small>[[Palatalisatschoon|week]]</small> !<small>hard</small> !<small>week</small> !<small>hard</small> !<small>week</small> |- ! colspan="2" |<small>[[Nasaal (Phonetik)|Nasaal]]</small> |[[Bilabialen Nasaal|m]] | mʲ |[[Stimmhaften dentalen Nasaal|n̪]] | n̪ʲ | | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Plosiv]]</small> !<small>stimmloos</small> |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|p]] |pʲ |[[Stimmlosen dentalen Plosiv|t̪]] | | |[[Stimmlosen velaren Plosiv|k]] |kʲ |- !<small>stimmhaft</small> |[[Stimmhaften bilabialen Plosiv|b]] |bʲ |[[Stimmhaften dentalen Plosiv|d̪]] | | |([[Stimmhaften velaren Plosiv|ɡ]]) |(ɡʲ) |- ! rowspan="2" |<small>[[Affrikaat]]</small> !<small>stimmloos</small> | | |ts̪ |ts̪ʲ |ʈʂ | | |- !<small>stimmhaft</small> | | |dz̪ |dz̪ʲ |ɖʐ | | |- ! rowspan="2" |<small>[[Frikativ]]</small> !<small>stimmloos</small> |[[Stimmlosen labiodentalen Frikativ|f]] |fʲ |[[Stimmlosen alveolaren Frikativ|s]] |sʲ |[[Stimmlosen retroflexen Frikativ|ʂ]] |[[Stimmlosen velaren Frikativ|x]] |xʲ |- !<small>stimmhaft</small> |[[Stimmhaften labiodentalen Frikativ|v]] |vʲ |[[Stimmhaften alveolaren Plosiv|z]] |zʲ |[[Stimmhaften retroflexen Frikativ|ʐ]] |[[Stimmhaften velaren Frikativ|ɣ]] |ɣʲ |- ! colspan="2" |<small>[[Approximant]]</small> |[[Labiovelaar Approxiamant|w]] | |[[Stimmhaften dentalen Lateraal|l̪]] |l̪ʲ | |[[Palatalen Approximant|j]] | |- ! colspan="2" |<small>[[Vibrant|Trill]]</small> | | |[[Alveolaren Vibrant|r]] | | | | |} De Phonemen /ɡ/ un /ɡʲ/ finnt sik grotendeels bloot in Leenwöör, so as ганак [ˈɡanak], гузік [ˈɡuzik], un een paar Arvwöör mit de Kluusters /zɡ⁽ʲ⁾/, /dzɡ/, /dʐɡ/:l, so as мазгі [mazˈɡʲi], джгаць [d͡ʐɡat͡sʲ]. Die meisten Leenwöör hebt man den Uutspraak mit den velaren Frikativ, so as геаграфія [ɣʲeaˈɣrafʲija] ‘Geografie’. As Allophonen vun /k/ un /kʲ/finnt sik [ɡ] un [ɡʲ] bi Wöör mit regressive Assimilatschoon an enen stemmhaften Kunsonanten, so as вакзал [vaɡˈzal] ‘Bahnhoff’. An’n Sülvenenn warrt /v/ as [w] oder [u̯] uutspraken, so dat Diphthongen opkaamt. [w] stammt de Woordafkummst na bin een öller /l/ af, so as воўк [vɔwk] ’Wulf’, dat op dat oorslaawsche *vьlkъ torügggeit. === Kennteken vun’t Wittrussische === Vergleken mit de eng verwandten Spraken Ukrainsch un Russisch sünd verscheden Luudwannel Kennteken för dat Wittrussische. De [[Akanje]] het Wittrussisch mit dat Russische gemeen, ünnerscheedt sik so man vun dat Ukrainsche. Annners as Russisch fallt /a/ un /o/ in allen unbetoonten Sülven, ok na weken Kunsonanten /j/ tohoop (in’t Russische warrt /o/ daargegen /i/ in düt Ümfeld). Vergliek de Bispelen wittrussich галава́ ‘Kopp’ [ɣalaˈva], mit russisch голова́ [ɡəlɐˈva] un ukrainsch голова́ [ɦɔlɔˈwɑ].<ref name="SussexCubberly">Roland Sussex, Paul Cubberly: ''The Slavic Languages''. Cambridge University Press, Cambridge 2006, ISBN 0-521-22315-6, S. 53.</ref> Annners as dat Russische kennt dat Wittrussische kene [[Ikanje]] (/e/ warrt /i/ in allen unbetoonten Sülven so as ook /a/ un /o/ na weken Konsonanten in unbetoonten Sülven). Daargegen kennt dat Wittrussische de [[Jakanje]]. Dat will seggen, dat den unbetoont /e/ mit /a/ tohoopfallt. Vergliek to’n Bispeel wittrussisch зямля́ [zʲamˈlʲa] mit russich земля́ [zʲɪˈmlʲa] un ukrainsch земля́ [zeˈmlʲɑ]. Kenntekent is ook de Zekanje un Dsekanje - de Wannel vun *tʲ, *dʲ, so as se in’t Russische un Ukrainsche bewahrt bleiben sünd, to de Affrikaten [tsʲ, dzʲ]. Vergliek to’n Bispeel wittrussisch дзя́цел ‘Boomhacker’ [ˈd͡zʲat͡sʲeɫ] mit russisch дя́тел [ˈdʲætʲɪɫ] un ukrainsch дя́тел [ˈdʲateɫ]. So as ook Ukrainsch un enige süüdrussische Dialekten wurr *g in’t Wittrussische to en Frikativ /ɣ/. Dat Russische daargegen bleev bi de Uutspraak /g/. == Grammatik == === Morphologie === ==== Översicht ==== Wittrussisch is so as de meisten slaawschen Spraken ene stark flekteerte in syntheetsche Spraak.<ref name="Sačanka487">Sačanka 1994, S. 487—488</ref>. Dat will seggen, dat Wittrussische meer as een grammatische Kategorien mit den glieken Affixen (Präfixen, Suffixen un Interfixen) markeert.<ref>Sačanka 1994, S. 519</ref> dat givt man ook Formen, de analytisch billt wäret, so as {{lang|bei|буду чытаць|budu čytac}} ''ik warr lesen'' oder {{lang|bei|больш прыгожы|bołš prygožy}} ''schöner''.<ref name="Sačanka487"/> ==== Substantiven ==== [[Substantiv]]en warrt in’t Wittrussische na [[Kasus]], [[Genus]] un [[Numerus]] bögt. Daarto man so as ook anner slaawsche Spraken nan[[Beleevdheid]]>.<ref>Sačanka 1994, S. 372</ref> Wittrussisch ünnerscheedt de Numeri Singular för ene Saak un de Plural för meer as een Ding. De ole ooldoostslaawsche Dual begünn al in’t 13. Jhd. verlüstig to gaan. In den Dialekten üm Slutsk un Slonim schall sik de Dual man bet in dat 20. Jhd. holen hebben. De Spraak kennt dree Genera: maskulin, feminin un neutrum. Wittrussischen het söss Kasus: [[Nominativ]], [[Akkusativ]], [[Genitiv]], [[Dativ]], [[Instrumental]] un [[Lokativ]]. De ole slaawsche Vokativ is man för even paar Wöör begäng (сыне, ойча, коню, гаю). == Alphabeet == Wittrussisch warrt sied Sowjettiefen in [[kyrillische Schrift]] schreven. Dat öllere latiensche Alphabeet, de Lacinka warrt in de Diaspora un för der Transkriptschoon vun Naams bruukt. Dat moderne wittrussische Alphabeet het 32 Bookstaven. In’n Verloop vun de Tied wurr Wittrussisch ook in’t [[latinsche Schrift|latiensche Alphabeet]] ({{lang|be|Лацінка}}/{{lang|be-latn|Łacinka}}), vun [[Lipka-Tartaren]] in [[araabsche Schrift]] un vun wittrussischen Joden in de [[Hebrääsche Schrift|hebrääsch Alphabeet]].<ref>{{cite web|url=http://omniglot.com/writing/belarusian.htm |title=Belarusian language, alphabet and pronunciation |website=Omniglot.com |access-date=2017-01-10}}</ref> === Kyrillisch Alphabeet === Dat kyrillische Alphabeet vun’t Wittussische het 32 Bookstaven. Daarmang sünd eenmalige Bookstaven, de dat alleen in’t Wittussische givt, so as dat [[Ў]]/ў een kyrillisch u mit brevis, dat den Luud [w] daarstellt. Dat Wittrussische bruukt dat i as Bookstaven för i, wieldess Russisch dat n bruukt in Ukrainsch beide Bookstaven for verscheden Luden bruukt. === Latiensch Alphabeet === Dat latiensche Alphabeet vun’t Wittrussische weer in de verleden Tied gäniger as vundaag in warrt „{{lang|be-latn|Łacinka}}“ heten. Dat Alphabeet vermischt so as dat Alphabeet vun de [[sorbsche Spraken]] Kennteken vun dat [[poolsche Alphabeet|poolsche]] un [[tschechsche Alphabeet]]. === Araabsche Alphabeet === [[File:Кітаб.jpg|thumb|upright=1.35|Kitab in Arabitsa, c. 1750-1800]] [[File:Літары беларускай арабіцы.svg|thumb|right|400x400px|Översicht vun dat wittrussische araabsche Alphabeet<ref name=Seveleu-Dubrovnik/>]] Dat araabsche Alphabeet för’t Wittrussische warrt „Arabica“ ({{lang|be-Arab|بلاروصقایا آرابیࢯا}}, {{lang|be|Беларуская Арабіца|Biełaruskaja Arabica}}}}<ref name=Seveleu-Dubrovnik>{{cite web |first=Maxime |last=Seveleu-Dubrovnik| title=The origin of the Belarusan Arabic alphabet | website=The Belarusian Arabic alphabet initiative at the FIAS | url=https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-url=https://archive.today/20230410152032/https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-date=2023-04-10 | url-status=unfit}}</ref> De Schrift harr de [[Persisch Alphabeet|perso-araabsche Schrift]] as Grundlaag un wurr in’t 15. oder 16.&nbsp;Jhd. uutfunnen. Dat Alphabeet het 28 Bookstaven in bruukt wat Teken bavento för besünner Luden vun’t Wittrussische, de dat [[Araabsche Spraak|Araabsche]] nicht kennt. Dat araabsche Alphabeet vun’t Wittrussische weer ünner de Lipka-Tartaren, de inlaadt worrn werden sik in’n Oostdeel vun’t [[Groothartogdom Litauen]], dat hüdige [[Wittrussland]], daaltolaten. In’n Verloop vun’t 14. bet to’n 16.&nbsp;Jhd. geven se eer even Spraak op un övernemen dat [[Rutheensche Spraak|Rutheensche]], de Vöörlöper vun’t moderne Wittrussisch, schreven die Spraak man in araabsche Schrift. Böker in araabsche Schrift heet op Wittrussisch '''Kitab''' ({{lang|be|Кітаб}}), wat een Leenwoord uut dat Araabsche is. [[File:Хамаіл Якубоўскага, с. 389, вектар.svg|thumb|Bispeel vun enen Text in Arabica]] To de Grundbookstaven vun dat araabsche Alphabeet kemen för de wittrussischen Luden {{IPA|[[Stemmhaften alveo-palatalen Frikativ|ʒ]]}} ([[ж]]), {{IPA|t͡ʃ}} ([[ч]]) and {{IPA|p}} ([[п]]), de persischen Bookstaven:[[ژ]]&lrm; [[چ]]&lrm; [[پ]]&lrm;. För de weken Luden {{IPA|d͡zʲ}} (дзь) un {{IPA|t͡s}} ([[ц]]) sünd heel ne’e Graphemen schapen worrn:[[ࢮ]]&lrm; [[ࢯ]] ([[File:Letter dal with three dots.png|12px|]] [[File:Letter sad with three dots.png|30px|]]) Dat {{IPA|w}} ([[ў]]) un {{IPAslink|v}} ([[в]]) wurrn beide mit den glieken Bookstaven schreven:[[و]]. === Schrievwiesen === Dat Wittrussische kennt opstunds twee verscheden Standardschrievwiesen: de Narkamaŭka un de Taraškievica. De Narkamaŭka is opstunds de offitschelle Schrievwies in Wittrussland un wärt op School leert. Se stammt uut Sowjettieden un light dichter bi de russische Schrievwies. De Taraškievica oder klassische Schrievwies het de wittrussische Grammatik vun [[Branislau Taraschkewitsch]] as Grundlaag. == Spraakbispeel == Artikel 1 vun de ''[[Allgemene Verklaren vun de Minschenrechten]]'' op Wittrussisch (be-1959acad): Усе людзі нараджаюцца свабоднымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правах. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва.<ref>{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Belarusian |url=https://belarus.un.org/en/111112-universal-declaration-human-rights-belarusian |website=unicode.org}}</ref> Die glieke Text in den kyrillsche Taraškievica-Schrievwies (be-tarask): Усе людзі нараджаюцца свабоднымі '''й''' роўнымі ў сваёй годнас'''ь'''ці '''й''' прав'''о'''х. Яны надзелены'''я''' розумам і сумлен'''ь'''нем і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва. In latiensche Transliteratschoon: ''Usie ludzi naradžajucca svabodnymi j roŭnymi ŭ svajoj hodnaści j pravoch. Jany nadzielenyja rozumam i sumleńniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva.'' Artikel 1 vun den Allgemene Verklaren vun de Minschenrechten op Plattdüütsch:<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/ige.pdf |titel=Allgemeen Verklaren vun de Minschenrechten |werk=unric.org |hrsg=United Nations Human Rights Office of the High Commissioner |abruf=2026-03-28 |sprache=nds}}</ref> ''All de Minschen sünd frie un gliek an Wüürd un Rechten baren. Se hebbt Vernunft un een Geweten un se schüllt sik Bröder sien.'' == Literatuur == * Siarhiej Aliaksandraŭ, Halina Mycyk (Сяргей Аляксандраў, Галіна Мыцык): ''Гавары са мной па-беларуску.'' Variant, Moskau 2008, ISBN 978-5-903360-13-0 ([https://web.archive.org/web/20210206232221/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=30887-1.pdf PDF]); Spraakkurs för russischsprakige Studenten op Grundlaag vun de „klassische“ Orthographie. * [[Hermann Bieder]]: ''Das Weißrussische.'' In: P. Rehder (Ruutgever): ''Einführung in die slavischen Sprachen.'' Darmstadt 1998, ISBN 3-534-13647-0, S. 110–125. * Mark Brüggemann: ''Die weißrussische und die russische Sprache in ihrem Verhältnis zur weißrussischen Gesellschaft und Nation. Ideologisch-programmatische Standpunkte politischer Akteure und Intellektueller 1994–2010.'' Ollnborg 2014, ISBN 978-3-8142-2304-9. * Mark Brüggemann: ''Unentbehrliches Russisch, entbehrliches Weißrussisch? Russophone zur Sprachgeschichte und Sprachverwendung in Weißrussland.'' In: [[Sebastian Kempgen]] u. a. (Ruutgevers): ''Deutsche Beiträge zum 15. Internationalen Slavistenkongress Minsk 2013.'' München etc., S. 89–98. * Mark Brüggemann: ''Zwischen Anlehnung an Russland und Eigenständigkeit: Zur Sprachpolitik in Belarus.'' In: ''Europa ethnica'', 3–4 (2014), S.&nbsp;88–94. * Claudia Hurtig: ''Belarussische Grammatik in Tabellen und Übungen. Hramatyka belaruskai mowy u tablizach i praktykavannjach.'' München 2003, ISBN 3-87690-850-7. * Inna Kalita (Калита И. В. Современная Беларусь): ''[http://pdf.kamunikat.org/17324-1.pdf Jazyky i nacional’naja identičnost’ – языки и национальная идентичность.]'' Ústí nad Labem 2010, ISBN 978-80-7414-324-3, S. 112–190. * {{Literatur |Autor=Holger Knauf |Titel=Weißrussisch (Belarus). Wort für Wort |Reihe=Kauderwelsch |BandReihe=145 |Auflage=1. |Verlag=Reise Know-How Verlag Rump |Ort=Bielefeld |Datum=2001 |ISBN=3-89416-552-9}} * Mikalaj Kur’janka: ''Deutsch-belarussisches Wörterbuch.'' Vyd. Zmicer Kolas, Minsk 2006, ISBN 985-6783-25-9. * Natallia Savitskaya: ''Widerstreit um das Belarussische.'' De Gruyter, 2020, ISBN 978-3-11-069078-1. * Ulrich Steltner, Alice Bartsch (Ruutgever): ''Deutsch-Weißrussischer Sprachführer: Grammatik/Gesprächsbuch/Wörterbücher.'' Institut für Slawistik der [[Friedrich-Schiller-Universität Jena]], Jena 2006, ISBN 3-9805226-9-5. == Footnoten == <references/> [[Kategorie:Spraak]] [[Kategorie:Slaavsch]] th9a8jveja2csf3cw02vakx9j84o9g4 0 3380 1065759 1058894 2026-05-17T16:24:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065759 wikitext text/x-wiki [[Bild:Second world war europe animation small.gif|duum|Kriegsverloop in Europa (Animatschoon 1939–1945)<br />([[:Datei:Second world war europe animation large de.gif|Version in hoge Oplösen]])]] [[Bild:Second world war asia 1937-1942 map de.png|duum|Pazifikruum bit 1942: gröttste Utbreden vun’t japaansche Herrschopsrebeed]] De '''Twete Weltkrieg''' weer de twete global [[Krieg]], de all [[Grootmacht|Grootmächt]] vun dat 20. Johrhunnert föhrden un is de bit nu gröttste un slimmst Konflikt in de Minschheidsgeschicht.<ref>Donald Sommerville: ''The Complete Illustrated History of World War Two: An Authoritative Account of the Deadliest Conflict in Human History with Analysis of Decisive Encounters and Landmark Engagements.'' Lorenz Books, ISBN 0-7548-1898-5, S. 5.</ref> De Krieg düür van 1939 bit 1945. In’n Kriegsverloop hebbt sück twee militärisch Allianzen billt: De [[Assenmächte|Assenmächt]] un [[Allieerte#Tweete Weltkrieg|Allieerten]]. Över 60 Staten bedeligden sik an’n Krieg direkt oder indirekt, över 110 Million Minschen stunnen ünner Wapen.<ref>[[Alexander Lüdeke]]: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, ISBN 978-1-4054-8585-2, S. 299.</ref> De Offertallen swanken je na de Born tüschen 60 un 70 Millioon Doden. Besünners [[Holocaust]], [[Kriegsverbreken]], [[Flachenbombardement]]s un de eersten [[Karnwappen|Atomwappen]] hebbt de Twete Weltkrieg kenntekent. == Groff Översicht == As Kriegsbeginn gellt allgemeen de 1. September 1939: de Dag, as de düütsche Wehrmacht [[Polen]] överfallen het. För den Pazifikkrieg gellen Eenig de Anfang vun de [[Mandschurei-Krise|Mandschuree-Krise]] up de 18. September 1931<ref>Richard Maybury: ''World War II: The Rest of the Story and How It Affects You Today: 1930 to September 11, 2001 (Uncle Eric Book).'' Bluestocking Press, 2003, ISBN 0-942617-41-X, S. 81.</ref> oder de 7. Juli 1937, as de [[Kaiserlich Japanische Armee|japanische Armee]] de [[Republik China|chinesischen]] Garnisonsstadt Wanping süüdwestlich vun [[Peking]] innamen het.<ref>Zit. nach Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen – Der Zweite Weltkrieg'', 2010, [http://books.google.de/books?id=8l21tdQZmZgC&pg=PA22 S. 22 f.]</ref> Een anner These beschrifft dat den europäischen un en asiaatsch Krieg as sülvststannige Kunflikten, de beid 1941 in en globalen Konflikt münnen deen.<ref>[[Alan J. P. Taylor]]: ''Die Ursprünge des Zweiten Weltkriegs: d. Jahre 1933–1939.'' Gütersloh 1963.</ref> Bit Midden 1941 wurr de noch up Europa beschränkte Konflikt vun de Wehrmacht meest blots as Eroberungskrieg führt. Nah Polen wurr in kört, konzentreert führt Feldtüüg Däänmark, Norwegen, Belgien, de Nedderlannen, Luxemborg, de Grootdeel vun Frankriek, Jugoslawien un Grekenland erobert un besett. De Rebeeden wurrn deels in't Düütsch Riek ingleedert, deels mit vun dat Düütsch Riek afhängigen Regeeren beherrscht. De besett Rebeeden wurrn wertschaplich utbeut, [[Jöden]], Oppositschonelle un Lüüd, vun de man annehm, dat se Wedderständler tegen den Natschonalsozialismus weern, wurrn plaanmäßig verschleppt, to [[Dwangsarbeit]] herantrucken un ümbrocht. [[Grootbritannien]] weer vun de [[Wappenstillstand vun Compiègne (1940)|Kapitulatschoon vun Frankriek]] (22. Juni 1940) bit to'n düütschen [[Ünnernehmen Barbarossa|Angreep up de Sowjetunion]] (22. Juni 1941) Düütschland eenzig verbleeven europäisch Kriegsgegner. Dit Dörhollen vun de Briten, dat vun [[Churchill]] sien Standfestigkeit tegenöver [[Hitler]] anführt wurr, weer vun groot, woll entscheeden Bedüüden för den Verloop vun den Tweeten Weltkrieg.<ref>[[Rolf-Dieter Müller]]: ''Der Zweite Weltkrieg'', Stuttgart 2004 (Handbuch der deutschen Geschichte; Bd. 21), S. 86.</ref> Dat natschonalsozialistisch Düütsch Riek führ den [[Düütsch-sowjetsch Krieg|Krieg gegen de UdSSR]] as en [[Vernichtungskrieg]].<ref>Rolf-Dieter Müller, [[Gerd R. Ueberschär]]: ''Hitlers Krieg im Osten 1941–1945.'' Ein Forschungsbericht. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2000, ISBN 3-534-14768-5, S. 225–271.</ref> Hitler gellt dorbi as drievend Kraft. All in ''[[Mein Kampf]]'' harr he de Vörstellen vun de Eroberung vun „[[Lebensraum im Osten]]“ wiederentwickelt, indem he de mit [[Sozialdarwinismus]], [[Rassismus|Rassenideologie]], [[Antisemitismus (bit 1945)|Antisemitismus]] un [[Bolschewismus|Antibolschewismus]] verknütten dee. Immer weer hett he betoont, dat he [[Osteuropa]] bit to'n [[Ural]] as Ergänzungs- un Siedlungsruum för en [[Natschoonalsozialistische Europaplääns|künftig „Großgermanisches Reich“]] begriepen dee.<ref>Rolf-Dieter Müller: ''Der letzte deutsche Krieg 1939–1945.'' Klett-Cotta, Stuttgart 2005, S. 76–78.</ref> De gröttste Deel vun Kamphandlungen vun den Tweeten Weltkrieg funn an de düütsch-sowjetsch Front, de gröttste Deel vun Kriegsverbreken achter disse Front statt. De [[Rode Armee|Rood Armee]] kunn den Vörmarsch vun de Wehrmacht in' Winter 1941/42 kört vör [[Moskau]] eerstmals anhollen. Nahdem de Rood Armee in' Winter 1942/43 en wiederen Vörmarsch bi [[Stalingrad]] stoppen kunn, hett se de düütsch Wehrmacht ansluutend so nah un nah in dat Düütsch Riek trüggdrängt. Mit Dörhollensbefehlen dreev de politisch un militärisch Führung de düütsch Truppen noch in dat Fröhjohr 1945 in en sinnlosen Kamp, wordör up beid Sieden noch Hunnertduusende vun Minschen oppert wurrn.<ref>John Zimmermann: ''Pflicht zum Untergang. Die deutsche Kriegsführung im Westen des Reiches 1944/45.'' Schöningh, Paderborn 2009, S. 97; vgl. Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe (Hg.): ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte'', Deutsche Verlags-Anstalt, 2005, S. 29.</ref> Am 8. Mai 1945 ([[VE-Day]]) is denn de [[bedingungsloos Kapitulatschoon vun de Wehrmacht]] in Kraft treden, de Krieg in Europa weer dormit to Enn'. Nah dat Enn vun den Tweeten Weltkrieg steeg de [[Sowjetunion]] neben den [[USA]] in den Rang vun en [[Supermacht]] up.<ref>[[Richard Overy]]: ''Russlands Krieg 1941–1945.'' Rowohlt, Hamburg 2004, ISBN 3-498-05032-X, S.&nbsp;440.</ref> Mit den Kriegsinträe vun dat [[Königriek Italien (1861–1946)|Königriek Italien]] an de Siet vun dat Düütsch Riek in’ Juni 1940 wurr ok Noordafrika to’n Kriegsschauplatz. Italieensch Truppen mussen in [[Ägypten]] gegen britisch Verbände düchtig Verluste hennehmen un verloren de Kontroll över Oostafrika. Dat af Februar 1941 an de Kämpen bedeeligt [[Düütsch Afrikakorps]] kunn woll de Nedderlaag vun de Assemächte in Noordafrika uphollen, aber nich afwennen.<ref name="collier">Basil Collier: ''Short History of the Second World War.'' Collins, London 1967, ISBN 0-00-211775-4, S. 190–199.</ref> In’ November 1942 sünd anglo-amerikaansch Truppen in Noordafrika land un hebbt de düütsch un italieensch Truppen in Tunesien to de Kapitulatschoon dwungen (Mai 1943). Nah Lannen up Sizilien (Juli 1943), in de Normandie (Juni 1944) un in Süüdfrankriek (August 1944) hebbt US-amerikaansch, britisch un franzöösch Truppen ok in [[Kontinentaleuropa]] en Landkrieg gegen de Truppen vun de Wehrmacht führt. Italien stunn af Oktober 1943 offiziell up de Siet vun de [[Allieerte]]n.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 108.</ref> Af Oktober 1944 drungen allieerte Truppen up dat Rebeet vun dat Düütsch Riek vör, wo US-amerikaansch Truppen an’ 25. April 1945 [[Elbe Day|an de Elv]] up sowjeetsch Truppen stött sünd. Nah den japaanschen [[Angreep up Pearl Harbor]] hebbt de USA an’ 8. Dezember 1941 dat [[Kaiserriek Japan]] den Krieg verkloort un de Konflikt wurr to’n Weltkrieg, as [[Hitler]] an’ 11. Dezember 1941 wedderum den USA den Krieg verkloort hett, ofschons he dorto nah den [[Dreemächtepakt]] nich verplicht weer. De UdSSR bleev nah dat [[Japaansch-Sowjeetsch Neutralitätspakt|Neutralitätsafkommen]] van 13. April 1941 tegenöver Japan vöreerst neutral. In de [[Arcadia-Konferenz]] (Dezember 1941/Januar 1942) wurr de Swoorpunkt vun de US-amerikaansch un britisch Kriegsanstrengungen up dat Bekämpen vun dat Düütsch Riek leggt, kört „Germany first“-Strategie.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' DTV, München 1985, S. 173&nbsp;f.</ref> De US-Rüstungsindustrie hett in Rekordtiet nee Scheep för de Pazifikflotte vun de US-Navy baut, de af Midden 1942 in kombineert See-Luftschlachten de japaansch Marine swoor Verluste tofügen kunn. Japaansch Truppen harrn bit dorhen [[Hongkong]], [[Britisch-Malaya]]<ref>Britisch-Malaya bestunn bit 1946 ut dree Deelen: den ''[[Unfederated Malay States]]'', den ''[[Federated Malay States]]'' un den ''[[Straits Settlements]]''.</ref>, de [[Philippinen]], Deelen vun [[Burma]], [[Niederländisch-Indien]] un Deelen vun [[Neeguinea]] erobert.<ref>De Besetten vun de süüdlichen Deel vun Indochina weer all nah en Ultimatum in’ Juli 1941 vun de Vichy-Regeeren afpresst wurrn. Vgl. Lothar Grundmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' München 1985, S.&nbsp;157 u.&nbsp;160. Noord-Indochina harrn de Japaner all in’ September 1940 besett.</ref> [[Thailand]] wurr vun [[Franzöösch-Indochina|Indochina]] ut besett un to de Kriegsverkloren an de USA dwungen. Nah de [[Slacht um Midway]] Anfang Juni 1942, in de de japaansch Marine veer vun hör söss groot Floogtüchdräger verlor, weer de japaansch Överlegenheit in’ See-Luft-Krieg braken un de ''Wennen in’ Pazifik-Krieg'' intreden. Bit 1945 hebbt sück de US-Truppen in’ Toog vun de so nömmt ''[[Island Hopping (Pazifikkrieg)|Island Hopping]]'' immer dichter an de veer Hööfteilannen vun Japan rankämpt, wobi aber groot Deelen vun Süüdoostasien wiederhen vun japaansch Truppen besett bleven. Vun [[Tinian]] ut sünd denn de beid Bomber start, de de twee [[Atombombenabwürfe up Hiroshima un Nagasaki|Atombomben in’ August 1945 up Hiroshima un Nagasaki]] afsmeeten hemm. An’ 2. September 1945 gung de Tweete Weltkrieg mit de Kapitulatschoon vun Japan to Enn’. In den Johren nah den Tweeten Weltkrieg hebbt sück de Allieerten in de vun de UdSSR un de USA führt Machtblocken upspulten un de Ära vun den [[Kolt Krieg|Kollen Krieg]] fung an. == Vörgeschichte == [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1969-065-24, Münchener Abkommen, Ankunft Mussolini.jpg|miniatur|Benito Mussolini un Adolf Hitler, München 1938]] In de Johren siet 1920 bit to dat Enn' vun den Tweeten Weltkrieg keem in wiet Deelen vun Europa de [[Faschismus]] bzw. de [[Rechtsextremismus]] tonehmend to politisch Macht. In Italien reet [[Benito Mussolini]] all 1922 mit den [[Marsch up Rom]] de Macht an sück. In Düütschland weer de [[Natschonalsozialismus]] siet 1930 to en Massenbewegen heranwussen. An' 30. Januar 1933 wurr hör un hör rechtskonservativ Verbündeten de politisch [[Machtgriepen|Macht övergeven]]: [[Adolf Hitler]] wurr vun Riekspräsident [[Paul von Hindenburg]] to'n [[Riekskanzler]] nömmt. He hett denn ut [[Natschonalsozialistisch Düütsch Arbeiterpartei|Natschonalsozialisten]] un [[Düütschnatschonale Volkspartei]] dat [[Kabinett Hitler]] bild. De Revision vun de internatschonal Ordnung nah den [[Freedensverdrag vun Versailles|Versailler Verdrag]], all en Teel vun fröhere düütsch regeeren, hörr to dat [[25-Punkte-Programm|Programm vun de Natschonalsozialisten]] un hör Verbündeten. Mit de 1935 vulltrucken Weddervereenigung vun dat [[Saarrebeet]] mit dat Düütsch Riek, den [[Rhienlandbesetten (1936)|Inmarsch in dat entmilitariseert Rhienland]] 1936, den [[Ansluss vun Öösterriek|„Ansluss“ vun Öösterriek]] un dat Aftrennen vun dat [[Sudetenland]] vun de [[Tschechoslowakei]] in dat [[Münchner Afkommen]] 1938 wurrn de beid eerst Teelen wietgahnd erfüllt. Begünstigt wurr dat dör de britisch un franzöösch [[Appeasement-Politik]], de up en freedlich Verständigung mit dat natschonalsozialistisch Düütschland afteelen dee. Sülvst nah den Inmarsch in de so nömmt [[Protektorat Böhmen un Mähren|Rest-Tschechei]] in' März 1939 geev dat blots Proteste up britisch un franzöösch Siet. Kört dorup geev [[Litauen]] ünner den Druck vun de Verhältnisse dat [[Memelland]] an Düütschland torüch, de [[Eerste Slowaaksch Republik|Slowakei]] wurr en eegen Staat un dör en Schuulverdrag eng an Düütschland bunnen. Grootbritannien un Frankriek wullen dat düütsch Expansionsstreven ingrenzen un hebbt Polen en [[Britisch-franzöösisch Garantieverkloren|Garantieverkloren]] geeven, de kört Tiet later in en förmliches Bündnis ümwannelt wurr. All 1936 greep Italien, dat engere Beziehungen to dat [[Düütsch Riek]] plegen dee, [[Äthiopien]] an un hett an 7. April 1939 [[Albanien]] annekteert. In Spanien hebbt sück van 1936 bit 1939 in' [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]] en hööftsächlich dör Republikaner, Sozialisten un Kommunisten führt ''[[Frente Popular|Volksfrontregeeren]]'' un Anhänger vun en dör General [[Francisco Franco]] führt Militärrevolte bekämpt. De [[Sowjetunion]] un tonächst ok de [[Front populaire|franzöösch Volksfront]] hebbt an de „Volksfront“ Wappen un Kriegsmaterial leefert, wiels Italien un Düütschland de Truppen vun de Natschonalisten ünner Franco stütten deen. De düütsch Regeeren hett to dissen Zweck de [[Legion Condor]] un de italieensch de [[Corpo Truppe Volontarie]] (CTV) henschickt, de entscheeden to den Sieg vun den [[Franquismus]] bidragen hebbt. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|miniatur|hochkant|Josef Stalin un [[Joachim von Ribbentrop]], Moskau 23. August 1939]] De [[Japaansch Kolonien|japaansch Expansionspolitik]] fung in de 1930er Johren an, as de Infloot vun de militärisch Führung up de kaiserlich Regeeren immer starker wurr. Japan versunn sück as [[Schuulmacht|Schuul-]] un Ordnungsmacht, de dorto vösehn weer, de anner ostasiaatsch Völker to beherrschen. De Rohstoffvörkommen un dat Reservoir an Arbeitskräften, dat de Nahberlänner harrn, sullen de japaansch Weertschap togoot kommen. Dat Hööftinteresse gullt tonächst de [[Republik China]], deren stark industrialiseert Region [[Mandschurei]] all 1931 [[Annexion|annekteert]] un to dat Protektorat [[Mandschukuo]] verkloort wurr. As Reaktschoon up de internatschonal Proteste is Japan 1933 ut den [[Völkerbund]] uttreden. Ende 1936 hebbt Düütschland un Japan den [[Antikominternpakt]] slooten. Midden 1937 fung Japan den [[Tweet Japaansch-Chinesisch Krieg|Tweeten Japaansch-Chinesischen Krieg]] an. In' August 1939 hebbt Düütschland un de Sowjetunion överraschend en Nichangreepspakt slooten, de later „[[Hitler-Stalin-Pakt]]“ nömmt wurr. In en geheim Tosatzprotokoll vun de Pakt wurrr dat Updeelen vun Europa in geographisch nipp un nau betekent, aber ansonsten nich dichter beschreeven „Interessensphären“ beslooten. Letztlich leep dat up dat Updeelen vun Polen tüschen Düütschland un de Sowjetunion as ok de eensiedig Erobern un Besetten vun wiederen Rebeeden (ünner annern vun de [[Baltikum|baltischen Staaten]] un [[Finnland]]) as ok groot Deelen vun [[Rumänien]] dör de [[Sowjetunion|UdSSR]] herut. == Kriegsteelen un -führen vun de Grootmächte == De Mögelkeit, dat en umfaaten Krieg intreden kunn, wurr vun de Grootmächte inkalkuleert, so dat se entsprekend Vörbereiten drapen deen. Dorto hörrn bispeelslwies de Vörhollen un Upstocken vun kriegswichtig Ressourcen un Göder as ok dat Utdehnen vun [[Zivilschuul]]programmen.<ref>Richard Overy: ''Total War II: The Second World War'', in: Charles Townshend (Hrsg.): ''The Oxford History of Modern War'', [[Oxford University Press]], Oxford 2005, S.&nbsp;139.</ref> === Assenmächte === ==== Düütschland ==== In’ europäischen Kontext weer de Tweete Weltkrieg en vun dat natschonalsozialistisch Düütschland utlöst Roof-, Eroberungs- un [[Vernichtungskrieg]] mit dat langfristig Teel, en nich antogriepen düütsch Grootriek ut eroberten un afhängig Rebeeden to schaffen. Dat vun Anfang an utkeeken Teel weer en düütsch [[Weltmacht]]stellung un de „[[Natschonalsozialistisch Europaplääns|rassisch Neeordnung vun den [europäischen] Kontinent]]“.<ref>Gerhard Schreiber: ''Der Zweite Weltkrieg'', 2. Uplaag, C.H. Beck, München 2004, S. 8.</ref> Dorbi hebbt sück klassisch machtpolitische mit [[Rassenideologie|rassenideologisch]] Motiven vermischt. Dorto hebbt up de een Siet de Gewinnung vun „[[Levensruum in’ Osten]]“ mit Umsiedlung oder Vernichtung vun de dor leven, as „[[Rassismus|rassisch minnerwertig]]“ ansehn, vörwiegend [[Slawen|slawisch]] Völker tellt, un up de anner Siet de „[[Endlösung vun de Jödenfraag]]“, dat Tarnwoort för de Vernichtung vun de europäisch Jöden. Beid weer mitnanner verbunnen dör de [[Antisemitismus (bit 1945)|antisemitische]] Vörstellung vun en „jöödschen Bolschewismus“ as Deel vun en Verswörung vun dat „[[Weltjödendom]]“, de in Gestalt vun de [[Sowjetunion]] de Levensgrundlagen vun de „[[Arier|arisch Rass]]“ un de dör de repräsenteert europäisch Zivilisatschoon bedrohen dee. Nah den Willen vun de natschonalsozialistisch Führung sull de Volksgrupp vun de [[Slawen]] den Düütschen ünnerworfen un dat eroberte [[Osteuropa]] vun düütsch Siedlers, so nömmt [[Wehrbuer]]n, nutzbar maakt wurrn. Nah de Vernichtung vun hör [[Elite]] sullen de slawisch Völker för immer en Reservoir an ungebildeten un gehorsamen Land- un Hülpsarbeiter stellen. De erobert Sowjetunion sull in verscheeden Rebeeden ünner de Leitung vun [[Riekskommissar]]en updeelt wurrn. Blots [[Wittrussen]], [[Ukrainer]] un baltisch Völker wurrn as levenswert Völker instuuft, aber gull nah de Wöör vun [[Alfred Rosenberg]], „dem Russentum werden sicher sehr schwere Jahre bevorstehen“.<ref>[[Ernst Piper]]: ''Alfred Rosenberg. Hitlers Chefideologe.'' Karl Blessing, München 2005, ISBN 3-89667-148-0, S. 521.</ref> De düütsch Strategie seech de Gebruuk vun en politisch un tietlich begrenzt Gelegenheit to en strategisch Offensive vör un hett dat ünner de Beteken „[[Blitzkrieg]]“ loopen laaten. Se droog militärisch, rassisch-hegemoniale, wertschaplich un diplomatisch Tüüg. In militärisch Hensicht seech de Blitzkrieg en gau un grooten Ruumgewinn, um de sück afteken Överlegenheit vun de gegnerisch Rüstung tovörtokommen. Dormit stell disse Strategie en spezielle Utpräägung vun den [[Bewegungskrieg]] in Kombinatschoon mit de [[Entscheedensslacht]]<ref name="Overy_TotalWarII_140">Richard Overy: ''Total War II: The Second World War'', in: Charles Townshend (Hrsg.): ''The Oxford History of Modern War'', Oxford University Press, Oxford 2005, S.&nbsp;140.</ref> dor, de up de düütsch Erfohrungen in den Eersten Weltkrieg torüch greep. In wertschaplich Hensicht sull se de Ressourcen schonen, um de Industriekapazitäten nich to Ungunsten vun de Konsumwertschap to belasten. Bi de düütsch Bevölkerung sull nümms untofreeden ween dör en mögelk materiell Verknappung. To de Konsolidierung vun de „[[Heimatfront]]“ un in’ Sinn vun en optimal Gebruuk vun der eroberten Kapazitäten wurr en [[Tweefrontenkrieg]] tonächst verhinnert.<ref>Gabriel Kolko: ''Das Jahrhundert der Kriege''. S. Fischer, Frankfurt am Main 1999, S. 183.</ref> Dartens sull dat Utplünnern vun de besett Territorien, vör allen in [[Ostmitteleuropa|Ostmittel-]] un Osteuropa, de [[Slaveree]] vun hör Bewahners togunsten vun dat Düütsch Riek un sien „arisch“ Bevölkerung dat Wohrmaken vun de rassisch motiveerten [[Hegemonie|Hegemonialvörstellungen]] vun den Natschonalsozialismus verwirklichen. Dat [[Diplomatie|diplomatisch]] Gewinnen vun europäisch un butereuropäisch Verbündeten sull disse Hegemonialstellung afsekern, vör allen in’ Henblick up de plaant oder verwacht Utnannersetten mit de „Flögelmächten“ USA un Sowjetunion. De [[Revanchismus]], dat Upregen över den Versailler Verdrag, besünners de hart un as ungerecht vörkommen Reparatschonsforderungen, de siet 1931 nich mehr erhoben wurrn, as ok de eensiedig Schuldtowiesen an de Middelmächte, funnen sück in wiet Deelen vun de düütsch Bevölkerung weer. De [[Verdragsrevisionismus|Revision]] vun den Versailler Verdrag un de Trüggkehr vun dat Düütsch Riek in den Krink vun de [[Grootmacht|Grootmächte]] weer immer mit besünnern Nahdruck vun de düütsch Generalität, den monarkistisch un antirepublikaansch gesinnten Deel vun dat düütsch Börgerdom un de wertschaplich Elite anstreevt wurrn. För de Natschonalsozialisten weer dat aber blots en Deelstreckenteel. In sien geheimen Denkschrift to’n [[Veerjohresplan]] hett Hitler in’ August 1936 fordert, dat de Insatzfähigkeit vun de düütsch Armee un de Kriegsfähigkeit cun de Wertschap binnerhalv vun veer Johr hertostellen weern, um en kriegerische „Erweiterung des Lebensraumes bzw. der Rohstoff- und Ernährungsbasis“ för dat Düütsch Riek to recken.<ref>Wilhelm Treue: ''Dokumentation: Hitlers Denkschrift zum Vierjahresplan.'' In: [[Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte]]. 3. Jg., 1955, Heft 2, S. 184–210, hier S. 206 u. 210 ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1955_2.pdf online], PDF); vgl. Rolf-Dieter Müller: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Klett-Cotta, Stuttgart 2004 (''Handbuch der deutschen Geschichte''; Bd. 21), S. 55 u. 109&nbsp;f.</ref> Dorför hett he twee ünnerscheedlich Szenarien beschreeven: Dat Eerste sull bit 1944/45 bi ungünstig politisch un militärisch Entwicklung, dat letzte bit 1941/42 bi entsprekend beter Utsichten reckt wurrn. An’ 5. November 1937 hett he vör de düütsch militärisch un butenpolitisch Führenskräften sien Kriegsteelen, nauer betekent, de sück in de [[Hoßbach-Daalschrift]] finnen dooht. ==== Japan ==== Siet sien Moderniseeren in' Toog vun de [[Meiji-Restauratschoon]] 1868 harr dat japaansch Kaiserriek en territorial Utdehnen up den asiaatschen Kontinent anstreevt, de hüm vör allen för dat Sekern vun wichtig Rohstoffen deenen sull. Sien Bemühungen hebbt sück besünners up China konzentreert, das vun Japan upgrund sien wertschaplich un binnenpolitsich Situatschoon as swaak ansehn wurr. Vun en expansiv Dynamik Moot kregen, de mit den [[Verdrag vun Tientsin]] anfung, sück dör den Sieg in' [[Russisch-Japaansch Krieg|Russisch-Japaanschen Krieg]] fortsetten dee un den Tipp tonächst in dat Besetten vun de Mandschurei harr, hett Japan de tonehmen Spannungen in Europa as Gelegenheit sehn, den wassen Infloot vun de USA in tomööt to treden. To de geostrategisch Spannungen keemen de faken Inmischen vun de Strietkräfte in de Angelegenheiten vun de zivil Führung un en wesselsiedig kulturell Aversion tüschen breet Bevölkerungsschichten in Japan un den USA. Dat hett de Bundsregeeren vun de USA den ok dorto brocht, nahdem de [[Pazifikkrieg]] anfungen weer japaanschstämmig Amerikaner to interneeren.<ref>Colin Gray, ''War, Peace and International Relations – An Introduction to Strategic History'', Routledge, Abingdon 2007, S. 156 ff.</ref> Japan seech sück, ähnlich as dat Düütsch Riek in Europa, en sück in de Loop vun de Johren immer slechter wurrn strategisch Utgangslaag in Ostasien tegenöverstellt. Oorsaak weer vör allen sien bündnispolitische Isolatschoon. Den vörwiegend amerikaanschen Unwillen, de japaansch Utdehnen in de Region hentonehmen, hebbt sück China, de Sowjetunion un de Kolonialmächte anslooten. Konkret seech sück dat japaansch Kaiserriek in en veerfach geostrategischen Kontext bedroht.<ref>Colin Gray, ''War, Peace and International Relations – An Introduction to Strategic History'', Routledge, Abingdon 2007, S. 170.</ref> In' Osten weer dat de [[United States Pacific Fleet|Pazifikflotte vun de USA]], in' Norden de Sowjetunion. Ok en Mangel an Gegenwehr vun anner Grootmächte änner wenig an de latent Bedrohung dör China in' Westen as ok [[Australien]], [[Neeseeland]], [[Nedderlannsch-Indien]] un den [[Philippinen]] in' Süden. Se leegen up amerikaansch un britisch Marschrouten un weern wegen hör ruumlich Utdehnen as Operatschonsbasen to bruken. Disse geostrategisch Utgangslaag hett de japaansch Führung, ähnlich as Düütschland, to en Mischung vun diplomatisch Instrumente mit en Bewegungskrieg brocht. Se hett dorher nah dat fehlslahn Vördringen up sowjeetsch Rebeet 1938/39 mit de UdSSR en [[Japaansch-Sowjeetsch Neutralitätspakt|Nichtangreepspakt]] afslooten. De Angreep vun de [[Kaiserlich Japaansch Marineluftstrietkraften]] up [[Angreep up Pearl Harbor|Pearl Harbor]], deren Upbau angesichts vun de Inschränkungen dör dat Washingtoner Flottenafkommen qualitativ utricht weer, hett vör allen de Afsicht harrt, de [[Marine vun de USA]] mit hör tonehmend Rüsten en Slag vun strategisch Utmaat to versetten. Ok in [[Süüdoostasien]] sülvst hett sück Japan toeerst up dat Neutraliseeren vun konzentreert militärisch Ressourcen, bispeelswies de Ansammlung vun [[B-17 Flying Fortress|B-17]]-Langstreckenbombern up den [[Philippinen]] konzentreet un is up Australien vörrückt. De denn folgend umfangriek japaansch Inavsion vun Süüdoostasien deen to'n Eenen dorto, Rohstoffe, hööftsächlich Eerdööl, to beschaffen, un to'n annern, de USA den Nahschuufweg nah Australien aftosnieden. === Allieerte === An de Westfront hebbt de Kriegsplääns vun de Westmächte vörsehen, so as in' Eersten Weltkrieg ok, in' Wesentlichen dat Düütsch Riek dordör to schaden, indem man vör allen bombardeeren un de düütsch Wertschapskreisloop blockeeren wull.<ref name="Overy_TotalWarII_140" /> ==== Sowjetunion ==== De Sowjetunion hett de Lehren trucken, de sück ut dat düütsch Uprüsten to dat ''[[Ünnernehmen Barbarossa]]'' ergeven harrn. To Land sünd se den Bispeel vun de Heeresgrupp folgt, deren Karnstück mobile un swoor panzert [[Division (Militär)|Divisionen]] weern, un hebbt zentraal koordineert [[Luftflotte]]n grünnd, de dör düütlich verbetert Informatschoonsfloot en teelricht [[Luftnahünnerstütten]] mögelk maken deen. Stalin hett nah den vörangahnd, politisch motiveerten [[Groot Terror (Sowjetunion)|Minneseeren]] vun dat Offizierskorps de operative Führung weer an en Flaggoffizier, Marschall [[Georgi Konstantinowitsch Schukow]] överdragen, de sien överdörsnittlich Kompetenzen de spoodriek Führung vun mehreren Millionen Mann mögelk maken dee.<ref>Richard Overy: ''Total War II: The Second World War'', in: Charles Townshend (Hrsg.): ''The Oxford History of Modern War'', Oxford University Press, Oxford 2005, S. 146&nbsp;f.</ref> == Kriegsverloop in Europa == === Vun den Angreep up Polen bit to de Nedderlaag vun Frankriek, September 1939 bit Juni 1940 === In eenig Dorstellungen, aber [[Histoorsche Wetenschop|geschichtswetenschaplich]] umstreeden, wurrd de Anfang vun den [[Tweet Japaansch-Chinesisch Krieg|Tweeten Japaansch-Chineeschen Krieg]] an' 7. Juli 1937 as egentlich Anfang vun den Tweeten Weltkrieg angeven. In de eersten Phase vun den Krieg hett Düütschland Polen (September 1939) as ok groot Deelen vun Skandinavien (vör allen April 1940) un vun Westeuropa (Mai/Juni 1940) erobert. Sünners de gau Nedderlaag vun Frankriek keem för de meest Minschen unverwacht, nich toletzt ok för [[Josef Stalin]]. Dennoch hett Hitler sien Hööftzteel, Grootbritannien ut den Krieg ruttohollen, to Upgaav to dwingen oder militärisch to besiegen, nich reckt. Dat wurr laatstens in' Oktober 1940 kloor. Grootbritannien bleev dat eenzig Land, dat vun' Anfang vun den Krieg an dörgahn hannelnsfähig Gegner vun Düütschland weer. ==== De düütsch Angreep up Polen 1939 ==== [[Bild:Second world war europe 1939 map de.png|miniatur|Polenfeldtoog 1939]] Dat eerste unmittelbor Kriegsereignis weer de Angreep up Polen an' 1. September 1939, üm 4:45 Ühr. De persönlich Anwiesen vun Hitler ([[Geheime Kommandosache]] Nr. 170/39) van' 31. August 1939 enthull folgende Passagen: Der Angriff gegen Polen ist nach den für Fall Weiß<!-- sic! --> getroffenen Vorbereitungen am 1.9.39 um 4 Uhr 45 zu führen. […] Im Westen kommt es darauf an, die Verantwortung für die Eröffnung von Feindseligkeiten eindeutig England und Frankreich zu überlassen. […] Eröffnet England und Frankreich die Feindseligkeiten gegen Deutschland, so ist es Aufgabe der im Westen operierenden Teile der Wehrmacht unter möglichster Schonung der Kräfte die Voraussetzung für den siegreichen Abschluss der Operation gegen Polen zu erhalten. […] Die von uns Holland, Belgien, Luxemburg und der Schweiz zugesicherte Neutralität ist peinlich zu achten. […] Die Ostsee ist gegen feindlichen Einbruch zu sichern. Die Entscheidung, ob zu diesem Zweck die Ostsee-Eingänge mit Minen gesperrt werden dürfen, trifft Ob. d. M. [''Abk. für: Oberbefehlshaber der Kriegsmarine, Anm.''] […] Die Kriegsmarine führt Handelskrieg mit dem Schwerpunkt gegen England. […] Die Angriffe gegen das englische Mutterland sind unter dem Gesichtspunkt vorzubereiten, daß unzureichender Erfolg mit Teilkräften unter allen Umständen zu vermeiden ist.|ref=<ref>''Akten zur Deutschen Auswärtigen Politik 1918–1945'', Serie D, Band VII M 70604, S. 397, 1946; hrsg. v. Beauftragten der Siegermächte USA, GB und Frankreich.</ref> Dissen Angreep gung kien formale [[Kriegsverkloren]] vörut. [[Bild:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|miniatur|Düütsch Suldaten stellen dat Körtmaken vun den Slagboom an de düütsch-poolsch Grenz dicht bi [[Danzig]] nah, 1. September 1939]] Um de [[Invasion (Militär)|Invasion]] vun Polen to rechtfertigen, hett de düütsch Siet mehrere Vörfälle vörtäuscht. De bekannteste is de vörtäuscht [[Överfall up den Senner Gleiwitz]] vun as poolsch Wedderstandskämper verkleedt [[Schuulstaffel|SS]]-Liddmaate an' 31. August. Dorbi hebbt de in poolsch Spraak över Radio de Kriegsverkloren gegen dat Düütsch Riek verkünnd. Den militärischen Angreep hett dat düütsch [[Lienschipp]] ''[[SMS Schleswig-Holstein|Schleswig-Holstein]]'' up de poolsch Stellung „[[Westerplatte]]“ in [[Danzig]] dörführt. De poolsch Armee weer vun de Tall her genauso stark as de vördringen [[Wehrmacht]], aber technisch un in de Oord vun de [[Kriegsführung]] ünnerlegen. De poolsch Regeeren hett mit de Ünnerstütten dör Frankriek un Grootbritannien rekent, de an' 2. September wegen de „[[Engelsch-franzöösch Garantieverkloren|Garantieverkloren van' 30. März 1939]]“ en [[Ultimatum]] an dat Düütsch Riek stellen deen. Dat Ultimatum forder den sofortigen Rücktoog vun all düütsch Truppen ut Polen. De britisch-franzöösch Garantieverkloren harr disse Staaten verplicht, laatstens 15 Daag nah en düütschen Angreep en eegen Offensive in' Westen vun Düütschland antofangen. Hitler hett hoopt, dat de beid Westmächte hüm ebenso as bi den Inmarsch in de „Rest-Tschechei“ gewähren laaten würrn un harr den [[Westwall]] blots swaak besett. Tatsächlich bleev de Angreep ut den Westen ut, aber Grootbritannien und Frankkriek hebbt an 3. September, nahdem dat Ultimatum afloopen weer, Düütschland den Krieg verklort. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-013-0068-33A, Polen, Treffen deutscher und sowjetischer Soldaten.jpg|miniatur|Tosommendrapen vun düütsch un sowjeetsch Suldaten in [[Lublin]], September 1939]] An' 17. September, nahdem de organiseert poolsch Verteedigung dör de Wehrmacht slahn weer, den Tosommenbröök vun den poolschen Staat un de Flucht vun de poolsch Regeeren nah Rumänien, fung de sowjeetsch Besetten vun Ostpolen, as in dat geheim Tosatzprotokoll vun den düütsch-sowjeetschen Nichtangreepspakt afmaakt, an. Dorbi hett de [[Root Armee]] Deelen vun [[Kresy|Ostpolen]] (in eerste Lien de [[Westukraine]], den westlichen Deel vun [[Wittrussland]] un dat Rebeet um [[Vilnius|Wilno]]), ahn dorbi up organiseerten militärischen Wedderstand to stöten. Liekers sünd aber 3000 sowjeetsch Suldaten fallen. Disse Aktschoon harr eerst an' 18. Dezember 1939 dat Verkloren vun en Kriegstostand mit de Sowjetunion vun Sieden vun de poolsch Exilregeeren to Folge. Grootbritannien un Frankriek hebbt dorgegen kien Kriegsverkloren an de Sowjetunion maakt. An' 28. September hebbt rund 100.000 poolsch Suldaten in de Hööftstadt [[Warschau]] kapituleert, nahdem se an' 18. September vullständig vun düütsch Truppen inslooten un an' 27./28. September en intensiven [[Bombardement]] utsett wurrn weern. Een Dag later hebbt se ok de [[Festung Modlin]] upgeven. An' 8. Oktober hebbt sück dat Düütsch Riek un de Sowjetunion in dat Afkommen vun [[Brest (Wittrussland)|Brest-Litowsk]] dat erobert Rebeet dör en Demarkatschoonslien updeelt, wat as de „[[Veert Deelen vun Polen]]“ in de Historie ingung. Nich blots de nah den Versailler Verdrag aftreden Rebeeden wurrn weer in dat Riek ingleedert, sonnern doröver herut ok wiet Deelen vun Zentraalpolen, inslutend de Stadt [[Łódź]]. De Rest vun Polen wurr düütsch [[Generalgouvernement]] ünner de Leitung vun [[Hans Frank]]. De anslutend Besattenstiet weer vun extrem Repressalien vun de Besetters gegen de Zivilbevölkerung präägt. [[Deportatschoon|Deportatschonen]] to Dwangsarbeit weern blots de sichtborste Utpräägen, sünners de poolsch Jöden wurrn Opper un de natschonalsozialistisch Rassenpolitik. In' östlichen Deel vun Polen wurrn tallriek „[[Klassenfeind]]e“ vun de sowjeetsch Besetter in den [[Gulag]] deporteert. De up en gauen Sieg utleggt – un dorbi spoodriek – Taktik bi den Angreep up Polen hett dat Bruuken vun den Begreep „[[Blitzkrieg]]“ fördert un hett de wiedere Kriegsführung vun Düütschland bit Enn' 1941 fördert. ==== Stellungskrieg an de Westfront 1939 ==== [[Bild:Chamberlain-war-declaration.ogg|miniatur|Premierminister [[Neville Chamberlain]] verklort Düütschland an' 3. September 1939 den Krieg<br />[[:Datei:Chamberlain-war-declaration.ogg#Transcript|Text der Rede (englisch)]]]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-036-0175-16, Oberrheinfront, Lautsprecherwagen.jpg|miniatur|Luutsprekerwagen vun de NSDAP an de Front an' Böverrhien, 1939]] An' 3. September hebbt Frankriek un dat Vereenigte Königriek Düütschland den Krieg verklort. Doruphen fung an' 5. September en begrenzt un ehrder symbolisch Offensive vun de Franzosen gegen dat Saarrebeet an. De Düütschen hebbt kien Wedderstand leist un hebbt sück to den stark befestigten Westwall torüchtrucken. Dornah bleev dat an de Westfrot ruhig. Disse Phase wurrd as „Sitzkrieg“ (franzöösch: „drôle de guerre“,<ref>Etwa: komischen Krieg</ref> engelsch: „phony war“<ref>Etwa: künstlichen Krieg</ref>) betekent. Bit up enkeld Artiillerie[[scharmützel]] geev dat kein wiedere Angreep. Up de düütsch Siet rull de [[NS-Propaganda|Propagandamaschinerie]] an. Mit Plakaten un Parolen över Luutspreker hett man den Franzosen „''Warum führt ihr Krieg?''“ oder „''Wir werden nicht zuerst schießen''“ toroopen. An' 27. September hett Hitlers en Anwiesen an dat Böverkommando vun dat Heer to dat Utarbeiten vun en Angreepsplan, de so nömmten „[[Westfeldtoog|Fall Geel]]“ herutgeven. Bit to'n 29. Oktober weern de Planungen afslooten. De hebbt vörsehn, dat twee Heeresgruppen dör de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] un [[Belgien]] vörstööten sullen, um somit sämtliche allieerten Kräfte nördlich vun de [[Somme]] kört to slahn. Letztlich funn 1939 aber denn doch kien Angreep statt, wiel wegen slecht Weer un völ gröttere Verluste in Polen as verwacht (22 % Verluste bi Kampfloogtüüch, 25 % bi Panzern) de Angreep all tosommen 29mal verschaven wurr. ==== Finnisch-Sowjeetsch Winterkrieg 1939/1940 ==== [[Bild:Winter War tracerfire.jpg|miniatur|links|Lüchtspoormunitschoon över de finnisch-sowjeetsch Grenz, Dezember 1939]] An' 30. November 1939 hebbt soowjeetsch Truppen ünner Marschall [[Kirill Afanasjewitsch Merezkow|Kirill Merezkow]] in' so nömmten Winterkrieg de 950 Kilometer lang Grenze to [[Finnland]] överrönnt. De Root Armee hett dorbi mit 1500 Panzern un 3000 Floogtüüch angreepen un hett en gauen Sieg verwacht, aber dorbi de Finnen gewaltig ünnerschätzt. De Russen hebbt 200.000 Man verloren, de Finnen man blots 25.000 Mann. Sweden hett Finnland indirekt ünnerstütt, ahn dorbi aber sienNeutralität uptogeven. En Ingriepen vun dat Vereenigte Königriek un vun Frankriek gegen den Sowjetunion wurr woll plaant, aber nich dörführt, wiel de beid Staaten nich noch en wiederen Kriegsgegner hemm wull. Dat Düütsch Riek hett woll mit de Finnen sympathiseert, hett aber nich militärisch ingreepen, wiel se sonst den Nichtangreepspakt mit de Sowjetunion braken harr. En Freedensverdrag, de an' 12. März 1940 ünnerschreven wurr, hett fastleggt, dat Finnland groot Deelen vun [[Karelien]] an de Sowjetunion aftreden muss, dorünner mit [[Wyborg]] ok de dormals tweetgröttste Stadt vun Finnland. As direkte Reaktschoon up den sowjeetschen Angreep nehm Finnland 1941 in' [[Fortsettenskrieg]] an den düütschen [[Düütsch-Sowjeetsch Krieg|Krieg gegen de Sowjetunion]] deel, um de verloren Rebeeden torüch to eroberrn. En wesentlich Folg vun den Winterkrieg weer, dat Stalin mit en Reorganisatschoon vun de Root Armee anfung, in deren Verloop ok weer Offiziere in Deenst keemen, de in' Rahmen vun den [[Groot Terror (Sowjetunion)|Grooten Terror]] nah Sibirien verbannt wurrn weern. Disse Reorganisatschoon hett denn bannig dorto bidragen, dat de Root Armee 1941 en grötter Kampkraft harr, as man up düütsch Siet annommen harr. ==== Besetten vun Däänmark un Norwegen April 1940 ==== [[Bild:Second world war europe 1940 map de.png|miniatur|Norwegen un Westfeldtoog1940]] To'n Enn vun dat Johr 1939, nah den Utfall vun Iesenarzinfuhren ut Frankriek (lothringisch [[Minette (Arz)|Minette]]), hebbt de Arzleefern ut dat neutral [[Sweden]] 40 Perzent vun den düütschen Bedraf deckt. De wurrn vun de sweedsch Afbaurebeeden mit de [[Arzbahn (Sweden)|Arzbahn]] to den dat ganz Johr över iesfree Verladehaben [[Narvik]] in [[Nord-Norge|Nord-Norwegen]] brocht. [[Norwegen]] weer dorum för dat Düütsch Riek vun besünners wertschaplich un militärischen Wert. En anner wichtig Rohstoff weer [[Nickel (Metall)|Nickel]] ut Finnland. De Briten wullen disse wichtig Rohstoffleefern stören un so fröh as mögelk afsnieden ([[Oltmark-Tüschenfall]]), weswegen an' 5. Februar 1940 bi den böversten franko-britischen Kriegsrat de Plaan vun dat Anlannen vun veer [[Division (Militär)|Divisionen]] in Narvik beslooten wurrn weer. De vörsehn Besetten vun den norweegschen Haben dör de Briten hett dorto führt, dat dat Böverkommando vun de Wehrmacht en tosätzlich Staff för Norwegen upstellen dee. An' 21. Februar hett Hitler en direkte Anwiesen för de Planung vun bestimmt Operatschonen in' [[Skandinavien|skandinavischen]] Ruum rutgeven. An' 1. März wurr dat ''[[Unternehmen Weserübung]]'' endgültig beslooten. Dat seech vör, [[Däänmark]] intonehmen un dat Land as „Sprungbrett“ förr de Eroberung vun Norwegen to bruuken. In' März keem dat to verscheeden Angreep tegen britisch Seeeenheiten. An' 5. April funn de alieert ''[[Operation Wilfred]]'' statt, bi de de Gewässer vör Norwegen vermint un wiedere Truppen in dat Land brocht wurrn sullen. Een Dag later leep up düütsch Sie dat ''Unternehmen Weserübung'' an. Dorbi wurr meest de gesamte [[Kriegsmarine]] mobiliseert un de Hälft vun de gesamten düütsch Zerstörerflottille in Richt Narvik schickt. An' 9. April fung dat Ünnernehmen endgültig mit dat Lannen vun en Gebirgsjägerdivision in [[Slacht um Narvik|Narvik]] an. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-753-0010-19A, Jütland, deutscher Spähpanzer (Sd. Kfz. 222).jpg|miniatur|[[Panzerspähwagen Sd.Kfz. 222|Panzerspähwagen]] vun de Wehrmacht in [[Viborg]] (Däänmark), April 1940]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H26353, Norwegen, Kampf um ein brennendes Dorf.jpg|miniatur|Wehrmachtssuldaten bi den Kamp um en brennen Dörp in Norwegen, April 1940]] In Grootbritannien is de militärisch Führen nich vun en Anlannen vun de Düütschen utgahn, se hebbt denn man ok blots minn Gegenmaatnahmen drapen. De Düütschen kunnen hör Brüggkopp ahn grötteren Wedderstand utwieten, so dat an' 10. April all [[Stavanger]], [[Trondheim]] un [[Narvik]] besett wurrn, nahdem all tovör Däänmark kamplos besett wurrn weer. Grootbritannien hett denn an' 12. April ut strategischen Grünnen de däänschen [[Färöer in' Tweeten Weltkrieg|Färöer]] in' Nordatlantik. An' 13. April hebbt negen Zerstörer un dat [[Slachtschipp]] ''[[HMS Warspite (03)|HMS Warspite]]'' bi en tweeten britischen Angreep de restlichen acht noch in' [[Ofotfjord]] vör Narvik befindlichen düütsch Zerstörer versenkt. Twee [[Lichte Krüüzer]] vun de Kriegsmarine un tallriek Frachter kunnen vun britisch U-Bööt un Floogtüüch vun de [[Royal Air Force]] versenkt wurrn. An' 17. April sünd de Allieerten denn bi Narvik lannd un hebbt de Truppen vun de Wehrmacht to glieker Tiet dör massiv Bescheeten dör Scheep vun de [[Royal Navy]] ünner starken Druck sett. Bit to'n 19. April wurrn umfangriek allieerte [[Militärischer Verband|Verbände]], dorünner poolsche Suldaten un Deelen vun de [[Fremdenlegion]], in Norwegen anlannd. De Allieerten hebbt Narvik erobert un de Gebirgsjäger vun de Wehrmacht in de Bargen torüchdrängt. Intüschen beter sück aber dat Weer in Norwegen, so dat de Wehrmacht hör Fronten festigen kunn. Bi Angreep vun de düütsch [[Luftwappen (Wehrmacht)|Luftwappen]] wurrn an' 3. Mai vör [[Namsos]] en britisch un en franzöösch Zerstörer versenkt. Noch in den sülvigen Maand hett Churchill wegen den düütschen Spood in Frankriek beslooten, de Allieerten ut Norwegen aftotrecken. Bevör de 24.500 Suldaten evakueert wurrn kunnen, hebbt se dat noch schafft, in Narvik intodringen un den wichtigen Haben kört un kleen to haun. An' 10. Juni hebbt denn de verbleven Suldaten vun de norweegsch Strietkraften kapituleert, worup dat Unternehmen Weserübung afslooten weer. [[Norwegen ünner düütsch Besetten]] wurr [[Riekskommissar]]iat un Deel vun dat dütüsch Herrschaftsrebeet, sull aber nah den Willen vun Hitler as sülvständig Staat bestahn blieven. In den wiederen Verloop wurr Norwegen stark befestigt, wiel Hitler en Invasion befürchten dee: In' Februar 1942 wurr en [[Marionettenregeeren]] ünner [[Vidkun Quisling]] insett. ==== Westfeldtoog Mai/Juni 1940 ==== Regeeren un Militärs in Frankriek hebbt up de stark befestigt [[Maginot-Lien]] vertroot. De [[Ardennen]] gullen as natüürlich Verlängerung vun disse meest 130 Kilometer lang Verteidigungslien. De franzöösch Generalität hett nich an en düütsch Vörstööten dör dit Rebeet glöövt, wiel dat besünners för Panzerkräfte as nich to överwinnen gull. De oorsprünglich düütsch Plääns, de en Umgahn in' Noorden ähnlich as de „[[Schlieffenplaan]]“ vorsehn de, fullen aber in' Januar dör en verflagen Kurierfloogtüüch de Belgiers in de Hann'. En nee Plaan för en Feldtoog in' Westen wurr vun Generalleutnant [[Erich von Manstein]] mit sien beid Mitarbeiter, Oberst [[Günther Blumentritt (General)|Günther Blumentritt]] un den dormaligen Major i.G. [[Henning von Tresckow]] utklamüüstert. De seech en flinken Vörstööt dör de Ardennen vör, um dann de Allieerten in' Norden to en Slacht mit verkehrt Front to dwingen. Mit de Masse vun de hier to versammeln Panzer- un motoriseert Divisionen hett he sück vörstellt, dör dat „Lock in den Ardennen“ to'n „[[Sichelsnittplaan|Sichelsnitt]]“ – as hüm Churchill later betekent hett – bit to de [[Engelschen Kanal|Kanalküst]] hen antosetten. [[Bild:Bundesarchiv Bild 141-0460, Rotterdam, Brennende Ju 52.jpg|miniatur|Nah de Lannen in Brand schaaten Floogtüüch [[Junkers Ju 52/3m|Ju 52]] in [[Delft (Nedderlannen)|Delft]], 10. Mai 1940]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1969-129-01, Belgien, deutsche Truppen in Brüssel.jpg|miniatur|Düütsch Truppen in [[Brüssel]], 1940]] An' 10. Mai 1940 fung de Angreep vun düütsch Verbände („Fall Gelb“) mit insgesamt söben Armeen up de neutral Staaten Nedderlannen, Belgien un [[Luxemborg]] an. 136 düütsch Divisionen stunnen rund 137 allieerten tegenöver. Glieks an den eersten Dag wurr de för nich intonehmen hollen belgisch [[Fort Eben-Emael|Eben-Emael]] dör düütsch Fallschermjäger innommen. An' 14. Mai hett General [[Heinz Guderian|Guderian]] mit sien Panzergrupp de [[Maas]] överschreeden. De Royal Air Force hett mit vertwiefelt Angreepen versöcht, de [[Pionier (Militär)|Pionierbrüggen]] över den Stroom kört un kleen to haun, hett dorbi aber en Grootdeel vun sien Floogtüüch verloren. Eerst an' 17.Mai is de franzöösch 4. Panzerdivision ünner [[Charles de Gaulle]] zto en Gegenangreep up [[Montcornet (Aisne)|Montcornet]] antreden, de aber nah Spood to'n Anfang wegen stark Attacken vun düütsch [[Junkers Ju 87|Störtkampbomber]] afbraken wurrn muss. An' 17. Mai wurr [[Brüssel]] ahn Kamp övergeven. De Nedderlannen weer, bedingt dör hör Neutralität in' Eersten Weltkrieg, noch weniger as Belgien up en Krieg instellt, so dat hör Armee relativ lich slahn wurrn kunn. Nahdem de düütsch Angreep anfungen harr, is [[Wilhelmina (Nedderlannen)|Königin Wilhelmina]] mit de Regeeren an' 13. Mai 1940 nah [[London]] översiedelt. De Befehl to de Kapitulatschoon vun der nedderlannsch Armee wer an' 14. Mai 1940 ünnerwegens; de Nahricht keem aber an de düütsch Kommandostellen to laat, um dat Bombardeeren vun [[Rotterdam]] an den sülvigen Dag to verhinnern.<ref>Blots de tweet Well vun de anfleegen Bomber kunn noch torüchbeordert wurrn. Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 41.</ref> De nedderlannsch Strietkraften hebbt an' 15. Mai 1940 upgeven. As [[Riekskommissar]] för de Nedderlannen hett Hitler [[Arthur Seyß-Inquart]] insett, de sien Amt an' 19. Mai 1940 antreden hett. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-055-1554-17, Frankreich, Ruinen.jpg|miniatur|Kört Hüüsblock in [[Châlons-en-Champagne|Châlons-sur-Marne]], Mai 1940]] An’ 19. Mai reck de düütsch 6. Armee den Stroom [[Schelde]] un is bit [[Abbeville]] vörstött. De Vörmarsch in disse Rebeeden weer so gau, dat de britisch un franzöösch Eenheiten bi [[Düünkarken]] inkesselt wurrn. De Panzerstrietkraften vun de [[Heeresgrupp A]] kreegen aber an’ 24. Mai den Befehl, den Vörmarsch antohollen. De Befehl wurr eerst nah mehr as dree Daag uphaben. De Grünnen för dissen Anhollensbefehl weern dormals nich klor, un ok noch hüüd is dat „Radsel Düünkarken“ in de historsch Forschung umstreeden. Man hett dat to verkloren versöcht, dat dat Gelände för Panzer nich besünners to bruuken weer, dat man [[Hermann Göring]] sien Luftwapen den Vörtritt laaten wull, oder de Briten bewusst schoont hett. Man nimmt aber an, dat de Grund Kompetenzgerangel weer un Hitler sien eegenmächtig Generäle en Denkzettel verpassen wull. An’ 27. Mai fung de ''[[Operation Dynamo]]'' an, de Evakueeren vun de allieerten Suldaten, an de etwa 1.200 Seefohrtüüch deelnommen hebbt. Över 366.000 Suldaten, dorünner 139.911 Suldaten vun de franzöösch Armee, kunnen trotz düchtig Angreep dör Bomber vun de düütsch Luftwapen bit to’n 4. Juni evakueert wurrn.<ref>Richard Collier, ''Dünkirchen, „Operation Dynamo“'', Weltbild Verlag, Augsburg 1989, ISBN 3-89350-019-7, S. 328.</ref> Ut militärisch Sicht stell de Anhollensbefehl, de dat Evakueeren vun dat meest gesamte britisch Expeditschoonskorps mögelk maken dee, en swooren taktischen un vör allen in de Rückschau folgenriek Fehler dor. De Fähigkeit, de Krieg forttosetten, weer nah den Verlust vun dat Expeditschonskorps för Groootbritannien düütlich swoorer wurrn, wiel sück dat um erfohren Beropssuldaten hanneln dee So gun den Allieerten blots dat an’ Strand torüchlaaten Kriegsmaterial verloren, dat man lichter ersetten kunn. [[Bild:German soldiers before Arc du Carrousel 1940.jpg|miniatur|links|Düütsch Suldaten vör den [[Arc de Triomphe du Carrousel]] in [[Paris]], 1940]] As sück de Briten torüchtrucken, hett sück Frankriek up de Afwehr vörbereit. De [[Westfeldzug#Fall Rot|„Fall Rot“]], so de düütsch Decknaam för de tweet Offensive in Frankriek, de eegentliche Slacht um Frankriek, fung an' 5. Juni mit en düütsch Offensive an de Aisne un de Somme an. An' 9. Juni hebbt de Suldaten vun de 6. Infanteriedivision de [[Seine]] överschreeden. An' 10. Juni is Italien up Sieden vun Düütschland in den Krieg intreden un fung an' 21. Juni en Offensive an de Alpenfront an, ofschons de Regeeren Pétain an' 20. Juni Italien um Wapenstillstand beden harr. An' 14. Juni hebbt Deelen vun de 18. Armee de franzöösch Hööftstadt [[Paris]] besett. Um to verhinnern, dat se kört un kleen haun wurr, wurr se to en [[apen Stadt]] verklort un ahn Kamp vun de franzöösch Truppen rüümt. To glieker Tiet hett de Heeresgrupp C de Maginot-Lien dörbraken, un de symbolträchtige Festung [[Verdun]] kunn ok innommen wurrn. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101III-Pleißer-001-19, Compiegne, Verhandlungen Waffenstillstand.jpg|miniatur|Himmler, Offizier vun de Wapen-SS, Hitler, Göring, Raeder, v. Ribbentrop, Heß vör den [[Wagen vun Compiègne]]]] As an' 17. Juni en Wapenstillstandsgesöök vun [[Philippe Pétain]], den Ministerpräsidenten vun de nee bild franzöösch Regeeren, in Hitler sien Hööftquartier indrapen weer, wurr de ''Führer'' vun [[Willem Keitel|Keitel]]<ref>Wegen sien Andeenen tegenöver Hitler ok „[[Lakai|Lakeitel]]“ nömmt. Rolf-Dieter Müller: ''Hitlers Wehrmacht. 1935–1945.'' Oldenbourg, München 2012, S. 26.</ref> as „der größte Feldherr aller Zeiten“ betekent.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S. 50. Later, nah Stalingrad (1943), wurr in' [[Flüsterwitz]] de Begreep to „[[Gröfaz]]“ as ironisch Anspeelen up Hitler sien militärisch Nedderlagen [[Verballhoorn|verballhoornt]].</ref> De [[Wapenenstillstand vun Compiègne (1940)|Wapenstillstand]] wurr an' 22. Juni 1940 in' Wald vun [[Compiègne]] vun Keitel un den franzööschen General [[Charles Huntziger]] ünnerschreeven.<ref>Dorstellen vun de Begleitumstände bi Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 404&nbsp;f.</ref> De is denn an' 25 Juni üm 01:35 Ühr in Kraft treden. Dormit de franzöösch Flotte nich in düütsch Hann' fallen kunn, hebbt de Briten de an' 3. Juli in den algerischen Haben [[Mers-el-Kébir]] bi Oran ünner Füer. Blots söss Week un dree Daag harr der Blitzkrieg in' Westen düert, in de över 135.000 allieerte un etwa 46.000 düütsch Suldaten to Dood keemen. De [[Swiez]] kunn hör Unafhängigkeit wohren un wurr nie Teel vun en düütsch Offensive. Frankriek wurr in twee Zonen deel: De Norden un Westen vun Frankriek weer düütsch besett; hier leegen de wichtig Floogfelder un Marinebasen för den Krieg gegen Grootbritannien. De Haben an' [[Atlantik]], sünners [[Brest (Finistère)|Brest]] un [[La Rochelle]] wurrn de wichtigst Operatschoonsbasen vun de düütsch [[U-Boot]]-Flotte. De östlich un süüdlich Deel vun Frankriek bleev ünner franzöösch Kontroll. Marschall Philippe Pétain regeer vun [[Vichy]] ut den so nömmten „[[État français]]“ as Marionettenstaat vun dat Düütsch Riek. Pétain wurr as Kollaborateur nah den Tweeten Weltkrieg to'n Dood veroordeelt, later aber begnadigt. [[Charles de Gaulle]] (1890–1970) weer Organisator vun den Wedderstand as „Führer vun dat free Frankriek“ vun dat Exil in London ut. === Vun de Kapitulatschoon vun Frankriek bit to'n Angreep up de Sowjetunion, Juni 1940 bit Juni 1941 === Trotz de Kapitulatschoon vun Frankriek gung de Krieg wieder, wiel Grootbritannien dat so nömmt Freedensangebot vun Hitler van' 19. Juli 1940 nich annehm.<ref>To dat Freedensangebot kiek [[Ian Kershaw]]: ''Hitler. 1936–1945.'' Stuttgart 2000, S. 411.</ref> Ofschons de Utgang vun den Krieg mit Grootbritannien noch völlig apen weer, hett Hitler all an' 31. Juli sien Generälen sien Afsicht mitdeelt, för 1941 en Angreep up de Sowjetunion vörtobereiten. Kört dorup, an' 17. September, hett he aber dat ''[[Unternehmen Seelöwe]]'' up unbestimmt Tiet verschaven.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S. 97, 102.</ref> Hitler weer doran gelegen, sien Herrschaft över dat „Nee Europa“ to konsolideeren un dör wiedere Bündnisse mit Spanien, Frankriek ([[Vichy-Regime]]), Ungarn, Rumänien un Bulgarien aftosekern. Franco un Pétain wullen aber kien formell Bündnis mit Düütschland ingahn. ==== Luftslacht um England 1940/1941 ==== [[Bild:Spitfires camera gun film shows tracer ammunition.jpg|miniatur|Bordkamera vun en [[Supermarine Spitfire|Spitfire]] wiest Lüchtspoormunitschoon, de en [[Heinkel He 111|He 111]] drapt, över England an’ 25. September 1940]] As „Luftschlacht um England“ hett de natschonalsozialistisch Propaganda dat Vörbereiden vun en Invasion vun Grootbritannien (''Unternehmen Seelöwe'') dör dat Utschalten vun de Royal Air Force dör de düütsch Luftwapen betekent. Hitler hett nich an den Spood vun en sückser Ünnernehmen glöövt un truck en Freedenssluss mit Grootbritannien vör, aber blots, wenn de de ehmalg düütsch Kolonien torüchgeven un vun Infloot in Europa affsehn wullen.<ref>Kriegstagebuch der Seekriegsleitung (18. Juni 1940); Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 101.</ref> In de twee Johren tüschen dat Münchner Afkommen un de „Luftslacht um England“ harrn de Briten intensiv an den Upbau vun en modern Luftverteidigung arbeit. Vör allen an de Süüd- un Oostküste vun de Britisch Eilannen wurrn „[[Chain Home]]“-Radarstatschonen installeert. Alleen in den dree Maand för de Upnahm vun de Kamphandlungen hett dat de britisch Industrie henkregen, över 1400 Jagdfloogtüüch fardigtostellen. Probleme geev dat mit dat Personal. So mussen vun de Royal Air Force (RAF) Piloten ut den [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]], Frankriek, USA, Polen un de Tschechoslowakei insett wurrn, denn up en Pilot vun de RAF keemen söss düütsch Piloten.<ref>Siegfried Müller: ''Schmetterlinge des Todes im Tanz. Die Luftschlacht um England aus der Sicht der Beteiligten.'' [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]], 3. Dezember 2005, S. 44.</ref> [[Bild:LondonBombedWWII full.jpg|miniatur|Dör düütsch Angreep maakt Hüüs in [[London]] wiels den Tweeten Weltkrieg in'n Dutt]] An' 2. Juli fung Göring de Luftschlacht mit en begrenzt Offensive gegen de Schippfohrt in' Ärmelkanal an. [[Hugh Caswell Tremenheere Dowding, 1. Baron Dowding|Dowding]] nehm de Herutforderung nich an. De eerste Hööftphase fung Midden August an. De RAF sull dör de Vernichtung vun hör Floogtüüch in de Luft körtslahn wurrn, wiels dat Bekämpen vun de Schippfohrt wieder gung. In de eerste Slach an' 13. August hebbt britisch Jäger 45 düütsch Floogtüüch vernicht un sülvst blots 13 verloren. Van' 16. bit to'n 18. August verlor de düütsch Luftwapen 296 Floogtüüch wiels de Briten blots 95 verlesen deen. De RAF harr den Vördeel, dat de Piloten vun de afschaaten Maschinen nich jedes Mal för hör verloren weer, sofeern se sück mit den Fallscherm retten kunnen. Jetzt hett Göring ok sien Fehler sehn, dat he nich all dran sett harr, de RAF in de Luft to slahn. Dat wurr nu in de tweet Phase van 19. August bit 6. September sien Operatschonsteel. Düütsch Jäger (vun belgisch Floogplatzen ut) keemen bi Daag un Bomber (vun nordfranzöösch Floogplatzen ut) in de Nacht. De RAF hett sück up de Afwehr vun de düütscg Bomber konzentreert. Anfang September gung de darte Phase los. Ditmal hett sück de Luftwapen mit hör Angreep up London konzentreert. Hitler hett betekenderwies vun Vergeltung un völlige Vernichtung snackt, nahdem in de Nacht to’n 26. August de RAD up Befehl vun Churchill en Angreep mit 60 Bomber up Berlin flagen harrm de aber meester kien Schaden maakt harr. An’ 7. September greep de Luftwapen de Londoner Docks mit 300 Bombern un 600 Jäger an, aber de Luftwapen verlor wedder mehr Floogtüüch as de 21 britisch Jagdstaffeln, de London verteidigt hemm. An’ 15. September hebbt de düütsch Angreep, vun de Briten [[The Blitz]] nömmt, ehrn Hööchpunkt mit twee Dagangreepen reckt. De RAF hett praktisch all insett, wat se noch so harr. De düütsch Bomber wurrn minneseert un de Jäger afwiest. De Entscheidung, London antogripen, gellt as groot strategisch Fehler vun Hitler un Göring mit wiet recken Folgen, denn völ wieder Angreep up London bit to dat Johresenn’ mit dörsnittlich 160 Bombern hebbt, militärisch ankeken, wenig bewirkt, weern aber för de Luftwapen bannig verlustriek. An’ 17.&nbsp;September 1940 hett Hitler de Operatschoon „Seelöwe“ up unbestimmt Tiet verschaven. An’ 13.&nbsp;Februar 1941 hett Grootadmiral [[Erich Raeder]] hüm dorto brocht, dor kumplett vun afftosehn.<ref>Winston S. Churchill: ''Der Zweite Weltkrieg.'' 2. Uplaag, Fischer, Frankfurt a.M. 2003, S.&nbsp;409.</ref> De Luftwaffe hett in’ Winter un Fröhjohr hör Nachtangreep fortsett, aber nich um de Invasion vörtobereiten, sonnern um de Industrie to drapen un de Bevölkerung to demoraliseeren. In de Nacht van’ 14. up den 15. November 1940 weern de Motorenfabriken in [[Coventry]] Teel vun en Angreep vun de Luftwaffe, wobi dör Brandbomben ok dree Veertel vun de Wahnrebeeden drapen wurrn.<ref>FAZ, 3. Dezember 2005, S. 44.</ref> De Begreep „[[coventrieren]]“, Woortschöpfung vun [[Joseph Goebbels]], funn doruphen Ingang in den düütschen [[Militärjargon]].<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/luftkrieg/index.html Websteed] vun dat [[Düütsch Historsch Museum]], afropen an’ 11. Juli 2011.</ref> De Bombardements vun London, Coventry<ref>De Briten hebbt sück 1943 mit de ''[[Operation Gomorrha]]'' gegen Hamborg rächt un hebbt denn vun „[[Hamburgiseeren|hamburgisation]]“ snackt.</ref> un wiedere engelsch Städer hebbt bit to dat Johresenn’ 1940 etwa 23.000 [[Zivilist]]en dat Leven köst. Alleen in London sünd bi 57 Nachtangreep tüschen den 9. September 1940 un den Neejohrsdag 1941 14.000 Minschen ümkommen. In' Oktober 1940 harr de Luftwapen 1733 Kampfloogtüüch verloren, de RAF 915.<ref>Jörg Friedrich: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, S. 73. Frederick Taylor: ''Dresden. Dienstag, 13. Februar 1945. Militärische Logik oder blanker Terror?'' Bertelsmann, München 2004, S. 140.</ref> „Eine vorsätzliche Bombardierung ziviler Ziele ist den Luftwaffenakten nicht zu entnehmen. […] Die politischen Führungen allerdings wussten, daß ihre Waffe Produktion und Produzenten, Industrie und Stadt, Industrie und Industriearbeiterkind nicht unterschied.“<ref>Jörg Friedrich: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, S. 73. Zur Luftschlacht siehe Jörg Friedrich: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, S. 65 f., 69, 71–73. Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 417–419.</ref> „Die Luftschlacht endete als militärisches Patt, war aber eine politische und strategische Niederlage ersten Ranges für Hitler, dem es zum ersten Mal nicht gelungen war, einem Land seinen Willen aufzuzwingen.“<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 69.</ref> Mitentscheedend för den Misserfolg vun de Luftwapen weern dat falsch inschätzen vun de Effektivität vun de britisch [[Radaranlaag]]en un vun dat Leitsystem as ok de to minn Reckwiet vun de düütsch Jagdfloogtüüch. Buterdem harrn de britisch Flooogtüüchwarken mehr Maschinen fgertigt as de düütschen. Mit dat Enn' vun de Luftslacht „war auch die Invasion geplatzt.“<ref name="Jörg Friedrich 1945" /> An' 18. Dezember 1940 geev Hitler sien formell Anwiesen för dat ''Unternehmen Barbarossa'' herut, „auch vor Beendigung des Krieges gegen England Sowjetrussland in einem schnellen Feldzug niederzuwerfen.“<ref>Zit. n. Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 114.</ref> Hitlers Entsluss weerr ok dordör präägt, „London via Moskau“ doch noch to besiegen.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S&nbsp;96.</ref> Af Mai 1941 gungen de düütsch Luftangreep up Grootbritannien düütlich torüch, wiel Bomber un Jagdfloogtüüch för den bevörstahn Angreep up de Sowjetunion bruukt wurrn. ==== Hitler sien Bündnispolitik ==== Nahdem de Kriegsgegner Grootbritannien nich besiegt wurrn kunn, hett Hitler nah en Utweg söcht. Wor weer England buten en Lannen noch to slahn? In Hitler sien Vörstellen hebbt sück twee Mögelkeiten anboden: en Angreep up de Positschonen vun England in de [[Middellannsche See]] oder en Angreep up de Sowjetunion, deren Utbeuten as „[[Lebensraum im Osten]]“ siet lang Tiet fast Bestanddeel vun Hitler sien Ideologie weer.<ref>[[Lothar Gruchmann]]: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'', 8. Auflage, dtv, München 1985 (1967), S. 87.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Henry Philippe Petain und Adolf Hitler.jpg|miniatur|Philippe Pétain, [[Paul-Otto Schmidt]], Adolf Hitler un Joachim von Ribbentrop in Montoire-sur-le-Loir, 24. Oktober 1940]] Tonächst hett he sück de Middellannsche Optschoon towendt. Diktater Franco ut Spanien weer in' Juni 1940 noch bereit ween, in den Krieg an düütsch Siet intotreden. He hett dorför [[Gibraltar]], [[Franzöösch-Marokko]], [[Oran (Provinz)|Oran]] un de Vergrötterung vun de Kolonien [[Spaansch-Sahara]] un [[Spaansch-Guinea]] as ok vörherige umfangriek Leefern vun Wappen, Rohstoffen un Nehrensmiddel fordert. Hitler hull de Ünnerstütten dör Spanien dormals nich för nödig un hett utwiekend antworten laaten. As he sück an' 23. Oktober in [[Hendaye]] mit Franco drapen dee, wies Hitler nu aber en völ grötter Interesse an den Kriegsinträe vun Spanien, de he för Januar 1941 vörslahn dee. Spaansch un düütsch Truppen sullen bi dat [[Unternehmen Felix]] Gibraltar erobern. Franco weer aber nich mehr dorvan övertüügt, dat Grootbritannien all bald verleesen dee, leet sück nich to unbedocht Träen verleiten un hett sien övertrucken Forderung nah dat Leefern vun Wappen noch mal stellt. Hitler seet wegen de spaansch spaansch Kolonialwünsche in Noordafrika wat in de Klemm, muss he doch Rücksicht up Vichy-Frankriek nehmen. Franco weer blots mit dat Ünnerschrieven vun en Protokolls invertahn, in dat Spanien sück bereit erklären dee, Liddmaat in den [[Dreemachtenpakt]] to wurrn un in den Krieg intotreden – ünner den Vörbehalt, dat de Tietpunkt noch gemeensam fastsett wurrn sull. Dormit weer dat Afmaaken för Hitler praktisch wertlos.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'', 8. Aufl., dtv, München 1985 (1967), S. 96–99.</ref> In' internen Krink hett Hitler nahderhen över dat „Jesuitenschwein“ [Franco] schullen.<ref>Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 444.</ref> As in Hendaye hensichtlich Spanien, bleev ok in [[Montoire-sur-le-Loir|Montoire]] hensichtlich Frankriek de Fraag vun de konkreten Tosammenarbeit apen. Hitler wull, wenn all nich en Kriegsverkloren an England, so wenigstens de Verteedigung vun de franzöösch Kolonien in Noordafrika gegen Angreep vun de Gaulle un vun de Briten henkriegen as ok dat Överlaaten vun Stüttpunkten an de afrikaansch Küst von Middellannsche See un Atlantik för den Kamp gegen Grootbritannien. Marschall Pétain hett in' Prinzip en Tosommenarbeit mit dat Düütsch Riek tostimmt, aber indirekt en Kriegsinträe vun Frankriek mit Kriegsverkloren gegen Grootbritannien aflehnt, indem he sien Ministerpräsidenten [[Pierre Laval|Laval]] dorup henwiesen leet, dat ok nah de nee franzöösch Verfaaten en Kriegsverkloren blots dör Parlamentsbesluss utspraken wurrn kunn, dat aber woll slecht wegen de Tosommensetten vun dat Parlament noch ut der vergahn Äre mit antonehmen bannig binnenpolitisch Schwierigkeiten, gahn dee. (Begegnung in Montoire, 24. Oktober 1940).<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'', 8. Aufl., dtv, München 1985 (1967), S. 99–101.</ref> Italien dorgegen weer in' Juni 1940, kört vör de franzöösch Kapitulatschoon, Kriegsverbündeter vun Hitler wurrn. Tosommen mit Japan hebbt Mussolini un Hitler an' 27. September 1940 in Berlin den ''Dreemachtenpakt'' slooten, de gegensiedigen Bistand bi dat Gewinnen vun de Hegemonie över Europa (Düütschland un Italien) beziehungsweise Asien (Japan) vorseech. De Bestimmungen hebbt sück nich gegen de Sowjetunion richt; vör allen sullen de USA dorvan afhollen wurrn, in den Krieg intotreden. Ofschons de Pakt en groot propagandistisch Spood weer, bleev he för de Bildung vun en aktiv Front gegen Grootbritannien ahn sofortige Wirkung.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'', 8. Uplaag, dtv, München 1985 (1967), S. 95–96.</ref> In Osteuropa wunn Hitler Rumänien as Verbündeten dorto, dat för hüm wegen de strategisch Laag un de Eerdöölfelder düchtig wertvull weer. Woll hett he de Sowjetunion dat nah den Eersten Weltkrieg verloren [[Bessarabien]] infordern laaten, as dat ok in den Hitler-Stalin-Pakt vörsehn weer. Hitler hett aber in' Sömmer 1940 dat Bestahn vun Rumänien garanteert, dat sienersiets ut den Völkerbund uttreden dee. ==== Italieensch Parallelkrieg in' Middellannschen Ruum un Ostafrika 1940/1941 ==== [[Bild:Italian soldiers taken prisoner during Operation Compass.jpg|miniatur|Italieensch Kriegsgefangene wiels de Operatschoon Compass, Januar 1941]] Mussolini, de dorup hoopt hett, den Spood vun den düütschen [[Assenmächte|Assenpartner]] eegen Spood to Siet to stellen, leet nah den Kriegsinträe vun Italien an' 10. Juni 1940 britisch Positschonen in de Middellannsche See<ref>Kriegsereignisse in' gesamten Middellannschen Ruum wurrd in de engelschsprakig Geschichtswetenschap ünner den Begreep [[Mediterranean Theater of Operations|Mediterranean Theatre of Operations (Middellannschen Kriegsschauplatz)]] tosammenfaat.</ref> as ok in Nord- un Ostafrika antogriepen, ofschons König [[Viktor Emanuel III.]] noch 1939 de realistisch Inschätzung vertreden harr, dat sück dat Heer in en erbärmlichen Tostand befinnen dee un de Offiziere nichts döögen deen.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2002, S. 179.</ref> Nah minn italieensch Anfangsspood (Ivasion vun Ägypten un Britisch.Somaliland) gung in den Laatsömmer un Harvst 1940 de Initiative verloren, un de Gegenoffensiven vun britisch un Commonwealth-Truppen hbbt to en verheerend Nedderlaag in Ägypten un to'n Verlust vun Italieensch-Ostafrika führt. In' Februar 1941 hett Hitler mit de Entsendung vun dat [[Düütsch Afrikakorps]] reageert, um tominst den Verlust vun [[Italieensch-Libyen|Libyen]] to verhinnern. De Grootmachtambitschonen vun den Duce weern siet de 1930er Johren ok up den [[Balkanhalfinsel|Balkan]] richtet. An' 28. Oktober 1940 hebbt italiiensch Verbände vun dat siet 1939 italieensch okkupeert [[Albanien]] ut [[Königriek Grekenland|Grekenland]] angreepen. Hitler weer vun Mussolini sien Entsluss nich informeert wurrn, de de ok ut Arger över de körtens vörnommen Statschoneeren vun düütsch Truppen in Rumänien to dat Afsekern vun rumääsch Öölrebeeden, drapen harr. Mussolini hett an en gauen Sieg glöövt, doch stattdessen hett sück de Krieg to en Fiasko entwickelt. De greeksch Truppen weern good organiseert un hebbt sück in dat swoor Gelände utkennt. Binnen veerteihn Daag harr sück de verwacht Triumph in en Demütigung för dat Regime vun Mussolini wannelt, as de Angrieper bit över de Grenzen [[Albanien]] torüchdränggt wurrn weern. Noch bedüüdsamer aber weer, dat de Positschoon vun de Ass in' Wüstenkrieg (Nordafrika), dat dormals wichtigst Kriegsgeschehen, ernstlich swäächt wurr, wiel in Sicht vun dat sück anbahnen Debakel dringend bruukt Truppen vun dort nah Grekenland verleggt wurrn. „Weern de swaach britisch Truppen ut Ägypten un vun den Suezkanal verdreeven wurrn, harr de Weltkrieg en annern Verloop nommen.“<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 170. To'n Angreep up Grekenland kiek Ian Kershaw: ''Wendepunkte.'' 2008, S. 169–172, 215–227.</ref> Eerst im [[Balkanfeldtoog (1941)|Balkanfeldtoog]] (kiek ünnern) kunn 1941 de Situatschoon in Grekenland in' Sinn vun de Assenmächte bereinigt wurrn (''Fall Marita''). ==== Balkanfeldtoog 1941 ==== Anfang vun dat Johr 1941 hett dat Düütsch Riek versöcht, in' Balkankonflikt to vermiddeln. So hett Hitler dat [[Königriek Jugoslawien]] den Vörslag maakt, den Dreemachtenpakt bitotreeden, wat aber aflehnt wurr. Greken wull kien Vermiddeln, wiel sien Armee de italieenisch Suldaten an jeder Front to'n Rücktoog dwingen kunn. En italieensch Grootoffensive an' 9. März wurr to'n Desaster. An' 27. März is Jugoslawien denn doch den Dreemachtenpakt bitreeden. De Folg weern aber antidüütsch Demonstratschonen un en [[Putsch]] vun dat serbisch Offizierskorp gegen de Regeeren vun [[Paul vun Jugoslawien|Prinzregent Paul]], worup de Biträe weer weer rückgängig maakt wurr. [[Bild:Bundesarchiv Bild 141-1005, Belgrad, Zerstörungen.jpg|miniatur|links|Zerstörungen in Belgrad, 1941]] [[Bild:Second world war europe 1941 map de.png|miniatur|Balkanfeldtoog 1941]] Disse nich verwacht Wennen hett Hitler düll maakt un führ to sien Entscheeden Jugoslawien to „bestraafen“.<ref>Heather Williams, ''Parachutes, Patriots and Partisans: The Special Operations Executive and Yugoslavia, 1941–1945'', C. Hurst & Co., 2003, ISBN 1-85065-592-8, S. 36.</ref> An' 6. April hebbt düütsch Wehrmachtsverbände de Grenze nah Jugoslawien överschreeden, un de Luftwapen fung an, [[Belgrad]] mit swoor Bombardements in Schutt un Asch to leggen. De wiedere Vörmarsch leep af as in en Manöver. An' 10. April weer de kroaatsch Hööftstadt [[Zagreb]] all besett. Belgrad full twee Daag later ünner den Druck vun düütsch Panzerverbände. An' 17. April hebbt de jugoslaawsch Befehlshebber denn de [[bedingungsloos Kapitulatschoon]] ünnerschreeven. Ebenfalls an' 6. April fung de düütsch Feldtoog gegen Grekenland an. Anners as in Jugoslawien weer de greeksch Wedderstand deelwies bannig hart. Besünners in bargig Rebeeden un in dat Rebeet vun de stark verteidigt [[Metaxas-Lien]] keemen de Suldaten man blots langsam un ünner hooch Verluste dör dat bargig Nordgrekenland in dat Binnere vun dat Land vöran. An' 9. April full [[Thessaloniki|Saloniki]]. To glieker Tiet wurr de greeksch Armee in Ostmazedonien afsneeden un de Metaxas-Lien stärker bedrängt. De greeksch Verstärkungen vun de albaansch Front wurrn bi hör Vörmarsch dör de bargig Landschap un vun düütsch un italieensch Panzereenheiten as ok dör Luftangreep behinnert. An' 21. April mussen 223.000 greeksch Suldaten kapituleeren. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-164-0357-29A, Athen, Einmarsch deutscher Truppen.jpg|miniatur|Inmarsch vun düütsch Truppen in [[Athen]], Mai 1941]] De in Grekenland statschoneerten britschen Verbände heebt ünnerdessen en Verteidigung an de [[Thermopylen]] upbaut. De wurr aber an' 24. April överrönnt, worup de Allieerten en amphibisch Evakueerensoperatschoon inleiden mussen, in de 50.000 Suldaten nah [[Kreta]] un [[Ägypten]] verschippt wurrn. De düütsch Wehrmacht is an' 27. April in [[Athen]] inrückt. An' 25. April hebbt de Führer vun de Assenmächte en Luftlandeinvasion vun Kreta to maaken (Unternehmen Merkur). An den Invasionsdag, den 20. Mai 1941, hebbt 593 Transportfloogtüüch de düütsch Luftlandeeenheiten nah Kreta brocht. De düütsch [[Fallschermjäger]] weer aber dör hör [[Fallscherm]]s en licht Teel för de Luftafwehr, sodat völ all in den Floog to Dood keemen oder versehrt wurrn. De denn heel ünner ankommen weern, kunnen tonächst kien Floogplatzen för Nahschuuv un Verstärkungen (besünners [[Artillerie]] un Fohrtüüch) erobern. Buterdem geev dat kien Funkverbinnen to dat düütsch Hööftquartier in Athen, wiel völ Funkgeräte bi de Lannen körrt gungen. Eerst mit mehr Insatz vun de Luftwapen un eenig spoodriek Lannen up umkämpt Floogplatzen wurr de Sitautschoon för de Angriepers stabiler. De Allieerten, dorünner [[Neeseeland|Neeseeländer]] un [[Australien|Australier]], hebbt Kreta een Week lang verteidigt, bit se sück mit etwa 17.000 Mann afsetten mussen. Wegen de hooch Verluste hett Hitler beslooten, in Tokunft kien Luftlannen mehr to maaken. === Vun dat Enstahn vun de Ostfront bit to de Westfront Juni 1941 bit Juni 1944 === De Afsicht, de Sowjetunion to överfallen, hett Hitler all in' Juli 1940, parallel to de Invasionsplääns gegen Grootbritannien, mit den Wehrmachtführungsstaff besnackt. To dissen Tietpunkt hett he noch hoopt, dat Grootbritannien över kört oder lang upgeven würr un he up de Grundlaag vun en „Verständigung mit England“ alle Kraft nah Oosten smieten kunn, um sien groot Teel antogahn, „Lebensraum im Osten“ to erobern.<ref>Rolf-Dieter Müller: ''Der Zweite Weltkrieg''. Klett-Cotta, Stuttgart 2004 (=&nbsp;Handbuch der deutschen Geschichte; Bd. 21), S. 112.</ref> An' 18. Dezember 1940 keem de Anwiesen herut, in' Mai 1941 de Sowjetunion antogriepen. Achtergrund vun disse Entscheeden weer ok der Erkenntis, dat en Lannen up de britisch Inseln nich mögelk weer, so lang Luftwapen un Marine to swaak dorför weern. Wenn dat ok nich dat alleenig Motiv weer, so stunn aber ok de Wunsch dor achter, London via Moskau to'n Utscheeden ut den Krieg to dwingen. En Angreep up de Sowjetunion wurr vun Hitler as wenig riskant ansehn, wiel he de politische Stabilität vun de Sowjetunion un deren militärisch Potential ünnerschätzen dee.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S. 96 f., 101 f.; Rolf-Dieter Müller: ''Der Zweite Weltkrieg''. Klett-Cotta, Stuttgart 2004 (=&nbsp;Handbuch der deutschen Geschichte; Bd. 21), S. 113–116. Gegenöver [[Carl Gustav Emil Mannerheim|Mannerheim]] hett he an' er am 4. Juni 1942 in en vertruelich {{Webarchiv|url=http://www.nationalsozialismus.de/dokumente/audios/adolf-hitler-und-carl-gustav-emil-mannerheim-gespraech-in-einem-cafe-vom-04-06-1942.html|wayback=20091101193339|text=Gespräch}} ([http://www.nationalsozialismus.de/audios/1942-06-04_-_Adolf_Hitler_-_Im_Gespraech_mit_dem_finnischen_Feldmarschall_Mannerheim_in_einem_Cafe_-_Teil1_(13m_30s).mp3 Teil 1] und [http://www.nationalsozialismus.de/audios/1942-06-04_-_Adolf_Hitler_-_Im_Gespraech_mit_dem_finnischen_Feldmarschall_Mannerheim_in_einem_Cafe_-_Teil2_(11m_25s).mp3 Teil 2] als MP3), dat ahn dat Weeten vun Hitler uptekent wurr, dit Ünnerschätzen ok togeven. To dat Gespräch kiek Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' S. 690&nbsp;f.</ref> Mit sien Ünnerschätzen vun dat sowjeetsch Militärpotential stunn Hitler aber nich alleen dor; meest all vun sien Befehlshebers hebbt dat ok so sehn.<ref>Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945. Stuttgart 2000, S. 417.</ref> Mit den Angreep up de Sowjetunion, dat ''Unternehmen Barbarossa'', entstunn an' 22. Juni 1941 en nee Front in' Oosten vun Düütschland. Se wurr (neben de japaansch-chinesisch) de an' längsten bestahn Front in' Tweeten Weltkrieg, de de meest Opper fordern dee. De düütsch Truppen hebbt riesig Rebeeden vun den europäischen Deel vun de Sowjetunion erobert; tosommen mit unmittelbor nahrücken Eenheiten vun de SS un [[Insatzgruppen vun de Sekerheitspolizeit un den SD|Insatzgruppen]] hatrrn se den Updrag, de Rebeeden rücksichtslos uttobeuten, en Deel vun hör Inwahner ümtobringen un de annern as Arbeitsslaven to hollen. Dorbi wurrn systematisch völ Teihndusende Jöden ümbrocht. En halv Johr later wurr ok de USA, de aber all tovör Grootbritannien indirekt ünnerstütt harrn, dör Hitler sien Kriegsverkloren offiziell Kriegsgegner vun Düütschland. Amerika bruuk aber Tiet, sien Wertschap up den Krieg ümtostellen. En Konfrontatschoon tüschen de düütsch un de anglo-amerikaansch Landstrietkraften geev dat dat eerste Mal in' November 1942 in Noordafrika (''[[Operation Torch]]''). ==== De Krieg gegen de Sowjetunion bit to de Slacht vun Stalingrad, Juni 1941 bit Oktober 1942 ==== [[Bild:Second world war europe 1941-1942 map de.png|miniatur|Russlandfeldtoog 1941–1942]] De Balkanfeldtoog harr de Angrieptietpunkt för en Överfall up de Sowjetunion üm veer Week verschaven. De Angreep funn eerst an' 22. Juni 1941 statt. Ofschons Bereknungen up düütsch Siet wiesen deen, dat de Versörgen vun de Wehrmacht blots bit to en Lien längs [[Pskow]], [[Kiew]] un de [[Krim]] mögelk weer, hett Hitler de Eroberung vun [[Moskau]] in' Rahmen vun en eenzigen unünnerbraken Feldtoog befahlen. Hier wies sück sien gefährlich Ünnerschätzen vun de Sowjetunion, de all nah de Kapitulatschoon vun Frankriek in' Juni 1940 to'n Utdruck kommen weer (''kiek baben''). För den Överfall stunnen dree Heeresgruppen (Nord, Mitte, Süd) bereit. De [[Heeresgruppe Nord]] ([[Wilhelm von Leeb|von Leeb]]) sull de [[Baltikum|baltisch]] Staaten erobern un denn nah [[Sankt Petersburg|Leningrad]] vörstööten. Up de [[Heeresgruppe Mitte]] ([[Fedor von Bock|von Bock]]) leeg de Hööftlast. Se sull nah Moskau vörrücken un weer entsprekend stark rüst. De [[Heeresgruppe Süd]] ([[Gerd von Rundstedt|von Rundstedt]]) sull de [[Ukraine]] erobern. Ebenfalls an de Feldtoog beddeligt weern Verbände ut befruend un erobert Länner vun de Assenmächte. Ok vun dat besett Norwegen ut wurrn Angreep gegen de Sowjetunion ünnernommen. De hebbt besünners up [[Murmansk]] un de Iesenbahnverbinnen dor, de „[[Murmanbahn]]“, as ok den Haben teelt. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-137-1032-14A, Russland, brennendes Dorf, deutsche Kavallerie.jpg|miniatur|Düütsch Suldaten in en brennen Dörp bi [[Mahiljou]], 16. Juli 1941]] An' fröhen Mörgen vun den 22. Juni 1941, tüschen 3:00 Ühr un 3:30 Ühr, fung de Angreep gegen de Sowjetunion an.<ref>Ernst Klink: ''Der Krieg gegen die Sowjetunion bis zur Jahreswende 1941/42. Die Operationsführung''. In: [[Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg]]. Bd. 4. Hrsg. v. [[Militärgeschichtliches Forschungsamt|Militärgeschichtlichen Forschungsamt]]. DVA, Stuttgart 1983, S. 451–712, hier S. 451 f., ok to dat Folgende.</ref> De wurr vun 153 düütsch Divisionen, dorünner 19 Panzer- un 12 motoriseert Divisionen, up en Frontlängt vun 1600 km tüschen de Oostsee un de Karpaten führt. Twee Divisionen hebbt vun Finnland her angreepen. Trotz völ Henwies weern de ünnere un mittlere militärisch Befehlshebber vun de Root Armee nich up disse bither gröttste militärisch Offensive in de Historie vun de Welt mit 3,2 Millionen düütschen Suldaten instellt. Dorto keemen 600.000 Suldaten ut de verbündet Staaten Ungarn, Rumänien, Finnland, Slowakei un Italien.<ref name="Lüdeke118">Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 118.</ref> De Root Armee harr in' Juni 1941 rund 5 Millionen Suldaten. Allerdings weern disse Truppen nich all an de sowjeetsch Westgrenze statschoneert. Völ vun de sowjeetsch Suldaten hebbt sück ahn Wedderstand ergeven, wiels de motoriseerten düütsch Truppen tonächst gau vörankeemen. De Fähigkeit vun de sowjeetsch Strietkraften, to'n dormaligen Tietpunkt en Angreep oder en Krieg gegen Düütschland to führen, moot ok nah nee'ere Erkenntnisse stark betwiefelt wurrn. De eerste [[Wehrmachtbericht]] an' Mörgen vun den 22. Juni 1941 maakt dorgegen den Indruck, dat sowjeetsch Truppen nah Ostpreußen indrungen weern.<ref>Vgl. Günter Wegmann (Hrsg.): ''„Das Oberkommando der Wehrmacht gibt bekannt …“. Der deutsche Wehrmachtbericht. Bd. 1, 1939–1941.'' Biblio Verlag, Osnabrück 1982, ISBN 3-7648-1282-6, S. 585.</ref> De hett dormit de [[Präventivkriegsthese|Präventivkriegslegende]] vun de [[NS-Propaganda]] ünnerstütt, de den Angreep as Verteidigungskrieg dorstellen dee. Tatsächlich weer de Överfall up de Sowjetunion in' Wesentlichen en ideologisch verbrämt Eroberungs- un Vernichtungskrieg mit dat vun Hitler all Johren tovör beschreeven Teel vun de Gewinnung vun „[[Lebensraum im Osten]]“. Dormit weer „ein blockadefestes Großimperium“ bit to'n [[Ural]] un över den [[Kaukasus]] weg meent.<ref>Vgl. Rolf-Dieter Müller: ''Der Zweite Weltkrieg'', Stuttgart 2004 (Handbuch der deutschen Geschichte; Bd. 21), S. 108–154; siehe auch ders.: ''Hitler war kein Bismarck'', in: ''Spiegel Geschichte'' Nr. 3, 2010, S. 64–67, hier S. 66.</ref> [[Bild:RIAN archive 1000 Soldiers carrying a wounded soldier.jpg|miniatur|Sowjeetsch Suldaten bi dat Bargen vun en Versehrten bi [[Sankt Petersburg|Leningrad]], Oktober 1941]] An' 22. Juni middags hett de sowjeetsch Butenminister [[Wjatscheslaw Michailowitsch Molotow|Molotow]] in' Rundfunk en Reed hollen, in de he den Utbröök vun den Krieg bekannt maakt hett un de mit de Wöör: „[…] de Sieg sall de vun uns ween!“ to Enn gung. Elf Daag later hett Josef Stalin an' 3. Juli mit en Rundfunkanspraak persönlich an dat Volk wendt.<ref>Richard Overy: ''Russlands Krieg 1941–1945.'' Rowohlt, Hamburg 2004, ISBN 3-498-05032-X, S. 127.</ref> Dorvör weer [[Minsk]] in de [[Keetelslacht bi Białystok un Minsk]] inslooten un later besett wurrn. An' 26. September funn de [[Slacht um Kiew (1941)|Slacht um Kiew]] hör Enn'. Doch all in' Oktober fung dat an to schneen un to regen. De düütsch Offensive keem nich mehr so gau vöran, se bleev immer fakener in' Schlamm fastsitten, un de Angreep up Moskau keem ok wegen de stiefer sowjeetsch Gegenwehr to'n Stillstand. An' 5. Dezember fung en sowjeetsch Gegenoffensive mit frisch, för den Winterkrieg utrüst Eenheiten ut Feernost ünner den Befehl vun General [[Georgi Konstantinowitsch Schukow]] an, wordör en Eroberung vun de Hööftstadt Moskau dör düütsch Truppen verhinnert wurr un „ein ungeheurer Rückschlag für die Wehrmacht war“.<ref>[[Fritz Stern]], in: Helmut Schmidt, Fritz Stern: ''Unser Jahrhundert. Ein Gespräch.'' 2. Uplaag., C.H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-60132-3, S. 17.</ref> Finnland hett in den [[Fortsetzungskrieg]] versöcht, mit düütsch Ünnerstütten, de in' [[Winterkrieg]] an de Sowjetunion verloren Rebeeden [[Karelien]] torüchto erobern. Nahdem dit Teel in' Sömmer 1941 reckt weer, bleev Finnland aber nich defensiv, sonnern hett bit Dezember 1941 ümstreeden, nie tovör finnisch ween kareelsch Rebeeden besett. As Reaktschoon up den düütschen Angreep sünd britisch un sowjeetsch Truppen an' 25. August 1941 in' Rahmen vun de [[Anglo-Sowjeetsch Invasion vun Iran|Anglo-Sowjeetsch Invasion]] in den [[Iran]] inmarscheert. Teel vun den Angreep weern to'n eenen dat Sekern vun de Öölförderung vun de [[Anglo-Iranian Oil Company]] un to'n annern de Övernahm vun de [[Transiraansch Iesenbahn]], um de sowjeetsch Truppen ok up den Weg över den Iran mit britisch un US-amerikaansch Militärgerät versörgen to können. De Root Armee harr sück nee organiseert. De wichtigsten Grootbedrieven vun de Rüstungsproduktschoon wurrn an den Ural in Städer as [[Ufa (Stadt)|Ufa]] un [[Tscheljabinsk]] verleggt un weern för de düütsch Luftwapen nich mehr to recken. An' 16. Dezember geev Hitler den Befehl to'n Anhollen. Bit to'n Enn' vun dat Johr wurr de Wehrmacht aber noch wieder torüchdrängt. [[Bild:RIAN archive 66145 Village fighting.jpg|miniatur|Sowjeetsch Suldaten bi de Verteidigung vun en Dörp in' [[Kaukasus]], Juni 1942]] Hitler sien „Weisung Nr. 41“ van' 5. April 1942 („[[Fall Blau]]“) hett för de Sömmeroffensive fastleggt, dat tonächst Stalingrad an de Wolga, denn de Kaukasusruum bit to de töörksch un iraansch Grenz erobert wurrn sull, um dor de Eerdöölzentren in de Hand to kriegen. Tonächst aber is in den Süüdafsnitt vun de Front de Root Armee to'n Gegenangreep antreden. In de [[Slacht bi Charkow (1942)|Slacht bi Charkow]] wurrn in' Mai 1942 de angriepen sowjeetsch Verbände vullständig inslooten. Meest en Veertelmillion sowjeetsch Suldaten keem in Fangenschap. Vun Mai bit Juli wurrn [[Slacht um Sewastopol|Sewastopol]] un de [[Unternehmen Trappenjagd|Halfinsel Kertsch]] up de [[Krim]] erobert, de as Sprungbrett för de Offensive bit to'n Kaukasus deenen sullen. Dorbi keemen 150.000 Rotarmisten in Fangenschap. Wiel in' Juni 1942 ok [[Tobruk]] in Nordafrika full ([[Unternehmen Theseus]]), hett de NS-Propaganda nah de Krise in' Winter nu weer groot Hoopen un en bald kommen Gesamtsieg weckt.<ref>Vgl. Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 133.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-B24543, Hauptquartier Heeresgruppe Süd, Lagebesprechung.jpg|miniatur|links|Laagbespreken in dat Hööftquartier vun de Heeresgrupp Süd in [[Poltawa]], 1. Juni 1942]] [[Bild:Bundesarchiv N 1603 Bild-129, Russland, Sewastopol, zerstörter Hafen.jpg|miniatur|Kört un kleen hauen Haben vun [[Sewastopol]], Juli 1942]] Enn' Juni 1942 fung de Sömmeroffensive in' Süüden vun de Ostfront tüschen [[Kursk]] un [[Taganrog]] an dat Asowsche Meer an, deren Bedüüden Hitler noch eenmal an' 1. Juni 1942 up en Böverbefehlshebber-Bespreeken in [[Poltawa]] (Heeresgrupp Süd) herutstellt harr: „Wenn ich das Öl von Maikop und Grosny nicht bekomme, dann muß ich diesen Krieg liquidieren.“<ref>Utsaag vun Generalfeldmarschall Paulus in de [[Nürnbarger Prozess gegen de Hööftkriegsverbreker|Hööftverhandlungen vun den Nürnbarger Prozesses]], [http://www.zeno.org/Geschichte/M/Der+Nürnberger+Prozeß/Hauptverhandlungen/Sechsundfünfzigster+Tag.+Montag,+11.+Februar+1946/Nachmittagssitzung Nachmittagssitzung am Montag, dem 11. Februar 1946 (56. Tag)]. Verapenlicht in: ''Der Prozeß gegen die Hauptkriegsverbrecher vor dem Internationalen Gerichtshof Nürnberg.'' Nürnberg 1947, Bd. 7, S. 283–310.</ref> An' 3. Juli hebbt düütsch Kräfte den [[Don (Asowsches Meer)|Don]] bi [[Woronesch]] överschreeden. Twintig Daag later kunn [[Rostow am Don|Rostow an' ünneren Don]] erobert wurrn, do bleev de Fangentall minn, wiel de Root Armee – in' Gegensatz to 1941 – en strategischen Rücktoog achter den Don, de Wolga bi Stalingrad un to'n westlichen un middleren Kaukasus inleiden dee.<ref>Disse Rücktüüg laten vermooden, dat de sowjeetsch Führung up de Notlandung vun en düütsch Generalstaffsoffizier an' 19. Juni 1942 reageeren dee, de Koorten över de eerste Phase vun de düütsch Sömmeroffensive bi sück harr. </ref> An den sülvigen Dag hett Hitler de „Weisung Nr. 41“ so afännert, dat statt dat vörsehn nah'nanner nunmehr to glieker Tiet gegen Stalingrad un in't Kaukasusrebeet vörstött wurrn sull. De Heeresgrupp Süd wurr dorher in de [[Heeresgrupp A]] (Kaukasus) un [[Heeresgrupp B]] (Stalingrad) deelt. De swaachere Heeresgrupp B kreeg de Upgaav todeelt, Stalingrad to erobern un dornah de Wolga rünner bit [[Astrachan]] an't [[Kaspisch Meer]] vörtodringen. De Heeresgrupp A, de nah de ''[[Operation Edelweiß]]'' de Öölborns vun [[Maikop]], [[Grosny]] un [[Baku]] erobern sull, is bit [[Noworossijsk]] an’t [[Swaart Meer]] vörrückt, nehm ok den Westkaukasus un dat nördlich dorvan liggen Maikop in. De Öölanlagen dor weer aber systematisch un fachmännisch kört hauen wurrn. De Tatsache, dat de vullständig Zerstören vun de ökonoomsch Infrastruktur en Gebruuk vun de Öölborns in dat Nordkaukasusrebeet unmögelk maken dee, weer völ mehr as de latere Slacht um Stalingrad en strategisch Wennen för den Krieg in’ Osten.<ref>Bernd Wegener: ''Defensive ohne Strategie. Die Wehrmacht und das Jahr 1943.'' In: ''Die Wehrmacht. Mythos und Realität.'' In’ Updrag vun dat Militärgeschichtlich Forschungsamtes herutgeven vun Rolf-Dieter Müller un Hans-Erich Volkmann. R. Oldenbourg Verlag, München 1999, ISBN 3-486-56383-1, S. 197–209, hier S. 198.</ref> [[Bild:Near East Iran - truck convoy of US supplies for USSR - NARA - 195340.jpg|miniatur|links|Nahschuuvkonvoi vun de Allieerten in Persien]] Dat nächstliggen un wichtig Eerdöölrebeet vun Grosny, dessen Besitt Hitler as wesentlich för dat Wiederführen vun den Krieg ansehn dee, wurr nich reckt. Dormit wurr Midden August düütlich, dat dat operative Teel vun de Heeresgrupp A nich reckt wurrn weer, de Angreep up de Passhööchten vun den Kaukasus muss Enn' August 1942 instellt wurrn. De Weg to'n [[Persisch Korridor|Persischen Korridor]], över de amerikaansch Kriegsmaterial in de Sowjetunion brocht wurr, bleev sparrt. As Hitler mit Goebbels in dat [[Werwolf (Führerhööftquartier)|Führerhööftquartier ''Werwolf'']] bi [[Winniza]] (Ukraine) ünner veer Oogen snacken dee, weer he dorgegen överdreven optimistisch: Man dee ok Lüttasien erobern un dornah den Iran, den [[Irak]] as ok [[Völkerbundsmandat för Palästina|Palästina]], um dordör de Briten vun hör Öölversörgen aftosnieden Bi den baldigen Angreep up Stalingrad hett he de Eroberung vun de Stadt binnerhalv vun acht Daag verwacht.<ref>Vgl. Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 696.</ref> [[Bild:German and Japanese spheres of influence at greatest extent World War II 1942.jpg|miniatur|Infloot- un Herrschapsberiek vun de Assenmächte in' September 1942]] De gigantisch Överdehnen vun de Front, nich recken Nahschuuv un de massiv sowjeetsch Wedderstand leeten indes den Vörmarsch vun de Heeresgruppen A un B Anfang September 1942 to'n Stillstand kommen. Deswegen keem dat to en Führungskrise in dat düütsch Böverkommando, in deren Verloop de Böverbefehlshebber vun de Heeresgrupp A, Feldmarschall [[Wilhelm List]], un de Generalstaffschef vun dat Heer, Generaloberst [[Franz Halder]], vun Hitler entlaaten wurrn. Hitler övernehm sülvst (bit to'n 22. November 1942) den Böverbefehl vun de Heeresgrupp, Nahfolger vun Halder wurr General [[Kurt Zeitzler]].<ref>Zur Führungskrise vgl. Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 134; Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 699–701.</ref> An' 4. Oktober 1942 hebbt Vertreder vun dat sowjeetsch Böverkommando, Georgi Schukow un [[Alexander Wassilewski]], mit de Befehlshebber vun de um Stalingrad insett ''Fronten'' (sowj. Armeen) de plaant sowjeetsch Umfaatensoperatschoon besnackt, dör de de [[6. Armee (Wehrmacht)|6. Armee vun de Wehrmacht]] in den Ruum tüschen Wolga un Don inslooten un vernicht wurrn sull. ==== Partisanenkrieg ==== Mit den Inmarsch vun düütsch Truppen wurr in verscheeden Staaten in Europa en Umgestalten entsprekend den natschonalsozialistischen besettenspolitischen, rassenideologischen und bevölkerungspolitischen Vörstellungen inleit, de de Besetter mit all Middel vun de Repression dörtosetten versöcht hemm. Dat hett vör allen den politischen un militärisch-politischen Wedderstand un de jöödsch Minnerheit bedrapen, de in den gesamten düütschen Machtberiek to'n Objekt von Verfolgung un Vernichtung wurr. [[Bild:Bundesarchiv R 49 Bild-0138, Polen, Wartheland, Aussiedlung von Polen.jpg|miniatur|links|Uttsiedlung vun de poolsch Bevölkerung in dat düütsch besett [[Wartheland]], 1939]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1973-029C-68, Frankreich, verhaftete Widerstandskämpfer.jpg|miniatur|Verhafte Liddmaaten vun de [[Résistance]] in Frankriek]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-05A, Russland, Hinrichtung von Partisanen.jpg|miniatur|Henricht Partisanen in de Sowjetunion, Januar 1943]] Mit den [[Generalplan Ost]] entstunn ünner [[Heinrich Himmler]] as den [[Riekskommissar för de Festigung vun dat düütsch Volksdom]] en umfaaten bevölkerungs- un siedlungspolitisches Konzept to dekolonialistisch „Germanisierung“ vun de besett un noch to erobern Ostgebiete. Besünners de Bevölkerung vun [[Polen]], [[Serbien]], de [[Ukraine]], [[Wittrussland]] un [[Russland]] sull „durchaus niedergehalten werden“. Ut de rücksichtslos Utplünnern vun disse Rebeeden ergeev sück, dat Millionen de Hungerdood drohen dee, wat vun de Planern hennommen, wenn ok nich begrött wurr. Nah de Entscheedung för den „Arbeitseinsatz“ as dat ökonoomsch mehr bringen Umgang mit de Bevölkerung vör allen de Sowjetunion wurrn Millionen Dwangsarbeiter nah Düütschland verschleppt. Repression un Utbeutung sünd aber bald up Wedderstand stött. In de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] hebbt bispeelswies de Polizei un de Iesenbahner streikt. In [[Frankriek]] keem dat to bewappneten Angreep. In de Balkanstaaten un in Osteuropa weer de Wedderstand besünners stark un hett sück faken up verscheeden Gruppen verdeelt. Jugoslaawsch Partisanen ünner de Führung vun [[Josip Broz Tito|Tito]] kunn eenzelt tosommenhang Rebeeden befreen, un in Grekenland hebbt [[Partisan]]en vun de [[ELAS]], [[EDES]] un [[EKKA]] de Bargen kontrolleert. In de Sowjetunion hebbt [[Kommunismus|kommunistisch]] un [[Anarchismus|anarchistisch]] Gruppen dat düütsch Besettenregime bekämpt. De Partisanenkrieg in de Sowjetunion weer vun de Root Armee all vör den Krieg plaant wurrn, entspreken Eenheiten wurrn upstellt, de nah de Eroberung vun en Rebeet den Wedderstand gegen de Besetter in' Achterland vun de Front wiederführen sullen. In' Allgemeenen weer de Partisanenkrieg dör tallriek Verstöße gegen dat [[Kriegsvölkerrecht|Kriegsrecht]] kenntekent. De Partisanen hebbt meest kien Fangen maakt oder se hebbt de to't Överloopen dwungen. Up düütsch Siet enthull de [[Kommissarbefehl]] de Anwiesen, [[Politkommissar]]e vun de Root Armee nich as [[Kriegsfangen]] to behanneln, sonnern de „nach durchgeführter Absonderung zu erledigen“.<ref>Blots mündlich an de Kommandeure wiedergeven, Version van' 6. Juni 1941.</ref> So nehm de Partisanenkrieg in Osteuropa sien Anfang as systematisch Utrottenskrieg. In Grekenland ([[Massaker up Kefalonia|Kefalonia]], [[Massaker vun Chortiatis|Chortiatis]]), Frankriek ([[Oradour-sur-Glane|Oradour]], [[Massaker vun Maillé|Maillé]]) oder Italien ([[Massaker vun Marzabotto|Marzabotto]], [[Massaker vun Caiazzo|Caiazzo]]) keem dat to vereenzelt Massakern an de Zivilbevölkerung. ==== Kriegseinträe vun de USA, Dezember 1941 ==== [[Bild:PearlHarbor brennende Flugzeuge.jpg|miniatur|Kört Floogtüüch nah den Angreep up [[Pearl Harbor]], 7. Dezember 1941]] De [[USA]] harrn in den Konflikt tonächst formal Neutralität gewohrt. De [[Isolatschonismus|isolatschonistisch]] Grundstimmung in de US-Bevölkerung hett dat för Präsident [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] nich mögelk maakt, direk an de Siet vun Grootbritannien un de Sowjetunion in den Krieg intogriepen. Den Utbröök vun den Tweeten Weltkrieg in Europa hett Japan to dat Besetten vun den nördlichen Deel vun [[Franzöösch-Indochina]] bruukt, hett Grootbritannien dwungen de [[Burmastraat]] dicht to maken un hett in' September 1940 in Berlin den [[Dreemächtepakt]] mit Düütschland un Italien slooten, de dorto deenen sull, de USA vun en Kriegsinträe aftohollen. De Kongress vun de USA hett mit dat [[Lehn- un Pachtgesett]] van' 11. März 1941 de legale Grundlaag för de vörher all praktizeert Ünnerstütten vun Grootbritannien schafft. An' 31. Juli 1941 hebbt de USA, Grootbritannien un de [[Nedderlannsch-Indien|Nedderlannen]] de finanziell Middel vun Japan infroren, wat gliektosetten weer mit en Embargo. Dat truck fehlen Rohstoffleefern ut Süüdoostasien un den USA nah sück, so dat de Führung vun dat [[Japaansch Kaiserriek|japaanich Kaiserriek]] in en Krieg gegen de USA, Grootbritannien un de Nedderlannen de eenzig Mögelkeit seech, hör [[Imperialismus|imperialistisch]] Ambitschonen in Richt Süüdoostasien aftosekern. Nah den Angreep vun Japan up de amerikaansch Pazifikflotte in [[Angreep up Pearl Harbor|Pearl Harbor]] an' 7. Dezember 1941 un den an 11. Dezember folgen Kriegsverkloren vun Düütschland un Italien befunn sück dat Land nu ok offiziell in' Kriegstostand mit de Assenmächte. Trotz den japaanschen Angreep un glieks nah de Andrag up Kriegsverkloren an Japan in den Kongress hett Roosevelt sein Beraders doran erinnert, dat Düütschland dat Hööftteel blieven dee.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 536.</ref> De Grundsatz „Germany first“ wurr wiels de Arcadia-Konferenz mit den Entsluss, Düütschland as den gefährlichsten un vun England un Russland ok eenzigen direkt to recken Gegner toeerst to besiegen, bestätigt. Buterdem würr dat Daalringen vun Düütschland över kört oder lang ok to'n Tosommenbröök vun Japan führen.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik.'' 8. Aufl., dtv, München 1985, S. 174.</ref> To eerst Kamphandlungen tüschen US-amerikaansch un düütsch Truppen keem dat Enn' 1942 in Nordafrika. ==== De Kriegsschauplatz Nordafrika 1940–1943 ==== [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-783-0104-38, Nordafrika, italienische Panzer M13-40.jpg|miniatur|Italieensch Panzer [[M13/40]] in [[Nordafrika]], April 1941]] Ähnlich as up den europäischen Kriegsschauplatz harrn de Italiener in Nordafrika swoor Rückslääg gegen den Briten hinnehmen mussen. En italieensch Offensive to'n Enn vun dat Johr 1940 führ to de Vernichtung vun de eegen Verbände in [[Libyen]]. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-443-1582-32, Nordafrika, Generaloberst Erwin Rommel.jpg|miniatur|links|hochkant|[[Erwin Rommel]] westlich vun [[Tobruk]], 16. Juni 1942]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-783-0127-13, Nordafrika, englischer Panzer Valentine.jpg|miniatur|Britisch Panzer [[Valentine (Panzer)|Valentine]] in Nordafrika, April 1941]] [[Bild:Axis prisoners of war are herded out of the city as Allied armies enter Tunis. - NARA - 195472.jpg|miniatur|US-amerikaansch Suldaten führen italieensch un düütsch Kriegsgefangene in [[Tunesien]] af, 1942]] De düütsche [[Generalleutnant]] [[Erwin Rommel]] kreeg dorüm in' Februar 1941 den Befehl, mit de twee Divisionen vun dat [[Düütsch Afrikakorps]] den spoodlosen Bündnispartner bi sien Verteidigung to ünnerstütten. Rommel hull en defensiv Verhollen för nich anbrocht, stattdessen wull he angriepen. An' 31. März fung Rommel sien Vörmarsch an. All an' 10. April stunnen düütsch Panzer vör de ostlibysch Habenstadt un Festung [[Tobruk]], de kört tovör noch vun de Italiener utbaut un denn binah ahn Kamp rüümt wurrn weer. Bit to'n 13. April hett Rommel dree Angreep up de Festung ünnernommen, de aber all fehlslahn sünd. Rommel kunn Tobruk vöreerst nich erobern. Wiedere Vorstöße kunnen wegen Versörgensengpassen ok nich dörführt wurrn, so dat beid Sieden to en Stellungskrieg övergahn deen. In’ November 1941 hebbt de Briten weer angreepen. An’ 26. November geev dat den tweeten Angreep, wobi dat de Besatzung vun Tobruk endlich gelung, den Belagerungsring to sprengen. An’ 7. Dezember truck sück dat Afrikakorps to de Gazala-Lien torüch. Nahdem Tobruk in’ Moment nich erobert wurrn kunn, hett Rommel eerst weer in dat nächste Johr angreepen. An’ 26. Mai 1942 hett Rommel dat ''[[Unternehmen Theseus]]'' befahlen, mit dat Teel, Tobruk to erobern. Nah swoor Panzergefechten gelung dat den Assenmächten, [[Slacht vun Bir Hakeim|Bir Hacheim]] an’ 10. Juni intonehmen, um denn den Vörmarsch up Tobruk intoleiten. An’ 20. Juni wurrn Stadt un Festung besett, woför Rommel as jüngst Offizier vun de Wehrmacht to’n [[Generalfeldmarschall]] befördert wurr. Dat Teel vun den wiederen Vörmarsch dör de [[Libysch Wüste]] weer [[Alexandria]] un de [[Sueskanal]]. Kört vör de ägyptisch Bahnstatschoon vun [[el-Alamein]] harrn de Briten en 65 Kilometer breeden Verteidigungsgörtel upbaut, in de in’ Juli 1942 bi de [[Eerste Slacht vun El Alamein|eerste Slacht vun el-Alamein]] de Offensive vun de Assenmächte stecken bleev. An’ 23. Oktober 1942 hett de nee britisch Befehlshebber [[Bernard Montgomery]] den Gegenangreep to de [[Tweete Slacht vun El Alamein|tweete Slacht vun el-Alamein]] befahlen. Dat vun de Tall her ünnerleegen Afrikakorps muss wieken. De Laag vun de düütsch Truppen in Nordafrika wurr utsichtslos, as an’ 8. November in de ''Operation Torch'' allieerte Truppen in [[Casablanca]] un [[Algier]] an Land gungen un somit de düütsch un italieensch Truppen in Nordafrika vun twee Sieden in de Tang nommen weern. An’ 13. November fulll Tobruk weer in britisch Hand. An’ 23. Januar 1943 hebbt de Briten Tripolis besett. In’ März un April wurrn de Truppen vun de Assenmächte in de [[Slacht um Tunesien]] inkeetelt. Blots an de [[Mareth-Lien]] wurr noch erbittert Wedderstand leist. An’ 12. Mai 1943 – Rommel weer intüschen ut Nordafrika afberopen wurrn – hebbt 150.000 düütsch un 100.000 italieensch Suldaten up de Halfinsel [[Gulf vun Tunis|Kap Bon]] kapituleert. De düütsch Bevölkerung reageer völlig entsett up de hooch düütsch Verluste in Nordafrika, de as endgültig Kriegswennen düüt wurr. Achter vörhollen Hand hett man vun en „tweet Stalingrad“ oder vun „Tunisgrad“ snackt.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S.&nbsp;105.</ref> ==== Stalingrad un de Wennen up den osteuropäischen Kriegsschauplatz, 1943–1945 ==== [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-1992-0903-504, Russland, Kampf um Stalingrad, Luftangriff.jpg|miniatur|links|Düütsch Luftangreep up [[Wolgograd|Stalingrad]], 1942]] [[Bild:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|miniatur|Dat Zentrum vun Stalingrad, 2. Februar 1943]] Trotz de anspannt Kräfte- un Nahschuuvsituatschoon harr Hitler an' 23. Juli 1942 in Afännern vun sien oorsprünglich Plaan („[[Fall Blau]]“) un gegen deelwies düchtig Bedenken vun de Generalität neben de süüdlich Offensive in Richt vun dat Kaukasusrebeet en to glieker Tiet stattfinnen Offensive gegen [[Wolgograd|Stalingrad]] befahlen (''kiek ok Afsnitt '' [[#De Krieg gegen de Sowjetunion bit Stalingrad, Juni 1941 bit Oktober 1942|De Krieg gegen de Sowjetunion bit Stalingrad]]). De Heeresgrupp Süd wurr deswegen in de Heeresgrupp A (Kaukasus) un Heeresgrupp B (Stalingrad) updeelt. Oorsprünglich sull toeerst Stalingrad as [[Verkehrsknüttpunkt]] un dornah dat Kaukasusrebeet mit sien Öölborns erobert wurrn. Ut dat Nah'nanner wurr denn aber en Angreep to glieker Tieden mit gefährlich överdehnt Flanken. En düütsch Panzerafdeelen reck an' Abend vun den 23. August 1942 die [[Wolga]]; an den sülvigen Dag hebbt 600 Maschinen vun de Luftwapen Stalingrad bombardeert un de eerst Eenheiten vun de [[6. Armee (Wehrmacht)|6. Armee]] kunnen in de Butenbezirke vun de Stadt indringen. In erbittert Eenzelkämpen in de Hüüs un Straaten keemen de Düütschen blots ünner hooch Opper bi de Eroberung vun Stalingrad vöran. Toletzt hett de Wehrmacht woll etwa 90 Perzent vun de in en Trümmerhoopen verwannelt Stadt beherrsch, de vullständig Eroberung hett man aber nich schafft. En schmalen Uferstriep vun de Wolga an' östlichen Stadtrand, an de permanent nee Truppen anlannd wurrn, kunnen de sowjeetsch Verteidiger ünner hooch Verlusten verbeeten hollen. An' 19. November fung de Grootoffensive vun de Root Armee (''[[Operation Uranus]]'') gegen de rumäänsch un düütsch Lien nordwestlich un süüdlich vun Stalingrad an. Wenig Daag later hebbt sück de sowjeetsch sowjeetsch Panzertippen bi [[Kalatsch am Don]] vereenigt. Dormit weer de 6. Armee inkeetelt. De vun Göring verspraken [[Schlacht vun Stalingrad#Stalingradluftbrügg|Luftversörgen]] weer nich dörführbor. De düütsch Verbände weern recht unbeweglich un völlig ünnerversörgt. En Entsatzangreep vun de 4. Panzerarmee (''[[Operation Wintergewitter]]''), de bit to 40 Kilometer an de Stadt ranführen dee, muss an' 23. Dezember afbraken wurrn. Generaloberst [[Friedrich Paulus|Paulus]] hett en Utbreekensversöök wegen to wenig Drievstoffreserven as nich mögelk inschätzt, föhl sück aber an den Hollensbefehl vun Hitler bunnen un geev weder en Befehl, ut den Keetel uttobreeken noch wull he kapituleeren. An' 10. Januar 1943 hebbt doruphen söben sowjeetsch Armeen den Angriff up de Stadt anfungen. Bit to'n 23. Januar hebbt se de Floogplatzen [[Pitomnik]] un [[Gumrak]] torüch erobert. Een Dag later hebbt den Keetel in en nördlich un en süüdlich Hälft spalten kunnt. An' 25. Januar hett de letzte Ju 52 den Behelpsfloogplatz Stalingradski verlaaten. An' 31. Januar gung Paulus, in de Tüschentiet to'n Generalfeldmarschall befördert, angesichts de utsichtsloos Laag, in sowjeetsch Fangenschap, ahn en Gesamtkapitulatschon vun de 6. Armee uttospreeken. Dornah geev dat nich regelt Deelkapitulatschonen vun Eenheiten vun de Süüdkeetel, de Noordkeetel hett dorgegen noch bit to'n 2. Februar kämpt. Van 29. Januar bit to'n 2. Februar keemen etwa 91.000 düütsch Suldaten in Fangenschap. Schätzungen nennen 5.000 Wehrmachtssuldaten, de nah den Krieg nah Düütschland torüchkehren deen, dorünner Generalfeldmarschall Paulus, sien Staffschef un de meest anner hooch Offiziere. De verloren [[Slacht vun Stalingrad]] markeer in dat Düütsch Riek den psychologischen Wennenpunkt vun den Krieg. Af dissen Tietpunkt hett de Mehrheit vun de Düütschen nich mehr an den „[[Endsieg]]“ glöövt, ahn beachten vun de [[Sportpalastrede]] vun Goebbels an' 18. Februar 1943 mit de Uproop to'n „[[Totaler Krieg|Totalen Krieg]]“ un de frenetisch Tostimmen vun de utwählt Tohörers. So kummt [[Heinz Boberach]], de Herutgever vun de ''[[Meldungen aus dem Reich]]'', to den Befund, „dass mit der Niederlage von Stalingrad 1943 ein Stimmungsumschwung begonnen hat, der durch die Kapitulation der deutschen Truppen in Nordafrika und die Steigerung der Luftangriffe noch verstärkt wurde“.<ref>Heinz Boberach: ''Stimmungsumschwung der deutschen Bevölkerung''. In: [[Wolfram Wette]]/Gerd R. Ueberschär (Hrsg.): ''Stalingrad. Mythos und Wirklichkeit einer Schlacht''. 4. Uplaag, Fischer, Frankfurt a.M. 2003, ISBN 3-596-11097-1, S. 65 f.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 101III-King-055-28, Russland, Panzer der Waffen-SS beim Angriff.jpg|miniatur|links|Dt. Halfkettenfohrtüüch ''SKfz 250'' (Sonderkraftfahrzeug) wiels de ''Operation Zitadelle'', Juli 1943]] [[Bild:Second world war europe 1943-1945 map de.png|miniatur|Gegenoffensive 1943–1945]] An' Mörgen vun den 16. Februar wurr de Stadt [[Charkiw|Charkow]] vun Truppen vun de Wehrmacht un [[Waffen-SS]] gegen den Befehl vun Hitler upgeven, um en drohen Inkeeteln to entgahn. An' 21. Februar fung aber en düütsch Gegenoffensive an. Bit to'n 5. März wurr dat Rebeet bit to'n middleren Donezk torüch erobert. Dorbi wurrn düchtig Geländegewinne schafft, den Gegner hooch Verluste bibrocht un weer en slooten Front herstellt. En in' Fröhjahr 1943 potentiell bevorstahn Tosommenbröök vun de [[Ostfront (Tweete Weltkrieg)|Ostfront]] wurr so verhinnert. In de [[Slacht bi Charkow (1943)|Schlacht um Charkow]] wurr de Stadt an' 14. März ünner Verlusten dör Truppen vun de Waffen-SS torücherobert. En wiedere Offensive in' Sömmer, de ''[[Unternehmen Zitadelle|Operatschon Zitadelle]]'', sull de Frontbalkon bi [[Kursk]] utrüümen un groot Deelen vun de Root Armee inkeeteln un vernichten. De Operatschoon führ to de gröttste Panzerslacht in de Historie. De Angreep weer aber vun de Root Armee vörutsehn wurrn, de sück dör deep Verteidigungsstellungen vörbereit harr, un bleev stecken. De düütsch Vörstööt wurr up den Hööchpunkt vun de Slacht afbraken. De sowjeetsch Gegenoffensive bi [[Orjol|Orel]], de wedderum dat Teel verfolgen dee, Deelen vun de Heeresgrupp Mitte intokeeteln un de Binnen vun düütsch Kräfte dör den an' 10. Juli dörführt Anlannen vun de Allieerten up Sizilien ([[Operation Husky]]) hebbt en Wiederführen vun de Offensive verhinnert. Nah mehreren sowjeetschen Gegenoffensiven in de folgen Maanden muss de Wehrmacht an de gesamt Front den Rücktoog antreden, wobi ok de [[Slacht um de Krim]] mit en düütsch Nedderlaag to Enn' gung. Bit to'n Enn' vun dat Johr 1943 weer Kiew weer in de Hand vun de Sowjetunion. De mit de ''Operation Zitadelle'' verloren Panzerreserven kunnen nich ersett weern un bedüüden en afsehbar Sieg vun de Sowjetunion. Dornah sünd wieder gröttere Slachten folgt: [[Schlacht an' Dnepr]] un de [[Dnepr-Karpaten-Operation]]. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-725-0190-15, Russland, Rückzug deutscher Truppen.jpg|miniatur|Rücktoog vun düütsch Truppen an' [[Ilmensee]], Februar 1944]] An' 14. Januar 1944 fung mit de sowjeetsch [[Leningrad-Nowgoroder Operation]], den Angreep up den düütschen Belagerungsring um Leningrad an, en Reeg vun Angreepsoperatschonen, de de sowjeetsch Propaganda later as „Teihn Stalinsche Slääg“ betekent wurr. De Sowjetunion hett nahsett: Hör Fröhjohrsoffensive broch wiedere Rebeedengewinne, un de Wehrmacht muss sück bit to'n [[Peipussee]] torüchtrecken. An' 12. Mai weer de [[Slacht um de Krim|Krim]] weer fast in sowjeetsch Hand. An' 9. Juni fung de [[Wyborg-Petrosawodsker Operation|Offensive an de finnisch Front]] up de [[Kareelsch Landenge]] an. Enn' Juni keem disse Angreep up de Hööcht vun de olt Grenz van 1940 to'n Stillstand. In' Juni un Juli 1944 gelung de Sowjetunion mit de [[Operation Bagration]] dat vullständig Slahn vun de Heeresgrupp Mitte. Se gellt mit en Verlust vun 28 Divisionen vun de Wehrmacht as de verlustriekste Nedderlaag in de düütsch Militärgeschichte. De Root Armee kunn nu bit kört vör [[Warschau]] un to de Grenz von Ostpreußen vörstööten. An' 3. Juli hebbt de Sowjets [[Minsk]] torüch erobert, wieder süüdlich drung af den 13. Juli in [[Galizien]] en wiedere sowjeetisch Offensive ([[Lwiw-Sandomierz-Operation]]) bit [[Lemberg]] an de [[Weichsel]] vör. Af dissen Tietpunkt weer de Wehrmacht blots noch to henhollen Wedderstand gegen de Root Armee fähig. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1986-064-15, Ungarn, Straßenkämpfe, ungarische Pak.jpg|miniatur|Ungaarsch Suldaten mit [[Panzerafwehrkanone|PaK]] bi Straatenkämpen, November 1944]] An' 1. August fung de [[Warschauer Upstand]] vun de [[Poolsch Heimatarmee]] an. An' 20. August is de Root Armee in de ''[[Operation Jassy-Kischinew]]'' in [[Rumänien]] inmarscheert, worup an' 23. August König Michael dör en Staatsstriek den Diktater [[Ion Antonescu]] störten dee un an' 24 August de rumäänsch Armee den Kamp an de Siet vun Düütschland instellen dee. De Spood vun de Sowjetununion dwungen de Wehrmacht to' Rücktoog ut Grekenland, an' 13. Oktober sünd britisch Eenheiten in Athen inrückt. An' 5. September nehm de Root Armee Bulgarien in; de Ünnerstütten dör de Sowjetunion seker, hebbt bulgaarsch Kommunisten an' 9. September en gewaltsam Ännern vun de Staatsform maakt un övernehm de Führung in dat Land. Finnland hett an' 19. September en Wapenstillstand mit Sowjetunion slooten. An' 20. Oktober hebbt sowjeetsch Eenheiten un [[jugoslaawsch Partisanen]] ünner [[Josip Broz Tito|Tito]] de Hööftstadt [[Belgrader Operation|Belgrad]] erobert. In' Norden truck sück de [[Heeresgrupp Nord]] an' 13. Oktober ut [[Riga]] nah [[Kurland]] torüch. In [[Ostpreußen]] keem de Offensive vun de Sowjetunion in' Oktober nah Spood to'n Anfang to'n Stillstand. In de [[Slacht um Budapest]] wurr de ungaarsch Hööftstadt belagert, kunn aber eerst an' 11. Februar 1945 vun de Root Armee innommen wurrn. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1972-093-65, Flüchtlinge auf Schiff.jpg|miniatur|links|Flüchtlinge up en Schipp in Königsbarg, 1945]] De Root Armee is Anfang 1945 vun Warschau (befreet wurrn an' 17. Januar) ut nah Norden vörstött un hett dormit Ostpreußen vun den Rest vun dat Riek afsneeden. Teihnduusende sünd wiels de [[Slacht um Ostpreußen]] över dat tofroren [[Frisch Haff]] nah Westen flücht. Över twee Million Flüchtlings sünd över dat Meer nah den Westen kommen. In' Toog vun disse Rettungsaktion (''[[Operation Hannibal (1945)|Operation Hannibal]]'') wurr an' 30. Januar da ehmalige KdF-Schipp [[Wilhelm Gustloff (Schipp)|„Wilhelm Gustloff“]] mit Duusenden vun Minschen an Bord vun dat U-Boot [[S-13]] vun de [[Baltisch Flotte]] [[Torpedo|torpedeert]] un gung up Hööcht vun [[Ustka|Stolpmünde]] ünner, wo 11 Daag later de [[Steuben (Schipp)|„Steuben"]] ebenfalls en Opper vun S-13 wurr. De Versenken vun de ''Gustloff'', ''Steuben'', [[Goya (Schipp)|''Goya'']] (16. Februar 1945) un ''[[Cap Arcona]]'' (3. Mai 1945) mit tosommen mehr as 20.000 Oppern gellen as de gröttsten Katastrophen in de Schippfohrt. In de [[Slacht um Königsbarg]] hebbt de russisch Angriepen an' 9. April de Stadt endgültig besett. An' 27. Januar reck de Root Armee dat [[KZ Auschwitz-Birkenau]], dat vun de SS tovör upgeven wurrn weer. An den sülvigen Dag hebbt eerste sowjeetsch Eenheiten [[Küstrin]] un reckt un dormit ok de Oder. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-E0406-0022-012, Sowjetische Artillerie vor Berlin.jpg|miniatur|Sowjeetsch Artillerie bi Berlin, April 1945]] Nah de sowjeetsch [[Weichsel-Oder-Operation]] stunn de Root Armee Enn' Januar 1945 längs de Oder un Neiße vun [[Stettin]] bit [[Görlitz]] knapp 80 Kilometer vör Berlin. De Hööchten vun Seelow weern dorbi en steil upstiegen, natüürlich Hinnernis, un um disse Hööchten wurr en vun de gröttst Slachten vun den Tweeten Weltkrieg slahn. De [[Slacht um de Seelower Hööchten]] fung an' 16. April an, in' Loop vun den 18. April wunn de tallenmäßig wiet överleegen Root Armee de Böverhand. Ünnerdessen wurr in' Süüden de sowjeetsch Belagerungsring um [[Breslau]] an' 15. Februar slooten, dat aber eerst an 6. Mai in de Hann' vun de Root Armee full. An' 25. April wurr de Belagerungsring um [[Slacht um Berlin|Berlin]] slooten, an' 28. April is de Versöök vun de 12. Armee ünner General [[Walther Wenck]] scheitert, de Hööftstadt to entsetten, an' 30. April hett sück Adolf Hitler in' [[Führerbunker]] ümbrocht. An' 2. Mai geev General [[Helmuth Weidling]] an de letzten Verteidiger vun Berlin den Befehl to dat Instellen vun de Kamphandlungen. Nah dat Scheitern vun de [[Plattenseeoffensive]] in' Fröhjahr 1945 weer Ungarn an' 4. April vullständig vun de Root Armee erobert. [[Wiener Operation|Wien]] full an' 13. April, vun Osten ut wurrn Nedderöösterriek, dat Burgenland un de Steiermark erobert. An' 8. Mai 1945 is um 23:00 Ühr middeleuropäisch Tiet de bedingungslos Kapitulatschoon vun de düütsch Strietkraften in Kraft treden. An den glieker Dag reck de Root Armee [[Graz]] un hett in' Rahmen vun de [[Prager Operation]] [[Dresden]] besett. Anfang Mai weer de Personalstärke vun de Heeresgrupp Mitte (de fröher [[Heeresgrupp A]]), de ünner Generalfeldmarschall [[Ferdinand Schörner|Schörner]] in dat [[Protektorat Böhmen un Mähren]] stunn, noch mit 900.000 Suldaten angeven wurrn. De wenigsten hebbt den Westen reckt; de Masse gung in sowjeetsch Fangenschap. Ok de an' 5. Mai anfungen Prager Upstand forder in' Tosommenhang mit de anfangs ungeordnet [[Verdrieven vun de Düütschen ut de Tschechoslowakei]] en nich bekannt Tall an Opper. An' 10. Mai sünd sowjeetsch Eenheiten in [[Prag]] inrückt. ==== Italien 1943 un 1944 ==== An' 10. Juli 1943 sünd de Allieerten in [[Sizilien]] land ''([[Operation Husky]])'', worup de [[Groot Faschistisch Raat]] Mussolini Verseggen vörsmeeten hett. De Duce wurr doruphen up Befehl vun König [[Viktor Emanuel III. (Italien)]] verhaft. As nee Ministerpräsident wurr [[Pietro Badoglio]] insett. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-567-1503C-13, Gran Sasso, Mussolini verlässt Hotel.jpg|miniatur|links|hochkant|Mussolini bi dat Verlaaten vun dat Hotel Campo Imperatore, 12. September 1943]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-J15358, Bozen, entwaffneten Badoglio-Einheiten marschieren durch die Stadt.jpg|miniatur|Dör düütsch Suldaten bewacht un entwappnet italieensch Suldaten in [[Bozen]], September 1943]] An' 22. Juli kunn de siziliaansch Hööftstadt [[Palermo]] vun de Allieerten besett wurrn. An' 3. September sünd twee britisch Divisionen bi blots minimalem Wedderstand vun de Verteidiger up dat italieensch Fastland land. Fiev Daag nah de Lannen hett de nee italieensch Regeeren en Wapenstillstand mit de Allieerten slooten, worup de ''Fall Achse'' inleit wurr, in de de Düütschen all italieensch Verbände entwapen un an 10. September Rom besetten deen. An' 12. September gelung dat eenig düütsch Fallschermjägers, Mussolini ut sien Fangenschap in dat Hotel [[Campo Imperatore]] to befreen. Mussolini wurr nah Ostpreußen brocht, um wenig later en Marionetten-Regeeren in Norditalien leiten to können ([[Italieensch Sozialrepubliek|Republiek vun Salò]]) un den Kamp an de düütsch Siet forttosetten. Nahdem sück de up de greeksch Eiland [[Kefalonia]] statschoneert italieenisch Suldaten wiegert harrn, sück hör Wapen afnehmen to laaten, wurrd tüschen den 18. un den 23. September etwa 5000 Italiener fangen nommen un vun düütsch [[Gebirgsjäger]]truppen doodschaaten. An' 13. Oktober hett de [[Italieensch Sozialrepubliek|Badoglio-Regeeren]] den Düütsch Riek den Krieg verklort. An de Siet vun de offiziellen italiensch Verbände weer ok noch en kampstarke [[Partisan]]enarmee vun 256.000 Fruen un Manlüüd, de 1944 mit hör Kamphandlungen teihn Wehrmachtsdivisionen bunn. [[Bild:240mm howitzer.jpg|miniatur|240-mm-Haubitze vun de US-Amerikaner dicht bi Mignano (Italien), Januar 1944]] De Vörmarsch vun de Allieerten gung man blots ganz langsam vöran. De Düütschen hebbt hör Stellungen bit to'n Ütersten verteidigt, wiels in dat Achterland all de nächst Verteidigungsstellungen uthaben wurr. Eerst, wenn de Druck to stark wurr, trucken se sück torüch, um sück weer nee to verschanzen. De Entscheeden vun de Allieerten, eerst in Sizilien un nich glieks bi Rom to lannen, hett den Krieg mögelkerwies düchtig verlängert. Dat gifft Inschätzen, dat de italieenschen Verbände un de Partisanen bi en Lannen vun de Allieerten bi Rom Süüditalien sülvst harrn befreen kunnt. Wiels sück de Allieerten swoor Gefechte mit de Truppen vun de Wehrmacht leefern deen, kunnen sück de Düütschen nah en Lannen bi [[Anzio]] (''[[Operation Shingle]]'', 21. Januar) wieder in Bedrängnis bringen, worup de dwungen weern, tosätzliche Divisionen nah Italien to verleggen. De Allieerten hebbt in Italien entweet Front upbaut, hebbt aber nich de Gelegenheit wohrnommen, bit nah Rom vörtostööten. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1975-014-31, Monte Cassino, deutsche Kriegsgefangene.jpg|miniatur|Vun neeseeländsch Suldaten bewaakt düütsch Kriegsgefangene bi Monte Cassino, März 1944]] An' 15. Februar wurr bi de [[Slacht um Monte Cassino]] dat vun de Düütschen nich besett Bargkloster [[Monte Cassino]], dat en strategisch Laag in de [[Gustav-Lien]] harr, bombardeert un twee Daag later dör Artilleriebeschuss völlig zerstört. De düütsch Verteidiger, ehmalge Fallschermjäger vun de Lannen up [[Kreta]], hebbt sück ansluutend in de Ruinen vun dat Kloster verschanzt. Eerst dree Maand later, an' 18. Mai, nehm dat 2. Poolsch Korps ünner Führung vun General [[Władysław Anders]] ünner hooch Verlusten nahdem se dat Kloster mehrere Daag angreepen harr, dat Kloster in, nahdem ok de vörhergahn Angreep vun de Allieerten scheitert weern. Nahdem dat Hinnernis Monte Cassino överwunnen weer, fung de Vörmarsch up Rom an. An' 25. Mai hebbt de allieeten Kräfte hör beid Fronten vereenigt un hebbt de düütsch Truppen up de „Gröön Lien“ tüschen [[La Spezia]] un [[Rimini]] torüchdrängt. Generalfeldmarschall [[Albert Kesselring]], Böverbefehlshebber vun de Heeresverbände in Italien, hett dat aflehnt in de „ewigen Stadt“ to kämpen un hett sien Eenheiten befahlen, Rom an' 4. Juni wedderstandslos to verlaaten. De Hoopnung vun de Allieerten, de Wehrmacht bit in de Alpen torüchtodrieven, wurr bi de [[Apennin]]-Verteidigungslien vöreerst stört, sodat dat1944 noch kien Entscheeden in Italien geev. In dissen Tietruum fallen ebenfalls allieert Överleggen vun en wiedere [[Balkaninvasion|Vörrücken över den Balkan]], de aber, um Spannungen mit de UdSSR to verhinnern, nicht maakt wurr. === Vun de Westfront bit to'n Kriegsenn', Juni 1944 bit Mai 1945 === ==== Westfront 1944/1945 ==== Mit Johresbeginn övernehm Erwin Rommel den Böverbefehl vun de düütsch Heeresgrupp B an de an der Westfront nöördlich vun de [[Loire]]. An' 21. Januar 1944 fung de düütsch Luftwaffe weer mit Angreep up London an, de bit to'n April fortsett wurrn. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-299-1825-06A, Atlantikwall, Soldaten an Geschütz.jpg|miniatur|links|Düütsch Suldaten an en Geschütz an' Atlantikwall in Nordfrankriek, 1944]] Wiels de Allieerten dormit togang weern, riesige Mengen Versörgensmaterial antosammeln, hebbt de Düütschen hör Küstenbefestigungen an [[Atlantikwall]] utbaut. [[Bild:Into the Jaws of Death 23-0455M edit.jpg|miniatur|US-amerikaansch Suldaten lannen bi Omaha Beach, 6. Juni 1944]] An' 6. Juni 1944 sünd de Allieerten in de [[Normandie]] land. De Plaan för ''[[Operation Overlord]]'' foot up af 1941 utarbeit Invasionsplääsn un weer vun den britischen Lieutenant General ([[Generalleutnant]]) Sir [[Frederick E. Morgan]] in sien endgültigen Faaten utarbeit wurrn. De seech vör, mit veer Armeen to lannen un dee gau in't Landsbinnere vörtostööten. De Düütschen weern slecht up de Invasion instellt. De düütsch Plaanungsstaff un Hitler hebbt de Lannen immer in' [[Pas-de-Calais]], de engst Stäe vun den [[Ärmelkanal]] verwacht. Dat Rebeet vun [[Calvados (Département)|Calvados]], wo de Allieerten denn toletzt an Land gungen, wurr stellenwies blots mit eenig Meter [[Stiekelwier]] un wenig [[Maschiengewehr|MG-Nüsten]] verteidigt. Aber nich överall, denn trotz de falsch Inschätzen vun dat [[Böverkommando vun de Wehrmacht|OKW]] över den Oort vun de Invasion weer de Normandieküst doch recht swoor befestigt. Dat Invasionsrebeet weer in fiev Lannensafsnitte updeelt mit de Decknaams [[Juno Beach|Juno]], [[Gold Beach|Gold]], [[Sword Beach|Sword]] (britisch/kanaadsch Lannensafsnitte), as ok [[Utah Beach|Utah]] un [[Omaha Beach|Omaha]] (US-amerikaansch Lannensafsnitte). De Bombardeeren vun de Küst ut de Luft un vun See verleepen nah Plaan, hebbt aber bi Omaha aber de eerst düütsch Lien verfehlt. Dat führ, tosommen mit de Tatsaak, dat de Düütschen dor twee Divisionen harrn (un nich, as de Allieerten dat glöövt harr, blots een), to ganz swoor Verlusten vun de eerste Welle (etwa 70 %). An den so nömmten ''[[D-Day]]'' weern an de ''[[Operation Neptune]]'', dat eegentliche Invasionsünnernehmen, meest 6700 Scheep un över 13.000 Floogtüüch bedeeligt. An' fröhen Mörgen vun den 6. Juni sünd mehrere Luftlandeeenheiten (de [[82. US-Luftlandedivision|82.]] un [[101. US-Luftlandedivision]]) to hör Insatzen in dat Achterland start. Wegen Navigatschonsfehlers un överraschend stark düütsch [[Floogafwehrkanoon|Flakfüer]] hebbt aber völ Maschinen nich de vörsehn [[Afspringzoon]] reckt, so dat de [[Fallschermjäger]] över wiet Deelen vun de Halfinsel [[Cotentin]] verdeelt wurrn. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-722-0408-29A, Frankreich, gefallener deutscher Soldat.jpg|miniatur|links|hochkant|Dood düütsch Suldat in Frankriek, Juni 1944]] Ofschons des Allieerten gewaltig Kräfte upboden harrn, keemen se stellenwies man blots bannig langsam vöran. Up de anner Siet gelung dat de düütsch Siet wegen de allieert Luftöverlegenheitun dat grootflachig kört Schiennett nich, gau tosätzlich Eenheiten in dat Kamprebeet vun de Normandie to verleggen. [[Cherbourg]] in' Norden vun de Cotentin-Halfinsel, befehligt vun Festungskommandant [[Karl-Wilhelm von Schlieben]], gung an' 26. Juni nah starken amerikaanschen Artilleriebeschuss un heftigen Straatenkämpe verloren. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1987-121-18A, Frankreich, Caen, Ruinen im Hafengebiet.jpg|miniatur|Ruinen in dat Habenrebeet vun Caen, Juni 1944]] De Innahm vun Caen, en Primärteel vun den eersten Lannensdag, wies sück för de allieert Truppen ( Briten un Kanadier) an de Oostsiet vun den Normandie-Brüggenkopp as ungliek stuurder. Eerst nah söss Week mit verlustriek Kämpe kunnen se de Stadt an' 19. Juli vullständig besetten. An' 15. August fung en tweete Invasion in Süüdfrankriek an de [[Côte d’Azur]] tüschen [[Toulon]] un [[Cannes]] (''[[Operation Dragoon]]'', oorsprünglich bekannt ünner den Decknaam ''[[Operation Anvil (Tweete Weltkrieg)|Anvil]]'') an. An de Lannen weern 880 allieerte Seescheep, dorünner veer Floogtüüchdräger, söss Slachtscheep, 21 Krüüzer un över 100 Zerstörer, insgesamt 34 franzöösch Scheep un 1370 Lannensboote as ok ruch weg 5000 Floogtüüch bedeeligt. Dree amerikaansch Divisionen hebbt de Angreepstruppen bild. Der Franzosen un US-Amerikaner kunnen ahn entscheeden Wedderstand gau in dat Landsbinnere vörstööten. In de Normandie hebbt de Amerikaner an' 25. Juli en Utbrööksversöök ut hör Brüggenkopp-Sektor ([[Operation Cobra]]) ünnernommen, de in de Folgedaag in' Westen to dat Afsnöören vun de Cotentin-Halfinsel bit nah [[Avranches]] führen dee. In' Osten kunnen US-amerikaansch Eenheiten bi [[Saint-Lô]] nahdem sück dat an' Anfang wat rutzögern dee gau de düütsch Front dörbreeken. An' 6. August hebbt de Düütschen woll ünner den leitenden [[Oberbefehlshaber West|OB West]], Generalfeldmarschall [[Günther von Kluge]], en Konterattacke bi Mortain (→&nbsp;[[Unternehmen Lüttich]]) start, de wurr aber all nah twee Daag weer stoppt, wat toletzt mit Hülp vun de nördlich kämpenden Briten un Kanadier to'n [[Keetel vun Falaise]] führen dee. [[Bild:American troops march down the Champs Elysees.jpg|miniatur|Amerikaansch Truppen bi den Parademarsch in Paris, 29. August 1944]] An' 25. August wurr [[Paris]] befreet (→&nbsp;[[Schlacht um Paris]]). De düütsche Stadtkommandant General [[Dietrich von Choltitz]] hett den Hitler-Befehl, de Stadt kört un kleen to slahn, verwiegert un hett sück mit sien Truppe ahn Kamp ergeeven. Dör de enorme Materialfülle un afsolute Luftherrschap kunnen düütsch Truppenansammlungen to jeder Tiet körtslahn wurrn, un de Allieerten keemen in de Folgetiet good vöran. Se hebbt woll bi hör gau Vörstööt to'n düütschen [[Westwall]] hör Versörgensliens överdehnt, aber dör den Upbau vun nee, un flink Nahschuuvweeg (→&nbsp;[[Red Ball Express]]) gelung dat vör allen, den in groot Mengen bruukt Drievstoff nah to leefern. All an' 3. September full [[Brüssel]] un een Dag later kunn [[Antwerpen]] besett wurrn. Eenzig bi de Luftlandeoperatschoon ''[[Operation Market Garden|Market Garden]]'' kunn dat [[II. SS-Panzerkorps]] den Briten un US-Amerikanern in [[Arnem]] noch mal en swoor Nedderlaag bibringen. Nah den Verlust vun de Atlantikhabens an' Ärmelkanal un vör allen in de [[Bretagne]] (→&nbsp;[[Schlacht um die Bretagne]]) hett de düütüsch Marine ehrn [[U-Boot-Krieg]] vun Norwegen ut fortsett. Bit to'n 1. September hebbt de Düütschen vun Afscheetrampen in Nordfrankriek ut mit [[Marschfloogkörper]] ([[Fieseler Fi 103|V1]]) un Raketen ([[A4 (Rakete)|V2]]) London angreepen. Beide Typen weern för dat Bekämpen vun Enkeld Teelen to ungenau un kunne dorum blots gegen groot Städer insett wurrn. Mit Arbeiten an dat Projekt „[[Friesenwall (Tweete Weltkrieg)|Friesenwall]]“ sull dat direkt Indringen vun de Allieerten an de düütsch Noordseeküst verhinnert wurrn. De Wall wurr aber nich fardigstellt. An' 21. Oktober hebbt US-Suldaten nah heftig Kämpen [[Slacht um Aken|Aken]] as eerst düütsch Grootstadt erobert un sünd vun dor ut bit to de [[Rur]] vörstött, wurrn aber in' Hürtgenwald in bannig verlustriek Kämpe verwickelt. De [[Slacht in' Hürtgenwald]] wurr de längste Slacht (Oktober 1944 bit Februar 1945), de dat je up düütsch Grund geven hett. För de Amerikaner weer dat de verlustriekst Kamp up den europäischen Kriegsschauplatz.<ref>Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe (Hg.): ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 312 f. All tosommen sünd 35.000 düütsch un amerikaansch Suldaten fallen.</ref> Dat hügelige Rebeet mit völ Wald un dat slecht un bannig kolt Weer hett dorbi de düütsch Verteidigers begünstigt, so dat de amerikaansch Suldaten hör ihre materielle Överleegenheit nich utspelen kunnen. Eerst in' Februar 1945 gelung dat de US-Armee, de düütsche Afwehr to överwinnen un wieder to'n Rhien vörtorücken. Ok in' Süüden, in [[Lothringen]] un in' [[Elsass]], bleev dat bi deelwies Spood för de Allieerten: de [[Festung Metz]] un [[Straßburg]] wurrn besetzt. An' 16. Dezember hebbt de Düütschen denn mit de [[Ardennenoffensive]] anfangen, um de Böverhand in' Westen torüchtogewinnen. Dorbi wurrn de letzten düütsch Offensivreserven verbruukt. Dat Operatschoonsteel, de Liens vun de Allieerten to spalten, in breet Front nah Belgien vörtostööten un den allieerten Nahschuuvhaben Antwerpen to besetten, kunn aber nich mal halverans reckt wurrn. To'n Johreswessel 1944/45 weer nich mehr to översehn, dat de Offensive steeken bleeven weer, nahdem ok dat ''[[Unternehmen Bodenplatte]]'' scheitert weer.<ref>Ian Kershaw: ''Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45''. München 2011, S. 232.</ref> Wiel in de Ardennenoffensive ok de letzt Drievstoff-Reserven upbruukt wurrn weern, weern Luftwapen, Heer un Marine an all Kriegsschauplätzen dornah wietgahnd bewegungslos, wiel de düütsch [[Hydreerwark]]en in de tweet Johreshälft 1944 immer weer bombardeert wurrn. Panzer un Floogtüüch wurrn noch immer up hooch Touren nee baut, aber ahn Drievstoff weern de ok nich to bruuken. [[Bild:Blazing German gasoline trailer.jpg|miniatur|links|Twee US-amerikaansch Suldaten wiels de Explosion vun en Benzintankanhänger up den Marktplatz vun [[Kronach]], 14. April 1945]] An' 7. März 1945 hebbt US-Suldaten de noch heel [[Ludendorff-Brügg|Brügg vun Remagen]] süüdlich vun dat Ruhrrebeet reckt, an' 23. März fung die Rheinöverqueren nördlich vun dat Ruhrrebeet bi [[Wesel]] dör britisch Suldaten an. De Heeresgrupp B vun de Wehrmacht ünner Feldmarschall [[Walter Model]] mit över 320.000 Suldaten – mehr as in Stalingrad – wurr an' 1. April in den so nömmt [[Ruhrkessel]] inslooten. Dormit weer de Krieg in' Westen, militärisch bekeeken, endgültig verloren. De Heeresgrupp B hett an' 18. April kapituleert, wiel twee Drittel vun de Suldaten ahn Wapen weern un in hellen Scharen deserteeren deen.<ref>Ian Kershaw: ''Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45''. München 2011, S. 414.</ref> An den sülvigen Dag hebbt US-Truppen [[Madeborg]] innommen, een Dag later [[Leipzig]]. In de Nacht van' 16. up den 17. April 1945 hebbt franzöösch Truppen ünner Befehl vun General [[Jean de Lattre de Tassigny]], anführt vun Major [[Christian Marie de Castries]] un mit amerikaansch Luftünnerstütten, [[Freudenstadt]] erobert. Se hebbt dat Zentrum vun disse in' [[Swaartwald]] liggen Stadt meest vullständig kört und kleen hauen. Dat geev tallriek Övergreep vun Suldaten gegen de Zivilbevölkerung ([[Plünderung]]en, [[Vergewaltigung|Massenvergewaltigungen]]). Denn trucken franzöösch Truppen in Richt [[Rottweil]] un [[Stuttgart]] wieder. Togliek rück de britische Armee van' [[Nedderrhien (Region)|Nedderrhien]] ut zügig nah [[Noorddüütschland]] vör. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-1985-0531-314, Torgau, Begegnung amerikanische-sowjetische Soldaten.jpg|miniatur|Sowjeetsch un US-amerikaansch Suldaten in [[Torgau]], 26. April 1945]] [[Bild:AmericanAndSovietAtElbe.jpg|miniatur|Amerikaansch un sowjeetsch Truppen an de [[Elv]]]] An' 25. April hebbt sück US-amerikaansch un sowjeetsch Truppen [[Strehla|30 km süüdlich vun Torgau]] an de Elv drapen. Dormit weern de up hör Heimatgrund un in de angrenzend Rebeeden kämpend düütsch Truppen in twee vunnanner trennt Kamprüüms spulten.<ref>Vgl. Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' München 1985, S. 445.</ref> An' 26. April full [[Bremen]] an de Briten. Glieks dornah wurrn [[Lübeck]] (2. Mai) un [[Hamborg]] (3. Mai<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/hamburg_journal/media/hamj5056.html |wayback=20120830095355 |text=''Weltkriegsende 1945 in Hamburg'' |archiv-bot=2026-03-14 09:09:58 InternetArchiveBot }}, [[Noorddüütsch Rundfunk]], Sennendatum: 3. Mai 2010.</ref>) innommen, wiels britisch-kanaadsch Truppen in [[Wismer]] inmarscheert sünd. An' 5. Mai hett Generaloberst [[Johannes Blaskowitz|Blaskowitz]], de sien Truppen in Holland inkeetelt weern, kapituleert. Wiels de britisch Eenheiten Noorddüütschland erobern deen, sünd US-Truppen gau nah Süüddüütschland un wieder nah [[Tirol]] vördrungen, „oft als Befreier begrüßt […]. Viele Soldaten ließen sich einfach überrollen und gefangen nehmen.“<ref>Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe (Hg.): ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 19.</ref> De Amerikaner hebbt an' 30. April [[München]] besett. Stuttgart full an' 22. April an de franzöösch Armee, de nah Süüden bit [[Vorarlberg]] keem. De US-Armee droop an' 3. Mai an' [[Brennerpass]] mit hör Landslüüd tosommen, de vun Süüden her Böveritalien besett harrn. In Italien full [[Bologna]] an' 19. April an de US-Truppen. An' 25. April is [[Benito Mussolini]] vör de Alliierten vun Salò in Richt Swiez flücht, wat as Enn' vun de [[Italieensch Sozialrepubliek]] gellt. [[Genua]] wurr an 27. April erobert, een Dag later hebbt sück italieensch Partisanen Mussolini in [[Dongo (Lombardei)|Dongo]] greepen un hüm dood schaaten. An' 2. Mai hebbt de düütsch Eenheiten in Italien kapituleert, an den sülvigen Dag is de britisch Armee in [[Triest]] inmarscheert. ==== Kriegsenn’ in Europa 1945 ==== [[Bild:Proklamation_Nr._1_-_Zweisprachige_Bekanntmachung_des_Obersten_Befehlshabers_der_alliierten_Streitkräfte_Dwight_D._Eisenhower_(deutschsprachiger_Teil).jpg|miniatur|links|Proklamatschoon Nr. 1 vun General [[Dwight David Eisenhower|Eisenhower]] an dat düütsch Volk, März 1945]] Een Dag bevör sück Hitler an’ 30. April dat Leven nehm, harr he in en politisch Testament Großadmiral [[Karl Dönitz]] to’n Riekspräsidenten un Böverbefehlshebber vun de Wehrmacht un [[Propagandaminister]] [[Joseph Goebbels]] to’n Riekskanzler bestimmt. Nahdem Goebbels sück an’ 1. Mai ok dat Leven nommen harr, hett Dönitz an’ glieker Dag in en Rundfunkanspraak de Fortsetten vun den militärischen Kamp gegen „den vordrängenden bolschewistischen Feind“ verklort. Dönitz wull de düütsch Suldaten in amerikaansch-britisch Fangenschap bringen un se vör sowjeetsch Fangenschap retten. Nahdem de letzt Eenheiten in Berlin an’ 2. Mai kapituleert harrn, hett he sien Hööftquartier an’ 3. Mai in [[Flensborg]] upslahn un hett en ''[[Geschäftsführen Rieksregeeren]]'' ünner [[Johann Ludwig Graf Schwerin von Krosigk|Graf Schwerin von Krosigk]] insett. An' 4. Mai hett de nee nömmt Böverbefehlshebber vun de Kriegsmarine, Generaladmiral [[Hans-Georg von Friedeburg]], up den [[Timelobarg]] en Oorkunn to de bedingungslos Kapitulatschoon vun de Wehrmachtseenheiten, de in' Nordwesten gegen den britischen Feldmarschall Montgomery kämpt harrn, ünnerschreven – disse Deelkapitulatschoon is an' 5. Mai um 7 Ühr in Kraft treden. [[Bild:Wilhelm Keitel Kapitulation.jpg|miniatur|[[Wilhelm Keitel]] ünnerschrifft de ratifizeeren Kapitulatschoonsoorkunn in [[Berlin-Karlshorst]], 8./9. Mai 1945]] Nahdem [[Dwight David Eisenhower|Eisenhower]] in dat operativ Hööftquartier vun den [[Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force|SHAEF]] in [[Reims]] dat Ansinnen vun en separaten Wappenstillstand mit den Westallieerten torüchwiest harr, hett Generaloberst [[Alfred Jodl|Jodl]] in de Mörgenstünn vun den 7. Mai de [[Bedingungslos Kapitulatschoon vun de Wehrmacht|bedingungslos Kapitulatschoon vun all düütsch Truppen]] ünnerschreven. Se is an' 8. Mai, 23:01 Ühr [[middeleuropäisch Tiet]] in Kraft treden.<!-- http://www.museum-karlshorst.de/html/sammlung/img/Kapitulationsurkunde_Reims1.jpg & http://www.museum-karlshorst.de/html/sammlung/img/Kapitulationsurkunde_Reims2.jpg --> In en wieder Dokument wurr de [[Ratifikatschoon|Ratifizeeren]] vun disse bedingungslos Kapitulatschoon, denn dör dat [[Böverkommando vun de Wehrmacht]] as ok de Böverbefehlshebber vun Heer, Luftwapen un Marine afmaakt.<!-- http://www.museum-karlshorst.de/html/sammlung/img/Protokoll_Reims.jpg --> Dat passeer dör dat Ünnerschrieben vun en wiedere Kapitulatschoonsoorkunn<!-- ([http://www.documentarchiv.de/ns/1945/kapitulation.html 1]) --> in dat sowjeetsch Hööftquartier in Berlin-Karlshorst. In de laat Avenstünn vun den 8. Mai wurr de Oorkunn vun Generalfeldmarschall Keitel (för dat OKW un dat Heer), [[Hans-Georg von Friedeburg|Generaladmiral von Friedeburg]] (Kriegsmarine) un [[Hans-Jürgen Stumpff|Generaloberst Stumpff]] (Luftwapen, as Vertreder vun den Böverbefehlshebber [[Robert von Greim|Generalfeldmarschall von Greim]]) ünnerschreeven. Dat truck sück bit nah Middennacht hen. Dor de Kapitulatschoon in Moskau ebenfalls eerst an 9. Mai bekannt geven wurr, wurrd in de [[Sowjetunion]] un hör Nahfolgestaaten de 9. Mai as ''Tag des Sieges'' begahn. [[Bild:V-E-Day Stars and Stripes No 285 Paris 8 May 1945.JPG|miniatur|links|hochkant|Sonnerutgaav vun de US-amerikaansch Suldatenzeitung [[Stars and Stripes (Zeitung)|Stars and Stripes]] to de Kapitulatschoon an' 8. Mai 1945.]] To'n Kriegsenn in Europa an' 8. Mai, den ''[[VE-Day|Victory in Europe Day]]'' oder ok [[Tag der Befreiung]], befunnen sück in' Westen noch de [[Kanalinseln]] un de Städer [[Lorient]], [[Saint-Nazaire]], [[La Rochelle]] as ok dat nördliche [[Kurland]] ünner Kontroll vun de Wehrmacht. Ok in Däänmark un Norwegen bleev af 1940 de düütsch Herrschap bit to de Kapitulatschoon bestahn. Dat düütsch Riek sülvst weer wietgahnd besett, blots de Alpenruum, Deelen vun dat Protektorat Böhmen un Mähren un de gröttste Deel vun Sleswig-Holsteen stunnen noch ünner Kontrolle vun de düütsch Truppen. In Norwegen un to'n Deel ok in Nordwestdüütschland weern de düütsch Truppen in Gewohrsam vun de britisch Strietkraften. Se weern formal Kriegsfangen, aber nich entwaffnet un in hör militärisch Gleedern un Kommandostruktur unverännert. Se wurrn in Insatzbereitschaft hollen un to'n Deel ok wieder utbildt.<ref>Ut de Personalakte vun en Bundswehroffizier: „Vom 9.05.45 bis 30.09.45 Teilnehmer am 8. Generalstabslehrgang in Oslo“.</ref> De Truppendeelen ünnerstunnen britisch Kommando. Wiels de [[Potsdamer Konferenz]] wurr Churchill vun Stalin up disse nicht entwaffnet 400.000 düütsch Suldaten in Norwegen anspraken.<ref>Alexander Fischer: ''„Teheran – Jalta – Potsdam“, Die sowjetschischen Protokolle von den Kriegskonferenzen de „Großen Drei“, mit Fußnoten aus den Aufzeichnungen des US Department of State''. Köln 1968, S. 322&nbsp;ff. (''kiek ok:'' [[Operation Unthinkable]]).</ref> An' 8. un 9. Maihebbt nich to tellen düütsch Suldaten versöcht ut den sowjeetschen Machtberiek noch in de vun de Westallieerten kontrolleerten Rebeeden to gelangen, vör allen de ut den böhmisch-mährischen Ruum. De groot Mehrheit hett dat nich schafft, tomal sück de US-Armee strikt an de Wapenstillstandbedingungen hull un de in hör Beriek gelangen düütsch Suldaten in Lager (Pisek) fasthull un den Sowjets övergeev. Överhoopt kien Utsicht, de Fangenschap to entgahn, bestunn för de inslooten [[Heeresgrupp Kurland]]. Stalin hett an' 9. Mai den „Völkern der Sowjetunion“ verkünnd, dat man woll den Sieg fiern dee, aber man nich vör harr, „Deutschland zu zerstückeln oder zu vernichten“.<ref>Irene Gerlach: ''Bundesrepublik Deutschland. Entwicklung, Strukturen und Akteure eines politischen Systems.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-531-16265-2, S.&nbsp;25.</ref> De [[Böverste Sowjet]] hett in en eensiedig Verkloren den [[Krieg]]stostand mit Düütschland eerst an 25. Januar 1955 uphaben.<ref>[http://www.dhm.de/ausstellungen/kalter_krieg/zeit/z1955.htm Text vun de eensiedig Verkloren vun de Sowjetunion]</ref><ref>[http://www.lawmix.ru/abro.php?id=1250 Erlass des Präsidiums des Obersten Sowjets der UdSSR (russisch Text)]</ref> [[Richard von Weizsäcker]] hett 1985 in sien Rede to'n 8. Mai seggt, dat Kriegsenn' würr siet 1945 in de [[Düütschland|Bundsrepubliek Düütschland]] as Befreen vun den Natschonalsozialismus in de natschonale [[Erinnerungskultur]] ingahn.<ref>Richard von Weizsäcker: Rede zum 8.&nbsp;Mai 1985.</ref> Dorgegen vertrett bispeelswies [[Michael Wolffsohn]] de Upfaaten, dat de 8. Mai för de Ostdüütüschen kien Befreen ween weer, wiel se „bis 1989 unfreiwillig die braune gegen die rote Unfreiheit […] tauschten.“ – „Wie und weshalb hätten sich die Ostdeutschen befreit fühlen können – oder gar die 12&nbsp;Millionen Flüchtlinge und Vertriebenen, die Vergewaltigten und unschuldig Verfolgten?“<ref>[http://www.wolffsohn.de/index.php?page=publikationen_mw Publikatschonen vun Prof. Dr. Michael Wolffsohn]</ref> == Krieg in Asien un in' Pazifik == === Japan sien Neeordnung vun Ostasien un de Weg nah Pearl Harbor === Japan weer vör den Tweeten Weltkrieg all an mehreren Kriegen bedeeligt. Ünner [[Tennō]] [[Yoshihito]] hett Japan an de Siet vun de Allieerten in' [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] kämpt, in de Japan [[Kolonie]]n vun dat [[Düütsch Kaiserriek]] övernehmen kunn, dorünner en Deel vun [[Düütsch-Neeguinea]] ([[japaansch Süüdseemandat]]). Etwa teihn Johr tovör weer dat wegen en Striet um de Vörherrschap in de Mandschurei un in Korea to'n [[Russisch-Japaansch Krieg|Russisch-Japaanschen Krieg]] (1904–1905) kommen. To dat Överwinnen vun de [[Weltwertschapskrise|Wertschapskrise]] af 1929 hebbt inflootriek Politiker un Militärs en territoriale Expansion vun Japan vörslahn. Af de 1930er Johren kreeg dat Militär verstärkt Kontrolle över de Regeeren, insluutend dat Amt vun den [[Ministerpräsident|Premierministers]], politisch Gegner wurrn verfolgt un [[Massenmedien|Medien]] zenseert. De aggressiv Insatz för en Neeordnung vun de [[Pazifisch Ozean|Pazifikregion]] harr vörgeven dat Teel, de [[Hegemonie]] över de asiaatsch Länner un deren Kolonien dör westlich, europäisch Staaten to beennen ([[Panasienbewegen]]). Tatsächlich weer aber dat Teel, dör gewaltsam Sekern vun Rohstoff- un Afsatzrebeeden as ok Siedlungsland för Utwannerer de chronisch wertschaplichen Schwierigkeiten vun Japan to lösen.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' dtv, München 1985, S. 153.</ref> Dat Hööftinteresse vun de japaansch Expansion gull dat Rebeet vun de dormalig [[Republik China]]. Nah den [[Mukden-Tüschenfall]] an' 15. September 1931, de vermootlich vun de Japaners sülvst inszeneert wurr, keem dat dree Daag later to de [[Mandschurei-Krise]], un in' Februar 1932 wurr en japaansch [[Vasallenstaat]] [[Mandschukuo]] erricht. Nah internatschonalen Protesten över dat Vörgahn in China is Japan 1933 ut den [[Völkerbund]] uttreden; 1936 hett sück Japan den [[Antikominternpakt]] anslooten. [[Bild:Second world war asia 1937-1942 map de.png|miniatur|Pazifikkrieg 1937–1942]] An' 7. Juli 1937 kem dat to'n [[Tüschenfall an de Marco-Polo-Brügg]] in [[Peking]], de de japaansch Armee to'n Anlaat nehm, ahn Kriegsverkloren in Nordchina intodringen un de Hööfthabens entlang de gesamt chinesischen Küst to besetten. Wiel se ok dat Achterland vun [[Hongkong]] und [[Macao]] besetzt hullen, hebbt se meest de gesamte chinesisch Küst blockeert, um de wertschaplich Verbinnen vun China nah Översee aftosnieden. Disse Ereignisse wurr vun eenig Historiker as de eegentliche Anfang vun den Tweeten Weltkrieg ansehn. Allerdings hett sück de „China-Tüschenfall“, as de Krieg mit China in Japan nömmt wurr, düchtig vun den Krieg in Europa, de in' September 1939 anfung, ünnerscheed. In' Fröhjohr un Sömmer 1940, as de düütsch Wehrmacht de Nedderlannen, Belgien un Frankriek överrennen de un „Großbritannien beinahe in die Knie zwang“, weer keen Enn' vun de asiaatschen Krieg in Sicht.<ref name="Ian Kershaw 2008">Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 121.</ref> China stunn to disse Tiet vör en Scheedensweg, wiel de Kommunisten ünner [[Mao Zedong]] un de Natschonalisten vun de [[Kuomintang]] ünner [[Chiang Kai-shek]] um de Vörherrschap in dat Land kämpen deen. De Kommunisten harrn sück nah den [[Lang Marsch|Langen Marsch]] in dat Binnere vuin dat Land torüchtrucken un hebbt bi den Kamp gegen de Japaner blots of un to ingreepen. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-U1002-502, Japanisch-Chinesischer Krieg.jpg|miniatur|Japaansch Truppen bi de Innahm vun Nanking, Januar 1938]] [[Bild:Japanese_naval_landing_forces_blasting_Chinese_pillbox_and_marching_with_the_naval_flag,_Canton_Operation.jpg|miniatur|Japaner kämpen bi Kanton, 1938]] Um den 8. Dezember 1937 hebbt de japaansch Truppen [[Nanjing]], de Hööftstadt vun de Kuomintang, un hebbt de inkeetelt. Chiang Kai-shek leet de Hööftstadt in dat wiet weg liggen [[Chongqing]] verleggen. Bi de Besetten vun de Stadt keem dat in de folgen söss Week to dat [[Massaker von Nanking]], in dat mindst 200.000 chinesisch Zivilisten un Kriegsfangen umbrocht un etwa 42.000 Fruen un Deerns vun all Öllersstufen [[Vergewaltigung|vergewaltigt]] wurrn. „Die Berichte über die Mord- und Vergewaltigungsorgie erschütterten die Welt.“<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 129. Opferzahlen nach Kershaw, ebda.</ref> De apenlich Meenen in' Westen, besünners in den USA, hett sück scharp gegen Japan wend. In' Juli 1939 hett de Regeeren vun de USA en siet 1911 bestahn wichtigen Hannelsverdrag künnigt, dör den meest een Drüddel vun all japaansch Infuhren bedrapen weern. En Utweg ut de tonehmen Isolatschoon schien en Bündnis mit Düütschland to ween, dat ok vun den düütschen Bundsminister [[Joachim von Ribbentrop|Ribbentrop]] beförwoort wurr.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 132.</ref> De Weg nah Pearl Harbor weer woll kien Eenbahnstraat, aber in' Sömmer 1940 ünnernehm de japaansch Führung entscheeden Träen, so dat de beid Kriege in Europa un Asien to en eenzigen globalen Flächenbrand verschmülten deen.<ref name="Ian Kershaw 2008" /> Japan hett de Nedderlaag vun de Westmächte bruukt un hett in' Juni 1940 vun Grootbritannien un Frankriek, rutpresst, dat de de levenswichtig Hülpsleefern an de chinesisch Natschonalisten över Burma un Indochina instellen deen. De nedderlannsch Exilregeeren in London wurr ünner Druck sett, Ööl ut Nedderlannsch-Indien nah Japan to exporteeren.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 121 un S. 145.</ref> Buterdem hett Japan in [[Nanjing|Nanking]] [[Wang Jingwei]] as Chef vun en Marionettenregeeren insett. Fürst [[Konoe Fumimaro]], de in' Juli 1940, nah de dramatisch Ereignissen in Europa, ton' tweeten Mal Ministerpräsident wurrn weer, harr in dat sülvig Johr in en Denkschrift argumenteert, de Krieg in China würr letztendlich to en „grootostasiaatsch Wohlstandssphäre“ führen, bildet Japan, Mandschukuo un China as ok ehmalge Kolonien vun Grootbritannien, Nedderlannen un Frankriek. Präägt harr dissen Utdruck [[Matsuoka Yōsuke]], Butenminister in dat tweet Kabinett Konoe.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 142&nbsp;f.</ref> De Dreemächtepakt mit Düütschland un Italien van' 27. September 1940 hett denn den bestahn Antikominternpakt um gegensiedig militärische Unterstütten wieder maakt. Dormit geev Japan sien in' September 1939 verkünnd Neutralität up un ünnerstreek sien aggressiv Butenpolitik vor allen gegenöver China. De Pakt hett sück aber nich gegen de Sowjetunion richt,<ref>[http://www.zaoerv.de/10_1940/10_1940_1_4_b_872_874_1.pdf Artikel 5] des Dreimächtepaktes zwischen Deutschland, Italien und Japan vom 27. September 1940 ([[Reichsgesetzblatt|RGBl.]] 1940 II, S. 280 f.)</ref> sonnern sull vör allen de USA ut den Krieg ruthollen.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 157.</ref> De amerikaansch Reaktschoon wies aber gau, wu haltlos de Behauptungen vun Matsuoka un Ribbentrop, nah deren Ansicht de Dreemächtepakt afschreckend wirken dee, ween weer. In dat Witt Huus föhl man sück in de Ansicht bestärkt, dat Japan en aggressiv, kriegslüstern Macht weer, en asiaatsch Gegenstück to dat natschonalsozialistisch Düütschland, dat man uphollen muss. Bestätigt wurr disse Upfaaten, as Japan in' September 1940, as noch Verhandlungen mit de [[Vichy-Regime|Franzosen]] leepen, in twee Dag lang düern Gefechten den nördlichen Deel vun Franzöössch-Indochina gewaltsam besetten dee.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 161.</ref> All in den folgen Maand hett de USA en total Utfuhrverbot för Iesen- un Stahlschrott nah Japan verhangt, un Grootbritannien hett weer de Burmastraat för den Nahschuuv nah China free geven. De japaanisch Führung wull de Nedderlagen vun Frankriek un den Nedderlannen un de verwacht Nedderlaag vun Grootbritannien in' Krieg gegen Düütschland to en Süüdexpansion (Indochina, Nedderlannsch-Indien, Hongkong, Malaya un [[Singapur]]) bruuken. An' 25. Juni 1940 hett Heeresminister [[Shunroku Hata]] to sien Mitarbeiters seggtn: „Griept wi de golden Gelegenheit! Nichts sall uns uphollen!“<ref>Zit. n. Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 145.</ref> Mit en japaansch Besittgriepen vun de engelsch, franzöösch un nedderlannsch Kolonien in Süüdoostasien weer ok de Mögelkeit vun en chinesisch Tosommenbröök nich wiet weg. De Errichtung vun en japaansch Hegemonialmacht in Oostasien un de Hegemonie vun en natschonalsozialistisch Düütschland in Europa harrn doröver herut bedüüd, dat Amerika sück en vun totalitär Mächten gemeensam beherrscht Olt Welt gegenöversehn harr. Denn ok de Sowjetunion schienen to disse Tiet hör Inflootspähre mit de Assenmächte un Japan up freedlich Oort un Wies aftogrenzen.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' dtv, München 1985, S. 155.</ref> [[Bild:Hull, Nomura and Kurusu on 7 December 1941.jpg|miniatur|Hull (Midden) mit de japaansch Diplomaten Nomura Kichisaburō (links) un Saburō Kurusu (rechts) an' 20. November 1941.]] Dat Johr 1941 fung mit verstarkt Bemühungen vun de USA un Japan an, en drohen Krieg to verhinnern. To glieker Tiet nehmen aber ok de Kriegs- un Eroberungsplääns vun de Japaner för Süüdostoasien konkrete Formen an. In Verhandlungen tüschen den US-Butenminister [[Cordell Hull]] un den nee nömmt japaansch Botschaper [[Kichisaburō Nomura]] weern de Japaner dormit inverstahn, vun en wieder Vörgahn nah Süüden to afftosehn, wenn hör de Amerikaner mögelk maken deen, dat se China ünnerkriegen kunnen. Aber dat Wiegern, Japan free Hand in China to laaten, d. h. Den Pries to betahlen, de de Japaner för dat Erhollen vun den Freeden fordern deen, sull in' Dezember 1941 to good Letzt den japaanschen Angreep up Pearl Harbor utlösen.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' dtv, München 1985, S. 158.</ref> An' 2. Juli full in Japan de Entscheedung, den territorialen Anspöök ok nah Süüdoostasien uttowieden, wo de Bodenschatzen vun de nedderlannsch un britisch Kolonien en lohnend Teel weern. Twee Daag nah de Besetten ok vun de süüdlichen Deel vun Indochina, de as Sprungbrett för disse Süüdexpansion bruukt wurr, hebbt de USA, Grootbritannien un sien Dominions as ok Nedderlannsch-Indien an' 26. Juli 1941 de japaansch Utlandsgoothaben in hör Länner infroren, wat praktisch en völlig Exportembargo – ok vun Eerdööl – weer. Wegen dit Embargo bleev en Krieg de vermeentlich eenzig Alternative, wiel de Öölreserven vun Japan in laatstens twee Johr upbruukt ween weern. An 5. November 1941 full in Tokio de Entscheeden, den Krieg in den folgen Maand mit Angreep up Pearl Harbor, Malaya un die Philippinen uttolöösen. Dat strategisch Teel weer, binnerhalv vun acht Maand de Herrschap över Süüdoostasien un den Westpazifik to winnen, um vun disse Machtbasis ut längere Tiet gegen de Vereenigt Staaten to kämpen oder de USA to en Verhannelnsfreeden to’n Vördeel vun Japan dwingen to können. Togliek hett man ok dormit rekent, dat in’ Toog vun de Expansion ok de Hülpsleefern an China ünnerbraken weern deen.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S.&nbsp;459–461.</ref> Letzt Verhanneln in Washington tüschen Nomura, den Sünnergesandten [[Saburō Kurusu]] un Hull, den Krieg to verhinnern, sünd an Hull sien kompromissloos Forderung nah Rücktoog vun all japaansch Truppen ut China un Indochina scheitert. In’ Gegentoog wullen de USA de japaansch Goothaben freegeven. As nich anners to verwachten weer, wurr Hull sien ''Teihnpunkteprogramm'',<ref>U.&nbsp;a. Rücktoog ut China un Indochina, Anerkennung vun Chiang Kai-shek as chinesischen Regeerenschef un Künnigen vun de Dreemächtepakt.</ref> as dat an’ 27. November in Tokio indrapen dee, as Ultimatum upfaat – praktisch as Beleidigung.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S.&nbsp;465&nbsp;f.</ref> De Kaiserlich Konferenz van’ 1. Dezember 1941 hett faststellt, dat Japan de „üterst hoochmoodig, starrsinnig un respektlos“ Hollen vun de USA nich dulden kunn.<ref>Zitat nah Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S.&nbsp;468.</ref> Bi den [[Angreep up Pearl Harbor]] an’ 7. Dezember 1941 hebbt japaansch Floogtüüch, de vun söss Floogtüüchdrägers ut losflagen weern, in twee Wellen söss Schlachtscheep un 12 wiedere Kriegsscheep vun de USA versenkt. Admiral [[Yamamoto Isoroku|Yamamoto]] leet aber kien darte Angreepswell upstiegen, wiel he sük Sörgen um den Standoort vun dree amerikaansch Drägers maken dee, de nich anwesend ween un de en swoor Gegenslag führen kunnen. Dör disse Entscheeden bleeven Docks un Werftanlagen as ok Nahschuuvdepots un Drievstofflager heel, wat dat mögelk maken dee, dat de USA hör pazifisch Flotte binnerhalv vun söss Maand weer upbauen kunn.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 245&nbsp;f.</ref> An’ nächsten Dag hett de amerikaansch [[Kongress vun de USA|Kongress]] Japan den Krieg verklort. Grootbritannien un sien Dominions un de Nedderlannen hebbt sück anslooten. In de nächst Maanden sünd de Japaners immer wieder nah Süüden vördrungen un hebbt, ideologisch vorbereit dör den Slachtroop „Asien den Asiaten“, europäisch un US-amerikaansch Kolonien as Hongkong, Deelen vun Burma bzw. [[Britisch-Indien]], Britisch-Malaya, Singapur, Nedderlannsch-Indien un de Philippinen besett. === Vun Pearl Harbor bit to de japaansch Kapitulatschoon === [[Bild:Japanese Empire (orthographic projection).svg|miniatur|Machtbereich Japans im März 1942]] Binnerhalv vun veer Maand (Dezember–März) harrn de japaansch Truppen wiet Deelen vun Süüdoostasien un en Grootdeel vun de Pazifikinseln mit etwa 450 Million Minschen ünner hör Kontroll brocht. Dat weer de gröttste Utdehnen vun japaansch Macht in de Historie vun dat Kaiserriek. De Eroberungen vun Malaya un vun Nedderlannsch-Indien weern besünners wichtig för Japan, wiel dat dor riek Arzvörkommen un en umfangriek Gummiproduktschoon bzw. Eerdöölfelder geev. 80.000 Briten mussen sück an’ 15. Februar 1942 in Singapur ergeven. An’ 15. Februar 1942 fung de Invasion vun Burma an. Up de Philippinen muss General [[Douglas MacArthur]] bold [[Manila]] rüumen un sück up de Insel [[Corregidor]] torüchtrecken, wo de letzt US-Truppen an’ 5. Mai 1942 upgeeven hebbt. Nedderlannsch-Indien full Midden März 1942. Nichts schien de Japaners uphollen to können.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;248.</ref> Nah de [[Slacht um Rabaul (1942)|Eroberung vun Rabaul]] an de Noordoosttipp up [[Rabaul|New Britain]] in’ Januar 1942 harrn de Japaners en hervörragend Utgangsbasis för en wieder Vördringen in Richt Oostpazifik un [[Süüdsee]] wunnen. De [[Slacht in’ Korallenmeer]] (Anfang Mai 1942) gung unentscheeden ut (je een sunken un een swoor beschädigt Floogtüüchdräger up beid Sieden), aber de Japaner hebbt hör Afsicht upgeven, bi [[Port Moresby]] in’ Süüden vun Neeguinea to lannen, so dat de Allieerten en Vörfeld nördlich vun Australien hollen kunnen. Dat weer de eerste kombineerte See-Luft-Slacht in de Seekriegsgeschichte. Ok, wenn dat in’t Korallenmeer en Rückslag geven harr, kunnen de japaansch Strietkraften bither tofräe ween: 340.000 allieerte Suldaten weern in Fangenschap geraden, un de allieerten Flotten harrn acht Slachtscheep, söeben Krüüzer un tallriek lüttgere Kriegsscheep verloren.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;250&nbsp;f.</ref> In de [[Slacht um Midway]] Anfang Juni 1942, in de Yamamoto annehm, dat de amerikaansch Navy blots noch twee Drägers harr – vun de he ok noch annehm, dat de in’ Süüdpazifik ween – hett he glöövt, de verbleven Pazifikflotte vun de USA to en Entscheedungskamp rutfordern to können. Aber de amerikaansch Flotte wuss dank hör Funkopklooren nipp un bau över de Plääns vun den Gegner Bescheed. Bi Luftangreep vun Floogtüüch vun dree amerikaansch Drägers verlor de japaansch Marine veer Floogtüüchdräger un tallriek Floogtüüch mit besünners erfohren Piloten un Pilotenutbiller.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;252&nbsp;f.</ref> Hör Flotte weer so düchtig swächt wurrn, dat de japaansch Överlegenheit in’ See-Luft-Krieg verloren weer. De Schlacht „gilt mit Recht als der Wendepunkt des Krieges im Stillen Ozean.“<ref>Winston S. Churchill: ''Der Zweite Weltkrieg.'' S. Fischer, Frankfurt a.M. 2003, S. 629. (Eerstutgaav Bern 1948).</ref> Nah den Bau vun en Floogplatz up [[Guadalcanal (Insel)|Guadalcanal]] harr Japan den allieerten Schippsverkehr tüschen den USA un Australien bedrohen kunnt. De US Navy hett in’ August 1942 hör eenzig noch verfügbar un intakte Marine-Infanteriedivision ([[USMC]]) in, um den Floogplatz intonehmen, wat ok gau gelung. De Japaner hebbt immer weer versöcht, de Insel torüch to erobern. De Kämpen gungen över mehrere Maanden, bevör sück de Allieerten endgültig up de Insel dör- un fastsetten kunnen.<ref>Vgl. [[James Jones (Autor)|James Jones]]: ''The Thin Red Line''. Autobiographisch Roman, New York 1962; 1998 ünner den ''[[Der schmale Grat]]'' von [[Terrence Malick]] verfilmt.</ref> Disse Spood markeer en wiederen Wennenpunkt togunsten vun de USA, de jetzt nich blots mehr Kriegsschepp un Floogtüüch harrn, sonnern ok taktisch överleegen weern.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;257&nbsp;f.</ref> [[Bild:Landing operations on Rendova Island.jpg|miniatur|links|Amerikaansch Landung up Rendova Island up de Salomonen an' 30. Juni 1943]] De hartst Kämpe geev dat vun Enn' 1942 bit Midden 1944 up [[Neeguinea]], up de [[Salomonen]], de [[Gilbertinseln]], de [[Marshallinseln]] un de [[Marianen]]. En spoodriek taktisches Middel weer dorbi dat „[[Island Hopping]]“, bi de de Amerikaner de stark japaansch Stüttpunkten, to'n Bispeel dat wichtige [[Rabaul]] mit sein Haben un Floogfelder, ümgahn deen un sück Eiland för Eiland dichter an de japaansch Hööftinsel [[Honshu]] herankämpen deen. [[Bild:Second world war asia 1943-1945 map de.png|miniatur|Gegenoffensive 1943–1945]] To'n Anfang vun dat Johr 1943 gelung dat de Amerikaner, japaansch [[Code|Funkcodes]] to entslöteln. Dormit wurr ok de Spood vun de US-amerikaanschen U-Boote höhger, deren stetig stiegen Versenkungsraten en wesentlichen Andeel an den Sieg över Japan harrn, denn se hebbt etwa een Drüddel vun 686 japaansch Kriegsscheep torpedeert.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' 8. Uplaag, München 1985, S. 499&nbsp;f.</ref> De japaansch Marine hett das wiels den gesamten Krieg nich schafft, en wirksam Schuulsystem för hör Transportschippfohrt to entwickeln. Dat leeg sowohl an dat Ünnerschätzen vun de U-Boot-Gefohr in de japaansch Militärdoktrin as ok an de groot technologisch Ünnerlegenheit vun Japan in' Beriek vun de Radar- un de Ünnerwaterschalloorten. Vör allen de dorut resulteeren Mangel an Drievstoff, hett dat notwendig maakt, Flottenverbände wiet buterhalv vun de Hööftkamprebeeden, dicht bi de Drievstoffborns, to statschoneeren, wat de taktisch un strategisch Optschonen vun de japaansch Flotte stark inschränken dee. In' April 1943 gelung dat de Amerikaner, vun Guadalcanal ut fiev Begleitmaschinen vun Yamamoto sien Floogtüüch, de sück up en Inspektschonsfloog befunn, aftoscheeten. Admiral Yamamoto, Böverbefehlshebber vun de japaansch Marine, keem bi den Afstört vun sien Maschien in de Dschungel to Dood. De Verlust vun disse Führens- un Identifikatschoonsfigur weer för de japaansch Apenlichkeit en swoor Slag. In' November 1943, kört vör dat Drapen mit Stalin in Teheran,<ref>Kiek wieder ünnern Afsnitt to ''[[#Allieerte Kriegskonferenzen un Reeten in de Anti-Hitler-Koalitschoon|Allieerten Kriegskonferenzen]]''.</ref> hebbt Roosevelt un Churchill mit [[Chiang Kai-shek]] in [[Kairo-Konferenz|Kairo]] afmaakt, dat de Krieg gegen Japan ebenso as de gegen Düütschland mit de bedingungslos Kapitulatschoon to Enn' gahn sull. Chiang Kai-shek wurr dormit nich blots as ''de'' Repräsentant vun China, sonnern ok as Staatschef vun en ''Grootmacht'' anerkannt.<ref name="Winkler_Geschichte des Westens_1070">Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' Beck, München 2011, S. 1070.</ref> Af 1944 fung de spoodriek Tiet vun de amerikaansch [[Task Force (Pazifikkrieg)|Task Forces]] an, de mit flink ''Trägerraids'' överraschend vör de Küst vun Japan upduuken dee un meest nah Belieben Teelen vun all Oord angriepen deen.<ref name="Alexander Lüdeke 2007">Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;264.</ref> De Japaner hebbt mit den Insatz vun [[Shimpū Tokkōtai|Kamikaze-Fleger]] un bemannt [[Kaiten]]-Torpedos reageert, allerdings bleeven de dordör verwacht hooch Verluste vun amerikaansch Kriegsscheep ut. In de af Midden Juni 1944 anfungen [[Slacht um Saipan]], verbunnen mit de [[Slacht in de Philippinensee]], hebbt de Japaner meest all insett Floogtüüch mitsamt Besatten un dör U-Boote dree Floogtüüchdräger verloren. De Verlust vun Saipan hett in Japan en politisch Eerdbeven utlöst: De Regeeren vun General [[Tōjō Hideki|Tojo]] muss torüchtreeden un wurr aflöst dör en Kabinett ünner General [[Koiso Kuniaki]], de so tomal dat Wehrplichtöller up 17 Johren setten dee.<ref name="Winkler_Geschichte des Westens_1070" /> Enn' Oktober bit Anfang November 1944 keem dat wiels de [[Slacht um Leyte|Lannen up Leyte]] (Philippinen) to de [[See- un Luftslacht in' Golf vun Leyte]]. Japan hett dorbi den gröttsten Deel vun sien Flotte insett un hett dormit ut de Kämpen um Leyte de gröttste Seeslacht vun den Tweeten Weltkrieg führt.<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' Beck, München 2011, S. 1071.</ref> De Japaner verloren mit veer Floogtüüchdräger, dree Slachtscheep, teihn Krüüzer un negen Zerstörer meest hör kumplett verbleeven Seestrietmacht.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;263</ref> [[Bild:Nagasakibomb.jpg|miniatur|links|hochkant|Explosion vun „Fat Man“ över Nagasaki, 9. August 1945]] Eerst nah de Eroberung vun de [[Marianen]]-Inseln in' Sömmer 1944 leeg Japan binnerhalv vun den Aktschoonsradius vun de nee [[Boeing B-29]] vun de [[USAAF]]. De US-Luftwapen gung to nächtlich Flachenbombardements ut temelk leeg Hööcht up de överwiegen ut Holt baut japaansch Städer över, bi de hunnertduusende Minschen üm't Leven keemen. Bi de gröttsten Angreep vun disse Oord sünd in [[Tokio]] in de Nacht to'n 9. März 1945 etwa 85.000 Menschen to Dood kommen, mehr as bi jeden annern Luftangreep in' Tweeten Weltkrieg<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' München 2011, S. 1071&nbsp;f.</ref> un meest so völ as dör den Atombombenangreep up Hiroshima. Mehrere japaansch Grootstäder sünd so bit Kriegsenn' kört un kleen bombt wurrn.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;268&nbsp;f.</ref> De Trüggerobern vun de Philippinen wies sück as lang un verlustriek, söss Maand düern Feldtoog (Oktober 1944 – März 1945). Den amerikaanschen Verlusten, 8.000 Mann, stunnen disproportschonal hööhgere japaansch Verluste as meest in' Pazifikkrieg gegenöver: Alleen up de Insel [[Luzon]] fullen 190.000 Japaner.<ref name="Alexander Lüdeke 2007" /> [[Bild:JapaneseSurrender.jpg|miniatur|Ünnerteken vun de japaansch Kapitulatschoonsoorkunn an' 2. September 1945]] Bi de Kämpen up de japaansch Inseln [[Slacht um Iwojima|Iwojima]] un [[Slacht um Okinawa|Okinawa]] wurrn US-Scheep vun en groot Tall vun Kamikaze-Flegers angreepen. De US-Strietkraften verloren meest 7.300 Marines un etwa 5.000 Seelüüd un Piloten. 36 Scheep vun de US Navy sünd sunken, un meest 400 Floogtüüch wurrn zerstört. De Japaner verloren 113.000 Suldaten un mit de Kamikazemaschinen rund 7.800 Floogtüüch.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;267.</ref> Nah de Kämpen up Iwojima un Okinawa hebbt de Amerikaner mit en B-29-Bomber, de vun Tinian ut losflagen weer, an' 6. August 1945 de eerste Atombomb up Hirsohima af. Kört dorup, an' 9. August, wurr de tweet över [[Nagasaki]] zünd. Söss Daag later hett de japaansch Tennō in' Rundfunk de Kapitulatschoon vun Japan bekannt geven, de an' 2. September in de [[Bucht vun Tokio]] up de ''[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]'' ünnertekend wurr. De Sowjetunion, de in' April 1945 den Neutralitätspakt mit Japan künnigt harrn, harr an 8. August Japan den Krieg verkloort un bit to dat Inkrafttreden vun de Kapitulatschoon in de [[Operatschoon Auguststurm]] de Mandschurei besett. De Besetten vun de japaansch Hööftinseln wurr tonächst alleen dör amerikaansch Truppen dörführt, wiels de anner bedeeltigt Mächte (Grootbritannien, Sowjetunion un China) an de Besetten vun de vörmals japaansch Butenrebeeden bedeeligt wurrn. == Strategisch Aspekte == De [[Strategisch Studien|Strategiehistoriker]] [[Colin Spencer Gray|Colin Gray]] düüd den Tweeten Weltkrieg mit sien [[Operatschoon (Militär)|Operatschonen]] up dree Kontinenten, to Land, to Water un in de Luft as komplex Ereignis, dat allerdings vun en „eleganten Schlichtheit in seinem Ablauf und seiner Struktur“ dörtrucken wurr. Nah de Meenen vun Gray weern de beid wichtigst Kriegsschauplatzen, de Ostfront un de pazifisch Ruum, vun'nanner unafhängig. Allerdings hebbt wichtige Ereignisse as de düütsch Kriegsverkloren an de USA nah den japaansch Angreep up Pearl Harbor immer weer kriegswichtige Verbinnen herstellt. Gemeensam weer vör allen ween, dat sück dat bi de beid Feldtüüg um „riesige Belagerungsoperationen“ hannelt harr.<ref>Colin Gray, ''War, Peace and International Relations – An Introduction to Strategic History'', Routledge, Oxon 2007, S. 127.</ref> Doröver herut ordnet Gray den Tweeten Weltkrieg trotz en in' Vergliek to'n Ersten Weltkrieg verstarkt verbunnen Gefechtsführen, as bispeelswies den [[Blitzkrieg]], as [[Afnutzungskrieg]] in. === Luftkrieg === [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-S53511, Warschau, Weichsel, Brände.jpg|miniatur|links|De [[Weichsel]]<nowiki />brüggen in Warschau wiels de düütsch Luftangreep, September 1939]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 141-1114, Rotterdam, Luftaufnahme von Bränden.jpg|miniatur|Dat vun de Luftwapen bombardeert Rotterdam, Mai 1940]] In' [[Polenfeldzug]] kreeg de Luftwappen gau de [[Luftöverlegenheit|Luftherrschap]], wiel de poolschen Luftstrietkräfte mit hör gröttstendeels olt Floogtüüch blots wenig Wedderstand leisten kunnen. De [[Slacht um Warschau (1939)|Luftangreep up Warschau]] an' 15. September 1939 weer en vun de eersten Angreep up vör allen ok zivile Teelen. An' 14. Mai 1940 full de Binnenstadt vun [[Rotterdam]] en Angreep vun de Luftwapen to'n Opper. Wiels sück de Luftkrieg in de eerst Maanden in de [[Luftslacht um England]] noch ahn Utnahm gegen militärisch Teelen as Flegerhorste, Marinestüttpunkten un Radarstellungen richten dee un letztlich dat Erringen vun de [[Luftöverlegenheit]] to'n Teel harr, wurr de Luftkrieg dornah radikaler, as de düütsch Luftwapen an' 24. August 1940 en eersten Angreep up London floog un Churchill Vergeltungsangreep up Berlin befehlen dee. Bit Enn' vun dat Johr sünd in de britisch Hööftstadt 14.000 Minschen storven.<ref name="Jörg Friedrich 1945">Jörg Friedrich: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, S. 73.</ref> [[Bild:Coventry bomb damage H5600.jpg|miniatur|Bombenschäden in [[Coventry]], 1940]] An' 14. November 1940 flog de düütsch Luftwapen en swoor Luftangreep up Coventry (''Operation Mondscheinsonate''). Dorbi keemen mindst 568 Minschen to Dood. Neben Fohrtüüch- un Motorenwarken wurrn Duusende vun Wahnhüüs drapen un de middelöllerich [[Coventry Cathedral|St Michael’s-Kathedrale]] zerstört. De natschonalsozialistisch Propaganda hett denn den Begreep „[[Coventrieren]]“ för dat [[Flächenbombardement]] utfunnen. De Royal Air Force greep af Mai 1940 nadelsteekoordig düütsch Städer (to'n Bispeel [[Mönchengladbach|München Gladbach]])<ref>Ein erster Angriff der Royal Air Force im Mai 1940 auf [[München-Gladbach]] blieb relativ bedeutungslos; vgl. dazu Bernd Lemke (Hrsg.): ''Luft- und Zivilschutz in Deutschland im 20. Jahrhundert'' (=&nbsp;Potsdamer Schriften zur Militärgeschichte; Bd. 5), [[Militärgeschichtliches Forschungsamt|MGFA]], Potsdam 2007, ISBN 978-3-9808882-7-1, S. 97.</ref> un Industrieanlagen as de [[Deurag-Nerag]]-Raffinerie an). Nahdem de Luftwappen Anfang 1941 de Luftslacht um England afbraken un en Grootdeel vun hör Bomber un Jagfloogtüüch wegen den plaanten Angreep up de Sowjetunion nah Osten verleggt harr, flog de RAF mehr Nachtangreep up düütsch Grootstäder. Bi den [[Luftangreep up Belgrad]] an' 6. April 1941 wurr de Stadt, de blots swaak verteedigt wurrn kunn, vun de Luftwapen in wiet Deelen zerstört. Bi de düütsch Offensive gegen de Sowjetunion speel de Luftwapen en bedüüden Rull, kunn aber weder de [[Slacht um Moskau]] noch de um [[Slacht vun Stalingrad|Stalingrad]] för de düütsch Siet entscheeden. Düütsch Bomber un Jäger wurrn meest blots to de [[Luftnahünnerstütten]] vun de Heerestruppen insett. De [[United States Army Air Forces]] (USAAF) hebbt in' April 1942 den eersten [[Doolittle Raid|Bombenangreep up Tokio]] flagen; af August 1942 geev dat ok in Europa Luftangreep vun de USAAF. [[Bild:Royal Air Force Bomber Command, 1942-1945. CL3400.jpg|miniatur|links|Utbrennt Hüüs in Hamborg, 1944/1945]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-08778-0001, Dresden, Tote nach Bombenangriff.jpg|miniatur|Opper vun de Luftangreep up den [[Altmarkt (Dresden)|Altmarkt]] vun Dresden, Februar 1945]] Wiel de Bombenangreep mit wenig Maschinen hooch Verlustquoten wiesen un todem hör Teel meestens verfehlen deen, gung de RAF af Frühjahr 1942 dorto över, groot Bomberpulks nah Düütschland to schicken, um grootflachig Städer to zerstören. Teel weer dat, neben de Zerstörung vun Industrieanlagen vör allen de Moral vun de Bevölkerung [[Moral bombing|to breeken]].<ref>Robin Neillands: Der Krieg der Bomber. Arthur Harris und die Bomberoffensive der Alliierten 1939–1945. Edition q, Berlin 2002, ISBN 3-86124-547-7.</ref> [[Arthur Harris]], af Februar 1942 Böverkommandeeren vun dat [[Bomber Command]], kreeg vun dat Luftfohrtministerium de Erloovnis, dat he sien Luftstrietkraften af sofort ahn jeder Inschränken insetten drüff. Dat Ümsetten vun disse „[[Area Bombing Directive]]“ fung mit den Luftangreep up Lübeck an’ 29. März 1952 an. Enn’ Mai 1942 folgen de 1000-Bomber-Angreep up Köln (''[[Operation Millennium]]'') un dornah tallriek Luftangreep up Städer ut dat Ruhrrebeet. De [[Operation Gomorrha|Zerstörung vun Hamborg]] in’ Juli 1943 (de eerste [[Füerstorm]]) weer de eerste Hööchpunkt in’ Bombenkrieg gegen düütsch Grootstäder. De USAAF hett sück överwegend in Dagangreep up Industrieteelen konzentreert, wiels Bomber vun de RAF bi Nacht de Städer bombardeeren deen. De US-Bomberverbände harrn tonächst temelk hooch Verluste, bispeelswies bi de Angreep gegen [[Operation Double Strike|Schweinfurt]] un Essen. As af Fröhjohr 1944 Langstreckenjäger vun de USAAF de Bomber begleiten deen, gungen de Verlusttallen düütlich torüch. Mit de massiv Luftangreep hebbt de Allieerten ok hoopt, dat Wedderstand gegen de Führung utbreken dee un dordör de Krieg körter wurrn kunn. [[Bild:B-17 Flying Fortress.jpg|miniatur|[[B-17 Flying Fortress]] an’ Nachthimmel över Düütschland]] Af Fröhjohr 1944 hett sück de Luftöverlegenheit so düchtig verschaven, dat binah jeden Dag allieert Bomber in dat Rieksrebeet inflegen kunnen. In de [[Big Week]] wurrn in’ Februar 1944 utwählt Teelen vun de düütsch Rüstungsindustrie mit 6.000 Bomber vun de RAF un der USAAF angreepen. As af Mai 1944 de kriegswichtig Raffinerien un Hydreeranlagen, ünner annern de [[Leunawarken]], verstärkt bombardeert wurrn, wurr de Drievstoffversörgen vun dat Heer un besünners vun de Luftwappen düchtig inschränkt. Mit den Tosommenbröök vun de düütsch Benzinproduktschoon af Harvst 1944 weer de Krieg för dat Düütsch Riek ok „produktionstechnisch verloren“ ([[Albert Speer]]).<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-46173390.html ''Schlacht um Sprit''], in: ''[[Der Spiegel]]'' 14/1964.</ref> Bi de swoor [[Luftangreep up Dresden]] van’ 13. bit 15. Februar 1945 keemen 25.000 Menschen to Dood. Disse Angreep sünd bit hüüd Gegenstand vun kontrovers Betrachtungen tüschen militärisch Notwendigkeit oder Bröök vun dat dormalige [[Kriegsvölkerrecht]]. To glieker Tiet wurrn bit Enn’ März 1945 ok lüttgere Städer as [[Pforzheim]], [[Swinemünn]], [[Würzborg]], [[Hanau]], [[Hillmessen]] un [[Patterbuorn]] noch grootflachig zerstört. Mit de Entwicklung vun de Floogbombe [[Fieseler Fi 103|V1]] un de Rakeet [[A4 (Rakeet)|V2]] hett de natschonalsozialistische Führung up en „[[Wunderwaffe]]“ hoopt. Wiel aber beid Wapen nich punktgenau insett weern kunnen, weern se för dat tellt Zerstören vun militärisch Teelen nich to gebruken. Jede veerte V1 weer en ''Blindgänger'', annern wurrn vun britisch Jagdfloogtüüch afschaten. Aber in de düütsch Bevölkerung kunn dat Hoopen up en Wennen waakt oder waak hollen wurrn, etwa in de Flüsterpropaganda: „Da kommt noch was! Das ist noch nicht alles.“ Hör Funktschoon weer vör allen dat Terroriseeren vun de britisch Zivilbevölkerung. Etwa 4.000 Minschen keemen dör den Insatz vun disse nee Wapen to Dood. Tüschen Juni 1944 un März 1945 wurrn dormit vörwiegend London un later [[Antwerpen]] angreepen. In’ Bombenkrieg sünd ruch weg 600.000 Düütschen storven.<ref>Stefan Burgdorff/Klaus Wiegrefe (Hg.): ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 245.</ref> Vun de 125.000 Freewilligen vun dat [[RAF Bomber Command|britisch Bomberkommandos]] sünd över 55.000 Suldaten fallen, mehr as in jeder anner britisch Wappengattung. Nah de anfangs spoodlos Präzisionsangreepe ut groot Hööcht gung de USAAF to Flachenbombardements ut relativ leeg Hööcht up japaansch Städer över. De amerikaansch [[Luftangreep up Tokio]] in’ Februar un März 1945 hebbt de Stadt meest vullständig zerstört, wobi över 100.000 Minschen ümkeemen. Bi de Bombardements vun anner Grootstäder keemen hunnertduusende Minschen to Dood.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S. 269.</ref> Den Slusspunkt hebbt de amerikaansch Atombombenafwürfe up Hiroshima un Nagasaki an’ 6. un 9. August 1945 bild. Se sullen Japan militärisch to de Kapitulatschoon dwingen aber ok en politisch Teken vun militärisch Stärke in de upkommen Blockkonfrontatschoon setten.<ref>De Forschungsdiskurs beweggt sück um de Fraag, welker Gewicht welker Motiv harr. En gooden Överblick un Literaturhenwiesen sünd bi Bernd W. Kubbig, [https://web.archive.org/web/20081223030421/http://www.uni-muenster.de/PeaCon/wuf/wf-95/9520301m.htm ''Hiroshima, Nagasaki und die Rolle der Naturwissenschaftler. Der gegenwärtige Forschungsstand im Spiegel neuerer Literatur''] to finnen. Jüngste Literatur: Tsuyoshi Hasegawa, ''Racing the Enemy. Stalin, Truman and the Surrender of Japan'', Cambridge (Mass.) 2005.</ref> === Atlantik- un U-Boot-Krieg === [[Bild:Bundesarchiv Bild 101II-MW-3491-06, St. Nazaire, Uboot U 94, Karl Dönitz.jpg|miniatur|Karl Dönitz bi dat Inloopen vun [[U 94 (Kriegsmarine)|U 94]] in den Haben vun Saint-Nazaire, Juni 1941]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1984-055-13, Schlachtschiff Bismarck, Seegefecht.jpg|miniatur|Ünnernehmen Rheinübung, 24. Mai 1941]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101II-MW-3936-06A, Frankreich, Lorient, U-Bootbunker im Bau.jpg|miniatur|Bau vun den [[U-Boot-Bunker in Lorient]], April 1942]] Mit dat Versenken vun den britischen Damper [[Athenia (1923)|Athenia]] an’ 3. September 1939 fung de düütsch U-Boot-Krieg in’ Atlantik an. As Propagandaslag vun [[Konteradmiral]] [[Karl Dönitz]] plaant, gelung dat [[Kapitänleutnant]] [[Günther Prien]], mit ''[[U 47 (Kriegsmarine)|U&nbsp;47]]'' an’ 14. Oktober 1939 in de Bucht vun [[Scapa Flow]] intodringen un in’ Hööftstüttpunkz vun de ''[[Home Fleet]]'' dat Slachtschipp ''[[HMS Royal Oak (08)|Royal Oak]]'' vun de [[Royal Navy|britisch Marine]] to versenken, wobi över 800 Mann üm’t Leven keemen. Funnen bit to Midden 1940 hööftsächlich Aktschonen dör eenzelt [[U-Boot|U-Bööt]] statt, kunnen nah de Eroberung vun Frankriek in [[Brest (Finistère)|Brest]], [[Lorient]], [[Saint-Nazaire]], [[La Rochelle]] un [[Bordeaux]] vöreerst provisorische U-Boot-Stüttpunkten an de Atlantikküst richt wurrn. Vun disse nee Habens keemen de U-Bööt bedüüdend gauer in de Operatschoonsrebeeden in’ [[Nordatlantik]] un vör den [[Ärmelkanal]]. De allieert [[Verband (Verkehr)|Konvois]] weern ut Mangel an [[Geleitschipp|Geleitscheep]] blots swaak sekert. Buter dem hebbt de U-Boot-Kommandanten de nee Taktik vun en nächtlichen Överwaterangreep insett, bi de de blots Ünnerwaterteelen ortenden allieerten [[Anti Submarine Detection Investigation Committee|ASDIC]]-[[Sonar]]geräte vullkommen wirkungslos bleven. De denn folgen Versenkungen dör düütsch U-Bööt wurrn vun de [[NS-Propaganda|natschonalsozialistisch Propaganda]] bit in't Letzte utslacht un völ Kommandanten to Helden hochstiliseert. De Alliierten verloren 1940 ungefähr 4,5 Millionen [[Schippsmaaten|BRT]] Schippsruum un 1941 rund 4 Millionen BRT. Um den Druck up de britisch Nahschuuvtransporte to erhöhen un um den U-Boot-Krieg to ünnerstütten, leep in' Mai 1941 en Geschwader ut [[Gdynia|Gotenhafen]] mit Teel [[Atlantik]] ut. Dat bestunn ut den jüst in Deenst stellt Slachtschipp ''[[Bismarck (Schipp, 1939)|Bismarck]]'', den sück ebenfalls eerst wenig Maand in' Deenst befinnen [[Swoor Krüüzer|Swooren Krüüzer]] ''[[Prinz Eugen (1938)|Prinz Eugen]]'' un eenig [[Zerstörer]]. De Aktschoon kreeg den Decknaam ''[[Unternehmen Rheinübung]]'', führ to'n Ünnergang vun den britischen Slachtkrüüzer ''[[HMS Hood (51)|HMS Hood]]'' an' 24. Mai 1941 un gung dree Dag later mit de Versenkung vun de ''Bismarck'' to Enn'. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1975-014-33, U-Boote im U-Bootbunker.jpg|miniatur|Düütsch U-Bööt in den [[U-Boot-Reparaturwerft Brest|Bunker vun Brest]], 1942]] Nah de Kriegsverkloren vun Düütschland an de USA an' 11. Dezember 1941 hett [[Vizeadmiral]] Dönitz Langstrecken-U-Bööt to de [[Unternehmen Paukenschlag|Oostküst vun de USA]] schickt, wo se in de eerst Januardaag 1942 indrapen deen. De tonächst slecht organiseert [[United States Coast Guard|US-Küstenverteidigung]] stunn den Angreep up de [[Hannelsschipp]]fohrt hilflos tegenöver. As de Verteidigung in' Fröhjahr tonehm, hebbt de U-Bööt hör Insatzrebeet in de [[Karibik]] un den [[Süüdatlantik]] utwiet. Anner Bööt hebbt to glieker Tiet in' Nordatlantik in [[Rudeltaktik|Rudeln]] opereert un kunnen so den Druck up de Konvois uprecht hollen. Dat keem in de Loop vun dat Johr to groot Geleitzugslachten. In' Harvst 1942 hett sück de Spood vun de U-Bööt noch steigert, wiel de Geleitkräfte för de Sekern in [[Operation Torch|Nordafrika]] bruukt wurrn. 1942 wurrn över 8 Millionen BRT Schippsruum versenkt. [[Bild:U995 2004 1.jpg|miniatur|links|''[[U 995]]'' is en Boot vun den meestbaut Typ VIIC.]] Enn' 1942 gelung dat britisch [[Kryptoanalytiker]]n in [[Bletchley Park]] bi London, den mit Hülp vun de [[Enigma (Maschine)|ENIGMA]] verslöötelt Funkverkehr vun de düütsch U-Bööt weer to [[Breeken (Kryptologie)|breeken]]. In' Mai 1943 kunnen de Allieerten hör Luftöverlegenheit un hör Geleitkräfte in vull Utmaat bruken, so dat in dissen Maand 43 düütsch U-Bööt versenkt wurrn. Großadmiral Dönitz stell doruphen den U-Boot-Krieg vörövergahnd in un leet de U-Bööt torüchropen. Dör dat Entslöteln vun den düütschen Funkverkehr, [[Sonar|Ünnerwaterschallortung]] vunn Scheep un [[Radar]]ortung vun Floogtüüch ut weer af 1943 en katastrophale Situatschoon för de düütsch U-Bööt entstahn. De [[Atlantikslacht]] harr sück dorför endgültig dreiht. Nah dat Lannen vun de Allieerten in de Normandie Anfang Juni 1944 (''[[Operation Overlord]]'') wurrn bald ok de düütsch [[U-Boot-Bunker|U-Boot-Stüttpunkten]] an de franzöösch Atlantikküst erobert. De U-Bööt wurrn in de Nord- un Ostsee as ok norweegsch Küstengewässer torüchdrängt oder hebbt nu mehr vör de britisch Ostküste ehr Insatz harrt. Dat dormals modernste U-Boot, de [[U-Boot-Klasse XXI|Typ XXI]], keem bit Kriegsenn' nich mehr to'n Insatz. Bi Bekanntwurrn vun de bevörstahn [[Bedingungslos Kapitulatschoon vun de Wehrmacht|Kapitulatschoon vun de Wehrmacht]] wurr an' 4. Mai 1945 de ''[[Operation Regenbogen (U-Boote)|Operation Regenbogen]]'' start: Ofschons de Befehl vun Dönitz an dissen Dag weer, all Scheep to övergeven, wurrn de meest U-Bööt vun hör Besatten sülvst versenkt. De restlichen Bööt hebbt nah den 8. Mai mehrheitlich britische oder US-amerikaansch Haven anlopen. De [[Root Armee]] wurrd vörsmeeten, europawiet söllt veer Millionen Fruen, so [[Heinz Nawratil]], „Opfer von Sexualverbrechen der Roten Armee und ihrer Verbündeten“ wurrn ween.<ref>Heinz Nawratil: ''Massenvergewaltigungen bei der Besetzung Ostdeutschlands durch die Rote Armee.'' In: [[Franz W. Seidler]], [[Alfred de Zayas]]: ''Kriegsverbrechen in Europa und im Nahen Osten im 20. Jahrhundert.'' Mittler, Hamburg 2002, ISBN 3-8132-0702-1, S. 122.</ref> De Tall de vun sowjeetsch Suldaten vergewaltigt düütschen Fruen wurrd vun [[Catherine Merridale]] un [[Norman M. Naimark]] up mehrere Hunnertduusende schätzt.<ref>Catherine Merridale: ''Iwans Krieg. Die Rote Armee 1939–1945.'' S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-10-048450-9, S. 348; Norman M. Naimark: ''Die Russen in Deutschland. Die Sowjetische Besatzungszone 1945 bis 1949.'' Ullstein, Berlin 1997, ISBN 3-548-26549-9, S. 160.</ref> Heinz Nawratil un [[Barbara Johr]] schrievt, dat twee Millionen Fruen dör Suldaten vun de Root Armee vergewaltigt wurrn sünd.<ref>Barbara Johr: ''Die Ereignisse in Zahlen.'' In: [[Helke Sander]], Barbara Johr (Hrsg.): ''BeFreier und Befreite. Krieg, Vergewaltigung, Kinder.'' Verlag Antje Kunstmann, München 1992, ISBN 3-88897-060-1, S. 46–73, hier S. 59; Heinz Nawratil: ''Massenvergewaltigungen bei der Besetzung Ostdeutschlands durch die Rote Armee.'' In: [[Franz W. Seidler]], [[Alfred de Zayas]]: ''Kriegsverbrechen in Europa und im Nahen Osten im 20. Jahrhundert.'' Mittler, Hamburg 2002, ISBN 3-8132-0702-1, S. 122. </ref> [[Japan]] gung besünners gegen [[Han-Chinesen|Chinesen]] mit groot Brutalität vör. Dorbi keem dat to Kriegsverbreken vun japaansch Suldaten in China ([[Massaker von Nanking]] as ok greesig medizinisch Experimente an Fangenen). Nah chinesisch Angaven söllt tüschen fiev un teihn Millionen chinesisch Zivilisten dood maakt wurrn ween. Dat Bombardeeren vun [[Shanghai]] 1937 weer de Uptakt vun den japaanschen Eroberungsfeldtoog dör [[Süüdoostasien]]. Bit 1945 keemen dorbi ruch weg 20 Millionen Minschen to Dood. De [[Eenheit 731]] führ in Lagern greesig Experimente an Fangenen dör; so sünd jepaansch Minschenversöök mit biologisch Krankheitserreger an Chinesen bekannt wurrn. Van 1932 bit 1945 keem dat to Vergewaltigungen vun Fruen un Deerns dör japaansch Suldaten in besett Rebeeden.<ref>Recherche International e.V. (Hg.): ''Unsere Opfer zählen nicht – Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg.'' Assoziation A, Berlin/Hamburg 2005, ISBN 3-935936-26-5.</ref> Wu völ dat nipp un nau weern, hett man nie rutfunnen. Blots in wenig Fälle, as de Massenvergewaltigungen wiels dat Massaker vun Nanking, liggen genauere Ünnersöken vör.<ref>''Widespread Incidents of Rape'', in: [http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ ''Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing''], Chapter X.</ref> De vergewaltigt Fruen un Deerns wurrn nah de Vergewaltigung faken ümbrocht.<ref>[http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm ''A Debt of Blood: An Eyewitness Account of the Barbarous Acts of the Japanese Invaders in Nanjing.''] In: ''Dagong Daily, Wuhan edition.'' 7. Februar 1938.</ref><ref>Military Commission of the Kuomintang, Political Department: [http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm ''A True Record of the Atrocities Committed by the Invading Japanese Army.''] Juli 1938.</ref> En Straafverfolgen dör de japaansch [[Militärgericht|Militärjustiz]] geev dat nich. De japaansch Armee hett tüschen 1932 un 1945 nach Schätzungen 100.000 bit 300.000 Deerns un Fruen, meest in dat Öller tüschen 14 un 25 Johren, as „[[Trostfruen]]” ''(ian-fu)'' in Militär[[bordell]]e verschleppt.<ref>Daniela Rechenberger: ''Keine Opfer? Keine Täter? Zur Darstellung der “Comfort Women”-Problematik in den japanischen Medien.'' In: Antje Hilbig/Claudia Kajatin/Ingrid Miethe (Hrsg.): ''Frauen und Gewalt'', Würzburg 2003, S.&nbsp;105–115, Anmerkungen S.&nbsp;106.</ref><ref>Kazuko Watanabe: ''Trafficking in Women’s bodies, then and now. The issue of military "comfort women".'' In: Women’s studies quarterly&nbsp;27 (1999), New York, S.&nbsp;19–31, Anmarken S.&nbsp;21.</ref><ref>Recherche International e.V. (Hg.): ''Unsere Opfer zählen nicht – Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg.'' Assoziation A, Berlin/Hamburg 2005, ISBN 3-935936-26-5, S. 219–225.</ref> Etwa 100.000 dorvan keemen ut de japaansch Kolonie Korea. Dorto keemen Deerns un Fruen ut China un meest all besett Rebeeden in Süüdoostasien, sünners ut [[Indonesien]], [[Malaysia]], Philippinen un Deelen vun Natschonalchina. Eenig Fruen stammen ok ut Japan un Australien, aber ok nedderlannsch Fruen ut Nedderlannsch-Indien (hüüd Indonesien) weern dorünner. De Fruen un Deerns mussen Dag för Dag etwa 30 bit 40 Suldaten to Deensten ween. Bit to dat Kriegsenn' sünd etwa 70 Perzent vun disse Fruen an Krankheiten, Folter oder Hunger storven. Noch in de letzt Kriegsweeken wurrn Duusende vun „Trostfruen” ermordet. De Gesamttall an Zivilisten, de vun de Japaner in' Tosammenhang mit hör kriegerischen ''Levensruum''-Politik ümbrocht wurrn, wurrd up knapp söss Millionen schätzt.<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' Beck, München 2011, S. 1069.</ref> Nah dat Enn' vun den Tweeten Weltkrieg wurrn 24 düütsch Hööftkriegsverbreker in' [[Nürnbarger Prozess gegen de Hööftkriegsverbreker]] anklaagt, dorvan twalf to'n Dood dör den Strang veroordeelt, twee wurrn freespraken. In twalf Nahfolgeprozessen wurrn 185 Personen ut de natschonalsozialistisch Führung, Dokters, Juristen un führen Personen ut de Wertschap un Offiziere ut dat Böverkommando vun de Wehrmacht anklaagt, dorvan 24 to'n Dood dör den Strang veroordeelt, worvan twalf in Haftstrafen mildert wurrn, 35 wurrn freespraken. Eerstmals in de Historie mussen sück Politiker, Militärs un anner Verantwortungsdräger persönlich för dat Planen un Führen vun en [[Angreepskrieg]] un för [[Verbreken gegen de Minschlichkeit]] verantwoorten. In de Nahkriegstiet vun völ düütsh Politikers as [[Siegerjustiz]] kritiseert, gellen disse Prozesse hüüd as Grundlaag för dat moderne Völkerstraafrecht. In wiederen 745 Kriegsverbrekerprozessen, ünner annern in Hamborg, Dachau un Rastatt, wurrn mindst 677 Doodsoordeelen utspraken, vun de 212 in Haftstrafen umwannelt wurrn.<ref>Kriegsverbrekerprozesse in de [[Sowjeetsch Besattenszoon|SBZ]] un in Polen sünd in disse Översicht nicht enthollen.</ref> De Mehrheit vun de Kriegsverbreker ut SS un Wehrmacht wurr nie vör Gericht stellt. Japaansch Kriegsverbreker wurrn vun dat ''International Military Tribunal for the Far East'' in de [[Tokioter Prozesse]] afoordeelt. == Politisch Aspekte == === Kriegsverbreken === [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-212-0221-06, Russland-Nord, Erschießung von Partisanen.jpg|miniatur|Doodscheeten vun angeblich Partisanen dör Liddmaaten vun de Wehrmacht in de Sowjetunion, September 1941]] In' Kriegsverloop wurrn nah entspreken Befehlen vun düütsch Truppen tallriek [[Kriegsverbreken]] an Jöden, [[Sinti]] un [[Roma]] un an as „Ünnerminschen“ ankeeken Osteuropäer begahn. Wiels de [[Leningrader Blockade]] sünd mehr as een Million Minschen storven. In de düütsch Sammellagern funnen äver dree Millionen [[sowjeetsch Kriegsfangene]] den Dood. Man harr kien Vörbereitungen för deren existenzsekern Ünnerkunft un Versörgen drapen, ofschons dat Böverkommando vun de Wehrmacht all in' März 1941 för de Weeken nah den Överfall, den Sömmer un Harvst 1941, mit twee bit dree Millionen sowjeetsch Kriegsfangenen rekent harr.<ref>Christian Streit: ''Keine Kameraden. Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen 1941–1945'', Bonn 1997 [1978], S. 76, mit Nahwiesen; [[Rüdiger Overmans]]: ''Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945''. In: ''Die Deutsche Kriegsgesellschaft 1939–1945''. Tweet Halvband: ''Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung''. Im Auftrag des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes herutgeven vun [[Jörg Echternkamp]]. Deutsche Verlags-Anstalt, München 2005 (=&nbsp;[[Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg]] Bd. 9/2), ISBN 3-421-06528-4, S. 729–875, hier S. 804 f.</ref> De Wehrmacht hett de ut Gliekgültigkeit oder [[Hungerplan|mit Afsicht verhungern laaten]]; se wurrn ümbrocht oder sünd an Krankheiten, Misshandlungen un bi de Dwangsarbeit storven. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-152-1845-29A, Katyn, Öffnung der Massengräber.jpg|miniatur|links|hochkant|Apenmaken vun en Massengraff in [[Massaker vun Katyn|Katyn]], März 1943]] Dör de Truppen sowohl vun de Assenmächte as ok vun de Allieerten keem dat in de meest vun de vun den Krieg bedrapen Länner to Vergewaltigungen.<ref>Birgit Beck: ''Massenvergewaltigungen als Kriegsverbrechen''. In: Wolfram Wette, Gerd R. Ueberschär (Hrsg.): ''Kriegsverbrechen im 20. Jahrhundert''. Primus, Darmstadt 2001, ISBN 3-89678-417-X, S. 406–418, hier S. 409.</ref> Bi de Wehrmacht wurrn 5.349 Soldaten wegen Sexualverbreken veroordeelt.<ref>Birgit Beck: ''Wehrmacht und sexuelle Gewalt. Sexualverbrechen vor deutschen Militärgerichten 1939–1945''. Schöningh, Patterbuorn 2004, ISBN 3-506-71726-X, S. 326&nbsp;f.</ref> Wu groot de Tall vun de tatsächlich vun Wehrmachtssuldaten begahn Vergewaltigungen weer, lett sück wegen den minn Interesse vun de Wehrmachtsführung an [[Straafverfolgung]]en un de „dürren Quellenlage“ nich seriöös schätzen.<ref>Birthe Kundrus: ''Nur die halbe Geschichte. Frauen im Umfeld der Wehrmacht zwischen 1939 und 1945 – Ein Forschungsbericht''. In: ''Die Wehrmacht. Mythos und Realität''. In' Updrag vun dat Militärgeschichtlich Forschungsamtes herutgeven vun Rolf-Dieter Müller und Hans-Erich Volkmann. R. Oldenbourg Verlag, München 1999, ISBN 3-486-56383-1, S. 719–735, hier S. 734.</ref> === Massenmorde in den düütschten Machtberiek === [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-380-0069-33, Polen, Verhaftung von Juden, Transport.jpg|miniatur|links|Verhaftung vun Jöden in Polen, September 1939]] De Entrechtung un Verfolgung vun de jöödsch Minnerheit weer en wichtig Bestanddeel vun de natschonalsozialistisch Politik. In tietlich Överinstimmen mit dat Utwieden vun den Krieg dör den Överfall up de Sowjetunion änner sück de Hollen gegenöver de Minnerheit hen to en Vernichtungspolitik. In den vun de Wehrmacht schuult Achterland in' Oosten hebbt de Insatzgruppen vun de Sekerheitspolizeit un den SD, Polizeireserveennheiten un Wehrmachtseenheiten ünner den Vörwand vun de Partisanenbekämpen Massentötungen vun Jöden dörführt. An' 18. Dezember 1941 hett Himmler in sien Deenstklenner noteert, dat Hitler up sien Nahfragen dat bitherige Vörgahn vun de Insatzgruppen bestätigt un befohlen hett: „Judenfrage / als Partisanen auszurotten“.<ref>Peter Witte und andere (Hrsg.): ''Der Dienstkalender Heinrich Himmlers 1941/42.'' Hans Christians Verlag, Hamburg 1999, S. 3. To dat folgende kiek to'n Bispeel Hannes Heer/Klaus Naumann (Hrsg.): ''Vernichtungskrieg. Verbrechen der Wehrmacht 1941 bis 1944''. Frankfurt a.M. 1997; [[Walter Manoschek]] (Hrsg.): ''Die Wehrmacht im Rassenkrieg. Der Vernichtungskrieg hinter der Front.'' Wien 1996.</ref> De „[[Kommissarbefehl]]“ van' 6. Juni 1941 hett dorto führt, dat Wehrmachtseenheiten un Insatzgruppen etwa 5000 kriegsfangen Rotarmisten mit tatsächlich oder annommen politisch Funktschoon ümbrocht hemm. In en Befehl vun [[Reinhard Heydrich|Heydrich] an de Insatzgruppen (17. Juli 1941) wurrn Jöden automatisch mit Politkommissaren glieksett. Bit Dezember 1941 wurrn vun Insatzgruppen un Suldaten vun de Wehrmacht entsprekend den Partisanen- un Kommissarbefehl ungefähr en half Million Minschen ümbrocht,<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' C.H. Beck, München 2011, S. 960.</ref> meest 99 Perzent dorvan weern Jöden. An völ Öörd hebbt Wehrmachtseenheiten de Insatzgruppen logistisch ünnerstütt. All bevör de Geldtoog in' Oosten anfung, geev dat Anwiesen, in de „rücksichtsloses und energisches Durchgreifen besonders gegen bolschewistische Hetzer, Freischärler, Saboteure und Juden“ fordert wurr.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S. 117.</ref> De Wirklichkeit vun den Krieg gung aber noch doröver herut, as in de rückwärtig Heeresrebeeden faken ganz Dörper afbrennt un all Inwahner rücksichtslos doodschaaten wurrn, wenn se blots in Verdacht stunnen, Partisanen Ünnerschlupp un Eeten geven to hemm, wiels de Partisanen sülvst to rechte Tiet weern in de Wäldern verschwunden weern.<ref>Jörn Hasenclever: ''Wehrmacht und Besatzungspolitik in der Sowjetunion. Die Befehlshaber der rückwärtigen Heeresgebiete 1941–1943.'' Schöningh, Paderborn 2010, S. 364, 384.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-35011-0004, KZ Buchenwald, Leichen von Häftlingen.jpg|miniatur|Ermordet Häftlinge in dat [[Konzentratschoonslager Buchenwald|KZ Buchenwald]], upnommen nah de sien Befreen, April 1945]] Enn' 1941/Anfang 1942 entstunnen söss Vernichtungslager in dat besett Polen (Kulmhof, Belzec, Sobibor, Majdanek, Treblinka, Auschwitz-Birkenau).<ref>Friedrich Battenberg: ''Das Europäische Zeitalter der Juden.'' WB, Darmstadt 1990, S. 299.</ref> In Auschwitz un Birkenau wurr en nee Tötungsmiddel utprobeert, dat vun Dokters in dat Euthanasieprogramm all in lüttgeren Ümfang bruukt wurrn weer: kristalliseert [[Blausüer]] ([[Zyklon B]]).<ref>Battenberg, ''Zeitalter'', 1990, S. 300.</ref> Enn' 1942 leeven vun 2,3 Millionen Jöden in dat [[Generalgouvernement]] kien 300.000 mehr.<ref>Alexander Brakel: ''Der Holocaust'', S. 108.</ref> In eenig Länner, as bispeelswies Däänmark, wor dat to de [[Rettung vun de däänsch Jöden]] keem, hebbt sück de Regeeren oder de Bevölkerung de Deportatschoon un Ermordung vun hör jöödsch Mitbörger weddersett. Etwa 200.000 Düütsche, de meesten dorvan Liddmaaten vun de Insatzgruppen un anner SS-Formatschonen, weern an de Massenmorde bedeeligt.<ref>[[Dieter Pohl (Historiker)|Dieter Pohl]]: [http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=ku&dig=2011%2F11%2F09%2Fa0098&cHash=302011878e „Wir reden von 200.000 Tätern.“] Ders. u.&nbsp;a. (Hrsg.): ''Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden durch das nationalsozialistische Deutschland 1933–1945.'' Bd. 7: ''Sowjetunion mit annektierten Gebieten I''. Oldenbourg, München 2011, ISBN 978-3-486-58911-5.</ref> Laatstens in' Sömmer 1943 harr ok de groot Mehrheit vun de Düütschen tominst dormit rekent, dat de in' NS-Herrschaftsberiek leven Jöden ümbrocht wurrn sullen. Völ harrn Kenntnis vun de Massenmorde in Osteuropa.<ref>Vgl. Bernward Dörner: ''Die Deutschen und der Holocaust. Was niemand wissen wollte, aber jeder wissen konnte.'' Propyläen, Berlin 2007. Dörner ünnerscheed tüschen teihnduusende unmiddelbor un hunnertduusende middelbor Täter un bi wieden mehr Oogentüügen un Mitweeter.</ref> Mindst 13 Millionen, wohrschienlich aber etwa 15 Millionen Zivilisten wurrn vun de Isatzgruppen, [[SS-Dodenkoppverbände|SS-Liddmaaten]], [[Ordnungspolizei]], Suldaten vun de [[Waffen-SS]], Wehrmachtssuldaten oder ok verbündet Truppen vun de Assenmächte, as to'n Bispeel vun de kroaatsch [[Ustascha]], ermordet.<ref name="Pohl_Verfolgung und Massenmord in der NS-Zeit_153">Dieter Pohl: ''Verfolgung und Massenmord in der NS-Zeit 1939–1945.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2003, ISBN 3-534-15158-5, S. 153.</ref> De meest Massenmorde geev dat in de Rügg vun de Ostfront up sowjeetsch Rebeet un in Ostpolen (mindst zwölf Millionen).<ref>''Der Große Ploetz''. WB, Darmstadt 1998, S. 802.</ref> Ünner de 15 Millionen Zivilisten in Europa weern fiev bit söss Millionen ermordet Jöden,<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens.'' C.H. Beck, München 2011, S. 1108.</ref> dorto mindst 220.000 [[Sinti und Roma]],<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens.'' C.H. Beck, München 2011, S. 1051.</ref> etwa 275.000 [[Aktion T4|„Euthanasie“-Opper]]<ref>Alexander Brakel: ''Der Holocaust. Judenverfolgung und Völkermord''. Augsburg 2012, S. 178.</ref> as ok Homosexuelle, [[Tüügen Jehovas]] un [[Freimüerer]]. An de Ermordung vun Geisteskranken weern ok Dokters bedeeligt. In dat Generalgouvernement, in de besett sowjeetsch Rebeeden, in Jugoslawien un in Frankriek wurrn nich to tellen Partisanen nich nach dat Kriegsvölkerrecht behannelt. In allen besett Länner geev dat todem tallriek Geiseldoodscheeten. De Befreen vun dat KZ Auschwitz dör sowjeetsch Suldaten an' 27. Januar 1945 is in de Bundesrepubliek siet 1996 offiziell „[[Tag des Gedenkens an die Opfer des Nationalsozialismus]]“; ok internatschonal wurrd siet 2005 an dit Datum docht. In de USA gifft dat siet 1980 de ''[[Days of Remembrance]]'', de een Week düern. In Israel is [[Jom haScho'a]] („Dag vun dat Gedenken an Shoa un Heldendom“) en ernst Natschonalfierdag. === Zivilbevölkerung === [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1970-043-52, Russland, bei Minsk, tote Zivilisten.jpg|miniatur|Dood Zivilisten bi [[Minsk]], 1943]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H26544, Berlin, Bergung von Opfern nach Luftangriff.jpg|miniatur|Bargen vun Opper in Berlin nah en Bombenangreep, 8. April 1944]] Vun all bedeeligt Staaten harr de Sowjetunion de meest zivil Opper to beklagen. An dat Bispeel vun Leningrad laaten sück de Utmaaten vun den millionenfack Hungerdood exemplarisch düütlich dorstellen: Nahdem de Stadt Anfang September 1941 vun düütsch Truppen inkeetelt wurr, kunn de Bevölkerung nich mehr utreckend versörgt wurrn. Wiels de [[Leningrader Blockaad]] weern all bit to'n Sömmer 1942 ungefähr 470.000 Minschen storven. De Schätzungen vun de Gesamtoppertall recken vun 700.000 bit 1.500.000 Minschen bit to dat Enn' vun de Blockaad an' 27. Januar 1944. De meest Borns geevt en Tall vun etwa 1.100.000 Dooden an.<ref>Johannes Hürter: ''Hitlers Heerführer. Die deutschen Oberbefehlshaber im Krieg gegen die Sowjetunion 1941/42.'' Oldenbourg, München 2006, ISBN 3-486-58341-7, S. 500; Jörg Ganzenmüller: ''Das belagerte Leningrad 1941 bis 1944. Die Stadt in den Strategien von Angreifern und Verteidigern'', S. 1 u. 254.</ref> In de anner vun düütsch Truppen besett Länner vun Ost- un [[Süüdoosteuropa]] (Polen, Serbien, Grekenland) muss de inheimisch Bevölkerung ebenfalls en bannig hooch Bloottoll betahlen, wiel dor, vör allen in Polen, ebenso „ein Vernichtungskrieg geführt wurde“<ref>Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 9.</ref> Dorto keemen in Serbien un Grekenland Geiseldoodscheeten nah tatsächlichen oder annommen Partisanenaktschonen]]. In de besett Länner vun Nord- und Westeuropa (Norwegen, Däänmark, Nedderlannen, Belgien, Luxemborg, Noord- un Westfrankriek, britisch Kanalinseln) leeg dat Düütsch Riek ut politisch as militärisch Grünnen völ doran, sück as „korrekte Besatzungsmacht“ dortostellen, seker dat doch de Disziplin vun de Truppe un spoor Ressourcen. Aber ok dor wurrn Minschen, de as „rassisch minderwertig“ instuuft wurrn, un all dee, de dat Besattensregime as wedderständig inschätzen dee, nie nich „korrekt“ behannelt.<ref>Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 10.</ref> Wiel in' Tweeten Weltkrieg weltwiet kien Suldat so good betahlt wurr as de düütsche,<ref>Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 145. 75 Mark Sold (stüerfree) bi vull Verpflegung + monatl. 100 Mark erloovt Överwiesen per Feldpost ut de Heimat.</ref> hebbt se de „die Länder Europas buchstäblich leer (köfft). Sie verschickten Abermillionen [[Feldpost]]päckchen von der Front in die Heimat, Adressaten waren hauptsächlich Frauen. […] Schuhe aus Nordafrika, aus Frankreich Samt und Seide, Likör und Kaffee, Tabak aus Griechenland, Honig und Speck aus Russland, Heringe en masse aus Norwegen.“<ref>Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 143.</ref> In den besetten Deel vun Frankriek kreegen de düütsch Suldaten de Binaam »doryphores« („Kantuffelkäfer“), de allens kahl freeten deen.<ref name="Ebba D. Drolshagen 2009">Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 148.</ref> De Besattensmacht broch Levensmiddel, Konsumgöder un Industrieprodukte nah Düütschland, „um auf diese Weise die Deutschen im Reich zu ernähren und bei Laune zu halten.“<ref name="Ebba D. Drolshagen 2009" /> As Folg vun de umfaaten Utplünnern steegen in de düütsch besett Länner de Priesen, un nah un nah wurr meest allens ratschoneert. De Swaartmarkt bleu up.<ref>Vgl. Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 149&nbsp;f.</ref> Eenzeln Sparten un Personen hebbt aber ok good an de Düütschen verdeent, eenig hebbt sück förmlich saneert. [[Renault]] kunn dör dat Motoriseerensprogramm vun de Wehrmacht sien Umsatz bit 1942 verfievfacken. Ok vö Baufirmen hebbt sück in grooten Stil beriekert, indem se för de Besattensmacht Baracken, Straaten, Floogplatzen usw. baut hemm.<ref>Vgl. Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 155. Dat is kien Tofall, dat dat norweegsch Woort för „Kriegsgewinnler“ wöörtlich översett „Barackenbarone“ bedüüd (ebda.). Vgl. ok Robert Bohn: ''Reichskommissariat Norwegen.'' Oldenbourg, Wissenschaftsverlag, 2000, S. 360.</ref> För de düütsch [[Zivilbevölkerung]] harr de Krieg tonächst kien direkte negativ Konsequenzen. Ofschons in den wiederen Verloop meest all Woren vun den täglichen Bedarf mit [[Levensmiddelmark|Levensmiddelkoorten]] oder Bezugsschiens ratschoneert wurrn, geev dat in de eerste Kriegsjohren kien Mangelversörgen mit Göder. Dat leeg vör allen doran, dat meest to Ungunsten vun de dortig Bevölkerung völ Woren un Rohstoffen ut de besett Länner in dat Rieksrebeet brocht wurrn. To de Begünstigten tellen dormals 95 Perzent vun de Düütschen.<ref>Vgl. Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe: ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 176.</ref> Se empfunnen den Natschonalsozialismus nich as System vun de Unfreeheit un den Terror, sonnern as Regime vun sozial Warmt, as en Oort „Wohlfühl-Diktatur.“<ref>Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe: ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 176.</ref> Unmiddelbor Utwirken up de düütsch Zivilbevölkerung geev dat eerst mit de tonehmen allieerten Luftangreep up düütsch Städer af Anfang 1942 un de „[[Totaler Krieg|Totaliseeren]]“ vun de Kriegsführung in dat Johr dorup. Af Oktober 1944 wurr de [[Volkssturm]], dat heet „alle waffenfähigen Männer im Alter von 16 bis 60 Jahren“, to'n Deenst an de Front inberopen. De Kulturbedriev wurr wiels den gesamten Krieg uprecht hollen, besünners Filme as „[[Die Feuerzangenbowle (1944)|Die Feuerzangenbowle]]“ hebbt för dat Aflenken vun den Kriegsolldag deent. Aber Kriegsmödigkeit, Överarbeiten un Erschöpfung as ok dat Geföhl, dat man dat wat kummt ahn Hülp utsett weer, leeten in' Harvst 1944 en Afneegen gegen dat NS-Regime starker wurrn. Ok Hitler sülvst keem in de Kritik, wiel he för so völ Lied un Elend sörgt harr. Sichtbor Teken dorför weer, dat de Gruß „[[Heil Hitler]]“ jetzt verschwinnen dee.<ref>Vgl. Ian Kershaw: ''Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45.'' DVA, München 2011, S. 187.</ref> För de Zivilbevölkerung in' Osten vun dat Riek reckten de Kriegsinwirken ehrn Hööchpunkt mit den Inmarsch un de Besetten dör de Root Armee. In' Westen wurrn de inrücken britischen un US-amerikaanschen Truppen vun de düütsch Bevölkerung överwiegend mit Erleichterung begrööt. === Kriegspropaganda un Propagandakrieg === ==== Düütsch Propaganda ==== [[Bild:Ssnederland.jpg|miniatur|hochkant|Nedderlannsch Propaganda-Plakat vun de Waffen-SS]] Wiels den Krieg beswöör Goebbels mit Hülp vun de [[Gliekschalten|gliekschalt]] Medien den bevorstahn [[Endsieg]] un glorifizeer den Spood vun de Wehrmacht, indem he tokünftig Positschonen vun dat düütsch Heer as all deelwies reckt dorstellt. Goebbels hett denn ok all vörher bekannt geven, dat Städer innommen wurrn sullen, wat denn ok tatsächlich eenig Daag later ok passeer. De Gegner vun Düütschland hett he dorggegen verhöhnt, so wurr bispeelswies [[Winston Churchill]] as Trunkenbold dorstellt. As de NS-Führung 1941 en Rechtfertigung för den Feldttoog gegen de Sowjetunion finnen muss, hett se den Angreep mit de „Verteidigung des Abendlandes gegen den [[Bolschewismus]]“ un gegen de „jöödsch-bolschewistischen Untermenschen“ begrünnd. De SS leet de Broschüre ''[[Der Untermensch]]'' drucken, de mit Hetzartikel un fratzenhaft Biller de Russen as minnerwertig dorstellen dee. Noch an' 18. August 1942 hett Goebbels in en Propaganda-Anwiesen de Besorgnis ütert, „daß sich das deutsche Volk zur Zeit in weiten Kreisen in dem Glauben wiegt, die militärischen Ereignisse im Osten […] würden zu einem baldigen Kriegsende führen“.<ref>Aristotle A. Kallis: ''Der Niedergang der Deutungsmacht. Nationalsozialistische Propaganda im Kriegsverlauf''. In: ''Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg''. Hrsg. vom Militärgeschichtlichen Forschungsamt. Band 9/2: ''Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung''. DVA, München 2005, ISBN 3-421-06528-4, S. 203–250, hier S. 231 f.</ref> Eerst nah de Stalingrader Nedderlaag Enn' Januar 1943 kann vun en „Talsohle der Stimmungslage“ in de düütsch Bevölkerung spraken wurrn.<ref>Aristotle A. Kallis: ''Der Niedergang der Deutungsmacht. Nationalsozialistische Propaganda im Kriegsverlauf'', S. 231 f.</ref> An' 18. Februar 1943 reep Goebbels de düütsch Bevölkerung in de Sportpalastrede ton' ''totalen Krieg'' up. Völ Düütsche hebbt sück ansluutend dorto entslooten ok hör letzt Reserven to mobiliseeren un hebbt wiederhen de Kriegsführung ünnerstütt. In' wiederen Verloop forder de NS-Propaganda den Wedderstandswillen vun de Bevölkerung „bis zum Endsieg“, gegen den „angloamerikanischen Bombenterror“ un de „rasende Rachsucht“ vun de Root Armee immer starker, je dichter de Allieerten up de Rieksgrenzen vörrücken deen. ==== Britisch un US-amerikaansch Propaganda ==== [[Bild:PropagandaNaziJapaneseMonster.gif|miniatur|US-amerikaansch Propagandaplakat vun dat [[War Production Board]]]] Ok in Grootbritannien wurr [[Propaganda]] gegen de Kriegsgegner maakt. 1940 gelung dat Churchill in mehreren berühmt Reden, dorünner de „[[Bloot-Schweet-un-Traanen-Rede]]“ un hör Fortsetten ''([[We Shall Fight on the Beaches]])'', dat Inverständnis vun de britisch Bevölkerung för en Krieg un den Wedderstand gegen Düütschland to winnen. Folglich hett he ok dat so nömmt Freedensangebot, dat Hitler Grootbritannien in sien Rieksdagsrede van' 19. Juli 1940 maakt hett, gor nich beacht. [[Bild:"WARNING - OUR HOMES ARE IN DANGER NOW" - NARA - 516040.jpg|miniatur|hochkant|links|Propagandaplakat vun dat War Production Board]] De USA hebbt nah den japaanschen Överfall up [[Hawaii]] un de düütsch Kriegsverkloren in' Dezember 1941 de düppelte Bedrohung ut West un Ost herutstellt, sotoseggen de Gefohr vun en Tweefrontenkrieg ut amerikaansch Sicht. ==== Rundfunkpropaganda ==== Bi de Söök nah en bruukbor Middel, um gau bannig völ Minschen in dat Land vun den Kriegsgegner in deren Moderspraak antosnacken, full de Wahl up den [[Rundfunk]], wiel dat en toverlässig un ahn markbor Tietverlust funktschoneeren Medium dorstellt. Wiels den Krieg nehm de Tall vun Propagandasennen in de bedeeligt Länner gau to. Up düütsch Siet wurrn de düütsch Politik nich afneegt britisch un amerikaansch [[Immigranten]] anhüert, um Briten perfekt up Engelsch ansnacken to können. De bekanntst Moderaatsche weer „[[Mildred Elizabeth Sisk Gillars|Axis Sally]]“, deren Sendungen vun den [[Grootdüütsch|Grootdüütschen Rundfunk]] in dat Studio Berlin utstrahlt wurr. Goebbels hett den [[Utlandsrundfunk]]senner „[[Germany Calling]]“ up den Weg brocht, de sien Moderatoren ünner den geringschätzig Ökelnaam „[[Lord Haw-Haw]]“ bekannt wurrn.<ref>http://archive.org/details/LordHawHaw-WilliamJoyce-GermanyCalling1-7of23</ref> Generalfeldmarschall Paulus hett nah de Nedderlaag vun Stalingrad över [[Radio Moskau]] to de düütsch Hörer snackt. [[Bild:Blosenbergturm.jpg|miniatur|[[Blosenbergturm]], Senner Beromünster]] De Sennen vun de [[BBC]], de „[[Stimme Amerikas]]“, dat [[Natschonalkomitee Freies Deutschland|NFD]], vun Radio Moskau, [[Radio Vatikan]] un den Swiezer Senner Beromünster hebbt woll dorto führt, dat 16 Millionen Düütsche, de (1943) Rundfunkgebühren betallen deen,<ref>Siehe [[Volksempfänger#Ökonomische Aspekte]]</ref> (plus wiedere Millionen Familienliddmaaten) utrecken genoog över de tonehmen hoffnungsloos militärisch un politisch Laag vun Düütschland informeert ween kunnen, aber kien een Senner gelung dat, dordör en Umstört in Düütschland hentokriegen. Wu völ Düütsche stillkens BBC, de wichtigst utlännsch Informatschonsborn (mit 11.500 Mitarbeiter in London), hörrn deen, lett sück nich seggen. Seker is blots, dat dat dat Regime nich gelungen is, sien Sicht vun de Dinge vullständig dörtosetten.<ref>Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen. Der Zweite Weltkrieg.'' München 2010, S. 101.</ref> Wiel dat Hören vun so nömmt ''[[Feindsenner]]'' streng verboden weer, geev dat meest nümms, de ut dat Radio ''Bescheed wuss'', sien Weeten an annern wieder – wenn doch, kunn hüm sogor „in besonners swoor Fällen“ de Doodsstraaf drohen.<ref>„Verordnung über außerordentliche Rundfunkmaßnahmen“ (1939); zit. n. Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 141.</ref> Man hett sück denn anwehnt, nah dat Enn' vun en afhört ''Feindsennen'' den Sennenknoop to verstellen, um bi unverwacht Huusdörsööken sück nich sülvst to verraden. De britisch [[Suldatensenner Calais]] weer dorgegen so goot organiseert, dat he över en langen Tietruum vun de düütsch Bevölkerung för en Wehrmachtssenner hollen wurr. Bispeelswies wurr dat flögelt Woort „Wenn das der Führer wüßte…“, in Düütschland laatstens siet 1938 bekannt, in den Sennen so geschickt bruukt, dat de schillert Missstände in dat ''Darte Riek'' um so ehrder glöövt wurrn. Ok in' Krieg in Ostasien (''kiek baben'') hebbt de Japaner af 1943 verstarkt up Propaganda gegen de Amerikaner sett, indem se över [[NHK|Radio Tokyo]] hör Sennen „The Zero Hour“ utstrahlen dee. För de överwiegend weiblich Moderatoren, de Amerikaansch mit en japaanschen Akzent snacken deen, börger sück in den [[GI (Suldat)|GI]]-Spraakgebruuk de Begreep [[Tokyo Rose]] in. === Wedderstand gegen den Natschonalsozialismus === [[Bild:Bundesarchiv Bild 146II-744, Kurt Huber.jpg|miniatur|links|[[Kurt Huber]], Liddmaat vun de Wedderstandsgrupp „Weiße Rose“, 1943 henricht]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 151-50-45A, Volksgerichtshof, Julius Leber.jpg|miniatur|hochkant|[[Julius Leber]], Liddmaat vun de Wedderstandsgrupp „Kreisauer Kreis“, 1944 vör den [[Volksgerichtshoff]], 1945 henricht]] De düütsch Zivilbevölkerung stunn den Kriegsanfang tonächst skeptisch gegenöver, leet sück aber denn doch vun de Siegesmeldungen blennen. Ut Angst för Straafen hebbt sück blots wenig Minschen troot, sück aktiv gegen den Krieg uttospreeken. Zentren vun den zivilen Wedderstand weern de „[[Weiße Rose]]“, de „[[Kreisauer Kreis]]“ oder de „[[Rote Kapelle]]“. Wenngliek de Wehrmacht prinzipiell achter Hitler sien Ideen stunn un sien Kriegsführung mitdragen dee, hebbt af 1943 eenig Generäle de dwangslööpig Nedderlaag düütlich vör Oogen sehn un hebbt dorher up en Wappenstillstand sett, um de Wehrmacht un de düütsch Bevölkerung Tiet to dat Umgruppeeren vun dat Heer un Neeorganisatschoon vun den Staat to geven. An' [[Anslag vun’n 20. Juli 1944|20. Juli 1944]] hebbt eenig Wedderständler en Anslag up Hitler in dat [[Führerhööftquartier]] [[Wolfsschanze]] veröövt. De Versöök, Hitler ümtobringen, gung aber scheev, ebenso as de ansluuten Versök vun en [[Putsch|Staatsstriek]] in Berlin (→&nbsp;[[Operatschoon Walküre]]). De Attentäter wurrn henricht. Eenig wenig Suldaten hebbt den Krieg ok ut ideologischen Grünnen aflehnt un hebbt versöcht, den Krieg dör Sabotagemaatnahmen to körten. De wiet överwiegen Mehrheit hett allerdings bit t'n Sluss wiederkämpt. Tallriek düütsch Suldaten un Hülpsverbände (Polizeireserve etc.) hebbt sück an Kriegsverbreken bedeeligt, wat den Wedderstand vun de Bevölkerung in den besett Rebeeden wieder rutfordern dee. In Däänmark empfunn de Bevölkerung de düütsch Besattung nah de Wöör vun den Kdäänschen König as „Alpdruck“. In de Nedderlannen mussen de Düütschen de Polizei dor de Wappen afnehmen, wiel se bang för en Upstand weern. De pro-düütschen Bewegen vun den Vidkun Quisling in Norwegen folg kien Massenbewegen vun de Bevölkerung, de Mehrheit hett de Düütschen aflehnt. De scharpste Formen vun den westeuropäischen Wedderstand geev dat in Frankriek, wo de [[Résistance]], dorünner de [[Maquis]] (nah dat mediterrane Buschgestrüpp „maquis“ nömmt), gegen de düütsche Besatten kämpen dee. Nich to verglieken starker dorgegen weern de Wedderstandsbewegen in in Süüdoost- un Oosteuropa: In de Sowjetunion, in Grekenland (''kiek:'' [[ELAS]]), in Albanien un in Jugoslawien (ünner Marschall Tito) hebbt groot Partisanenarmeen kämpt, meest mit kommunistisch, kommunistisch beinfloot, [[Sozialismus|sozialistisch]] oder aber natschonalistischer Hollen. De poolsch „Heimatarmee“ allerdings kunn blots up wenig Ünnerstütten vun buten hoopen. Ut den ständigen Lüttkrieg gegen den düütsch Besetter gungen de Partisanen faken as Sieger herut. Gegen Enn' vun den Krieg kunnen gröttere Rebeeden vun de düütsch Besetters befreet wurrn, so etwa in Jugoslawien, wo [[Josip Broz Tito|Tito]] in' Ansluss de Macht övernehm oder in Grekenland, wo de Hegemonie vun de [[ELAS]] mit britisch Interessen in Klatten keem un to' [[Greeksch Börgerkrieg|Greekschen Börgerkrieg]] führ. === Internatschonale Blockbillen === Mit dat Ünnerschrieven vun den [[Antikominternpakt]] tüschen Düütschland un Japan wurr all 1936 de Grundsteen för de latere Ass Düütschland–Japan–Italien leggt. Dör den Hitler-Stalin-Pakt is dat Verhältnis to Japan tonächst schlechter wurrn, aber wiel sück Japan up Togreep up de franzöösch, nedderlannsch un britisch Kolonien in Asien hoopt hett, gung dat Enn' September 1940 mit Düütschland un Italien den Dreemächtepakt in, den denn noch fiev süüdoosteuropäische Staaten bitreden sünd. De Initiative dorto hett Japan all in Juni 1940 anfungen; aber eerst, nahdem Hitler kloor wurrn weer, dat dat nich to schaffen weer, Grootbritannien dör en Invasion militärisch uttoschalten, weer he dorto bereit, en Bündnis mit Japan aftosluuten. In dat Bündnis hebbt sück de dree Partner verpllicht, sück gegensiedig to ünnerstütten, falls een vun de Partner vun en Macht angreepen wurr, „die gegenwärtig nicht in den europäischen Krieg oder in den chinesisch-japanischen Konflikt verwickelt ist.“ Wiel de Verdrag „in keiner Weise den politischen Status berühren“ sull, „der gegenwärtig zwischen den drei vertragschließenden Teilen und Sowjetrußland besteht“, weer düütlich, dat de Verdrag in eerst Lien de USA vun en Kriegsinträe afhollen sull.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' dtv, München 1985, S. 95&nbsp;f.</ref> Grootbritannien kunn in' Harvst 1940 in de Luftslacht um England en düütsch Invasion verhinnern un hett up de wertschaplich un militärisch Ünnerstütten dör de USA vertroot. Sünners de amerikaansch Präsident [[Franklin Delano Roosevelt]] wull ut machtpolitisch un weltanschaulich Grünnen de USA to'n „Arsenal der Demokratie“ gegen dat natschonalsozialistisch Düütschland maken. Grootbritannien kreeg 1941 wegen dat „[[Zerstörer-för-Stüttpunkten-Afkommen]]“ 50 [[Zerstörer]] to de Afwehr vun düütsch U-Bööt. In' August 1941 hebbt sück Churchill un Roosevelt up en britisch Kriegsschipp in de Argentia-Bucht ([[Neefundland]]) drapen un de [[Atlantik-Charta]] bekannt geven: Aflehnen vun all territorial Verännern ahn Tostimmen vun de bedrapen Völker un Recht vun all Völker up dejenige Regeerensform, ünner de se leven willt. Nah den japaanschen [[Angreep up Pearl Harbor]] an' 7. Dezember 1941 hebbt de USA Japan den Krieg verklort. Düütschland un Italien hebbt doruphen den USA den Krieg verklort, ahn dorto verdragsrechtlich verplicht to ween (''kiek baben.''). De europäisch un de ostasiaatsch Krieg weern to'n Weltkrieg wurrn. Anfang 1942 wurr in Washington vun Roosevelt un Churchill de Konzeptschoon [[Arcadia-Konferenz|„Germany first“]] in' Krieg gegen Düütschland un Japan fastleggt. === Allieerte Kriegskonferenzen un Reeten in de Anti-Hitler-Koalitschoon === Wiels den Krieg geev dat mehrere allierte Kriegskonferenzen: [[Bild:Cairo conference.jpg|miniatur|V.l.n.r.: Chiang Kai-shek, Roosevelt un Churchill in Kairo, 1943]] [[Bild:Tehran Conference, 1943.jpg|miniatur|V.l.n.r.: Stalin, Roosevelt un Churchill in Teheran, 1943]] * [[Arcadia-Konferenz]] (22. Dezember 1941 bit 14. Januar 1942) in [[Washington D.C.]] * [[Konferenz vun Moskau#Moskauer Konferenz 1942|Moskauer Konferenz 1942]] (12. bit 17. August 1942) in [[Moskau]] * [[Casablanca-Konferenz]] (12. bit 24. Januar 1943) in [[Casablanca]], [[Marokko]] * [[Trident-Konferenz]] (12. bit 27. Mai 1943) in Washington D.C. * [[Quadrant-Konferenz]] (17. bit 24. August 1943) in [[Québec (Stadt)|Québec]], [[Kanada]] * [[Konferenz vun Moskau#Butenministerkonferenz 1943|Moskauer Butenministerkonferenz 1943]] (19. Oktober bit 1. November 1943) in Moskau * [[Kairo-Konferenz]] (22. bit 26. November 1943) in [[Kairo]], [[Ägypten]] * [[Teheran-Konferenz]] (28. November bit 1. Dezember 1943) in [[Teheran]], [[Iran]] * [[Tweete Québec-Konferenz]] (12. bit 16. September 1944) in Québec * [[Konferenz vun Moskau#Moskauer Konferenz 1944|Moskauer Konferenz 1944]] (9. bit 20. Oktober 1944) in Moskau * [[Verkloren vun Jalta|Jalta-Konferenz]] (4. bit 11. Februar 1945) in [[Jalta]], [[Krim]], [[Ukraine]] * [[Potsdamer Konferenz|Dreemächtekonferenz vun Potsdam]] (17. Juli bit 2. August 1945) in [[Potsdam]] Anfang 1943 hebbt sück in Casablanca Roosevelt un Churchill eenigt, Düütschland bit to de sien Kapitulatschoon to bekämpen. In' November 1943 sünd Roosevelt un Churchill mit Chiang Kai-shek in Kairo övereenkommen, dat de Krieg gegen Japan ebenso as de gegen Düütschland mit de bedingungslosen Kapitulatschoon enn' sull. Kört dorup funn in Teheran en eerste Konferenz vun de ''Groot Dree'' statt, up de Stalin, Roosevelt un Churchill över de Nahkriegstiet nah en Sieg över Düütschland snackt hebbt. Wiel aber de beid West-Allieerten to kien konkret Garantien oder Afkommen mit de Sowjetunion för de Nahkriegsordnung in Europa willens weern, geev dat all 1944 eerste Reeten in de [[Anti-Hitler-Koalitschoon]]. De Sowjetunion fung dorüm an, in hör Inflootberiek [[Kommunismus|kommunistisch]] Regeeren intosetten. De Regeerenswessel in den USA 1945 führ ok to en Politikwessel, Präsident [[Harry S. Truman]] hett en strikt antikommunistisch un antisowjeetsch Kurs inslahn un hett sück dorbi up de wertschaplich Överlegenheit un later up dat Atomwappenmonopol stütt. Disse Konflikte hebbt in de Folg to'n [[Kolt Krieg|Kollen Krieg]] tüschen de USA un de Sowjetunion un to dat [[Düütsch Deelen|Deelen vun Düütschland]], de eerst dör den [[Zwei-plus-Vier-Vertrag]] 1990 hör Enn' funn. == Kriegsfolgen un Opper == === Oppertallen === [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-R72903, Essen, bettelnder Invalide.jpg|miniatur|links|hochkant|Betteln Kriegsinvalide in Essen, 1948]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101II-MW-3721-26, St. Nazaire, toter britischer Soldat.jpg|miniatur|Bi de [[Operation Chariot]] in' März 1942 in [[Saint-Nazaire]] fallen britisch Suldat.]] Wiels den Tweeten Weltkrieg funnen nah Schätzungen över 63 Millionen Minschen den Dood (dorvan mehr as 45 Millionen in Europa un över 17 Millionen in Asien). Dat keemen mehr Zivilisten üm as Suldaten bi Kamphanneln. An' starksten bedrapen weer de Sowjetunion mit etwa 26,6 Millionen dood Minschen, dorünner 11,4 Millionen Suldaten, vun de dree Millionen in düütsch Kriegsfangenschaft storven sünd. Tallen vun de bi oder infolge vun Kamphanneln ümkommen Suldaten un Zivilisten:<ref>All Tallen, wenn nich anners angeven, nah Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen. Der Zweite Weltkrieg.'' C.H. Beck, München 2010, S. 139&nbsp;f. un (för Asien, USA) nach W. van Mourik: ''Bilanz des Krieges.'' 1978.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- style="background:#e9e9e9" ! style="text-align:left;"|Land !! Suldaten !! Zivilisten !! Gesamt |- | style="text-align:left;"|Europa (insgesamt) || 17.622.580 || 27.800.000 || 45.422.580 |- | style="text-align:left;"|[[UdSSR]]<ref>Christian Hartmann: ''Unternehmen Barbarossa. Der deutsche Krieg im Osten.'' C.H. Beck, München 2011, S. 115&nbsp;f.</ref> || 11.400.000 || 15.200.000 || 26.600.000 |- | style="text-align:left;"|[[Düütsch Riek]] || 3.250.000 || 3.800.000 || 7.050.000 |- | style="text-align:left;"|[[Polen]] || 100.000 || 5.500.000|| 5.600.000 |- | style="text-align:left;"|[[Jugoslawien]] || 300.000 || 1.400.000 || 1.700.000 |- | style="text-align:left;"|[[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Großbritannien]]<ref name="CWGC">[http://www.cwgc.org/search-for-war-dead.aspx Statistik] von de [[Commonwealth War Graves Commission]].</ref>|| 452.580 || 60.000 || 512.580 |- | style="text-align:left;"|[[Frankriek]] || 250.000|| 350.000 || 600.000 |- | style="text-align:left;"|[[Albanien]]<ref>Schätzung des [[UNRRA]]</ref>|| 30.000|| ? || 30.000 |- | style="text-align:left;"|anner Länner|| 1.840.000 || 1.490.000 || 3.330.000 |- | style="text-align:left;"| || || || |- | style="text-align:left;"|Afrika (insgesamt) || ? || – || ? |- | style="text-align:left;"|Marokko|| ? || – || ? |- | style="text-align:left;"|Algerien|| ? || – || ? |- | style="text-align:left;"|[[Tunesien]]<ref>[[:fr:4e régiment de tirailleurs tunisiens#bilan des pertes]]</ref> || 2.150 || – || 2.150 |- | style="text-align:left;"|Senegal|| ? || – || ? |- | style="text-align:left;"|Süüdafrikaansch Union<ref name="CWGC"/>|| 11.902 || – || 11.902 |- | style="text-align:left;"| || || || |- | style="text-align:left;"|Asien (insgesamt) || ? || 11.800.000 || 17.687.033 |- | style="text-align:left;"|[[China]] || 3.500.000 || 10.000.000 || 13.500.000 |- | style="text-align:left;"|[[Japan]]<ref>''Der Zweite Weltkrieg – Teil 2. 1943–1945.'' [[Geo (Zeitschrift)|GEO Epoche]] {{Webarchiv|url=http://www.geo.de/GEO/heftreihen/geo_epoche/65020.html |wayback=20120529011457 |text=Nr. 44 – 08/10 |archiv-bot=2026-03-14 09:09:58 InternetArchiveBot }}, Hamborg 2010, S. 175.</ref>|| 2.300.000 || 800.000 || 3.100.000 |- | style="text-align:left;"|Indien<ref name="CWGC"/>|| 87.033 || – || 87.033 |- | style="text-align:left;"|Süüdoostasien<ref>Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen. Der Zweite Weltkrieg.'' C.H. Beck, München 2010, S. 75&nbsp;f.</ref> || ? || 1.000.000 || 1.000.000 |- | style="text-align:left;"| || || || |- | style="text-align:left;"|Amerika (insgesamt) || 347.454 || – || 347.454 |- | style="text-align:left;"|[[USA]] || 300.000 || – || 300.000 |- | style="text-align:left;"|[[Kanada]]<ref>[http://www.canadaatwar.ca/memorial/world-war-ii/2/ Canada at War]</ref> || 46.998 || – || 46.998 |- | style="text-align:left;"|[[Brasilien]] ||456 || – ||456 |- | style="text-align:left;"| || || || |- | style="text-align:left;"|Australien (insgesamt) || 52.585 || – || 52.585 |- | style="text-align:left;"|[[Australien]]<ref name="CWGC"/>|| 40.655 || – || 40.655 |- | style="text-align:left;"|[[Neeseeland]]<ref name="CWGC"/>|| 11.930 || – || 11.930 |- |- style="background:#e9e9e9" | style="text-align:left;"| Fallen / Doode || 23.923.704 || 39.600.000 || '''63.523.704''' |} All tosommen sünd vun de 5,7 Millionen Kriegsfangen vun de Sowjetarmee 3,3 Millionen üm't Leven kommen, de meesten dorvan verhungert, aber ok dör Krankheiten, Misshanneln, Doodscheeten oder KZ-Haft to'n Opper fallen. Dat bedüüd, dat 57 % vun de sowjeetsch Kriegsfangen in düütsch Fangenschap storven sünd.<ref>Christian Streit: ''Keine Kameraden: Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen 1941–1945''. Bonn 1997 (Neeutgaav), ISBN 978-3-8012-5023-2, S. 10 u. S. 244&nbsp;ff.</ref> Vun de 3,1 Millionen düütsch Kriegsfangen in sowjeetsch Gewohrsam keemen 1,1 Millionen (35 %) üm.<ref>[[Albrecht Lehmann]]: ''Gefangenschaft und Heimkehr. Deutsche Kriegsgefangene in der Sowjetunion''. C.H. Beck, München 1986, ISBN 3-406-31518-6, S. 29.</ref> De Tall vun de in düütsch Gewohrsam to Dood kommen westallieerten Kriegsfangen weer in' Verhältnis düütlich minner. So sünd vun 1,8 Millionen in düütsch Kriegsfangenschap geraden franzöösch Suldaten knapp 50.000, dat sünd 2,8 % storven.<ref>Rüdiger Overmans: ''Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945.'' In: ''Die Deutsche Kriegsgesellschaft 1939–1945'', Bd. 9. Tweet Halfband: ''Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung.'' Im Auftrag des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes, hrsg. von Jörg Echternkamp. DVA, München 2005 (=&nbsp;''Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg'', Bd. 9/2), S. 729–875, hier S.&nbsp;770.</ref> Nah de Sowjetunion harr China, för dat de Krieg all Midden 1937 mit de japaansch Aggression anfung, mit ungefähr 14 Millionen in' Krieg ümkommen Minschen de gröttste Tall an Doodsopper to beklagen. To de völ Verwund mööt ok tallriek as Deserteure veroordeelt Suldaten torekent wurrn, de depressiv oder geisteskrank un dorüm unfähig to'n Militärdeenst weern, aber liekers veroordeelt wurrn, um de „Moral der Truppe aufrecht“ to hollen. Dorto keem dat nich blots in Düütschland un bi de Assenmächte, sonnern ok in groot Tall bi de anner kriegsbedeeligt Staaten. Dat geev völ dood Zivilisten dör de Bombardeeren vun de Grootstäder [[Warschau]], [[Coventry]], [[The Blitz|London]], [[Operation Millennium|Köln]], [[Düsseldörp]], [[Operation Gomorrha|Hamborg]], [[Luftangriffe auf Tokio|Tokio]], [[Luftangreep up Dresden|Dresden]] un [[Operation Hurricane (1944)|dat Ruhrrebeet]]. Bannig völ Zivilisten keemen bi de Slachten um Stalingrad, Breslau, Königsbarg, wiels de [[Leningrader Blockaad]] un dat Uthungern vun [[Charkiw|Charkow]] üm't Leven. Dat Versenken vun de Flüchtlingsscheep ''[[Armenija]]'', ''[[Wilhelm Gustloff (Schipp)|Wilhelm Gustloff]]'', ''[[Goya (Schipp)|Goya]]'' un ''[[Steuben (Schipp)|Steuben]]'' forder Teihnduusende vun Opper. Bi de hart russisch Winter, in de Straaflager in de Sowjetunion un dör dat gewaltsam Verdrieven vun Minschen nah den Krieg sünd widere, nich to tellen Minschen storven (to'n Bispeel de [[Odsun|Sudetendüütschen]] infolg vun de [[Beneš-Dekrete]]). Völ Minschen kunnen ok eenfack nich ut den natschonalsozialistischen Herrschapsberiek flüchten, wiel Staaten as de USA oder de Swiez deelwies hör Grenzen dicht maakt hebbt un ok jöödsch Flüchtlinge torüch in de vun dat Düütsch beherrschten Rebeeden schickt hebbt. De beid över Japan afsmeeten Atombomben hebbt direkt un indirekt mehr as hunnertduusend Opper fordert. === Kriegsfangene un Dwangsarbeiter === [[Bild:Bundesarchiv Bild 185-23-21, Bremen-Farge, U-Boot-Bunker "Valentin", Bau.jpg|miniatur|Dwangsarbeiter bi den Bau vun den [[U-Boot-Bunker Valentin|U-Boot-Bunkers Valentin]] in [[Bremen]], 1944]] All tosommen sünd 11 Millionen Angehörige vun de Wehrmacht un de Waffen-SS in Kriegsfangenschap geraden, dorvan 7,7 up Sieden vun de [[Westmächte]] un 3,3 Millionen up Sieden vun de UdSSR. De Mehrtall vun de etwa 3,6 Millionen düütsch Kriegsfangen in britisch Gewohrsam befunn sück in Lagern in Grootbritannien, Düütschland un Kanada. Ungefähr 3,1 Millionen düütsch Fangene befunnen sück in amerikaansch Lagern, tomeest in den USA. To Dwangsarbeit ünner dat Naziregime wurrn tüschen söben un elf Millionen Minschen meest överall in dat Düütsch Riek un de besett Rebeeden insett. To'n Deel hebbt se in Fabriken neben KZ-Häftlingen ünner ähnlich minschenunwürdig Bedingungen arbeit, to'n lüttgeren Deel weern de Levensbedingungen ähnlich as de in de Handwarker- un Buernfamilien, för de se arbeiten mussen. De dorför as böverste Verantwortlicher insett Goleiter [[Fritz Sauckel]] wurr 1946 in' Rahmen vun de Nürnbarger Prozesse to'n Dood veroordeelt un henricht. Nah Kriegsenn' geev dat in Europa tüschen 6,5 un 12 Millionen as „[[Displaced Persons]]“ betekent Personen, bi de sück dat in de Mehrtall um befreet Kriegsfangene, Dwangsarbeiter un KZ-Häftlinge hanneln dee. Se wurrn bit to hör Repatrieeren oder Upnahm in [[Drittstaat]]en in so nömmt [[DP-Lager]]n ünnerbrocht. === Materielle Schaden un Kriegskösten === Ok de materiellen Schaden weern enorm.<ref>Vgl. to dat Folgende Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen – Der Zweite Weltkrieg''. C.H. Beck, München 2010, S. 141&nbsp;f. un 146&nbsp;f.</ref> In Düütschland mussen 400 Millionen Kubikmeter Schutt wegrüümt wurrn. In Köln, wo vör den Krieg 750.000 Minschen leevt harrn, weern dat blots noch 40.000. De „[[Trümmerfruen]]“ wurrn to en Symbol vun dat Uprüümen un Wedderupbau. In Frankriek wurrn twee, in Japan dree, in Düütschland dree un in de Sowjetunion söss Millionen Wohnungen zerstört. Meest de Hälft vun de Iesenbahnschienen weer in Dutten: In Düütschland 34.000 km, in Japan 50.000 km, in Frankriek 37.000 km. De lateren Siegermächte gungen in dat Afslussprotokoll vun Jalta dorvan ut, dat de Düütschen en Schaden vun 20 Milliarden Dollar in Europa anricht harr. De Sowjetunion sull dorum [[Reparatschonen]] in’ Wert vun 10 Milliarden Dollar kriegen.<ref>Ralf Berhorst: ''Der Preis des Friedens.'' In: ''Der Zweite Weltkrieg – Teil 2. 1943–1945.'' GEO Epoche Nr. 44, Hamborg 2010, S. 128.</ref> Betrucken up dat jährliche Sozialprodukt leeg de Schaden in Düütschland (4,8 Mrd. Dollar) bi 140 Perzent,<ref>To’n Vergliek: 2011 bedroog de Staatsverschuldung vun de Bundsrepubliek Düütschland 79 % vun dat BIP.</ref> in Frankriek (2,1 Mrd. Dollar) bi 130 Perzent, in Polen (2 Mrd. Dollar) bi 300 Perzent un in de UdSSR (12,8 Mrd. Dollar) bi 250 Perzent. De Kriegskösten vun dat Düütsch Riek beleepen sück up 156 Mrd. Dollar gegenöver 206 Mrd. vun de USA un 78 Mrd. vun Grootbritannien. Wenn man to de Kriegsschaden in Düütschland (''kiek baben'') de düütsch Kriegskösten vun 156 Mrd. Dollar (to’n Bispeel Wehrsold för Millionen Suldaten, Kriegerwittfrurenten, Produktschonskösten för Panzer, U-Bööt un Floogtüüch) dorto rekent, kummt man up de gigantische Summ vun 160,8 Mrd. Dollar (entsprekend hüüdig (2012) Koopkraft un inflatschonsbereinigt: 2,2 Billionen US-Dollar). == Nahwirkungen == Infolg vun den Tweeten Weltkrieg sünd Düütschland, Italien un Japan ut den Krink vun de militärisch Grootmächte utscheeden. De westeuropäisch Staaten (Frankriek, Nedderlannen, Grootbritannien) wurrn sowiet swaaker, dat se nah den Krieg hör Kolonialrieken upgeven mussen. An de hör Stäe sünd de USA un de Sowjetunion as nee Weltmächte treden, wegen de Rüsten mit Atom deen sogor as so nömmt [[Supermacht|Supermächte]]. === Europa === Nah dat Enn' vun den Tweeten Weltkrieg in Europa hebbt de [[Siegermächte]] in' Juli/August 1945 in Potsdam över de wiedere Tokunft vun Europa un Düütschland beraden. De Teelricht vun de faat [[Potsdamer Afkommen|Potsdamer Beslüsse]] harr sück all up de [[Verkloren vun Jalta|Konferenz vun Jalta]] in' Februar 1945 andüüd. Düütschland wurr doruphen in veer [[Besattenszoon|Besattenszonen]] indeelt; sien Ostrebeeden ([[Pommern]], [[Schlesien]], [[Ostpreußen]]) wurrn ünner Vörbehollen vun en endgültig Freedensregelung de Verwalten vun Polen un de Sowjetunion ünnerstellt.<ref>Helmut Müller: ''Schlaglichter der deutschen Geschichte'', Bundeszentrale für politische Bildung (bpb), Bonn 1990, S.&nbsp;305; Eckart Thurich: ''Die Sieger in Deutschland'', in: ''Die Teilung Deutschlands 1945–1955'', aus: ''Informationen für die politische Bildung Nr. 232'', 1991, S.&nbsp;9.</ref> De [[Volksrepubliek Polen]] kreeg dordör eenstwielig en nee Grenz in' Westen ([[Oder-Neiße-Grenze|Oder-Neiße-Lien]]) un in' im Osten. Dat dör de Bestimmungen vun dat [[Münchner Afkommen]] van 1938 vun Düütschland ingleedert [[Sudetenland]] full an de [[Tschechoslowakei]] torüch, wiel de faktische [[Annexion]] in' Toog vun de „[[Zerschlagung der Rest-Tschechei]]“ dör dat Düütsch Riek nahderhen för nichtig verklort wurr. [[Öösterriek]] wurr as unafhängig Staat wedderherstellt –&nbsp;dat harrn de latere Siegermächte all 1943 in de [[Moskauer Deklaratschoon]] ankünnigt&nbsp;–, de ''Zweite Republik'' grünnd un ebenfalls in veer Besattenszonen indeelt, bit se 1955 mit der [[Öösterrieksch Staatsverdrag|Öösterriekschen Staatsverdrag]] neutral wurr. Wegen de dör de dree Hööftsiegermächte de facto beslooten Rebeetsminnern vun Düütschland wurrn nah ünnerscheedlich Angaven tüschen 12 un 14 Millionen Düütsche ([[Sudetendüütsche]], Schlesier, Pommern, Polen un Ostpreußen) ut hör anstammt Heimat verdreeven. So keemen noch nah de düütsch militärischen Kapitulatschoon nah ünnerscheedlich Borns tüschen 2 un 3 Millionen Düütsche to Dood. 3,5 Millionen Polen verloren dör de ansluutend Westverschuuven vun de poolsch Ostgrenze hör Heimat. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H27798, Nürnberger Prozess, Verhandlungssaal.jpg|miniatur|links|Verhandlungssaal vun de Nürnbarger Prozesse, 30. September 1946]] De düütsch un japaansch Kriegsverbreken wurrn in mehreren Prozessen (to'n Bispeel den [[Nürnbarger Prozesse]]n) verhannelt. Dat [[Stuttgarter Schuldbekenntnis]] vun eenig führen evangeelsch Christen to dat, wat se in de Tiet vun den Natschonalsozialismus versüümt harrn (Oktober 1945) bleev en selten Utnahm in dat anfangen, vun de Allieerten dwungen [[Entnazifizierung]]s-Geschehen. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-R77871, Berlin, Einwohner zerlegen ein Pferd.jpg|miniatur|Berliner nehmt en dood Peerd utnanner, Mai 1945.]] De to'n grooten Deel kört Städer un de Mangel an Levensmiddel – besünners fehlen Rohstoff- und Düngemiddel – hebbt bi de Bevölkerung för en Leben in Armut sörgt. Wiel völ Mannslüüd in' Krieg fallen weer oder in Kriegsfangenschap geraden weern, hebbt „Trümmerfruen“ den Schutt in de Städer bi Siet maakt. Levensmiddel weern blots över [[Levensmiddelmarke]]n oder ut eegen Anbau to kriegen, wat de Grund dorför weer, dat Stadtbewohner massenhaft up't Land fohren deen. Um Saakgöder tegen Levensmiddel intotuuschen. Dorto keem dat weltwiet führen düütsch Wertschapsünnernehmen to dormalig Tiet bedüüden [[Patent]]e un Worenteeken. De Situatschoon änner sück eerst 1948 mit de [[Währungsreform]] un dör den bald dorup insetten un völfack as [[Wertschapswunner]] beteken rasanten Wertschapsupswung in de 1950er Johren. === Asien un Pazifik === Japan muss de besett pazifischen Inseln an Australien un Grootbritannien torüchgeven; wiederhen verlor dat Land Korea, Formosa ([[Taiwan (Insel)|Taiwan]]), Süüdsachalin un de Kurileninseln. De allieert Besetten vun Japan gung to Enn' mit den [[Freedensverdrag vun San Francisco]] van 1951, in de de staatliche Souveränität vun Japan wedder herstellt wurr. Eenig japaansch Inseln, dorünner de [[Ryūkyū-Inseln]], bleven to'n Deel bit 1972 ünner amerikaansch Kontroll. === Grünnen vun de Vereente Natschonen === [[Bild:UnitedNations.gif|miniatur|Grünnen vun de Vereente Natschonen, 1945]] Mit de Grünnen vun de „Organisatschoon vun de [[Vereente Natschonen]]“ (UNO) up de [[Konferenz vun San Francisco]] un den Inkrafttreden vun de [[Charta vun de Vereente Natschonen|UN-Charta]] an' 24. Oktober 1945 wurr de Versöök ünnernommen, dat informelle Kriegsbündnis vun de Anti-Hitler-Koalitschoon in en düersam Institutschoon to dat Wohren vun den Weltfreeden to maken. De Initiative dorto weer maatgevend vun den storven US-Präsidenten [[Franklin Delano Roosevelt]] utgahn. Karnpunkt vun de Charta weer, en System to schaffen, dat de freedlich Bileggen vun Striedigkeiten un de kontrolleert Interventschoon bi Verstößen mögelk maken as ok de internatsdchonal Tosommenarbeitn fördern sull. En besünner Rull as Garanten vun den Weltfreeden wurr dorbi för de [[Siegermächte|Hööftsiegermächte]] USA, Sowjetunion, Grootbritannien, Frankriek un China vörsehn, de düersam Sitten un en Vetorecht in' [[Sekerheitsraat vun de Vereente Natschonen]] kreegen. An' 10. Dezember 1948 wurr de [[Allgemeen Verkloren vun de Minschenrechte]] verafscheed, up deren Grundlaag later wiedere internatschonal binnen [[Minschenrechtsafkommen]] entstahn sünd, dorünner de [[Konvention über die Verhütung und Bestrafung des Völkermordes]]. === Blockbillen un Koll Krieg === De Tweete Weltkrieg gung sowohl in Europa as ok in Asien relativ nahtlos in den Kollen Krieg över. All wiels den Krieg geev dat Differenzen tüschen de Sowjetunion un den westlichen Allieerten, de togunsten vun dat gemeensam Tell nich in den Vördergrund stellt wurrn. An disse Differenzen weer nich alleen de Sowjetunion schuld. In dissen Sinne weern Hiroshima un Nagasaki nich blots de letzt Bomben vun den Tweeten Weltkrieg, sonnern ok de eerst Bomben vun den Kollen Krieg. Ebenso weern dat gewaltig Utwieden vun de sowjeetsch Hemisphäre in den Westen un dat beständig kommunistisch Vördringen in Asien nich blots dat Ergevnis vun den Tweeten Weltkrieg, sonnern ok en Grund för den Kollen Krieg. [[Bild:NATO vs. Warsaw (1949-1990).svg|miniatur|hochkant=2.0|NATO un Warschauer Pakt wiels den Kollen Krieg, 1949 bit 1990]] In en Rede in Fulton, Missouri, 1946 hett Winston Churchill eerstmals apenlich dat Bild vun den „[[Iesern Vörhang (Politik)|Iesern Vörhang]]“ to dat Beschrieven vun dat nu in Inflootsphären deelt Nahkriegseuropa bruukt. Af etwa 1947 ([[Truman-Doktrin]]) keem dat tonehmend to Spannungen tüschen de vörmals Verbündeten, den westlichen Allieerten up de een un de Sowjetunion up de anner Siet. Wiels de Westmächte in hör Inflootzonen de parlamentarsche Demokratie inführen deen, hett de Sowjetunion in de Staaten vun Osteuropa so nömmt [[Volksrepubliek|Volksdemokratien]] ünner Führung vun de [[Kommunismus|Kommunisten]] inführt. De Spannungen wurrn dordör scharper un hebbt denn to en unversöhnlich Gegnerschap vun de eenstig Verbündeten, to en düersam [[Düütsch Deelen|Deelen vun Düütschland]] un Europa un den Anfang vun den Kollen Krieg. Als westlich Militärbündnis wurr 1949 de [[NATO]] grünnd, nah de westdüütsch [[Wiederbewaffnung]] un den NATO-Biträe vun de Bundsrepubliek Düütschland 1955 folg as Gegenstück vun de [[Ostblock]]staaten de [[Warschauer Pakt]]. Mit den Tosommenbröök vun de osteuropäischen Diktaturen in' Toog vun de Revolutschonen in dat Johr 1989, de düütsch Weddervereenigung un de mit dat Uplösen vun de Sowjetunion folgen Wedderherstellen vun dat Sülvstbestimmensrecht vun de Völker vun de fröheren Sowjetrepubliken wurrn wiedere Nahwirken vun den Tweeten Weltkrieg afschafft. === Wiederee Nahfolgekonflikte === As wiedere Nahfolgekonflikte, de direkt oder indirekt mit den Tweeten Weltkrieg in Beziehung staht, kann man nömmen: * de wedderupnommen [[Chinesisch Börgerkrieg]] (1945–1949), de mit den Sieg vun de Kommunisten un de Grünnen vun de [[Volksrepubliek China]] to Enn’ gung, as om de ansluuten [[Taiwan-Konflikt]] * de [[Indonesisch Unafhängigkeitskrieg]] (1945–1949) * de [[Irankrise]] (1945–1946) * de [[Greeksch Börgerkrieg]] (1946–1949) * de franzöössch [[Indochinakrieg]] (1946–1954) * de anfangen [[Araabsch-Israeelsch Kunflikt|Nahostkonflikt]], de nah de Grünnen vun den Staat [[Israel]] 1948 in’ [[Palästinakrieg]] (1948–1949) eerstmals eskaleeren dee * dr Konflikt in’ Tosommenhang mit dat Deelen vun Indien in de Staaten [[Indien]] un [[Pakistan]] nah de Unafhängigkeit 1947 a ok de dormit verbunnen [[Kaschmir-Konflikt]] ([[Eerste Indisch-Pakistaansch Krieg]] 1947–1949) * de eerstmals ünner Bedeeligung vun de UN führt [[Koreakrieg]] in dat deelt [[Korea]] (1950–1953) In Deelen vun Osteuropa, so in’ Baltikum, in Polen un in de Ukraine, keem dat all vör Kriegsenn’ to vun natschonalistischen Organisatschonen ([[Waldbröers]], [[Organisatschoon vun Ukrainsch Nationalisten|OUN]]) führt, deelwies bit in de fröh 1950er Johre andüern Ünnergrundaktschonen gegen Sowjetiseeren un Staliniseeren. Nah den Dood vun Stalin in’ März 1953 hett sück de Wedderstand gegen de bestahn Systeme sowjetkommunistischer Präägen in mehreren, vun de Root Armee daalslahn Volksupstände utwirkt. ([[Upstand vun den 17. Juni]] 1953 in de DDR, [[Ungaarsch Volksupstand]] 1956). === Uparbeiten un Rezeptschoon === [[Bild:Holocaust monument Berlijn.jpg|miniatur|[[Denkmal för de ümbrocht Jöden vun Europa]] in Berlin, 2005]] Dat Befaaten vun de europäisch un de düütsch Apenlichkeit mit de Tweeten Weltkrieg hollt wiederhen an. Dat gewaltige Utmaat vun den Tweeten Weltkrieg hett sück in mehreren Spraaken daalslahn. So wurr he in Düütsch faken blots as „Der Krieg“ betekent. Ebenso is för de verhältnismäßig lang un prospereeren Freedenstiet, de in de Industrielänner nah den Krieg folgen dee, in’t Düütsche as ok in anner westlich Spraaken de Begreep vun de [[Nahkriegstiet|Nachkriegszeit]] (engelsch: ''postwar period'') as spraaklich Afgrenzen to dat Kriegsgeschehen entstahn, de selten up anner Kriege bruukt wurr. Doröver herut hebbt völ kriegsverwandte Begreep ut hör Herkunftsspraak Ingang in de Spraaken vun de anner ehmalgen Kriegsdeelnehmer funnen, bispeelswies „[[Blitzkrieg]]“, „[[moral bombing]]“, „[[Baedeker Blitz]]“ oder „[[Operation Downfall#De japaansch Verteidigungsplaan „Ketsu-Go“|Ketsu-go]]“. Eenig Historiker snacken vun en tweeten Dartigjohrigen Krieg, mit de se de Tietspanne tüschen 1914 un 1945 meenen, wiel Tweete Weltkrieg ahn Verloop un de Folgend vun den Eersten Weltkrieg nich to verstahn ween sall. De Führung vun den NS-Staat harr all doran sett, en Nedderlaag as 1918 dör Stabiliseeren vun de ''[[Heimatfront]]'' un Radikaliseeren vun de Kriegführung to verhinnern. [[Dolchstoßlegende]], [[Freedensverdrag vun Versailles|Diktatfreeden vun Versailles]] un militante [[Antisemitismus]] harrn över de Tüschenkriegstiet weg den Boden för de aggressiv NS-Butenpolitik to en Neeordnung vun Europa vörbereit. För beid Kriege drapt ok to, dat de Gegner dör Feindbiller verdüüvelt un de Grenz tüschen Suldaten un unklor wurr. Aber dat geev ok wichtige Ünnerscheede: To’n Bispeel de Eenzigortigkeit vun den Tweeten, de in’ Zivilisatschonsbröök vun de [[Holocaust|Shoa]] liggt,<ref>To’n tweeten ''30-jährigen Krieg'' kiek Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen. Der Zweite Weltkrieg.'' C.H. Beck, München 2010, S. 137&nbsp;f.</ref> oder de bedenkenlos Insatz vun Massenvernichtungswappen gegen Zivilisten. == Literatur == === Düütsch === * [[Friedrich Battenberg]]: ''Das Europäische Zeitalter der Juden.'' WB, Darmstadt 1990, ISBN 978-3-534-11381-1. * [[Winfried Baumgart]] u.&nbsp;a. (Bearb.): ''Quellenkunde zur deutschen Geschichte der Neuzeit von 1500 bis zur Gegenwart''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, ** 6/2 – ''Weimarer Republik, Nationalsozialismus, Zweiter Weltkrieg (1919–1945)'', 2003, ISBN 3-534-07659-1. * [[Alexander Brakel]]: ''Der Holocaust. Judenverfolgung und Völkermord.'' Augsborg 2012, ISBN 978-3-8289-4527-2. * [[Winston S. Churchill]]: ''Der Zweite Weltkrieg. Mit einem Epilog auf die Nachkriegsjahre''. Fischer, Frankfurt/M. 2003, ISBN 3-596-16113-4. * [[Jörg Echternkamp]]: ''Der Zweite Weltkrieg – Die 101 wichtigsten Fragen''. C.H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-59314-7. * [[Jörg Friedrich]]: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, ISBN 3-549-07165-5. * [[Lothar Gruchmann]]: ''Totaler Krieg. Vom Blitzkrieg zur bedingungslosen Kapitulation.'' dtv, München 1991, ISBN 3-423-04521-3. * Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'' (dtv-Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts). dtv, München 1985, ISBN 3-423-04010-6. * Christian Hartmann: ''Unternehmen Barbarossa. Der deutsche Krieg im Osten 1941–1945.'' C.H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-61226-8. * Manfred Hildermeier: ''Die Sowjetunion 1917–1991.'' Oldenbourg, München 2001, ISBN 3-486-56179-0. (''Oldenbourg Grundriss der Geschichte.'' Band 31) * David Jordan, Andrew Wiest: ''Atlas des Zweiten Weltkrieges.'' Tosa, Wien 2005, ISBN 3-85492-972-2. * John Keegan: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Rowohlt, Reinbek 2004, ISBN 3-87134-511-3. * [[Ian Kershaw]]: ''Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45.'' DVA, München 2011, ISBN 978-3-421-05807-2. * Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg 1940/41.'' 2. Auflage, DVA, München 2008, ISBN 978-3-421-05806-5. * James Lucas: ''Die Wehrmacht von 1939 bis 1945.'' Tosa, Wien 2004, ISBN 3-85492-880-7. * [[Alexander Lüdeke]]: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen. Ausbruch.Verlauf. Folgen.'' Berlin 2007, ISBN 978-1-4054-8585-2. * [[Militärgeschichtliches Forschungsamt]] der Bundeswehr: ''[[Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg]]'' (10 Bände). DVA, 1978–2008. * [[Rolf-Dieter Müller]]: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-60021-3. ([[Handbuch der deutschen Geschichte]]; Bd. 21). * Rolf-Dieter Müller: ''Hitlers Wehrmacht. 1935–1945.'' Oldenbourg, München 2012, ISBN 978-3-486-71298-8. * ''Die Berichte des Oberkommandos der Wehrmacht 1939–1945.'' Verl. für Wehrwissenschaft, München 2004, ISBN 3-89340-063-X. ** Bd.&nbsp;1. – ''September 1939 bis 31. Dezember 1940.'' ** Bd.&nbsp;2. – ''1. Januar 1941 bis 31. Dezember 1942.'' ** Bd.&nbsp;3. – ''1. Januar 1942 bis 31. Dezember 1943.'' ** Bd.&nbsp;4. – ''1. Januar 1944 bis 31. Dezember 1944.'' ** Bd.&nbsp;5. – ''1. Januar 1944 bis 9. Mai 1945.'' * Birgit Morgenrath (Hrsg.): ''Unsere Opfer zählen nicht. Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg.'' Assoziation A, Berlin 2005, ISBN 3-935936-26-5. * [[Sönke Neitzel]], Harald Welzer: ''Soldaten. Protokolle vom Kämpfen, Töten und Sterben.'' S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2011, ISBN 978-3-10-089434-2. („Eine erschreckende Innenansicht des Zweiten Weltkriegs“) * [[Rüdiger Overmans]]: ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. R. Oldenbourg Verlag, München, 3. Auflage 2004, ISBN 3-486-20028-3. * Richard Overy: ''Die Wurzeln des Sieges: Warum die Alliierten den Zweiten Weltkrieg gewannen.'' rororo, Reinbek 2002, ISBN 3-499-61314-X. * [[Gerhard Schreiber (Militärhistoriker)|Gerhard Schreiber]]: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Beck, München 2002, ISBN 3-406-44764-3. (En relativ kört, aber profunde Gesamtdorstellen; [http://www.perlentaucher.de/buch/gerhard-schreiber/der-zweite-weltkrieg.html Rezensionen] bei [[Perlentaucher]].) * [[Michael Sontheimer]] (Hrsg.): ''Bilder des Zweiten Weltkrieges''. DVA, München 2005, ISBN 3-421-05872-5. * [[Hedley Paul Willmott]]: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Gerstenberg Verlag, 2005, ISBN 3-8067-2561-6. * [[Heinrich August Winkler]]: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' C.H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-59236-2. * [[Adam Tooze]]: ''Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus.'' Siedler Verlag, 2007, ISBN 978-3-88680-857-1. * [[Christian Zentner]] (Hrsg.): ''Der Zweite Weltkrieg. Ein Lexikon.'' Tosa, Wien 2005, ISBN 3-85492-818-1. * [[John Zimmermann (Historiker)|John Zimmermann]]: ''Pflicht zum Untergang. Die deutsche Kriegsführung im Westen des Reiches 1944/45.'' Verlag Ferdinand Schöningh, Paderborn 2009, ISBN 978-3-506-76783-7 (Zeitalter der Weltkriege, Bd. 4).<ref>Vgl. Wigbert Benz: {{Webarchiv|url=http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2010-1-091 |wayback=20120113103906 |text=Rezension zu: ''Zimmermann, John: Pflicht zum Untergang. Die deutsche Kriegführung im Westen des Reiches 1944/45. Paderborn 2009'' |archiv-bot=2026-05-17 16:24:41 InternetArchiveBot }}. In: [[H-Soz-u-Kult]], 5. Februar 2010.</ref> === Engelsch === * Michael Armitage u.&nbsp;a.: ''World War II Day by Day.'' DK Publishing, London 2004, ISBN 0-7566-0296-3. * Robin Cross: ''World War II.'' DK Adult, New York 2004, ISBN 0-7566-0521-0. * Jon E. Lewis: ''The Mammoth Book of Eyewitness World War II.'' Carroll & Graf, London 2002, ISBN 0-7867-1071-3. * Kelly S. Tunney (Hrsg.): ''Memories of World War II. Photographs from the archives of the Associated Press.'' Abrams, New York 2004, ISBN 0-8109-5013-8. * Gerhard L. Weinberg: ''A world at arms. A global history of World War II.'' University Pr., Cambridge 2005, ISBN 0-521-85316-8. (wichtig un detailliert Gesamtdorstellen) == Weblenken == {{Commons|World War II|Tweete Weltkrieg}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Krieg]] [[Kategorie:Tweete Weltkrieg]] p0g9o3gjbflto95zhnrlwmhv2quimbn 0 3639 1065716 1065400 2026-05-17T13:46:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065716 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|TEXT=För de Ümgangsspraak twischen Dialekt un Stannard kiek bi [[Regiolekt]]}} '''Regionaalspraak''' oder '''Streektaal'''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.platt-wb.de/hoch-platt/?term=Regionalsprache |titel=''Regionalsprache'' |werk=Plattdeutsch-Hochdeutsches Wörterbuch für Ostfriesland |abruf=2024-11-15}}</ref> is een Begreep uut de [[Spraakpolitik]], de kene klare Definitschoon het. De Ünnerschhed to ene [[Minnerheidenspraak]] is ook nich klaar. Besünners in [[Europa]] betekent Regionaalspraak ene inheemsche Spraak, de in ene bestimmte Regioon snackt warrt. Se is meest ene [[Afstandsspraak|Afstands]]- oder [[Uutbuspraak]] un kene [[Natschonaalspraak]]. De [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta van de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] bruukt den Dubbelbegreep ''Regionaal- oder Minnerheidenspraken'' un geit so ene klare Definitschoon uut den Weg. In [[Düütschland]] gellt [[Plattdüütsch]] för ene Regionaalspraak, wieldes [[Neddersorbsche Spraak|Nedder]]- un [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsch]], [[Saterfreesche Spraak|Sater]]- un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] so as ook [[Romani|Romanes]] för Minnerheidenspraken gellen. De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. De engelsche Uutdruck ''regional language'' kann wedder ene Regionaalspraak oder ''regionale Spraak'' beteken. == Regionaalspraken in Politik un Recht == [[Bild:European_Charter_for_Regional_or_Minority_Languages_membership.svg|duum|Staten, de de Europääsche Charta för Regionaal- un Minnerheiden unnerschreven un ratifizeert hebbt:</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008000|Unnerschreven un ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00ff00|unnerschreven, nich ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFFF|nich unnerschreven}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|Keen Maat}}]] As enen juristschen un politschen Begreep is ene Regionaalspraak in Europa ene Spraak, de in de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|europääsche Charta för Regionaal- un Minerheidenspraken]] as Regionaalspraak gellen laten warrt. De Charta unnerscheed man nich klaar twischen Regionaalspraak un Minnerheidenspraak. Se bruukt den Begreep jümmers tohoop as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“.<ref name=":0">[[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S.8f.</ref> Na de Charta betekent Regionaal- oder Minnerheidenspraken alle de Spraken:<ref>{{Internetquelle |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=148 |titel=European Charter for Regional or Minority Language |abruf=2024-11-15 |sprache=en-GB}}</ref> # de ene Gruppe Börgerschen un Börgers van enen Staat, de lüttker is as de överige Inwonerschen un Inwoners in den Staat, siet lange Tied in enen bestimmten Gebeed binnen düssen Staat bruukt, # de verscheden van de Amtsspraak oder den Amtsspraken in den Staat sind un nich een Dialekt van ene Amtsspraak oder de Spraak van Towannerten sind. De Charta betekent also alle inheemschen Spraken, de in enen Staat kene Amtsspraak sind un keen [[Dialekt]] sind as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“. Spraken van Migranten un Towannerten sind keen Regionaal- oder Minnerheidenspraken na de Charta. In verscheden Staten bruukt de Poltik Minnerheiden- un Regionaalspraak unnerscheedlik oder maakt so as de Charta kenen Unnerscheed. In Düütschland gellt Noord- un Saterfreesch, Nedder- un Böversorbsch so as ook Romani as natschonale Minnerheiden un ere Spraken as Minnerheidenspraken. Plattdüütsch is man in Düütschland offitscheel ene Regionaalspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |titel=Nationales und internationales Minderheitenrecht |werk=www.bmi.bund.de |hrsg=Bundesministerium des Inneren und für Heimat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240221050721/https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |archiv-datum=2024-02-21 |abruf=2024-11-17 |sprache=de |zitat=''In Deutschland werden sechs Minderheitensprachen nach der Sprachencharta geschützt: Dänisch, Nordfriesisch, Saterfriesisch, Romanes, Niedersorbisch, Obersorbisch. Als eigenständige Sprache ebenfalls geschützt wird die Regionalsprache Niederdeutsch, die in acht der sechzehn deutschen Bundesländer gesprochen wird.''}}</ref> Anners doot dat Frankriek: Daar is allens, wat nich Stannardfranzöösch is ene Regionaalspraak ({{S|fr|''langue régionale''}}). So sind [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Basksche Spraak|Basksch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]] hier just so Regionaalspaken as de ''[[Langues d’oïl]]'', wat eer franzöösche Dialekte sind.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.culture.gouv.fr/Thematiques/langue-francaise-et-langues-de-france/Agir-pour-les-langues/Promouvoir-les-langues-de-France/Langues-regionales |titel=Langues régionales |abruf=2024-11-17 |sprache=fr-FR}}</ref> De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. == Regionaalspraken in de Spraakwetenschop == Besünners in de [[Sotscholinguistik]] sünd „Regionaalspraak“ un „Minnerheidenspraak“ veel bruukt Begrepen, man beide sind nich klaar defineert. Faken betekent beide sotosegggen dat lieke, so as ook in de ''Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheidenspraken.'' Ene Regionaalspraak is allgemeen ene Spraak, de kene Staats- oder Natschonaalspraak is. Dat is man ene so wiede Definitschoon, dat se meist nich to bruken is.''<ref name="Radatz 71">Hans-Ingo Radatz: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bamberg.de/fileadmin/ba4rm97/Publikationen/Radatz__forthcoming__Regionalsprachen.pdf |wayback=20220521232757 |text=''Regionalsprache und Minderheitensprache.'' |archiv-bot=2026-03-14 07:40:45 InternetArchiveBot }} In: Sandra Herling et al. (Hrsg.): ''Weltsprache Spanisch: Variation, Soziolinguistik und geographische Verbreitung des Spanischen. Handbuch für das Studium der Hispanistik'' (Romanische Sprachen und ihre Didaktik). 2013, S. 71f.</ref>'' Versöök enen Unnerscheed twischen Regionaal- un Minnerheidenspraken to maken un ene Defintschoon för „Regionaalspraak“ to finnen givt dat man: === Unnerscheed Regionaalspraak - Minnerheidenspraak na Wirrer === Na de Germanist [[Jan Wirrer]] sind Minnerheidenspraken sind Spraken, de [[Minnerheit|Minnerheidengruppen]] för ere egen autochthone Spraak anseen doot. De Minnerheid bekikt sik vergleken mit de Meerheid sülvst as [[Ethnie|ethnisch]] oder religiöös verscheden. Unwichtig is hier of de Minnerheid in enen bestimmten Territorium leevt (so as [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]] oder [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]]) oder över een wied Gebeed verstreut is (so as [[Jiddische Spraak|Jiddisch]] oder [[Romani]]).<ref name=":4" /> Anners is dat na Wirrer bi Regionaalspraken: Se hebbt jümmers een fast Spraakterritorium över dat se sik bestimmt. De Sprekerschen un Sprekers seet sik sülvenst as Deel van de Meerheid in de Regioon un verstaat sik nich as ene ethnische oder religiöse Minnerheid. Bispelen sind [[Plattdüütsch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]].<ref name=":4"> [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S. 8f. ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00006.html online]</ref> === Westeuropääsche Regionaalspraken (WERS) na Radatz === De Romanist [[Hans-Ingo Radatz]] unnerscheedt eerstmaal Minnerheidenspraken, de annerwegens Natschonaalspraak sind (so as [[Düütsche Spraak|Düütsch]] in [[Süüdtirool]] oder [[Törksche Spraak|Törksch]] in Düütschland) un statenlose Minnerheidenspraken (so as [[Walisische Spraak|Walisisch]] oder [[Basksche Spraak|Basksch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 100, 106</ref> Regionaalspraken sind na Radatz jümmers statenloos. Minnerheidenspraken mit enen hogen Graad [[Spraakuutbu]] kriegt, so as Radatz seggt, eer den Namen „Regionaalspraak“, ringer uutbuut Spraken warrt meest „Minnerheidenspraak“ oder „Dialekt“ heten.<ref name=":1" /> Regionaalspraken sind so statenlose starker uutbuut Minnerheidenspraken met de Tendenz to ene Kultuurspraak.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107.</ref> Se sind [[Afstandsspraak|Afstandsspraken]], hebbt ene Spraakgemeenschop, de eer as Spraak un nich as Dialekt bekiekt un den Stand as Spraak ook infoddern doot. So is na Radatz [[Frankprovenziaalsche Spraak|Frankprovenziaalsch]] , dat de Sprekers un Sprekerschen meist as Dialekt un nich as Spraak bekiekt, ene schiendialektaliseerte Afstandsspraak un kene Regionaalspraak.<ref name=":1">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107f.</ref> Regionaalspraken stellt sik stärker as ring uutbuut Minnerheidenspraken gegen Staats- un Natschonaalstaten mit enen politschen Machtanspröök un kriegt faken natschonalistsche Fiendschop af. Vergleken met Minnerheiden, de ene Staatspraak snackt, kriegt se keen Stütt van buten un mött de egen Spraak gegen Wedderstand sülvenst vööranbringen. Se mött jümmers an de Siede van de Staatsspraak bestaan. De Sprekerschen un Sprekers sind meist tweesprakig, wieldes buten de Regioon alleen de Staatsspraak gellen laten warrt.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 109f.</ref> De Regionaalspraken in West- un [[Middeleuropa]] süüt Radatz as enen Typ an: de westeuropääschen Regionaalspraken, kort WERS.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 115.</ref> Se stünnen unner den Inflood van de [[Latiensche Spraak|latiensche]] Karkenspraak, de över allen Volksspraken stund un se hebbt de Ideen uut’n [[Humansismus]] un de [[Reformatschoon]] metkregen. In de fröhe [[Neetied]] un later in de [[Opklärung]] begunn de ''Subtitutschoonsphaas.'' Mit den [[Bookdruck]] wurrn de regionalen Schrievspraken vereenheidlikt un de Vöörlöpers för de lätern Staatsspraken hebbt regionale Spraken, de nu för troüggbleven güllen, bikant schoven.<ref name=":2">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 114 - 119.</ref><ref name=":3">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 122f.</ref> De ''Rekuperatschoonsphaas'' eerst mit de [[industrielle Revolutschoon]] un de [[Romantik]], as sik de Blick wannel un dat inheemsche un regionale wedder wat gull.<ref name=":2" /> De Regionaalspraken füngen meest wedder van frischen an un hebbt ene niege Schrievspraak up Grundlage van de Staatsspraak uutfunnen, een Stannard is ranwassen un Spraakorganisatschonen grünnen sik, de sik för de Spraak insetten doot.<ref name=":3" /> Westeuropääsche Regionaalspraken sind so daar inheemsch, wo dat Latiensche bet in’t [[Middelöller]] Schrievspraak was. Se sind nernstwo Natschonaalspraken un staat in Konkurrenz to Natschonaalspraken. Se föddert den Stand as Spraak in un de Spraakgemeenschop steet tomindst grotendeels för enen Spraakstannard un Spraakuutbu in.<ref name=":2" /> Radatz ünnerscheedt noch twee Typen: De primären Regionaalspraken weren de längste Tied spraken Spraken un sünd nich vöör de[[Reformatschoon]] daalschreven worrn (so as: [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], [[Sardsche Spraak|Sardsch]], [[Furlaansche Spraak|Furlaansch]]). De sekundären Regionaalspraken weren in’n Middölller un de froe Nietied schreven Spraken op den lieken Rang as later Staatsspraken, de denn verdrängt hebbt (so as: [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Irisch Spraak|Irsch]] oder [[Walisische Spraak|Walisisch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 119f.</ref> === Streektaal === De nedderländsche Begreep {{Lang|nl|''streektaal''}} meent oorsprünglik dat lieke as Dialekt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/streektaal |titel=streektaal |werk=van Dale |abruf=2024-11-18 |sprache=nl}}</ref> Sinds dat Nedderland de Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken unnertekent het, sind de Begrepen meer un meer verscheden Wege gaan un betekent nu faken enen Dialekt oder Spraakvarieeet, de offitscheel as Spraak gellen laten warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |titel=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |werk=Meertens Instituut |abruf=2024-11-18 |sprache=nl }} {{Webarchiv|url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |wayback=20241226184636 |text=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |archiv-bot=2026-05-17 13:46:53 InternetArchiveBot }}</ref> Streektaal is een neutralen Öberbegreep för Spraakvairtäten mit enen gemeensame Spraakidentieet, de in enen Gebeed de grote Deel van de Minschen snackt.<ref>C. Hoppenbrouwers: H''et regiolect van dialect tot Algemeen Nederlands''. Coutinho: Muiderberg 1990. S. 79.</ref> De Linguistsche Renée van Bezooijen defineert een ''streektaal'' för de Situatschoon in de Nedderlannen synchroon: Een Streektaal is ene upstunds düüdlike spraalike Eenheid, de sik van anner Streektalen un de Standardspraak unnerscheed. Anner Faktoren sind Spraakidentiteet un minner Spraakgebeed.Se unnerscheed minner twischen Umgangspraak as sproekn Sprake un Kultuur- oder Uutbuspraak.<ref>Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?'' S. 173.</ref> === Choralekt === [[Conrad Brann]] bruukt mit Blick up de Spraaksituatschoon in [[Indien]] den Begreep „Choralekt“, de uut {{S|grc|χώρα|chóra}} ‘Gegend, Rebeed, Regioon’ un {{Lang|grc|-λεκτος|-lektos}} vun {{Lang|grc|λέγω|légō}} ‘ik spreke’ tohoopsett is, also de Etymologie na dat glieke as Regionaalspraak bedüden kann. Brann ünnerscheed Choralekte, wat Spraken up regionalen Rang sind vun Chtonolekten, wat Volksspraken up de unnerst Rang sind, Demolekte, wat Spraken sind de över ene Regioon henweg oder in enen Staat vele Minschenn küürt un verstaat un upletzet Politolekte, wat Staatsspraken, de vun de Regren bruukt warrt.<ref>Brann, C.M.B. 1994. "The National Language Question: Concepts and Terminology." ''Logos'' [University of Namibia, Windhoek] Vol 14: 125–134</ref> === Regionaalspraak as Afstandspraak === [[Tapani Salminen]] bruukt den Begreep ''Regionaalspraak'' för Spraken, de sik vun de domaninante Spraak in de Gegend ünnerscheedt, avers togliek ook so wied liek kaamt, dat se in [[Disglossie]] mit de dominante Spraak staan köönt. Se finnt sik na Salminen besünners in de grötter europääschen Staten, so as Düütschland, Frankriek oder Italien un warrt meist minnachtig as Dialekt van de Staatsspraak bekeken.<ref>Tapani Salminen: ''Endangered Languages in Europe.'' In: Matthias Brenzinger (Ruutgever): ''Language diversity endangered'', S. 205–232. Berlin & Boston: De Gruyter Mouton.</ref> Saliminen siene Defintschoon steit so neeg bi [[Heinz Kloss]] siene [[Afstandsspraak un Uutbuspraak|Afstandsspraak]]. == Plattdüütsch as Regionaalspraak == Bi de Diskusschoon ümme dat plattdüütsche sienen juristschen Status as Regionaalspraak na de europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken gung dat besunners ümme de Frage of Plattdüütsch een düütschen oder nedderländschen Dialekt oder ene egen Spraak is, also de ole Fraag ümme den Sprakestatus. De Argumente för Plattdüütsch den juristschen Begreep „Regionaalspraak“ to bruken weren de middelsassische Schrievspraak in de Hansetied, de Afstand in de Spraakstruktuur twischen Hoog- un Plattdüütsch un de Plattdüütschen eer Sicht de egen Varieteet „Spraak“ to heten.<ref>[[Reinhard Goltz]], [[Andrea Kleene]]: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina: ''Handbuch der Sprachminderheiten in Deutschland.'' Narr Francke Attempo: Tübingen 2020, S. 179.</ref> Plattdüütsch is ene Regionaalspraak na Wirrer, denn de Plattdüütschen seet sik nich as ethnische oder religiöse Minnerheid. Plattdüütsch eht een fast Spraakterritoirum un Sprekerschen un Sprekers unnerscheed sik van de Meerheid in Düütschland un Nedderland alleen de Spraak na. Na Radatz is dat Plattdüütsche ene sekundäre westeuropääsche Regionaalspraak, denn in de froe Neetied is de Schrievspraak, de Uutgliektendenzen wees, van de neehoogdüütsche Schrievspraak wegdrängt worrn. Plattdüütsch is ene statenloos, inso wied een Plattdüütsch nich as düütsche Spraak verstaan well un ene Afstandsspraak. Man ook een Schiendialekt na Heinz Kloss. De Spraakwillen is vergleken swack uutpräägt, nich alle Plattdüütschen seet de egen varieteet as Spraak an un de Tendenz to ene Kultuurspraak is nich wied uutbuut, enen schreven Stannard oder een överegionaal Bewusstsien för de Spraak is swack. Ook de Willen egen Spraakrechten intofoddern is swack. So is dat Plattdüütsche na Systematik van Radatz twischen scheindialkaiseerte Afstdnsspraak un is up den Weg na Regionaalspraak as statenlose Kultuurspraak noch wied gaan. == Literatuur == * Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?,'' In: ''Taal & Tongval'' 53 (2001), S. 154-174. ([https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/132273/132273.pdf online]) * Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' In: Sandra Herling, Carolin Patzelt (Ruutgevers): ''Sprachkontakt, Sprachausbau und Verschriftungsproblematik, Aspekte der Normalisierung von Regionalsprachen in der Romania.'' Meidenbauer: München 2012 (S.97-128). * [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' Westdeutscher Verlag: Wiesbaden 2000 ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00001.html online]) == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Spraak]] [[Kategorie:Spraakpolitik]] nvr1b3lypi6bmea5a44r7htngikw2pa 0 6284 1065704 1065387 2026-05-17T12:59:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065704 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Perzesser''' is een Vörarbeetinrichtung in de elektronschen Datenvörarbeetung (EDV). He is [[Hardware|Hartdeel]] vun [[Computer]] un de zentraale Vörarbeetungseenheit (CPU). Een Perzesser besteit uut Stüür-/Leid- un dat Rekenwark (ALU). Dat givt man ook noch anner Rekeneenheiden, de keen Stüür- oder Leidwark hebbt, man ook Perzesser heet. Se heet allgemeen Koperzessee un sünd för spetschelle Funktschonen daar. Bispelen sünd de Gliedkommaneenheid un de Grafik- un Soundperzessers. De Koperzessees vun den „echten“ Perzessers mit Stüür- un Rekenwark to ünnerscheden seegt een ook '''CPU''' (engelsch {{lang|en|''central processing unit''}} [{{IPA|ˈsɛntɹəl ˈpɹəʊsɛsɪŋ ˈju:nɪt}}]) oder Höövdperzesser. Moderne Mikroperzessers hebbt faken meer as enen Karn (''Multi-Core-Prozessoren''). Se köönt mit de richtige Software de Rekenleistung stiegern un de Taktfrequenz düüdlich verbetern. Multi-Core-Perzessers sett sik uut unafhangige Eenheiden mit enen Reken- un Stüürwark tohoop, üm de wedder Bestandelen as de Cache un [[Memory Management Unit]] (MMU) aornt sünd. Düsse Eenheiden heet Perzesserkarn (engl. ''core''). Üm dat de Karns egen Perzessers sünd seggt een ook to de Karns faken CPU.<ref>{{Internetquelle |autor=Tim Towell |url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |titel=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |werk= |hrsg= |seiten=7 |datum=2012-11-06 |format=PDF |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130603070504/http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |archiv-datum=2013-06-03 |archiv-bot= |offline=1 |abruf=2013-03-22 }} {{Webarchiv|url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |wayback=20130603070504 |text=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |archiv-bot=2026-05-17 12:59:47 InternetArchiveBot }}</ref> De Ünnerscheed twüschen Stüürwark, ene ALU as CPU (Höövdperzesser), Karn (Core) verswümmt meer un meer. Perzessers vundaag hebbt faken een Stüürwark, dat meer as een [[Hardwareseitiges Multithreading|Hardware-Threads]] verwalt (''Multi-/[[Hyper-Threading]]''); dat Bedrievssysteem bruukt de Perzesserkarns, de dat Stüürwark mellt (uut Sicht vun dat Bedrievssysteem as „CPUs“ oder „Prozessoren“ list), wat nich mit den Stüürwarken, de würklich daar sünd övereenstemmen mott. Daarto bedrivt een Stüürwark faken ook meer as een ALU un noch anner Bogruppen, so as Gliedkomma-Rekeneenheid, Vektereenheed oder de Kryptografieeenheid. == Weblenken == {{Commons|Category:Central processing units|Perzessers}} == Footnoten == [[Kategorie:Reekner]] eufiian4zgb89qwszt5ltnu406z1z2t 0 9622 1065744 1062319 2026-05-17T15:32:41Z Eastfrisian2 58044 /* Storven */ 1065744 wikitext text/x-wiki De '''15. Mai''' is in’n [[Gregoriaansch Klenner|Gregoriaanschen Klenner]] de 135. Dag (oder de 136. Dag, wenn wi een [[Schaltjohr]] hebbt). {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Mai}} == Wat an dissen Dag passeert is == === Politik un Sellschap === * [[1094]]: [[El Cid]] erovert de Stadt [[Valencia (Spanien)|Valencia]] von de [[Mauren]] trügg. * [[1525]]: [[Thomas Münzer]] warrt na de [[Slacht bi Frankenhausen]] in den [[Düütsch Buernkrieg|Düütschen Buernkrieg]] gefangensett un twe Weken later köppt. * [[1768]]: De Insel [[Korsika]] warrt von Genua an Frankriek verköfft. * [[1905]]: In een [[Aukschoon]] in de USA warrt 44½ [[Hektar|ha]] Land as [[Grundstücken]]s verköfft. Dat is de Geburtsstünn von de Stadt [[Las Vegas]]. * [[1910]]: As Footballafdeelen vun de ''Hamburg-St. Pauli Turnverein 1862'' wurrd de [[FC St. Pauli]] grünnd. * [[1920]]: De [[Rieksregeeren]] wiest an, de [[Freekorps]] optolöösen. * [[1925]]: De [[Rieksrundfunkgesellschaft]] warrt grünnt. * [[1933]]: [[Hermann Göring]] warrt to’n düütschen [[Rieksluftfahrtministerium|Rieksminister för Luftfahrt]] maakt. * [[1957]]: [[Grootbritannien]] zünnt jümmer eerste [[Waterstoffbomb]]. * [[1970]]: [[Teuvo Aura]] warrt Regeerensbaas in Finnland. * [[1974]]: [[Walter Scheel]] warrt to’n düütschen [[Bunnspräsident (Düütschland)|Bunnspräsident]] wählt. * [[1980]]: Dat [[NOK]] beslutt, nich an de [[Olympisch Speele]] in Moskau deeltonehmen. * [[1991]]: In Frankriek warrt [[Édith Cresson]] as eerste Fru Premierminister. * [[2000]]: Twüschen [[Eritrea]] un [[Äthiopien]] gifft dat een niegen Grenzkrieg. === Weertschap === * [[1878]]: De [[Tokioter Börs]] warrt grünnt. * [[1975]]: De ''[[Gesellschaft zur Förderung der Partnerschaft mit der Dritten Welt]]'' (Gepa) warrt grünnt. * [[1940]]: De [[Nylonstrümp]] kommt op den Markt. === Kunst, Kultur un Bowark === * [[1846]]: De Oper ''[[Le Trompette de M. le Prince]]'' von [[François Bazin]] warrt in Paris uropführt. * [[1863]]: De [[Utstellen]] von dat Bild ''[[Le Déjeuner sur l’herbe (Manet)|Le Déjeuner sur l’herbe]]'' von [[Édouard Manet]] warrt as Schandaal opfaat. * [[1889]]: De Oper ''[[Esclarmonde]]'' von [[Jules Massenet]] warrt in Paris uropführt. * [[1928]]: [[Micky Mouse]] erschient to’n eersten mol in een Film (''Plane Crazy''). * [[1975]]: De lustige Oper ''[[Der gestiefelte Kater oder Wie man das Spiel spielt]]'' von [[Günter Bialas]] warrt uropführt. === Wetenschoppen un Technik === * [[1618]]: [[Johannes Kepler]] finnt dat drütte [[Keplersch Gesetze|no em nöömte Gesetz]] rut. * [[1836]]: De britsche Astronom [[Francis Baily]] sütt eerstmols dat Phänomen von de [[Bailysch Perlen]] bi een [[Sünndüsternis]]. * [[1933]]: De [[elektrisch Stroom|elektrisch]] bedrevene [[Wannseebahn]] warrt open maakt. * [[1935]]: De eerste Afsnitt von de [[Moskauer Metro]] warrt open maakt. == Boren == * [[1567]]: [[Claudio Monteverdi]], italiensch Komponist († [[1643]]) * [[1628]]: [[Carlo Cignani]], italiensch Maler * [[1713]]: [[Nicolas Louis de Lacaille]], franzöösch Astronom * [[1773]]: [[Klemens Wenzel Lothar von Metternich]], österrieksch Staatsmann un Politiker * [[1774]]: [[Johann Nepomuk von Fuchs]], düütsch Chemiker un Mineraloog * [[1801]]: [[Joseph Ludwig Raabe]], Swiezer Mathematiker * [[1820]]: [[Florence Nightingale]], engelsch Krankensüster († [[1910]]) * [[1848]]: [[Carl Wernicke]], düütsch Psychiater * [[1851]]: [[Wilhelmine Ittenbach]], düütsch Malerin, Ornamentkünstlerin un Illustratorin († [[1891]]) * [[1851]]: [[Friedrich Schwiening]], Politiker un Börgermeester vun Auerk († [[1935]]) * [[1856]]: [[Matthias Zurbriggen]], Swiezer Bargstieger († [[1917]]) * [[1859]]: [[Pierre Curie]], franzöösch Physiker und Nobelpriesdräger * [[1862]]: [[Arthur Schnitzler]], österrieksch Schriever * [[1863]]: [[Frank Hornby]], britsch Erfinner, Geschäftsmann un Politiker. * [[1874]]: [[Richard Schirrmann]], Grünner von dat [[Düütsch Jugendherbergswark|Düütsche Jugendherbergswark]]. * [[1891]]: [[Michail Afanasjewitsch Bulgakow]], russ’sch Schriever. * [[1903]]: [[Jean Cavaillès]], franzöösch Philosoph. * [[1905]]: [[Jospeh Cotten]], US-amerikaansch Schauspeler * [[1909]]: [[James Mason]], britsch Schauspeler * [[1911]]: [[Max Frisch]], Swiezer Architekt un Schriever * [[1913]]: [[Heinz Haber]], düütsch Astrophysiker * [[1914]]: [[Tenzing Norgay]], nepalesisch Bargstieger († [[1986]]) * [[1915]]: [[Paul Anthony Samuelson]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger († [[2009]]) * [[1918]]: [[Joseph Wiseman]], kanaadsch Schauspeler († [[2009]]) * [[1923]]: [[Ellis Larkins]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2002]]) * [[1936]]: [[Kurt Vajen]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († [[2020]]) * [[1938]]: [[Peter Wiesinger]], öösterriekschen Germanist un Spraakwetenschopper († [[2023]]) * [[1942]]: [[Barnabas Sibusiso Dlamini]], Politiker ut Swasiland († [[2018]]) * [[1943]]: [[Dieter Muscheid]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Rhienland-Palz († [[2015]]) * [[1946]]: [[Klaus-Peter Siegloch]], düütsch Journalist un Nahrichtenspreker * [[1951]]: [[Frank Anthony Wilczek]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger * [[1952]]: [[Peter Strieder]], düütsch Politiker * [[1953]]: [[Mike Oldfield]], britsch Musiker * [[1955]]: [[Claudia Roth]], düütsch Politikerin * [[1959]]: [[Ronald Pofalla]], düütsch Politiker * [[1965]]: [[Axel Miesner]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen * [[1987]]: [[Andy Murray (Tennisspeler)|Andy Murray]], britisch Tennisspeler * [[1989]]: [[Synnøve Solemdal]], norweegsch Biathletin == Storven == * [[884]]: [[Marinus I.]], Paapst * [[1036]]: [[Go-Ichijo]], 68. Kaiser von Japan * [[1847]]: [[Daniel O’Connell]], irisch Freeheedskämper * [[1890]]: [[Hermann Dewitz]], düütsch Entomoloog un Lepidopteroloog (* [[1848]]) * [[1896]]: [[Évariste-Vital Luminais]], franzöösch Maler (* [[1821]]) * [[1932]]: [[Martin Rønne]], norweegsch Polarforscher (* [[1861]]) * [[1935]]: [[Magnus Hirschfeld]], düütsch Dokter un Sexualforscher * [[1941]]: [[Wilhelm Schmidt (Schriewer)|Wilhelm Schmidt]], plattdüütschen Schriever (* [[1872]]) * [[1963]]: [[Karl Waller]], düütsch Archäoloog (* [[1892]]) * [[1967]]: [[Edward Hopper]], US-amerikaansch Maler (* [[1882]]) * [[1972]]: [[Max Bittrof]], düütsch Grafikdesigner, Schriftentwerfer un Breefmarkenkünstler (* [[1890]]) * [[2001]]: [[Alexei Andrejewitsch Tupolew]], russ’sch Flugtüchboer * [[2003]]: [[Benny Carter]], US-amerikaansch Jazzmusiker * [[2003]]: [[June Carter Cash]], US-amerikaansche Singersche, Fro vun [[Johnny Cash]] (* [[1929]]) * [[2013]]: [[Jens Elmegård Rasmussen]], däänschen Spraakwetenschopper (* [[1944]]) * [[2023]]: [[Robert Emerson Lucas]], US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesdräger (* [[1937]]) * [[2025]]: [[Heidi Eisterlehner]], düütsch Tennisspelerin (* [[1949]]) * [[2026]]: [[Edmund Strother Phelps]], US-amerikaansch Ökonoom un Nobelpriesdräger (* [[1933]]) [[Kategorie:Dag|Mai 15]] tig0lydcxkmlwonxp2ooswchpusat1f 1065745 1065744 2026-05-17T15:33:09Z Eastfrisian2 58044 /* Storven */ 1065745 wikitext text/x-wiki De '''15. Mai''' is in’n [[Gregoriaansch Klenner|Gregoriaanschen Klenner]] de 135. Dag (oder de 136. Dag, wenn wi een [[Schaltjohr]] hebbt). {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Mai}} == Wat an dissen Dag passeert is == === Politik un Sellschap === * [[1094]]: [[El Cid]] erovert de Stadt [[Valencia (Spanien)|Valencia]] von de [[Mauren]] trügg. * [[1525]]: [[Thomas Münzer]] warrt na de [[Slacht bi Frankenhausen]] in den [[Düütsch Buernkrieg|Düütschen Buernkrieg]] gefangensett un twe Weken later köppt. * [[1768]]: De Insel [[Korsika]] warrt von Genua an Frankriek verköfft. * [[1905]]: In een [[Aukschoon]] in de USA warrt 44½ [[Hektar|ha]] Land as [[Grundstücken]]s verköfft. Dat is de Geburtsstünn von de Stadt [[Las Vegas]]. * [[1910]]: As Footballafdeelen vun de ''Hamburg-St. Pauli Turnverein 1862'' wurrd de [[FC St. Pauli]] grünnd. * [[1920]]: De [[Rieksregeeren]] wiest an, de [[Freekorps]] optolöösen. * [[1925]]: De [[Rieksrundfunkgesellschaft]] warrt grünnt. * [[1933]]: [[Hermann Göring]] warrt to’n düütschen [[Rieksluftfahrtministerium|Rieksminister för Luftfahrt]] maakt. * [[1957]]: [[Grootbritannien]] zünnt jümmer eerste [[Waterstoffbomb]]. * [[1970]]: [[Teuvo Aura]] warrt Regeerensbaas in Finnland. * [[1974]]: [[Walter Scheel]] warrt to’n düütschen [[Bunnspräsident (Düütschland)|Bunnspräsident]] wählt. * [[1980]]: Dat [[NOK]] beslutt, nich an de [[Olympisch Speele]] in Moskau deeltonehmen. * [[1991]]: In Frankriek warrt [[Édith Cresson]] as eerste Fru Premierminister. * [[2000]]: Twüschen [[Eritrea]] un [[Äthiopien]] gifft dat een niegen Grenzkrieg. === Weertschap === * [[1878]]: De [[Tokioter Börs]] warrt grünnt. * [[1975]]: De ''[[Gesellschaft zur Förderung der Partnerschaft mit der Dritten Welt]]'' (Gepa) warrt grünnt. * [[1940]]: De [[Nylonstrümp]] kommt op den Markt. === Kunst, Kultur un Bowark === * [[1846]]: De Oper ''[[Le Trompette de M. le Prince]]'' von [[François Bazin]] warrt in Paris uropführt. * [[1863]]: De [[Utstellen]] von dat Bild ''[[Le Déjeuner sur l’herbe (Manet)|Le Déjeuner sur l’herbe]]'' von [[Édouard Manet]] warrt as Schandaal opfaat. * [[1889]]: De Oper ''[[Esclarmonde]]'' von [[Jules Massenet]] warrt in Paris uropführt. * [[1928]]: [[Micky Mouse]] erschient to’n eersten mol in een Film (''Plane Crazy''). * [[1975]]: De lustige Oper ''[[Der gestiefelte Kater oder Wie man das Spiel spielt]]'' von [[Günter Bialas]] warrt uropführt. === Wetenschoppen un Technik === * [[1618]]: [[Johannes Kepler]] finnt dat drütte [[Keplersch Gesetze|no em nöömte Gesetz]] rut. * [[1836]]: De britsche Astronom [[Francis Baily]] sütt eerstmols dat Phänomen von de [[Bailysch Perlen]] bi een [[Sünndüsternis]]. * [[1933]]: De [[elektrisch Stroom|elektrisch]] bedrevene [[Wannseebahn]] warrt open maakt. * [[1935]]: De eerste Afsnitt von de [[Moskauer Metro]] warrt open maakt. == Boren == * [[1567]]: [[Claudio Monteverdi]], italiensch Komponist († [[1643]]) * [[1628]]: [[Carlo Cignani]], italiensch Maler * [[1713]]: [[Nicolas Louis de Lacaille]], franzöösch Astronom * [[1773]]: [[Klemens Wenzel Lothar von Metternich]], österrieksch Staatsmann un Politiker * [[1774]]: [[Johann Nepomuk von Fuchs]], düütsch Chemiker un Mineraloog * [[1801]]: [[Joseph Ludwig Raabe]], Swiezer Mathematiker * [[1820]]: [[Florence Nightingale]], engelsch Krankensüster († [[1910]]) * [[1848]]: [[Carl Wernicke]], düütsch Psychiater * [[1851]]: [[Wilhelmine Ittenbach]], düütsch Malerin, Ornamentkünstlerin un Illustratorin († [[1891]]) * [[1851]]: [[Friedrich Schwiening]], Politiker un Börgermeester vun Auerk († [[1935]]) * [[1856]]: [[Matthias Zurbriggen]], Swiezer Bargstieger († [[1917]]) * [[1859]]: [[Pierre Curie]], franzöösch Physiker und Nobelpriesdräger * [[1862]]: [[Arthur Schnitzler]], österrieksch Schriever * [[1863]]: [[Frank Hornby]], britsch Erfinner, Geschäftsmann un Politiker. * [[1874]]: [[Richard Schirrmann]], Grünner von dat [[Düütsch Jugendherbergswark|Düütsche Jugendherbergswark]]. * [[1891]]: [[Michail Afanasjewitsch Bulgakow]], russ’sch Schriever. * [[1903]]: [[Jean Cavaillès]], franzöösch Philosoph. * [[1905]]: [[Jospeh Cotten]], US-amerikaansch Schauspeler * [[1909]]: [[James Mason]], britsch Schauspeler * [[1911]]: [[Max Frisch]], Swiezer Architekt un Schriever * [[1913]]: [[Heinz Haber]], düütsch Astrophysiker * [[1914]]: [[Tenzing Norgay]], nepalesisch Bargstieger († [[1986]]) * [[1915]]: [[Paul Anthony Samuelson]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger († [[2009]]) * [[1918]]: [[Joseph Wiseman]], kanaadsch Schauspeler († [[2009]]) * [[1923]]: [[Ellis Larkins]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2002]]) * [[1936]]: [[Kurt Vajen]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († [[2020]]) * [[1938]]: [[Peter Wiesinger]], öösterriekschen Germanist un Spraakwetenschopper († [[2023]]) * [[1942]]: [[Barnabas Sibusiso Dlamini]], Politiker ut Swasiland († [[2018]]) * [[1943]]: [[Dieter Muscheid]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Rhienland-Palz († [[2015]]) * [[1946]]: [[Klaus-Peter Siegloch]], düütsch Journalist un Nahrichtenspreker * [[1951]]: [[Frank Anthony Wilczek]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger * [[1952]]: [[Peter Strieder]], düütsch Politiker * [[1953]]: [[Mike Oldfield]], britsch Musiker * [[1955]]: [[Claudia Roth]], düütsch Politikerin * [[1959]]: [[Ronald Pofalla]], düütsch Politiker * [[1965]]: [[Axel Miesner]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen * [[1987]]: [[Andy Murray (Tennisspeler)|Andy Murray]], britisch Tennisspeler * [[1989]]: [[Synnøve Solemdal]], norweegsch Biathletin == Storven == * [[884]]: [[Marinus I.]], Paapst * [[1036]]: [[Go-Ichijo]], 68. Kaiser von Japan * [[1847]]: [[Daniel O’Connell]], irisch Freeheedskämper * [[1890]]: [[Hermann Dewitz]], düütsch Entomoloog un Lepidopteroloog (* [[1848]]) * [[1896]]: [[Évariste-Vital Luminais]], franzöösch Maler (* [[1821]]) * [[1932]]: [[Martin Rønne]], norweegsch Polarforscher (* [[1861]]) * [[1935]]: [[Magnus Hirschfeld]], düütsch Dokter un Sexualforscher * [[1941]]: [[Wilhelm Schmidt (Schriewer)|Wilhelm Schmidt]], plattdüütschen Schriever (* [[1872]]) * [[1963]]: [[Karl Waller]], düütsch Archäoloog (* [[1892]]) * [[1967]]: [[Edward Hopper]], US-amerikaansch Maler (* [[1882]]) * [[1972]]: [[Max Bittrof]], düütsch Grafikdesigner, Schriftentwerfer un Breefmarkenkünstler (* [[1890]]) * [[2001]]: [[Alexei Andrejewitsch Tupolew]], russ’sch Flugtüchboer * [[2003]]: [[Benny Carter]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1907]]) * [[2003]]: [[June Carter Cash]], US-amerikaansche Singersche, Fro vun [[Johnny Cash]] (* [[1929]]) * [[2013]]: [[Jens Elmegård Rasmussen]], däänschen Spraakwetenschopper (* [[1944]]) * [[2023]]: [[Robert Emerson Lucas]], US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesdräger (* [[1937]]) * [[2025]]: [[Heidi Eisterlehner]], düütsch Tennisspelerin (* [[1949]]) * [[2026]]: [[Edmund Strother Phelps]], US-amerikaansch Ökonoom un Nobelpriesdräger (* [[1933]]) [[Kategorie:Dag|Mai 15]] 5go7jqhjyhwmobdzopj6747pezszgmj 0 10743 1065729 1065413 2026-05-17T14:22:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065729 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {| class="Tabell rechts" !colspan="2" align="center" bgcolor="#FFDEAD"|'''Eenheit''' |---- | Norm || [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Eenheit]]<br />[[cgs-Eenheitensystem|cgs-Eenheit]] |---- | Naam || '''Sekunn''' |---- | Grött || [[Tiet]] |---- | [[Eenheitenteken]] || '''s''' oder ''′′''<br />(fröher ok ''sec.'') |---- | [[Formelteken]] || ''t'' |---- | nöömt na|| [[latiensch|lat.]]: ''pars minuta secunda'' |} De '''Sekunn(e)''' (afkött vun [[Latiensch|lat.]] ''pars minuta secunda'' „den tweemol verminnerten Deel (vun de [[Stünn]])“) is de [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Basiseenheit]] för de Tiet. Bi’t SI-Eenheitensystem is de Sekunn dör en atomar [[Tietnormal]] – as ''Atomsekunn'' betekend – defineert. Dordör is de Nauigkeit veel grötter un ok op lange Tiet veel beter fastleggt as en [[Astronomie|astronomsch]] Tietnormale. == Definitschoon == Physikaalsch is de Sekunn as dat 9.192.631.770-fache vun de [[Period (Physik)|Period]] vun en [[Mikrobülg]] fastleggt, de mit een utwählten Niveauövergang in dat [[Cäsium]]atom in [[Resonanz]] is. Anners utdrückt is een Sekunn dat 9.192.631.770-fache vun de Periodenduer vun de Strahlen, de dör den Övergang twüschen de beiden [[Hyperfeinstruktur]]en vun den Grundtostand vun [[Atom]]en vun dat [[Nuklid]] ¹³³Cs entsteiht. Disse Övergang warrt vun [[Atomklock]]en meten. == Ole Definitschoon == [[Bild:Montinari Milano.jpg|thumb|right|200px|10 Sekunnen in’t Leven vun en Armbandklock.]] Fröher geev dat noch keen Atomklocken. Bit 1967 weer de Sekunn ut astronomsch Meten bestimmt. Bit in de 1950er Johren geev dat de ''Sünnsekunn'', de as de 1/86.400te Deel vun en middleren [[Sünnendag]] fastleggt weer. Dit [[Maat]] is inföhrt worrn, dormit en dörsnittlichen Sünnendag 24 · 60 · 60 Sekunnen lang is. Dat is de Tiet, de de [[Eer]] bruukt, üm sik eenmol um de egen [[Ass]] to dreihn, so dat de Sünn wedder an de glieken Steed to sehn is. Dat is ok de historsch Definitschoon vun de Sekunn. Aver dat geev ok noch de ''Ephemeridensekunn'', de na de Definitschoon de [[Brook (Mathematik)|Brook]] 1/31.556.925,974.7 vun dat [[tropisch Johr]] an’n 0. Januar 1900 (dat is de 31. Dezember 1899) üm Klock 12 UT. == Vun de olen to de niegen Definitschoon == [[Adolf Scheibe]] un [[Udo Adelsberger]] hebbt 1938 an de [[Physikaalsch-Technisch Rieksanstalt|Physikaalsch-Technischen Rieksanstalt]] den Nawies to en Opdecken brocht, de se al 1934 maakt aver eerst een Johr later publizeert harrn, wiel se sülvst Bedenken dorbi harrn: De [[Rotatschoon (Physik)|Rotatschoon]] vun de Eer is nich konstant. Wiel de Eerdrotatschoon jümmers langsamer warrt vun wegen de [[Tiedenrieven]] un unregelmatig Ännern vun [[Magma (Vulkan)|Magmaströöm]] binnen de Eer weer denn de astronomsch Dagläng nich mehr so akkerat as de [[Quarzklock]]en, de se dunntomalen utfunnen harrn. Dör dat Langsamer Warrn ännert sik de Sünnendag gegenöver den Tietdag. Üm dat to kompenseeren sünnd Schaltsekunnen inföhrt worrn, üm all Klocken mit den jümmer längeren Sünnendag gliek to schalten. == Afleidt Eenheiden == De Eenheid Sekunn is mit verscheden Präfixen ([[SI-Präfix]]em) begäng,to’n Bispeel: {| class="wikitable" ! Präfix-Schrievwies ! Beteeknis ! Dezimaal |- | 1&nbsp;zs || '''Zeptosekunn'''{{Anker|Zeptosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;as || '''Attosekunn'''{{Anker|Attosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;fs || '''Femtosekunn'''{{Anker|Femtosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ps || '''Pikosekunn'''{{Anker|Picosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ns || '''Nanosekunn'''{{Anker|Nanosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 001 s |- | 1&nbsp;μs || '''Mikrosekunn'''{{Anker|Mikrosekunn}}|| align="right" | 0,000 001 s |- | 1&nbsp;ms || '''Millisekunn'''{{Anker|Millisekunn}}|| align="right" | 0,001 s |} As grötter Tiedeenheiden sünd [[Minuut]], [[Stunn]], [[Dag]] begäng. Dat givt man ook Sekunnen mit SI-Präfixen för grötter Eenheiden, so aa „Megasekunn“ (=&nbsp;1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;s = 11&nbsp;Daag 13&nbsp;h&nbsp;46&nbsp;min&nbsp;40&nbsp;s). Vun de Sekunn afleidt sünd de Eenheiden „[[Hertz (Eenheit)|Hertz]]“ (1&nbsp;Hz&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för perioodsche Begevenheiden un „[[Becquerel (Eenheit)|Becquerel]]“ (1&nbsp;Bq&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för (Radio-)[[Aktivität (Physik)|Aktivitäät]]. == Weblenken == {{Commons|Second|Sekunn}} * {{Internetquelle |url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |titel=unit of time (second) |hrsg=[[Internationales Büro für Maß und Gewicht|BIPM]] |abruf=2019-08-02 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |wayback=20190603231246 |text=unit of time (second) |archiv-bot=2026-05-17 14:22:30 InternetArchiveBot }} Definitschoon för de Sekunn * ''[http://www.ptb.de/cms/fachabteilungen/abt4/fb-44/ag-441/realisierung-der-si-sekunde/die-geschichte-der-zeiteinheit.html#c3500 Die Sekundendefinition von 1967.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[http://www.ptb.de/cms/index.php?id=156 Zeit und Frequenz.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[https://public.ptb.de/files/download/59ef10144c918497222d9bb7 50 Jahre atomare Definition der Sekunde.]'' Auf: ''ptb.de.'' Sonderheft der PTB-Mitteilungen (PDF; 2,44&nbsp;MB), daar in u.&nbsp;a.: Johannes Graf: ''Die zweite Teilung der Stunde. Zur Geschichte der Sekunde.'' Andreas Bauch: ''Atomare Definition der Zeiteinheit 1967–2017.'' {{SI-Präfixen}} {{SI-Basiseenheit}} [[Kategorie:Physik]] [[Kategorie:SI-Eenheit]] [[Kategorie:Tieteenheet]] e5d7v24oq6noujmdkym78jut0rxyixg 0 11027 1065760 1058899 2026-05-17T16:24:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065760 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} [[Bild:Tycho_Brahe.JPG|duum|right|Tycho Brahe mit den [[Elefantenorden]]]] '''Tycho Brahe''' (* [[14. Dezember]] [[1546]] in [[Knudstrup]], [[Schonen]]; † [[24. Oktober]] [[1601]] in [[Prag]]) weer een däänsche [[Astronom]]. == Leben == Tycho (oder Tyge) de Brahe weer van adlig Afstammen. He is [[1566]] an de [[Universität Rostock]] ([[Mekelnborg]]) inschreben wurrn. As he 20 Johr old weer, hett he bi een Deel van sien Nös verloren. He droog dorüm een Prothees ut een [[Gold]]-[[Sülver]]-Legeeren, de he sück mit een Salv ankleben kunn. Vun de domalig König [[Friedrich II. (Däänmark un Norwegen)|Friedrich II.]] wurrn de Sternwarten Uranienborg un Stjerneborg up de Eiland [[Ven]] (oder Hven) för [[Landskrona]] finanzeert. Dor hett Brahe 20 Johr lang forscht. He hett nich blots all sein Instrumenten sülvst boot, sondern ok sien eegen Böker druckt. Brahe weer een herutragend beobachtend Astronom. To sein Tiet geev nat noch kien [[Teleskop]]e. Mit Hülp van een Müerquadrant kunn he aber Sterns ganz genau beobachten. [[1572]] hett he een [[Supernova]] beobachten kunnt. Nahdem Friedrich II [[1588]] stürben weer, hett sein Nahfolger Christian IV. aber Brahe dat Geld kört. Brahe is denn [[1597]] eerst nah Schloss [[Wandsbek]] trukken un een Johr later nah Prag. Dor wull he af [[1599]] een niege Sternwarte boon, aber he is doröver stürben. [[Bild:Mauerquadrant.jpg|thumb|right|200px|Tychos Muerquadrant, 1598]] Woran he letzten Enn stürben is, weet man nich ganz genau. Aber so as dat utsücht, is he an een innern Vergiftung stürben. Eenigen meen, dat sien Nahfolger [[Johannes Kepler]] dor wat mit to doon harrt hett, wiels de sück ok faken streden hebbt, aber nahwiest wurrn is dat nie. Nah Brahe is later henn een Maandkrater nömmt wurrn. == Warken == * ''Astronomiae Instauratae Mechanica'', KLP, Prag 1996, ISBN 80-85917-23-8 <Repr. d. Ausg. Wandsbek 1598> * ''Opera omnia sive astronomiae instauratae'', Olms, Hildesheim 2001, ISBN 3-487-11388-0 <Repr. d. Ausg. Frankfurt 1648> == Literatur == * Alexandra Coelho Ahndoril: ''Der Astronom des Königs''. List-Verlag, Berlin 2004. ISBN 3-548-60460-9 * [[Max Brod]]: ''Tycho Brahes Weg zu Gott. Ein Roman''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1984. ISBN 3-518-36990-3 * John Louis Emil Dreyer: ''Tycho Brahe. A picture of scientific life and work in the sixteenth century''. Edinburgh 1890. ([https://web.archive.org/web/20070311062158/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_B813D_1890 Digitalisat]); deutsche Ausgabe: Karlsruhe 1894; Nachdruck: Vaduz 1999. * Kitty Ferguson: ''The nobleman and his housedog. Tycho Brahe and Johannes Kepler''. Review, London 2002. ISBN 0-7472-7022-8 * Karin Figala: ''Tycho Brahes Elixier''. In: ''Veröff. d. Forschungsinst. d. Dt. Museums f. d. Gesch d. Naturwiss. u. d. Technik'' 13/1972, S. 139–176. * Joshua Gilder: ''Der Fall Kepler. Mord im Namen der Wissenschaft''. List TB bei Ullstein, Berlin 2005. ISBN 3-548-60638-5 * Jürge Helfricht: ''Astronomiegeschichte Dresdens''. Hellerau-Verlag, Dresden 2001, S. 28–31. ISBN 3-910184-76-6 * Alfred Otto Schwede: ''Ich war des Sternenjunkers Narr. Eine Erzählung um den Astronomen Tycho Brahe''. Union-Verlag, Berlin 1983. * Victor E. Thoren: ''The Lord of Uraniborg. A Biography of Tycho Brahe''. Cambridge University Press, Cambridge 1990. ISBN 0-521-35158-8 == Weblenken == {{Commons|Tycho Brahe}} * http://www.ethbib.ethz.ch/exhibit/brahe/ Virtuelle Utstellung van de ETH-Bibliothek * https://web.archive.org/web/20070302081743/http://www.tychobrahe.net/ge/index.html Biographie un Wark * http://www.sil.si.edu/DigitalCollections/HST/Brahe/thumbs.htm Astronomische Instrumente Tycho Brahes [[Kategorie:Astronom|Brahe, Tycho]] [[Kategorie:Mann|Brahe, Tycho]] [[Kategorie:Däänmark|Brahe, Tycho]] [[Kategorie:Boren in dat 16. Johrhunnert]] [[Kategorie:Storven 1601]] abequ9a5yjq143eijv0tlquw3d9k3cj 0 11755 1065743 1049965 2026-05-17T15:31:39Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1065743 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == * [[30. Januar]]: Riekspräsident [[Paul von Hindenburg]] maakt [[Adolf Hitler]] to'n [[Düütschland|düütschen]] Riekskanzler * Dat [[Nie Testament]] up Platt vun [[Johannes Jessen]] kümmt bi en Verlag in [[Bruunswiek]] rut * In den [[Bremen|Bremer]] Stadtdeel [[Utbremen]] warrt en [[Funktoorn]] ut Holt henstellt, de 90 m hooch is == Boren == ; Januar * [[3. Januar]]: [[Walter Haettenschweiler]], Swiezer Schriftentwerfer, Typograf un Breefmarkenkünstler († [[2014]]) * [[6. Januar]]: [[Oleg Grigorjewitsch Makarow]], sowjeetsch Kosmonaut († [[2003]]) * [[12. Januar]]: [[Werner Völschow]], düütschen Singer un plattdüütschen Rezitator († [[2018]]) * [[13. Januar]]: [[Janet Kear]], brittsche [[Ornithologie|Ornitholoogsche]] († [[2004]]) * [[21. Januar]]: [[Eva Brandt]], plattdüütsch Schrieversch * [[24. Januar]]: [[Erwin Waldner]], düütsch Footballnatschonalspeler († [[2015]]) * [[25. Januar]]: [[Corazon Aquino]], philippiensche Politkersche un Präsidentin († [[2009]]) ; Februar * [[1. Februar]]: [[Jan Kornelis Harms]], nedderlännsch plattdüütsch Schriever * [[2. Februar]]: [[Bruno Garzena]], italieensch Footballnatschonalspeler († [[2024]]) * [[24. Februar]]: [[Leon Van Daele]], belgisch Radrennfohrer († [[2000]]) ; März * [[12. März]]: [[Uschi Krämer]], plattdüütsch Schrieverin († [[2010]]) * [[13. März]]: [[Eberhard Storeck]], düütsch Synchroonsnacker, Dialogregisseur un Dialogbookschriever († [[2015]]) * [[19. März]]: [[Philip Roth]], US-amerikaansch Schriever († [[2018]]) * [[31. März]]: [[Jürgen Jürgensen (Neddersassen)|Jürgen Jürgensen]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen ; April * [[1. April]]: [[Claude Cohen-Tannoudji]], franzöösch Physiker un Nobelpriesdräger * [[1. April]]: [[Heiko Engelkes]], düütsch Journalist († [[2008]]) * [[8. April]]: [[Marcel Rohrbach]], franzöösch Radrennfohrer († [[2012]]) * [[26. April]]: [[Gerd Bahr]], plattdüütsch Schriever * [[26. April]]: [[Božidar Đurašević]], Schachspeler ut Serbien († [[2022]]) ; Mai * [[11. Mai]]: [[Joe Hembus]], düütsch Filmkritiker, Filmhistoriker, Dreihbookautor un Filmdorsteller († [[1985]]) * [[13. Mai]]: [[Buddy Catlett]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2014]]) * [[14. Mai]]: [[László Kovács (Kameramann)|László Kovács]], ungaarsch Kameramann († [[2007]]) * [[28. Mai]]: [[Zelda Rubinstein]], US-amerikaansch Schauspelerin († [[2010]]) ; Juni * [[13. Juni]]: [[Levente Lengyel]], ungaarsch Schachmeester († [[2014]]) * [[19. Juni]]: [[Wiktor Iwanowitsch Pazajew]], sowjeetsch Kosmonaut († [[1971]]) * [[28. Juni]]: [[Knut Wold]], norweegsch Biathlet († [[2020]]) ; Juli * [[15. Juli]]: [[John Joseph Hopfield]], US-amerikaansch Physiker, Molekularbioloog, Neurowetenschapler un Nobelpriesdräger * [[17. Juli]]: [[Ben Riley]], US-amerikaansch Jazzmusiker un Slagtüüchspeler († [[2017]]) * [[26. Juli]]: [[Edmund Strother Phelps]], US-amerikaansch Ökonoom un Nobelpriesdräger († [[2026]]) * [[29. Juli]]: [[Robert Fuller]], US-amerikaansch Schauspeler ; August * [[6. August]]: [[Ulrich Biesinger]], düütsch Footballnatschonalspeler († [[2011]]) * [[6. August]]: [[Alexander Wassiljewitsch Priwalow|Alexander Priwalow]], sowjeetsch Biathlet († [[2021]]) * [[7. August]]: [[Elinor Ostrom]], US-amerikaansch Politikwetenschaplerin un Nobelpriesdrägerin († [[2012]]) * [[14. August]]: [[Richard Robert Ernst]], Swiezer Chemiker un Nobelpriesdräger († [[2021]]) * [[23. August]]: [[Robert Floyd Curl]], US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († [[2022]]) * [[25. August]]: [[Wayne Shorter]], US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († [[2023]]) * [[25. August]]: [[Tom Skerritt]], US-amerikaansch Schauspeler * [[26. August]]: [[Rainer Erler]], düütsch Schriever, Speelbaas un Filmpoduzent († [[2023]]) * [[6. September]]: [[Bjørg Skjælaaen]], norweegsch Ieskunstlöperin († [[2019]]) ; September * [[15. September]]: [[Petra Schürmann]], düütsch Feernsehmoderatorin un Schauspelerin († [[2010]]) ; Oktober * [[2. Oktober]]: [[John Bertrand Gurdon]], britisch Bioloog un Nobelpriesdräger († [[2025]]) * [[2. Oktober]]: [[Giuliano Sarti]], italieensch Footballnatschonalspeler († [[2017]]) * [[3. Oktober]]: [[Neale Fraser]], austraalsch Tennisspeler († [[2024]]) * [[7. Oktober]]: [[Jonathan Penrose]], engelsch Schachspeler († [[2021]]) * [[9. Oktober]]: [[Peter Mansfield]], britisch Physiker un Nobelpriesdräger († [[2017]]) * [[17. Oktober]]: [[Konrad Hansen]], düütsch Schriever, Speelbaas un ehmalger Intendant vun dat Ohnsorg-Theater († [[2012]]) * [[17. Oktober]]: [[William Alison Anders]], US-amerikaansch Astronaut († [[2024]]) * [[18. Oktober]]: [[Ludovico Scarfiotti]], italieensch Auto-Rennfohrer († [[1968]]) * [[22. Oktober]]: [[Donald Herod Peterson]], US-amerikaansch Astronaut († [[2018]]) * [[28. Oktober]]: [[Adolf Stockleben (Liddmaat Düütsch Bundsdag)|Adolf Stockleben]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († [[2014]]) ; November * [[3. November]]: [[John Barry (Filmkomponist)|John Barry]], britsch Filmkomponist († [[2011]]) * [[3. November]]: [[Amartya Sen]], indisch Wertschapswetenschapler, Philosoph un Nobelpriesdräger * [[4. November]]: [[Charles Kuen Kao]], britisch-US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger († [[2018]]) * [[5. November]]: [[Antti Tyrväinen (Biathlet)|Antti Tyrväinen]], finnisch Biathlet († [[2013]]) * [[10. November]]: [[Ronald Ellwin Evans]], US-amerikaansch Astronaut († [[1990]]) * [[11. November]]: [[Edgar Bessen]], düütsch Schauspeler († [[2012]]) * [[14. November]]: [[Fred Wallace Haise]], US-amerikaansch Astronaut * [[21. November]]: [[Henry Warren Hartsfield]], US-amerikaansch Astronaut († [[2014]]) ; Dezember * [[1. Dezember]]: [[Horst Eylmann]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († [[2014]]) * [[3. Dezember]]: [[Paul Josef Crutzen]], nedderlannsch Meteoroloog, Athmosphärenchemiker un Nobelpriesdräger († [[2021]]) * [[4. Dezember]]: [[Horst Buchholz]], düütsch Schauspeler († [[2003]]) * [[16. Dezember]]: [[Reimer Bull]], plattdüütsch Schriever († [[2012]]) * [[17. Dezember]]: [[Walter Booker]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2006]]) * [[17. Dezember]]: [[Lisa Peters]], düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete († [[2010]]) * [[20. Dezember]]: [[Rik Van Looy]], belgisch Radrennfohrer († [[2024]]) * [[21. Dezember]]: [[Georg Duensing]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen * [[22. Dezember]]: [[Abel Pacheco de la Espriella]], costa-ricaansch Politiker ; Ahn bekannt Datum * [[Anna Brandt (Schrieverske)|Anna Brandt]], plattdüütsche Schrieversch († [[2020]]) == Storven == * [[5. Januar]]: [[John Calvin Coolidge|Calvin Coolidge]], US-amerikaansch Politiker un de 30. Präsident (* [[1872]]) * [[9. Januar]]: [[Daphne Akhurst]], austraalsch Tennisspelerin (* [[1903]]) * [[13. Januar]]: [[Christopher Rave]], düütsch Maler un Polarforscher (* [[1881]]) * [[21. Januar]]: [[Wilhelm Harms]], plattdüütschen Schriever (* [[1850]]) * [[18. März]]: [[Ludwig Amadeus vun Savoyen]], italiensch Marineoffizier un Forscher (* [[1873]]) * [[4. April]]: [[Arve Staxrud]], norweegsch Polarforscher (* [[1881]]) * [[9. April]]: [[Sigfrid Karg-Elert]], düütsch Musiktheoretiker un Komponist (* [[1877]]) * [[25. April]]: [[Paul Warncke]], düütsch Bildhauer, hooch- und plattdüütsch Schriever (* [[1866]]) * [[19. Mai]]: [[Rudolf Tarnow]], nedderdüütsch Dichter (* [[1867]]) * [[6. Juli]]: [[Robert Kajanus]], finnisch Dirigent un Komponist (* [[1856]]) * [[7. Juli]]: [[Wilhelm Poeck]], hooch- un plattdüütsch Schriever (* [[1866]]) * [[15. Juli]]: [[Freddie Keppard]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1890]]) * [[25. August]]: [[Heinrich Bandlow]], plattdüütsch Schriever (* [[1855]]) * [[26. August]]: [[Nikolai Iwanowitsch Aschmarin]], russ'schen Linguist (* [[1870]]) * [[11. November]]: [[Ernst Hartert]], düütschen [[Ornithologie|Ornithologen]] (* [[1859]]) [[Kategorie:Johr]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] lvwa7b99j9me9mtmmradd65a5uuyrbt 0 11796 1065755 1058784 2026-05-17T16:08:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065755 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Tipton County | BUNDSSTAAT = Indiana | TYP = County | SITT = [[Tipton (Indiana)|Tipton]] | INWAHNERTALL = 15936 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 675 | GRÜNNT = 15. Januar 1844 | WEBSTEED = www.tiptoncounty.org | FIPS = 18159 }} '''Tipton County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[Indiana]]. He hett 15.936 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 673 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Tipton (Indiana)|Tipton]]. == Historie == De Kreis is an’n 15. Januar 1844 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 16.577 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 8.514 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 21.926 [[US-Dollar]]. 9.410 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 1.400 Minschen maakt. 5,08 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 2,61 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 1,04 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 98,35 % vun de Minschen Witte, 0,14 % Swarte, 0,30 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,22 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,33 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,65 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,21 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1900 || 19.116 Inwahners |- | 1910 || 17.459 Inwahners |- | 1920 || 16.152 Inwahners |- | 1930 || 15.208 Inwahners |- | 1940 || 15.135 Inwahners |- | 1950 || 15.566 Inwahners |- | 1960 || 15.856 Inwahners |- | 1970 || 16.650 Inwahners |- | 1980 || 16.819 Inwahners |- | 1990 || 16.119 Inwahners |- | 2000 || 16.577 Inwahners |- | 2010 || 15.936 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20061205044705/http://tiptoncounty.org/ Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110607091729/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/18/18159.html U.S. Census Bureau] (engelsch) 08cz3u3vy2momnv5w2vd9kiqismxopi 0 16299 1065771 1065440 2026-05-17T17:26:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065771 wikitext text/x-wiki '''Wiesbaden''' is de Landshööftstadt vun [[Hessen]] un mit sien 15 [[Thermalborn|Thermal-]] un [[Mineralborn]]s<ref name="quelle">{{Internetquelle |url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |titel=Quellen sind eine Image-Frage |werk=[[Wiesbadener Tagblatt]] |datum=2008-09-18 |abruf=2015-05-04 |kommentar=Darin wird aus dem Bericht einer Projektgruppe für die Stadtverordneten zitiert: „Bei den Thermal- und Mineralquellen wird ein Bestand von 27 Quellen angegeben. Tatsächlich vorhanden sind jedoch nur 15 Quellen. Sieben Quellen sind außer Betrieb und fünf weitere wurden beseitigt.“ |offline=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |wayback=20111002102704 |text=Quellen sind eine Image-Frage |archiv-bot=2026-05-17 17:26:46 InternetArchiveBot }}</ref> en vun de öldsten [[Kuroort|Kurbäder]] vun [[Europa]]. De Stadt liggt an’n [[Rhien]] in’n Süüdwesten vun Hessen. Wiesbaden hett 278.474 Inwahner (Stand: 31.12.2019) up en Flach vun 203,93 km². De Landdag un de Staatsregeern vun Hessen sünd dor to Huus. ==Bekannt Lüüd ut disse Stadt== * [[Olaf Buhl]] (1953-2024), düütsch Journalist * [[Daniel Deußer]] (*1981), Springrieder * [[Jürgen Grabowski]] (1944-2022), Footballnatschonalspeler * [[Franz Kaiser (Astronom)|Paul Kaiser]] (1891-1952), Astronom * [[Paul Kuhn]] (1928-2013), Pianist, Bandleader un Singer * [[Folkert Meeuw]] (*1946), Swemmsportler == Kiek ok == * [[Hessen]] * [[List vun de Grootstäder in Düütschland]] * [[Düütschland]] ==Weblinks== {{Commons|Wiesbaden}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hessen]] [[Kategorie:Hööftstadt (düütsche Bundslänner)]] [[Kategorie:Stadt]] hzsss338p6ak4br0a0yz9b6on4mfuxt 0 16622 1065742 1046106 2026-05-17T15:30:55Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1065742 wikitext text/x-wiki De '''26. Juli''' is de 207. [[Dag]] in’n [[Gregoriaansch Klenner|Gregoriaanschen Klenner]] oder de 208. Dag wenn en [[Schaltjohr]] is. {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Juli}} == Wat passeert is == === Politik un Sellschop === * [[657]]: An’n [[Euphrat]] finnt de [[Slacht vun Siffin]] twüschen Kalif [[Ali ibn Abi Talib]] un [[Muawiya I.]], den Stattholler vun Syrien, statt. * [[811]]: In de [[Schlacht von Pliska]] winnt de Bulgaren över dat [[Byzantinisch Riek]] ünner [[Nikephoros I.]] un dringt in de Folg bit na Konstantinopel vör. * [[1581]]: De [[Republik von de Söven Vereenigten Provinzen|Nedderlannen]] verkloort sik unafhangig vun Spanien. * [[1775]]: De amerikaansch [[Kontinentalkongress]] bestimmt [[Benjamin Franklin]] to’n Generalpostmeester, de sik üm de [[Post]] ünner de 13 engelschen Kolonien to scheren harr. * [[1788]]: [[New York (Bundsstaat)|New York]] warrt de 11. Bundsstaat vun de [[USA]]. * [[1847]]: [[Liberia]] verkloort sien Unafhangigkeit vun Grootbritannien. * [[1908]]: Dat US-amerikaansche Justizministerium richt dat ''Bureau of Investigation'' in, worut later dat [[FBI]] tostannen kummt. * [[1953]]: Op [[Kuba]] sleiht en Guerilla-Angreep ünner [[Fidel Castro]] op de [[Moncada-Kaserne]] fehl. Dormit fangt de [[Kubaansch Revolutschoon]] an. * [[1956]]: De [[Sueskanal]] warrt vun [[Ägypten]] verstaatlicht. Dordör warrt de [[Sueskries]] utlöst. * [[1965]]: De [[Malediven]] kriegt von Grootbritannien as Liddmaat vun den ''[[Commonwealth of Nations]]'' jemehr vulle Unafhangigkeit. * [[1994]]: As eerst düütschet Bundsland löst Hessen [[Ozonalarm]] ut . === Weertschop === * [[1957]]: Dör dat ''[[Bundsbankgesett]]'' warrt de [[Düütsch Bundsbank]] inricht. === Kunst, Kultur un Bowark === * [[1709]]: De Oper ''[[Desiderius, König der Langobarden]]'' vun [[Reinhard Keiser]] warrt in Hamborg ooropföhrt. * [[1710]]: Dat Scheperspeel ''Aurora'' vun Reinhard Keiser warrt in Hamborg ooropföhrt. * [[1773]]: De Oper ''[[L’infedeltà delusa]]'' (dt.: ''Liebe macht erfinderisch'') vun [[Joseph Haydn]] warrt in Esterház ooropföhrt. * [[1830]]: De Oper ''[[Les Trois Cathérine]]'' vun [[Adolphe Adam]] warrt in Paris ooropföhrt. * [[1882]]: De Oper ''[[Parsifal]]'' vun [[Richard Wagner]] warrt in Bayreuth ooropföhrt. === Wetenschoppen un Technik === * [[1971]]: Vun dat [[Kennedy Space Center]] ut flüggt ''[[Apollo 15]]'' na’n [[Maand (Eer)|Maand]] los. === Katastrophen un Terroransläge === * [[1805]]: In’n Middelitalien köst en [[Eerdbeven]] na en Schätzen ruchweg 26.000 Minschenleven. * [[1956]]: Na en Kollision vun’n Vördag geiht de ''[[Andrea Doria (Schipp)|Andrea Doria]]'' vör New York ünner * [[1963]]: Ungefähr 1.100 Minschen starvt bi en Eerdbeven bi [[Skopje]] in [[Jugoslawien]]. Dat Beven hett de [[Magnitude (Seismologie)|Magnitude]] M_S = 6,9. * [[2016]] Bi den [[Anslag in Saint-Étienne-du-Rouvray]] in dat [[Frankriek|franzöösche]] [[Département]] [[Seine-Maritime]] hefft twee Mannslüde den [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolschen]] [[Preester]] [[Jacques Hamel]] bi de [[Hillge Misse]]n den Hals dörsneden. Beide Lüde hefft bekannt maakt, se hören to de [[Terrorismus|Terror-Organisatschoon]] [[Islaamschen Staat]] (IS) mit to. == Boren == * [[1469]]: [[Ferdinand II. (Neapel)|Ferdinand II.]], König vun Neapel. * [[1678]]: [[Joseph I. (HRR)|Joseph I.]], [[Röömsch-düütschen Kaiser|Kaiser]] vun’t [[Hillig Röömsch Riek]] († [[1711]]) * [[1782]]: [[John Field]], irisch Pianist un Komponist. * [[1829]]: [[Auguste Beernaert]], belgisch Politiker un Staatsbaas. * [[1851]]: [[Wilhelm Spengemann]], plattdüütschen Schriever († [[1918]]) * [[1855]]: [[Ferdinand Tönnies]], düütsch Sozioloog († [[1936]]) * [[1856]]: [[George Bernard Shaw]], irisch Schriever un Nobelpriesdräger * [[1865]]: [[Philipp Scheidemann]], düütsch Politiker. * [[1875]]: [[Carl Gustav Jung]], Swiezer Psychoanalytiker. * [[1882]]: [[Fritz Linde]], plattdüütsch Schriever († [[1935]]) * [[1890]]: [[Jack Cox (Kameramann)|Jack Cox]], britisch Kameramann († [[1960]]) * [[1893]]: [[George Grosz]], düütsch-US-amerikaansch Maler († [[1959]]) * [[1894]]: [[Aldous Huxley]], britsch Schriever. * [[1899]]: [[Eduard Wandrey]], düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker († [[1974]]) * [[1908]]: [[Salvador Allende]], chileensch Politiker un Präsident. * [[1911]]: [[Lia Wöhr]], düütsch Schauspelerin un Feernsehproduzentin. * [[1919]]: [[James Lovelock]], britsch Chemiker, Biophysiker un Mediziner. * [[1922]]: [[Gilberto Agustoni]], Swiezer Kardinal († [[2017]]) * [[1927]]: [[Janet Leigh]], US-amerikaansch Schauspelerin * [[1928]]: [[Stanley Kubrick]], US-amerikaansch Schriever un Speelbaas († [[1999]]) * [[1933]]: [[Edmund Strother Phelps]], US-amerikaansch Ökonoom un Nobelpriesdräger († [[2026]]) * [[1938]]: [[Joanne Brackeen]], US-amerikaansch Jazzmusikerin un Komponistin * [[1940]]: [[Dobie Gray]], US-amerikaansch Soulsinger († [[2011]]) * [[1940]]: [[Jürgen Kurbjuhn]], düütsch Footballspeler († [[2014]]) * [[1942]]: [[Hannelore Elsner]], düütsch Schauspelerin († [[2019]]) * [[1943]]: [[Mick Jagger]], britsch Rockmusiker * [[1946]]: [[Joel Mokyr]], israeelsch-US-amerikaansch Wertschapshistoriker un Nobelpriesdräger * [[1949]]: [[William McMichael Shepherd]], US-amerikaansch Astronaut * [[1949]]: [[Roger Taylor]], britsch Rockmusiker un Slagtüger. * [[1951]]: [[Sabine Leutheusser-Schnarrenberger]], düütsch Politikerin un Bundsministerin * [[1953]]: [[Felix Magath]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer * [[1953]]: [[Willi Melliger]], Swiezer Springrieder († [[2018]]) * [[1958]]: [[Karl-Ludwig von Danwitz]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen * [[1959]]: [[Kevin Spacey]], US-amerikaansch Schauspeler * [[1961]]: [[David Heyman]], britisch Filmproduzent * [[1964]]: [[Sandra Bullock]], US-amerikaansch Schauspelerin un Filmproduzentin * [[1973]]: [[Kate Beckinsale]], britsch Schauspelerin. * [[1977]]: [[Tanja Szewczenko]], düütsch Ieskunstlöperin. == Storven == * [[796]]: [[Offa vun Mercien]], angelsassisch König. * [[811]]: [[Nikephoros I.]], byzantinisch Kaiser. * [[1380]]: [[Kōmyō]], japaansch Kaiser. * [[1471]]: [[Paul II.]], Paapst (* [[1417]]) * [[1625]]: [[Johannes Piscator]], düütsch Professer un reformeert Theoloog. * [[1753]]: [[Georg Wilhelm Richmann]], düütsch Physiker. * [[1867]]: [[Otto I. (Grekenland)|Otto I.]], König vun de Hellenen. * [[1869]]: [[Carl Gustav Carus]], düütsch Dokter, Maler un Naturphilosoph. * [[1872]]: [[Michele Carafa]], italieensch Opernkomponist (* [[1785]]) * [[1925]]: [[William Jennings Bryan]], US-amerikaansch Politiker (* [[1860]]) * [[1926]]: [[Robert Todd Lincoln]], US-amerikaansch Politiker. * [[1940]]: [[Kurt Kluge]], düütsch Bildhauer, Maler un Dichter. * [[1941]]: [[Henri Léon Lebesgue]], franzöösch Mathematiker. * [[1941]]: [[Josephine Siebe]], düütsche Schrieverin. * [[1944]]: [[Reza Schah Pahlavi]], Schah vun Persien * [[1950]]: [[Freddy Gardner]], britisch Jazzmusiker (* [[1910]]) * [[1952]]: [[Eva Perón]], argentinsch Politikerin („Evita“) * [[1978]]: [[Mary Blair]], US-amerikaansch Künstlerin * [[1983]]: [[Charlie Rivel]], spaansch Clown * [[1994]]: [[Heinrich Drake]], düütsch Bildhauer * [[1995]]: [[Boy Lornsen]], hooch- un plattdüütsch Schriever, Bildhauer (* [[1922]]) * [[2001]]: [[Peter von Zahn]], düütsch Rundfunk- und Feernsehjournalist * [[2002]]: [[Jutta Hecker]], düütsche Schrieverin * [[2004]]: [[Peter Herzog]], düütsch Schauspeler * [[2011]]: [[Frank Foster]], US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist (* [[1928]]) * [[2013]]: [[Sung Jae-gi]], [[süüdkorea]]nsch Philosoph (* [[1967]]) * [[2016]]: [[Jacques Hamel]], kathoolschen Preester un Merteler (* [[1930]]) * [[2022]]: [[Sy Johnson]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1930]]) [[Kategorie:Dag|Juli 26]] 5stw7o0vhncgr6uhmukh73c9n5c21v0 0 25243 1065770 1045241 2026-05-17T17:22:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065770 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Westliche Honnigimm |TAXONL=Apis mellifera |BILD= honigbiene_makro.jpg |BILDB= Westliche Honnigimm |Dominio= |Regnum= |Subregnum= |Superdivisio= |Superphylum= |Divisio= |Phylum= [[Liddfööt]] |Subdivisio= |Subphylum= |Superclassis= |Classis= [[Insekten]] |Subclassis= |Infraclassis= |Superordo= |Ordo= Hymenoptera (Huutflöglers) |Subordo= Apocrita (Taillenwöpsen) |Superfamilia= Apoidea (Immen un Kuhlwöpsen) |Seria= [[Immen]] (Apiformes) |Familia= Apidae |Subfamilia= Apinae |Genus= Honnigimmen (Apis) |Species= Westliche Honnigimm (Apis mellifera) |BESCHREVEN_DÖR=[[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 |UTSTORVEN= }} De '''Westliche Honnigimm''' is en vun de negen [[Oort (Biologie)|Aarden]] vun de [[Honnigimmen]], un dormank ene ganz besunnere. Se leevt mit ene [[Königin (Insekten)|Königin]], mehr as 30.000 Arbeiterinnen un de Drohnen tosamen in enen [[Staat (Insekten)|Staat]] oder Volk. De Königin un de Arbeitsimmen hefft an ehr Achterliev enen Prickel mit ene Giftblaas un enen Wedderhaken. De wille Honnigimm wahnt tomeist in holle Bööm,un de vun den Imker tüchten Völker warrt in [[Immenkorf|Körv]] oder Holtkassens unnerbrocht. In de Körv oder Kassens hangt in bestimmte Afstännen Holtrahmens, in de de Immen ehre sesseckigen Zellen inboot. Blots de Königin hett vull utbillte wiefsch Geslechtsorganen. Up den Hochtietsflaag warrt se vun ene [[Drohn (Insekten)|Drohn]] besamt. Se spiekert dat Sperma in ene Saatblaas. Na un na warrt de Eier in de Zellen afleggt, an'n Dag so wat bi 2000 bit 5000 Stück. Ut de befruchten Eier kaamt de wieflichen Immen, de entweder to Arbeitsimmen oder in gröttere Zellen dör besunnert Foder to Königinnen heranfodert warrt. Ut de unbefruchten Eier kaamt de Drohnen, de sik ahnen wat to doon in’n Stock herumdrievt, bit se na den Hochtietsfloog vun de Arbeitsimmen dootmaakt warrt. Den [[Honnig]] sammelt alleen de [[Arbeitsimmen]]. Se leevt sess Weken, un ehr Levensloop is nipp un nau fastleggt. Toeerst mööt se saubermaken un Larven fodern, darna hefft se Wachdeenst an dat Flooglock un eerst in de lesden veerteihn Daag hefft se de Upgaav, Honnig to sammeln. De Immen besöökt lange Tiet ümmer de glieken [[Planten]]. Darbi överdräägt se den [[Blötenstoff]] vun ene Plant up de [[Noor (Botanik)|Noor]] vun de neegste, un so kummt dat to dat Bestöven vun Blomen un Aavtbööm. Mit enen [[Suugrüssel]] warrt de Honnigsaft ut de Blöten sagen, in den Honnigmagen upnahmen un denn in de Zellen spiekert. Den gröttsten Deel darvun bruukt de Immen för ehr egen Nähren. En Immenvolk bringt den [[Imker]] darum nich veel mehr as 10 kg Honnig in een Jahr. In honnigarme Jahren mutt Zucker oder Sirup tofodert warrn.To dat Sammeln vun [[Pollen]] deent de [[Körfkens]] an de Achterbenen, de as lütte Büxen utseht, wenn se vull sünd. De Blötenstoff warrt in den Stock transporteert un dar to enen Bree verarbeit un an de Larven verfodert. Wenn sik dat Immenvolk so stark vermehrt hett, dat de Ruum in den Stock to eng warrt, so treckt de Königin mit enen Deel vun dat Volk ut un billt en neet Volk (Swarm). Hüdigendags maakt de Imker avers meist al de nee Königin doot, ehr dat se utswärmen deit. De Swarmtiet sett Midde [[Mai]] in un kann bit Midde [[August]] wohren. Meist fleegt de Immen nich wiet, sett sik bold in ene dichte Druuv an den Tack vun enen Boom un warrt vun enen Imker, wenn he bitieden dartokummt, in enen Korf oder Kassen afslaan. De Rest vun dat Volk blifft mit ene ne'e Königin trüch. Ahnen ene Königin kann en Volk nich leven un geiht bold in. == Borns == <references/> == Literatur == * Karl Weiß: ''Bienen und Bienenvölker'', ISBN 3-406-41867-8 * May R. Berenbaum: ''Blutsauger, Staatsgründer, Seidenfabrikanten. Die zwiespältige Beziehung zwischen Mensch und Insekt'' ISBN 3-8274-0078-3 * Michael Weiler: ''Der Mensch und die Bienen – Betrachtungen zu den Lebensäußerungen des BIEN'' ISBN 3-921536-60-X * [[Georg Rendl]]: ''Der Bienenroman'', Insel Verlag, Leipzig 1931 * [[Karl von Frisch]]: ''Sprache und Orientierung der Bienen'', Verlag Hans Huber, Bern un Stuttgart * Rudolf Moosbeckhofer, Josef Bretschko: ''Naturgemäße Bienenzucht'', [[Leopold Stocker Verlag]], Graz 1996 ISBN 3-7020-0740-7 * Friedrich Ruttner: ''Naturgeschichte der Honigbienen''. Franckh-Kosmos-Verlag, Stuttgart 1992, ISBN 3-440-09125-2 * Jürgen Tautz: ''Phänomen Honigbiene''. Spektrum Akademischer Verlag (März 2007), ISBN 978-3-8274-1845-6 == Weblenks == {{Commons|Apis mellifera|Westliche Honnigimm}} * https://web.archive.org/web/20060410115210/http://www.apis.admin.ch/ – Swiezer Zentrum för Immenforschung * http://www.bee-info.de – Gründlich Informatschonen över Honnigimmen * http://www.bienenkunde.rlp.de – DLR Fachzentrum Bienen un Imkerei Mayen * http://www.honigbiene.de – Länderinstitut für Bienenkunde Hohen Neuendorf e.&nbsp;V. * http://www.bienen.de * http://www.beegroup.de – Bienenforschung Würzburg e.&nbsp;V. * http://www.bienensterben.info * http://www.mellifera.de – Vereinigung für wesensgemäße Bienenhaltung e.&nbsp;V. * http://www.uni-hohenheim.de/bienenkunde – Landsanstalt för Immenkunn Baden-Württemberg * http://bees.library.cornell.edu/b/bees/browse.html Histoorsche Böker över Immen (engelsch) * [http://www.tagesspiegel.de/wissen-forschen/archiv/26.10.2006/2856936.asp „Arbeiterin mit Migrationshintergrund“], [[Tagesspiegel]], 26. Oktober 2006, bringt den [[Science]]-Artikel (Bd. 314, S. 642) „Das Erbgut der Honigbiene ist entziffert. Jetzt steht fest, dass sie aus Afrika einwanderte.“ [[Kategorie:Immen]] 5nbyex66491vujukxe164znn5vcgmx6 0 34460 1065696 1065379 2026-05-17T12:11:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065696 wikitext text/x-wiki {{GemeenboxWD}} [[Bild:DE-NDS-Norderney-Ortsschild.jpg|duum|Oortsschild von Nördernee mit hoochdüütschen un plattdüütschen Naam]] '''Nördernee'''<ref>{{Internetquelle | url=https://ris.geocms.com/norderney/?renderer=html&ris%5Byear%5D=2012&ris%5Bmonth%5D=09&ris%5Bcmd%5D=download_doc&ris%5Bdoc_id%5D=41006%2C52&lang=de&page=2%2C1&_=1487089101674 | titel=Sitzung des Ausschusses für Soziales, Schulen, Sport und Kultur, 19.09.2012 | werk=Stadt Norderney | zugriff=2017-02-14 }} {{Webarchiv|url=https://ris.geocms.com/norderney/?renderer=html&ris%5Byear%5D=2012&ris%5Bmonth%5D=09&ris%5Bcmd%5D=download_doc&ris%5Bdoc_id%5D=41006%2C52&lang=de&page=2%2C1&_=1487089101674 |wayback=20170215021026 |text=Sitzung des Ausschusses für Soziales, Schulen, Sport und Kultur, 19.09.2012 |archiv-bot=2026-05-17 12:11:17 InternetArchiveBot }}</ref><ref>Nörderneei verliert ein „i“, Norderneyer Morgen, 21.9.2012</ref><ref>[[c:File:DE-NDS-Norderney-Ortsschild.jpg|DE-NDS-Norderney-Ortsschild]]</ref> ({{S|de|''Norderney''}}) is een vun de oostfreesch Inseln in de Noordwesten vun Düütschland. Mit en Rebeet vun 26,29 Quadratkilometern is Nördernee nah [[Borkum]] de tweetgröttst Eiland vun de Inselgrupp. Insgesamt 85 Prozent vun de Inselflach gehört to de [[Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer]]. De Stadt Nördernee, en [[Eenheitsgemeende]], umfaat de gesamte Insel. Se gehört nah de Gebietsreform to de [[Landkreis Auerk]]. Mit 5.981 Inwahner (Stand: 31.12.2016) hett se de meest Inwahner vun all oostfreesch Inseln. 1948 kreeg Nördernee dat Stadtrecht. Bekannt is de Lüchttoorn vun Nörderneei. == Weertschop un Infrastruktur == För de Weertschop is vör allen de [[Tourismus]] wichtig. === Verkehr === Anners as welk von de annern oostfreeschen Inseln is Nördernee nich [[autofree]]. En grote Rull speelt de Autoverkehr aver nich, denn dat gifft op de Insel blots een Oort. De Autoverkehr mit’n fasten Wall löppt över de Autofähren von de [[Reederee Nörden-Frisia]], de von’n [[Haven Nördernee]] bet [[Nörddiek]] knapp 50 Minuten bruukt. Op’n [[Flegerplatz Nördernee]] köönt ok Flegers op de Insel lannen. === Oortsschiller === Nördernee höört to de [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch]]. De tweesprakigen Schiller sünd 2009 opstellt worrn. Dor stünn toeerst as plattdüütschen Naam ''Nörderneei'' op. Dat weer von wegen dat dat [[Binnenministerium von Neddersassen|Binnenministerium]] verlangen dee, dat plattdüütsche Naams op Oortsschiller von dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]] oder de [[Oostfreesch Landschap]] för good befunnen warrn mööt. De Oostfreesch Landschap hett sik na ehre Rechtschrievregeln för ''Nörderneei'' utspraken. Dat fünnen de Lüüd op Nördernee aver nich good, denn de Naam is vörher al jümmer ''Nördernee'' schreven worrn. Dorüm is de Schrievwies 2012 von ''Nörderneei'' op ''Nördernee'' ännert worrn. == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Nordernee}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] le2s7d2kmr1c7b0e5uscghqdjp8muv1 0 44491 1065747 1061952 2026-05-17T15:37:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065747 wikitext text/x-wiki [[Bild:SyltSat.jpg|duum|right|Satellitenbild vun de Insel Sylt]] [[File:13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-05.jpg|thumb|Sylt]] '''Sylt''' (däänsch: ''Sild'', [[freesch]]:''Söl'') is de gröttste [[Noordfreesch Inseln|noordfreesch Insel]]. Se erstreckt sück in Noord-Süüdrichten vör de Noordsee-Küst vun [[Sleswig-Holsteen]]. Bekannt is de nöördlichst düütsch Insel vör allen för hör touristisch bedüüdend Kuröörd [[Westerland]], [[Kampen (Sylt)|Kampen]] un [[Wenningstedt]] as ok för den knapp 40 Kilometer langen Weststrand. Wegen hör exponeert Laag in de [[Noordsee]] kummt dat to stännig Landverlusten bi Stormflooten. Siet 1927 is Sylt över den [[Hindenburgdamm]] mit dat Fastland verbunnen. == Geographie == === Laag === [[Bild:Sylt Rotes Kliff.jpg|thumb|left|Blick up dat [[Root Kliff]] bi Kampen]] Sylt is mit 99,14&nbsp;km² de veertgröttst Insel in Düütschland un dat gröttse düütsch Noordseeeiland. Sylt liggt tüschen 9 un 16&nbsp;Kilometer vör de Küst vun dat Fastland, mit dat se över den 11&nbsp;Kilometer langen Hindenburgdamm verbunnen is. Süüdööstlich vun Sylt liggen de Inseln [[Amrum]] un [[Föhr (Eiland)|Föhr]], nöördlich liggt de däänsch Insel [[Rømø]]. Dicht bi de Noordspitz vun Sylt liggt dat Eiland [[Uthörn]]. De Insel erstreckt sück över 38,0&nbsp;Kilometer in Noord-Süüd-Richten un is in' Noorden, an den [[Königshaben]] bi [[List (Sylt)|List]] blots etwa 320 Meter breet. An hör breedst Stäe, vun [[Westerland]] in' Westen bitto de Nössespitz bi [[Morsum (Sylt)|Morsum]] in' Oosten, meet se 12,6&nbsp;Kilometer. An de West- un Noordwestsiet vun Sylt erstreckt sück en knapp 40 km lang [[Strand|Sandstrand]], to de Oostsiet liggt dat [[Watt]]enmeer, dat to de [[Natschonalpark Sleswig-Holsteensch Wattenmeer]] hörrt un bi leeg Water wietgahnd dröög fallt. De Form vun dat Eiland hett sück in de Loop vun de Tiet stetig verännert, en Prozess, de hüüd noch andüert. De nöördlich un de süüdlich [[Nehrung]]shaak vun de Insel bestaht utslutend blots ut wenig fruchtbor [[Sand]]aflagerungen, wieldes de Middeldeel vun de Insel in dat Rebeet vun de ehmalg Gemeenden Westerland, [[Wenningstedt-Braderup (Sylt)|Wenningstedt]] un [[Sylt-Oost]] up en [[Geest]]karn ruht, de vun See ut in Form vun dat [[Root Kliff]] sichtbor is. De dat Wattenmeer towendt Deel vun den Geestkarn geiht in dat Rebeet vun ehmalg Gemeend Sylt-Oost in relativ fruchtbor [[Marschland]] över. Nah hüüd as seker ansehn Borns is Sylt siet de [[Tweet Marcellusfloot]] van 1362 en Eiland. De hööchste Tip vun de Insel is de so nömmt ''Uwe-Düün'' in Kampen mit 52,5 m över [[Normalnull|NN]]. === Klimatisch Verhältnisse === [[Bild:Klimadiagramm-List (Sylt)-Deutschland-metrisch-deutsch.png|thumb|Klimadiagramm vun List up Sylt]] Up Sylt herrscht en vun den [[Golfstroom]] beeinfloot [[Seeklima]]. De Wintermaanden sünd mit dörsnittlich etwa 2&nbsp;°C en beeten milder as up dat Fastland in de Nahberschop, de Sömmermaanden sünd dorgegen mit dörsnittlich 17&nbsp;°C, liekers dor mehr de Sünn schienen deiht, wat koller. In' Johresdörsnitt hett Sylt jeden Dag 4,4&nbsp;Stünn Sünnschien. Dat Sylt mit 1899&nbsp;Sünnstünnen<ref>{{Webarchiv|url=http://www.westerland.de/fileroot/service/download/Tourismusstatistik2005.pdf |wayback=20090815163342 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }} Westerland/Sylt Tourismus-Statistik 2005, herutgeven vun Tourismus-Service Westerland, Togreep 11. Dezember 2009, pdf-Datei; 320 KB</ref> 2005 rund 180&nbsp;Stünn mehr Sünnenschien harr as de Bundsdörsnitt, liggt an dat gering Relief vun de Küst. Wulken könnt sück nich so gau stauen un wurrd in de Regel dör den konstanten West- oder Noordwestwind verdreven. De Johresmiddeltemperatur liggt bi 8,5&nbsp;°C. De Wind weiht in Johresdörsnitt mit 6,7&nbsp;m/s vörwiegend ut westlich Richtungen. De Johresnedderslagsmenge liggt bi rund 650&nbsp;mm.<ref> [http://www.klimadiagramme.de/Deutschland/list2.html Klimadiagramm mit kumuleert Werten för List (Sylt)]</ref> Aktuell Klima- un Weeerdaten leefern siet 1937 de middlerwiel automatiseert nöördlichst [[Weerstatschoon]] vun den [[Düütsch Weerdeenst|Düütschen Weerdeenst]] up en Düün bi List un eenig Statschonen vun kommerziell Weerbeobachter as [[Meteomedia]], ok in List. === Formung un Bedrohung dör dat Meer === [[Bild:Mejers Sylt.jpg|thumb|Sylt up en Koort vun [[Johannes Mejer]] van 1648. Goot to erkennen sünd de ''Königshaben'' bi List un de hüüd ünnergahn dormalig Karkspelen dorünner de old Kark vun [[Eidum]]]] De Insel Sylt in hör Gestalt van vundaag gifft dat eerst siet etwa veerhunnert Johren. Se entstunn as de [[Geest|Fastlandgeest]] ut [[Oltmoräne]]n un hett dorüm en [[Geschiebemergel]]karn, de hüüd in de Midden un in‘ Westen vun de Insel mit Kliff, Dünen un Sandstrand sichtbor is. Disse Geestkarn is so nah un nah afdragen wurrn, nahdem dat dör den Anstieg vun de Meeresspeegel vör 8000 Johren dor en starken Ströömung entlang vun de steil Inselsockel keem. Dorbi hebbt sück [[Lockersediment|Sedimente]] süüdlich un nöördlich anlagert. De Westkant, de oorsprünglich teihn Kilometer vör de hüüdig Küst leeg, hett sück so immer mehr nah Oosten verlagert, wieldes to glieker Tiet de Insel in‘ Süüden un in‘ Noorden immer langer wurr. Um dissen Geestkarn hett sück nah de [[Iestiet|Iestieden]] Marschland anlagert.<ref>LancewadPlan Schleswig-Holstein Historische Landschaftscharakterisierung Sylt [http://www.lancewadplan.de/default.asp?M=23&SM=29&Schema=#Geologie Geologie]</ref> Woll wurrd Sylt all 1141 as Insel betekent, doch hörr se vör de eersten [[Tweete Marcellusfloot|Groot Mandränke]] 1362 to en vun [[Priel]]en dörtrucken Lanndschap un man kunn dor tominst bi Leegwater mit dröög Fööt vun dat Fastland ut henkommen.<ref>[http://lv-twk.oekosys.tu-berlin.de/project/lv-twk/002-sylt.htm Old Koorten, de den Wannel vun den Umreet vun Sylt wiesen] {{Webarchiv|url=http://lv-twk.oekosys.tu-berlin.de/project/lv-twk/002-sylt.htm |wayback=20110810065509 |text=Old Koorten, de den Wannel vun den Umreet vun Sylt wiesen |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> Eerst nah disse Floot entwickel sück dör de Bildung vun [[Nehrung]]shaken ut de vun den Meeresströmungen verdriften afdragen Material de gegenwärtig charakteristisch Gestalt. Dorbi weern un sünd besünners de nöördlich un süüdlich Enn‘ vun de groot Ännern ünnerwarfen. So weer Listland in dat 14. Johrhunnert för eenig vun den Rest vun dat Eiland trennt un dör dat Entstahn den vun [[Ellenbagen (Sylt)|Ellenbagen]] is de ''Königshaben'' bi List af de tweet Hälft vun dat 17. Johrhunnert versand.<ref name="Fallstudie">[http://www.iczm.de/geomarab.pdf ''Klimaänderung und Küste – Fallstudie Sylt''] Projekt vun dat Forschungszentrum för marine Geowetenschapen vun de Christian-Albrechts-Universität to Kiel Paläo-Ozeanologie - Deelprojekt: ''Klimabedingte Veränderung der Gestalt der Insel Sylt''</ref> Tosätzlich to de schliekend Landschwund hett de Inwahners in de so nömmt [[Lütt Iestiet]] de Sandfloog belast. De nah Oosten wannernd [[Wannerdüün|Dünen]] hebbt Land un Siedlungen bedroht, weshalb se af dat 18. Johrhunnert dör dat Beplanten mit [[Gewöhnlich Strandhafer|Strandhafer]] befestigt wurrn. Dat harr aber den Nahdeel, dat afbrekend Material immer mehr afdriften dee un de Inselsubstanz wieder afnehm. Af 1870 gifft dat Upteeken vun den jährlichen Küstenrückgang. Dornah verlor Sylt in den Johren 1870 bit 1951 jedes Johr dörsnittlich 0,4&nbsp;Meter in‘ nöördlichen un 0,7&nbsp;Meter in‘ süüdlichen Küstenafsnitt. 1951 bit 1984 wurr dat mehr bit up 0,9 bzw. 1,4&nbsp;Meter, wieldes de Küstenlien an den Inselenn‘ bi [[Hörnum (Sylt)|Hörnum]] un List noch grööteren Ännern utsett is.<ref>''Umweltatlas Wattenmeer - Band I - Nordfriesisches und Dithmarscher Wattenmeer'', hg. v. Landesamt für den Nationalpark Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer und dem Umweltbundesamt, Stuttgart 1998, S. 38</ref> Dör swoor Stormflooten in de letzt Johrteinten besteiht für Sylt immer weer de Gefohr, utnannertobreeken, se hett de [[Stormfloot 1962]] Hörnum vörövergahn vun den Rest vun de Insel trennt. Besünners ist dorbi en blots rund 500 Meter breed Schmalstäe süüdlich vun [[Rantum]]. === Küstenschuul === [[Bild:2002-07_Sylt_-_Groyne.jpg|thumb|En Stahlbeton-Buhne bi Westerland]] As [[Küstenschuul|Schutzmaatnahmen]] tegen de stetige [[Erosion (Geologie)|Erosion]] fung man all in dat 19. Johrhunnert mit de Errichtung vun [[Buhne|Holtpahlbuhnen]] an. De wurrn rechtwinklig to de Küst in de See rin baut. Later wurrn se vun Metall- un toletzt vun Stahlbetonbuhnen aflööst. Disse Buwarken harrn aber nich den wünschten Spood, de dör Querströömungen veroorsaakt Erosion to stoppen. De „[[Luv und Lee|Lee]]-Erosion“, also de up de wind- un ströömungsafwendt Siet vun de Buhnen, hett nahhaltig Sandaflagerungen verhinnert. In de 1960er Johren hett man versöcht dör de so nömmt [[Tetrapode]]n, de an de Fööt vun de Buhnen entlang, – ähnlich as de Buhnen – de in‘t Meer rut verleggt wurrn, de Meeresgewalten to stoppen. De tünnenswoor, in Frankriek entwickelt veerföötig Betonelemente weern aber för den Strand vun Sylt to swoor un kunnen de Erosion ok nich uphollen. Vör den Hörnumer Weststrand hett de af Mideen 2005 weer wegnommen.<ref>Vgl. Fallstudie Sylt Teilprojekt „''Strategien und Optionen der Küstenschutzplanung für die Insel Sylt''“{{Webarchiv|url=http://www.auf.uni-rostock.de/uiw/b7/Projekte/iwr_fallstudie_sylt_abschlussbericht.pdf |wayback=20070810121605 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }} S. 52, wo de Vördeelen un de Risiken vun stief Küstenschuulbowarken dorstellt weern.</ref> Siet Anfang vun de 1970er Johren wurrd, as totiet eenzig wirksam Middel gegen de Erosion, Sand vör de Küsten vun de Insel spöölt. [[Baggerschipp|Baggerscheep]], so nömmt ''[[Hopperbagger]]'', nehmen ut en hör speziell towiest Rebeet, dat wiet vör de Küst liggt, Sand in hör Laderuum up. Se fohrt denn dicht an de Küst ran un spööt dör Röhrleitungen en Water-Sand-Gemisch an den Strand. Dör [[Planeerruup]]en wurr de Sand verdeelt. Dorbi sall blots dat bi [[Sturmfloot]]en afdragen, [[Sandvörspöölen|vörspööt Sanddepot]] ersett werrn – de eegentlich natüürlich Küstenlien wurrd somit schuult un de Erosion verlangsamt. Dat köst aber. Jedes Johr bruukt man bit to 10 Million Euro, betallt wurrd dat to Tiet dör Bunds-, Lands- un EU-Middel. Siet 1972 wurr ca. 35,5 Million Kubikmeter Sand vörspöölt un upschütt. Disse Maatnahmen hebbt tosommen bither över 143 Mio. EUR köst, sallen aber nah Bereken vun Forschern recken, um mindst dree Johrteinten gröötere Landverluste to verhinnern, so dat de Nutzen in Hensicht up de Wertschapskraft vun de Insel un de Bedüüden för de strukturswaak Region grötter weer as de Kösten.<ref>Achim Daschkeit, Horst Sterr: ''Klimawandel und Küstenschutz: Hat Sylt eine Zukunft?'', in: Bernhard Glaeser (Hrsg.): ''Küste, Ökologie und Mensch - Integriertes Küstenmanagement als Instrument nachhaltiger Entwicklung'' 2005 {{Webarchiv|url=http://www.sterr.geographie.uni-kiel.de/Daschkeit/downloads/Daschkeit-Sterr-2005-Sylt.pdf |wayback=20091127233718 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }} S. 278</ref> In de Studie ''Klimafolgen für Mensch und Küste am Beispiel der Nordseeinsel Sylt'' van 1995 heet dat: „Hätte Sylt nicht das Image einer attraktiven Ferieninsel, gäbe es den Küstenschutz in der bestehenden Form gewiss nicht.“<ref>[http://www.welt.de/print-welt/article389436/Sylt_zwischen_Natur_und_Profit.html Sylt zwischen Natur und Profit]</ref> As Alternative wurrd dat Verstärken vun en natüürlich [[Riff (Geographie)|Riffs]] vör de Küste diskuteert. En Versöök hatt man in de Johren 1996 un 2003 ünnernommen.<ref>Matthias Bleck: ''Funktionale Bemessung künstlicher Riffe für aktiven und sanften Küstenschutz''{{Webarchiv|url=http://www.stiftung-deutscher-kuestenschutz.de/projects/preistraeger/2004/bleck_kuenstliche_riffe.pdf |wayback=20110719085647 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> De up däänsch Eilannen spoodriek ''Sanddrainage'' is wegen de Versteilung vun den ünnermeerschen Hang vör Sylt aber woll nich spoodriek.<ref>J. Newig:'' Sand auf Sylt'' [http://www.uni-kiel.de/med-klimatologie/pdftexte/sand.pdf]</ref> [[Bild:Sand_flushing_(Westerland).jpg|thumb|Sandvörspöölen mit Tetrapoden an‘ Weststrand]] Parallel to de Sandvörspöölen hett man an eenig Strandafsnitten dormit anfungen, de baben erwähnt Buhnen, de sück för den Küstenschuul as wietgahnd nutzlos wiest harrn, mit grooten Upwand aftodragen. Dordör wurr denn ok de woll berühmteste Buhne vun de Insel, de ''BUHNE 16'', Naamgeverin vun den glieknaamigen FKK-Strand wegnommen. Eenig Experten meenen aber, dat trotz all disse Maatnahmen, Sylt bit Midden vun dat 21. Johrhunnert erheblich Landverlusten hennehmen moot. De immer wieder gahn [[globale Erwärmung]] würrd to verstärkt Stormaktivität führen, wat erhöhte Landverluste un as eerst Konsequenz den Verlust von t.&nbsp;B. de Versekerborkeit vun Eegendom to Folge hemm kunn. So hett man meeten, dat de Wellenenergie sück nicht mehr as fröher an‘ Vörstrand erschöpft, sonnern hör zerstörerische Wirkung ok up den Strand utwiet. Dat führt to en Sedimentverlust vun rund 1,1&nbsp;Million&nbsp;m³ jedes Johr.<ref name="Fallstudie"/> De Düünrebeden vun de staht ünner Natuurschuul un dröft blots up kenntekend Weeg betreden weern. So nömmt „wild“ Wege leisten de Erosion Vorschub un dröft nich betreden weer. Dor, wo de Vegetation kött paast wurrd un kien Wuddels den Sand fasthollen, wurd he vun Wind un Water afdragen. Da [[Wattenmeer (Noordsee)|Wattenmeer]], ööstlich tüschen Sylt un dat Fastland liggend, is siet 1935 [[Natuurschuull|Natur]]- un [[Sünner Schuulrebeet|Vagelschuulrebeet]] un en Deel vun den [[Nationalpark Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer]]. Dat Errichten vun [[Lahnung]]en in‘ Uferberiek vun dat [[Watt (Küst)|Watts]] sall de Sedimentation fördern un de [[Landgewinnung]] deenen. Ok dat Beweeden vun de Dieken un de Heideflächen dör Schaap deent letztlich den Küstenschuul, wiel de Deerten den Bewuchs kört hollen un mit hör Klauen de [[Grasnarbe]] verdichten: So fördern se de Entwicklung vun en kompakteren Diekböverflach, de bi Stormflooten den Wellen weniger Angreepsflach bütt. === Flora un Fauna === [[Bild:Flower dsc05303.jpg|thumb|De as ''Syltrose'' bekann [[Kantüffel-Roos]]]] [[Bild:Sylt02 ellenbogen.jpg|thumb|Heidelandschap an‘ Ellenbagen in‘ Nörden]] De [[Plantenwelt|Flora]] vun de Insel Sylt is präägt vun de oorsprünglich Kargheit vun dat Land. Bit Midden vun dat 19. Johrhunnert weer Sylt en meest boomloos Insel, eerst dör gezielt Upforstungen un Anplantungen entstunnen lütte Wald- und Buschrebeeden. Noch hüüd erkennt man bispeelswies in de Walrebeeden „Friedrichshain“ un „Südwäldchen“ in Westerland de plaanmäßig Anlaag vun de Bewuss; de Bööm staht wietgahnd in een Reeg. Ok de hüüd wiet verbreedt [[Kantüffel-Roos]] (''Rosa rugosa''), up de Insel middlerwiel ok as ''Syltroos'' betekent, is eerst dör Minschenhand up de Insel kommen. Se stammt oorsprünglich ut [[Kamtschatka]]. De genügsame Roos funn up de Insel ideale Levensbedingungen un hett sück gau verbreedt, so dat se hüüd to dat typische Bild vun de Insel tellt. Ut biologisch Sicht wurrd dat Utbreden aber mit Sörg ankeken, wiel se selten un schuulwert heimisch Planten, besünners up de Heideflächen, mehr un mehr to verdrängen droht.<ref name="Braderuper Heide">[http://www.naturschutz-sylt.de/NSG_gebiete_heide.html Naturschutz Sylt Braderuper Heide] {{Webarchiv|url=http://www.naturschutz-sylt.de/NSG_gebiete_heide.html |wayback=20120217012517 |text=Naturschutz Sylt Braderuper Heide |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> De groot [[Heide (Landschap)|Heideflächen]] up de Wattsiet vun de Insel sünd Levensruum vun völ selten Deerten. De Heideökosysteme beeden en groot Tall vun Leevwesen Platz, de an de extremen Bedingungen (Dröögheit, Warmd, Wind) anpasst sünd: Etwa 2500 Deertenoorten un 150 Plantenoorten kunnen bit jetzt nahwiest wurrn. Vun de Plantenoorten staht 45% up de Rood List.<ref name="Braderuper Heide"/> Beachtlich is de Tall vun 600 verscheeden [[Flinnerken]]soorden, de in de Heideflächen leven, dorünner [[Aglais urticae|Lütt Voss]], [[Gonepteryx rhamni|Zitronen]]- un [[Vanessa cardui|Distelfalter]] as ok [[Inachis io|Dagpfauenoogen]].<ref>[http://www.naturschutz-sylt.de/NSG_gebiete_morsum.html Naturschutz-Sylt.de] {{Webarchiv|url=http://www.naturschutz-sylt.de/NSG_gebiete_morsum.html |wayback=20120217012522 |text=Naturschutz-Sylt.de |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> De in Düütschland in hör Bestand gefährdet [[Krüüzkröte]] hett in den Düüngördel vun Sylt mit eenig Duusend Individue en vun hör gröttst düütsch Vörkommen. Hör Laichplatzen sünd natt Düündäler un flach, körtlevig Tümpel; as Landlevensrüüm deenen hör vegetationsarm Sandlandschapenn Bedroht is de Oort up Sylt bsünners dör den Straatenverkehr.<ref>[http://www.umweltdaten.landsh.de/nuis/upool/gesamt/amphibien/rl_amphibien.pdf Landesamt für Umwelt und Natur des Landes Schleswig-Holstein (Hrsg.): ''Die Amphibien und Reptilien Schleswig-Holsteins. Rote Liste.'' 3. Fass., Dez. 2003] (PDF online)</ref> [[Ornithologie|Ornithologisch]] Besünnerheiten sünd de völ selten Water- un Küstenvagels, de up dat Eiland hör Bröttrevieren hebbt oder de as Toogvagels blots tietwies up Sylt leven oder rasten. Sylt hett twee beddüdend Vagelbröttrebeden, in‘ Nörden den [[Königshaben]] mit de in hüm liggend Insel [[Uthörn]], as ok dat [[Rantumbecken]] in‘ Süüd-Oosten. Up Sylt brööden ünner annern [[Lachmöwe]]n, [[Küstenseeschwalbe]]n, [[Säbelschnäbler]], [[Rotschenkel]], [[Sturmmöwe]]n, [[Austernfischer]], [[Kiebitz (Oord)|Kiebitze]], [[Brandgans|Brandgöös]] un [[Reiherente]]n. In de Tied von den Vageltoog is Sylt Rastplatz för duusende vun [[Ringelgans|Ringel]]- un Brandgöös, [[Pfeifente|Pfeif]]- un [[Eiderente]]n, as ok för [[Pfuhlschnepfe]]n, [[Knutt]]s, [[Alpenstrandläufer]] un [[Goldregenpfeifer]]. Weniger tallriek besöken [[Sandregenpfeifer]], [[Bekassine]]n, [[Kampfläufer]] as ok wiedere Oorden de Insel.<ref>M. Lohmann, K. Haarmann: ''Vogelparadiese, Band 1 Norddeutschland''. Verlag Paul Parey, ISBN 3-490-16418-0</ref> Bi de [[Landsöögdeert]]en gifft dat kien erheblichen Afwieken tegenöver de banhbert Fastlandrebeeden on Noorddüütschland. Primär sünd [[Feldhase]]n, [[Wildkaninchen|Kaninchen]] un [[Reh]]wild to nennen, de up de Insel ok bejagt wurrn. Nahdem de Insel mit den Iesenbahndamm en Fastlandverbinnen kreegen harr, wurrn ok [[Rotvoss]]en un [[Europäisch Dachs|Dachse]] hier heimisch. Westlich vun Sylt liggt en Kinnerstuuv vun [[Gewöhnlich Swienswal|Swienswalen]]. Dorneben leven in dat Seerebeet vör Sylt un de vörlagert Sandbanken gröötere Populatschonen vun [[Seehund]]en, as ok vun de in düütsch Gewässer relativ selten vörkommen [[Kegelrobbe]]n. Um de Erforschung un den Schuuul vun de bedroht Deerten- un Plantenoorden bemühen sück tallriek Vereens un Verbände, de mit Niederlassungen up Sylt vertreden sünd. Dorto tellen ünner annern dat [[Alfred-Wegener-Institut]], de [[Verein Jordsand]] un de [[Schutzstation Wattenmeer]]. Ok dat [[Umweltbundsamt]] bedrifft en Meet- un Forschungsstäe in de Dünen bi Westerland. == Siedlungsstruktur == Sylt hett 21.190 Inwahner, dorvan leevt 9.072 in Westerland <small>(Stand 12/2007)</small>.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.daeb.de/schleswig-holstein/nordsee/nordfriesland.php |wayback=20080930175248 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}, Orte, Städte, Gemeinden im Landkreis Nordfriesland, Deutschland auf einen Blick, herutgeven vun Sebastian Barzel, Togreep 11.12.2009</ref> In disse Tallen sünd de Besitter vun Tweetwahnungen nich enthollen. De Insel Sylt is in twee Verwaltensrebeeden ünnerdeelt. De nee grünnd [[Gemeend Sylt]] umfaat de ehmals sülvständigen Öört [[Westerland]], [[Sylt-Ost]] un [[Rantum]]. Dat [[Amt Landschap Sylt]] mit Sitt in de Gemeend Sylt verwalt de Inselöört, de nicht o de Gemeend Sylt hörrn. Per Bürgerentscheid in‘ Mai 2008 wurr de Tosommensluss vun de Gemeend [[Sylt-Ost]] mit de Stadt Westerland to’n 1. Januar 2009 beslooten.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.shz.de/lokales/sylter-rundschau/artikeldetails/article/789/westerland-und-sylt-ost-fusionieren-1.html |archive-is=20120919033436 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}, Westerland und Sylt-Ost fusionieren, [[Sylter Rundschau]], Togreep 11.12.2009, Datum: 26.05.2008, Autor:Ulrike Bergmann</ref> Anstreevt wurrd aber vun ünnerscheedlich Interessengruppen en Tosommengahn vun all Inselgemeenden to een Verwaltenseenheit.<ref>http://www.shz.de/lokales/sylter-rundschau/artikeldetails/article/789/der-fahrplan-zur-teilfusion-so-geht-es-jetzt-weiter.html, Der Fahrplan zur Teilfusion: So geht es jetzt weiter, Herutgever [[Sylter Rundschau]] van 27.05.2008, Autor: Ulrike Bergmann, Togreep 11.12.2009</ref> === De Öört langs de Westküst === [[Bild:List Sylt Faehranleger.jpg|thumb|Haben und Fähranleger in List]] Langs de Sylter Westküst liggen söss Öört. De Gemeend [[List (Sylt)|List]] ganz in‘ Nörden vun de Insel un togliek de nöördlichst Gemeend vun Düütschland, hett sück dör hör entfernt Laag to de dormalig Hööftoort Keitung un de lang Togehörigkeiot to [[Däänmark]] en Gröötere Eegenständigkeit bewohrt. An hör Oostsiet liggt de Schutzhaben, vun de neben Utfloogsscheep ok de Fähr „Sylt-Express“ der [[Römö-Sylt-Linie|Rømø-Sylt-Linie]] nah [[Havneby]] up de däänsch Nahberinsel [[Rømø]] verkehrt. [[Wenningstedt-Braderup (Sylt)|Wenningstedt]] hett mit [[Kampen (Sylt)|Kampen]] un Braderup gemeensam de Verwaltensgemeenschap vun de „Noorddörfer“ bild – en fröh interkommunaal Zweckverband up de Insel, vu de hüüd noch de Schoolverband exxisteert. Wenn Kampen vör allen in de 1950er un 1960er Johren as de Prominententreff in Düütschland gull, is Wenningstedt siet över 100 Johren as „Familienbad“ bekannt. Tüschen Kampen un Wenningstedt, up de hooch Geest, steiht siet 1855 de markante 38 Meter hooch swaart-witt [[Lüchttoorn Kampen]]. He is de öldste vun de Insel; ööstlich dorvan liggt dat Natuurschutzrebeet „Braderuper Heide“. Unmittelbor süüdlich vun Wenningstedt fangt dat Siedlungsrebeet vun de Inselmetropole Westerland an. Nahdem de [[Allerhilligenfloot 1436|Allerhilligenfloot]] an‘ 1. November 1436 den Oort [[Eidum]] vullstännig zerstört harr, hebbt de Överlevenden noordööstlich en neen Oort ''Westerland'' grünnd.<ref>Söl'ring: ''Wäästerlön'' oder ''Weesterlön''</ref> Disse Oort wurr 1462 eerstmals oorkundlich erwähnt. 1855 wurr dat [[Seebad]] grünnd, 50 Johr later kreeg Westerland de [[Stadtrecht]]en. 1949 wurr dat den as [[Heilbad]] anerkannt. De Stadt harr‘ Enn‘ 2007 insgeamt 9.072 Inwahner un is hüüd Verwaltenssitt vun de [[Gemeend Sylt]]. Süüdlich vun Westerland löppt de Insel noch as schmaal Nehrungshaken etwa 15 km an en fiktiven Floot-Ebbe-Grenz vör dat Fastland lang, bit se vun de ut dat Wattrebeet ööstlich vun de Süüdhälft vun de Insel herut afloopend Gezeitenstroom, dat ''[[Hörnumdeep|Hörnum-Deep]]'', afsneeden wurrd. Dor liggt de Oort [[Rantum]]. Disse Oort muss, as meest kien anner up Sylt, in de vergangen Johrhunnerten immer gegen de Versandung ankämpen. Nich wenig Hööf un een Kark mussen den dormals noch nich befestigten, sück so nah un nah nah Oosten hen bewegen [[Wannerdüün]]en wieken. Eerst, nahdem man Düüngras ([[Strandhafer)]] anbaut hett, weer de Gefohr vörbi. Disse Nehrungshaken wurrd vör allen dör den vun den Westwind upbauten Dünenwall präägt. Nah Oosten hen kann man vereenzelt schmaal Marschlandstriepen finnen. Hörnum an de Süüdspitz vun dat Eiland gellt as de jüngste Oort; eerst kört nah 1900 wurr he duersam besiedelt. Aber all to fröher Tieden sall de unbesiedelt Süüdspitz vun de Insel as Ünnerschlupp för Fischer un Seeröver deent hemm. Ut disse Tiet sall de noch hüüd bruukt Flurbeteken „Budersand“ stammen; se betekent en mächtig Düün an de Oostsiet vun den Oort, up de fröher „Buden“ – also Hütten – stahn hemm söllt.<ref>so Max Pahl in ''Hörnum. Heimat am Horn - Querschnitt und Streifzüge durch Geschichte, Leben und Landschaft des Nordseebades Hörnum auf Sylt''. Lunden, Verlagsdruckerei Schallhorn, 1983</ref> Vun stännig Sandverlusten is de Süüdspitz vun Sylt, de so nömmt „Odde“, bedrapen; Johr för Johr wurrd groot Deelen vun de Düünlandschap dör Stormflooten un Gezeiten afdragen. Ok Küstenschuulbowarken hebbt up düert nichts brocht, so dat ok in Tokunft dorvan uttogahn is, dat de „Odde“ noch lüttger wurrd. === Sylt-Ost === [[Bild:Tinnumburg.jpg|thumb|Tinnumborg]] De Oosten vun de Insel, [[Sylt-Ost]], weer bitt o de Tosommensluss mit Westerland 2009 kommunalpolitisch en [[Grootgemeend]] mit rund 5.500 Inwahner. Se weer en Tosommensluss vun de ehmalg sülvstännig Dörper vun de so nömmt ''Nössehalfinsel'': [[Tinnum]], [[Archsum]], [[Morsum (Sylt)|Morsum]] mit [[Keitum]] (incl. [[Munkmarsch]]) as Verwaltensmiddelpunkt. De Weeden vun de Marsch prägen bit hüüd dat Landschapsbild un weern över völ Johrhunnerten de Grundlaag för den Broterwerb in disse Dörper. De Siedlungsgrenzen vun Tinnum gaht middlerwiel un meest nicht o marken in dat Siedlungsrebeet vun Westerland över un so profiteert Tinnum vun de unmiddelbor Nähe to de Inselmetropole. De ''[[Tinnumborg]]'', süüdwestlich vun den Oort liggend, is en kreisförmiger [[Wallburg|Wall]] mit en Dörmeter vun 120 Metern un en Hööcht vun 8 Metern. Se wurr etwa in‘ 1. Johrhunnert v. Chr. erricht, vermutlich as heidnisch [[Kultstätte]] oder Wehranlage tegen Angreep vun Minsch un Meer. Up dat Gemeenderebeet vun Tinnum liggt ok de ''[[Flooghaben Sylt]]'' (IATA: GWT), en ehmalig [[Luftwaffe (Bundswehr)|Luftwaffenstüttpunkt]], de blots noch zivil bruukt wurrd. De Naam „Munkmarsch“ sall de Överleefern nah de Bedüüden „Mönchsmarsch“ hemm. Dat hett sück somit bi dat Land (Wiesen) um fruchtbor [[Marsch (Swemmland)|Marschland]] hannelt, dat af ca. 1200 to en (Mönchs-)Kloster - vermutlich een vun de veer Klöster in [[Ribe]] – hörrn dee. Wenig Kilometer nöördlich vun den old Hööftoort Keitum liggend, kreeg de old Buernschap Munkmarsch eerstmalig bedüüden, as de old Keitumer Haben mehr un mehr versanden dee un man Midden vun dat 19. Johrhunnert beslooten dee, den Hööfthaben vun dat Eiland nah Munkmarsch to verleggen. Bit to den Bau vun den Hindenburgdamm weer de Haben vun Munkmarsch de wichtigst Ankunftshaben för de Gasten, de per Postschipp [[Raddamper]] vun de [[Højer|Hoyer]]-Schlüüs (hüüd däänsch) anreisen deen. Wieder nah Westerland gung dat af 1888 mit en Schmalspoorbahn. Haben un Bahn hebbt mit de Fardigstellung vun den Hindenburgdamm 1927 an Bedüüden verloren. De Bahn wurr afbaut un anstäe vun de Fährhaben is dor hüüd en privaat [[Marina (Haben)|Yachthaben]]. [[Bild:Morsum-Kliff.jpg|thumb|Dat [[Morsum-Kliff]]]] Keitum (freesch: ''Kairem'') is en vun de öldst Öört vun de Insel un weer över Johrhunnerten bit to’n Enn‘ vun dat 19. Johrhunnert ok de Hööftoort. Eerst mit Insetten vun den Tourismus Midden vun dat 19. Johrhunnert verlor Keitum so nah un nah sien zentraal Bedüüden. Typisch för Keitum sünd de erhollen old Kapitänshüüs as ok de Straaten in dat Oortszentrum mit völ Bööm. Dat markant Bowark is de old, noordwestlich vun den Oortskarn stahnd St.-Severin-Kark ut dat fröhe 13. Johrhunnert. Wat sonst noch antokieken is, is dat so nömmt ''Altfriesische Haus'' un dat ''Sylter Heimatmuseum''. Beide Museen geeft Inblicke in dat Leven vun de Sylter, bevör de Tourismus upkommen dee. . Da ganz in Oosten vun de Insel liggend Morsum (freesch: ''Muasem'') liggt an de 1,8&nbsp;km langen un bit to 21&nbsp;m hooch Steilküst ''Morsum-Kliff'' in en Heidelandschap. An dat [[Morsum-Kliff]] ''(Bunt Kliff)'' kann de [[Historsch Geologie|geologisch Historie]] vun de Region de letzt fief Million Johren studeert wurrn. . De Nahberoort Archsum is en old freesch Bueroort. He wiest mit de ''Archsum-Borg'' en vun de öldste Siedlungstüüchnissen vun de Insel up. == Vörhistorie un Historie == === Vörhistorie === Vun de jägerisch Oorbevölkerung hett man kien Relikte funnen. In dat [[Neolithikum]] truck dat höhger liggend Gelände buerlich Siedler an, de sück vör den sukzessiv stiegend Meeresspeegel torüchtrucken. In de Bronzetiet weer dat Rebeet dicht besiedelt un de Bevölkerung verhältnismäßig wohlhabend, as ut riek Grafffunnen slooten wurrn kann. Dat Temperaturoptimum nah de Tiedenwennen hett de Siedlungsflach stark minneseert, so dat af etwa 400 n. Chr. dör dat Afwannern vun de [[Angeln (Volk)|Angeln]] meest kien Besiedlung nahtowiesen is. ==== Steentiet ==== [[Bild:Wenningstedt Denghoog (lower entry).jpg|thumb|Denghoog]] Insgesamt sünd up Sylt 47 [[Megalith]]anlagen in Langbetten un Rundhügeln nahwiest, de aber wietgahnd tgahn sünd. Wieldes de Oordolmen fehlt, sünd [[Togang to de Megalithanlagen|gangloos]], wieder makt [[Dolmen]] nöördlich vun Kampen, westlich vun Archsum (Nössemarsch) un ööstlich vun Keitum (de versett [[Harhoog]]) erhollen. Ok [[Polygonaldolmen]] in Rundhügeln un, wat in Düütschland selten ist, in Langbetten sünd nahwiest. Erhollen is en nöördlich vun den Bahnhoff vun Kampen. Zerstört wurr en Bett mit dree Polygonaldolmen dicht bi den Lüüchttorn un een, dat sück in‘ Strumphoog befunn. Deelwies wurrn [[Bronzetiet|bronzetietlich]] Nahbestattungen un [[Iesenziet|iesentietlich]] [[Bestattungsurne|Urnengrääf]] in de Kammern un Hügeln funnen. Ünner den lokalen [[Ganggrab|Ganggräbern]] ragen de [[Denghoog]] vun Wenningstedt un de Merelmerskhoog bi Archsum herut. Dat Graff in‘ Kolkingehoog wurr bi de Stormfloot van 1825 zerstört. Anner an‘ Kliff liggend Anlagen harrn en ähnlich Schicksal oder wurrn verleggt. De neolithischen Siedlungen, insbesünnere up de Archsumer [[Geest]] nahwiest, wurrn bi de Vermarschung vun dat Rebeet överlagert. De Grupp vun lütt Graffhügels, de de [[Schnurkeramik]] totoordnen sünd, stellen de letzt Form vun de steentietlich Monumente dor. Dat Erdgraff vun Tinnum, ut de Grupp vun de Thinghügel, lett eerstmals Betüüg to de lateren Hügelgräver erkennen. Statt [[Findling]]en umgifft en rechteckig Steenrahm en Körperbestattung in‘ Holtsarg. ==== Bronze- un Iesentiet ==== In de [[Bronzetiet]], de in' Nöörden laat insetten dee, entstunnen de groot, riek utstatt [[Grabhügel]], de meest 5&nbsp;m, u.&nbsp;U. aber ok 7&nbsp;m hooch, in fiev groot Gruppen utsehn doht, as wenn se dat Eiland beherrschen. Völ vun disse Denkmäler wurr in de vergangen Johrhunnerten afdragen oder dör Bauen oder Landwertschap platt makt; en vun de seltenen noch erhollen Bronzetietlich Langhügel liggt nöördlich vun Kampen tüschen de runn Krockhoogen. Ok in't Watt ööstlich vun de Insel kann man Siedlungsporen finnen. Ut de [[Iesentiet]] stammt de good erhollen [[Tinnumborg]] un de meest verschwunden Borgen bi Achsum un Rantum. Worto de mal bruukt wurrn sünd, kann man nich mehr faststellen, villicht weern dat Hilligdömer. As Sylt in dat 8. Johrhunnert weer besiedelt wurr, hebbt de nee Siedler de umwallten Platzen för en nee Dörp bruukt, dat aber bald weer upgeven wurr.<ref>Arthur Dähn: ''Ringwälle und Turmhügel. Mittelalterliche Burgen in Schleswig-Holstein'', Husum 2001, S.148-152</ref> De Sporen ut de [[Wikingertiet]] sünd wesentlich unspektakulärer un bestaht ut Fundstäen mit Siedlungsresten un en groot Tall vun [[Tell (Archäologie)|telloordigen]] Wahnhügeln, den [[Warft (Bowark)|Warften]]. === Historie === ==== Naam ==== De Naam ''Sild'' wurr eerstmalig um dat Johr 1141 in dat Schenkungsbook vun dat Kloster [[Odense]] up en Oorkunn erwähnt; un dat [[Waldemar-Eerbook|Eerbook]] vun den däänschen König [[Waldemar II. (Däänmark)|Waldemar II.]] van 1231 find sück de Naam ''Syld'' un in dat Register vun dat [[Domkapitel]] to [[Bisdom Sleswig|Sleswig]] wurrn in’ 14. un 15. Johrhunnert de Naams ''Syld'' un ''Sylt'' bruukt. Dorbi wurr in öllere Schrievwiesen nich immer tüschen ''i'' un ''y'' ünnerscheed. Eerst to Anfang vun dat 19. Johrhunnert hett sück de eenheitlich, noch hüüd gültig Schrievwies dörsett.<ref>[[Wolfgang Laur]], ''Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein'', 2. Aufl., Neumünster, 1992.</ref> Över de Herkunft vun de Naam Sylt gifft dat verscheeden Theorien. De eerste beseggt, dat de Naam mit dat engelsch Woort ''sill'' (düütsch„Schwelle“ aber up plattdüütsch t.B. Döörsüll) oder dat däänsch Woort ''syld'' (olddäänsch: ''syll'' „Schwelle, Fundamentsteen“)<ref>Niels Åge Nielsen: ''Dansk Etymologisk Ordbog'', 1966, 1989</ref> verwandt ween sall. Denn harr dat also de Bedüüden vun düütsch:„Landschwelle“. En anner Verkloren düüd den Naam, as dat [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansch]] *''Selhiþō'' („Robbenoort“), ut *''selha'' („Robben“; däänsch ''sæl'', engelsch. ''seal'') un den Suffix ''-iþō''. Vun den sülvigen Oorsprung weer dornah ok de norweegsch Inselnaam Sild (in den [[Hardangerfjord]]), un verwandt sall dornah ween ok [[Sjælland]].<ref>''Nudansk Ordbog'', Politikens Forlag, Kopenhagen, 1986</ref> Nah en dart Verkloren is de Naam vun dat old däänsch Woort ''sylt'' („[[Soltwischen]]“ oder „[[Brackwater]]“) afleit.<ref>[http://ordnet.dk/ods/opslag?opslag=sylt ''Sylt'', Ordbog over det danske Sprog]</ref> Disse Woortstamm gifft dat in’ skandinaavschen Spraakruum in tallriek Oortbeteken, t.B. in: ''Sylten'' in Noordoost[[jütland]], ''Syltemade'' up [[Fünen]] un ''Syltholm'' up [[Lolland]] bzw. [[Hellesylt]] in [[Norwegen]]. En veerten Ansatz geiht vun den Oorsprung vun den Naam in dat däänsch/skandinaavsch Woort för [[Atlantisch Hering|Hering]], ''Sild'', ut, wiel de Sylter Seefahrer ehemals bannig aktiv den Heringsfischfang bedreven hebbt. För de dormals groot Bedüüden vun den Hering för de Insel spreckt, dat all 1668 de Hering as Wappendeert up Sylt nahwiest is. Dat kann aber ok genau annersrüm ween, dat sückse Wappenmotive ut en [[Volksetymologie|volksetymologisch]] Düüden vun de Landschapsnaam entstahn sünd. ==== Bit to dat 19. Johrhunnert ==== Um dat Johr 460 n. Chr. hett dat Rebeet westlich vun de hüüdig Insel, dormals Deel vun en Marschenlandschap, en woll bedüüdend Haben upwiest. Unbestätigt Överleeferungen nah söllt de [[Angeln (Volk)|anglischen]] Heerführer [[Horsa]] un [[Hengist]] in dat 5. Johrhunnert vun de dormaligen Weststrand vun de „Insel“ to hör Feldtoog tegen de [[Romano-Briten]] un [[Kelten]] upbraken ween.<ref> [[Beda Venerabilis]], Ecclesiastical History of the English People. Book 1, Kap. XV, http://en.wikisource.org/wiki/Ecclesiastical_History_of_the_English_People/Book_1#15, Togreep an 11.12.2009 </ref> In den folgend Johrhunnerten weer de noordfreeschen [[Uthlande]] meest nich besiedelt. Müntenfunde ut de Merowingertiet laaten dorup sluuten, dat sück to disse Tiet [[Freesen]] up de Flucht vör de Expansion vun dat [[fränkisch Riek]] in dat Rebeet vun de noordfreeschen Inseln daallaaten hebbt.<ref>Bantelmann, ''Landschaft und Besiedlung Nordfrieslands in vorgeschichtlicher Zeit'', in: ''Geschichte Nordfrieslands'' ISBN 3-8042-0759-6, S. 13-56</ref> [[Bild:Severinskirche Keitum.jpg|thumb|Kark St. Severin in Keitum]] De öldste Kark, de [[St. Severin (Keitum)|Keitumer Kark]], wurr um 1020 angeblich vun [[Knut de Groote]] an de Stäe vun en fröhere [[Odin]]hilligdom erricht.<ref>[http://www.st-severin.de/Kirche/Kirche.html Kirche St. Severin] {{Webarchiv|url=http://www.st-severin.de/Kirche/Kirche.html |wayback=20110520051630 |text=Kirche St. Severin |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> Se hörr siet 1100 to dat Kloster vun [[Odense]] un wurr 1188 den Hilligen [[Knut IV. (Däänmark)|Knut]] un Ketel weeht. De Baumeester, de to glieker Tiet mit de hüüdig, 1216 baut, Kark ok de Karken up [[Pellworm]] un [[Föhr (Eiland)|Föhr]] erricht hett, sall angevlich an en Dag mit Peerd vun en Baustäe to de anner gelangt ween.<ref name="Fallstudie" />. Ok de König vun Däänmark hett nah de ''Kielholtz-Chronik'' um disse Tiet Sylt to Water un to Land angreepen.<ref name="Kielholtz">Peter Schmidt-Eppendorfer: ''Sylt. Memoiren einer Insel. Dokumente, Chroniken, berichte aus 1001 Jahren'', Husum 1977, S.13</ref> In dat 12. Johrhunnert geev dat all veer Karken up Sylt, neben Keitum ok in Morsum, Eidum un Rantum. 1231 wurrd „Syld“ in dat [[Waldemar-Eerbook]] erwähnt. De Kuntrei betall en beeten geringere Afgaven as etwa de Wiedingharde oder Föhr un dormit nich eenmal de Hälft vun de Stüern vun de [[Edomsharde]] mit [[Rungholt]]. In de Tweete Marcellusfloot verlor Sylt groot Marschflächen mit mehreren Karkspelen in‘ Oosten un wurr dormit to en Eiland. Um 1400 wurr ok dat Listland afreeten un weer en Tiet lang en eegen Eiland. In de [[Allerhilligenfloot 1436]] gung [[Eidum]], dat westlich vun Westerland gelegen Karkspeel, ünner Rantum versunk ünner de Düün. An‘ 15. August 1386 hett Königin [[Margrete I.]] Sylt den Grafen von Holstein-Rendsburg [[Gerhard VI. (Holstein-Rendsburg)|Gerhard VI.]] mit dat [[Hartogdom Schleswig]] överlaaten. List, dat all siet 1292 in‘ Besitt vun de Stadt [[Ripen]] weer, bleev bi dat [[Königriek Däänmark]]. 1422 keemen över hunnert Sylter Seelüüd in Hamborger Fangenschap, as [[Hanse|Hansisch]] Kriegsscheep en däänsch Flotte vun König [[Erik VII. (Dänemark)|Erich von Pommern]] besiegt hebbt. Wenig later full de Vogt Claus Lembek, de Sylt un Osterland-Föhr ünnerstunnen, vun den König af. 1426 hett Sylt gemeensam mit de anner Uthlanden de [[Söbenhardenbeleeven]] slooten, en Utdruck vun hör Autonomie tegenöver den König. 1435 in‘ [[Freeden vun Vordingborg (1435)|Freeden vun Vordingborg]] bleeven [[List (Sylt)|List]] un dat angrenzend Listland, wo sück de [[Königshaben]], de wichtigst Haben tüschen Elv un Skagen befunn, as Westerland-Föhr, Amrum un de Süüden vun [[Rømø]] [[Königlich Enklaven|königlich Enklave]]. De bi dat Amt [[Tønder|Tondern]] verbleeven Hööftdeel behull sien relative Unafhängigkeit bi. Ok de Land- un Strandvögte, de de Obrigkeit up de Insel vertreden deen, weern dörweg Sylter. Ton‘ Deel wurrn de Ämter över Generationen in en Familie wieder geeven. Tüschen de um 1450 entstahn ''Kielholtz-Chronik'' un de Chronik vun den Morsumer Küster Muchel Madis af de tweet Hälft vun dat 16. Johrhunnert gifft dat kien Borns.Man kann dorher ok de Inführen vun de Reformatschoon up Sylt nich seker dateeren. De [[Dartigjohrig Krieg]] keem to Sylt, as 1628 400 kaiserliche Suldaten de Insel betreden hebbt, aber ok bald weer aftrucken sünd. In dat folgend Johr keem allerdings de [[Pest]] nah Sylt. 1644 funn an‘ Königshaben en Seeslacht tüschen en däänsch un en holländsch-sweedschen Flotte statt. Um 1700 is de Haben aber versandt. Um 1640 wurrd eerstmals vun en Sylter School in dat Karkspeel Keitum bericht. [[Walfang]], [[Seefohrt]], [[Ööstern]]tucht un de Aantenfang in [[Vagelkoje]]n hebbt in‘ 17. un 18. Johrhunnert för bescheeden [[Wohlstand]] bi Deelen vun de Bevölkerung sörgt, wieldes dejenigen, de as Lüttbuern un Landarbeiter up den kargen Boden arbeiten dee, faken in groot Armoot leeven deen. De [[Verkoppelung]]sverordnung van 1766, de dat Updeelen vun de fröheren [[Almende]] mögelk maken dee, un up dat Fastland faken to grötteren Erträgen führ, droog bi de faken lütt un unfruchtbor Flurstücken up Sylt nich unwesentlich to de Verarmung bi. Sylt harr bi en [[Volkszählung]] 1769 insgesamt 2.814 Inwahner. Nah den [[Düütsch-Däänsch Krieg]] keem Sylt 1866 an [[Preußen (Staat)|Preußen]] un wurr in de [[Provinz Sleswig-Holsteen]] ingleedert. Siet disse Tiet nehm de Frömdenverkehr langsam to; de Kurgasten keemen per Postschipp vun [[Tønder|Tondern]] oder mit den Schnelldamper vun [[Hamborg]]. In de Saison 1911 harr dat Seebad Westerland de bitherigen Modebäder [[Wyk up Föhr]] un [[Büsum]] in de Beleevtheit un de Tall vun de Övernachten överhaalt. ==== 20. Johrhunnert bit hüüd ==== In‘ [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] wurr up Sylt mit de so nömmt „Inselwache“ woll [[Düütsch Heer (Düütsch Kaiserriek)|düütsch Militär]] inquarteert, de Insel wurr aber nie to’n Kriegsschauplatz. Baracken, Geschüttstellungen un [[Kaserne]]n wurrn nah Kriegsenn‘ entweder ziviler Nutzen toführt oder afreeten. Nah dem Krieg hebbt de Sylter bi en [[Volksafstimmen in‘ Gefolge vun den Versailler Verdrag|Volksafstimmen]] mit en Mehrheit vun 88 Perzent för de wiedere Togehörigkeit to Düütschland stimmt. De dormalige Hööftverbinnenshaben [[Højer|Hoyer]] leeg nu aber in Däänmark, so dat de Anreist o de Insel för düütsch Gasten en ümstandlich Utlandsreis wurr. Ok för dissen Achtergrund wurr dat Projekt vun en Iesenbahndamm vun dat düütsch Fastland dör dat Wattenmeer vörandreeven. 1927 wurr de ölf Kilometer lang, nah [[Riekspräsident]] [[Paul von Hindenburg]] nömmt [[Hindenburgdamm]] free geven, över de bit hüüd de [[Marschbahn]] führt. De Fährverbinnen nah Hoyer kunn to glieker Tiet instellt wurrn. [[Bild:Haus Kliffende in Kampen.jpg|thumb|Huus Kliffende in Kampen]] In de 1930er Johren gull de Insel ok ünner völ prominent Anhänger vun den [[Natschoonalsozialismus]] as [[Hermann Göring]] as schick. De natschoonalsozialistische Ideologie wunn nah un nah an Boden. Völ Hoteliers un Weertslüüd vun dat tovör as liberal geltend Seebad Westerland<ref>Frank Bajohr in ''Unser Hotel ist judenfrei - Bäder-Antisemitismus im 19. und 20. Jahrhundert'', Fischer Verlag, 2003, ISBN 3-596-15796-X </ref> hebbt sück gau anpasst. Se hebbt hör Huus as „[[judenfrei]]“ betekent un hebbt jöödsch Gasten för unerwünscht verklort (''kiek ok:'' [[Bäder-Antisemitismus]]). Ok de Nazi-Organisatschoon [[Kraft durch Freude]] (KDF) hett Sylt as Urlaubsoort bruukt. So keem dat, dat in Westerland bald in tallriek Strandborgen un Vörgoorden [[Hakenkrüüz]]flaggen weihn deen. In Gegensatz dorto truck dat intellektuelle Kampen wiederhenn Künstler un Literaten an, de den Natschoonalsozialismus kritisch tegenöver stunnen. Een vun de Treffpunkten weer dat Huus ''Kliffende'' in de Kampener Heid. Ok en Upmarsch vun de [[Sturmabteilung|SA]] kunn de dormalig Pensionswirtin Clara Tiedemann nich beindrucken – sie hett sück standhaft weigert, de Hakenkrüüzflagg to hissen.<ref name="Voigt">so [[Harald Voigt]] in ''Die Festung Sylt -Geschichte und Entwicklung der Insel Sylt unter militärischem Einfluß 1894-1945'', ISBN 3-88007-189-6, Verlag Nordfriisk Instituut, 1994 </ref> 1938 keem dat tosommen mit den Bau vun den [[Nössediek]] dat Indieken vun dat [[Rantumbecken]] dör den [[Rieksarbeitsdeenst]]. Man wull en tidenunafhängigen Waterflaagplatz errichten, de aber all bi sien Fertigstellung nich mehr as „kriegswichtig“ instuuft wurr. Dat Rantumbecken deent hüüd as Naturschutzrebeet un dröfft nicht betreden wurrn. [[Bild:2003-05_Sylt_-_Remains_of_WW2_bunker_(closeup).jpg|thumb|En Bunkeranlaag in‘ Süüden vun Westerland]] In‘ [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] wurr Sylt to en [[Sparrrebeet]] verklort un de Frömdenverkehr wurr praktisch instellt. Man hett massiv [[Militärbunker|Bunkeranlagen]] un Seezielbatterien mit swoor Geschütten in de Dünen baut, de dorför deenen sullen, 10.000 [[Suldat]]en up de Insel to statschoneeren. Man hett en mögelk Invasion vun de Allierten över de Noordsee verwacht – dat passeer aber in de Normandie, so dat Sylt wietgahnd vun kriegerisch Handlungen verschont bleev. Gezielte Bombenangreep geev dat an‘ 7. September 1939, 8. September 1939, 3. Dezember 1939, 19. März 1940 un 17. Dezember 1940 dör engelsch Verbände, dordör entstunnen an Zivilhüüs blots wenig Schaden. In de letzt Kriegsdaag funn de Invasion dör de Engländer mit Panzer un Fohrtüüch över den Hindenburgdamm statt. Dat keem denn to en [[Kapitulation]] ahn Gegenwehr.<ref name="Voigt" /> 1945 wurrn [[Heimatverdreeven]]e vun de ehmalg düütsch Oostrebeeden, vörwiegend ut [[Ostpreußen]], in de old [[Wehrmacht]]swohnungen un Lager upnommen, Dordör verdüppel sück de Bevölkerung up rund 25.000 Inwahner. En Grootdeel vun de tonächst in Lager ünnerbrocht Lüüd funn mit den Wedderupbau vun den Frömdenverkehr Arbeit up Sylt un bleev. En lütten Grupp vun Heimatverdreeven weer de vun hör Insel verdreeven Helgoländer dar. De Engländer hebbt nah 1945 de Insel [[Helgoland]] to’n Sparrrebeet verklort un hebbt de as Bombenabwurfplatz bruukt, so dat de Insel bit 1952 unbewahnbar bleev. Eenig Helgoländer hebbt sück up Sylt, sünners in Hörnum ansiedelt, vun wo ut se mit Fischkutter un Bööt wiederhenn hör heimatlich Gewässer anfohren kunnen un so den Kuntakt to Helgoland un to de Noordsee behullen. Anners as de Heimatverdreevenen vun de ehmalge düütüsch Oostrebeeden kunnen de Helgoländer glieks nah de Freegaav vun „hör“ Insel dorhenn torüchkehren. Disse Chance leet sück meest kien Exil-Helgoländer entgahn, so dat hüüd meest kien ehmalge Helgoländer to de Sylter Bevölkerung tellen.<ref>Kurt Friedrichs in ''Umkämpftes Helgoland - Der Leidensweg eines Inselvolkes'' Helgoland 1988</ref> In de 1950er un 1960er Johren steegen mit de tonehmend Reiselüst vun de Düütschen de Övernachtungstallenweer stark an. De Insel veränner dör tallriek Baumatnahmen mehr un mehr hör Gesicht. Af Midden vun de 1960 er Johren entstunn dat de Silhouette vun Westerlang prägend „Nee Kurzentrum“ mit sien dree bit to 13-stöckig Appartementblöcken unmittelbar an’t Meer. Tallriek wiedere mehrgeschossige Appartementhüüs keemen dorto. Dör den bannig ansteegen Individualverkehr wurrn verkehrsberuhigende Matnahmen nödig, de [[Footgängerzoon]]n un Berieken mit Nachtfohrverbot in Westerland entstunnen. Aktuell gifft dat in ünnerscheedlich politischen Gremien Bestreeven, de Insel ok verwaltenspolitisch to een Gebietskörperschaft tosommentofaaten. So hebbt sück an‘ 1. Januar 2009 de beid gröttst Gemeenden Sylt-Ost un Westerland tosommen [[Rantum]] to de „[[Sylt (Gemeend)|Gemeend Sylt]]“ tosommenslooten. Of un wannehr sück de restlichen Inselgemeenden sück disse Fusion ansluuten, is in de jeweiligen politischen Gremien umstreeden. == Wertschap == [[Bild:Westerland Friederichstrasse.jpg|thumb|upright|De Footgängerzoon in Westerland; Blick vun dat Kurzentrum gen Oosten]] Parallel to den siet den 1950er Johren stark anstiegend Touristentallen gungen anner Wertschapstwieg temelk torüch. De Wertschap vun de Insel ist meest vullstännig unmittelbor oder mittelbor vun den Tourismus afhängig. Somit sünd sowohl Eenzelhandel, Gastronomie, Deenstleistungen as ok dat Handwark up de Bedürfnisse vun Gasten un Vermieters tosneeden. Landwertschap un Seefohrt spelen siet Midden vun de 1970er Johren en tonehmend minner Rull in de [[Sozialstruktur]] vun de Insel; alleen in Sylt-Ost finnen sück noch arbeitend Bedrieven vun de Land-, Veeh- un Holtwertschap. Ok dat eenzig verbleven [[Industrie]]ünnernehmen, de ''Beyschlag Werke,'' hebbt upgrund vun stiegend Grundstückspriesen un de för hör ungünstig Verkehrsanbindung Sylt intüschen verlaaten.<ref>[http://www.sylt-2000.de/Aktuelles/Beyschlag/beyschlag.html Über die Geschichte der ''Beyschlag Werke'']</ref> Wiel Sylt in‘ Gegensatz to dat strukturswaak Fastland vun Noordfreesland en Överangebot an Arbeitsplatzen upwiest, pendelt en Grootdeel vun de Arbeitnehmer, ca. 3.000 Personen, jeden Dag vun dat Fastland per Zug un Fähre up de Insel; somit warkt sück de Wertschapskraft vun de Insel ok up dat angrenzend Fastland ut. De groot Wertschapskraft treckt aber nich blots Arbeitnehmer an, se ist o glieker Tiet ok de Grund för en stetig Wegtrecken vun Sylter Familien up up dat benahbert Fastland. De extrem hooch Grundstücks- un Immobilienpries as ok de höhgeren Levenshaltungskösten sünd för völ Sylter nich mehr uptobringen. Disse Perzess wurrd as [[Gentrifizeeren]] betekent. === Tourismus === [[Bild:Sylt Postkarte 007.jpg|miniatur|links|Badegast, Postkoort (um 1900)]] [[Bild:Westerland Casino.jpg|miniatur|hochkant|Dat repräsentative old Kurhuus vun Westerland]] De Tourismus is siet wiet över 100 Johren up Sylt vun erheblich Bedüüden, siet Westerland nah Vörbild vun engelsch Badeöörd 1855 to’n Seebad wurr. [[Kur]]en up Sylt entwickel sück gau to de Mood vun de Böver- un Middelschicht un führ to en wertschaplich Neeorientierung vun de Sylter. In de eerst Jahrteinten bleeven de Gasten meest för mehrere Weeken wegen de Heilwirkung vun dat [[Reizklima]]s un hebbt in disse Tiet en entsprekend Ünnerhollensprogramm verwacht, dat wedderum en entsprekend Publikum antruck. Buterhalv vun de Hööftöörd wurrn nah Enn‘ vun den Eersten Weltkrieg in ehmalg Kasernenanlagen [[Landschoolheim]]e för Kinner ut de Grootstäder inricht. In’n Tweeten Weltkrieg wurr de Insel to’n Sparrrebeet verklort, un mit Tourismus harr sück dat erledigt. De Nahkriegsjohren weern ok up Sylt präägt vun Hunger un Arbeitslosigkeit. Loosstahn Hotels weern faken mit Kriegs[[flüchtling]]en beleggt, un de Kurbedreev keem vullstänig to Ruh. Eerst nah de Währungsreform kunnen in de Sömmersaison 1949 de eersten Nahkriegs-Kurgasten vertekent weern. Sietdem stegen de Övernachtenstallen stetig an. Um 1960 geev dat en Touristen-Boom. Neben de bitherigen Kurgasten mit Geld truck Sylt nu ok gröttere Massen an. Dat Oortsbild vun de Stadt Westerland wurr grundleggend umgestalt. Weern bither neben de traditschonellen Freesenhüüs un wilhelminsche Bädervillen blots eenig gröttere Hotels för dat Stadtbild präägend, entstunnen nu mit dat „nee Kurzentrum“ Appartementanlagen mit bit to 14 Stockwarken. Nah un nah hebbt disse modern Anlagen de Villen un Logierhüüs verdrängt. Disse Appartementanlagen vun de 1960er un 1970er Johren präägen hüüd den Binnenstadtberiek vun Westerland. De anner Inselöörd sünd wietgahnd vun disse intensiv Bebauung verschont bleeven. Hüüd hett de Insel 27.219 Inwahner, över 75.000 Gastenbetten un 870.000 Gasten mit 6,97 Mio. Övernachtungen<ref>[http://www.n-tv.de/reise/Sylt-beliebt-wie-nie-article868588.html]</ref> un Daagsgasten in’t Johr mit licht stiegend Tendenz. Dorbi kommen up dree Övernachtungsgasten twee Daagsgasten. De Tall vun de klassisch Kurgasten, de tatsächlich Kuranwendungen in Anspröök nemmen, is dorbi siet den 1980er Johren up weniger as een Teintel torüchgahn. zurückgegangen.<ref>[http://www.westerland.de/fileroot/service/download/Tourismusstatistik2005.pdf Tourismus-Statistik (1980-2005)] {{Webarchiv|url=http://www.westerland.de/fileroot/service/download/Tourismusstatistik2005.pdf |wayback=20090815163342 |text=Tourismus-Statistik (1980-2005) |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> Ebenfalls rücklööpig is de Upenholtsdüer vun de Övernachtungsgasten, de in 200 bi 8,0 Daag tegenöver 8,1 Daag in’t Vörjohr leeg. Beachtlich is up Sylt de hooch Dicht an Restaurants mit gehobenem gastronomischem Angebot un mit dör Fakpress as ok Restaurantführer uttekent Kööken. Alleen fiev Restaurants wiesen [[Guide Michelin|Michelin]]-Steerns<ref>[http://www.flensburg-online.de/blog/2010-11/7-michelin-sterne-leuchten-uber-5-spitzenkoche-auf-sylt.html] {{Webarchiv|url=http://www.flensburg-online.de/blog/2010-11/7-michelin-sterne-leuchten-uber-5-spitzenkoche-auf-sylt.html |wayback=20160304202436 |text=— |archiv-bot=2026-04-06 04:31:28 InternetArchiveBot }}</ref> up, un söben Restaurants sünd in‘ [[Gault Millau]] vertekent<ref>[http://www.gourmetglobe.de/restaurants/51-artikel/876-gault-millau-2011-schleswig-holstein.html] {{Webarchiv|url=http://www.gourmetglobe.de/restaurants/51-artikel/876-gault-millau-2011-schleswig-holstein.html |wayback=20160304103907 |text=— |archiv-bot=2026-05-17 15:37:42 InternetArchiveBot }}</ref>. Betrucken up de Inwahntertall is dat de hööchst Dicht an uttekent Restaurants in Düütschland. ==== Freetietinrichten ==== [[Bild:2003-05 Sylt - Beach chair.jpg|thumb|Strandköörven an‘ Westerländer Hööftstrand]] Dat Freetietangebot ist o en grooten Deel dör de Naturr bestimmt. De 40&nbsp;km lang [[Strand|Sandstrand]] in‘ Westen vun dat Eiland mit över 13.000 [[Strandkörv]]en is in wiet Rebeeden blots tegen [[Kommunalafgaaven|Kurafgaav]] togänglich. Führt [[Wattwanderung]]en wurrd vun de Gemeende, privat Wattführer oder Natuurschutzverbänden as de „Naturschutzgemeinschaft Sylt e.V.“ un de [[Schutzstation Wattenmeer]] in de Tied von de Saison anboden. In Westerland gifft dat direkt an de Strandpromenade en Meerwater-[[Wellenbad]], de „Sylter Welle“. 2004 hett dat [[Sylt Aquarium]]<ref>[http://www.syltaquarium.de/ Syltaquarium]</ref> un 2009 dat „Erlebniszentrum Naturgewalten“ in List<ref>[http://muez.de/index.html Erlebniszentrum Naturgewalten] {{Webarchiv|url=http://muez.de/index.html |wayback=20120119101656 |text=Erlebniszentrum Naturgewalten |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> apenmakt. Tosommen mit den ''Tierpark Tinnum'' kann man sück hier över de heimisch Flora und Fauna schlau maken. De Insel hett veer Golfplatzen, vun de dat bitlang jüngste in Hörnum siet 2008 bespeelbar is. ==== Freekörperkultur ==== Weern to Anfang vun dat 20. Johrhunnert de Badestrände noch nah Geschlechtern strikt in „Damenbad“ un „Herrenbad“ trennt un man hett tüchtig in lang Badkleedasch baadt, so entwickel sück – utgahnd vun dat intellektuell [[Kampen (Sylt)|Kampen]] – af Anfang vun dat 20. Johrhunnert en Bewegen, de en Sünnbaden ahn Kleedasch plegen dee – de [[Freekörperkultur]], kört FKK. 1920 hett up Sylt de eerste Nacktbadestrand apen makt. Disse FKK-Bewegen harr bit in de 1950er Johren man blots en lütten Anhängerkring, hett sück aver spätestens mit de [[sexuell Revolutschoon]] över de gesamte Insel utbreedt. Gau verbunn jeder mit de Naam „Sylt“ dat en beeten anrüchige ''Nacktbaden''. Siet den 1960er Johren gifft dat an‘ gesamten Weststrand utwiest FKK-Strände, mit so klingenden Naams as „Abessinien“<ref>De Naam „Abessinien“ för en Strandasnitt bi Buhne 31 tüschen Kampen un List keem übrigens up, as dor an‘ 19. Oktober 1935 de franzöösch Frachtdamper „Adrar“, angeevlich mit en Wapenladung för Abessinien (Äthiopien) an Bord stranden de. In‘ Sylter Volksmund wurr de Strand dor bald „Abessinien“ nömmt, un disse Naam wurr – to’n Arger vun kaiserlich-abessinischen Diplomaten - en Synonym för dat dortige Nacktbadeleven. Tatsächlich harr de Adrar kien Waffen an Bord, an‘ 17. August 1936 keem se weer free, aber de Naam hett sück bit hüüd hollen.</ref>, „Samoa“ oder „Sansibar“. De woll berühmtest Sylter FKK-Strand wurr dör regelmatig Berichterstattung in de Boulevard-Medien de vun „Buhne 16“ in Kampen. Hüüd verwischen de Afgrenzungen tüschen FKK- un Textilstrand mehr un mehr. Wieldes de eegentlichen FKK-Strände nich mehr so anseggt sünd, is dat nicht mehr ungewöhnlich oder upsehnerregend, an „normaal“ Stränden ahn Kleedasch to baden oder sück to sünnen. ==== Grootverstaltungen un Events ==== [[Bild:Robby Naish a-1.jpg|thumb|De „Windsurflegende“ [[Robby Naish]] vör Sylt]] Tonehmend Bedüüden för den Tourismus up de Insel hebbt regelmatig wedderkehrend Veranstaltungen un „[[Eventmarketing|Events]]“. In de Regel wurrd sückse Veranstaltungen in Tosommenarbeit mit Sponsoren gezielt överregional bewurben un locken en vörnehmlich jüngeres Publikum up de Insel. Dat Meerkabarett, siet 2007 in‘ ''„kunst:raum sylt quelle“''<ref>http://www.kunstraum-syltquelle.de/ Kunst, Wasser, Meer, Togreep 11. Dezember 2009 </ref> in [[Rantum]] to Huus, präsenteert siet över 15 Johren in‘ Juli un August hoochkarätig [[Comedian]]s, [[Kabarett]]isten un Musiker dat Inselpublikum.<ref>http://www.meerkabarett.de/ Meerkabarett, Togreep 11. Dezember 2009 </ref> Ebenso to de fast Grötten up de Insel hörrt de so nömmt „Syltlauf“. Disse Loop över 33,333 km lockt jährlich bit to 1500 Lööper up de Insel.<ref>http://www.welt.de/print-welt/article507987/Syltlauf_-_In_knapp_zwei_Stunden_um_die_Insel.html Syltlauf - In knapp zwei Stunden um die Insel, Frank Deppe, vun 20. März 2000, Togreep an 11. Dezember 2009 </ref> Doröver herut finden tallriek [[Regatta|Regatten]] un Watersportwettstrieden – vörnehmlich vör den Westerländer Weststrand statt. Dorto tellen t.B. de [[Windsurf World Cup Sylt|''Windsurf-Worldcup'']], de ''Kitesurf-Trophy'' as ok de ''Deutsche Windsurfcup''<ref>http://www.windsurfcup.de/ DWC-Info: Deutscher Windsurf Cup (DWC), Togreep an 11. Dezember 2009</ref>, un dat ''Cat Festival Sylt'', en Veranstaltung, de mehrere [[Katamaran]]-Regatten umfaat. === Medienlandschap === Neben en eegen Dagzeitung, de [[Sylter Rundschau]], de in‘ [[Sleswig-Holsteensch Zeitungsverlag|SHZ-Verlag]] rut kummt, gifft dat up Sylt dör Werbung finanzeert un köstenlos verdeelt Weekenblööd. För dat Verbreeden vun terrestrisch empfangbar Radio- un Feernsehprogramme staht up de Insel twee Sennenanlagen, de [[Senner Morsum]] un de [[Senner Westerland]]. === Medizinisch Versörgen === Neben tallriek nedderlaaten Dokters stellt vör allen de so nömmt ''Nordseeklinik'', in‘ Noorden vun Westerland liggend, de Grundversörgen seker. In de Hüüs vun en ehmalg [[Lazarett|Luftwapenlazarett]] wurr 1953 de apenlich Krankenhuusbedriev upnommen, Tovör geev dat en lütt Krankenhuus an de „Rote-Kreuz-Straße“ in Westerland. Nah langjohrig Drägerschap dör de [[Arbeiterwohlfahrt]] hörrt de Nordseeklinik siet 1991 mit hör Krankenhuus- un Rehaafdeelen to de privatwertschaplich Ünnernehmensgrupp vun de [[Asklepios Kliniken]], de mehrere Krankenhüüs in Düütschland bedrifft. Dorneben existeeren up de Insel tallriek Rehabilitationsinrichtungen mit den Behandlungsswoorpunkten Hart-, Kreisloop- un Atemwegserkrankungen. === Windkraftanlagen === Up de Insel gifft dat, in‘ Gegensatz to dat Sleswig-Holsteensch Fastland kien [[Windkraftanlage]]n. Dat Projekt [[Butendiek (Windpark)|Butendiek]] plaant, en [[Offshorebuwark|Offshore]]-[[Windpark]] mit 80 Anlagen ca. 35&nbsp;km vör de Küst in de Noordsee westlich vun Sylt to errichten. De Windpark wurr 2004 vun de dormaligen root-gröön Landsregeeren genehmigt un af 2011 söllt de eerst Windkraftanlagen upricht weern. [[Bild:Sylt@AutozugHindenburgdamm.jpg|miniatur|Autotoog up den Hindenburgdamm Richtung Fastland]] [[Bild:Syltfähre.jpg|miniatur|Fähre vun de Römö-Sylt-Lien]] === Transatlantisch Seekabel === An de Westküste vun Sylt enden twee transatlantisch [[Seekabel]], eenmal bi Rantum dat 14.000 Kilometer lang Datenkabel [[Atlantic Crossing 1|AC-1]] (Atlantic Crossing) vun [[Brookhaven (New York)|Brookhaven]] in de [[USA]] kommend, de anner an‘ Ellenbagen bi List dat vun [[Kanada]] kommend 8.000 Kilometer lang Seekabel [[Transatlantisch Telefonkabel|Cantat-3]].<ref>[http://www.iscpc.org/cabledb/Atlantic_Cable_db.htm Liste vun Seekabels] (engelsch), afroopen an‘ 7. Dezember 2010</ref> == Verkehr == === Wu man nah Sylt kummt === En unmittelbor Anbinnen an dat Straatennett up dat Fastland besteiht nich. Mit PKW oder LKW kummt man up de Insel mit den [[SyltShuttle]] de DB-[[Autotoog]]. De Fohrtüüg wurrd in [[Niebüll]] verladen un över de [[Marschbahn]] un den Hindenburgdamm nah Westerland fohren. Neben de Autotüüg verkehren över den Hindenburgdamm Nah- un Feernverkehrstüüg (IC) vun de [[Nord-Ostsee-Bahn]] un de [[Deutsche Bahn|DB]]. De Bahnhööf vun dat Eiland sünd (vun Oost nah West): Morsum (Sylt), Keitum un Westerland as [[Koppbahnhoff]]. De Hööftbahnhoff mit [[Busbahnhoff|ZOB]] un Hööftverkehrsknüttpunkt liggt in dat Zentrum vun Westerland. Sylt is aber ok över den [[Flooghaben Sylt]] in‘ Lien- un Charterverkehr to erreichen. Vör allen in de Sömmersaison wurrd disse Flooghaben mehrmals täglich vun völ düütsch Grootstäder un Ballungszentren ut direkt anfloogen un hett somit siet Enn‘ vun de 1990er Johren erheblich an Bedüüden för den Tourismus wunnen. In dat Johr 2008 weer he mit 153.000 Fluggasten de Flooghaben vun Slewsig-Holsteen mit de tweethööchst Passagiertall. Tüschen de däänsch Nahberinsel [[Rømø]] un den Haben in List besteiht en Verbinnen mit de Fohrtüüch- un Personen[[fähre]] vun de [[Römö-Sylt-Linie]]. De Fähre verkehrt bit to acht Mal täglich uni s nah den Sylt Shuttle de tweetwichtigste Verbinnen för PKW un LKW up de Insel. === Verkehr up Sylt === Up Sylt is, as ok up de noordfreesch Nahberinseln, motoriseert Individualverkehr tolaaten. De Insel hett en good utbaut Straatennett, as ok groot strandnah Parkplatzen, de aber to’n Deel köstenplichtig sünd. Up de Insel wurrd de [[ÖPNV]] dör de Lien- un Charterbussen vun de [[Sylter Verkehrsgesellschap]] (SVG) sekerstellt. De ca. 30 [[Lienbus]]sen vun de SVG fohren up fiev Lien mit vergliekswies kört Takttieden sämtlich Inselöörd an. Binnerhalv vun Westerland verkehren tosätzlich so nömmt ''Stadtbusse''. Zentraal [[Busbahnhoff]], de vun all Lien up de Insel anfohren wurrd, is de ZOB an‘ [[Bahnhoff Westerland (Sylt)|Westerländer Bahnhoff]]. As Radfohrer kann man up en good utbaut [[Radverkehrsanlaag|Radweegnett]] vun rund 250 Kilometer Gesamtlängt<ref>[http://www.syltinfo.de/content/view/286/42/ Daten und Fakten zur Insel] {{Webarchiv|url=http://www.syltinfo.de/content/view/286/42/ |wayback=20070724042703 |text=Daten und Fakten zur Insel |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}</ref> torüchgriepen, dat all Inselgemeenden verbinnen deiht. Dat gifft meest kien Stäe, de nich bequem per Rad erreicht wurrn kann. As meest dörgahnd Radweg, de de Insel, mit Utnahm vun dat Rebeet vun de ehmalg Stadt Westerland, vun Noord nah Süüd dörquert, deent de Trass vun de ehmalg [[Sylter Inselbahn]]. Sylt hett insgesamt veer Haben, vun de de nöördlichst in List un de süüdlichst in Hörnum apenlich sünd. Vun disse Haben fohren Seebäderscheep un Utflugdamper to de Nahberinseln [[Amrum]], [[Föhr (Eiland)|Föhr]] un den [[Hallig]]en as ok to Körtseefohrten in dat Wattenmeer. Vun den Lister Fähranlegger verkehrt de [[Römö-Sylt-Linie]]. Tosätzlich hett sück dor en touristisch Infrastruktur mit Restaurants, Fischbuden un Souvenirläden entwickelt. Disse Haben beeden buterdem as Schuulhaben Anliggerplatzen för [[Sportboot]]e; aber ok Fohrtüüch vun de [[Grannat|Krabben]]- oder [[Musseln|Musselfischer]] maken hier fast. Twee wiedere Haben, de ehmalge Fährhaben [[Munkmarsch]] as ok de in de 1930er Johren an‘ dormaligen Seeflegerhorst entstahn [[Haben Rantum]], sünd in‘ Privatbesitt vun [[Yachtclub]]s un nicht för de Apenlichkeit togänglich. === De Sylter Inselbahn === [[Bild:W Dreesen - Sylt. Ostbahn in der Munkmarscher Heide (1894 b129).jpg|thumb|Sylter Inselbahn (1894)]] Van 1888 bit 1970 harr de Insel Sylt [[Schmalspoorbahn]]en mit 1.000&nbsp;mm [[Spoorwiet (Iesenbahn)|Spoorwiet]], de anfangs vun mehreren Sellschopen baut un bedreven wurr. De eerste Streck vun de [[Sylter Inselbahn]] is af 1888 in de Sömmermaand de etwa 4,2 km lang Stück vun‘ Haben Munkmarsch in de Inselmetropole Westerland fohren, wiedere Strecken vun Westerland nah Hörnum in‘ Süüden vun de Insel un vun Westerland nah List in‘ Noorden keemen af 1903 bzw. 1907 dorto. In de beid Weltkriege hebbt Riekswehr bzw. Wehrmacht dit Streckennett um eenig Kilometer wieder makt, um de faken aflegen Lager un Geschüttstellungen antobinnen. So wurrn groot Deelen vun [[Ellenbagen (Sylt)|Ellenbagen]] bi List mit en Schienennett versehn. In de 40er Johren harr Sylt över de Inselbahn dat längste Streckennett in Düütschland. Disse Strecken wurrn aber glieks nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] vullstännig afbaut. In de 1950er Johren beleev de Inselbahn dör den Frömdenverkehr en nee Upswung, de aber nich tegen den immer mehr wurrn Individualverkehr up Sylt ankeem. So wurrn denn Noord- un Süüdbahn an‘ 29. Dezember 1970 stillleggt, de old Oostbahn vun 1888 weer all in‘ Sömmer 1927 upgeven wurrn.<ref>http://www.luftschutz-bunker.de/vergessene-orte/index.php?option=com_content&task=view&id=15&Itemid=38 |titel=Sylter Inselbahn, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref> Den Personenverkehr hett de [[Sylter Verkehrsgesellschap]] (SVG) von nu an blots noch up [[Regionalbus|Lienibusse]] verleggt. == Religion == [[Bild:Westerland st niels altar 20071110.jpg|thumb|Altarbild in de Kark St. Niels]] Över Religion un Brüük vun de Sylter Freesen vör de Christianiseeren is blots wenig överleefert. De in dat [[15. Johrhunnert]] entstahn ''Kielholtz-Chronik''<ref name="Kielholtz" /> bericht vun heidnisch Praktiken, de de Chronist sülvst beleevt hemm will. De Christianiseerung vun de Freesen keem in dat [[11. Johrhunnert]] ok nah Sylt. De fröh christlich Goddeshüüs ut disse Tiet sünd nich mehr erhollen. Um [[1240]] entstunn de noch hüüd bestahn mächtig [[St.-Severin-Kark]] to Keitum, de Toorn wurr um [[1450]] ut Tichel- un Feldsteenen erricht. To disse Tiet weern de Freesen ok karklich bannig unafhängig, hebbt lang Tiet kien [[Teint]]en betahlt, hebbt hör Prediger sülvst bestimmt un hebbt den [[Zölibat]] vun de [[Preester (Christendom)|Preester]] aflehnt. [[Bild:Westerland St. Christophorus.jpg|thumb|left|St. Christophorus-Kark in Westerland]] In de 1520er Johren keemen Utlöper vun de [[Reformatschoon]] up de Insel, Sylt wurr evangeelsch-luthersch. Eerst mit Insetten vun den Tourismus Midden vun dat [[19. Johrhunnert]] keemen nah un nah eenig Katholiken up de Insel, deels as Gasten, deels as nee Inwahner. Enn‘ vun dat 19. Johrhunnert wurr disse Veränderungen Reknung dragen un man hett [[1903]] in de ''Neuen Straße'' in Westerland en lütt kathoolsch Kapell baut. [[1957]] weer de all lang to lütt wurrn un mit de Christophorus-Kark wurr nu en nee Goddeshuus weeht, dat [[1998]] wedderum dör en Neebau an old Stäe ersett wurr. Hüüd gifft dat up Sylt de [[Evangeelsch-luthersche Kark|evangeelsch Karkengemeenden]]<ref>http://www.kirche-auf-sylt.de |, Kirche auf Sylt. Ökumenische Websteed vun de Karkengemeenden up de Insel, Togreep an‘ 11. Dezember 2009]</ref> List, Noorddörper (Noorddörperkapell in Wenningstedt), Westerland (Stadtkark St. Nicolai un Dörpkark St. Niels), Keitum (St. Severin), Morsum (St. Martin) as ok Rantum-Hörnum (St. Thomas). De ebenfalls evangeelsch [[Däänsch Kark in Süüdsleswig]] is mit en Gemeend in Westerland vertreden. De [[Röömsch-kathoolsche Kark|Kathoolisch Kark]] ünnerhollt neben de St. Christophorus-Kark in Westerland en Filialkark in List (St. Raphael). De ehmalge kathoolisch St. Joseph-Kark in Hörnum wurr för eenig Johren profaneert, also weer entweeht. Doröver herut ünnerhollen in Westerland neben verscheeden freekarklich Gemeenden ok Glöövensgemeenschapen as de [[Neeapostoolsch Kark]], de [[Baptistengemeend]] un [[Jehovas Tüügen]] as ok [[Orthodoxe Christen]] hör Gemeend-, Beet- un Versammelnsrüüm. [[1904]] hett de Berliner Dokter [[Paul Dahlke (Buddhist)|Paul Dahlke]] en [[Buddhismus|buddhistischen]] Theravada-Tempel in Wenningstedt baut. In‘ Fröhjahr [[1920]] hett he buterdem in de Braderuper Heid en [[Stupa]] erricht, de [[1939]] bi de Flooghabevergrötterung platt maakt wurr. Nah den Bau vun den Hindenburgdamm verlager he sien Aktivität nah Berlin, wiel he up Sylt sien Ziel vun en afscheeden buddhistisch Kulturzentrum as nich mehr realiseerbor ansehn dee.<ref>http://das-buddhistische-haus.de/pages/en/PhotoAlbum/Das-Buddhistische-Haus-historical/</ref> Up Sylt gifft dat siet [[1992]] en Zentrum vun den Tibetischen Buddhismus in Westerland.<ref>http://www.buddhismus-sylt.de//</ref> == Kultur un Bruuk == === Spraaken === [[Bild:Ortseingangsschild Weesterlön.JPG|thumb|Tweespraakig ehmalg Oortsingangsschild (düütsch - freesch) in Westerland]] To de inheimisch Spraken vun de Insel Sylt tellt to’n eenen dat [[Freesche Spraak|Freesch]]. De Sylter Mundoort wurrd [[Sölring]] nömmt. Mit de Mundoorten vun [[Föhr (Eiland)|Föhr]], [[Amrum]] un [[Helgoland]] bild se de inselnoordfreesch [[Dialekt]]grupp, de sück düütlich vun dat Fastlandnoordfreesch aftrennt. Sölring ünnerscheed sück vun de anner Inselmundoorten dör de gröttere Antall vun [[Däänsch Spraak|däänsch]] Lehnwöör. De üblichen noordfreeschen [[Rechtschrieven|Rechtschrievregeln]] wurrd nich för de Sylter Mundoort bruukt. Blots noch eenig Hunnert Minschen snack hüüd noch Sölring. Dör den Massentourismus un dat Towannern vun Arbeitskräften vun dat Fastland as ok dat Afwannern vun Sylter Familien vun de Insel ist de freesch Spraak up Sylt besünners stark ut dat Alldagsleven verdrängt wurrn. Mit dat so nömmt „[[Friesisch-Gesetz]]“ ut dat Johr 2004 wurrd de Freesche Spraak aber weer fördert. So könnt t.B. [[Oortstafel]]n un Beschriften an apenlich Bauwarken tweespraakig (freesch un düütsch) gestaltet werrn. Bispelen dorto sünd: De Oortstafeln „Kampen-Kaamp“, bzw. „Keitum-Kairem“ oder da „Kaamp-Hüs“ – de Kurverwalten. Ok wurrd de Freesch-Ünnerricht an Scholen un in de Bildung vun utwussen Lüüd fördert. To’n annern is traditschonell de Sylter Noorden, dat so nömmt ''Listland'', dat över völ Johrhunnerten to de [[Däänmark|Däänsch Kroon]] hörrn dee, däänschspraakig. Ok wenn de düütsch Spraak in dat Alldagsleven vörherrschend is, so gifft dat up Sylt noch en [[Däänsch Minnerheit in Düütschland|däänsch Minnerheit]], de hör Spraak un Traditschoon in Vereenen un Schoolen lebendig hollt. Neben de däänsch Kark, de ''Vesterland Danske Kirke''<ref>{{Webarchiv|url=http://dks.folkekirken.dk/VESTERL/tysk.htm |wayback=20091219184016 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }} |titel=Über die dän. KG in Westerland, Sylt, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref> in Westerland mit en reeg Gemeendeleven, existeeren up Sylt twee däänsch Grundschoolen (Danske skole) in Westerland un in List. In dat ländlicher struktureert [[Sylt-Ost]] is in völ Familien noch de [[Plattdüütsch|plattdüütsch Spraak]] bannig verbreedt. === Bildung === In de Öörd Westerland, Sylt-Ost, Hörnum un Wenningstedt gifft dan Schoolen vun de Primarstuuf. Bit in de 1950er Johren geev dat in Hörnum en Dwarfschool, de hör Ünnerrichtsruum in den [[Lüchttorrn Hörnum|Hörnumer Lüüchttoorn]] harr. 2007 wurr de ehmalge [[Boy Lornsen]]-School in Keitum slooten un wegen fallend Schölertallen mit de School in [[Tinnum]] tosommenleggt. In Westerland un List gifft dat twee däänsch Schoolen un Kinnergorden. Wiederführend Schoolen gifft dat blots in Westerland. Dorto tellen neben de in dat ''Schulzentrum Sylt'' ansiedelt sülvständigen Schoolen Gymnasium<ref>http://www.gymnasium-sylt.de |titel=Internetaufträe vun dat Gymnasium Sylt, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref>, Real- un Hööftschool en Förderschool as ok en Butenstäe vun de [[Beropsschool]] [[Niebüll]], in de Schöler in handwarklich un gastronomisch Beropen utbildt wurrd. De ehmalge Hööft- un Realschool hebbt sück to dat Schooljohr 2009/10 to en Gemeenschapsschool tosommenslooten. In‘ Noorden vun dat Eiland gifft dat tüschen Kampen und List in en Düünrebeet glieks achter den Strand de [[Volkshoochschool]] [[Klappholttal]], en vun de öldsten Volkshoochscholen in Sleswig-Holsteen. In List gifft dat konkrete Plaans, up dat ehmalg Kasernengelände vun de [[Marineversorgungsschool]] neben en [[Internat]]sschool vun de Sekundarstuuf I un II ok en Universitätscampus to errichten.<ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2007/02/09/685501.html Hamburger Abendblatt: Private Universität auf Sylt geplant]</ref> === Freesenhüüs === [[Bild:Geesthardenhaus.png|miniatur|Ruumupdeelen vun dat Uthlandfreeschen Huus in‘ Vergliek]] [[Bild:KeitumFriesenhaus1784.jpg|miniatur|Freesenhuus van 1784 in Keitum, ümgeven vun en [[Freesenwall (Muer)|Freesenwall]]]] De Insel weer oorsprünglich up Grund vun de Kargheit vun dat Land wegen dat unwirtlich Klima man blots dünn besiedelt. So geev dat um 1800 in Wenningstedt man jüst eenmal acht acht [[Staven]]platzen un in List blots twee Hööf. Hörnum weer bit etwa 1900 völlig unbesiedelt un de Oort Rantum muss tietwies völlig vör den starken Sandfloog kapituleeren, de Hööf, Weedland un Felder ünner sück begraven dee. De oorsprünglich Bauwies weern de [[Reet|reetdeckten]], leeg [[Freesenhuus|Freesenhüüs]]. In‘ Ünnerscheed to de Hüüs up dat Fastland wiesen de so nömmt ''[[Uthlandfreesches Huus|Uthlandfreeschen Hüüs]]'' en spitzen Gevel över de Ingangsdöör up, de sück bit knapp ünner den First erstreckt. De Hüüs staht meest all in Oost-West-Richten, um den vörherrschenden Westwind en mögelk minn Angreepsflach to beeden. In dat den Weer towendt Westdeel vun de Hüüs leegen de Ställe, so dat de Wohnberiek in‘ Schuul up de Oostsiet weer. De Dachgeschosse vun de old Hüüs wurrn nich to’t Wahnen bruukt, sonnern weern as Heu- un Vörratslager in Gebruuk, in dat man över en Heuluuk in den baben erwähnten Freesengevel rinkommen kunn. Bit hüüd erhollen Freesenhüüs staht meest ahn Utnahm ünner [[Denkmalschuul]], dennoch wurrn meest all Hüüs mit mehr oder weniger stark baulich Veränderungen to rein Wahn- oder Appartementhüüs ümwannelt. Dorbi wurrn insbesünnere dör den nachträglichen Inbau vun Daakgauben, as ok den Umbau vun den ehmalgen Stalldeel to Wahnzwecken dat butere Bild vun dat Huus stark verännert. Blots dat vun‘ ''Söl’ring Forinning'' all siet 1907 as Museum bedreeven so nömmt „Oldfreesch Huus“ in Keitum ut dat Johr 1737 wiest de oorsprünglich Nutzungs- un Bauform vun disse Gebäude wiederhen up. Erhollen sünd neben de eegentlich Bausubstanz ok völ typische Ausstattungsreeschkopp un Möbel, as de in de Wand inlaaten [[Alkoven (Bettnische)|Alkoven]] mit den blots 1,75&nbsp;m langen Bettkasten, de ''[[Rookköök]]'' mit apen Herd un Füerstäe för den in de ''Kööv'' (''=Döns'') liggend Ofen. En anner in‘ Originaltostand belaaten Huus kann man in dat [[Sleswig-Holsteensch Freeluchtmuseum|Freeluchtmuseum]] Molfsee ankieken. === Biikebrennen === In de Nacht vun den 21. Februar, den Vöravendvun den [[Petridag]], wurrd in völ Inselöörd groot Füer anstaken. De Historie vun dat Biikebrennen geiht as heidnisch Bruuk bit wiet in de vörchristlich Tiet torüch. Later deen dat Füer de Verafscheeden vun de Gröönlandfohrer. Dat weern de Sylter, de as Kapitäns oder Besatzung vun de [[Walfänger]] in Fröhjohr in dat [[Europäisch Noordmeer|Noordmeer]] trucken. Wedderbeleevt hett dissen Bruuk de Sylter Chronist C. P. Hansen tegen Enn‘ vun dat 19. Johrhunnert.<ref>http://www.brauchtumsseiten.de/a-z/b/biikebrennen/home.html, Biikebrennen up www.brauchtumsseiten.de, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref> Sietdem wurrd weer jährlich de Biiken an de oldherbrocht Öörd upschicht un anstaken. De Petridag is up de gesamte Insel Fierdag – all Schoolen un völ Büros un Geschäfte hebb denn slooten. === Jöölboom === Up de meest boomloos Insel wurr to de [[Wiehnachten|Wiehnachtstiet]] anstäe vun en [[Wiehnachtsboom]] traditschonell de ''Jöölboom'' upstellt, en lütt Holtgestell, an de en Kranz ut immergröön Twiegen bunnen wurr. He ruht up en Sockel mit dat Afbild vun Adam un Eva ünner en (Appel-)Boom mit de Slang. Doröver sünd en Peerd, en Hund un en Hahn dorstellt. De ut Soltdeeg makt Figuren hebbt allesamt symbolisch Bedüüden: [[Adam un Eva]] mit de Slange stellen de dör den [[Sündenfall]] wunnen Erkenntnis vun Good un Wöst dor, Dat Peerd sall för Kraft, Flinkheit un Utdüer stahn, de Hund för Trüe. De to böverst platzeert Hahn sall as ok up Karktoorns nah de [[Simon Petrus|Petrusvertellsels]] vun dat Nee Testament de Waaksamkeit utdrücken. Je nah Smack un Traditschoon wurrn wiedere Natuurprodukte as Dekoratschoonsgaven hentofüügt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sh-tourist.de/radderge/braeuche/weihnachten/joelboom_friesen.htm |wayback=20111023024552 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:48:29 InternetArchiveBot }}, "Jöölboom" - der friesische Weihnachtsbaum up www.sh-tourist.de, Togreep an‘ 11. Dezember 2009</ref> Nah dat Upkommen vun den Adventskranz hett sück dörsett, dat an dit Gestell veer Keersen fastmakt wurrn, de ähnlich as de vun en Adventskranz nah un nah vör Hilligavend anstaken wurrd. Up Sylt lang Tiet in Vergeetenheit geraden, wurr de Jöölboom af Midden vun dat 20. Johrhunnert dör eenig Sylter Familien weer to en nee Leven erweckt un kummt nu ok buterhalv vun de Insell in Mood. === Maskenloop === Dat Maskenloopen is en Sylter Oord vun dat in Noordfreesland verbreedt „[[Rummelpottloopen]]“. Disse Bruuk wurrd vör allen noch in de Dörper vun Sylt-Ost pleegt. To [[Silvester]] trecken lütt Gruppen un Utwussen un Kinner, mit [[Maske]]n verkleedt, vun Huus to Huus. De so verkleedt ''Omtaakelten'' draagt derbe Leeder un Gedichten in freesch un deelwies middlerwiel ok in plattdüütsch vör. Faken geiht dat dorbi um lokaal Begevenheiten vun dat vergangen Johr. Disse Umtüüg enden eerst wiet nah Middennacht. Dat „Raketenscheeten“ un Böllern is wegen de hooch Brandgefohr up Grund vun de völ reetdeckt Hüüs un de dröög Heid- un Düünenflächen up de ganz Insel ünnerseggt. === Persönlichkeiten === De Insel wurr vun Minschen präägt un prääg gliekermaaten völ Minschen, de up dat Einland leevt hebbt oder sück befaat habbt. So fung de in Keitum boren Freeheitskämper [[Uwe Jens Lornsen]] sien politisch Karriere up Sylt an, un [[Theodor Storm]] hett nah längeren Upnehollen up de Insel de dör sein ''Sylter Novelle'' schreven, de aber dör sien Dood nicht to’n Afsluss keem. Nah den Keitumer Kapitän Lorenz de Hahn is dat Utwannererdörp [[Hahndorf (South Australia)|Hahndorf]] in Australien nömmt. Bit hüüd giift dat in de Leedtexten vun den Leedermaker [[Reinhard Mey]] regelmatig Henwiesen to de Insel – so etwa in sien Leed ''Klar Kimming''. Dat dat old Sylt nich vergeeten wurr, wurr all vör över 100 Johren dör den Schoolmeester und Heimatkundler [[Christian Peter Hansen]] ut Keitum sekerstellt, de as bedüüdenst Chronist vun de Insel gellt. Nah sien Dood hett de Heimatforscher [[Christian Jensen (Heimatforscher)|Christian Jensen]] sien Arbeit wieder makt. Siet Upkommen vun den Tourismus Midden vun dat 19. Jorhunnert hett de Insel Künstler anlockt. Sünners [[Kampen (Sylt)|Kampen]] weer to Anfang vun dat 20. Johrhunnert so wat as en [[Künstlerkolonie]]. Neben de Verleger [[Ferdinand Avenarius]] un [[Peter Suhrkamp]] keemen tallriek bekannt un weniger bekannt Kunstschaffende up de Insel. Dichter un Denker as [[Thomas Mann]] oder Kunst-, Danz-, Film- un Theaterlüüd as [[Gret Palucca]] un [[Will Grohmann]] truck dat in de Sömmermaand nah Sylt. === Sylt in de Maleree === Ünner de eerst Maler, de Sylt as [[Sujet]] opdeckt hebbt, weern [[Eugen Dücker]], [[Eugen Bracht]], [[Hinrich Wrage]], [[Julius Bodenstein]] un [[Hans Peter Feddersen]]. [[Franz Korwan]] un [[Jacob Alberts]] folgten jem. De Maler [[Andreas Dirks]] wurr 1865 in [[Tinnum]] op Sylt baren. He hett an de Kunstakademie Düsseldörp un in Weimar studeert, hett siet 1895 in Düsseldörp leevt, nehm dar 1916 en Professur an un hull togliek in Westerland en Atelier. [[Ulrich Schulte-Wülwer]] betekent em as de stärkste künstlerisch Talent, de de Insel hervörbrocht hett. [[Carl Arp]] keem 1903, [[Alf Bachmann]] 1905 eerstmals nah Sylt. [[C.C. Feddersen]] leet sik 1920 in Keitum dal, [[Hugo Köcke]] 1921 in Westerland, he hett sien Atelier in Berlin bihollen. Maler as [[Emil Nolde]], [[Helene Varges]], [[Ingwer Paulsen]], [[Erich Heckel]], [[Anita Rée]], [[Albert Aereboe]], [[Ernst Mollenhauer]] un [[Magnus Weidemann]] (beid sünd in Keitum begraven), [[Siegward Sprotte]], [[Otto Eglau]], [[Dieter Röttger]], [[Wilhelm Ludwig Lehmann]] und [[Karl-Heinz Berndt-Elbing]] truck dat nah Sylt. To de aktuelle Künstler hörrn [[Ole West]], [[Hans Nordmann]] un de in Berlin un op Sylt levenden Maler un Bildhauer [[Rainer Fetting]] un [[Ingo Kühl]]. <gallery> 1872 Feddersen Hünengräber auf Sylt anagoria.JPG|[[Hans Peter Feddersen]] ''Hünengräber auf Sylt'', 1872, Ööl op Lienwand 27&nbsp;×&nbsp;68,5&nbsp;cm Sylt Dünen 01.jpg|[[Fritz Stoltenberg]] ''Sylt Dünen'', 1874, Teeknung Heimat der heimatlosen.jpg|[[Julius Bodenstein]] ''Heimat der Heimatlosen auf Sylt'', 1889 Wille Dünen von Sylt@Albert König Museum20160904.jpg|[[Fritz von Wille]], ''Dünen von Sylt'', Ööl op auf Hartfaserplatt, 1894 Eugen Felix Prosper Bracht Küste auf Sylt.jpg|[[Eugen Bracht]] ''Küste auf Sylt'' ([[Morsum-Kliff]]), 1897, Ööl op Lienwand 61,5 × 50,5&nbsp;cm 1902 Wrage Morsumkliff, Sylt anagoria.JPG|[[Hinrich Wrage]] ''Morsumkliff, Sylt'', 1902, Ööl op Lienwand 115 × 220&nbsp;cm Korwan-Winter.jpg|[[Franz Korwan]] ''Winter auf Sylt'', Öl auf Holz 24 × 38&nbsp;cm, ohne Jar 1905 Arp Küstenlandschaft auf Sylt (Morsumkliff) anagoria.JPG|[[Carl Arp]] ''Küstenlandschaft auf Sylt (Morsumkliff)'' 1905, Ööl op Lienwand 47,5&nbsp;×&nbsp;59,5&nbsp;cm 1910 Hablik Landschaft auf Sylt anagoria.JPG|[[Wenzel Hablik]] ''Landschaft auf Sylt'' 1910, Ööl op Lienwand Hugo Mühlig Partie auf Sylt 1911.jpg|mini|[[Hugo Mühlig]], ''Partie auf Sylt'', 1911, Mischtechnik op Karton 11,5 × 18&nbsp;cm Wenzel Hablik Sylt Sonnenuntergang Dünen 1912.jpg|Wenzel Hablik ''Sylt Sonnenuntergang Dünen'', 1912 1921 Feddersen Alte Häuser in Braderup anagoria.JPG|Hans Peter Feddersen ''Alte Häuser in Braderup'', 1921, Ööl op Lienwand Andreas Dirks - Munkmarschener Hafenansicht auf Sylt (1922).jpg|[[Andreas Dirks]] ''Munkmarschener Hafenansicht auf Sylt'', 1922, Ööl op Lienwand Anita Rée Oase in Kampen.jpg|[[Anita Rée]] ''Die Oase in Kampen'', 1932/33, Aquarell 39 × 49&nbsp;cm Ingo Kühl - HAUS AM WATT VIII, Öl auf Leinwand 150 x 200 cm, WV 10-15.jpg|[[Ingo Kühl]] ''Haus am Watt'', 2015, Ööl op Lienwand 150 × 200&nbsp;cm </gallery> === Wiedere kulturell Aspekte === Immer weer weer Sylt Dreihoort för Speelfilme. So hett all [[Friedrich Wilhelm Murnau]] en grooten Deel vun de Butenupnahmen vun sien fröh Stummfilm ''Der Gang in die Nacht'' in‘ August 1920 up de Insel bi Kampen dreiht. In‘ Fröhjahr 2009 hett [[Roman Polanski]] tallriek Butenupnahmen to sien Hollywood-Film ''[[The Ghostwriter]]'' in List un Munkmarsch dreiht. Sylt wiest vör allen in de Sömmermaand en beachtlich Dichte an Künstlern, Galerien, Utstellungen un Lesungen up. Siet 2001 schrifft de Stiftung kunst:raum sylt quelle jedes Johr en [[Literaturstipendium]] ünner den Naam [[Inselschreiber]] ut. Bewerben könnt sück düütschspraakig Schriever, de all in Bookform wat herutgeven hebbt. == Literatur == * [[Herbert Bruns]]: ''SYLT – Natur, Erholung, Forschung, Lehre, Umweltbelastung, Inselplanung und Bürgerinitiative'' (Ünnertitel: „Dokumentation vom Kampf gegen „Atlantis“ und für Sylt“, as Band 4 ( Nr. 37-52) in de Reeg „BIOLOGISCHE ABHANDLUNGEN“, Biologie-Verlag, Wiesbaden 1975 * Hans Jessel: ''Das große Sylt-Buch.'' Ellert & Richter, Hamburg 2000, ISBN 3-89234-531-7 * [[Michael Jürgs]], Tassilo Trost: ''Sylt-Die Insel'', Gruner + Jahr, Stern Buch, Hamborg 1978 * Harry Kunz, Thomas Steensen: ''Das Sylt-Lexikon.'' Wachholtz, Neemünster 2002, ISBN 3-529-05518-2 * [[Hinrich Matthiesen]]: ''Mein Sylt.'' Ullstein-Bücher, Allgemeine Reihe. Ullstein, Berlin 2000, ISBN 3-548-24964-7 * [[Sven Simon]] (Hrsg.): ''Sylt – Abenteuer einer Insel.'' Hoffmann und Campe, Hamborg 1986, ISBN 3-455-08920-8 * Peter Schmidt-Eppendorfer: ''Sylt. Memoiren einer Insel. Dokumente, Chroniken, Berichte aus 1001 Jahren''. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1977, ISBN 3-88042-037-8 (Quellensammlung) * [[Georg Quedens]]: ''Kleines Lexikon Sylt. Von Abessinien bis Zugvögel''. Zeise, Hamborg 2000, ISBN 3-932844-41-6 * Hans-Jürgen Stöver: ''Von der Inselbahn und den Bäderschiffen Sylts.'' Schleswiger Druck- u. Verlagshaus, Schleswig 1979, ISBN 3-88242-043-X * Hans-Jürgen Stöver: ''Westerland auf Sylt. Das Bad im Wandel der Zeiten''. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, ISBN 3-88042-101-3 * [[Harald Voigt]]: ''Die Festung Sylt''. Eegenverlag Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 1992, ISBN 3-88007-189-6 * Christian Papendick: ''Sylt. Insel zwischen Sturm und Stille''. Husum Verlag, Husum 2005, ISBN 978-3-89876-200-7 * Bruno P. Kremer, Klaus Janke: ''Sylt - Einladung zwischen zwei Meere.'' Biologie in unserer Zeit 38(3), S. 187 - 193 (2008) * [[Silke von Bremen]]: ''Wenningstedt''. Wachholtzverlag, Neumünster 2000, S. 64 - 66, ISBN 3-529-05003-2 == Weblenken == {{Commons|Sylt}} * [http://www.Gemeinde-sylt.de Gemeend Sylt] * [http://www.amtlandschaftsylt.de/ Amt Landschaft Sylt] * [http://www.lauritzen-hamburg.de/fotos_sylt.html Privaat Siet mit historschen Ansichten vun de Insel] == Enkeld Nahwiesen == <references/> [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Noordsee]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] 9lpyd39o79412cqzbmenloeiq6ejqcz 0 45689 1065714 1065398 2026-05-17T13:41:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065714 wikitext text/x-wiki [[Bild:Poulidor.jpg|thumb|Raymond Poulidor bi de Tour de France 2004 in Angers]] [[Bild:Raymond_POULIDOR.jpg|thumb|Raymond Poulidor (1993)]] '''Raymond Poulidor''' (* [[15. April]] [[1936]] in [[Masbaraud-Merignat]]; † [[13. November]] [[2019]] in [[Saint-Léonard-de-Noblat]]<ref name="focus">{{Internetquelle | autor=cvh | url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html | titel=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot | werk=[[Focus|Focus Online]] | datum=2019-11-13 | abruf=2019-11-13 }} {{Webarchiv|url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html |wayback=20191113100103 |text=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot |archiv-bot=2026-05-17 13:41:47 InternetArchiveBot }}</ref>)) weer, ofschoonst „ewig Tweet“, en vun de populärsten [[Frankriek|franzöösch]] Radrennfohrer. De in Frankriek blots „Poupou“ nömmt Poulidor kunn sück tüschen 1962 un 1976 acht Mal up dat Podium vun de [[Tour de France]] platzeeren (dree 2. Platzen, fiev 3. Platzen), ahn dat wichtigst [[Etappenrennen]] vun de Welt een eenzig Mal to winnen, oder ok blots dat [[Geel Trikot]] to dragen. In Frankriek wurrd sien Naam dorher bit hüüd faktisch as [[Synonym]] för „Pechvagel“ bruukt. Trotz oder jüst wegen dit [[Image]] as „ewig Tweet“ weer Poulidor to sien akktiv Tiet de populärste Sportler vun Frankriek, noch vör sien groot sportlich Rivalen, den fievmaligen Toursieger [[Jacques Anquetil]]. An‘ dichtsten dran an en Toursieg weer he 1964. In de franzöösch Sporthistorie ingahn is dorbi vör allen sien legendär Ellenbagenduell mit den grooten Favoriten Anquetil an den [[Puy de Dôme]]. Anquetil weer in‘ Gegensatz to Poulidor an‘ Enn‘ vun sien Kräfte, hett dat aber an Barg nich wiest. Poulidor hett völ to lang mit sien Angreep töövt. In Paris harr he man blots 55 Sekunn Rückstand up dat Geel Trikot. Neben völ anner Siege bi lüttgere Rundfohrten kunn Poulidor aber tominst de [[Vuelta a España]] 1964 winnen un dormit wenigstens een vun de groot Landsrundfohrten up sien Naam schrieven. To Anfang vun sien Karriere harr he 1961 dat klassisch Eendagsrennen [[Mailand–Sanremo]] wunnen. 1974 wurr he vun de Sportzeitung [[L’Équipe]] to Frankrieks Sportler vun dat Johr („[[Champion des champions]]“) wählt. 1977 hett Poulidor sien Loopbahn beend, nahdem he noch een Johr vörher mit 40 Johren noch eenmal den darten Platz bi de Tour beleggt harr. ==Filme== *Arte-Dokumentation: Radsport Anquetil/Poulidor - Die großen Sportduelle, Doku von Olivier Hennegrave, Frankriek 2001, 50 min == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20100612015650/http://www.memoire-du-cyclisme.net/palmares/poulidor_raymond.php List vun de Erfolge (''Palmares'') vun Raymond Poulidor] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=4000 Poulidor in de Datenbank vun Radsportseiten.net] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Poulidor, Raymond}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Frankriek)]] [[Kategorie:Boren 1936]] [[Kategorie:Storven 2019]] r2jtd7vhqvoc9f8hmx5i6qu4kodbmar 0 49577 1065726 1065410 2026-05-17T14:01:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065726 wikitext text/x-wiki '''Roland Mall''' (* [[17. April]] [[1951]] in [[Stuttgart]]; † [[7. April]] [[2025]] ok dor)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |titel=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |werk=Footboom |datum=2025-04-10 |sprache=de |abruf=2025-04-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |wayback=20250412002710 |text=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |archiv-bot=2026-05-17 14:01:43 InternetArchiveBot }}</ref> ) weer en [[Düütschland|düütsch]] Footballspeler. De Middelfeldspeler speel van 1971 bit 1975 för den [[VfB Stuttgart]] in de Football-Bundsliga un keem dorbi up 58 Bundsligaspelen. Dornah wurr he an den [[VfR Heilbronn]] in de 2. Bundsliga utlehnt, wo he 21 Spelen 8 Doren schaaten hett. Den Afstieg vun dissen Vereen kunn he dormit aber ok nich verhinnern und gung weer nah Stuttgarte torüch. De Vereen weer allerdings ok afsteegen. 1975/76 keem he denn noch up 7 Spelen in de 2. Bundsliga. Dornah hett he denn dree Johr lang bi [[Preußen Münster]] speelt un keem in 96 Tweetligaspelen up 7 Doren. Sein Karriere hett he denn bi [[SCB Viktoria Köln]] utklingen laaten, wo he van 1979 bit 1981 in de 2. Bundsliga in 62 Spelen noch 6 Dooren schaaten hett. == Weblenken == * [http://www.fussballdaten.de/spieler/mallroland/1981/ Roland Mall in de Datenbank vun Fußballdaten.de] * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/roland-mall/ Roland Mall in de Datenbank vun Weltfussball.de] {{SORTIERUNG:Mall, Roland}} [[Kategorie:Footballspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] r3sig9yg6n10phobf8rclkx4jk1p88p 0 49848 1065736 1058443 2026-05-17T15:12:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065736 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film |PT =— |DT = Star Trek: Der Film |OT = Star Trek: The Motion Picture |PL = [[USA]] |PJ = [[1979]] |LEN = 132 |OS = [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |AF = 12 |REG = [[Robert Wise]] |DRB = [[Harold Livingston]]<br />[[Alan Dean Foster]] (Story) |PRO = [[Gene Roddenberry]] |MUSIK = [[Jerry Goldsmith]] |KAMERA = [[Richard H. Kline]] |SNITT = [[Todd Ramsay]] |SZEEN = [[Harold Michelson]] |KLEED = [[Robert Fletcher]] |DS = * [[William Shatner]]: Admiral James T. Kirk * [[Leonard Nimoy]]: Commander Spock * [[DeForest Kelley]]: Dr. Leonard McCoy * [[James Doohan]]: Lt. Commander Scott * [[George Takei]]: Lt. Commander Sulu * [[Walter Koenig]]: Lt. Pavel Chekov * [[Nichelle Nichols]]: Lt. Commander Uhura * [[Majel Barrett]]: Dr. Christine Chapel * [[Persis Khambatta]]: Lt. Ilia * [[Stephen Collins]]: Captain/Cmdr. Willard Decker * [[Grace Lee Whitney]]: Janice Rand * [[Mark Lenard]]: Klingoonsch Kaptein * [[David Gautreaux]]: Commander Branch Shimmer * [[Billy van Zandt]]: Butenirdisch Jung * [[Roger Aaron Brown]]: Epsilon-Techniker }} '''Star Trek: The Motion Picture''' (op Platt so veel as „Reis na de Steerns: De Speelfilm“; dt. Titel: Star Trek: Der Film) is de Titel vun den eersten [[Speelfilm]] ut de Science-Fiction-Reeg [[Star Trek]]. Dormit weer de Originalreeg ''[[Star Trek (Feernsehreeg)|Star Trek]]'' wieterföhrt. In de bundsdüütschen Kino keem de Film an’n 27. März 1980. == Inholt == En resenhafte Wulk ut Energie stüert op de Eer to un maakt allns tonichten, wat ehr in den Weg kummt. Dat [[Ruumschipp]] ''Enterprise'', dat jüst en langen Ümbo achter sik hett is dat eenzige, dat gau noog na de Wulk flegen kann, üm de Gefohr to bannen. De fröhere Kaptein vun dat Schipp, Admiral Kirk, lett sik de Befehlsgewalt över dat Ruumschipp torüchgeven, wat to en duersome Rivalität twüschen em un Kaptein Decker, den egentlichen Kommandaten, föhrt. Gliektietig versöcht dat fröhere Liddmaat vun de Kru Spock op sien Heimatplanet Vulkan, dat Kohlinar to bestahn – en Technik mit de een sien Geföhlen vullstännig ünnerdrücken kann. Man, op eenmol föhlt he de Präsenz vun de Wulk un kennt se as en frömd Bewusstsien. He maakt sik op’n Weg na de Enterprise un slutt sik de Misschoon an. Bald is dat Ruumschipp ''Enterprise'' bi de Wulk ankamen un flüggt dorin. Binnen in is en vele Kilometers grote Konstrukschoon to finnen, de för dat Tügen vun de Energiewulk verantwoortlich is. Op eenmol warrt de Navigatschoonsoffizeer, Lt. Ilia, op de Enterprise vun ern Sond oplöst un dör en Maschien uttuuscht, de en nipp un naue Kopie vun ehr dorstellt. Se wiest sik as Kommunikatschoonsmedium twüschen de Minschen op dat Ruumschipp un de frömme Entität. So kummt rut, dat se sik V’ger nöömt un op de Söök na ehrn Schöpper is. Un den glöövt se op de Eer to finnen. Spock stellt fast, dat V’ger över en utermatig groot Weten verföögt, aver nich in de Laag is Geföhlen to verstahn. Wenig later kummt de Wulk bi de Eer an. De Kru vun de Enterprise finnt intwüschen ''V’ger'' op en Plattform midden in de Wulk. In Wohrheit is V’ger de Ruumsond „Voyager 6“, en [[Ruumsond]], de de [[NASA]] in’t 20. Johrhunnert losschaten hett. Ehr Teel weer, mööglichst veel Weten vun dat Weltall to sammeln. Dör de lange Reis sünd nich mehr all Bookstaven to lesen, so dat blots noch V’ger vun den Naam över is. Op ehrn Weg is de Sond mit en Maschienen[[zivilisatschoon]] tosamendrapen, de den Opdrag vun de Sond to wöörtlich nahmen hett. Se hett de Technik vun de Voyager-Sond wieterentwickelt un dormit V’ger dorstellt, de ehr Reis wietermaken de. As se allns lehrt harr, hett se sik op den Weg torüch na de Eer maakt, üm ehr Weten an ehrn Schöpper to överbringen. Opletzt versteiht V’ger, dat de Minsch de Schöpper vun de Sond weer. Se verlangt Antwoorten na den Sinn vun ehr leddige Existenz, de nix anners as [[Logik]] kennt. Decker, de in de Maschien noch jümmer Ilia un ehr Wesen kennen kann, will V’ger dat wohre Wesen vun’t Minsch-wesen bibringen. He büdd an, mit ehr eens to warrn, vunwegen dat he mol wat mit Ilia harr. De Ilia-Sond un he fangt an sik in lüchten [[Energie]] optolösen. Dordör entsteiht en nee Wesen un de Wulk löst sik op. == Kritik == Dat [[Lexikon vun’n internatschonalen Film]] schreev vun en opwännigen Film, de an de spoodrieke Feernsehreeg ansluten de, aver langwielig inszeneert, vun en pseudo-philosoophschen Överbo kenntekent un stereotyyp in siene Figuren weer<ref>[http://www.filmevona-z.de/filmsuche.cfm?wert=45186&sucheNach=titel Kritik im Lexikon des internationalen Films]</ref>. [[Prisma Online]] snack dorgegen vun en sehnsweert Science-Fiction-Aventüer mit feine Trickeffekten, wunnerbore Musik un en rutragen Kameraarbeit<ref>[http://www.prisma-online.de/tv/film.html?mid=1979_star_trek_der_film Kritik bei Prisma Online] {{Webarchiv|url=http://www.prisma-online.de/tv/film.html?mid=1979_star_trek_der_film |wayback=20050910040253 |text=Kritik bei Prisma Online |archiv-bot=2026-03-14 08:37:35 InternetArchiveBot }}</ref>. == Utteken == Star Trek:The Motion Picture weer alltohopen för twintig Filmpriesen vörslahn, dorünner alleen dreemol för den ''[[Oscar]]'' in de Kategorien ''[[Oscar/Best Szenenbild|Best Szenenbild]]'', ''[[Oscar/Best Trickeffekt|Best Trickeffekt]]'' un ''[[Oscar/Best Filmmusik|Best Filmmusik]]''. Uttekent weer de Film opletzt mit twee Priesen: * 1980: mit den ''[[Saturn-Pries]]'' in de Kategorie ''[[Saturn-Pries för de besten Spezialeffekten|Best Trickeffekten]]'' för ''[[Douglas Trumbull]]'', ''[[John Dykstra]]'' un ''[[Richard Yuricich]]'' * 2001: mit den ''[[Video Premiere Award]]'' in de Kategorie ''Best ne’e, verbeterte oder rekonstrueerte Filmszenen'' för ''David C. Fein '', ''Michael Matessino '' un ''Daren Dochterman'' == Achtergrünnen == Die Geschicht, de in de Speelfilm vertellt warrt, weer toeerst för de eerste Episood vun de Feernsehreeg ''[[Star Trek: Phase Two]]'' plaant. Man, [[Paramount Pictures]] wull denn aver na lang hen un her överleggen doch lever en Kinofilm produzeeren. De Reeg is nie produzeert worrn, man eenige vun de [[Kulisse]]n, de för de Reeg boet weern, sünd later denn för den Kinofilm un ok för latere Filmen un Feernsehregen bruukt worrn, üm dat Budget siet to hollen. Dat Kunzept vun den Film weer nich nee. De glieke Idee is al in de Star-Trek-Episood ''The Changeling'' verarbeit worrn<ref>http://de.memory-alpha.org/wiki/Ich_hei%C3%9Fe_Nomad</ref>. De Produkschoon hett dat [[Filmbudget]] wiet övertogen. Opletzt hett de Film ruchweg 40 Millionen US-Dollar köst, nich toletzt ok, vunwegen dat sik rutstell, dat de al fardig produzeerten [[Trickeffekt]]en vun de Trickfirma Robert Abel & Associates nich dögen deen. Se müssen noch mol opwännig nee maakt warrn. De optischen Trickeffekten stünnen ünner de Verantwoorten ünner annern vun [[Douglas Trumbull]] un [[Richard Yuricich]], de ok al för ''[[2001: A Space Odyssey]]'' Trickeffekten maakt harrn. Man liekers hett de Film sien Kosten wedder inspeelt, wat ünnerstütt weer dör den Science-Fiction-Hype, de sik üm ''[[Star Wars]]'' billn de. Wegen den finanziellen Spood is dorna denn de tweete Star-Trek-Film produzeert worrn. De Soundeffekten vun den Kinofilm weern vun den Düütschen [[Kai Krause]] bistüert, de för sien Arbeit mit den [[Clio Award]] uttekent worrn is. Enn vun de 1990er Johren is op Video en ne’e, längere Faten vun den Film rutkamen, de Szenen bargt, de ok in de Fasten vun den US-Feernsehutstrahlen binnen weern. Siet 2002 is de ''Director’s Edition'' op DVD op’n Markt, de Robert Wise mit ne’e digitale Effekten un ännerte Szenen opweert hett. 1979 müss de Film wegen den bannigen Termindruck gau fardigstellt warrn. Vele Effekten weern dormols nich so ümsett worrn, as de Speelbaas dat egentlich vörsehn harr. == Musik == De Filmmusik to Star Trek: The Motion Picture gellt as een vun de wichtigsten Warken vun [[Jerry Goldsmith]]<ref>[http://www.e-filmmusik.de/artikel1.htm] „Geschichte der Filmmusik“, afropen an’n 13. Januar 2008</ref>. Vele vun de Themen sünd ok in latere Produkschonen vun de Filmreeg wedder to finnen, wenn Goldsmith doran bedeeligt weer. Dat gellt sünners för de Titelmusik un dat ''Klingon Battle''-Thema. De Titelmusik keem bi den Star-Trek-Produzenten [[Gene Roddenberry]] sogor so goot an, dat se later op sien Wunsch hen ok för de Feernsehreeg ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' bruukt worrn is. Bi de Filmmusik sünd ok en poor Takten vun [[Alexander Courage]] bruukt worrn. Dorbi hannelt sik dat üm Deelen vun’t Titelthema vun de Feernsehreeg, de as Ünnermalen vun de Logbookindrääg to hören is. Goldsmith hett för sien Kompositschoon ungewöhnlich veel Tiet bruukt. Dat keem dorvun, dat de Wünsch vun de Produzenten in Betog op de optischen Trickeffekten jümmer wedder dat Fardigstellen vun’t Bildmaterial ruttögern deen. De letzten Opnahmen to de Filmmusik weern an’n 1. Dezember 1979 nachts Klock 3 optekent – söss Daag vör de Premiere. Dirigeert weer dat Orchester dorbi vun Lionel Newman. As een vun de wenigen un letzten Produkschonen ut Hollywood fangt de Film mit en [[Ouvertüre]] vun ruchweg dree Minuuten an, also mit en rein musikaalschen Anfang noch vör den egentlichen [[Vörspann (Film)|Vörspann]]. Dorto hett Goldsmith dat ''Ilia''-Thema bruukt – en Stück dat de Komponist sülvst as ''Leevthema'' beteken. De Ouvertüre klingt mit en Pianissimo vun’t Orchester ut, worophen dat kräftige Titelthema insetten deit. Dat ''Enterprise''-Thema sülvst is as een vun de fröhesten Stücken fardigstellt worrn un weer toeerst för Szenen dacht, in de Admiral Kirk to dat Ruumschipp in de Eerdümloopbahn transporteert warrt<ref>Begleitheft to de Jubiläumsutgaav vun de Filmmusik op Dubbel-CD. Columbia, 1998. COL 4899292</ref>. Dat drüdde drägen Element vun de Filmmusik is dat ''V’ger''-Thema, dat för de frömme [[Entität]] steiht, dat de Eer bedrauht. Hier kamt vör allen [[Blickblaasinstrument]]en un [[Perkusschoon (Musik)|Perkusschoon]] to’n Insatz. För de sünners frömdordigen Klangeffekten hett dorbi de Insatz vun en [[Blaster Beam]] sorgt. Dat is en elektroonsch [[Snereninstrument]], dat vun den Künstler Craig Huxley utklamüstert weer<ref>{{Webarchiv|url=http://www.filmcement.org/rummage/archives/cat_sex.html |wayback=20120118004838 |text=— |archiv-bot=2026-05-17 15:12:35 InternetArchiveBot }} Korte Verkloren vun’t Instrument mit Biller, afropen an’n 13. Februar 2008</ref>. De Singer [[Shaun Cassidy]] hett dat ''Ilia''-Thema op en Single vun 1980 as ''Star Beyond Time'' covert un mit den Text ünnerleggt<ref>[http://www.freewebs.com/ashauncassidysite/curriculumvitae.htm] Översicht vun de Publikatschonen op freewebs.com, afropen an’n 13. Januar 2008</ref>. De Filmmusik is 1979 in teihn Scores as [[Langspeelplaat|LP]] rutbröcht worrn<ref>JS 36334</ref>. Twintig Johren later is en Jubiläumsutgaav produzeert worrn, mit Deelen de vörher nich publizeert weern. Mir Rutkamen vun de DVD weer de Musik noch mol överarbeit un digital verbetert (Dolby 5.1)<ref>[http://www.thedigitalbits.com/reviews2/startrektmp.html] thedigitalbits.com, afropen an’n 13. Februar 2008</ref>. == Borns == <references /> == Weblenken == {{IMDb|FID=0079945}} * [http://de.memory-alpha.org/wiki/Star_Trek:_Der_Film De Film] in’t Star-Trek-Wiki [[Memory Alpha]] * [http://www.filmtracks.com/titles/star_trek.html Besnacken vun de Filmmusik] * [http://www.filmposter-archiv.de/filmplakat.php?id=9941 DDR-Plakat to’n Film] {{Navigatschoonsliest Star-Trek-Filmen}} [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Film ut dat Johr 1979]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Star Trek]] [[Kategorie:Science-Fiction]] 9g02euiw2rmv480k84hj2s92lcelxxs 0 56304 1065780 1065447 2026-05-17T18:09:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065780 wikitext text/x-wiki '''Äßtrupp''' [ˈˀæstʀʊp] oder [ˈˀæstəʀʊp] (Hauchdöüitschk ''Oesdorf'', bey [[Schtabirge]]) iss en [[Dörp|Duorp]] mee rund 690 Inwunnern (2017),<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Marsberg |url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |titel=Demographische Entwicklung 1997–2017 |werk=Stadt Marsberg IKEK |hrsg= |datum= |zugriff=2018-09-15 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |wayback=20240624193804 |text=Demographische Entwicklung 1997–2017 |archiv-bot=2026-05-17 18:09:31 InternetArchiveBot }}</ref> noo bey de [[Waldeck (Land)|waldeckeschken]] Grentße in [[Westfalen|Westfoalen]]. Äßtrupp wass biss [[1975]] ne ßölweßtschtändige Gemeinde un ne ehemoligen Däl van' allen [[Kreyse Böören]].<ref>Stadt Marsberg (Hg.). (2013). Internetauftritt der Stadt Marsberg, Stadtportrait: Ortsteil Oesdorf. Marsberg: Selbstverlag.</ref> == Geographie == Äßtrupp licht manken [[Deymel]]-Daal un denn Outleupern van' [[Eggebirgen]] un van' [[ßintfälle]]. De Kordinaten ßeyt: [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Oesdorf_(Marsberg)&language=nds&params=51.50671243_N_8.87532234_E_dim:10000_region:DE-NW_type:city(748) 51° 30′ 24″ N, 8° 52′ 31″ O]. Noowaschke Dürpere un Oortschaften ßeyt un haitet: [[Blankenroon]], [[Meerhurf]], [[Füsstenbirch]], [[Ässente]], [[Schtabirge]], [[Wässten]] un [[Schirwede]]. == Schprooke == In Äßtrupp weert düser Daage vill [[Hoochdüütsch|Hauchdöüitschk]] kört. De offizielle Schprooke wass, bis in de Preußenteyt rin, de äßtrüppschke Mundoart van' [[Oostwestfäälsch Platt|Oßtweßfälleschken Plattdöüitschk]]. == Weblenken == * [http://www.marsberg.de/Oesdorf.385.0.html Informationen ürwa Äßtrupp in' Stadtportrait vanne Stadt Schtabirge.] (Hauchdöüitschk) * [https://web.archive.org/web/20130616103911/http://oesdorf.info/ Homepage van denn Vereynen in Äßtrupp.] (Hauchdöüitschk) == Fautnouten == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hoochsuerlandkreis]] giy8qwkp6rukuw47vfnblohz41qlhr4 0 58130 1065702 1065385 2026-05-17T12:35:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065702 wikitext text/x-wiki [[Bild:Pablo picasso 1.jpg|miniatur|Pablo Picasso in dat Johr 1962]] [[Bild:Picasso Signatur-DuMont 1977.svg|150px|Signatur Pablo Picasso|alternativtext=Signatur Pablo Picasso|duum]] '''Pablo Picasso''', egentlich Pablo Ruiz Picasso, (* [[25. Oktober]] [[1881]] in [[Málaga]], [[Spanien]]; † [[8. April]] [[1973]] in [[Mougins]], [[Frankriek]]) weer en spaansch [[Maleree|Maler]], [[Grafiker]] un [[Bildhaueree|Bildhauer]]. Sien umfangriek Gesamtwark, dessen Gesamttall up 50.000 schätzt wurrd, umfaat Gemälde, Teeknungen, Grafiken, Plastiken un Keramiken. Dat is präägt dör en groot Völfalt vun künstlerisch Utdrucksformen. De Warken ut sien Blau un Rosa Periood, un de Begrünnen vun den [[Kubismus]] tosommen mit [[Georges Braque]] billen den Anfang vun sien besünner Künstlerloopbahn. To den bekanntst Warken vun Picasso hörrt dat Bild ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' (1907). Dat wurr to’n Slötelbild vun de Klassische Moderne.<ref name="Herding5" /> Mit Utnahm vun dat monumental Gemälde ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'' (1937), en künstlerisch Ümsetten vun de Schrecken vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]], hett kien anner Kunstwark vun dat 20. Johrhunnert de Forschung so herutfordert as de ''Demoiselles''.<ref name="Herding5" /> Dat Motiv vun de [[Freedensduuv|Fredensduuv]] up dat Plakat, dat he 1949 för den Pariser Weltfredenskongress schafft hett, wurr weltwiet to en [[Freedensteeken|Fredenssymbol]]. Picasso ist neben [[Salvador Dalí]] en Künstler vun dat 20. Johrhunnert, för de sien Wark all to Levenstieden twee Museen inricht wurrn, dat [[Museu Picasso]] in [[Barcelona]] un dat [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso]] in [[Antibes]]. == Leven == === Kindheit un Utbillen (1881–1900) === [[Bild:Spain Andalusia Malaga BW 2015-10-24 13-13-30.jpg|miniatur|Geboortshuus vun Picasso in [[Málaga]], Plaza de la Merced 36 (ganz links, hüüd Nr.&nbsp;15)]] ==== Fröhe Johren ==== Pablo Ruiz Picasso weer dat eerste Kind vun José Ruiz Blasco (1838–1913) un María Picasso y López (1855–1938). De traditschonell Namensgeven in Málaga folgend<ref name="Sabartes">Jaime Sabartés: ''Picasso – Documents iconographiques.'' herutgeven vun Pierre Cailler, Genf 1954.</ref> kreeg he bi sien Gebort 1881 völ Vörnaams: Pablo, Diego, José, Francisco de Paula, Juan Nepomuceno, María de los Remedios, Crispiniano de la Santísima Trinidad,<ref>Luut Gebortsoorkunn un Dööpschien (digital reproduzeert vun dat On-line Picasso Project)</ref> vun de aber blots Pablo (en Reverenz an de kört vör den egentlichen Hochtietstermin storven ölleren Bröer vun Don José) begäng wurr. De Vader weer freeschaffen Maler un Lehrer an de „Escuela de San Telmo“, en Kunstgewarfschool, de in de Traditschoon vun de akademisch Maleree vun dat 19. Johrhunnert stunn, as ok Konservator vun en lütt Museum. 1884 wurr sien Süster Dolores (Lola) un 1887 sien Süster Concepción (Conchita) boren. Picasso beschreev de künstlerisch Fähigkeiten vun sien Vader so: „Mein Vater malte Bilder für Eßzimmer; Rebhühner oder Tauben, Tauben und Kaninchen: Fell und Federn waren darauf zu sehen, Vögel und Blumen seine Spezialität. Vor allem Tauben und Flieder.“<ref>Sabartés: ''Picasso. Gespräche''. S.&nbsp;13.</ref> All mit söben Johr fung he an ünner dat Anleiden vun sien Vader to malen. He hett 1890 dat 1889 anfungen Öölbild ''Picador'', dat Stierkämper in de Arena wiest un as sien eerst bekannt Öölbild gellt, fardigstellt.<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;7–11.</ref> 1891 truck de Familie na [[A Coruña]] in [[Galicien]] um, wiel Picasso sien Vader en Stäe as Kunstlehrer an dat „Instituto da Guarda“ annommen harr un wo Picasso as Teihnjohriger an de School för Bildende Künste upnommen wurr. Af 1894 fung he an, Daagböker to führen, de he ''La Coruña'' un ''Azul y Blanco'' (Blau un Witt) nömmt hett un mit Porträts un Karikaturen versehn hett. In dat sülvig Johr fung he an, sien Warken mit „P.&nbsp;Ruiz“ to signeren. ==== Studium ==== Nah den Dood vun sien Süster Conchita, de in’ Januar 1895 an [[Diphtherie]] storven weer,<ref>To de korrekt Dateeren un to dat Utwarken vun de traumatisch Erfohren vgl. Mary Mathews Gedo: ''Looking at Art from the Inside Out. The psychoiconographic Approach to Modern Art''. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1994, S.&nbsp;109–118.</ref> truck de Familie nah [[Barcelona]], wo Picasso mühelos mit 14 Johr de Upnahmeprüfung an de Kunstakademie „La Llotja“ in blots een Dag schafft hett – sien Vader wurr dor en Stäe as Lehrer anboden – sodat he de eerst beid Klassen överspringen drüff. De Vader hett hüm een Johr later sien eerst Atelier dicht bi de Wahnung vun de Öllern inricht, dat Picasso gemeensam mit sien Früend Manuel Pallarès, en [[Katalonien|katalaansch]] Maler, bruken dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;13.</ref> 1897 studeer Picasso för en körten Tiet an de ansehn Königlichen [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie vun San Fernando]] in de Hööftstadt [[Madrid]], de he aber weer verlaten hett, wiel hüm de Lehrmethoden dor nich gefullen. In sien Sülvstbildnis van 1897/98 hett he de Signatur „Ruiz“ eerstmals to „P.&nbsp;Picasso“ ännert – en Symbol för dat binnere Lösen vun sien Öllernhuus. In Madrid hett Picasso de Museen besöcht, vör allen den [[Museo del Prado|Prado]] – as all up en Besöök 1895 – un ok de Künstlerlokale. ==== Eerste Eenzelutstellung in’ „Els Quatre Gats“ ==== [[Bild:Ramon Casas - Retrat de Pablo Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Ramon Casas]]: ''Pablo Picasso'', 1900, [[Museu Nacional d’Art de Catalunya]]]] Nah en Scharlach-Erkrankung, de hüm to de Rekonvaleszenz in [[Horta de Sant Joan]] (Katalonien) dwung, kehr he 1898 nah Barcelona torüch. Hier verkehrt he in [[Avantgarde|avantgardistischen]] Künstlerkrinken vun de katalaansch [[Modernisme]], ünner annern mit [[Ramon Casas i Carbó|Ramon Casas]], [[Carlos Casagemas]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], de sück in dat Café un Künstlerzentrum [[Els Quatre Gats]] drapen deen. Af Juni 1898 verbroch he acht Maand mit sien Malerfrüend Pallarés in de sien Heimatstadt Horta de Sant Joan. 1899 hett he dor den Dichter [[Jaime Sabartés]] kennenlehrt, de sien eng Früend un 1935 sien Sekretär wurrn sull. In’ Februar 1900 wurr in dat „Els Quatre Gats“ de eerste Eenzelutstellung vun Picassos wiest, de aber, kritisch rezenseert, nich völ inbroch.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;24&nbsp;f.</ref> In dat sülvig Johr ünnernehm Picasso to’n Anlaat vun de [[Weltutstellung Paris 1900|Weltutstellung]] gemeensam mit sien Früend Casagemas en eerste Reis in de Kunstmetropole Paris, wo de [[Impressionismus|impressionistisch]] Warken vun [[Paul Cézanne]], [[Edgar Degas]] un [[Pierre Bonnard]] Indruck up hüm maken deen. In’ Oktober hett he sück tietwies mit Casagemas en Atelier an’ [[Montmartre]] in 49 Rue Gabrielle deelt, dat Nonell upgeven harr.<ref>William H. Robinson, Jordi Falgàs, Carmen Belén Lord, Cleveland Museum of Art, Barcelona and modernity: Picasso, Gaudí, Miró, Dalí, Yale University Press, <nowiki>ISBN 978-0-300-12106-3</nowiki> , 2006, S. 102 ([https://books.google.de/books?id=6EvIx6zOuqgC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false Online Google Book]).</ref> To disse Tiet hett he ok de Arbeiten vun [[Henri de Toulouse-Lautrec]] kennenlehrt, de hüm to farvenfroh Dorstellen vun dat grootstädtisch Leven inspireert hett. === Paris – Madrid – Barcelona – Paris (1901–1907) === ==== Dood vun Casagemas – Anfang vun de Blau Periood ==== [[Bild:Cezanne Ambroise Vollard.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Paul Cézanne]]: ''Porträt vun den Ambroise Vollard'', 1899]] In’ Januar 1901 kehr Picasso nah Madrid torüch. Dor kreeg he bald en Nahricht, de hüm deep erschüttern dee: Sien Früend Carlos Casagemas harr sück an’ 17. Februar ut Leevstenkummer to de Danzerin Germaine Gargallo in Paris doodschaten. Picasso hett sück in Madrid an en nee Karriere versöcht: Af März vun dat Johr keem dat eerste vun fiev Heften vun de Kunsttietschrift ''Arte Joven'' (''Junge Kunst'') herut, herutgeven vun den katalaanschen Schriever Francisco de Assis Soler, de Picasso as Mitherutgever mit Illustratschonen versehn hett. Sien Signatur änner sück nochmals, he signeer blots noch mit „Picasso“. De Tietschrift muss aber nah en körten Tiet ut finanziellen Grünnen instellt wurrn. Picasso hett denn Madrid ok weer verlaten un gung nah Barcelona torüch. Twee Johr later hett he en Porträt vun Francisco de Assis Soler malt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |titel=Portrait of Senora Soler, 1903 (oil on canvas) by Picasso, Pablo (1881-1973) |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415144920/https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> In’ Mai hett Picasso weer [[Paris]] besöcht. Kunsthändler as [[Pere Mañach]] (1870–?), [[Berthe Weill]] un vör allen de Kunsthändler un Verlegger [[Ambroise Vollard]] wurrn up den jungen Künstler upmarksom. Af den 24. Juni 1901 wies Vollard in sien Galerie, 6 Rue Laffite, Picassos Warken eerstmals in en Pariser Utstellung un wurr sien Förderer in Picasso sien Blau un Rosa Periood. Den nahfolgen kubistisch Wark stunn he nich so positiv tegenöver. Picasso sien kubistisch Porträt vun Vollard entstunn 1910.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/culture/2002/nov/30/art |titel=Portrait of Ambroise Vollard, Picasso (1910) |werk=The Guardian |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Picasso hett 1901 sien Früend Casagemas dat Bild ''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' widmet. Dat gellt as dat eerste Bild vun de Blau Periood. Dat Porträt vun Casagemas is ebenfalls in de männlich Figur vun dat melancholisch Gemälde ut dat Johr 1903, ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') dorstellt. De Warken ut disse Tiet hemm den Künstler mehr Tostimmen vun Galeristen un Kritikern inbrocht as sien fröhere Biller. En Früend vun Gauguin, de Dichter Charles Morice, hett in en Bespreeken de „unfruchtbor Truerigkeit“ sehn, aber Picasso dennoch en „wohrhaftig Talent“ beschienigt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50.</ref> In’ Oktober 1902 kehr Picasso to’n darten Mal nah Paris torüch, wahn dor eerst in Hotels, dornah bi den Dichter [[Max Jacob]], de as Hülpsmann in en Modegeschäft arbeiten muss. In’ Winter hebbt de beid Früenden mit Teeknungen vun Picasso den Ruum beheizt, wiel se kien Geld för Heizmaterial harrn, ut den sülvigen Grund hett Picasso Luchtpetroleom statt Ööl to’t Malen bruukt un hett ok an Bindemiddel spoort.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;41.</ref> ==== Picasso sien Atelier in’ Bateau-Lavoir ==== 1903 hett Picasso bannig produktiv in Barcelona arbeit, gung aber weer nah Paris torüch, wo he af April 1904 bit to’n Oktober 1909 in’ [[Bateau-Lavoir]] wahnen dee; dat weer en verwohrloost Huus mit tallriek Künstlerateliers up den Montmartre. Dor harrn all de mit Picasso befrüend spaansch Bildhauer [[Paco Durio]] un de Maler [[Kees van Dongen]] Ünnerkunft funnen; later keemen ünner annern Max Jacob un [[Juan Gris]] dorto. He wurr good Früend mit den Dichter [[Guillaume Apollinaire]] un hett 1904 [[Fernande Olivier]] kennen lehrt, de van 1905 bit 1912 sien Begleiterin un [[Muse (Beziehung)|Muse]] wurr. Fernande weer en ut lüttbörgerlich Verhältnissen stammen schett Fru, de sück för de Maleree vun de [[Impressionismus|Impressionisten]] begeisterte. Över de Begegnung mit Picasso schrifft se in hör Erinnerungen ''Neun Jahre mit Picasso'': :„Er hatte nichts Verführerisches, wenn man ihn nicht kannte. Allerdings, sein seltsam eindringlicher Blick erzwang die Aufmerksamkeit […] dieses innere Feuer, das man in ihm spürte, verliehen ihm eine Art Magnetismus, dem ich nicht widerstand. Und als er mich kennenzulernen wünschte, wollte ich es auch.“<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> Fernande Olivier hett he in dat Öölbild ''Dat blau Zimmer'' (''La Toilette'') 1906 afbildt oder 1909 in Bronze gaten as ''Tête de femme''.<ref>{{Internetquelle |autor=Thomas Altmann |url=https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |titel=Eine der Musen in Bronze und Öl |werk=Mitteldeutsche Zeitung |datum=2007-05-15 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415150211/https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=de}}</ref> De Ünnerkunft in’ Bateau-Lavoir weer kärglich. De Kunsthändler vun Picasso, [[Daniel-Henry Kahnweiler]] erinnert sück an dat ieskolt un trecken Atelier in’ Winter un bericht, dat in’ Sömmer, „wenn es zu heiß war, Picasso bei geöffneten Türen völlig nackt im Korridor mit nur einem Tuch um die Lenden arbeitete.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> ==== Bekanntschap mit Gertrude un Leo Stein as ok mit Matisse ==== [[Bild:Gertrude Stein 1935-01-04.jpg|miniatur|hochkant|Gertrude Stein, Fotografie vun [[Carl van Vechten]], 1935]] Clovis Sagot, en fröhere Zirkusclown, harr in en ehmalge Aftheek in de Rue Laffitte en Galerie inricht. Dor hett de in Paris leven US-amerikaansch Kunstsammler [[Leo Stein (Kunstsammler)|Leo Stein]], de Bröer vun de Dichterin und Kunstsammlerin [[Gertrude Stein]], 1905 Picassos Biller opdeckt. Dat eerste Bild vun den Künstler, dat Leo Stein köfft hett, ''Jung Deern mit Blömenkörv'', gefull sien Süster aber nicht. As Picasso de Geschwister bi Sagot kennenlehrt harr, hett he de in sien Atelier inladen un kunn hör Biller för 800 Francs verkopen, de ok dat Interesse vun Getrude Stein waakt harrn. De Steins hebbt regelmatig in hör [[Literarisch Salon|Salon]] dicht bi den [[Jardin du Luxembourg]] in de 27 Rue de Fleurus an’ Saterdag Sellschoppen geven, wo sück de Künstler vun de [[Avantgarde]] drapen deen, to de af nu ok Picasso hörrn dee, de dor 1906 [[Henri Matisse]] drapen un Früendschap mit hüm sluten dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50–57.</ref> In’ [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] harrn de [[Fauvismus|Fauves]], to de ok Matisse hörr, mit hör eerst Gemeenschapsutstellen in dat Vörjohr up sück upmarksom maakt. De Galerist Vollard hett Picasso bald dorup Warken för 2000 Franc afköfft, wat sien finanzielle Situatschoon wesentlich verbetern dee. Sien [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']] entstunn 1906, för dat de Schrieversche bit to negentig Mal Modell seten hemm sall. In Fröhjohr hett Picasso de Porträtsitzungen mit Gertrude Stein afbraken. He hett [[André Derain|Derain]] dör Vermittlung vun Alice Princet drapen. In’ Sömmer vun dat sülvig Johr hull he sück mit Fernande Olivier in Gósol up. As he weer in Paris weer, hett Picasso dat Porträt vun Gertrude Stein ut dat Gedächtnis rut fardig stellt un minneseer de Gesichtstüüg up de Schlichtheit vun iberisch Masken.<ref>Judith Cousins: ''Vergleichende biographische Chronologie''. In: William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus''. Prestel, München 1990, S.&nbsp;335.</ref> ==== Anfang vun de Rosa Periood un Les Demoiselles d’Avignon ==== Af 1905 fung dat an, dat rosa Töne in Picasso sien Warken vörherrschen. So is dat Bild ''[[Jung mit Piep]]'' van 1905 de Övergang vun de Blau to de Rosa Periood. In’ Vergliek to de Blau Periood gifft dat blots noch wenig Melancholie in de Warken vun disse Periood. Dat Blau wiekt in den Achtergrund. Besünners Gaukler, Seiltänzer und Harlekins, truerieg Spassmakers ut de [[Commedia dell’arte]], tellen to sien Bildmotiven. Siet den Winter vun dat Johr 1906 hett Picasso in tallriek Studien un Variatschonen dat groot Gemälde ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' vörbereit, dat he in’ Juli 1907 fardig stellt hett. Mit den ''Demoiselles'' hett he den Grundsteen vun kubistisch Denken leggt un de as „période nègre“ betekent Periood inleit.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> [[Bild:Juan Gris Daniel-Henry Kahnweiler 1921.jpg|miniatur|hochkant|[[Juan Gris]]: Porträt Daniel-Henry Kahnweiler, 1921, Musée National d’Art Moderne, Paris]] De eersten Reaktschonen bi de Begegnung mit den ''Demoiselles'' in Picasso sien Atelier weern överwegend negativ. Dat Bild wurr wietgahnd as unmoralisch ansehn un vun völ, sülvst eng Früenden vun Picasso, düchtig kritiseert. Neben [[Wilhelm Uhde (Kunsthändler)|Wilhelm Uhde]] harr blots Leo Stein tonächst Verständnis för de ''Demoiselles'' upbrocht, hett aber sien nee Warken nich mehr köfft. De Künstler vun den [[Fauvismus]], [[Henri Matisse|Matisse]] un [[André Derain|Derain]], hebbt ok hör Missfallen ütert. Gertrude Stein hett dorgegen Picasso wieder fördert un hett ehrn literarischen Utdruck wat in Richt Kubismus lenkt. 938 schreev se en Book över Picasso.<ref>Götz Adriani: ''Die Kunst des Handelns: Meisterwerke des 14. bis 20. Jahrhunderts bei Fritz und Peter Nathan'', Hatje Cantz,Tübingen 2005, <nowiki>ISBN 978-3-7757-1658-1</nowiki> (binnennetts: [https://books.google.de/books?id=QsPnJMIizy8C&pg=PA198#v=onepage&q&f=false Google Books]).</ref> Wilhelm Uhde hett den jungen düütschen Galeristen [[Daniel-Henry Kahnweiler]], de in de Rue Vignon 28 sien eerst Galerie inricht harr, up Picasso upmarksom maakt. Kahnweiler wurr nu sien wichtigst Förderer un stell in dat sülvig Johr Warken vun Picasso ut.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;63&nbsp;f</ref> Picasso harr de groot [[Retrospektive]] vun [[Paul Cézanne]] sien Warken 1907 in’ Pariser [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] besöcht, de een Jahr nah den Dood vun de Künstler utricht wurrn weer. Dör Apollinaire hett Picasso den gliköllerigen [[Fauvismus|fauvistischen]] Maler [[Georges Braque]] gegen Enn vun dat Johr kennen lehrt; de Früendschaft mit Braque sull groot Utwirken up den Verloop vun de modern Kunstgeschichte hemm. === Picasso begrünnd mit Braque den Kubismus (1908–1914) === ==== Tosommenarbeit mit Braque ==== [[Bild:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Juan Gris]]: ''Hommage à Picasso'', 1912, [[Art Institute of Chicago]], Chicago]] Den Sömmer 1908 hett Picasso mit Fernande Olivier in La Rue-des-Bois nöördlich vun Paris verbrocht. In’ Harvst vun dat sülvig Johr hebbt Braque un Picasso hör in’ Sömmer malt Biller – Braque in L’Estaque un Picasso in La Rue-des-Bois mitnanner vergleken. Se weern merkwürdig ähnlich.<ref>Bernard Zurcher: ''Georges Braque — Leben und Werk'', (ut dat Franzöösch översett vun Guido Meister), Hirmer Verlag, München 1988, ISBN 3-7774-4740-4, S. 42.</ref> Braque stell in’ Gegensatz to Picasso in’ November vun dat Johr sien Warken in de Galerie Kahnweiler ut. In dat Bespreeken to de Utstellung vun de Biller vun Braque hett de franzöösch Kunstkritiker [[Louis Vauxcelles]] in de Kunsttietschrift ''[[Gil Blas (Tietschrift)|Gil Blas]]'' to’n eersten Mal den Begreep vun de „cubes“ (Kuben) präägt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;66&nbsp;f.</ref> Vauxcelles betruck sück dorbi besünners up dat Bild ''[[Hüüs in L’Estaque]]'' vun Braque.<ref> Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart Eerstuplaag 1920, S.&nbsp;20 ff.</ref> Tüschen September 1908 un Mai 1909 hebbt sück Picasso un Braque meest jeden Dag sehn; Kahnweiler weer de darte in den Bund un hett tüschen de vun dat Naturell her bannig ünnerscheedlich Künster, den besonnenen, systematisch arbeitenden Braque un den temperamentvullen Picasso vermiddelt. Hör Arbeitsgemeenschap weer so intensiv, dat sück de Künstler mit de [[Bröers Wright]] verglieken deen, den Floogpionieren, un sück as Mechaniker antrucken hemm.<ref>Siegried Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde. Pablo Picasso – Leben und Werk''. DuMont, Köln 2006, S.&nbsp;20 f.</ref> Ebenfalls 1908 weer de spaansch Maler [[Juan Gris]] in dat Bateau-Lavoir trucken, wo he Ateliernahber vun Picasso wurr. Nahdem he 1911 anfungen harr, sück mit den [[Kubismus]] utnannertosetten, entstunn 1912 dat kubistisch Porträt ''Hommage à Picasso'' vun Gris.<ref>[https://web.archive.org/web/20051015230739/http://www.g26.ch/art_gris.html Juan Gris], g26.ch, afropen an' 2. Oktober 2012</ref> ==== Dat Bankett för Rousseau ==== [[Bild:Henri Rousseau - Portrait of a Woman (1895).jpg|miniatur|hochkant=0.75|Henri Rousseau: ''Portrait de femme'', ok ''Yadwigha'' nömmt, üm un bi 1895, [[Musée Picasso]], Paris]] In’ November 1908 geev Picasso in sien Atelier in’ Bateau-Lavoir en groot Fest to Ehren vun [[Henri Rousseau]], vun de he dat levensgroot Bildnis vun en fröhere Früendin vun Rousseau, de so nömmt ''Yadwigha'', köfft harr un dat he en Leven lang behollen sull. Över dat kunsthistorisch bekannt wurrn [[Bateau-Lavoir#Dat Bankett för Rousseau|Bankett för Rousseau]], an dat neben völ anner Künstler Apollinaire, Jacob, Salmon, Uhde un den Geschwistern Stein ferner de jung Malerin [[Marie Laurencin]] deelnehm, hett Raynal as Oogentüüg bericht: „Es war eine richtige Scheune. […] An den Mauern, die man von ihrem gewöhnlichen Schmuck befreit hatte, hingen nur einige schöne Negermasken, eine Münztabelle und auf dem Ehrenplatz das große, von Rousseau gemalte Porträt Yadwigha“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> Nich lang nah dat Bankett hett Picasso 1909 dat Bateau-Lavoir verlaten un hett bit 1912 in en Atelierwahnen an’ Boulevard de Clichy 130 wahnt. ==== Distanzeeren vun de Salonkubisten ==== [[Fernand Léger]] un [[Robert Delaunay]] hebbt de Arbeiten vun Picasso un Braques dör Vermittlung vun Kahnweiler kennenlehrt. De Infloot vun Picasso un Braque hebbt sück denn ok in de Bildwarken vun völ Maler bemarkbor maakt. 1911 hett sück en Grupp vun Maler bild, de as [[Kubismus#Eerste apenlich Diskussion (1911)|Salonkubisten]] betekent wurrn. Dorto tellen neben Léger un Delaunay de Künstler [[Albert Gleizes]], [[Jean Metzinger]] un [[Henri Le Fauconnier]]. Picasso un Braque hemm sück vun de Salonkubisten distanzeert. ==== De Roov vun de Mona Lisa ==== In’ Sommer 1911 sünd de Früenden Apollinaire un Picasso in den Verdacht geraden, an den Diebstahl vun dat bekanntst Gemälde vun den [[Louvre]], de ''[[Mona Lisa]]'', bedeeligt ween to hemm. Se weer siet den 21. August 1911 spoorlos verschwunden, un de beid kemen in dat Visier vun de Polizei dör den Besitt vun iberischen Steenmasken, de över Géry Pieret – en belgisch Avendüerer un tietwies Angestellter vun Apollinaire – köfft wurrn weern. Nah en Huusdörsöken wurr Apollinaire an’ 8. September wegen Beherbergen vun en Kriminellen un Verwohren vun Roovgood verhaft; he hett nah twee Daag de Bedeeligen vun Picasso verraden.<ref>Antonina Vallentin: ''Picasso'', Kiepenheuer & Witsch, Köln 1958, S. 205 f.</ref> De wurr woll verhört, keem aber nich in Arrest. Apollinaire wurr wenig Daag later ut de Haft entlaten un de Prozess gegen hüm in’ Januar 1912 ut Mangel an Bewies instellt. De ''Mona Lisa'' is eerst weer an’ 13. Dezember 1913 in [[Florenz]] opdüükt un kehr an’ 1. Januar 1914 in den Louvre torüch.<ref>Judith Cousins, in: William Rubin, Anm.&nbsp;119 S.&nbsp;364 f., S. 419.</ref> ==== Eerste Utstellungen vun Picasso sien Warken in’t Utland ==== De fröhe Phase vun den Kubismus bit etwa 1912 wurrd as „Analytischer Kubismus“ betekent. En Bispeel dorför is dat ''Bildnis Ambroise Vollard'' (1910). Af 1912 entstunnen de [[Papier collé|Papiers collés]], en Fröhform vun de [[Collage]]n. Dormit fung de Övergang to’n „Synthetischen Kubismus“ an. Picasso sien Warken wurrn nah un nah in’t Utland bekannt. In Düütschland weer Picasso 1910 up de Utstellung vun de [[Neue Künstlervereinigung München|''Neue Künstlervereinigung München'']] vertreden as ok up de in’ Mai 1912 stattfunnen Utstellung vun den Sonderbund in Köln un in [[Herwarth Walden]] sien Galerie [[Der Sturm (Tietschrift)|''Der Sturm'']] in Berlin. Veer vun Picasso sien Warken wurrn in dat sülvig Johr in de tweet Utstellung vun den [[Der Blaue Reiter|''Blauen Reiter'']] in de Münchner Galerie [[Hans Goltz|Goltz]] upnommen: (''Fruenkopp'' (1902), ''Umarmung'' (1903), ''Kopp'' (1909) un ''Stillleven'' (1910).<ref>=Galerie Hans Goltz, {{Webarchiv|url=http://www.bad-bad.de/hansgoltz/picasso.htm |wayback=20130316164247 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Picasso, afropen an’ 8. Mai 2013}}</ref> Af November 1910 wies de vun [[Roger Fry]] in [[London]] organiseert Utstellung [[Manet and the Post-Impressionists|''Manet and the Post-Impressionists'']] Gemälde, Teeknungen un Drucke vun Picasso, ebenso en Nahfolgeutstellung 1912.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/picasso-and-modern-british-art/picasso-and-modern-british-art-selected-artwork-0 ''Picasso and modern british art''], www.tate.org.uk, afropen an’ 8. Mai 2013</ref> In Översee weer de nee Kunstricht nah en eerstmalig Utstellung vun Picasso 1911 in de [[Alfred Stieglitz]]’ [[Galerie 291#Cézanne, Picasso, Matisse und die Neudefinition von Ästhetik 1911–1913|Galerie 291]] ebenfalls in de [[Armory Show|''Armory Show'']], [[New York City|New York]], 1913 vertreden, in de bispeelswies Warken vun Braque, Picasso un Matisse utstellt wurrn. Wiest wurrn vun Pablo Picasso acht Arbeiten, dorünner twee Stillleven, de Teeknung ''Fruenakt'' von 1910, ''Fru mit Mustertpott'' van 1910, en Leihgaav vun Kahnweiler, un de Bronze ''Fruenkopp'' van 1909, en Leihgaav vun Stieglitz.<ref>William Rubin: ''Pablo Picasso. A Retrospective, with 758 plates, 208 in colour, and 181 reference illustrations''. The Museum of Modern Art, New York, Thames and Hudson, London 1980, S.&nbsp;153.</ref><ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;72.</ref> De Kritik bi all Utstellungen weer aber beträchtlich, de moderne Kunst wurr noch nich akzepteert. As Picasso sien Liaison mit Fernande Olivier 1912 to Enn’ weer, wurr bit hör fröh Dood 1915 [[Eva Gouel]], boren Marcelle Humbert, de he Eva nömmen dee, sien tweet Levensgefährtin. Den Sömmer vun dat Johr 1913 verbroch Picasso mit Braque un Juan Gris in [[Céret]]. In dat sülvig Johr is ok sien Vader storven. Sien Wahnsitz nehm he denn in de Rue Schoelcher 5 an’ [[Montparnasse]], nahdem he 1912 för en körten Tiet an’ Boulevard Raspail 242 wahnt harr. === Eerste Weltkrieg (1914–1918) === [[Bild:Modigliani, Picasso and André Salmon.jpg|miniatur|links|Modigliani, Picasso un André Salmon vör dat [[Café de la Rotonde]], Paris, 1916]] Picasso hett de Tiet van Enn’ Juni bit Mideen November 1914 mit Eva Gouel in [[Avignon]] verbrocht. Mit Utbröök vun den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] änner sück de Situatschoon för völ Künstler slagoordig. An’ 2. August 1914 hett Picasso Braque un [[André Derain|Derain]], de ehr Stellungsbefehl kregen harrn, to’ Bahnhoff in Avignon begleit. Braque hett 1915 en swoor Koppversehrn kregen un hett nah överstahn Operatschoon länger as een Johr bruukt, um sück dorvan to verhalen. Hör Kunsthändler Kahnweiler, de Düütscher weer, muss Frankriek verlaten; Picasso, de as Spaansch kien Kriegsdeenst leisten muss, bleev in Paris isoleert zurück.<ref>Gohr, S.&nbsp;24,&nbsp;62</ref> In’ Juli 1916 hett André Salmon en Utstellung, ''L’Art moderne en France'' (de so nömmt „Salon d’Antin“), in de Pariser [[Galerie Barbazanges]] organiseert. Dor wurr dat Wark vun Picasso ''Les Demoiselles d’Avignon'' to’n eersten Mal dat Publikum vörstellt; dat Bild kreeg eerst to dissen Tietpunkt vun Salmon dissen Naam.<ref>André Salmon, http://www.andresalmon.org/, Biografie vun André Salmon, engelsch, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> [[Bild:Amedeo Modigliani - Portrait de Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Amedeo Modigliani]]: ''Portrait de Pablo Picasso'', 1915, Privatsammlung. De eerst Besitter weer [[Frank Burty Haviland]], en Früen vun Picasso.<ref>[http://www.secretmodigliani.com/xx-3.html ''Portrait de Picasso''], secretmodigliani.com, afropen an’ 9. Mai 2013</ref>]] Nah den Dood vun Eva Gouel, de 1915 an [[Tuberkulose]] storven is, harr Picasso en Affäär mit [[Gabrielle Lespinasse]], de he Gaby nömmen dee. Se wahn an’ Boulevard Raspail nich wiet vun sien Studio weg. Wiels en Upenholt in [[Saint-Tropez]] 1916 hett he hör sien Leev verkloort, se hett hüm aber afwiest un in dat folgen Johr de amerikaanschen Künstler Herbert Lespinasse heiraadt.<ref>Billy Klüver, A Day with Picasso, MIT Press, ISBN=978-0-262-61147-3, 1999, Siet 45 </ref> In’ Fröhjohr 1917 hett sück Picasso in [[Rom]] de Proben vun dat Ensembles [[Ballets Russes]] ünner de Leitung vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]] to dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' mit dat Libretto vun [[Jean Cocteau]] un de Musik vun [[Erik Satie]] ankeeken un hett de Kostüme, Bühnenbiller un de ut de Reeg fallen klassisch romantischen Bühnenvörhang entworfen. De sowjeetsch Schriever [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]], de in Paris in’t [[Exil]] leev, beschreev de spektakuläre Eerstupführen in’ Mai 1917 in’t Pariser [[Théâtre du Châtelet]] un de Upruhr vun dat Publikum, dat fordern de, de Vörstellung aftobreeken:: „Die Musik gab sich modern, das Bühnenbild war halb kubistisch […] Und als ein Pferd mit kubistischer Schnauze Zirkusnummer vorführte, verloren sie endgültig die Geduld: ‚Tod den Russen! Picasso ist ein [[Boche]]! Die Russen sind Boches!‘“ De Früenden vun Picasso weern dorgegen begeistert. Apollinaire bispeelswies hett de eerstmalige künstlerische Allianz tüschen Maleree un Dans, Plastik un Dorstellungskunst as Anfang vun en umfaten Kunst, as en Oort „sur-réalisme“ sehn.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;93f.</ref> Wiels de Arbeiten to ''Parade'' hett Picasso de Danserin [[Olga Stepanowna Chochlowa]], [[Primaballerina]] vun dat „Ballets Russes“, kennen lehrt, de he an’ 12. Juli 1918 in Paris heiraadt hett. Trotügen weern Cocteau, Max Jacob un Apollinaire. Dat Ehepaar betruck in’ Dezember en Wahnung in de Rue La Boétie 23.<ref>Ziteert nah On-line Picasso Project</ref> Nah de Heirat geev he sien [[Bohème]]leven up un wurr to’n „Malerfürsten“ mit egen Chauffeur un Huuspersonal. Ut de Ehe gung Sohn Paulo hervör. Nah Kahnweiler wurr Picasso af 1918 vun de Kunsthändlern [[Paul Rosenberg (Kunsthändler)|Paul Rosenberg]] un [[Georges Wildenstein]] gemeensam weltwiet vertreden. Se hebbt jedes Johr en good Hörn vun sien Biller köfft. De Verbinnen vun Picassos to Rosenberg düer bit 1939, de to Wildenstein bit 1932.<ref>[http://www.thefreelibrary.com/Making+Modernism%3A+Picasso+and+the+Creation+of+the+Market+for...-a017239592 Artforum International, 22. Juni 1995], afropen an’ 9. Mai 2013</ref> === Afkehr vun de Kubisten (1916–1924) === All 1914 fung Picasso an, sück vun den Krink vun de Kubisten to entfeern. He hett sück an dissen Afscheed erinnert un dorto seggt: „Aus dem Kubismus hat man eine Art Körperkultur machen wollen. […] Daraus ist eine verkünstelte Kunst hervorgegangen, ohne echte Beziehung zur logischen Arbeit, die ich zu tun trachte.“<ref name="“Über Kunst69">Pablo Picasso: ''Über Kunst.'' Diogenes, Zürich 1988, S.&nbsp;69.</ref> Van 1916 bit 1924 wiest sien Wark en stilistisch Nebennanner. Neben klassizistischen Gemälden as ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921, malt in [[Fontainebleau]], un ''Panfleut'', 1923, malt in sien Ferienoort [[Antibes]], entstunnen Arbeiten in’ Stil vun den synthetischen Kubismus, as bispeelswies ''[[Dree Muskanten]]'' ut dat Johr 1921. Picasso kunn nu dank sien wussen Ruhm mehr Tiet för de Entwicklung vun sien Formenspraak verwennen. He hett völ utprobeert un legg en nee Swoorpunkt up sien plastisch Wark, dat he 1902 mit ''Sitten Fru'' anfungen harr. Mit sien Fru Olga wurr he aber immer mehr frömd. === Utnannersetten mit den Surrealismus (1924–1936) === ==== Bedeeligen un Konflikte ==== [[Bild:Paris Montmartre in 1925.jpg|miniatur|Paris, [[Montmartre]], um 1925]] 1923 hett Picasso den [[Surrealismus|Surrealisten]] [[André Breton]] drapen. All in de eerst Nummer vun de surrealistisch Tietschrift ''[[La Révolution surréaliste]]'' vun Dezember 1924 wurr en plastisch Konstruktschoon vun Picassos afbildt. In de tweet Nummer vun Januar 1925 twee Sieden ut dat in’ Sömmer 1924 in Juan-les-Pins führt Skizzenbook mit de ''Steernteeknungen''. In de veert Utgaav geev dat en Afbillen vun dat Picasso-Gemälde ''De Dans''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDK3 ''Der Tanz''], Juni 1925, 215&nbsp;×&nbsp;142&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Tate Gallery, London.</ref> un – eerstmals in Frankriek – vun de ''Demoiselles d’Avignon''.<ref name="Warncke327">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso.'' Band 1, S.&nbsp;327-328.</ref> De langjohrig Kuntakt mit de Surrealisten weer aber nich konfliktfree. As 1924 [[Eric Satie]] sien Ballett ''Les Aventures de Mercure'' mit dat Bühnenbild un de Kostüms vun Picasso upführt wurr, hebbt mehrere Surrealisten gegen dat Mitwarken vun Picasso protesteert un hebbt dat Ereignis as en Wohltätigkeitsveranstaltung för de internatschonale Aristokratie betekent.<ref name="Warncke327" /> [[André Breton]], [[Louis Aragon]] un anner Surrealisten, de vun Picasso sien Infallsriekdom beindruckt weern, hebbt doruphen in’ ''Paris-Journal'' en as ''Hommage à Picasso'' deklareert Entschuldigung schreven.<ref name="Warncke327" /> Up de anner Siert hett Picasso 1926 de Surrealisten in en utführlich Stellungnahm to de Afsichten un Teelen vun sien Kunst beschuldigt, hüm nich verstahn to hemm. De gegen Breton richt surrealistisch Tietschrift ''[[Documents]]'' vun [[Georges Bataille]] hett sück in hör Sünnerutgaav Nr. 3 van’ April 1930 vullstännig Picasso widmet.<ref>Picasso and the Avant-Garde in Paris, {{Webarchiv|url=http://www.philamuseum.org/exhibitions/354.html?page=3 |wayback=20130507082831 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Philadelphia Museum of Art, afropen an' 9. Mai 2013 (engelsch)</ref> 1927 hett he [[Marie-Thérèse Walter]] kennen lehrt, de he in ''Fru mit Blööm'' 1932 in minimalistisch Wies mit surrealistisch Anklängen malt hett. De Liason to de anfangs noch minnerjohrig Marie-Thérèse hull he lang Tiet för sück. Eerstmals düük 1928 dat [[Minotauros|Minotaurus]]-Motiv in sien Werken up – as Spanier weer Picasso all immer vun den Stierkamp faszineert. De eerste Nummer vun dat surrealistisch Künstlermagazin ''[[Minotaure]]'' keem an’ 25. Mai 1933 mit en Cover vun Picasso herut, de den Titel gemäß en Minotaurus wiest.<ref group="Bild">[http://thenonist.com/index.php/thenonist/comments/3621/ Minotaure (1933–1939)], thenonist.com, afropen an' 9. Mai 2013</ref> 1935 entstunn de Radeerensfolg ''Minotauromachie'', de vun [[Francisco de Goya]] sien ''[[Tauromaquia#De Tauromaquia bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' (üm un bi 1815) inspireert wurrn. Dorin wurrd in immer nee Variatschonen de Tosammenhang vun Sexualität, Gewalt un Dood utloot. ==== Familiäre Probleme ==== Düütlichere Anklänge an sien Laatstil wiest en wieder Porträt vun de Marie-Thérèse Walter, dat ''Interieur mit teeken Deern'' ut dat Johr 1935. De Tosommenhang vun Sexualität un künstlerisch Kreativität wurrd to en Thema, mit dat Picasso bit to sien Levensenn’ befaten deiht. Dat Johr 1935 betekent en Krise in sien Leven un Schaffen. Ut dat Verhältnis to Marie-Thérèse, de bit 1937 andüer, wurr de Dochter Maya in dit Johr boren. Dat hett man sien Frau staken, de doruphen de Scheeden verlang. Nah franzöösch recht harr Picasso sien Besitt mit hör deelen muss; doran harr he aber kien Interesse, se sünd dorher bit to hör Dood in’ Februar 1955 verheiraadt bleven. 1936 hett Picasso de franzöössch Fotografin [[Dora Maar]] kennen lehrt, de in de 1940er Johren sien stännig Begleiterin wurr un de hüm faken Modell seten hett. In’ November 1937 hett he [[Paul Klee]] in Bern besöcht, um hüm moralisch to ünnerstütten, wiel de sien Warken jüst in de berüchtigt Münchner Utstellung över [[Entartete Kunst]] vun de Natschonalsozialisten diffameert wurrn. 1941 entstunn dat Porträt vun Dora Maar mit Vörder- un Siedenansicht to glieker Tiet, ''Dora Maar mit Katt'' ''([[Dora Maar au Chat|Dora Maar au chat]]''). Se stunn in Konkurrenz mit Marie-Thérèse Walter um de Gunst vun Pablo Picasso. „Ich hatte kein Interesse daran, eine Entscheidung zu treffen. […] Ich sagte ihnen, sie sollten es unter sich ausmachen“,<ref>vgl. Katja von Nagy: ''Ich habe 60 Tänzerinnen und komme spät ins Bett''. In: [[Welt am Sonntag]] van' 1. März 1998</ref> so de Maler över de Rivalität tüschen de beid Fruen. === De Spaansch Börgerkrieg – Guernica (1936–1939) === De Ereignisse vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]] hebbt Picasso deep erschüttert un he hett Biller malt, de in hör Indringlichkeit an [[Francisco de Goya|Goya]] sien ''[[Desastres de la Guerra|Schrecken des Krieges]]'' erinnern, vör allen ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', dat dat Grauen to’n Anlaat vun dat Bombadeeren bun de baskisch Stadt [[Gernika]] an’ 26. April 1937 dör de düütsch [[Legion Condor]] to’n Thema hett. Ünner dissen Indruck fung Picasso all an’ 1. Mai mit Studien för dat glieknamig monumentale Bild an, dat af den 12. Juli 1937 as Wandbild in’ spaanschen Pavillon up de [[Weltfackutstellung Paris 1937|Weltutstellung in Paris]] utstellt wurr.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;107f.</ref> Picasso hett af 1936 vun Paris ut de republikaansch Regeeren vun Spanien ünnerstütt, de sück gegen den Putschisten un tokünftigen Diktater [[Francisco Franco|Franco]] to Wehr setten dee, he versöch – wenn ok vergevens – de franzöösch Regeeren to dat Ingriepen to bewegen un wurr för sien Insatz vun de republikaansch regeeren vun Spanien 1937 in Afwesenheit to’n Direkter vun dat bedüden Kunstmuseum [[Museo del Prado|Prado]] in Madrid bestimmt. === Twete Weltkrieg (1939–1945) === [[Bild:Picasso qga.jpg|miniatur|Plakette in de 7 Rue des Grands-Augustins, Paris]] De Künstler hett siet 1936 in Paris in en Atelier in de 7 Rue des Grands-Augustins arbeit, in dat ''Guernica'' entstunn un dat he siet dat Fröhjohr 1939 todem as Wahnung bruuk. Vun Anfang vun de düütsch Besetten 1940 in’ [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] bit to de Befreen vun Paris an’ 25. August 1944 bleev he dor wahnen, ahn en Reis to ünnernehmen. De [[Natschonalsozialismus|Natschonalsozialisten]] harrn hüm wegen sien Gegnerschap to Franco Utstellensverbot erdeelt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;115&nbsp;f</ref> De vun Picasso 1940 stellt Andrag up der franzöösch Staatsbörgerschap weer aflehnt wurrn, wiel den Behörden Dossiers ut dat Johr 1905 vörlegen, in de he as [[Anarchie|anarchistisch]] instuuft wurrn weer.<ref>Klaus von Beyme: ''Das Zeitalter der Avantgarden: Kunst und Gesellschaft 1905–1955.'' C.H.Bec, München 2005, ISBN 978-3-406-53507-9 S. 811.</ref> Wiels de Besattenstiet wurr de moderne Kunst vun de [[Kollaboration|Kollaborateuren]] nich tolereert. De Maler [[André Lhote]] erinner sück an de Slachtropen „Matisse in den Müllkasten“ un „Picasso in’t Irrenhuus!“. Nah de Befreen hett hüm de politische Linke tonächst as den Künstler inschätzt, de „aufs Wirksamste den Geist des Widerstands versinnbildlichte“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;121.</ref> Dat [[Museum of Modern Art]] in New York City ünner sien Direkter [[Alfred Barr]] hett Picasso 1939–1940 en spoodriek [[Retrospektive]] widmet, de hüm in Amerika un bi Kunstkritiker ut sien Tiet un Künstlerkollegen wiethen bekannt maken dee. 1944 wurr Picasso Liddmaat vun de [[Parti communiste français|Kommunistisch Partei vun Frankriek]]; de Ernsthaftigkeit vun sien Inträe wurr betwiefelt, un man hett hüm beschuldigt, dat sien Farven un Formen in sien Arbeiten en bestimmte symbolisch Bedüden harrn, worup he kontert hett: „Blots wegen dat Vergnögen, verstahn to wurrn, do ik nich in en begäng Stil arbeiten.“<ref name="Harrison1">Charles Harrison/ Paul Wood (Hrsg.): ''Kunsttheorie im 20. Jahrhundert. Künstlerschriften, Kunstkritik, Kunstphilosophie, Manifeste, Statements, Interviews''. Verlag Gerd Hatje, Ostfildern-Ruit 1998, S.&nbsp;777, ISBN 3-7757-0739-5.</ref> En Utsaag, ünner annern, de to de Anschuldigung führ, dat sien Kommunismus böverflächlich weer un he nich an de Untrennborkeit vun Kunst un Politik glööven dee. To sien Verteidigung schreev he: „Wat, glöövt ji denn, is en Künstler? En, de nich ganz deeg is, de blots Oogen hett, wenn he Maler is, blots Ohren, wenn he Musiker ist, gor blots en Lyra för all Lagen vun dat Hart, wenn he Dichter is, oder gor Muskeln, wenn he Boxer ist? Ganz in’ Gegendeel! He is to glieker Tiet en politisch Wesen, dat stännig in Bewusstween vun de zerstörerisch, brennen oder beglücken Weltereignisse leevt un sück ganz un gor nah hör Bild formt. […] Nee, de Maleree is nich utfunnen, um Wahnungen uttosmücken! Se is en Wappen to’n Angreep un to de Afwehr gegen den Feind.“<ref name="Harrison1" /> === De latere Johren (1945–1973) === [[Bild:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|miniatur|hochkant|Henri Matisse in’ Mai 1933]] Nah söss Johren vun binnere Emigratschoon un Isolatschoon in Paris wiels den Tweeten Weltkrieg hett Picasso af 1945 fakener süüdfranzöösch Öörd as [[Antibes]] un [[Nizza]] besöcht. Dor besöch he denn ok [[Henri Matisse]], de sien Malwies düütlichen Infloot in dat Laatwark vun Picasso achterleet. Beid Künstler bleven över völ Johren in loos Verbinnen, wobi Matisse de eenzig leven Künstler weer, de Picasso as ebenbürtig anseeg. Beid hebbt de Bedüden vun den Anner sehn, hebbt sück tietlevens annanner respekteert un hebbt sück gegensiedig trotz hör Annersoordigkeit beinfloot.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;52f.</ref> Sien Begleiterin in disse Johren weer de Malerin [[Françoise Gilot]], de he 1943 in Paris kennen lehrt harr. Se bleven bit 1953 tosommen. De Söhn Claude wurr 1947 boren un de Dochter [[Paloma Picasso|Paloma]] 1949.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |titel=Early Years |werk=www.francoisegilot.com |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |archiv-datum=2023-15-04 |abruf=2023-04-15 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |wayback=20230531191525 |text=Early Years |archiv-bot=2026-05-17 12:35:14 InternetArchiveBot }}</ref> ==== Vallauris un Cannes ==== De mediterrane Umgeven vu sien Jöögdtiet truck Picasso weer in sien Bann, denn af dat Fröhjohr 1948 hebbt he un Françoise Gilot nah Uphollen in [[Golfe-Juan]] in de Villa „La Galloise“ in [[Vallauris]] wahnt, en Oort mit traditschonell Pöttgereen, wo se sück all dat Johr tovör uphollen harrn. Dor experimenteer he ünner Anleiden vun öördlich Pöttgers in de Manufaktur Madoura mit Toon un [[Glasur (Keramik)|Glasuren]], spreng den traditschonellen Produktrahmen un verhulp den Oort to överregional un later to internatschonal Bekanntheit. Ok wenn he in de Kommunistisch Partei intreeden weer, behull Picasso en unafhängig Instellen. Dat Bild ''Massaker in Korea'', dat 1951 entstunn, hett de Amerikaner argert, sien Porträt vun [[Josef Stalin|Stalin]] van 1953 de Kommunisten, denn in de [[Sowjetunion]] gull sien Malwies offiziell as dekadent. Picasso hett sück allerdings, wannehr man immer hüm drum beden hett, för den Freden insett. 1949 hett he en Plakat mit en Duuv för den Pariser Weltfreedenskongress schafft; de [[Freedensduuv|Duuv]] wurr in de Folge weltwiet en Symbol för den Freden. 1952 entstunnen twee groot Wandgemälde, ''De Krieg'' un ''De Freden'', för den „Fredenstempel“ in Vallauris.<ref>Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde'', S.&nbsp;232.</ref> [[Jacqueline Roque]], en Keramikverköpersche bi Madoura in Vallauris, weer Picasso sien nee Levensgefährtin af 1953, nahdem hüm Françoise Gilot verlaaten harr. Vun Roque hett he tallriek Porträts malt, as bispeelswies 1954 ''Bildnis Madame Z. (Jacqueline Roque)'' un 1956 ''Jacqueline in’t Atelier''. 1955 hett he de Villa „La Californie“ in [[Cannes]] köfft. Sien Henwennen to klassisch Interpretatschonen vun Meesterwarken hebbt Warken as ''Fruen vun Algier'' vun [[Eugène Delacroix]] 1955, [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]]’ ''[[Las Meninas]]'' 1957 oder [[Édouard Manet]] sien ''Fröhstück in’t Free’e'' 1961 wiest. All 1946 harr en Utstellung in’ Louvre sien Biller de vun klassisch Meester tegenöverstellt. In de „[[Dauweer-Periood]]“ vun de Sowjetunion gelung dat [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]] 1956, en groot Picasso-Utstellung in dat Moskauer [[Puschkin-Museum]] dörtosetten.<ref>Ziteert nah Joshua Rubenstein: Tangled Loyalties. The Life and Times of Ilya Ehrenburg. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1999, S. 297.</ref> [[Bild:Chateau Vauvenargues.JPG|miniatur|Chateau Vauvenargues]] ==== Koop vun Slott Vauvenargues ==== Picasso wurr tonehmend vun Touristen un Bewunnerer belästigt. In unmittelborer Nähe vun „La Californie“ wurrn Hoochhüüs baut, de hüm sowohl den Utblick up de Landschap sparren deen as ok frömd Lüüd den Inblick up sien Grundstück mögelk maken deen. He hett ahn Spood versöcht, den Kunstsammler [[Douglas Cooper]] dorto to bewegen, hüm de sien Slott ''Château de Castille'' dicht bi [[Avignon]] to överlaaten; Cooper hett hüm 1958 stattdessen dat Schloss [[Vauvenargues]] bi [[Aix-en-Provence]], mit Blick up [[Paul Cézanne]] sien leevste Motiv, dat Gebirge [[Montagne Sainte-Victoire]] empfahlen. Picasso hett dat denn köfft un dor en Studio inricht, he is aber ok immer weer nah „La Californie“ trüggkehrt.<ref>[http://www.centrepompidou.fr/education/ressources/ENS-Picasso-EN/ENS-Picasso-EN.html#Chronology Chronologie von Picasso des Centre Pompidou], centrepompidou.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso sien Stil reduzeer sück tonehmend up dat Linienbetonte, Skizzenhafte. Mit hooch Produktivität hett he sück nich blots mit de Maleree un Grafik as [[Lithografie]] un [[Linolsnitt]] utnannersett, sonnern af 1947 ok mit de [[Bildhaueree]] un [[Keramik]]. Sien Themen hatt he dorbi fakener varieert un ziteert. ==== Letzt Wahnoort Mougins ==== Picasso harr sück vun sien Fru Olga ut finanziellen Grünnen nie scheeden laten. Mehrere Johr nah hör Dood hett he 1961 Jacqueline Roque un truck mit hör nah [[Mougins]], nöördlich över de Hängen vun [[Cannes]]. Kinner hebbt de beid nich mehr kregen. Dat Slott Vauvenargues hett he as Lager för nich to tellen Biller bruukt. [[Bild:Shoshana at exhibition with Picasso.jpg|miniatur|Picasso bi de [[Soshana]]-Utstellung 1962 mit de Künstlerin, [[André Verdet]] un [[Édouard Pignon]] in dat Château Grimaldi, af 1966 ümnömmt in [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso d’Antibes]]]] 1963 wurr dat [[Museu Picasso]] in Barcelona apenmaakt, dat later en Grootdeel vun sien Nahlass kreeg. Den Grundstock bill de Schenkung vun 574 Warken vun Picasso sien Früend un Sekretär Sabartés. To’n Anlaat vun de rutbrocht Erinnerungen vun [[Françoise Gilot]], ''Leben mit Picasso'' in dat Johr 1964, keem dat to en Zerwürfnis mit sien ut dit Verhältnis stammen Kinner [[Claude Picasso|Claude]] un [[Paloma Picasso]]. 1971 funn en [[Retrospektive]] in Paris to’n Anlaat vun Picasso sien 90.Gebortsdag in’ [[Louvre]] statt, he weer de eerste Künstler, de disse Utteeknung all to Leevtieden kreeg. An’ 8. April 1973 is Picasso in sien Huus in Mougins an de Folgen vun en [[Myokardinfarkt|Hartinfarkt]] storven, de vun en [[Lungenödem]] utlööst wurrn weer, un wurr an’ 10. April in den Gorden vun sien Slott Vauvenargues bisett.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945265,00.html |wayback=20091115094337 |text=''Art: Pablo Picasso's Last Days and Final Journey'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, www.time.com, 23. April 1973, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso harr kien Testament achterlaten; sien Arven hebb de Arvschapsstüer mit Kunstwarken vun Picasso un anner Biller ut sien Sammlung, as bispeelswies Warken vun Matisse un de ''Yadwigha'' vun Rousseau betallt. De hebbt denn de Grundstock vun de Kollektschoon vun dat [[Musée Picasso]] in Paris bild. 2003 hebbt Verwandte dat Picasso widmet Museum in sien Gebortsstadt Málaga inweeht, dat [[Museo Picasso]], un hebbt dat Museum völ Utstellenstücke överlaaten. === Kinner vun Picassor === Paulo Picasso (* 4. Februar 1921; † 5. Juni 1975) weer dat eerste Kind vun Picasso ut sien Ehe mit [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]]. Paulo weer as Lüttkind ünner annern dat Modell för de Gemälde ''Paulo as Harlekin'' (1924) un ''Paulo up en Esel''. Maya Widmaier Picasso (* 5. September 1935) entstammt de Verbinnen mit [[Marie-Thérèse Walter]]. Hör Vader hett eenig Biller malt, de Maya to’n Thema harrn, dorünner ''Maya à la poupée'' (''Maya mit Pupp''), dat in’ Februar 2007 ut de Wahnung vun Picasso sien Enkeldochter [[Diana Widmaier Picasso]] roovt wurr.<ref>Spiegel Online, 1. März 2007, http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,469419,00.html, Ohne Spuren und Versicherung, afropen an' 9. Mai 2009</ref> Maya Widmaier Picasso leevt in Paris un gellt as Picasso-Expertin, de Picasso-Originale vun Fälschungen ünnerscheeden kann. Claude Picasso (* 15. Mai 1947) is dat eerste Kind ut de Verbinnen mit [[Françoise Gilot]]; he wurr twee Johr nah den Dood vun Picasso as Nahlatverwalter för de Familie insett.<ref>IngeborgRuthe/Carolin Meister, Berliner Zeitung online, http://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2000/1007/magazin/0002/index.html, Picassos Sohn|, afropen an' 9. Mai 2013 </ref> Ok Claude Picasso leevt in Paris. [[Paloma Picasso]] (* 19. April 1949) entstammt ebenfalls ut de Verbinnen mit Françoise Gilot. Se hett sück besünners dör Smuckdesigns, Modeaccessoires un Parfums en Naam maakt. == Wark == Nah dat [[On-Line Picasso Project]], 1997 vun Enrique Mallen ([[Sam Houston State University]]) inricht, wurrd de Gesamttall vun Picasso sien Warken up 50.000 schätzt, dorünner 1885 Gemälde, 7089 Teeknungen, 30.000 Drucke (Radeerungen, Lithographien etc.), 150 Skizzenböker, 1228 Skulpturen, 3222 Keramiken as ok Bildteppiche.<ref>Ziteert nah [[On-Line Picasso Project]], dat sück betreckt up Robinson 1999, S.&nbsp;10, un Habarta 2000, S.&nbsp;77</ref> === Maleree === '''Zitat:''' Beim Malen bedeutet „Suchen“ meiner Ansicht nach gar nichts. Auf das Finden kommt es an.Pablo Picasso, 1923<ref name="wort_und_bekenntnis_s9">Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957, Siet 9 (26. Mai 1923)</ref>}} ==== Wark ut de Jöögd (1889–1897) ==== Dat eerste, um 1889 entstahn Bild vun Picasso is ''De Picador''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/261.jpg ''Der Picador''], 1889, Ööl up Lienwand, Sammlung Claude Picasso, Paris</ref>, dat all in Ööl malt is. Stierkampszenen, Duven un de Dorstellen vun en Herkulesstatue weern de Themen vun sien eerste Teeknungen. Sien Öölbillerut de Tiet entstunnen in de Malwies vun de oltmeesterlich [[Genre]]maleree nah dat Vörbild vun sien Vaders. As Elfjohrig kreeg he Ünnerricht in de Traditschoon vun de [[Akademisch Kunst|Akademisch Maleree]] ünner de sien Anleiden. Nah Gipsafdrücke hett he Teeknungen as ''Etude pour un torse'' maakt.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3939.php ''Etude pour un torse''], 1894, 52,4&nbsp;×&nbsp;36,7&nbsp;cm, Kohle und Conté-crayon-Stift, Museo Picasso, Barcelona</ref> In de üm 1895 entstahn Biller weern de spaansch Maler vun dat 17. Johrhunnert sien Vörbild. To disse Tiet weer he Schöler vun de Teekenklass vun der „La Llotja“ in Barcelona.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;10&nbsp;ff</ref> Eenig vun sien Biller wiesen Anklänge un Studien nah de Warken vun [[Francisco de Zurbarán]] un de fröhen [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]] up, as etwa dat ''Porträt Philippe IV.''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3725.php ''Porträt Philippe IV.''], 1897, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> nah Velázquez. Af 1897 studeer Picasso füör en körten Tiet an de königliche [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie von San Fernando]] in Madrid. En ut disse Tiet stammen Teeknung wiest den ''Matador Luis Miguel Dominguin''.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-12.php ''Matador Luis Miguel Dominguin''], 1897, Teeknung, Museo Picasso, Barcelona</ref> 1896 weer sien Gemälde ''De Eerstkommunion''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDCF ''Die Erstkommunion''], 1896, 166&nbsp;×&nbsp;118&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> in de Utstellung för Kunst un Kunstgewarf in Barcelona utstellt un wurr in en bedüden Zeitung lobend bespraken.<ref name="Warncke54">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, Sieden 54–55</ref> 1897 hett he de groot Kompositschoon ''Wetenschap un Nächstenleev'' malt.<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDGY ''Wissenschaft und Nächstenliebe''], 1897, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> Se entsprook de dormals anseggt Speeloord vun de [[Historienmaleree]] un kreeg in de Allgemeen Kunstutstellung in Madrid en offiziell ehrenvull Erwähnung. Later kreeg dat in sien Gebortsstadt Málaga en Goldmedaille.<ref name="Warncke54" /> ==== Johren vun de Orienteren (1898–1901) ==== As Picasso 1897, in dat Öller vun 16 Johren, de Königliche Akademie verlaten harr, fung sien sülvstännig Künstlerkarriere an. De Johren tüschen 1898 un 1901 stellen de Tiet vun de Orienteren dor: dat konsequente Överprüfen vun de kreativ Prinzipien vun meest all dormals progressiv un avantgardistisch Richten.<ref name="Warncke81">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;81</ref> He hett sien rein akademisch Utbillen in en för hüm beteken Wies överwunnen, so as he lehrt harr, Nees uptonehmen: as Anegnung dör Nahmaken.<ref name="Warncke59">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;59</ref> He wurr vun de Warken vun de katalaansch Maler vun de [[Modernisme]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], beinfloot<ref>Ingo F. Walther: [http://books.google.de/books?id=rSaSpe-Bx4AC&printsec=frontcover&dq=Pablo+Picasso,+1881-1973:+genius+of+the+century+walther&source=bl&ots=KshiflL5GM&sig=bWYZoRP8Ke8aBcu3CecH6kNOxe4&hl=de&ei=utu_Tf38N8-LswaLws20Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Pablo Picasso 1881–1973: Genius of the Century''], Taschen 2000, S. 10, afropen an' 9. Mai 2011</ref> un kreg wiedere Anregungen – um blots eenige to nömmen – ut den Beriek vun den [[Symbolismus (Billend Kunst)|Symbolismus]], de engelsch [[Präraffaeliten]], de [[Wiener Moderne]], katalaansch Wandmalereen vun dat 14. Johrhunnert, ut de Warken vun [[El Greco]]<ref name="Warncke70">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;70</ref>, [[Henri de Toulouse-Lautrec]] un [[Théophile-Alexandre Steinlen|Théophile Steinlen]], den Illustrator in’ Stil vun den [[Jugendstil|Art Nouveau]].<ref>Gohr: ''Picasso'', S. 14</ref> Picasso hett all versöcht sien Vörbiller umtoformen.<ref name="Warncke72" /> 1900 funn Picasso sien Utnannersetten mit Toulouse-Lautrec in dat Bild ''Le Moulin de la Galette''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Le_Moulin_de_la_Galette_1900_.jpg |wayback=20140712054129 |text=''Le Moulin de la Galette'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1900, 88,2&nbsp;×&nbsp;115&nbsp;cm, Öl auf Leinwand, Solomon R. Guggenheim Museum, New York</ref> ehrn Hööchpunkt.<ref name="Warncke72">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;72–73</ref> Sien eerst Eenzelutstellung in’ „''Els Quatre Gats''“ in dat sülvig Johr broch hüm aber negativ Kritiken.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;14</ref> ==== Blau Periood (1901–1904) ==== De Begreep ''Blau Periood'' in dat Wark vun Picasso stellt de vörherrschende [[Monochrome Maleree|monochrome]] Farvigkeit in den Vördergrund. De Grundlagen vun de Blau Periood wurrn in Paris entwickelt.<ref name="Warncke81" /> Dat Bild ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Evocation_%28The_Burial_of_Casagemas%29_1901_.jpg |wayback=20140712041720 |text=''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1901, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris</ref> is dat eerste Bild ut disse Schaffensphase. Dat sull dat Enn’ vun en Früendschap un den Anfang vun wat Nees dorstellen. In de Folg entstunnen Warken as ''Dat Blau Zimmer''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_The_Blue_Room_1901_.jpg |wayback=20140712053109 |text=''Das blaue Zimmer'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 50,8&nbsp;×&nbsp;62&nbsp;cm, Herbst 1901, Ööl up Lienwand, Philipps Collection, Washington</ref> un dat berühmte ''Sülvstbildnis''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Self_Portrait_with_Cloak_1901.jpg |wayback=20140712044822 |text=''Selbstbildnis'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 80&nbsp;×&nbsp;60&nbsp;cm, Enn' 1901, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1901. Nah de Umsiedlung nah Barcelona in dat Johr 1902 weern swoormodig Figurenbiller de Hööftthemen. Butensieder vun de Sellschopp, as Bettler, Obdacklose, aber ok eensam Minschen as ok Moder un Kind wurrn dorstellt. Mit Hülp vun disse Themen hett he sowohl sien Eensamkeit in de frömd Stadt as ok den Dood vun sien Früend verarbeit. De Themenwahl vun Picasso is mit de vun de Warken vun Nonell to verglieken. Gifft Nonell aber en Wirklichkeitsutsnitt to erkennen un lett den Rücksluss up gröttere Tosommenhänge to, so verwirklicht Picasso dat Schicksal as wat eenzelnes, in de Isolatschoon.<ref name="Warncke89">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;89</ref> 1902 entstunn ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', da Bildnis vun en melancholisch jung Fru. De överlang Dorstellen vun de Personen as bispeelslwies bi de ''Büglerin'' (1904) is up de Utnannersetten mit [[El Greco]] torüchtoführen: „Daß meine Figuren in der Blauen Periode sich alle in die Länge strecken, liegt wahrscheinlich an seinem Einfluß.“<ref>Wiegand: ''Picasso''. S.&nbsp;48</ref> Up de anner Siet slutt sück dat Thema vun de Büglerin nahtlos an de Dorstellungen vun [[Honoré Daumier|Daumier]] un grootoordig Studien vun Degas an.<ref name="Warncke86">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;86</ref> As Hööftwark vun de Blau Periood gellt ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') van’ Mai 1903, in dat de afbild Mann de Gesichtstüüg vun den Früend [[Carlos Casagemas]] drocht. ==== Rosa Periood (1904–1906) ==== De Kunstgeschichte trennt de Johren 1901–1906 in dat Schaffen vun Picasso in twee Perioden, de Blau un de Rosa Periood. För de Lüüd ut sien Tiet dorgegen hebbt de Johren aber een Eenheit bild.<ref name="Warncke111">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 111-112</ref> De vörherrschen Gebruuk vun de Farv Rosa weer för de up kien Fall en Aftrennen vun dat Vörhergahn, un se hebbt dörgahnd vun de Blau Periood snackt. Ok de Künstler hett dat in de Rückschau so sehn.<ref>Françoise Gilot: ''Leben mit Picasso'', 1987, S. 77</ref> Mit de Biller vun de Blau un Rosa Periood hett sück Picasso thematisch düütlich vun de to de Tiet fiert offiziellen Kunst afsett.<ref>Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 127-129</ref> Af 1904 hett Picasso so nah un nah dat vörherrschen Blau dör rosa- un orangefarven Töne ersett. De Motive vun de Rosa Periood stammen faken ut de Welt vun de Schauspeler un Artisten, de dormals as Symbole för dat Künstlerdom verstahn wurrn. So wurrd de Rosa Periood ok as ''Harlekin-Periood'' betekent.<ref name="Warncke111" /><ref>Wiegand: ''Picasso'', S. 44-45</ref> Up de anner Siet trett de Figur vun den Harlekin in beid Perioden up, un Picasso harr sück sülvst as Harlekin malt. Bedingt dör de Leev vun Picasso to [[Fernande Olivier]], dat [[Modell (Kunst)|Modell]] för Bildhauer un Maler, de he 1904 in Paris drapen hett un de to dat Thema vun völ vun sien Biller weern sull, un tosätzlich dör sien eersten finanziellen Spood, sücht dat Wark nu optimistischer ut. As Hööftwark vun de Rosa Periood gellt dat Gemälde ''Die Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]'') ut dat Johr 1905. ==== Les Demoiselles d’Avignon un période nègre (1907–1908) ==== [[Bild:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|miniatur|hochkant=0.50|Afrikansch [[Fang (Volk)|Fang]]- Mask.]] Dat Bild ''Les Demoiselles d’Avignon'' van 1907 gellt hüüd unbestreden as Hööchpunkt in Picasso sien Storm-un-Drang-Periood.<ref name="Herding5">[[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 5.</ref> As dat Werk 1939 sien Weg in de Apenlichkeit funn, wurr dat to dat Slötelbild vun de [[Klassische Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] slechthen.<ref name="Herding5" /> Anreegt sünd de ''Demoiselles'' vun de Biller vun [[Paul Cézanne]] un den Arbeiten vun de [[Fauvismus|Fauves]], etwa ''[[Fauvismus#Hööchpunkt 1906|Le bonheur de vivre]]'' ''(Levensfreud'', 1905/06)'' vun [[Henri Matisse]]. Utgangspunkt för Picasso weer sien Utnannersetten mit de europääsch Kunstöverlefern un den Rückgreep up prähistorsch Kunst, de sück in sien in’ Sömmer 1906 anfangen Befaten mit de iberisch Kunst wiest. Siet den Winter 1905/06 entstunnen Formstudien, de disse Utnannersetten wedderspegeln. Mit dat afsluten Wark vun de ''Demoiselles'' fung de so nömmt ''période nègre'' vun Picasso an. In disse Phase harr Picasso Anregungen ut de afrikaansch un, in minn Utmaat, ozeaansch Kunst free kombineert<ref name="Herding38">Klaus Herding: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 38</ref> (siehe hierzu [[Primitivismus]]). Picasso sülvst hett immer blots vun ''art nègre'' snackt, wiel he de ozeaansch Vörbiller „afrikaniseert“ harr.<ref>Jean-Louis Paudrat: ''Aus Afrika'', in Kat. ''Primitivismus'', S.147-151</ref><ref>Patricia Leighten: ''The White Peril and L’Art Nègre: Picasso, Primitivism, and Anticolonialims'', 1989, S. 86</ref> En Wark ut de ''période nègre'' is dat Bild ''Akt mit Kleedaschstück'' ut den Sömmer/Harvst 1907. ==== Kubismus (1908–1916) ==== ''Hööftartikel: [[Kubismus]]'' Zitat: Der Kubismus ist weder ein Samenkorn noch ein Fötus, sondern eine Kunst, der es vor allem um die Form geht, und wenn eine Form einmal geschaffen ist, dann ist sie da und lebt ihr eigenes Leben weiter|Pablo Picasso.<ref>Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an' Main 1957, Siet&nbsp;14&nbsp;f. (26.&nbsp;Mai 1923).</ref> [[Bild:Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 108.jpg|miniatur|hochkant|Paul Cézanne: ''Mont Sainte-Victoire'', 1904, Museum of Art, Philadelphia]] Zentraal Utgangspunkt för Picasso weer de malerisch Kunstform vun Paul Cézanne ut de sien letzt Levensjohren. Picasso harr de sien Wark studeert un hett sück later tegenöver den Fotografen [[Brassaï]] ütert: „Cézanne! Er war unser aller Vater!“<ref>Bernhard Grom, Menschen- und Weltbilder moderner Malerei: Beckmann, Nolde, Rouault, Hrdlicka, Picasso, Chagall, Kandinsky, Mondrian, Newman, Ernst, Dalí, Tobey, Beuys, Bacon, Cézanne, Verlag BoD – Books on Demand, ISBN 978-3-8330-1125-2, 2003, S. 173.</ref><ref>Der Spiegell, ID 13529021, Picassos Apokalypse im Bordell, Jürgen Hohmeyer, 1988, Nr. 8</ref> Bevortoogt Motive weern [[Stillleven]], insbesünnere sünd Musikinstrumente, Landschapen un Personen dorstellt. De kubistisch Periood vun Picasso lett sük in twee Phasen indelen: in den analytischen un synthetischen [[Kubismus]]. '''Analytisch Kubismus''' (1908–1912). Picasso sien Methode – dat „Apenmaaken“ vun de sloten Form vun de dorstellt Körper togunsten vun en Formenrhythmus – maakt dat mögelk, de Körperlichkeit vun de Dinge un hör Laag in den Ruum dortostellen, anstatt se dör [[Trompe-l’œil|illusionistisch]] Middel vörtotäuschen.<ref name="Kahnweiler49">Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Sieden 49–52</ref> De Luchtführung speelt en ünnerordnet Rull. In de Biller wurr nich fastleggt, vun welker Siet dat Lucht kummt.<ref>Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Siet 25</ref> De dordör hervörtreden ünnerscheedlich Ansichten vun de Objekte bewarken dat Erschienen vun simultaner [[Perspektive]], as wenn se vun all Sieden to glieker Tiet ankeken wurrn könnt. Up disse Wies entsteiht de Wirkung vun en „kristallinen“ Struktur. En Bispeel is dat 1910 malt ''Porträt Ambroise Vollard''. '''Synthetisch Kubismus''' (1912–1916). De synthetische Kubismus baut up de vun Picasso un Braque praktizeert [[Collage]]technik, den [[papier collé]] up. To de ''papier collés'' wurrn se dör hör tovör entstahn dreedimensionalen Konstruktschonen, den Papeerplastiken anreegt, de se ut [[Papeer]] un Karton, Picasso later ut Blick, maakt hemm.<ref name="Rubin9">William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus'', 1990, S.&nbsp;9–11</ref> Se billen de Grundlaag vun all nahfolgen [[Collage]]-Techniken bit hen to dat [[Objet trouvé|Ready-made]]. In de Biller sünd nu Papeer, Zeitung, Tapeet, imiteert Holtmaserung, Saagspääne, Sand un ähnlich Materialien updüükt. De Grenzen tüschen de malt un real Gegenstand bit hen to dat Objekt gaht innanner över. Up disse Wies gungenBraque un Picasso up en Synthese in, worut sück de Naam vun disse Schaffensperiood ergeeb. De in disse Wies bearbeit Biller kriegen en dinghaften, materiellen Charakter, de en nee Realität vun dat Bild schafft.<ref name="Ganteführer16">Anne Ganteführer-Trier: ''Kubismus'', 2007 S.&nbsp;16–18</ref> Mit den synthetischen Kubismus hebbt Picasso un Braque nich blots en nee Kunstricht schafft, sonnern todem as nee Gestaltensmögelkeit de Collage opdeckt. Picasso sien eerst Wark vun disse Oord weer de in dat Johr 1912 entstahn Arbeit ''Stillleven mit Rohrstohl'' (''Nature morte à la chaise cannée''),<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.musee-picasso.fr/pages/page_id18547_u1l2.htm |wayback=20050305050539 |text=''Stillleben mit Rohrstuhl'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1912, 29&nbsp;×&nbsp;37&nbsp;cm, Collage, Musée Picasso, Paris</ref> de de eerste Collage dorstellt. En anner Arbeit ut disse Phase is ''Vigelien un Wienglas up en Disch''. ==== Stilistisch Nebennanner (1916–1924) ==== Wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] entstunn in Europa en Sehnsucht nah „Reinheit un Ordnung“. Dat keem to en Rückbesinnen up de klassische Traditschoon un en faken krass vördragen Aflehnen vun all Modernismen. Frankriek verstunn sück in direkt Nahfolge vun de vörbildlich Antike as Hort vun de Humanität un Gegner vun de „barbarischen Düütschen“.<ref name="Warncke250">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 250-251</ref> De Rückbesinnen geev dat ok in anner romaansch Länner: so in Barcelona in’ [[Noucentisme]], den Picasso 1917 bi sien Spanienreis kennenlehrt hett. In Frankriek hebbt sück twee entgegengesett künstlerisch Lager herutbild. Dat ene, mit den Hööftvertreder [[Fernand Léger]], hett versöcht, de formalen Errungenschapen vun den Kubismus mit den Formen vun de Klassik zu verbinnen, um de Kunst politisch Telen deenstbor to maken. Dat anner, mit Picasso as Hööftvertreder, folg de unmittelbor Utnannersetten mit de klassisch Werten. De Wedderbeleven vun den [[Klassizismus]] in Picasso sien Wark weer de Folg.<ref name="Warncke250" /> So wiesen de Arbeiten vun Picasso all af 1914/15 Figurendorstellen, de ganz nah de Traditschoon vun de Klassik un de europääsch Klassizismen vun de formbestimmen Lien utgahn, as etwa dat ''Bildnis Olga in en Sessel''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/OPRA/BRUE-5ZKH63/$File/Pablo%20Picasso%20-%20Portrait%20of%20Olga%20in%20an%20Armchair%20%281917%29%20.JPG ''Olga in einem Sessel''], Ende 1917, 130&nbsp;×&nbsp;88,8&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1917.<ref name="Gohr83">Gohr: ''Picasso'', S. 83</ref> Neben de klassizistisch Akten, Porträts un szenisch Dorstellen entstunnen aber to glieker Tiet Warken vun den synthetischen Kubismus, as etwa ''Stillleven vör en Fenster in Saint-Raphaël''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/2314.jpg ''Stillleben vor einem Fenster in Saint-Raphaël''], Sommer 1919, 35,5&nbsp;×&nbsp;24,8&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Sammlung Heinz Berggruen, Genf</ref> ut den Sömmer 1919 oder ''[[Dree Musikanten]]'' ut den Sömmer 1921. De Johren 1916 bit 1924 billen up disse Wies schienbor en Tiet vun de Koexistenz vun Gegensatzen.<ref name="Warncke245">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 245</ref> So hett sück de Kunsthistoriker [[Julius Meier-Graefe]] lustig maakt: „Morgens macht er Kuben, nachmittags voluminöse Frauen.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;85&nbsp;ff. In: Julius Meier-Graefe ''Entwicklungsgeschichte der modernen Kunst'', Bd.&nbsp;2, München 1966, S.&nbsp;676</ref> De Kompositschoon ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921 wiest dree mächtig wirken Fruen, kleedt as [[antike]] Göddinnen, de sück melancholisch ankieken. En anner antik Thema bild da Gemälde ''De Panfleut''<ref group="Bild">[http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg ''Die Panflöte''], 1923, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1924 af. ==== Utnannersetten mit den Surrealismus (1925–1936) ==== Van 1925 bit 1936 hett sück Picasso weer intensiv de plastisch Gestalten towendt. All twee- un dreedimensionale Utdrucksformen wurr in en jüst „exploderen“ Fülle gegensiedig Entspreken neben- un nahnanner sett.<ref name="Warncke308">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;308</ref> För sien Jonglieren mit de Form kreeg Picasso in de Johren dör en nee künstlerisch Bewegen Rückhollen, de sück ut de Strööms vun den [[Dadaismus]] rutbild harr: den [[Surrealismus]]. För de Surrealisten weer Picasso en Symbolfigur vun de Moderne. Aber man kann Picasso in engeren Sinn nich den Surrealismus toreken. Picasso hett sück 1925 an de eerst Utstellung vun surrealistisch Maler in de Pariser [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]] bedeligt. Sien Arbeiten weern dor neben Warken vun [[Hans Arp]], [[Giorgio de Chirico]], [[Max Ernst]], [[Man Ray]] un [[Joan Miró]] to sehn. Torüchkiekend hett he sück denn in de 1950er Johren ütert, vör 1933 free vun surrealistisch Infloten arbeit to hemm.<ref name="Warncke327" /> Disse Utsaag vun Picasso steiht aber tegenöver, dat he de Arbeiten vun [[Giorgio de Chirico]] bit to [[Joan Miró]] nau wohrnommen un as Vörbild bruukt harr. Besünners völ Anregungen geev hüm de surrealistisch Plastik, vör allen Warken vun [[Alberto Giacometti]]. Allerdings staht disse Övernahmen nie alleen, sonnern wurrn vun Picasso för sien Zwecke funktschonaliseert un mit Anlehen ut kumplett anners oord Kunstrichten kombineert.<ref name="Warncke330">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;330-331</ref> Picasso hett seggt: „Manche nennen die Arbeiten, die ich in einer bestimmten Periode geschaffen habe, surrealistisch. Ich bin kein Surrealist. Ich bin nie von der Wahrheit abgewichen: Ich bin immer in der Wirklichkeit geblieben.“<ref>''Einblicke. Das 20. Jahrhundert in der Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen''. Hatje Cantz Verlag, Düsseldörp 2000, S.&nbsp;638. ISBN 3-7757-0853-7)</ref> As surrealistisch inspireert Warken gellen bispeelswies ''Slapen Fru in’ Armsessel'', 1927, de ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'' un ''De Krüzigung''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDC4 ''Die Kreuzigung''], Februar 1930, 51,5&nbsp;×&nbsp;66,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1930. ==== Guernica (1937) ==== [[Bild:Mural del Gernika.jpg|miniatur|Nachbildung von ''Guernica'' in Form von Kacheln als Wandbild in Originalgröße in der Stadt Gernika]] Dat eerste Wark, dat Picasso to dat Thema [[Spaansch Börgerkrieg]] maakt hett, weer ''Drööm un Löög vun Franco'', en Folg vun 18 [[Aquatinta]]-[[Radeeren]], de Picasso an’ 8. Januar 1937 anfungen harr. Nah dat Bombarderen vun [[Gernika]] in’ April 1937 entstunn ünner dissen Indruck dat grootformatige, rund dree-eenhalv Meter hooch un meest acht Meter breet Wandbild ''Guernica'', da tosommen mit [[Paul Éluard]] sien Gedicht ''De Sieg vun Guernica'' in’ Juni in de Pariser Weltutstellung in’ spaanschen Pavillon utstellt weer.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;103&nbsp;ff</ref> Nah anfänglich Kritik, de sück besünners an sien mangeln politisch Eendüüdigkeit fastmaken dee, wurr dat in de Rezeptschoon to dat beropenst Antikriegsbild vun dat 20. Johrhunnert verklort – in wieden Afstand folgen de Biller vun [[George Grosz]] un [[Otto Dix]] över den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]].<ref>Ulrich Baron, welt.de, http://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article823783/Die_Geschichte_von_Picassos_Guernica.html?nr=6&pbpnr=0, Die Geschichte von Picassos „Guernica“, van' 22. April 2007, afropen an' 9. Mai 2013</ref> Eenig Slötelfiguren ut dat Gemälde, as de ''Weinende Fru'' un dat ''Starven Peerd'', finnen sück in sien lateren Warken weer. ==== Laatwark nah 1945 ==== Zitat: Warum, glauben Sie, datiere ich alles, was ich mache? Weil es nicht genügt, die Arbeiten eines Künstlers zu kennen, man muss auch wissen, wann, warum, wie und unter welchen Bedingungen er sie schuf […] es ist mir wichtig, der Nachwelt eine möglichst vollständige Dokumentation zu hinterlassen […] Nun wissen Sie, warum ich alles, was ich mache, datiere. Pablo Picasso, 1943.<ref>Brassai: ''Gespräche mit Picasso.'' Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 1966 (frz. Orig.: ''Conversations avec Picasso''. Gallimard, Paris 1964), S.&nbsp;79f.</ref> Nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] hett Picassos sien Stil noch mal ännert, indem he de Kunst vun de olt Meester ne interpreteren un den Wettstriet mit de söcht hett. Bispelen sünd ''Bildnis vun en Maler'' nah [[El Greco]], 1950, de af 1954 entstahn 15 Versionen nah [[Eugène Delacroix|Delacroix]] sien ''Fruen vun Algier'' as ok 1957 ''Las Meninas'' nah [[Diego Velázquez (Maler)|Velazquez]]. In ''Las Meninas'' hett Picasso de Dogge vun den spaanschen König dör sien [[Dackel|Dachshund]] [[Lump (Dachshund)|Lump]] ersett. De Nahmaakt Biller teken sück dör formalen Witz un inhaltlich Ironie ut. De „Zitatkunst“ nehm he dormit all vörweg, se sull eerst in de 1960er Johren wiet verbreedt wurrn.<ref>Siegfried Gohr: ''Picasso'' S.132–148.</ref> De vun [[Jean Crotti]] utfunnen spezielle Form vun de [[Glasmaleree]], „Gemmail“ (Plural „Gemmaux“), bruukt Picasso bispeelswies in sien Wark ''Ma jolie guitar'' ut dat Johr 1955. In disse Technik hett he af 1954 etwa 60 Warken schafft, in de he fröhere Themen wedderhalen dee.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160708102455/http://www.jungi.com/cgi/getimg.cgi?0880&/allbild.htm |titel=Galerie Jungi: SOLD |datum=2016-07-08 |archiv-datum=2016-06-08 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}} </ref><ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20120823075407/http://www.gemmail.com/?page_id=1197 |titel=Picasso and the Gemmail « Le Gemmail |datum=2012-08-23 |archiv-datum=2012-08-23 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}} </ref> Sülvstporträts vun Picasso sünd selten: „Mit mien Gesicht hebb ik mi wirklich nich faken befaat.“ Stattdessen wiest sück Picasso in verslötelt Sülvstbildnisse, verstaken in Harlekinen, Jünglingen un un olt Lüüd as ok in de Porträts vun [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] und [[Honoré de Balzac|Balzac]] (1952).<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;139.</ref> Gegen Enn’ vun sien Schaffen entstunnen aber doch en Reeg vun Sülvstbildnisse. In’ April 1972 hett Picasso ''De junge Maler'' schafft. Mit wenig schlicht Streken, de in’ Gegensatz to de expressiv, [[pastos]] malt Warken vun de vergangen Johren staht, malt he sück mit en bretkrempigen Hoot, den Pinsel locker in de Hand hollend, villicht en Versöök, nich wiet vör sien Dood, weer de lütt Pablo Ruiz to ween.<ref>Gohr: Picasso. S.&nbsp;153&nbsp;f.</ref> In’ Juni folg en anner Sülvstporträt, dat hüm as ollen Mann wiest un up dat he den Ankieker mit wiet upreten Oogen anstarrt. Mit dat Bild ''De Ümarmen'', dat an’ 1. Juni 1972 entstunn, gung Pivasso sien malerisch Wark to Enn’; bit to sien Dood an’ 8. April 1973 hett he blots noch tekent – dat weern nich weniger as tweehunnert Biller. Twee Farven domineren de Leevstenszene: Blau un Rosa. Picasso grippt hier noch eenmal up de Grundlagen vun sien Kunst torüch: up de Doodsbiller, den Leevstenruusch, de melancholisch blau Periood un de spelerische Rosa Periood. In sien letzt Bild rast en blau Well up en Paar to, dat meest nich to erkennen is; dat is blots ut den Titel aftoleiten. En ekstatisch Knäuel ut Körper- un Geslechtsdelen beherrscht dat Bild.<ref>nach Niklas Maak, FAZ.NET 26. Januar 2007, http://www.faz.net/s/RubEBED639C476B407798B1CE808F1F6632/Doc~EC38F280A1AA4479D8EBE2FD15F34C0FD~ATpl~Ecommon~Scontent.html, Die Geheimnisse des späten Picasso, afropen an’ 9. Mai 2013|zugriff=14.&nbsp;November 2008}}</ref> === Bildhaueree === As nich utbildt Bildhauer hett Picasso tüschen de Johren 1909 un 1930 [[Skulptur]]en schafft, de en groten Infloot up de [[Bildhaueree]] vun dat 20. Johrhunnert hemm sullen. Dreedimensional Arbeiten hebbt sien ganz Wark begleit un hebbt hüm as Experimenteerfeld för sien malerisch Schaffen deent. Sien [[Innovation]]en hett he nich wieder verfolgt, se hebbt aber Bildhauer ut sien Tiet as Anregung deent, as bispeelswies den [[Futurismus|Futuristen]], den [[Dadaismus|Dadaisten]] un den [[Konstruktivismus (Kunst)|Konstruktivisten]].<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Gabriele Kopp-Schmidt |url=https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |titel=Picasso und die Folgen: der Maler als »Bildhauer« |hrsg=Deubner Verlag für Kunst, Theorie und Praxis |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230411170925/https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |format=PDF; 562 kB |sprache=de}}</ref> [[Bild:2004-09-07 1800x2400 chicago picasso.jpg|duum|Picasso-Skulptur ahn Titel in Chicago ut dat Johr 1967.]] De fröheste Skulptur vun Picasso is de lütt Bronze ''Sitten Fru'' van 1902, de he modelleert hett, as he goot 20 Johr olt weer. Sien eerst bedüdend Skulptur weer de meest levensgroot ''Fruenkopp (Fernande)'' ut den Sömmer 1909, de in’ Tosommenhang mit Biller vun Fernande entstunn, de nah de Utnannersetten mit dat Laatwark vun Cézanne all en nee, nichtperpektivischen Bildupbau, en minneseert Farvplaat un Formzerlegung upwiesen. Bit 1912, as de eerste [[Collage]], ''Stillleven mit Rohrstohlgeflecht'' schafft wurr, entstunnen kien wiedere Plastiken. In dat sülvig Johr hett he de Montage ''Gitarr'', en „Konstruktschoon“ ut tosommenliemt, mit Schnoren versehn Kartonstücken fardig stellt. Ut dat Johr 1914 stammt de 6-er Reeg vun de ''Absinthglöös'', bestahnd ut kubistisch formt Glas ut Bronze, den en echte [[Absinth]]leepel un en unecht Stück Sucker tofüügt wurr un de en ünnerscheedlich Bemalen upwiesen – en unkonventschonelle Behanneln vun den Warkstoff [[Bronze]]. Dat hannelt sück hier um en [[Assemblage]]. De echte Lepel erinnert an en [[Objet trouvé|Ready-made]] vun [[Marcel Duchamp]].<ref name=":0" /> Af 1923 hett Picasso mit sien Früend, den Bildhauer [[Julio González (Bildhauer)|Julio González]], tosommenarbeit, de hüm mit de verscheden Mögelkeiten vun de bildhauerisch Gestalten wieder vertroot maakt hett. In de Johren 1928 un 1929 entstunnen de Iesen- un Drahtskulpturen, vun de en vun sien Slötelwarken de ''Drahtkonstruktschoon'' (''Denkmal för Guillaume Apollinaire'') is; se wurr in Paris Enn’ 1928 fardigstellt. In sien Warkphase to Anfang vun de 1930er Johren hett Picasso Skulpturen in realistisch Utformen schafft as den ''Fruenkopp'' (''Marie Thérèse''), 1931, de up de Liason mit sien nee Partnerin [[Marie-Thérèse Walter]] verwiest. To wiedere plastisch Warken hörrn bispeelswies de Assemblage ''De Stierschädel'' van 1942, ''Mann mit Lamm'', 1942/43, as ok de monumentale Plastik ahn Titel ut dat Johr 1967 in [[Chicago]] up den Daley Plaza; de Börger beteken de as ''Chicago Picasso'', un se wurrd af un to mit en Vagel oder Fruenkopp vergleken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |titel=Chicago Picasso Sculpture |werk=North American Insects & Spiders |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416101649/https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref> === Druckgrafik === In de Johren van 1930 bit 1937 hett Picasso en Reeg vun hunnert Grafiken schafft, de nah den Verlegger un Kunsthändler Vollard de ''Suite Vollard'' nömmt wurr; de harr de bi den Künstler in Updrag geven. Picasso varieert dorin Themen as Künstler un Modell un dat Minotaurus-Motiv. Dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster|Graphikmuseum Pablo Picasso Mönster]] hett 2001 de kumplette Grafikfolg erwurben.<ref>Graphik Museum Pablo Picasso, [http://www.kunstmuseum-picasso-muenster.de/museum/sammlungen/pablo-picasso-die-suite-vollard/, Die Suite Vollard] afropen an’ 9. Mai 2013</ref> En zentraal Thema wurr de [[Stierkamp]], den Picasso 1935 in en Folg vun [[Radeerung]]en dorstellt hett. Motive vun den Stier un den Stierkamp as traditschonell spaansch Thema trecken sück dör Picasso sien Gesamtwark. De ''Minotauromachie'' verknütt den antiken Minotauros-Mythos mit modern Stierkampszenen, de bispeelswies in de 1937 entstahn Raderungsfolge ''Drööm un Löög vun Franco'' un sien Monumentalgemälde ''Guernica'' antodrapen sünd. De ''Minotauromachie'' is en Zitat vun sien Landsmann [[Francisco de Goya]], de sien Raderungsfolg ''[[Tauromaquia#De ''Tauromaquia'' bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' um 1815 fardigstellt hett. De 1957 entstahn Folg ''La Tauromaquia'' in 26 Aquatinta-Raderungen entstunn as Illustratschoon to dat eerst Lehrbook vun de Stierkampkunst, ''La Tauromaquia, o arte de torear'', en Book ut dat Johr 1796, de sien Schriever en vun de bekannst Stierkämper ut sien Tiet weer, de Torero José Delgado y Galvez, nömmt Pepe Illo.<ref>Hamborger Kunsthall, Utsstellung 2005, {{Webarchiv|url=http://www.hamburger-kunsthalle.de/archiv/seiten/picasso.html |wayback=20131007085523 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Pablo Picasso. La Tauromaquia oder die Kunst des Stierkampfs, afropen an’ 11. November 2005</ref> Af November 1945 hett he sück, nah eerste Lithografien vun de Johren 1919 bit 1930, in de Warkstäe vun [[Fernand Mourlot]] in Paris nochmals de Technik vun de [[Lithografie]] towendt; so entstunnen bispeelswies ''Tête de femme'', ''Les deux femmes nues'' un ''Le Taureau''.<ref>{{Internetquelle |url=http://frjb.free.fr/fmchrono.html |titel=Fernand Mourlot : chronologie |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://frjb.free.fr/fmchrono.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=fr}}</ref> 1968 entstunnen twee groot Radeerfolgen: ''Maler un Modell'' as ok ''De Liggen'', de nochmals de zentraal Themen vun sien Wark upnehmen: Zirkus, Stierkamp un erotische Motive. [[Bild:1981 picasso nonumber pogasheno ng.jpg|miniatur|Russisch Breefmark van 1981, de Picasso un sien Fredenduuv ut dat Johr 1949 dorstellt]] ''' Gebruuksgrafik''' Picasso weer dorneben ok in de [[Gebruuksgrafik]] tätig – Herstellen vun Presseteeknungen, Plakaten un Bookillustratschonen as ok mit Entwürfen för Klennerbiller, Koorten un Notenheften. De gebruuksgrafisch Arbeiten hebbt tonächst noch för dat Utkommen vun den jungen Künstler mit sörgt, later sünd se as Gefälligkeiten för befrüend Schrievers, Komponisten, Verleger un Galeristen entstahn.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20101229191418/http://www.gs.ethz.ch/ausstellung/archiv/Picasso.html |titel=Graphische Sammlung der ETH Zürich - Picassos Gebrauchsgraphik. Die Sammlung Margadant |datum=2010-12-29 |archiv-datum=2010-12-29 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> In Vallauris hett he sück 1948 neben de Keramik ok mit de Technik vun den [[Linolsnitt]] befaat, den he tosommen mit den Drucker Hidalgo Arnera utführt hett. Plakate för Stierkämpe un Keramikutstellungen vun de Gemeend weern sien eerst Warken. Sien bekanntst Plakat is de ''[[Freedensduuv|Fredensduuv]]'' för den Pariser Weltfredenskongress in dat Johr 1949. För de ''Fredensduuv'', de to en weltwiet bekannt Symbol wurr, hett Picasso etwa hunnert Teeknungen maakt; hör Gestaltung foot up [[Impressionismus|impressionistischen]] Stilmiddel. In’ April 1949 wurr de Fredensduuv eerstmals up den Pariser Kongress, den „Congrès mondial des partisans de la paix“ utstellt. Wiedere Duven hett he denn för de Kongresse in [[Warschau]] un [[Wien (Stadt)|Wien]] maakt.<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;127&nbsp;ff.</ref> ''' Bookillustratschonen''' Picasso hett Warken ut de greeksch Antike bit to Literatur ut sien Tiet in [[Bibliophilie|bibliophilen]] Utgaven illustreert. André Breton sien ''Clair de terre'' ut dat Johr 1923 enthollt sien eerste Bookillustratschonen, dornah geev dat noch Afbillen för Warken vun [[Luis de Góngora]], [[Francesco Petrarca]], [[Tristan Tzara]], [[Antonin Artaud]] un [[Pierre Reverdy]]. Dat bekanntst Wark is dat vun Vollard 1931 herutgeven ''Le Chef d’Œuvre Inconnu'' (''Dat unbekannte Meesterwark'') vun [[Honoré de Balzac]] mit Illustratschonen vun den Künstlers. Mit den Protagonisten Frenhofer, en Maler, verbunn hüm de Berop un de Straat, in de de leevt harr – de Rue des Grands-Augustins. === Wiedere Warkgattungen === ''' Bühnenbiller un -vörhänge, Kostüme ''' All in fröh Johren harr Picasso dat Theater as Inspiratschoonsborn för sien Kunst opdeckt. Af 1905 harr he den melancholischen Harlekin un truerig Artisten as Motive vun sien Biller wählt. De Utnannersetten mit dat Theater treckt sück dör sien gesamt Wark. 1917 hett Picasso söss Bühnenbiller, den Bühnenvörhang un de Kostüme för dat ''Balletts Russes'' vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]], schafft, de nah en Thema vun [[Jean Cocteau]] un de Musik [[Erik Satie]] dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' upführen deen. 1919 folgten Bühnenbiller för [[Manuel de Falla]] sien Oper ''De Dreespitz'', 1920 för [[Igor Strawinsky]] sein ''Pulcinella'' un 1924 för dat Ballett ''Les Aventures de Mercure'' vun Satie. De [[Schirn Kunsthall Frankfort|Frankforter Schirn]] wies Enn’ 2006 bit Anfang 2007 mehr as 140 Warken: Entwürfe för Bühnenbiller, Fotografien, Kostüme, Bühnenvörhänge, Teeknungen un Gemälde. Völ originale Bühnenbiller un Kostüme sünd aber all in Dutten oder verschullen. Vun de oorsprünglich Choreografien gifft dat faken blots noch wenig Swaart-Witt-Fotografien.<ref>{{Internetquelle |url=https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |titel=Picasso und das Theater |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102416/https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |wayback=20200101072307 |text=Picasso und das Theater |archiv-bot=2026-05-17 12:35:14 InternetArchiveBot }}</ref> ''' Keramik ''' Af dat Fröhjahr 1947 betruck Picasso en Atelier in den franzööschen Oort [[Vallauris]], nahdem he in dat Johr tovör bi de jährlich Pöttkereeutstellung tofällig Suzanne un Georges Ramie, de Eegendömer vun en Keramikfabrik, de Warkstäe Madoura, drapen harr. Picasso hett sien eerste Versöök mit [[Keramik]] ünnrnommen un besloten, sück mit disse Kunst to befaten. Sien Vörgahnswies weer unorthodox. He hett Faune un Nymphen ut den Ton schafft, hett de Eer as Bronze gaten, Platten un Teller mit sien bevörtoogt Motiven as Stierkamp, Fruen, Ulen, Zegen dekoreert, hett wenig begäng Ünnerlagen (Pignates-Scherben, Brennkapseln oder braken Tichels) bruukt un hett en witt Tonmasse ut nich emailleert, mit Reliefs versehn Keramik utfunnen. Binnerhalv vun twintig Johren hett Picasso en groot Antall vun keramisch Originalwarken schafft.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |titel=Pablo Picasso in Vallauris |werk=frankreich-sued.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102645/http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> ''' Luminografie ''' Ofschons sück Picasso sülvst wenig mit de Fotografie befaat hett, wuss he de Mögelkeiten vun dat Medium aber för sien künstlerisch Experimente to bruken. So entstunn 1949 in Vallauris in Tosommenarbeit mit den Fotografen [[Gjon Mili]] en Reeg vun Luchtmalereen, so nömmt [[Light Painting|Luminografien]]. Picasso hett dorto eenfack den Tekenstifft mit en Taschenlamp uttuscht un denn in en afdunkelten Ruum vör Mili sien Kamera Figuren in de Luft maalt. Dör de [[Langtietbeluchten]] wurrn Picasso sien Luchtbahnen eerst up dat Foto as „Luminogramme“ düütlich.<ref>http://www.staff.uni-marburg.de/~heuserh/Lichtmalerei2005/Lichtmalerei.html#Be%20Picasso, Be your own Picasso, Heike Heuser, Universität Marburg, afropen an 9. Mai 2013</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.vpphotogallery.com/photog_mili_picasso.htm |wayback=20090126215646 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Gjon Mili – Pablo Picasso, VP Gallery (engelsch), afropen an' 18. November 2008</ref> === Literarisch Wark === Neben sien bildnerisch Wark hett Pablo Picasso Dutzende vun Gedichten achterlaten.<ref group="Kommentar">Kiek dorto dat On-line Picasso Project ünner Weblenken</ref> Sien Texte finnen sück in de Literaturlist ünner Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse.'' Todem weer Picasso ok as Dramatiker tätig. Ünner den Indruck vun de düütsch Besetten vun Paris un en hart Winter entstunn 1941 in blots wenig Daag dat Stück ''Le désir attrapé par la queue'', dat toeerst in de Tietschrift ''Message'' brocht wurr un an’ 14. März 1944 ünner de Regie vun [[Albert Camus]] in de Wahnen vun [[Michel Leiris]] ünner Mitwarken vun [[Simone de Beauvoir]], [[Jean-Paul Sartre]], [[Raymond Queneau]], [[Dora Maar]] un annern szenisch leest wurr. Sien Eerstupführen beleev dat 1950 im Londoner Watergate Theatre.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20141225133746/http://www.sogar.ch/wie-man-wuensche-beim-schwanz-packt.html |titel=Wie man Wünsche beim Schwanz packt - sogar theater |werk=www.sogar.ch |datum=2014-12-25 |archiv-datum=2012-10-02 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> [[Paul Celan]] hett dit Drama ünner den Titel ''Wie man Wünsche beim Schwanz packt'' in’t Düütsche översett. Sien düütschspraakig Eerstupführen funn 1956 in en lütt Berliner Theater ünner de Regie vun [[Daniel Spoerri]] un dat Mitwarken ünner annern vun [[Meret Oppenheim]] (Bühnenbild un Kostüme) statt. [[Veit Relin]] hett dat Stück 1962 för dat Feernsehn bearbeit. De [[Westdüütsch Rundfunk Köln|WDR]] schreev to’n Anlaat vun de vun den [[Süüddüütsch Rundfunk|SDR]] 1980 produzeert Hörspeelversion vun disse „dadaistischen, erotischen Komödie“: „Das vom Geist der Psychoanalyse inspirierte Stück ist eine (aber)witzige Collage absurder Szenen und surrealer Begegnungen eines Dichters, in der Traumbilder und Elemente der realen Welt zu einer befremdlichen Synthese verschmelzen.“<ref name=":1" /> 1948 schreev Picasso noch en Schauspeel ''Les quatre petites,'' dat ünner den Titel ''Vier kleine Mädchen'' in’t Düütsche översett un 1981 in London eerstmals upführt.<ref>Nochmals de [http://www.theatertexte.de/data/s._fischer_verlag/747648/show Verband deutscher Bühnen- und Medienverlage]</ref> == Rezeptschoon == === Tüügnisse vun Lüüd ut sien Tiet === [[Bild:Portrait of Picasso (Pablo Gargallo, MRABASF E-608) 01.jpg|mini|hochkant|[[Pablo Gargallo]]: Büste vun Pablo Picasso, Bronze, 1915]] Picasso sien Landsmann [[Salvador Dalí]] is 1926 to’n eersten Mal nah Paris reist un hett Picasso besöcht. „Als ich bei Picasso ankam, war ich so tief bewegt und voller Respekt, als hätte ich eine Audienz beim Papst“.<ref>{{Internetquelle |url=http://web.archive.org/web/20040817125608/http://daszitat.de/autoren/503204938c0cfd31e/d/50320493970cd1c83.html |titel=Dali, Salvatore |datum=2004-08-17 |archiv-url=2004-08-17 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> 1934 hett Picasso Dalí dat Geld för en Överfohrt in de USA lehnt, dat Dalí nie torüchbetallen sull. De Wertschätzung sull sück aber later ännern, se wurrn Konkurrenten un Dalí in’ Gegensatz to Picasso en Anhänger vun [[Francisco Franco]]. Bekannt wurr de Utspröök vun Dalí: :„Picasso es pintor, yo también; Picasso es español, yo también; Picasso es comunista, yo tampoco.“<br /> („Picasso is Maler, ik ok; Picasso is Spanier, ik ok; Picasso ist Kommunist, ik ok nich.“)<ref>Proverbs & Sayings, http://www.proverbsandsayings.com/authors/SalvadorDali.html, Dalí Quotes, afropen an' 9. Mai 2013</ref> De [[Surrealismus|surrealistische]] Schriever [[André Breton]] lobt in sien Schrift ''Der Surrealismus und die Malerei'' ut dat 1928 den Künstler: „Man muß bar sein allen Vorstellungsvermögens von der außerordentlichen Prädestination Picassos, um auch nur zu wagen, ein Nachlassen bei ihm zu befürchten. O Picasso, der Du den Geist bis zu seinem höchsten Grade nicht des Widerspruchs, aber der Befreiung getrieben hast […].“ De Galerist [[Ambroise Vollard]] bericht in sien Schrift ''Erinnerungen eines Kunsthändlers'' 1936 över de Reaktschoon vun dat Publikum bi de Utstellungen vun sien Warken: „Jedes neue Werk Picassos entsetzt das Publikum, bis das Erstaunen sich in Bewunderung verwandelt.“ [[Maurice de Vlaminck]] ütert sück 1942 kritisch: „Er zieht keinen Strich, legt keine Farbe auf, ohne an ein Original zu erinnern. [[Giorgione]], [[El Greco]], [[Théophile-Alexandre Steinlen|Steinlen]], [[Henri de Toulouse-Lautrec|Lautrec]], griechische Masken und Figurinen: Er benutzt alles […] Das einzige, was Picasso nicht fertigbringt: einen ‚Picasso‘, der von Picasso stammt“ (Nahdruck in „Mein Testament“, 1959). [[Max Ernst]] dorgegen bewunnert Picasso in en Interview vun den [[Der Spiegel|''Spiegel'']] 1970 mit de Wöör: „Picasso, gegen den kann doch niemand ankommen, der ist doch das [[Genie]].“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;169&nbsp;f</ref> === Betrecken to Matisse === De Betrecken to [[Henri Matisse]] is in folgen Afsnitt dorstellt: → ''[[Henri Matisse#Betrecken to Picasso|Matisse sien Betrecken to Picasso]]'' === De Mythos Picasso – „Picasso un de Mythen“ === [[Bild:Escultura Picasso.jpg|miniatur|hochkant|Skulptur vun Picasso vör sien Gebortshus]] '''Zitat:''' Jede Unterhaltung mit dem Piloten ist verboten. Pablo Picasso<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;165. In: Picasso: ''Wort und Bekenntnis, S.&nbsp;100.''</ref> Kien een anner Künstler vun dat 20. Johrhunnert weer so umstreden un kien een is so berühmt wurrn as Picasso. Nümms weer all so fröh, so lang un slutend so överenstimmend as de entscheden Künstler vun sien Epoche düüt wurrn. Nümms wurr so faken to’n Thema in Dichtungen oder Filmen.<ref name="Wiegand147">Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;147.</ref> All de Vater vun Picasso sall den Söhn de Ehr erwiest hemm as dat vun Sabartés weddergeven Zitat vun Picasso wiest: „Da gab er mir seine Farben und seine Pinsel und hat nie mehr gemalt“. De Vader sall dat to en Tietpunkt daan hemm, as de jung Pablo vun hüm nichts mehr lehren kunn.<ref name="Wiegand147" /> De Menungen över Picasso wiesen all Extreme vun de begäng Upfaten vun de [[Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] un hebbt sück in dat Nichtoöversehn stiegert.<ref name="Warncke9">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Taschen Verlag, Köln 2007, ISBN 978-3-8228-3811-2, Band 1, S.&nbsp;9–11.</ref> All de beachtliche Menge an biografisch Överlefern stellt „nur einen Tropfen“ dor in’ Vergliek to de siet Johrteinten floten Stroom vun Stellungnahmen, Kritiken, Ünnersöken un Böker to dat Wark vun Picasso.<ref name="Warncke9" /> För [[Klaus Herding]] is dat Wark vun Picasso de Herutforderung vun de [[Avantgarde]] överhoopt,<ref name="Herding5" /> un in de Oogen vun [[Werner Spies]] is Picasso wedderum „fraglos der größte Zeichner“ vun dat 20. Johrhunnert.<ref>[[Werner Spies]]: ''Picasso – Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', 1986, S. 11</ref> Nah [[William Rubin]] repräsenteert dat Wark vun Picasso dör de „Vielfalt seiner Stile, dem Abwechslungsreichtum und seiner Schöpferkraft die Kunst des 20. Jahrhunderts als Ganzes.“<ref>[[William Rubin]]: ''Pablo Picasso''. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, München 1980, ISBN 3-7913-0534-4, S. 12.</ref> 2002 wies dat [[Bucerius Kunst Forum]] in Hamborg de Utstellung „Picasso und die Mythen“. Petra Kipphoff [[Rezension|rezenseer]] in de [[Die Zeit|''Zeit'']]: „Picasso und die Frauen, Picasso und die Kinder, Picasso und der Tod, Picasso und der Krieg, Picasso, der Maler, der Plastiker, der Zeichner, der Grafiker: Kein anderer Künstler des 20.&nbsp;Jahrhunderts ist so viel ausgestellt, so extensiv publiziert und kommentiert worden. […] Für den Spanier und bekennenden [[Macho]] Pablo Picasso aber war der Stier der Fixpunkt der Mythen und die präferierte andere Identität. Der [[Minotauros|Minotaurus]], Ergebnis eines sorgfältig vorbreiteten Seitensprungs der kretischen Königin Pasiphae mit einem Stier, ist der Anfang aller Männlichkeitssagen. Picasso hat ihn nicht nur immer wieder zitiert, sondern spielt selber auch mit der Doppelrolle von Mann und Stier, mal heiter, mal aggressiv. Und dass der Mythos der Vorzeit sich auch seine Bestätigung auf der Straße im 20.&nbsp;Jahrhundert holen kann, zeigt der berühmte Stierschädel von 1942, bei dem Picasso den Sattel und die Lenkstange eines Fahrrades so montierte, dass in der Tat die Silhouette eines Stierkopfes sichtbar wird.“<ref>Petra Kipphoff, Zeit Online 52/2002, http://www.zeit.de/2002/52/Picasso, Antiker Macho, afropen an' 9. Mai 2013</ref> === „Hommage à Picasso“ === 69 Exponate vun Künstler ut sien Tiet, de Picasso un sien Werk ziteren, wies en Utstellung mit den Titel „Hommage à Picasso“ to’n Anlaat vun de 1000-Johrsfier vun de Stadt [[Kronach]] in dat Johr 2003. De Künstler harrn hüm hör künstlerisch Reverenz to sien 90. Gebortsdag in dat Johr 1971 wiesen wullen. De präsenteerten Linolsnitte, Raderungen un Lithografien stammen ut de Johren 1971 bit 1974, un wurrn 1973 un 1974 eerstmals in en Mappenwark, herutgeven vun den Propyläen Verlag, Berlin, un de Pantheon Presse, Rom, publizeert. De Mappe umfaat ünner annern Warken vun Künstlern as [[Henry Moore]], [[Max Bill]], [[Allen Jones (Künstler)|Allen Jones]], [[Robert Motherwell]], [[Jacques Lipchitz]], [[Giacomo Manzù]], [[Pierre Alechinsky]], [[Joseph Beuys]], [[Roy Lichtenstein]], [[Michelangelo Pistoletto]], [[Richard Hamilton (Künstler)|Richard Hamilton]], [[Walter De Maria]] un [[Hans Hartung]], de mit hör spezifische künstlerische Formenspraak Picasso ehrt hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |titel=Hommage a Picasso |werk=cyberday.-gmbh.de |datum=2009-06-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |archiv-datum=2008-11-12 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> Den in 1973 entstahn Wark vun [[Joan Miró]] ünner den Titel ''Hommage à Picasso'' gungen all in 1912 vun [[Juan Gris]] un 1914 vun [[Paul Klee]] glieknamig Biller vöran. De Düütsche Guggenheim wies 2006 en vun de Konzeptkünstlerin [[Hanne Darboven]] as Updragsarbeit aktualiseert un wieder maakt Version vun hör Arbeit ''Hommage à Picasso'' ut de Johren 1995/96. Darboven stell 9720 Schriftblööt in 270 Rahmen in en [[Ruuminstallatschoon]] en Kopie vun Picasso sien Gemälde ''Sitten Frau in’ törksch Kostüm'' tegenöver, – sien Original entstunn 1955 – de dör en Reeg vun Skulpturen, en bronzen Büste vun Picasso bit hen to ut Barkentwieg fluchten Eseln vervullständigt wurr. En wiedere Deel vun de Arbeit weer ''Opus 60'', en wiels de Utstellung upführt musikaalsch Kompositschoon.<ref>Angela Rosenberg, in: ''{{Webarchiv|url=http://db-artmag.com/archiv/2006/e/2/1/418.html?dbiquery=1:Hanne%20Darboven |wayback=20120314015650 |text=Das Deutsche Guggenheim präsentiert Hanne Darbovens ''Hommage à Picasso'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}''</ref> === Neebewerten vun dat Laatwark vun Picasso === Nahdem all 1992/93 de [[Hamborger Kunsthall]], de [[Kunsthall vun de Hypo-Kulturstiften]], München un de [[Neue Nationalgalerie]], Berlin in de Utstellung „Picasso, Die Zeit nach Guernica 1937–1973“ dat Laatwark vun den Künstlers wiest harrn, funn to’n Anlaat vun Picasso sien 125. Gebortsdag in Utstellung vun de [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp, ünner den Titel „Picasso – Malen gegen die Zeit“ 2006 en Neebewerten vun Picasso sien Laatwark statt, dat lang in de Kritik stahn harr. „Unzusammenhängende Schmierereien, ausgeführt von einem rasenden Greis im Vorzimmer des Todes“, oordeelt bispeelswies de Sammler un Kunsthistoriker [[Douglas Cooper]] över dat verstörende wilde Laatwark vun Picasso.<ref>{{Internetquelle |autor=Niklas Maak |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |titel=Malen im Angesicht des Todes |werk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |datum=2006-09-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104239/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |wayback=20230416104239 |text=Malen im Angesicht des Todes |archiv-bot=2026-05-17 12:35:14 InternetArchiveBot }}</ref> Den Katalog to de Utstellung hett [[Werner Spies]] herutgeven, Picasso persönlich kennt harr un as besünners goot Experte vun sien Wark gellt. „Pablo Picasso hat die Kunst des 20. Jahrhunderts so nachhaltig geprägt wie kein zweiter. Unter den zahlreichen Phasen und Stilperioden in seinem Schaffen nimmt das Alterswerk eine besondere Stellung ein. Seine späten Bilder, die mit allen Fasern an Sinnlichkeit und Umarmung hängen, die Kuss und Kopulation in Großaufnahmen zeigen, sind geprägt von einer großen Rastlosigkeit, die darauf zielt, den Tod zu exorzieren. Den meisterhaft schnellen, ‚wilden‘ Gemälden stehen technisch akribisch ausgeführte Zeichnungen gegenüber, in denen eine einzigartige Erzählfreude vorherrscht. Anhand von fast 200 Werken – Gemälde, Zeichnungen, Druckgrafiken und Skulpturen – die besondere Arbeitsweise und Dialektik von Picassos später Kunst. Vor allem der spannungsvolle Dialog von Malerei und Zeichnung, entwickelt in den Jahren in Mougins, zeigt den größten Künstler des 20. Jahrhunderts im Wettlauf mit der ihm noch verbleibenden Zeit.“<ref>{{Internetquelle |autor=Kirsten Bauerdorf |url=http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270, |titel=Picasso - Malen gegen die Zeit |werk=art-in.de |hrsg=2006-10-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130730233633/http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270 |archiv-datum=2008-11-15 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Film un Theater === De franzöösch [[Filmregisseur]] [[Henri-Georges Clouzot]] broch 1956 ünner den Titel ''Picasso'' ''(Le Mystere Picasso)'' en in’ [[Reportage]]-Stil herstellt [[Dokumentarfilm]] över Pablo Picasso un de sien Arbeitswies in de Kinos. In [[Jean Cocteau]]sien Film van 1960, ''Le Testament d’Orphée'' (''Dat Testament vun den Orpheus''), harr Picasso en [[Cameo-Upträe]]. 1978 wurr de sweedsch Filmkomödie ''De Avendüer vun den Herrn Picasso'' ''(Picassos äventyr)'' dreiht, de Regie führ [[Tage Danielsson]]. 1996 entstunn [[Filmbiografie]] ''[[Mien Mann Picasso]]'' ''(Surviving Picasso)'', in de Sir [[Anthony Hopkins]] den Maler dorstell. De Film speel in de teihn Johren van 1943 bit 1953, as he mit Gilot tosommen weer. Picasso sien Bild ''Deern mit Duuv'' speelt en zentraal Rull in de vun [[Adolf Kabatek]] utdocht [[The Walt Disney Company|Disney]]-Geschichte ''Picasso-Roov in Barcelona'' (1985), en [[Comic]], in de [[Dagobert Duck]] mit sien Verwandtschap mennig Avendüer in un um [[Barcelona]] beleevt. In den 184 Minüüt langen Dokumentarfilm ''13 Daag in dat Leven vun Pablo Picasso'' (Frankriek 1999, ARTE-Edition/absolut Medien), herstellt vun [[Pierre Daix]], Pierre Philippe un Pierre-André Boutang, wurrn darteihn Daag, de Wennenpunkte in Picasso sien Leven dorstellen, anhand vun Kunstwarken, Skizzenböker, Gesprächen un Filmutsnitte dokumenteert. De 90 Minütt lang Feernsehfilm ''Matisse & Picasso: A Gentle Rivalry'' entstunn 2000; de befaat sück mit den Porträts vun de twee „Giganten“ in de Kunst vun dat 20. Johrhunnert. Dorin wurrn selten sehn Fotografien vun hör Biller un Skulpturen as ok Fotos un Filme ut Archiven wiest, de se bi de Arbeit wiesen. [[Geneviève Bujold]] is de Stimme vun [[Françoise Gilot]], [[Robert Clary]] is Matisse un [[Miguel Ferrer]] Picasso. De mit en natschonalen [[Emmy]] uttekent Produktschoon stammt vun KERA-Dallas/Fort Worth/Denton in Tosommenarbeit mit dat [[Kimbell Art Museum]], Fort Worth, [[Texas]].<ref>Born: kiek Weblenken Film ''Matisse & Picasso''</ref> In dat Theaterstück dun den irischen Schriever [[Brian McAvera]] ''Picassos Fruen'' (''Picasso’s Women'') vertellen acht Fruen in’ Rahmen vun en fiktiv Pressekonferenz vun hör Leven mit den Künstler in de Reegfolg vun de Bekanntschap mit Picasso: Tonächst snackt [[Fernande Olivier]], folgt vun [[Eva Gouel]], [[Gabrielle Lespinasse]], [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]], [[Marie-Thérèse Walter]], denn [[Dora Maar]], [[Françoise Gilot]] un toletzt [[Jacqueline Roque]]. De Bookutgaav keem 1998 herut. Af 2003 funnen Upführen in Form vun [[Tournee]]n statt.<ref>{{Internetquelle |url=http://picassos-frauen.de/ |titel=Picassos Frauen |werk=picassos-frauen.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104711/http://picassos-frauen.de/?main=Produktionen&lang=de |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Kunstmarkt === Ünner de aktuell teihn düersten Biller vun de Welt befinnen sück dree Warken vun Picasso: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', ''[[Jung mit Piep]]'' un ''[[Dora Maar au Chat|Dora Maar mit Katt]]''. Picasso sien Warken bleven ok nich vun [[Kunstfälschung#Fälschungen|Fälschungen]] verschont. All in dat Johr 1974 hett [[Orson Welles]] de Dokumentatschoon ''F for fake'' dreiht, in de he Kunstfälscher porträteren dee; dorünner den ungaarschen Maler [[Elmyr de Hory]], de serienwies „Picassos“ täuschend ähnlich kopeert hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |titel=F wie Fälschung |werk=kino.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104854/https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> == Utstellungen == * Warken vun Pablo Picasso wurrn in de [[Galerie 291]] (1911), de [[Armory Show]] (1913), de [[documenta 1]] (1955), de [[documenta II]] (1959), de [[documenta III]] (1964), de [[documenta 6]] (1977) un de [[documenta 8]] im Jahr 1987 in [[Kassel]] utstellt. * 1913: ''Pablo Picasso'', Moderne Galerie [[Heinrich Thannhauser]], München. Weltwiet eerste groot Galerieautstellung * 1925: Eerst gemeensam Utstellung vun de Surrealisten in de [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]], Paris * 1932: ''Picasso'', [[Kunsthaus Zürich]]. Weltwiet eerste Museumsretrospektive * 1936: [[International Surrealist Exhibition]], Burlington Galleries, London * 1938: [[Exposition Internationale du Surréalisme]], Galerie Beaux-Arts, Paris * 1939: Retrospektive in dat [[Museum of Modern Art]], New York * 1971: Eerst Retrospektive vun en leven Künstler in’ [[Louvre]] * 1973/74: ''Hommage à Picasso'', [[Kestnergesellschaft|Kestner-Gesellschaft]], [[Hannober]] * 1986: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', Düsseldörp, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Tübingen, Kunsthalle (Katalog vun Werner Spies bi Hatje) * 1993: ''Picasso. Die Zeit nach Guernica 1937–1973.'' München, Kunsthalle vun de Hypo-Kulturstiftung * 1996/97: ''Picasso et le portrait''. Galeries nationales, [[Grand Palais]], Paris * 2002/03: ''Matisse-Picasso''. [[Tate Gallery of Modern Art]], London (anslutend: Galeries nationales, Grand Palais, Paris; Museum of Modern Art, New York) * 2006: Utstellungen to’n 125. Gebortsdag över Weblenken<ref>Focus Online 2006, http://www.focus.de/kultur/kunst/picasso/picasso_aid_25504.html, Ausstellungen zum 125. Geburtstags Picassos, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> * 2007: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Malen gegen die Zeit'', Alterswerk (Malereien, Grafiken). [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 2007: ''Goya und Picasso – Tauromaquia''. [[Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud|Wallraf-Richartz-Museum]], Köln * 2009: ''Picasso et les maîtres''. Galeries nationales, Grand Palais, Paris * 2010: ''Picasso und das Atelier''. Utstellung to dat teihnjohrig Jubiläum vun dat Graphikmuseum Pablo Picasso * 2010/11: ''Picasso: Peace and Freedom'', [[Tate Gallery#Tate Liverpool|Tate]], Liverpool; ''Picasso: Frieden und Freiheit'', [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien * 2010/11: ''Picasso'' (Hommage an de Utstellung van 1932), Kunsthaus Zürich * 2012: ''Frauen. Pablo Picasso, Max Beckmann, Willem de Kooning'', [[Pinakothek der Moderne]], München, 30. März bit 15. Juli * 2013: ''Die Picassos sind da!'' [[Kunstmuseum Basel]], Basel, 3. März bit 21. Juli == Warken (Utwahl) == [[Bild:Kvinnohuvud1-hstd.JPG|miniatur|hochkant|De Fruenkopp vun Picasso in [[Halmstad]], Schweden]] [[Bild:Basel Picasso Homme aux bras écartés 11-05-2008.jpg|miniatur|hochkant|Nah en lütt Original (1962) vergrötterte Picassoskulptur an dat Kunstmuseum Basel (Nee Faten van 2007)]] '''Bildnerisch Wark''' * [http://onlinepicassoraisonne.com/home.html The On Line Picasso Raisonne] (noch unvullständig) * 1888–1895: [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/menu/submenus/seccion0007/secciones/submenu0004 Översicht över Picasso sien Jöögdwarken] * 1897: ''Wetenschap un Barmhartigkeit'', Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, [[Museu Picasso]], Barcelona * 1901: ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas'', Ööl up Lienwand, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, [[Musée Picasso]], Paris * 1902: ''Inslapen Drinkerin'' ''([[Buveuse assoupie]])'', Ööl up Lienwand, 80 × 60,5&nbsp;cm, [[Kunstmuseum Bern]] * 1902: ''De beid Süsters'', Ööl up Lienwand, 152&nbsp;×&nbsp;100&nbsp;cm, Eremitage, [[Sankt Petersborg|Sankt Petersburg]] * 1902: ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;69,2&nbsp;cm, Detroit Institute of Arts, Detroit * 1903: ''Dat Leven'' (''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]''), Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;127&nbsp;cm, [[Cleveland Museum of Art]] * 1904: ''Dat karge Mahl'', Raderung, 46,3&nbsp;×&nbsp;37,7&nbsp;cm, Ulmer Museum, Ulm * 1904: ''De Büglerin'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Solomon R. Guggenheim Museum, New York [https://web.archive.org/web/20131029231531/http://www.spanisharts.info/pictures/picasso/laplanchadora.jpg Abb.] * 1904: ''Fru mit Kreih'', Holtköhlen, Pastel un Aquarell up Papeer, 64,6&nbsp;×&nbsp;49,5&nbsp;cm, Toledo Museum of Art * 1905: ''Sitten Harlekin'', Aquarell un Tusche up Karton 57,2&nbsp;×&nbsp;41,2&nbsp;cm Sammlung Berggruen, Berlin * 1905: ''[[Jung mit Piep]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81,3&nbsp;cm, Privatbesitt * 1905: ''De Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]''), Ööl up Lienwand, 212&nbsp;×&nbsp;229&nbsp;cm, National Gallery of Art, Washington * 1906: ''Bildnis Allan Stein'', Gouache up Karton, 74&nbsp;×&nbsp;59,7&nbsp;cm, [[Baltimore Museum of Art]] [https://archive.is/20130122012030/www.drasolt.com/imagenes/reypicasso/zz_00040RetratodeAllanStein.jpg Abb.] * 1906: [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']], Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, The Metropolitan Museum of Art, New York * 1906: ''Sülvsttbildnis'', Ööl up Lienwand, 93&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Philadelphia Museum of Art * 1907: ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'', Ööl up Lienwand, 243,9&nbsp;×&nbsp;233,7&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1908: ''De groot Dryade'', Ööl up Lienwand, 185&nbsp;×&nbsp;108&nbsp;cm, Eremitage, St. Petersburg * 1910: ''Porträt Ambroise Vollard'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Puschkin-Museum, Moskau [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/vollard.jpg Abb.] * 1910: ''Bildnis Daniel-Henry Kahnweiler'', Ööl up Lienwand, 101&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Art Institute of Chikago * 1910: ''Fru mit Mustertpott'', Ööl up Lienwand, etwa 29&nbsp;×&nbsp;24&nbsp;cm, Gemeentmuseum, Den Haag [https://archive.today/20121215120232/http://xroads.virginia.edu/~MUSEUM/Armory/galleryI/I_215_350.b.jpg Abb.] * 1919: ''Slapen Buern'', Tempera, Aquarell un Bleestift, 31,1&nbsp;×&nbsp;48,9&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1920: ''Twee sitten Fruen'', Ööl up Lienwand, 195&nbsp;×&nbsp;163&nbsp;cm, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 1921: ''[[Dree Musikanten]]'', Ööl up Lienwand, 200,7&nbsp;×&nbsp;222,9&nbsp;cm, [[Museum of Modern Art]], New York * 1921: ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'', Ööl up Lienwand, 203,9&nbsp;×&nbsp;1744&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1923: ''Die Flöte des Pan'', Ööl up Lienwand, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg Abb.] * 1924: ''Paolo as Harlekin'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1925: ''De Umarmen'' (''De Kuss''), 130,5&nbsp;×&nbsp;97,7&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20130316163945/http://reisserbilder.at/bilderklein/Picasso_Umarmung_Kuss_Embrace_Kiss_Br9747_k.jpg Abb.] * 1926: ''Dat Atelier vun de Modistin'', Ööl up Lienwand, 172&nbsp;×&nbsp;256&nbsp;cm * 1927: ''Sitten Fru'', Ööl up Holt, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1930: ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'', Ööl up Lienwand, 163,2&nbsp;×&nbsp;129,5&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', Ööl up Lienwand, 162 × 130&nbsp;cm, Privatbesitt * 1932: ''Deern vör den Speegel'', Ööl up Lienwand, 162,5&nbsp;×&nbsp;130&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Le Rêve (Gemälde)]]'' (De Drööm), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;98&nbsp;cm, Privatbesitt * 1935: ''Interieur mit teken Deern'', Ööl up Lienwand, 130 × 195&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1937: ''Bildnis Dora Maar'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.ngv.vic.gov.au/picasso/education/images/sEXHI002479.jpg Abb.] * 1937: ''Porträt [[Lee Miller]]s als Arlésienne'', Ööl up Lienwand, [[Museu Picasso]], Barcelona [http://www.museupicasso.bcn.cat/leemiller/eng/a7gb.html Abb.] * 1937: ''De weinende Fru'', Tate Modern, London [http://www.tate.org.uk/art/artists/pablo-picasso-1767 Abb.] * 1937: ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', Ööl up Lienwand, 349,3&nbsp;×&nbsp;776,6&nbsp;cm, Museo Reina Sofia, Madrid * 1939: ''Nächtlich Fischfang in Antibes'', Ööl up Lienwand, 205,7&nbsp;×&nbsp;345,4&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1941: ''Dora Maar mit Katt ([[Dora Maar au Chat]]), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Privatbesitz * 1945: ''Dat Beenhuus'', Ööl up Lienwand, 199,8&nbsp;×&nbsp;250,1&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1946: ''La femme-fleur'' (Woman-Flower), Porträt vun Francoise Gilot, Ööl up Lienwand, 146 × 89&nbsp;cm, Collection Particuliére * 1951: ''Massaker in Korea'', Ööl up Lienwand, 109,5&nbsp;×&nbsp;209,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1954: ''Porträt vin [[Sylvette]]'', Ööl up Lienwand, 81&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Privatbesitz [http://www.abcgallery.com/P/picasso/picasso62.html Abb.] <small>Bildutwahl ut en Porträtreeg ''Sylvette''</small> * 1956: ''Dat Atelier „La Californie“ in Cannes'', Ööl up Lienwand, 89&nbsp;×&nbsp;116&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1957: ''Las Meninas nah Velazquez'', Ööl up Lienwand, 194&nbsp;×&nbsp;260&nbsp;cm, Museu Picasso, Barcelona [http://search.it.online.fr/covers/wp-content/pablo-picasso-las-meninas-1957.jpg Abb.] * 1958: ''De Stört vun den Ikarus'', 800&nbsp;×&nbsp;1000&nbsp;cm, Wandgemälde UNESCO, Delegates’ Lobby, Paris [http://www.unesco.org/visit/uk/notices/picasso.htm Abb.] * 1961: ''Fröhstück in’ Free nah Manet'', Ööl up Lienwand, 60&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, Museum Ludwig, Köln * 1963: ''Fru mit Spegel'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;89&nbsp;cm, Privatbesitz * 1964: ''Femme au chat assise dans un fauteuil'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, Christie’s, New York an Dimitri Mavromatis * 1965: ''Naken Fru'', Ööl up Lienwand, 115,8&nbsp;×&nbsp;88,5&nbsp;cm, Christie’s, London * 1969: ''Twee Kämpfer III'', root Filzstift up Papeer, 11,7&nbsp;×&nbsp;18,4&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1961: ''Mann mit Piep'', Ööl up Lienwand, 130,2&nbsp;×&nbsp;97,2&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''De jung Maler III'', Ööl up Lienwand, 91&nbsp;×&nbsp;72,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1972: ''Sülvstporträt'', Wachsstift up Papeer, 65,7&nbsp;×&nbsp;50,5&nbsp;cm, Fuji Television Gallery, Tokio [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/self8.jpg Abb.] * 1973: ''Sitten Mann'', root Kried up Papier, 33,7&nbsp;×&nbsp;26,7&nbsp;cm, Sotheby’s, London '''Bildhauerisch Wark''' * 1905: Der Hoffnarr, Bronze, 40&nbsp;×&nbsp;35&nbsp;×&nbsp;22&nbsp;cm, Privatsammlung * 1909: ''Kopp vun Fernande'', Bronze, 41,3&nbsp;cm hooch, Musée Picasso, Paris [http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=20963&searchid=8842&roomid=3651&tabview=image Abb.] * 1928: ''Drahtkonstruktschoon'' (Denkmal för Guillaume Apollinaire), Metalldraht, 50,5&nbsp;×&nbsp;40,8&nbsp;×&nbsp;18,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1929–1930: ''Fru in en Gorden'', Bronze, 210&nbsp;×&nbsp;117&nbsp;×&nbsp;82&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1932: ''Kopp vun en Fru'', Bronze, 128,5&nbsp;×&nbsp;54,5&nbsp;×&nbsp;62,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1934: ''Fru mit Blööt'', Bronze, 38&nbsp;×&nbsp;18,7&nbsp;×&nbsp;25,8&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1942: ''Stierschädel'', Assemblage ut Fohrradsitt un Fohrradgreep, 33,5&nbsp;×&nbsp;43,5&nbsp;×&nbsp;19&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20131029221422/http://bkf.hanneslau.de/h/print.php?id=143&PHPSESSID=ca33d1395f20a71fb581d276e7839e77 Abb.] * 1943: ''Doodenkopp'', Bronze, 25&nbsp;×&nbsp;21&nbsp;×&nbsp;31&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1944: ''Mann mit Schaap'', Bronze, 220&nbsp;×&nbsp;78&nbsp;×&nbsp;72&nbsp;cm, Philadelphia Museum of Art, Philadelphia * 1950: ''Fru mit verschränkten Armen'', Bronze, 34&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1951: ''Pavian mit Jungem'', Bronze, 53,3&nbsp;×&nbsp;33,7&nbsp;×&nbsp;42,7&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1952–1953: ''Lesen Fru'', Bronze bemalt, 15,5&nbsp;×&nbsp;35,5&nbsp;cm, Privatsammlung, Paris * 1959: ''De Arm'', Bronze, 57,8&nbsp;×&nbsp;16,5&nbsp;×&nbsp;16&nbsp;cm, Hirschhorn Museum and Sculpture Garden, Smithsonian Institution, Washington, D.C. * 1962: ''Kopf'', Iese, Metall, 105&nbsp;×&nbsp;70&nbsp;×&nbsp;48&nbsp;cm, The Art Institute of Chicago, Chicago * 1964: ''Sitten Faun'', Glas, handblaast, 11,5&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''Monument'', 395,3&nbsp;×&nbsp;149,2&nbsp;×&nbsp;319,3&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York == Sammlungen in Museen == Umfangriek Warkgruppen to Picasso sünd in Düütschland in dat [[Museum Berggruen]] in [[Berlin]], in dat [[Sprengel Museum Hannober]], in de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]] in [[Düsseldörp]], in dat [[Museum Ludwig]] in [[Köln]] as ok in de [[Staatsgalerie Stuttgart]] utstellt. Sien grafisch Wark is meest kumplett in dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster]] to sehn. Bedüdend Sammlungen vun Biller vun Picasso in de düütschsprakig Swiez wurrn in dat [[Kunstmuseum Basel]], in de [[Fondation Beyeler]] in [[Riehen]], in de [[Sammlung Rosengart]] in [[Luzern]] as ok in dat [[Kunstmuseum Bern]] wiest. In Frankriek finnen sück Sammlungen in dat [[Musée Picasso]] in [[Paris]], in’ Musée national Picasso La Guerre et la Paix de [[Vallauris]], in dat [[Lille Métropole Museum för Moderne Kunst, Tietgenössisch Kunst un Art Brut]] in [[Villeneuve-d’Ascq]] as ok in dat [[Musée Picasso Antibes]] in dat Chateâu [[Grimaldi]]. In [[Russland]] in’t [[Puschkin-Museum]] in Moskau un in de [[Eremitage (Sankt Petersburg)|Eremitage]], Sankt Petersburg. In Spanien in dat [[Museu Picasso]], Barcelona, in dat [[Museo Reina Sofía]], Madrid as ok in’ [[Museo Picasso]] in Málaga un in de USA in dat [[Museum of Modern Art]], New York. == Literatur == '''Warkverteken un Hülpsmiddel'''<br /> Lexika * Pierre Daix: ''Dictionaire Picasso''. Robert Laffont, Paris 1995. * Johannes M. Fox: ''Picassos Welt. Ein Lexikon''. Bd. 1–2. Projekte Verlag Cornelius, Halle 2008. Warköversichten * Herschel Chipp, Alan Wofsy: ''Picasso-Project. Picasso’s Paintings, Watercolours, Drawings ans Sculpture. A. Comprehensive Illustrated Catalogue 1885–1973,'' bither 22 Bde. Alan Wofsy, San Francisco 1995&nbsp;ff. * Juan-Eduardo Cirlot: ''Pablo Picasso. Das Jugendwerk eines Genies''. DuMont, Köln 1972. * [[Christian Zervos]]: ''Catalogue Raisonné des Œuvres de Pablo Picasso, 1895–1973 ''. [[Cahiers d’Art|Éditions Cahiers d’Art]], Paris (33 Bände).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.musee-zervos.fr/comble.php |wayback=20130305094822 |text=Musée Zervos |archiv-bot=2026-04-05 17:33:00 InternetArchiveBot }}musee-zervos.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Grafik un Handteeknung * Brigitte Baer, Bernhard Geiser: ''Picasso. Peintre-Graveur. Catalogue Raisonne de l’oeuvre grave et lithographie et des monotypes 1899–1972'' Bd. I–VII [+ addendum to den Catalogue Raisonné 1969–1972]. Kornfeld, Bern 1984–1996. * Georges Bloch: ''Picasso. Catalogue de l’oeuvre gravé et lithographié'', Bd. 1–2 un 4. Kornfeld, revideert Uplaag Bern 1975, Bd. 2 un 4 in nochmals revideert Uplaag in’ Rahmen vun dat Picasso-Project (s. [[#Weblinks|Weblinks]]) Wofsy, San Franzisco 2004; Bd. 3 ''Catalogue de l’oeuvre gravé ceramique''. Kornfeld un Klipstein, Bern 1972. * Arnold Glimcher: ''Je suis le cahier. Die Skizzenbücher Pablo Picassos''. Rowohlt, Reinbek 1986. * Ernst-Gerhard Güse, Bernhard Rau: ''Pablo Picasso. Die Lithographien''. Gerd Hatje, Stuttgart 1988, ISBN 3-7757-0261-X * Fernand Mourlot: ''Picasso lithograph''. Weber, Genf 1970. Anwendt Grafik * Christoph Czwicklitzer: ''Pablo Picasso. Plakate 1923–1973. Warkverteken''. Deutscher Taschenbuchverlag, München 1984. * Sebastian Goeppert, Herma Goeppert-Frank, Patrick Cramer: ''Pablo Picasso. Die illustrierten Bücher''. Hatje, Ostfildern 1995. Keramik un Skulptur * Georges Ramié: ''Céramique de Picasso. Fotografien von Edward Quinn.'' Cercle d’Art, Paris 1974. * Alain Ramié: ''Picasso de l’Oeuvre Ceramique Édité 1947–1971.'' Madoura, Vallauris 1988. * Werner Spies (Herutgever): ''Picasso: Skulpturen''. Hatje Cantz, Ostfildern 2000, ISBN 3-7757-0908-8 '''Sülvsttüügnisse''' * Peter Schifferli (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957. '''Biografien''' * Mary Ann Caws: ''Pablo Picasso. „Malerei ist nie Prosa“. Ein Porträt''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-06-4 * [[Siegfried Gohr]]: ''Pablo Picasso. Leben und Werk. Ich suche nicht, ich finde''. DuMont Literatur und Kunst Verlag, Köln 2006, ISBN 3-8321-7743-4 * [[Arianna Huffington|Arianna Stassinopoulos Huffington]]: ''Picasso. Genie und Gewalt''. Droemer Knaur, München 1988, ISBN 3-426-26399-8 * [[Norman Mailer]]: ''Picasso. Portrait des Künstlers als junger Mann''. Piper, München Zürich 1996, ISBN 3-492-03878-6 * [[Patrick O’Brian]]: ''Pablo Picasso. Eine Biographie''. Hoffmann und Campe, Hamborg 1979, ISBN 3-455-08890-2; Ullstein, Hamborg 1982. * [[Roland Penrose]]: ''Pablo Picasso. Sein Leben – sein Werk.'' Originalutgaav 1958, 2. Uplaag, Heyne, München 1985, ISBN 3-453-55083-8 * John Richardson, Marilyn McCully: ''A Life of Picasso''. New York 1996&nbsp;ff. (bither 3 Bde.; Bd. 1–2 ok up düütsch Kindler, München 1991; 1997) * [[Wilfried Wiegand]]: ''Picasso. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 19. Uplaag 2002, ISBN 978-3-499-50205-7 '''Dorstellen vun Früenden un de Familie''' * [[Brassaï]]: ''Gespräche mit Picasso''. Rowohlt, Reinbek 1966, 2. Uplaag 1985 (franzöösch Utgaav: Paris 1964), ISBN 3-499-15593-1 * [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]]: ''Memoiren. Menschen – Jahre – Leben I 1891–1922'', München 1962, Sonnerutgaav 1965, ISBN 3-463-00511-5, S.&nbsp;296–311 * [[Françoise Gilot]]: ''Leben mit Picasso''. Diogenes, Zürich 1987, ISBN 978-3-257-21584-7 * [[Daniel-Henry Kahnweiler]]: ''Meine Maler, meine Galerien, DuMont Schauberg, Köln 1961 * [[Antony Penrose]]: ''Der Junge, der Picasso biss'' (Kinderbuch). Ut dat Engelsche vun Egbert Baqué, Knesebeck, München 2010, ISBN 978-3-86873-260-3 * [[Marina Picasso]]: ''Die vergessenen Kinder''. Bastei-Lübbe, Bergisch Gladbach 1998, ISBN 3-404-61403-8 * Marina Picasso: ''Und trotzdem eine Picasso. Leben im Schatten meines Großvaters''. List, München 2001 ISBN 3-471-78443-8 * [[Jaime Sabartés]]: ''Picasso. Gespräche und Erinnerungen''. Mit 17 Porträts un Teeknungen vun Picasso. Arche Verlag, Zürich 1956 * [[Gertrude Stein]]: ''Picasso. Sämtliche Texte 1909–1938''. Arche Verlag, Hamborg, Neeutgaav 2003, ISBN 978-3-7160-2314-3 * Olivier Widmaier Picasso (Sohn von Picassos Tochter Maya): ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Porträt der Familie'', Prestel,München 2003, ISBN 3-7913-2962-6 '''Picasso un de Fruen''' * [[James Lord]]: ''Picasso und Dora Maar''. Matthes und Seitz, 1994, ISBN 3-88221-797-9 * Ingrid Mössinger, Kerstin Dechsel, Beate Ritter: ''Picasso et les femmes – Picasso und die Frauen''. Dumont, Köln 2005, ISBN 978-3-8321-7529-0 * [[Fernande Olivier]]: ''Picasso und seine Freunde. Erinnerungen aus den Jahren 1905–1913''. Diogenes Verlag, Neuausgabe 1989, ISBN 978-3-257-21748-3. De franzzösch Originalutgaav keem 1933 herut. '''Zum Werk Picassos''' * Gereon Becht-Jördens, Peter M. Wehmeier: ''Picasso und die christliche Ikonographie. Mutterbeziehung und künstlerische Position''. Dietrich Reimer, Berlin 2003, ISBN 3-496-01272-2 * [[John Berger (Schriftsteller)|John Berger]]: ''Glanz und Elend des Malers Pablo Picasso'', Rowohlt 1973 * Elisabeth Cowling: ''Picasso. Style and meaning''. Berlin, London 2002 * [[Pierre Daix]]: ''Picasso createur. La vie intime et le oeuvre''. Paris 1987 * Mary Matthews Gedo: ''Picasso. Art as Autobiography''. The University of Chicago Press, Chicago London 1980, ISBN 0-226-28482-4 * Graphikmuseum Pablo Picasso Münster: ''Pablo Picasso – Im Atelier des Künstlers'', Katalog to de glieknamig Utstellung in Mönster (28. August - 21. November 2010), Gesamtltg. vun Ausst. u. Katalog: Markus Müller, Hirmer Vlg., München 2010, ISBN 978-3-7774-3281-6 * [[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfort a. M. 1992 ISBN 3-596-10953-1 * Katja Herlach: ''Für den Tag gedruckt. Picassos Gebrauchsgraphik''. Sammlung Margadant, Scheidegger & Spiess, Zürich 2005, ISBN 978-3-85881-160-8 * Kestner-Gesellschaft Hannober: ''Hommage à Picasso'', Utstellungskatalog, Anspraak vun [[Wieland Schmied]], Hannober 1973 * [[Josep Palau i Fabre]]: ''Picasso. Kindheit und Jugend eines Genies''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Der Kubismus. 1907–1917''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Von den Balletts zu den Dramas. 1917–1926''. Könemann, Köln 1999 * Roland Penrose: ''Picasso und seine Zeit &nbsp;–&nbsp; Ein Fotobuch'': Zürich 1957 * Roland Penrose: ''The Sculpture of Picasso''. The Museum of Modern Art, New York 1967, ahn ISBN * Roland Penrose, John Golding (Hrsg.): ''Picasso in Retrospect''. Praeger Publishers, New York Washington 1973, Granada London 1973 * Jane Fluegel, [[William Rubin]] (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, Münchewn 1980, ISBN 3-7913-0534-4'' * [[Werner Spies]] (Herutgever): ''Pablo Picasso: eine Ausstellung zum 100. Geburtstag; Werke aus der Sammlung Marina Picasso''. Katalog, München 1981, ISBN 3-7913-0523-9 * Werner Spies, Götz Adriani (Hrsg.): ''Picasso: Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart 1986, ISBN 3-7757-0213-X * Werner Spies (Hrsg.): ''Malen gegen die Zeit''. Picassos Spätwerk. Hatje Cantz, Ostfildern 2006, ISBN 978-3-7757-1831-8 * Ulrich Weisner: ''Picasso''. Kerber, Bielefeld 1997, ISBN 3-924639-78-7 * Ingo F. Walther: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; das Genie des Jahrhunderts''. Taschen Verlag, Köln 12. Auflage 1999, ISBN 978-3-8228-6371-8 * Carsten-Peter Warncke: ''Pablo Picasso 1881–1973''. Taschen Verlag, Köln Sonneruplaag 2006, ISBN 978-3-8228-5025-1 '''Fotodokumentationen''' * [[David Douglas Duncan]]: ''Viva Picasso. Zu seinem 100. Geburtstag'', Fritz Molden, Wien 1981, ISBN 3-217-01203-8 * Kunstmuseum Pablo Picasso Münster (Hg.): ''Picasso bei der Arbeit. Durch die Linse von David Douglas Duncan'', Wienand, Köln 2011, ISBN 978-3-86832-080-0. Inblicke in Ateliers, Wahnhüüs un Familienleven * [[Edward Quinn]]: ''Picasso &nbsp;−&nbsp; Mensch und Bild'', Inleiden: Pierre Daix, Vlg. Klett-Cotta, Stuttgart 1987, ISBN 3-608-76221-3 * Edward Quinn: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Werke &nbsp;+&nbsp; Tage'', Inleiden un Text: [[Roland Penrose]], Manesse Verlag, Conzett&Huber, Zürich 1965, ahn ISBN * Helge Sobik: ''Picasso an der Riviera'', Feymedia, Düsseldörp 2010, ISBN 978-3-941459-11-3 * Helge Sobik: ''Picassos Häuser'', Feymedia, Düsseldörp 2009, ISBN 978-3-941459-00-7 * Kerstin Stremmel (Herutgeven för dat [[Museum Ludwig]], Köln): ''Ichundichundich – Picasso im Fotoporträt'', HatjeCantz, Ostfildern 2011, ISBN 978-3-7757-3198-0 (Düütsch), ISBN 978-3-7757-3199-7 (Engelsch), ISBN 978-3-7757-3248-2 (Spaansch); <small>Fotodokumentatschonskatalog to de glieknamig Utstellung in Köln (24. September 2011 bit 15. Januar 2012), in Málaga (5. März – 10. Juni 2012) as ok in dat [[Museum für Kunst und Gewerbe]], Hamborg (21. Juli bit 10. Oktober 2012).</small> '''Sonstiges''' * Marie-Laure Bernadac, Christine Piot, (Hrsg.): ''Picasso. Collected Writings''. Abbeville Press, New York 1989, ISBN 1-55859-045-5 (franzöösch Utgaav: Paris 1989) * Elizabeth Cowling: ''Visiting Picasso &nbsp;–&nbsp; The Notebooks and Letters of Roland Penrose'', Thames & Hudson, London 2006, ISBN 978-0-500-51293-7 * David Douglas Duncan: ''Picasso & Lump''. Benteli Verlag, Zürich 2006, ISBN 3-7165-1435-7 * Michael Carlo Klepsch: ''Picasso und der Nationalsozialismus''. Patmos Verlag, Düsseldörp 2007, ISBN 978-3-491-35011-3 * Piet Meyer (Herutgever): ''Pablo Picasso in Zürich 1932''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-09-5 * Mariano Miguel Montanés: ''Pablo Picasso &nbsp;–&nbsp; The Last Years''. Assouline Publishing, New York, o.J. (ca. 2004–2006), ISBN 2-84323-613-4 == Weblenken == {{Commons}} * Janca Imwolde [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/PicassoPablo/index.html Tabellarisch Levensloop vun Pablo Picasso] in’ LeMO (DHM un HdG) * [http://www.bam-portal.de/search.html?q=Pablo+Picasso Informatschonen to Pablo Picasso in dat BAM-Portal] * [http://www.kunstaspekte.de/index.php?action=webpages&k=412 Pablo Picasso bi kunstaspekte.de] * [https://web.archive.org/web/20130628235907/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Kultur/Kunstgeschichte/K%C3%BCnstler/P/Picasso%2C_Pablo/ Lenken to dat Thema Pablo Picasso in dat Open Directory Project] * [https://web.archive.org/web/20140629133859/http://www.picasso.fr/fr/picasso_page_index.php Offizielle Webseite]: Succession Picasso, Paris * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/ pablo-ruiz-picasso.net]: Biografie un Warken nah Johren uplist * [http://picasso.tamu.edu/ On-line Picasso Project] (Dat [[On-Line Picasso Project]] is en mit Forschensmiddel betallt Ressourcensammlung samt Warkverteken) * [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/portada Fundación Picasso/Museo Casa Natal, Málaga] (spaansch) * [http://www.sapergalleries.com/PicassoWomen.html Översicht mit Fotos un Gemälden över de Fruen vun Picasso (engelsch)] * [http://www.matisse-picasso.com/ Film ''Matisse & Picasso'', 2000] * [http://documentaarchiv-alephino.stadt-kassel.de/alipac/JIBJBNZALESLAOAOBFRR-00001/sysfull?BASE=B-ART&IDN=000000001 Picasso in dat documenta-Archiv] == Biller == <references group="Bild" /> == Kommentare == <references group="Kommentar" /> == Enkeld Nahwiesen == <references /> {| class="wikitable" |+ !Disse Artikel kann ut oorheverrechtlich Grünnen nich allto goot mit Biller bestückt wurrn. To Tiet gifft dat kien passen Afbillen, de to en free Wiedergebruuk. |} {{SORTIERUNG:Picasso, Pablo}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Spanien]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Bildhauer]] [[Kategorie:Keramiker]] [[Kategorie:Tekner]] [[Kategorie:Kubismus]] [[Kategorie:Boren 1881]] [[Kategorie:Storven 1973]] [[Kategorie:Raderer]] e48tbgv5mpsb4c7qiu88kbcqaodyg0k 0 59306 1065731 1065415 2026-05-17T14:24:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065731 wikitext text/x-wiki De '''Senat Böhrnsen III''' is an'n [[30. Juni]] [[2011]] to'n neen [[Bremer Senat]] (Landsregeerung) wählt wurrn<ref>[http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html] {{Webarchiv|url=http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html |wayback=20120520215929 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }}</ref>. An'n [[13. Dezember]] [[2012]] sünd dree nee Liddmaten wählt wurrn, nadem [[Renate Jürgens-Pieper]] ut den Senat utscheden is.<ref>[http://www.bremische-buergerschaft.de/index.php?id=35&tx_ttnews%5Btt_news%5D=314&cHash=aab63c3a185a4e9a76ebbc5ed0287d99 Bremer Senat mit neuen Mitgliedern] Meldung der Bremischen Bürgerschaft vom 13. Dezember 2012</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.radiobremen.de/politik/nachrichten/bremischebuergerschaftneuesenatorin100.html |wayback=20121215144540 |text=Sitzung der Bürgerschaft: Bremen hat neue Senatsmitglieder |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }} Meldung von [[Radio Bremen]] vom 13. Dezember 2012</ref> {| class="wikitable" ! width="70%" | Amt ! width="15%" | Inhebber ! width="15%" | Partei |----- | • [[Bremer Börgermeester|Borgermeester]] un den Senat sien Präsident<br/>• Senator for Kultur<br/>• [[Senator for Karkensaken]] | [[Jens Böhrnsen]] || class="hintergrundfarbe7"| [[SPD]] |----- | • Borgermeestersche <br/>• Senatorin for Finanzen<br/>• Senatskommissarsche for den Datenschutz | [[Karoline Linnert]] || class="hintergrundfarbe9"|[[Bündnis 90/De Grönen]] |----- | Senator for Binnen un Sport| [[Ulrich Mäurer]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung, Wetenschop un Gesundheit (bit 13. Dezember 2012) | [[Renate Jürgens-Pieper]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung un Wetenschop (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Eva Quante-Brandt]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senator for Gesundheit (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Hermann Schulte-Sasse]] || höört keen Partei to |----- | • Senatorsche for Soziales, Kinner, Jöögd un Froenslüde<br/>• Senatskommissarsche for dat Umsetten vun lieke Rechte for de Fro | [[Anja Stahmann]]|| class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/De Grönen |----- | Senator for Umwelt, Bo un Verkehr | [[Joachim Lohse]] || class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/Die Grönen |----- | • Senator for Weertschop, Arbeit un Habens<br/>• Senator for Justiz un Verfaten | [[Martin Günthner]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | • Vullmacht vun de Free Hansestadt Bremen bi'n Bund un for Europa <br/>• [[Staatsrat|Staatsratsche]] for Bundsangelegenheiten, Europa un Integratschoon<ref>{{Internetquelle | url=http://www.landesvertretung.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de | titel=Neuer Senat in Bremen im Amt | zugriff=2011-07-01 }} {{Webarchiv|url=http://www.landesvertretung.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de |wayback=20110212012730 |text=Neuer Senat in Bremen im Amt |archiv-bot=2026-05-17 14:24:21 InternetArchiveBot }}</ref> | [[Eva Quante-Brandt]] (bit 13. Dezember 2012)<br>[[Ulrike Hiller]] (vun'n 13. Dezember 2012 af an)|| class="hintergrundfarbe7"|SPD |} == Nahwiese == <references /> {{Navigatschoonsliest Bremer Senaten}} [[Kategorie:Bremer Senat]] pzmnhqpem5apnj3bpfjh4ibhgqmpicf 0 71163 1065764 986756 2026-05-17T16:38:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065764 wikitext text/x-wiki [[Bild:Valeriu Streleț (2015).png|mini|Valeriu Streleț (2015)]] '''Valeriu Streleț''' (* [[8. März]] [[1970]] in [[Țareuca]]<ref>{{Webarchiv|url=http://protv.md/stiri/actualitate/valeriu-strelet-noul-candidat-pldm-la-functia-de-prim-ministru---1064751.html%7C |wayback=20250124100730 |text=— |archiv-bot=2026-05-17 16:38:11 InternetArchiveBot }} OFICIAL: Adio, Maia Sandu! Valeriu Strelet, noul candidat PLDM la functia de premier. Vlad Filat: "Are experienta necesara pentru a fi un prim-ministru bun". Au loc consultarile cu seful statului – VIDEO, Herutgever: protv.md van’ 28. Juli 2015, afropen an 28. Juli 2015, rumäänsch</ref>, [[Moldauische Sozialistische Sowjetrepublik|Moldauische SSR]], [[Sowjetunion]]) is en [[Moldawien|moldauischer]] Politiker un siet Juli 2015 vun Präsident [[Nicolae Timofti]] as [[Ministerpräsident]] vun de Republiek Moldau bestätigt.<ref>[http://de.sputniknews.com/politik/20150730/303556355.html] ''Valeriu Strelet neuer Regierungschef in Moldawien'', Herutgever: sputniknews.com, van 30. Juli 2015, afropen an’ 31. Juli 2015</ref> Siet 2009 is he [[PLDM]]-Afordneter un leit siet 2011 deren Parlamentsfraktschoon. An’ 29. Oktober 2015 hett dat Parlament den Kabinett Streleț mit groot Mehrheit dat Misstroen utspraken.<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/republik-moldau-regierung-a-1060184.html ''Misstrauensantrag: Moldaus Parlament stürzt Regierung'', spiegel.de 29.10.2015.]</ref> == Privatleven == Streleț hett Geschichte, Wertschap un Politikwetenschap studeert. He is verheiraadt un hett veer Kinner<ref>[http://derstandard.at/2000019827087/Valeriu-Strelet-neuer-Premier-der-Republik-Moldau] Valeriu Strelet neuer Premier der Republik Moldau, Herutgever: der Standard, van 28. Juli 2015, afropen an’ 28. Juli 2015, düütsch </ref> == Weblenken == {{Commons}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Strelet, Valeriu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Moldawien]] [[Kategorie:Politiker]] [[Kategorie:Boren 1970]] 1o4ccbl6lqki00ee8kd3picnkj7flft 0 71193 1065739 919033 2026-05-17T15:29:26Z Eastfrisian2 58044 1065739 wikitext text/x-wiki [[Bild:Edmund Phelps 2008-01-23.jpg|mini|Edmund S. Phelps, 2008]] '''Edmund Strother Phelps''' (* [[26. Juli]] [[1933]] in [[Evanston (Illinois)|Evanston]], [[Illinois]]; † [[15. Mai]] [[2026]]<ref>''[https://www.ansa.it/sito/notizie/economia/2026/05/16/morto-edmund-phelps-nobel-economia-nel-2006_b6cd0fbb-3f3e-48a7-8260-0c084507109a.html Morto Edmund Phelps, Nobel Economia nel 2006]'', ansa.it, 16. Mai 2026</ref>) weer en US-amerikaansch [[Ökonom]] an de [[Columbia University]], de 2006 ''„för sien Analyse vun intertemporaler [[Trade-off|Teelkonflikte]] in [[Makroökonomie|makroökonoomsch]] Politik''“ den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] kreeg. 1951 hett he dat Amherst College besöcht, wo he 1955 sien Afsluss maakt hett. Dornah is he an de [[Yale University]] wesselt, wo he 1959 sien Doktertitel maakt hett. 1961 hett Phelps dorup henwiest, dat nich de [[Produktschoon]] pro Kopp, sonnern de [[Konsum]] pro Kopp maximeert weern muss. Dat is denn de Fall, wenn all Löhns konsumeert wurrn un all Zinsinkommen spaart wurrn, as Phelps wies. En optimale [[Spaarquote]] is also denn reckt, wenn de [[Zinssatz]] vun en Volkswertschap so hooch as de [[Wassdomsrate]] is. Disse Erkenntnisl gung as [[Goldene Regel vun de Akkumulatschoon]] in de [[Wassdomstheorie]] in. Kritiseert wurrd an de Golden Regel, dat se anners as de [[Ramsey-Regel]] vun [[Frank Plumpton Ramsey]] kien [[Tietpräferenz]]en berücksichtigt. ==Privates== 1974 hett Phelps Viviana Montdor heiraadt mit de he twee Kinner hett. Bemarkenswert is todem, dat he kien Auto hett. ==Ehrungen (Utwahl)== * 2001: Ehrendoktertitel vun de Universität Mannheim * 2006: Ehrendoktertitel vun Grande École [[Sciences Po Paris]] * 2006: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] * 2006: Ridder vun de Ehrenlegion * 2006: Pries vun dat Kieler Institut för Weltwertschap == Böker == * ''Golden Rules of Economic Growth'', 1966. * ''Models of Technical Progress and the Golden Rule of Research, Review of Economic Studies'', 1966. * ''Money-Wage Dynamics and Labor Market Equilibrium, Journal of Political Economy'', 1968. * ''Inflation Policy and Unemployment Theory. The Cost-Benefit Approach to Monetary Planning.'' [[W. W. Norton & Company]], New York, 1972. == Weblenken == {{Commons|Edmund Phelps}} * [http://www.columbia.edu/~esp2/ Phelps’ Homepage an de Columbia University] ** [http://www.columbia.edu/cu/news/06/10/phelps061009.html ''Professor Edmund S. Phelps Wins 2006 Nobel Prize in Economics''] In: ''Columbia News'' (engelsch) * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2006/ Nobelpriessiet (engelsch)] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=124719414 DNB-Katalog] * [http://www.fr-online.de/wirtschaft/-der-us-wirtschaft-fehlt-innovationskraft-/-/1472780/4582738/-/index.html Interview mit Phelps över de US-Wertschap un fehlen Innovatschoonskraft], August 2010 {{Normdaten|TYP=p|GND=124719414|LCCN=n/80/51668|VIAF=68967373}} {{SORTIERUNG:Phelps, Edmund Strother}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] [[Kategorie:Boren 1933]] [[Kategorie:Storven 2026]] izx3le9zcy4ntfb9f67slf3t8f5adxd 2 71706 1065786 1065242 2026-05-17T22:31:51Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1065786 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:WL in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Harburg]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT DISTINCT ?item WHERE { { ?item wdt:P19 ?sub0 . ?tree0 (wdt:P150)* ?sub0 . ?tree0 (wdt:P131)* wd:Q5907 . } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1 . ?tree1 (wdt:P150)* ?sub1 . ?tree1 (wdt:P131)* wd:Q5907 . } } |section= |sort=p569 |columns=item,label,p31,p18,p569,p19,p570,p20,p227,p106 |thumb=80 |min_section=1 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! is en ! Bild ! Tied boren ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! GND-Nummer ! Beroop |- | [[:d:Q1946887|Q1946887]] | [[bog body from the Rieper Moor, Germany]] | [[Moorliek]] | | data-sort-value="300" | 1st millennium | | | [[Königsmoor]] | | |- | [[:d:Q20752083|Q20752083]] | [[Mette Harden]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1570" | 1570 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1617" | 17th century | | | |- | [[:d:Q94755657|Q94755657]] | [[Johannes Opsopaeus]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1583" | 1583 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1666" | 1666 | [[Gemeen Meschacht]] | [https://d-nb.info/gnd/122381653 122381653] | [[Pastoor]]<br/>[[Protestant theologian]]<br/>[[playwright]] |- | [[:d:Q94775820|Q94775820]] | [[Clara Burchard]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1614" | 1614-08-18 | | data-sort-value="1673" | 1673-01-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/129185817 129185817] | [[widow]] |- | [[:d:Q21545904|Q21545904]] | [[Wilhelm Mechov]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1618" | 1618 | [[Ilsdörp]] | data-sort-value="1678" | 1678-05-18 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123881048 123881048] | [[Historiker]]<br/>[[Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q111447515|Q111447515]] | [[Jürgen Lippold Jaster]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1635" | 1635 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1697" | 1697 | [[Hilmessen]] | [https://d-nb.info/gnd/1229222898 1229222898] | [[mintmaster]] |- | [[:d:Q60787|Q60787]] | [[Arp Schnitger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Golzwarden.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1648" | 1648-07-02 | [[Braak]] | data-sort-value="1719" | 1719-07-28 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | [https://d-nb.info/gnd/118609785 118609785] | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q94866005|Q94866005]] | [[Justus Henricus Leukefeld]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1660" | 1660 | | data-sort-value="1693" | 1693 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/116958383 116958383] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q15434871|Q15434871]] | [[Daniel Müller]] | [[Minsch]] | [[Bild:Daniel Müller (1661-1724).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1661" | 1661 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1724" | 1724-01-12 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/1017939721 1017939721] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q132952877|Q132952877]] | [[Heinrich Johann Elebrecht]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1668" | 1668-04-09 | [[Celle]] | data-sort-value="1720" | 1720-10-14 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/102456968 102456968] | [[parson]] |- | [[:d:Q1541120|Q1541120]] | [[Johann Friedrich Hodann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1674" | 1674-03-01 | [[Wedtlenstedt]] | data-sort-value="1745" | 1745 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/102630852 102630852] | [[Theoloog]]<br/>[[Amanuensis]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[head teacher]] |- | [[:d:Q1503975|Q1503975]] | [[Georg Klemens Finckh]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1687" | 1687 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | data-sort-value="1756" | 1756<br/>1764-08-27 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123366577 123366577] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q29390286|Q29390286]] | [[Hinrich Balemann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1692" | 1692-09-29 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1761" | 1761-11-07 | [[Eutin]] | [https://d-nb.info/gnd/1031460349 1031460349] | [[Theoloog]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q132887639|Q132887639]] | [[Christoph Johann Ludolf Reusmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1710" | 1710-11-08 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | data-sort-value="1760" | 1760 | | [https://d-nb.info/gnd/1013878337 1013878337] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q94942224|Q94942224]] | [[Peter Christian de Finckh]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1719" | 1719-04-06 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | data-sort-value="1787" | 1787-06-25 | | [https://d-nb.info/gnd/137364024 137364024] | [[court counsel]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q28890028|Q28890028]] | [[Johann Christian Niemeyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1724" | 1724-05-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1811" | 1811-02-28 | [[Liethe]] | [https://d-nb.info/gnd/1035100592 1035100592] | |- | [[:d:Q139023844|Q139023844]] | [[Friedrich Georg Carl von Wüllen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1728" | 1728 | [[Lauenau]] | data-sort-value="1760" | 1760 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1025109570 1025109570] | |- | [[:d:Q29586083|Q29586083]] | [[Johann Friedrich Meyer (Verwaltungsbeamten)|Johann Friedrich Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1730" | 1730-05-05 | | data-sort-value="1817" | 1817 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035092654 1035092654] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1586758|Q1586758]] | [[Heinrich Julius Tode]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1733" | 1733-05-31 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1797" | 1797-12-30 | [[Swerin]] | [https://d-nb.info/gnd/117404551 117404551] | [[Botaniker]]<br/>[[Architekt]]<br/>[[Mykoloog]] |- | [[:d:Q6212340|Q6212340]] | [[Johan Clemens Tode]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johan Clemens Tode.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1736" | 1736-06-24 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1806" | 1806-03-16 | [[Kopenhagen]] | [https://d-nb.info/gnd/128873248 128873248] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q1657715|Q1657715]] | [[Rudolf Christian Gribel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1747" | 1747-04-07 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1831" | 1831 | [[Stettin]] | | [[Reederee]] |- | [[:d:Q20607890|Q20607890]] | [[Ludwig Heinrich Sarnighausen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1747" | 1747-02-23 | | data-sort-value="1830" | 1830-01-25 | [[Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035148021 1035148021] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q29586077|Q29586077]] | [[Friedrich Levin August von Arentsschildt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1755" | 1755-06-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1820" | 1820-12-10 | [[Nuurten]] | [https://d-nb.info/gnd/1033719951 1033719951] | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q18222180|Q18222180]] | [[Johann Michael Hermann Harras]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1762" | 1762-01-12 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1833" | 1833-05-03 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/102483043 102483043] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q25621826|Q25621826]] | [[Christian Friedrich Rudorff]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1765" | 1765-04-01 | [[Gemeen Zeven|Zeven]] | data-sort-value="1824" | 1824-07-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035119978 1035119978] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q5568931|Q5568931]] | [[Hans Heinrich Behrmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1769" | 1769 | [[Gastää]] | data-sort-value="1836" | 1836-10-23 | | [https://d-nb.info/gnd/124508189 124508189] | [[Historiker]] |- | [[:d:Q27505630|Q27505630]] | [[Georg Haberkorn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1772" | 1772-11-09 | [[Grünberg]] | data-sort-value="1832" | 1832-08-08 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1196637679 1196637679] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q55122991|Q55122991]] | [[Christian Wilhelm Flügge]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1772" | 1772 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1828" | 1828 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/116631538 116631538] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q20741558|Q20741558]] | [[Johann Wilhelm Adolf Hansemann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1784" | 1784-05-14 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1862" | 1862-07-26 | [[Deefholt]] | | [[Entomoloog]] |- | [[:d:Q1405384|Q1405384]] | [[Ferdinand Heinrich Grautoff]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ferdinand heinrich grautoff.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1789" | 1789-05-27 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1832" | 1832-07-14 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/100810411 100810411] | [[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q75878|Q75878]] | [[David Hansemann]] | [[Minsch]] | [[Bild:DavidHansemann1848.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1790" | 1790-07-12 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1864" | 1864-08-04 | [[Schlangenbad]] | [https://d-nb.info/gnd/11854568X 11854568X] | [[banker]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q58018|Q58018]] | [[Johann Peter Eckermann]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johann Peter Eckermann.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1792" | 1792-09-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1854" | 1854-12-03 | [[Weimar]] | [https://d-nb.info/gnd/118528777 118528777] | [[Dichter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Philosoph]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q18615928|Q18615928]] | [[Eduard Schütz]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1799" | 1799-08-16 | [[Olland]] | data-sort-value="1868" | 1868-05-02 | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/117140848 117140848] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q21035267|Q21035267]] | [[Carl Jacobi]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1799" | 1799-10-17 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1875" | 1875-10-17 | [[Kassel]] | [https://d-nb.info/gnd/105532660X 105532660X] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q113753893|Q113753893]] | [[Carl Friedrich Benjamin Mannes]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1800" | 1800-07-07 | [[Gemeen Mesborg]] | data-sort-value="1860" | 1860-07-26 | [[Handörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1213055237 1213055237] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q24068196|Q24068196]] | [[George Wilhelm Glimmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1802" | 1802-12-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1876" | 1876-05-20 | [[Hann. Münden]] | [https://d-nb.info/gnd/1034731432 1034731432] | [[Jurist]]<br/>[[Ornitholoog]] |- | [[:d:Q131780090|Q131780090]] | [[Georg Ripking]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1802" | 1802-09-21 | [[Hittfeld]] | No/unknown value | No/unknown value | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q15819371|Q15819371]] | [[Hans Eidig]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1804" | 1804-01-27 | [[Klecken]] | data-sort-value="1836" | 1836 | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/1034721070 1034721070] | |- | [[:d:Q20608491|Q20608491]] | [[Carl Georg Heinrich Wilhelm von Weyhe]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1804" | 1804-10-02 | [[Bronswiek]] | data-sort-value="1886" | 1886-08-29 | [[Bötersheim]] | | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1776748|Q1776748]] | [[Ludwig Flügge]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1808" | 1808-05-29 | [[Parrns]] | data-sort-value="1883" | 1883-02-15 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/102461392 102461392] | [[Senior]] |- | [[:d:Q1714485|Q1714485]] | [[Justus Bostelmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1815" | 1815-03-12 | [[Gemeen Töst|Töst]] | data-sort-value="1889" | 1889-05-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/133249328 133249328] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q1290503|Q1290503]] | [[Eduard Ziehen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1819" | 1819-10-29 | [[Gemeen Töst|Töst]] | data-sort-value="1884" | 1884-10-19 | [[Frankfort an’n Main]] | [https://d-nb.info/gnd/116988207 116988207] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q55685381|Q55685381]] | [[Gustav Pfannmüller]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1820" | 1820-05-18 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | data-sort-value="1893" | 1893-12-05 | [[Darmstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/1132255775 1132255775] | [[docent]] |- | [[:d:Q119519713|Q119519713]] | [[Johannes Backhaus]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1826" | 1826-03-02 | [[Beborg]] | data-sort-value="1897" | 1897-11-25 | [[Ossenbrügge]] | [https://d-nb.info/gnd/1014441986 1014441986] | [[Schoolmeester]]<br/>[[school inspector]] |- | [[:d:Q139014875|Q139014875]] | [[Hermann Behne]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1828" | 1828 | [[Gemeen Mesborg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1299856691 1299856691] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Bookhändler]] |- | [[:d:Q72243|Q72243]] | [[Wilhelm Moritz Keferstein]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wilhelm Moritz Keferstein.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1833" | 1833-06-07 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1870" | 1870-01-25 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/116091959 116091959] | [[Naturwetenschopper]]<br/>[[Zooloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Herpetoloog]] |- | [[:d:Q123676398|Q123676398]] | [[Heinrich Buschbaum]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1836" | 1836 | [[Neeland (Hamborg)|Neeland]] | data-sort-value="1924" | 1924 | | [https://d-nb.info/gnd/1020340681 1020340681] | [[Botaniker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q20604705|Q20604705]] | [[Gustav Augspurg]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1837" | 1837-07-19 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1906" | 1906-11-09 | [[Leh]] | | [[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q84494997|Q84494997]] | [[Ludwig Winckel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1838" | 1838-09-12 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | data-sort-value="1904" | 1904-07-07 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | | [[surveyor]] |- | [[:d:Q139001035|Q139001035]] | [[Johann Christian Wilhelm Brügmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1840" | 1840-05-12 | [[Gemeen Jesborg]] | data-sort-value="1921" | 1921-02-12 | | [https://d-nb.info/gnd/1238023940 1238023940] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q2173820|Q2173820]] | [[Rudolf Sievers]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1841" | 1841-02-14 | [[Hoopt]] | data-sort-value="1921" | 1921-05-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/134122887 134122887] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q95312072|Q95312072]] | [[Unico Zernial]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1842" | 1842-10-14 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140298673 140298673] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q23060617|Q23060617]] | [[Theodor Hermann August Lubrecht]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1846" | 1846-07-02 | [[Gemeen Hullnst]] | data-sort-value="1919" | 1919-03-18 | [[Dungelbeck]] | | |- | [[:d:Q1694375|Q1694375]] | [[Heinrich Dräger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1847" | 1847-07-29 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1917" | 1917-05-29 | [[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/118527134 118527134] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Inschenör]]<br/>[[Chemiker]] |- | [[:d:Q25621934|Q25621934]] | [[Diederich Steil]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1847" | 1847-01-04 | [[Gemeen Garlstörp|Garlstörp]] | data-sort-value="1917" | 1917-05-27 | [[Kings County]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q29466052|Q29466052]] | [[Carl Lauenstein]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1850" | 1850-07-04 | [[Hannober]] | data-sort-value="1915" | 1915-07-26 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/116753625 116753625] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1289815|Q1289815]] | [[Eduard Schlöbcke]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schloebcke-eduard-in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s103.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1852" | 1852-08-17 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1936" | 1936-03-19 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035133091 1035133091] | [[Architekt]] |- | [[:d:Q315488|Q315488]] | [[Leopold von Kalckreuth]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jacob Hilsdorf - Leopold Graf von Kalckreuth.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1855" | 1855-05-15 | [[Düsseldörp]] | data-sort-value="1928" | 1928-12-01 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/118714864 118714864] | [[Maler]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q94775008|Q94775008]] | [[Anna Wagemann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1855" | 1855-11-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1938" | 1938-08-25 | [[Bückeborg]] | [https://d-nb.info/gnd/126894477 126894477] | [[Schoolmeester]]<br/>[[nurse]] |- | [[:d:Q91614|Q91614]] | [[Albert Eichhorn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1856" | 1856-10-01 | [[Gemeen Garlstörp|Garlstörp]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-03 | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/11641703X 11641703X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q22582834|Q22582834]] | [[Heinrich Boether]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1856" | 1856-05-27 | [[Abendörp]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-02 | [[Hannober]] | | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q1635100|Q1635100]] | [[Hugo Haase]] | [[Minsch]] | [[Bild:Hohenzollernstraße 56 Stadttafel Hugo Haase.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1857" | 1857-06-01 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1933" | 1933-09-13 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/133551148 133551148] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q28017783|Q28017783]] | [[Erdmann Hartig]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1857" | 1857-09-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1925" | 1925-09-15 | [[Starnberg]] | [https://d-nb.info/gnd/119323761 119323761] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Architekt]] |- | [[:d:Q29961150|Q29961150]] | [[Maximilian Wachsmuth]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1859" | 1859-07-14 | [[Lassrönn]] | data-sort-value="1912" | 1912<br/>1938 | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1077621825 1077621825] | [[Maler]] |- | [[:d:Q15428584|Q15428584]] | [[Agnes Stavenhagen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Agnes Denis 1889 Eigner.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1860" | 1860-09-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1945" | 1945-09-30 | [[Bautzen]] | [https://d-nb.info/gnd/117223786 117223786] | [[Opernsinger]] |- | [[:d:Q1447165|Q1447165]] | [[Franz Heinrich Witthoefft]] | [[Minsch]] | [[Bild:Franz-Heinrich Witthoeft.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1863" | 1863-11-19 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-06 | [[Lütjensee]] | [https://d-nb.info/gnd/130117358 130117358] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1611967|Q1611967]] | [[Hermann Leube]] | [[Minsch]] | [[Bild:Leube-hermann-1912-s501.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1863" | 1863-09-21 | [[Oolwarder]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/133813312 133813312] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q21536863|Q21536863]] | [[Dorette MacCallum]] | [[Minsch]] | [[Bild:Lady Dorette MacCallum.png|center|80px]] | data-sort-value="1863" | 1863 | [[Elvstörp]] | data-sort-value="1952" | 1952-07-04 | [[Rose Bay]] | | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q94885177|Q94885177]] | [[Ferdinand Cohrs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1864" | 1864-10-14 | [[Gemeen Mesborg]] | data-sort-value="1933" | 1933-03-14 | | [https://d-nb.info/gnd/116636408 116636408] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q2576933|Q2576933]] | [[Wilhelm Birrenkoven]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1865" | 1865-10-04 | [[Köln]] | data-sort-value="1955" | 1955-03-08 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/116192933 116192933] | [[Opernsinger]] |- | [[:d:Q4647771|Q4647771]] | [[A. Frank Glahn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1865" | 1865-01-18 | [[Linden]] | data-sort-value="1941" | 1941-02-06 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/12170310X 12170310X] | [[astrologer]] |- | [[:d:Q106470678|Q106470678]] | [[Heinrich Löwenthal]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1865" | 1865-09-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="1944" | 1944-07-24 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | |- | [[:d:Q13189015|Q13189015]] | [[Willem Poeck]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1866" | 1866-12-29 | [[Gemeen Mesborg]] | data-sort-value="1933" | 1933-07-07 | [[Blumenau]] | [https://d-nb.info/gnd/116248068 116248068] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q13188258|Q13188258]] | [[Eduard Kück]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1867" | 1867-12-26 | [[Gemeen Hullnst]] | data-sort-value="1937" | 1937-07-02 | | [https://d-nb.info/gnd/11658145X 11658145X] | [[Schriever]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[editor]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Studienrat]] |- | [[:d:Q40794565|Q40794565]] | [[Heinrich Schulte Altenroxel]] | [[Minsch]] | [[Bild:Heinrich Schulte-Altenroxel.png|center|80px]] | data-sort-value="1867" | 1867-12-04 | [[Mönster]] | data-sort-value="1947" | 1947-02-17 | [[Gastää]] | [https://d-nb.info/gnd/1159096104 1159096104] | [[Buur]] |- | [[:d:Q1359888|Q1359888]] | [[Ernst Reinstorf]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1868" | 1868-09-19 | [[Gemeen Tesp]] | data-sort-value="1960" | 1960-04-05 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/101120486 101120486] | [[Schriever]]<br/>[[local historian]]<br/>[[rector]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[genealogist]] |- | [[:d:Q2174039|Q2174039]] | [[Rudolf Walbaum]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1869" | 1869-12-04 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | data-sort-value="1948" | 1948-04-06 | [[Alzey]] | [https://d-nb.info/gnd/1297334175 1297334175] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q104700795|Q104700795]] | [[Ernestine Hecht]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1869" | 1869-03-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="1942" | 1942-11-26 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | |- | [[:d:Q711522|Q711522]] | [[Arthur Siebelist]] | [[Minsch]] | [[Bild:Arthur Siebelist 1905.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1870" | 1870-07-21 | [[Loschwitz]] | data-sort-value="1945" | 1945-01-04 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/117338648 117338648] | [[Maler]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q1359811|Q1359811]] | [[Ernst Preczang]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1870" | 1870-01-16 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1949" | 1949-07-22 | [[Sarnen]] | [https://d-nb.info/gnd/116281383 116281383] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[printer]]<br/>[[book printer]]<br/>[[literary editor]]<br/>[[editing staff]] |- | [[:d:Q1446708|Q1446708]] | [[Franz Evers]] | [[Minsch]] | [[Bild:Erich Büttner - Bildnis Franz Evers, 1916.png|center|80px]] | data-sort-value="1871" | 1871-07-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1947" | 1947-09-14 | [[Niemberg]] | [https://d-nb.info/gnd/116611804 116611804] | [[Schriever]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q95251362|Q95251362]] | [[Heinrich Walldorf]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1872" | 1872-01-04 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-07 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/1078972036 1078972036] | [[Bildhauer]] |- | [[:d:Q1461086|Q1461086]] | [[Friedrich Meinecke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1873" | 1873-05-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1913" | 1913-07-25 | [[Freiburg im Breisgau]] | [https://d-nb.info/gnd/1258327554 1258327554] | [[Bildhauer]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[modeler]] |- | [[:d:Q1504139|Q1504139]] | [[Georg Eppen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1874" | 1874-03-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1974" | 1974-04-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1112343830 1112343830] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1695533|Q1695533]] | [[Johann Michael Bossard]] | [[Minsch]] | [[Bild:Johann Michael Bossard.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1874" | 1874-12-16 | [[Zug]] | data-sort-value="1950" | 1950-03-27 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/119391554 119391554] | [[Bildhauer]]<br/>[[exlibrist]]<br/>[[Illustrater]] |- | [[:d:Q94754081|Q94754081]] | [[Carl Octavius Voget]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1874" | 1874-06-09 | [[Gemeen Jesborg]] | data-sort-value="1936" | 1936-09-09 | [[Stapelmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/127860908 127860908] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q94909468|Q94909468]] | [[Christel Kuball]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1876" | 1876 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1950" | 1950 | [[Tötsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1077887787 1077887787] | [[glass artist]] |- | [[:d:Q106298|Q106298]] | [[Georg Küsel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1877" | 1877-12-17 | [[Czartkowo]] | data-sort-value="1952" | 1952-04-26 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/116610883 116610883] | [[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q105919|Q105919]] | [[Rudolf Tischner]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1879" | 1879-04-03 | [[Hohenmölsen]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-24 | [[Gastää]] | [https://d-nb.info/gnd/117400912 117400912] | [[Ogendokter]]<br/>[[Psycholoog]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1118998|Q1118998]] | [[Wilhelm Burkamp]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1879" | 1879-01-20 | [[Stöckt]] | data-sort-value="1939" | 1939-08-26 | [[Rostock]] | [https://d-nb.info/gnd/101285930 101285930] | [[Philosoph]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133476195|Q133476195]] | [[Otto Sievers]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1879" | 1879-10-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025984897 1025984897] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q69087|Q69087]] | [[Gorch Fock]] | [[Minsch]] | [[Bild:GorchFock.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1880" | 1880-08-22 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1916" | 1916-05-31 | [[Skagerrak]]<br/>[[Battle of Jutland]]<br/>[[SMS Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/118691988 118691988] | [[Dichter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[playwright]]<br/>[[navy sailor]] |- | [[:d:Q14540832|Q14540832]] | [[Hans Ferdinand Schaub]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schaub, Hans Ferdinand (1880-1965).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1880" | 1880-09-22 | [[Frankfort an’n Main]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-12 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/11711118X 11711118X] | [[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]] |- | [[:d:Q18020903|Q18020903]] | [[Hinrich Springer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1880" | 1880 | [[Altno]] | data-sort-value="1949" | 1949-01-25 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/102037148X 102037148X] | [[Utgever]] |- | [[:d:Q18957783|Q18957783]] | [[Paula Henningsen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1881" | 1881-12-30 | [[Hannober]] | data-sort-value="1969" | 1969-04-05 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1015733824 1015733824] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q97599|Q97599]] | [[Hinrich Wriede]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1882" | 1882 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1958" | 1958 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117428477 117428477] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1466271|Q1466271]] | [[Fritz Friedrichs]] | [[Minsch]] | [[Bild:FritzFriedrichs.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1882" | 1882-05-17 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1928" | 1928-07-28 | [[Hoopt]] | [https://d-nb.info/gnd/116808195 116808195] | [[Maler]] |- | [[:d:Q1555328|Q1555328]] | [[Louis Biester]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1882" | 1882-08-03 | [[Wends]] | data-sort-value="1965" | 1965-06-16 | [[Königsmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/129918482 129918482] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2547115|Q2547115]] | [[Walther Dobbertin]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1882" | 1882 | [[Berlin]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-12 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/101362517X 101362517X] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q104408307|Q104408307]] | [[Selma Blumann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1882" | 1882-07-16 | [[Gemeen Töst|Töst]] | data-sort-value="1942" | 1942-11-15 | [[Ghetto Theresienstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/1161837477 1161837477] | |- | [[:d:Q12310520|Q12310520]] | [[Ernst Petersen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ernst Petersen 12 juli 1931.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1883" | 1883-11-14 | [[Hittfeld]] | data-sort-value="1953" | 1953-04-12 | [[Kolding]] | [https://d-nb.info/gnd/1255257776 1255257776] | [[Architekt]] |- | [[:d:Q105030|Q105030]] | [[Jakob Kinau]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1884" | 1884-08-28 | [[Finkwarder]]<br/>[[Hamborg]] | data-sort-value="1965" | 1965-12-14 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/116171928 116171928] | [[customs officer]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[sailor]]<br/>[[Utgever]] |- | [[:d:Q113499957|Q113499957]] | [[Henry Gundlach]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1884" | 1884-06-23 | [[Tarkastad]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034734539 1034734539] | [[Maler]]<br/>[[decorative painter]] |- | [[:d:Q95268519|Q95268519]] | [[Heinrich Harms]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1885" | 1885 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1066229171 1066229171] | [[Philoloog]] |- | [[:d:Q137313336|Q137313336]] | [[Ernst Rüther]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1885" | 1885-11-01 | [[Gemeen Marxen|Marxen]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-20 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035124483 1035124483] | [[local historian]] |- | [[:d:Q137326634|Q137326634]] | [[Rudolf Neven]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1885" | 1885 | [[Gemeen Marxen|Marxen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1138036420 1138036420] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q60208|Q60208]] | [[Karl Korsch]] | [[Minsch]] | [[Bild:Korsch-karl.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1886" | 1886-08-15 | [[Gemeen Töst|Töst]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-21 | [[Belmont]] | [https://d-nb.info/gnd/118565567 118565567] | [[Philosoph]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Essayist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q94975553|Q94975553]] | [[Shmuel Perlman]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1886" | 1886-12-31 | | data-sort-value="1939" | 1939-03-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Boünnernehmer]] |- | [[:d:Q106564|Q106564]] | [[Rudolf Kinau]] | [[Minsch]] | [[Bild:Rudolf Kinau 001.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1887" | 1887-03-23 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-19 | [[Finkwarder]] | [https://d-nb.info/gnd/116171898 116171898] | [[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[speaker]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q94837426|Q94837426]] | [[Julius Reimers]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1887" | 1887-02-14 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [https://d-nb.info/gnd/1120318726 1120318726] | |- | [[:d:Q94842362|Q94842362]] | [[Gerhard Dittrich]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1887" | 1887-05-19 | [[Mesborg]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-21 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1115831429 1115831429] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q130782565|Q130782565]] | [[Heinrich Brinkmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1887" | 1887-12-24 | [[Gemeen Hullnst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043782176 1043782176] | [[Studienrat]] |- | [[:d:Q1596626|Q1596626]] | [[Heinrich Backhaus]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1888" | 1888-12-03 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | data-sort-value="1943" | 1943-06-05 | [[Gießen]] | [https://d-nb.info/gnd/1299317723 1299317723] | [[Politiker]]<br/>[[Kreisleiter]]<br/>[[Börgermeester]] |- | [[:d:Q2571817|Q2571817]] | [[Wilhelm Bahlburg]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1888" | 1888-10-27 | [[Gemeen Jesborg]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034669524 1034669524] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q18957786|Q18957786]] | [[Peter Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1888" | 1888-11-26 | [[Oolwarder]] | data-sort-value="1967" | 1967-06-28 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117712698 117712698] | [[Pädagoog]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[head teacher]] |- | [[:d:Q75623|Q75623]] | [[Ernst von Leyser]] | [[Minsch]] | [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1984-019-33, Ernst v. Leyser.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1889" | 1889-11-18 | [[Steglitz]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-23 | [[Gastää]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q1332445|Q1332445]] | [[Ernestine von Trott zu Solz]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1889" | 1889-04-04 | [[Heilbronn]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-24 | [[Asendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1068241187 1068241187] | [[deaconess]]<br/>[[educator]] |- | [[:d:Q18629702|Q18629702]] | [[Paul Beyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1889" | 1889-03-24 | [[Gemeen Jesborg]] | data-sort-value="1969" | 1969-08-20 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118662848 118662848] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Notar]] |- | [[:d:Q363401|Q363401]] | [[Adolf Meyer (Politiker)|Adolf Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1890" | 1890-02-27 | [[Hittfeld]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-07 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1035103133 1035103133] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q1360713|Q1360713]] | [[Ernst Zahnow]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1890" | 1890-01-28 | [[Stettin]] | data-sort-value="1982" | 1982-10-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1133313760 1133313760] | [[Schriever]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q94862069|Q94862069]] | [[Wilhelm Carl-Mardorf]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1890" | 1890-04-24 | | data-sort-value="1970" | 1970-01-14 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/116452722 116452722] | [[Fotograaf]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q15435172|Q15435172]] | [[Heinrich Sauer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1891" | 1891 | [[Mengerkissen]] | data-sort-value="1952" | 1952-10-10 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/1048259900 1048259900] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q94870298|Q94870298]] | [[Heinrich Vedder]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1891" | 1891-09-18 | [[Düörpm]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-26 | [[Gemeen Heidenau|Heidenau]] | [https://d-nb.info/gnd/1030298394 1030298394] | [[Pädagoog]]<br/>[[Studienrat]]<br/>[[general manager]] |- | [[:d:Q122796655|Q122796655]] | [[Arthur Wiegels]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1891" | 1891-02-25 | | data-sort-value="1932" | 1932-02-22 | [[Gemeen Draag]] | | |- | [[:d:Q139108653|Q139108653]] | [[Bernhard de Bruycker]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1891" | 1891-01-14 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-16 | [[Gemeen Unnel|Unnel]] | [https://d-nb.info/gnd/1034695592 1034695592] | [[Maler]] |- | [[:d:Q1289994|Q1289994]] | [[Hermann Bahlburg]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1892" | 1892-07-21 | [[Gemeen Jesborg]] | data-sort-value="1962" | 1962-02-19 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/135909708 135909708] | [[Schriever]]<br/>[[Philoloog]]<br/>[[missionary]] |- | [[:d:Q2476580|Q2476580]] | [[Ulrich Sander]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1892" | 1892-03-29 | [[Anklam]] | data-sort-value="1972" | 1972-03-16 | [[Landkreis Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/116781041 116781041] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q5388100|Q5388100]] | [[Erich Rüdiger von Wedel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1892" | 1892-03-09 | [[Chomętowo]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Flegerass]] |- | [[:d:Q15450818|Q15450818]] | [[Ernst Bargheer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1892" | 1892-05-19 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1974" | 1974-02-14 | [[Passade]] | [https://d-nb.info/gnd/117767050 117767050] | [[Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q19637863|Q19637863]] | [[Hermann Fürchtegott Reemtsma]] | [[Minsch]] | [[Bild:Körtzinger Barlach Reemtsma.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1892" | 1892-10-29 | [[Oosterholt-Scharmbeek]] | data-sort-value="1961" | 1961-06-18 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/116389982 116389982] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[factory owner]]<br/>[[Mäzen]]<br/>[[art collector]] |- | [[:d:Q94910023|Q94910023]] | [[Karl Hermann Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1892" | 1892-10-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="1956" | 1956-11-21 | | [https://d-nb.info/gnd/129256447 129256447] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q108406538|Q108406538]] | [[Franz Laumen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1892" | 1892-02-18 | [[Waldenrath]] | data-sort-value="1984" | 1984-05-07 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/189484527 189484527] | [[Börgermeester]]<br/>[[Landraad]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q102713|Q102713]] | [[Kurt Waeger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1893" | 1893-02-06 | [[Schöneberg]] | data-sort-value="1952" | 1952-06-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q105753|Q105753]] | [[Gustav Fock]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1893" | 1893-11-18 | [[Neefeld (Hamborg)|Neefeld]] | data-sort-value="1974" | 1974-03-12 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/129538078 129538078] | [[musicologist]]<br/>[[music historian]]<br/>[[conductor]] |- | [[:d:Q88207365|Q88207365]] | [[Henry Schlote]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1893" | 1893-09-02 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-06 | [[Gemeen Jesborg]] | | [[Architekt]] |- | [[:d:Q123700197|Q123700197]] | [[Selma Weinberg]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1893" | 1893-07-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | |- | [[:d:Q1370498|Q1370498]] | [[Peter Georg Cohrs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1894" | 1894-02-09 | [[Klecken]] | data-sort-value="1952" | 1952-06-23 | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q20172161|Q20172161]] | [[Oskar Gundermann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1894" | 1894-07-06 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1968" | 1968-09-03 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034732692 1034732692] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133360837|Q133360837]] | [[Max Freund]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1894" | 1894-11-06 | [[Graz]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-07 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1169797970 1169797970] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q1233581|Q1233581]] | [[Willi Finger-Hain]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1895" | 1895-03-09 | [[Brombarg]] | data-sort-value="1970" | 1970-11-10 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/133495310 133495310] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Pädagoog]] |- | [[:d:Q1519854|Q1519854]] | [[Willy Winterstein]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1895" | 1895-02-22 | [[Litoměřice]] | data-sort-value="1965" | 1965-07-04 | [[Gemeen Handörp|Handörp]] | [https://d-nb.info/gnd/131857274 131857274] | [[Kameramann]] |- | [[:d:Q1698545|Q1698545]] | [[Johannes Vogel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1895" | 1895-06-29 | [[Spremberg]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-02 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1102949957 1102949957] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q2572809|Q2572809]] | [[Wilhelm Giese]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1895" | 1895-02-20 | [[Metz]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-27 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118694758 118694758] | [[Philoloog]]<br/>[[romanist]]<br/>[[hispanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q4684180|Q4684180]] | [[Adolf Weitkunat]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1895" | 1895-02-07 | [[Napiwoda]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Offzeer]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q2040998|Q2040998]] | [[Otto Wilhelm Schneider]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1896" | 1896-08-07 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | data-sort-value="1975" | 1975-03-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035134063 1035134063] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2157112|Q2157112]] | [[Robert Flügger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1896" | 1896-04-30 | [[Willemshaven]] | data-sort-value="1959" | 1959-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726382 1034726382] | [[miner]]<br/>[[local politician]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q94917949|Q94917949]] | [[Henry Bernstein]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1896" | 1896-01-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1944" | 1944<br/>1945-02-28 | [[Oświęcim]] | [https://d-nb.info/gnd/1065057113 1065057113] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q7966553|Q7966553]] | [[Walter von Hippel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1897" | 1897-05-27 | [[Zagwiździe]] | data-sort-value="1972" | 1972-11-29 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | [[Offzeer]]<br/>[[Feldherr]] |- | [[:d:Q95291896|Q95291896]] | [[Alexander Schum]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1897" | 1897-08-12 | [[Neunkirchen]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-06 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/117284297 117284297] | [[dramaturge]]<br/>[[broadcasting director]] |- | [[:d:Q116904949|Q116904949]] | [[Georg Gustav Köhler]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1897" | 1897-08-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1984" | 1984-07-30 | [[Ottobrunn]] | | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q130545040|Q130545040]] | [[Wilhelm von der Reith]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1897" | 1897-07-03 | [[Oolwarder]] | data-sort-value="1967" | 1967-02-28 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/101905543X 101905543X] | [[construction worker]]<br/>[[civilian employee of the military]] |- | [[:d:Q19501869|Q19501869]] | [[Adolf Meyn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1898" | 1898-09-04 | [[Gemeen Draag]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-07 | [[Warthausen]] | [https://d-nb.info/gnd/1241378134 1241378134] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q62976333|Q62976333]] | [[Martin Irwahn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1898" | 1898-02-18 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-11 | [[Eddels]] | [https://d-nb.info/gnd/117204633 117204633] | [[Maler]]<br/>[[Bildhauer]] |- | [[:d:Q96134|Q96134]] | [[Paul Pleiger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Paul Pleiger - DPLA - bbf2f051e7daa2b8bdcd24012fab3302.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-28<br/>1899-09-29 | [[Buchholz-Kämpen]]<br/>[[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="1985" | 1985-07-22<br/>1985-07-25 | [[Buchholz-Kämpen]]<br/>[[Hattingen]] | [https://d-nb.info/gnd/124996671 124996671] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q1283703|Q1283703]] | [[Hans Harmsen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1899" | 1899-05-05 | [[Charlottenburg]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-05 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/11854604X 11854604X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1608304|Q1608304]] | [[Herbert Fust]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1899" | 1899-06-01 | [[Glewitz]] | data-sort-value="1974" | 1974-11-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/130430609 130430609] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q23010140|Q23010140]] | [[Wilhelm Marquardt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1899" | 1899 | [[Wümm (Dörp)|Wümm]] | data-sort-value="1994" | 1994 | [[Imbeek]] | [https://d-nb.info/gnd/122870999 122870999] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q95004220|Q95004220]] | [[Marie-Louise von Rogister]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1899" | 1899-08-03 | [[Sarrebourg]] | data-sort-value="1991" | 1991-06-18 | [[Gemeen Kakenstörp|Kakenstörp]] | [https://d-nb.info/gnd/119195267 119195267] | [[Maler]] |- | [[:d:Q133058905|Q133058905]] | [[Albert Bartels]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1899" | 1899-04-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-15 | | [https://d-nb.info/gnd/1020928492 1020928492] | [[Bookbinner]] |- | [[:d:Q2086800|Q2086800]] | [[Philipp Helbach]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1900" | 1900-09-28 | [[Wilsdörp]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-22 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034909886 1034909886] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q20980224|Q20980224]] | [[Walther Niekerken]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1900" | 1900-02-16 | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | data-sort-value="1974" | 1974-11-09 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117001228 117001228] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1287966|Q1287966]] | [[Eduard Bargheer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1901" | 1901-12-25 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1979" | 1979-07-01 | [[Blanknees]] | [https://d-nb.info/gnd/118506595 118506595] | [[Maler]]<br/>[[interpreter]]<br/>[[printer]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[mosaicist]]<br/>[[muralist]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[watercolorist]] |- | [[:d:Q1462281|Q1462281]] | [[Friedrich Soetebier]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1901" | 1901-01-19 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-20 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035154781 1035154781] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q60332375|Q60332375]] | [[Eduard von Maydell]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1901" | 1901-03-23 | [[Revel]] | data-sort-value="1984" | 1984-03-17 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/11515440X 11515440X] | |- | [[:d:Q125522923|Q125522923]] | [[Robert Schneller]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1901" | 1901-03-25 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-28 | [[Finkwarder]] | | [[Künstler]] |- | [[:d:Q62618|Q62618]] | [[Anny Ondra]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ondra 1923.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1902" | 1902-05-15 | [[Tarnów]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-28 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/117456209 117456209] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q65099|Q65099]] | [[Ernst von Salomon]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1902" | 1902-09-25 | [[Kiel]] | data-sort-value="1972" | 1972-08-09 | [[Stöckt]] | [https://d-nb.info/gnd/118605151 118605151] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q20608414|Q20608414]] | [[Louise Viereck]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1902" | 1902 | [[Winsen (Luh)|Winsen]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q23899045|Q23899045]] | [[Rudolf Kühnl]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1902" | 1902-02-18 | [[Sokolov]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-19 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Architekt]] |- | [[:d:Q1343086|Q1343086]] | [[Georg Sluyterman von Langeweyde]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1903" | 1903 | [[Essen]] | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1076042821 1076042821] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Liedermacher]] |- | [[:d:Q20980275|Q20980275]] | [[Jutta Bossard-Krull]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-06 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-13 | [[Lüll]] | [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | [[ceramicist]]<br/>[[Bildhauer]] |- | [[:d:Q30100637|Q30100637]] | [[August Brandes]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1903" | 1903-05-01 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]]<br/>[[Egestorf]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-10 | [[Bronswiek]] | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q94921087|Q94921087]] | [[Richard Fehlandt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1903" | 1903 | [[Alt Krenzlin]] | data-sort-value="1992" | 1992 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1037419189 1037419189] | [[dialect writer]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1566339|Q1566339]] | [[Hans Arnold (Politiker)|Hans Arnold]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1904" | 1904-09-07 | [[Lübeck]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-22 | [[Gemeen Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034698621 1034698621] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1874153|Q1874153]] | [[Ludwig Alsdorf]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1904" | 1904-08-08 | [[Laufersweiler]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-25 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118976427 118976427] | [[Indoloog]] |- | [[:d:Q2021328|Q2021328]] | [[Oluf Christensen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1904" | 1904-05-13 | [[Horborg]] | data-sort-value="1957" | 1957-04-30 | [[Trill]] | [https://d-nb.info/gnd/127362081X 127362081X] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q4422709|Q4422709]] | [[Hans Robert Scultetus]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1904" | 1904-03-20 | [[Düütsch Kaiserriek]] | data-sort-value="1976" | 1976-03-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/121196666 121196666] | [[Meteoroloog]] |- | [[:d:Q77102|Q77102]] | [[Max Schmeling]] | [[Minsch]] | [[Bild:Max Schmeling NYWTS.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-28 | [[Klein Luckow]] | data-sort-value="2005" | 2005-02-02 | [[Gemeen Winzendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/118608525 118608525] | [[Boxer]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q16650168|Q16650168]] | [[Karl-Hermann Rabe]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1905" | 1905-06-11 | [[Mühlhausen]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-06 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q817998|Q817998]] | [[Benno Strandt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1995" | 1995 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1022191454 1022191454] | [[Komponist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1583427|Q1583427]] | [[Hans Heppe]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907-08-09 | [[Wschowa]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-02 | [[Gemeen Kakenstörp|Kakenstörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1027041167 1027041167] | [[Beamten]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q1700378|Q1700378]] | [[Kurt Brunow]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907-03-09 | [[Kolbarg]] | data-sort-value="1978" | 1978-03-05 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | [[Gestapo employee]] |- | [[:d:Q1715249|Q1715249]] | [[Otto Wilkens]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907-10-22 | [[Gemeen Stell]] | data-sort-value="1999" | 1999-05-25 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/130537365 130537365] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2543854|Q2543854]] | [[Walter Büttner]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907-11-16 | [[Wasserleben]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-25 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/119137585 119137585] | [[puppeteer]] |- | [[:d:Q17278459|Q17278459]] | [[Hans-Ludolf Flügge]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907-06-09 | [[Maschen]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-07 | [[Ebersen]] | [https://d-nb.info/gnd/116631562 116631562] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q18577972|Q18577972]] | [[Grete Siegmund]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907 | [[Gemeen Mesborg]] | data-sort-value="2003" | 2003 | [[Gemeen Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1053165862 1053165862] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q94742228|Q94742228]] | [[Gisela Schuller]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907-05-15 | [[Gießen]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-05 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1128410052 1128410052] | |- | [[:d:Q94911101|Q94911101]] | [[Walter Dammann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907-11-02 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-10 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034714953 1034714953] | [[Meteoroloog]]<br/>[[professor]] |- | [[:d:Q137344877|Q137344877]] | [[Walter Schween]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1907" | 1907-06-26 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/125458452 125458452] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q540269|Q540269]] | [[Hans Scheele]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1908" | 1908-12-18 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-23 | [[Bujničy]] | | [[Lichtathlet]]<br/>[[sprinter]] |- | [[:d:Q29645223|Q29645223]] | [[Richard Nitsch]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1908" | 1908-11-01 | [[Gemeen Töst|Töst]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [https://d-nb.info/gnd/119506882 119506882] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q15819216|Q15819216]] | [[Hanna Kunath]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1909" | 1909-11-06 | [[Bremen]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-18 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1255773790 1255773790] | [[Fleger]] |- | [[:d:Q135090563|Q135090563]] | [[Ernst-Otto Kähler]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1909" | 1909-03-27 | [[Pellworm]] | data-sort-value="1955" | 1955-11-05 | [[Gemeen Hullnst]] | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q71646|Q71646]] | [[Inge Meysel]] | [[Minsch]] | [[Bild:Inge Meysel (1964).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-30 | [[Neukölln]] | data-sort-value="2004" | 2004-07-10 | [[Bullenhuus]] | [https://d-nb.info/gnd/119013029 119013029] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q122054|Q122054]] | [[Rolf Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1910" | 1910-11-12 | [[Bad Suderode]] | data-sort-value="1963" | 1963-02-03 | [[Glüsen (Gemeen Töst)|Glüsen]] | [https://d-nb.info/gnd/140284583 140284583] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q1257923|Q1257923]] | [[Rudolf Fenner]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1910" | 1910-02-08 | [[Berlin]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-16 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/136520642 136520642] | [[Spreker]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q18221749|Q18221749]] | [[Bruno Dubber]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1910" | 1910-11-11 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-06 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/118968092 118968092] | [[functionary]] |- | [[:d:Q41798539|Q41798539]] | [[Richard Müller-Lampertz]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1910" | 1910-03-29 | [[Berlin]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-23 | [[Luhmöhlen]] | [https://d-nb.info/gnd/13446866X 13446866X] | [[conductor]] |- | [[:d:Q94774202|Q94774202]] | [[Ruth Lauterbach-Baehnisch]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1910" | 1910-10-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="1997" | 1997-09-12 | [[Düsseldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/121174050 121174050] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q113789469|Q113789469]] | [[Gerhard Denckmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1910" | 1910-02-10 | [[Hannober]] | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/172040442 172040442] | [[Philosoph]] |- | [[:d:Q137343839|Q137343839]] | [[Ernst Sprengel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1910" | 1910-10-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/125925786 125925786] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q215377|Q215377]] | [[Helmut Cämmerer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1911" | 1911-05-05 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1997" | 1997-10-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q1824282|Q1824282]] | [[Liesel Albrecht-Fastenrath]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1911" | 1911-01-20 | [[Nothoorn]] | data-sort-value="1996" | 1996-06-02 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1061068048 1061068048] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q38483937|Q38483937]] | [[Hermann Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1911" | 1911 | | data-sort-value="1999" | 1999-03-23 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q139001779|Q139001779]] | [[Albert Huth]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1911" | 1911 | [[Gemeen Töst|Töst]] | data-sort-value="1992" | 1992 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1321039069 1321039069] | |- | [[:d:Q1383447|Q1383447]] | [[Fritz Lehmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01-12 | [[Großröhrsdorf]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-26 | [[Ramßel]] | [https://d-nb.info/gnd/1157093558 1157093558] | [[Kameramann]] |- | [[:d:Q1690387|Q1690387]] | [[Joachim Rake]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1912" | 1912-04-12 | [[Marborg]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-18 | [[Gemeen Hullnst]] | [https://d-nb.info/gnd/130073601 130073601] | [[Schauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q2040579|Q2040579]] | [[Otto Schäfer (CDU)|Otto Schäfer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1912" | 1912-03-26 | [[Berlin]] | data-sort-value="1973" | 1973-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/139555403X 139555403X] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q10293341|Q10293341]] | [[Günter Eppen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1912" | 1912-08-27 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1943" | 1943-01-31 | [[Atlantik]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q20607421|Q20607421]] | [[Willem Mohr]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1912" | 1912 | [[Francop]] | data-sort-value="2000" | 2000-12-02 | [[Francop]] | [https://d-nb.info/gnd/1047982692 1047982692] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q28056324|Q28056324]] | [[Udo Langhoff]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1912" | 1912-07-11 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1994" | 1994-09-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1062372387 1062372387] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[television director]] |- | [[:d:Q76623273|Q76623273]] | [[Erich Holm]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1912" | 1912 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-08 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | |- | [[:d:Q110498643|Q110498643]] | [[Hans Rinck]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1912" | 1912-06-02 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="1999" | 1999-04-19 | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q114289658|Q114289658]] | [[Hans-Günther Isenberg]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1913" | 1913-11-09 | [[Landkreis Horborg]] | | | | |- | [[:d:Q126870958|Q126870958]] | [[Gerhard Jacobi]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1913" | 1913-08-25 | [[Kiel]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-10 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/133379343X 133379343X] | [[Offzeer]]<br/>[[Brigadegeneral]] |- | [[:d:Q20605900|Q20605900]] | [[Bernhard Fricke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1914" | 1914 | [[Gemeen Töst|Töst]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [https://d-nb.info/gnd/1034727362 1034727362] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q55676378|Q55676378]] | [[Günter Harringer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1914" | 1914-08-31 | [[Rostock]] | data-sort-value="1976" | 1976-11-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/126370184 126370184] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q5700072|Q5700072]] | [[Heinrich Eppen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1915" | 1915-03-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="1942" | 1942-06-04 | [[Tobruk]] | | [[Soldaat]] |- | [[:d:Q1352979|Q1352979]] | [[Erich Pohl (Politiker)|Erich Pohl]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1917" | 1917-05-31 | [[Wien (Stadt)|Wien]] | data-sort-value="2002" | 2002-01-21 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1035111810 1035111810] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1601215|Q1601215]] | [[Heinz Zscherpe]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1917" | 1917-05-27 | [[Dresden]] | data-sort-value="1959" | 1959-09-17 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035172488 1035172488] | [[Politiker]]<br/>[[trade unionist]] |- | [[:d:Q2476310|Q2476310]] | [[Ulrich Matschoss]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1917" | 1917-05-16 | [[Eickel]] | data-sort-value="2013" | 2013-07-01 | [[Lümbörger Heid]] | [https://d-nb.info/gnd/106222972X 106222972X] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]] |- | [[:d:Q6310077|Q6310077]] | [[Julius Serck]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1917" | 1917-04-01 | [[Abendörp]] | data-sort-value="1999" | 1999-02-24 | [[Fehmarn]] | | [[Soldaat]] |- | [[:d:Q94911264|Q94911264]] | [[Artur Conrad Förste]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1917" | 1917-03-18 | [[Gemeen Mesborg]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-07 | [[Gemeen Mesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726595 1034726595] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q16930308|Q16930308]] | [[Wolfgang Reisener]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1918" | 1918-10-13 | [[Trill]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-15 | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q20607229|Q20607229]] | [[Armin Mandel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1919" | 1919 | [[Asendörp]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-09 | [[Wunstorf]] | [https://d-nb.info/gnd/1034737139 1034737139] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q28784143|Q28784143]] | [[Karl Hans Albrecht]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1919" | 1919-11-19 | [[Trier]] | data-sort-value="1965" | 1965-05-27 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1012763781 1012763781] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1602329|Q1602329]] | [[Helga Zülch]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1920" | 1920-11-11 | [[Bockum-Hövel]] | data-sort-value="1949" | 1949-02-01 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1050529820 1050529820] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q5342372|Q5342372]] | [[Edward Colquhoun Charlton]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1920" | 1920-06-15 | [[Rowlands Gill]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-21 | [[Gemeen Wist|Wist]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q10285967|Q10285967]] | [[Friedrich Altmeier]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1920" | 1920-07-16 | [[Mettlach]] | data-sort-value="2007" | 2007 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q1220298|Q1220298]] | [[Diedrich Hinrichs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1921" | 1921-12-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="2007" | 2007-07-20 | | [https://d-nb.info/gnd/1034903888 1034903888] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1712030|Q1712030]] | [[Julian Milejski]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1921" | 1921-10-10 | [[Polen]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-04 | [[Gemeen Stell]] | | |- | [[:d:Q1898280|Q1898280]] | [[Marina Ried]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1921" | 1921-07-09 | [[Moskau]] | data-sort-value="1989" | 1989-03-26 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1061523489 1061523489] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q5504924|Q5504924]] | [[Fritz Henke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1921" | 1921-06-21 | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1999" | 1999-11-15 | [[Gemeen Mesborg]] | | |- | [[:d:Q115348098|Q115348098]] | [[Ruth Godbersen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1921" | 1921-02-17 | [[Kiel]] | data-sort-value="2006" | 2006 | [[Hittfeld]] | | [[Bildhauer]] |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1921" | 1921-03-30 | | data-sort-value="1957" | 1957-11-11 | [[Elv]] | | |- | [[:d:Q1602177|Q1602177]] | [[Helga Sophia Goetze]] | [[Minsch]] | [[Bild:Helga Goetze.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1922" | 1922-03-12 | [[Meideborg]] | data-sort-value="2008" | 2008-01-29 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/131922254 131922254] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q20604982|Q20604982]] | [[Walter Bostelmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1922" | 1922-10-19 | [[Wist (Landkreis Horborg)|Wist]] | data-sort-value="2008" | 2008-03-16 | | [https://d-nb.info/gnd/12033593X 12033593X] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q136158573|Q136158573]] | [[Ingeborg Eggert-Sander]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1922" | 1922-06-22 | [[Kiel]] | data-sort-value="2005" | 2005-04-12 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/137839901 137839901] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q1591978|Q1591978]] | [[Ursula Heinlein]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1923" | 1923-11-05 | [[Bork]] | data-sort-value="1997" | 1997-06-04 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904167 1034904167] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1596307|Q1596307]] | [[Heino Cohrs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1923" | 1923-06-20 | [[Lümbörger Heid]] | data-sort-value="2010" | 2010-10-10 | [[Aken]] | [https://d-nb.info/gnd/1062231414 1062231414] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q1600989|Q1600989]] | [[Heinz Singer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1923" | 1923-02-22 | [[Gera]] | data-sort-value="2020" | 2020-08-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q20607789|Q20607789]] | [[Gerhard Rieckmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1923" | 1923-06-06 | [[Gemeen Stell]] | data-sort-value="2007" | 2007-03-07 | | [https://d-nb.info/gnd/1035123770 1035123770] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q137142521|Q137142521]] | [[Eckhard Ziehme]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1923" | 1923-09-28 | [[Hittfeld]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034495925 1034495925] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q64923|Q64923]] | [[Klaus Junge]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1924" | 1924-01-01 | [[Concepción (Chile)|Concepción]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-17 | [[Gemeen Will|Will]] | [https://d-nb.info/gnd/106940456X 106940456X] | [[Schachspeler]] |- | [[:d:Q15457258|Q15457258]] | [[Gerhard Martius]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1924" | 1924-01-31 | [[Bonn]] | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/133969983 133969983] | [[midwife]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[gynecologist]] |- | [[:d:Q114408692|Q114408692]] | [[Joachim Schult]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1924" | 1924 | | data-sort-value="2011" | 2011-11-08 | [[Gemeen Tesp]] | [https://d-nb.info/gnd/1269479466 1269479466] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q2038871|Q2038871]] | [[Otto Gellersen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1925" | 1925-01-29 | [[Gemeen Gö’nstörp|Gö’nstörp]] | data-sort-value="2012" | 2012-07-03 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034736035 1034736035] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q55830168|Q55830168]] | [[Helga Rammow]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1925" | 1925-03-16 | [[Finkwarder]] | data-sort-value="2026" | 2026-02-17 | | [https://d-nb.info/gnd/11908032X 11908032X] | [[Ethnoloog]] |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1925" | 1925-11-05 | [[Kotzenau]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | | |- | [[:d:Q136580682|Q136580682]] | [[Armin Rojahn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1925" | 1925 | [[Gemeen Hullnst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115679062X 115679062X] | [[ministry official]] |- | [[:d:Q56342923|Q56342923]] | [[Ruth Zuther]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1926" | 1926-05-29 | [[Łódź]] | data-sort-value="2015" | 2015-07-25 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1035169916 1035169916] | [[local politician]] |- | [[:d:Q136964740|Q136964740]] | [[Jürg Hansen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1926" | 1926-01-16 | [[Heidelbarg]] | data-sort-value="2023" | 2023-10-02 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/129896380X 129896380X] | [[Psychiater]] |- | [[:d:Q324887|Q324887]] | [[Ludwig Wilding]] | [[Minsch]] | [[Bild:Werk von Ludwig Wilding mit spiegelnden Betrachter.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1927" | 1927-07-15<br/>1927-03-19<br/>1927-05-19 | [[Grünstadt]] | data-sort-value="2010" | 2010-01-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/11863285X 11863285X] | [[Maler]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[visual artist]]<br/>[[visual poet]] |- | [[:d:Q130006942|Q130006942]] | [[Hildegard Wegner]] | [[Minsch]] | [[Bild:Hildegard Wegner - Ausstellungseröffnung im KUBUS am 01.08.2004 02.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="2014" | 2014 | | [https://d-nb.info/gnd/119346354 119346354] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q136567759|Q136567759]] | [[Rudolf Schridde]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1927" | 1927 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1054976627 1054976627] | [[Historiker]] |- | [[:d:Q124463|Q124463]] | [[Willem Fricke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1928" | 1928-08-10 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="2009" | 2009-07-24 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/134899288 134899288] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q1133727|Q1133727]] | [[Cornelius Bischoff]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1928" | 1928-09-04 | [[Horborg]] | data-sort-value="2018" | 2018-06-27 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/103723323 103723323] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Dichterjurist]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q2075403|Q2075403]] | [[Peter Hagenah]] | [[Minsch]] | [[Bild:PeterHagenah.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1928" | 1928-03-01 | [[Oolwarder]] | data-sort-value="2015" | 2015-06-17 | | | [[Maler]] |- | [[:d:Q7531206|Q7531206]] | [[Sister Vajira]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1928" | 1928-10-14 | [[Hamborg]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-07 | [[Maschen]] | | [[Philosoph]] |- | [[:d:Q95306341|Q95306341]] | [[Gerhard Schaefer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1928" | 1928 | [[Iserlaun]] | data-sort-value="2019" | 2019-05-24 | [[Asendörp]] | [https://d-nb.info/gnd/133850692 133850692] | [[Bioloog]]<br/>[[Pädagoog]] |- | [[:d:Q113721450|Q113721450]] | [[Juan Emilio Sánchez Guiraldez]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1928" | 1928 | [[Tupiza]] | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1147214417 1147214417] | [[Diplomat]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q1554971|Q1554971]] | [[Gunther Malzacher]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1929" | 1929-03-05 | [[Berlin]] | data-sort-value="1995" | 1995-05-24 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1053293216 1053293216] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q15451405|Q15451405]] | [[Rolf Lüer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1929" | 1929-05-18 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | data-sort-value="2013" | 2013-03-04 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | [https://d-nb.info/gnd/120563797 120563797] | [[Bankkoopmann]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q20745840|Q20745840]] | [[Werner Peters]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1929" | 1929-06-24 | [[Glüsen (Gemeen Töst)|Glüsen]] | data-sort-value="2003" | 2003-08-06 | [[Erkrath]] | [https://d-nb.info/gnd/133880060 133880060] | [[Zooloog]]<br/>[[Entomoloog]]<br/>[[Zellbioloog]]<br/>[[parasitologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q52320608|Q52320608]] | [[Erich Brüggemann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1929" | 1929-06-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="2019" | 2019-09-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/119084023 119084023] | [[Bildhauer]] |- | [[:d:Q124368|Q124368]] | [[Carlheinz Hollmann]] | [[Minsch]] | [[Bild:Carlheinz Hollmann (Kiel 56.716).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1930" | 1930-12-01 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2004" | 2004-05-04 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1062340078 1062340078] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q1524085|Q1524085]] | [[Laurens Spethmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1930" | 1930-07-16 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2021" | 2021-07-31 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1073282864 1073282864] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1629349|Q1629349]] | [[Horst Fust]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1930" | 1930-06-22 | [[Berlin]] | data-sort-value="2003" | 2003-08-27 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | [[Journalist]] |- | [[:d:Q1793562|Q1793562]] | [[Kurt Gerdau]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1930" | 1930-04-11 | [[Zalewo]] | data-sort-value="2007" | 2007-12-21 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/121703649 121703649] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q21587458|Q21587458]] | [[Gerd Röhrs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1930" | 1930-05-01 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2017" | 2017-12-09 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/1105301192 1105301192] | [[Soldaat]]<br/>[[Offzeer]] |- | [[:d:Q95178|Q95178]] | [[Ingrid van Bergen]] | [[Minsch]] | [[Bild:IMG 0220 Ingrid van Bergen.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1931" | 1931-06-15 | [[Danzig]] | data-sort-value="2025" | 2025-11-28 | [[Eyndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/119186098 119186098] | [[Schauspeler]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[reality television participant]] |- | [[:d:Q1553635|Q1553635]] | [[Guido Neumann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1932" | 1932-04-05 | [[Wieda]] | data-sort-value="2009" | 2009-02-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Richter]] |- | [[:d:Q13460636|Q13460636]] | [[Jürgen Peter Ravens]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1932" | 1932-07-11 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="2012" | 2012-12-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/120315769 120315769] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[newspaper proprietor]] |- | [[:d:Q133676904|Q133676904]] | [[Reimer Hadenfeldt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1932" | 1932-09-11 | | data-sort-value="2010" | 2010 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1167432614 1167432614] | [[Richter]] |- | [[:d:Q139366861|Q139366861]] | [[Ursula Hinrichs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1932" | 1932 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/10531580X 10531580X] | [[dentist]] |- | [[:d:Q17417863|Q17417863]] | [[Günter Böddeker]] | [[Minsch]] | [[Bild:Günter Böddeker.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1933" | 1933 | [[Patterbuorn]] | data-sort-value="2012" | 2012-06-09 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/171993802 171993802] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q1608434|Q1608434]] | [[Herbert Helmrich]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1934" | 1934-01-01 | [[Luckau]] | data-sort-value="2017" | 2017-10-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118548948 118548948] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1717279|Q1717279]] | [[Jürgen Hinrichs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1934" | 1934-04-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="2023" | 2023-04-12 | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1522473|Q1522473]] | [[Horst Backat]] | [[Minsch]] | [[Bild:Horst Backat (1956).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1935" | 1935-12-16 | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | data-sort-value="2020" | 2020-10-26 | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q2039673|Q2039673]] | [[Otto Köhler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Otto Köhler (22697080807) (cropped).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1935" | 1935-01-10 | [[Schweinfurt]] | data-sort-value="2026" | 2026-03-11 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/119371499 119371499] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q60168464|Q60168464]] | [[Dieter Krombach]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1935" | 1935-05-05 | [[Dresden]] | data-sort-value="2020" | 2020-09-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1146745001 1146745001] | [[cardiologist]] |- | [[:d:Q137325919|Q137325919]] | [[Klaus Marckwardt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1935" | 1935 | [[Hagenow]] | data-sort-value="2024" | 2024 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1146034377 1146034377] | [[Ingenieur Luft- und Raumfahrttechnik]] |- | [[:d:Q1232469|Q1232469]] | [[Johann Löhn]] | [[Minsch]] | [[Bild:Löhn, Johann (2013).jpeg|center|80px]] | data-sort-value="1936" | 1936-12-16 | [[Gemeen Hassbossel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1119923263 1119923263] | [[Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1453344|Q1453344]] | [[Hans-Peter Voigt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1936" | 1936-11-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="2014" | 2014-01-01 | [[Nuurten]] | [https://d-nb.info/gnd/1027502385 1027502385] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1745088|Q1745088]] | [[Klaus Fittschen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1936" | 1936-05-31 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | data-sort-value="2026" | 2026-01-02 | | [https://d-nb.info/gnd/123035937 123035937] | [[Klassischen Archäoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Archäoloog]]<br/>[[Klassischen Philoloog]] |- | [[:d:Q23061266|Q23061266]] | [[Hannsjörn Boës]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1936" | 1936-12-03 | [[Mönster]] | data-sort-value="2021" | 2021-04-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/111116424X 111116424X] | [[Feldherr]] |- | [[:d:Q60411918|Q60411918]] | [[Jürgen Heitmann (Schriever)|Jürgen Heitmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1936" | 1936 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | data-sort-value="2019" | 2019-05-03 | [[Celle]] | [https://d-nb.info/gnd/140443835 140443835] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q123381|Q123381]] | [[Hans-Dieter Loose]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1937" | 1937-03-18 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2025" | 2025-10-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/115777881 115777881] | [[Archivar]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q117188107|Q117188107]] | [[János Enyedi]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1937" | 1937-10-28 | [[Kispest]] | data-sort-value="2017" | 2017 | [[Gemeen Meschacht]] | | [[Schoolmeester]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[Maler]] |- | [[:d:Q138844923|Q138844923]] | [[Eike Holtzhauer]] | [[Minsch]] | [[Bild:Eike Holtzhauer, Todtglüsingen 2000.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1937" | 1937-02-09 | [[Lusatia]] | data-sort-value="2023" | 2023-07-19 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1297537084 1297537084] | |- | [[:d:Q23062973|Q23062973]] | [[Walther Zander]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1938" | 1938-06-18 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2007" | 2007-10-28 | [[Gemeen Draag]] | [https://d-nb.info/gnd/1035175541 1035175541] | [[ceramicist]] |- | [[:d:Q55282949|Q55282949]] | [[Ulrich Klages]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1938" | 1938 | [[Stadtoldendorf]] | data-sort-value="2007" | 2007 | [[Gemeen Töst|Töst]] | [https://d-nb.info/gnd/1034930036 1034930036] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q1310052|Q1310052]] | [[Jürgen Moll]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1939" | 1939-11-16 | [[Karlovy Vary]] | data-sort-value="1968" | 1968-12-16 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q137452497|Q137452497]] | [[Christel Linnea Imla]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1939" | 1939 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1141258064 1141258064] | [[Maler]] |- | [[:d:Q443732|Q443732]] | [[Hanne Darboven]] | [[Minsch]] | [[Bild:Verblühende Zeit, Hanne Darboven fotografiert von Angelika Platen, Hamburg 2002.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1941" | 1941-04-29 | [[München]] | data-sort-value="2009" | 2009-03-09 | [[Rönnborg]]<br/>[[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118523775 118523775] | [[Fotograaf]]<br/>[[Maler]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[conceptual artist]]<br/>[[visual artist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q2369652|Q2369652]] | [[Susi Dorée]] | [[Minsch]] | [[Bild:Susi IV, 1973.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1941" | 1941-10-13 | [[Berlin]] | data-sort-value="2022" | 2022-05-31 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Singer]] |- | [[:d:Q18810287|Q18810287]] | [[Günter Berndt]] | [[Minsch]] | [[Bild:13-07-13 Truck Stop Cisco Berndt 05.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1942" | 1942-12-12 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2014" | 2014-12-31 | [[Maschen]] | [https://d-nb.info/gnd/1065005989 1065005989] | [[Musiker]] |- | [[:d:Q133896055|Q133896055]] | [[Christel Voß]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1942" | 1942-08-20 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | | [[athlete]]<br/>[[Lichtathlet]] |- | [[:d:Q109906|Q109906]] | [[Peter Gatter]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1943" | 1943-10-14 | [[Breslau]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-28 | [[Stöckt]] | [https://d-nb.info/gnd/1028674066 1028674066] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Radiomoderator]]<br/>[[general economics]]<br/>[[political economist]] |- | [[:d:Q124406|Q124406]] | [[Dirk Römmer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1943" | 1943 | [[Karkwarder|Kirchwarder]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124263933 124263933] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q879522|Q879522]] | [[Björn-Hergen Schimpf]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1943" | 1943-12-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1264707258 1264707258] | [[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q85468|Q85468]] | [[Marlene Charell]] | [[Minsch]] | [[Bild:Marlene charell 19870912.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1944" | 1944-07-27 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134346068 134346068] | [[Ballettdanzer]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q126103|Q126103]] | [[Jörn Ipsen]] | [[Minsch]] | [[Bild:Portraitfoto von Jörn Ipsen.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-17 | [[Landkreis Horborg]] | data-sort-value="2026" | 2026-01-31 | | [https://d-nb.info/gnd/131352229 131352229] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q1454052|Q1454052]] | [[Monika Wörmer-Zimmermann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1944" | 1944-07-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035175223 1035175223] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1496928|Q1496928]] | [[Gebhard Müller]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1944" | 1944-01-08 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035072866 1035072866] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2079439|Q2079439]] | [[Peter "Banjo" Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1944" | 1944-03-28 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2025" | 2025-02-06 | [[Hittfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/135736323 135736323] | [[banjoist]]<br/>[[songwriter]]<br/>[[Singer]]<br/>[[jazz guitarist]]<br/>[[racing automobile driver]] |- | [[:d:Q32405832|Q32405832]] | [[Rolf Schwartau]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1944" | 1944-06-04 | [[Oolwarder]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q95575836|Q95575836]] | [[Erhard Schäfer]] | [[Minsch]] | [[Bild:ErhardSchäfer.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1944" | 1944-07-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1332647030 1332647030] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q133871633|Q133871633]] | [[Hans-Joachim Sachau]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1944" | 1944-02-01 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q139025045|Q139025045]] | [[Eberhard Schäfer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1944" | 1944-07-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1332647030 1332647030] | |- | [[:d:Q139259185|Q139259185]] | [[Erika Fischer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1944" | 1944 | [[Gemeen Unnel|Unnel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120711621 120711621] | [[Pädagoog]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1045537|Q1045537]] | [[Carsten Frerk]] | [[Minsch]] | [[Bild:Carsten Frerk.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1945" | 1945-10-24 | [[Dibbersen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/11517334X 11517334X] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Politoloog]] |- | [[:d:Q1288489|Q1288489]] | [[Sascha W. Felix]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1945" | 1945-04-29 | [[Builefeld]] | data-sort-value="2012" | 2012-01-04 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/135963060 135963060] | [[Philoloog]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1448818|Q1448818]] | [[Franz Röhrs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1945" | 1945-02-06 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035122480 1035122480] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q51810455|Q51810455]] | [[Klaus Sieveking]] | [[Minsch]] | [[Bild:Sieveking 3.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-23 | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/108408280 108408280] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q61756895|Q61756895]] | [[Jörg Kuglin]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1945" | 1945-06-04 | [[Gastää]] | data-sort-value="2018" | 2018-04-22 | [[Würzborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1145452353 1145452353] | [[docent]]<br/>[[slavist]] |- | [[:d:Q133678694|Q133678694]] | [[Gottfried Keding]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1945" | 1945 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131834711 131834711] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q694631|Q694631]] | [[Arno Waschkuhn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1946" | 1946-10-21 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="2006" | 2006-01-09 | [[Erfurt]] | [https://d-nb.info/gnd/12154897X 12154897X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politoloog]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[performing artist]] |- | [[:d:Q1596184|Q1596184]] | [[Heiner Schönecke]] | [[Minsch]] | [[Bild:Landtag Niedersachsen DSCF7327.JPG|center|80px]] | data-sort-value="1946" | 1946-03-21 | [[Ilsdörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035128586 1035128586] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1681535|Q1681535]] | [[Jan-Hinrich Fock]] | [[Minsch]] | [[Bild:2011-06-22-Jan-Hinrich-Fock-by-RalfR-05.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-18 | [[Finkwarder]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1996955|Q1996955]] | [[Norbert Leben]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1946" | 1946-09-20 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034939300 1034939300] | [[Buur]] |- | [[:d:Q95688170|Q95688170]] | [[Mürra Zabel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1946" | 1946 | [[Gemeen Jesborg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1089476256 1089476256] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q134476509|Q134476509]] | [[Jürgen Klahn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1946" | 1946 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1185443932 1185443932] | [[local historian]] |- | [[:d:Q566013|Q566013]] | [[Annegret Ottke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1947" | 1947 | [[Hittfeld]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q130792197|Q130792197]] | [[Sigrid Dordel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1947" | 1947 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1080277242 1080277242] | [[sports scientist]] |- | [[:d:Q1098396|Q1098396]] | [[Claus-Peter Lieckfeld]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1948" | 1948-11-18 | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115608214 115608214] | [[Journalist]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Science-Fiction-Schriever]] |- | [[:d:Q1717455|Q1717455]] | [[Jürgen Martens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jürgen Martens 2002.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1948" | 1948-03-15 | [[Gemeen Töst|Töst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1121239978 1121239978] | [[Chemiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q2140776|Q2140776]] | [[Reinhard Keding]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1948" | 1948-09-05 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124352391 124352391] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q2589829|Q2589829]] | [[Wolfgang Hahn]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wolfgang Hahn (c. 1990).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1948" | 1948-08-04 | [[Maschen]] | | | | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q95279245|Q95279245]] | [[Ulf Pallme König]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1948" | 1948 | [[Tötsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061093174 1061093174] | [[Jurist]]<br/>[[Richter]] |- | [[:d:Q133478148|Q133478148]] | [[Helmut Marquardt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1948" | 1948 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1030141576 1030141576] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133721439|Q133721439]] | [[Manfred Harringer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1948" | 1948-06-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141519525 141519525] | |- | [[:d:Q139362097|Q139362097]] | [[Arnulf Blecken]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1948" | 1948 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122210751 122210751] | |- | [[:d:Q706705|Q706705]] | [[Jürgen Rosenthal]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1949" | 1949-07-28 | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | | | [[drummer]] |- | [[:d:Q1889380|Q1889380]] | [[Manfred Gailus]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1949" | 1949-10-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110755138 110755138] | [[Neetiedhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q94511784|Q94511784]] | [[Michel Feith]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1949" | 1949 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Designer]]<br/>[[Architekt]]<br/>[[exhibition curator]] |- | [[:d:Q1577201|Q1577201]] | [[Hans-Henning Lühr]] | [[Minsch]] | [[Bild:Lühr, Hans-Henning-9307.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1950" | 1950-09-05 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1080267646 1080267646] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q32008874|Q32008874]] | [[Heinrich Stebener]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1950" | 20th century | [[Gemeen Otter|Otter]] | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Hamborg]] | | [[Turner]] |- | [[:d:Q138988141|Q138988141]] | [[Peter Röthig]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1950" | 1950 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/174058683 174058683] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q139035703|Q139035703]] | [[Rita Niedernhöfer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1950" | 1950 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1044864338 1044864338] | [[graphic designer]] |- | [[:d:Q1097690|Q1097690]] | [[Claudia Preuß-Boehart]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1951" | 1951-09-01 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | | [[Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q2530953|Q2530953]] | [[Volker Dittrich]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1951" | 1951-09-28 | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115436383 115436383] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q63830442|Q63830442]] | [[Dietlinde Andruchowicz]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1951" | 1951 | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1082015407 1082015407] | [[Künstler]] |- | [[:d:Q15964657|Q15964657]] | [[Ernst Libuda]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1952" | 1952-12-15 | [[Sangenstää]] | | | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q133074761|Q133074761]] | [[Werner Keil]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1952" | 1952 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1029843848 1029843848] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q136576302|Q136576302]] | [[Joachim Nitsche]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1952" | 1952 | [[Gemeen Toppenstää|Toppenstää]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118862489X 118862489X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139541920|Q139541920]] | [[Ulrike Holst]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1952" | 1952 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033829870 1033829870] | [[humanities scholar]]<br/>[[pedagogy]] |- | [[:d:Q1740224|Q1740224]] | [[Rudolf Meyer (Politiker)|Rudolf Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1953" | 1953-03-08 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1339306816 1339306816] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q95729571|Q95729571]] | [[Angelika Paetow]] | [[Minsch]] | [[Bild:Angelika Paetow.JPG|center|80px]] | data-sort-value="1954" | 1954-02-18 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2015" | 2015-04-16 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1062346815 1062346815] | [[editing staff]] |- | [[:d:Q1584617|Q1584617]] | [[Harald Maack]] | [[Minsch]] | [[Bild:2012-05-31 Studio Hamburg Nachwuchspreis DSCF0521.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1955" | 1955-11-12 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129339997 129339997] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q95337364|Q95337364]] | [[Werner H. Preuß]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1955" | 1955 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121250857 121250857] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q110572864|Q110572864]] | [[Brigitte Gödecke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1957" | 1957 | [[Finkwarder]] | | | | [[canoeist]]<br/>[[sports official]] |- | [[:d:Q138985011|Q138985011]] | [[Hans-Jürgen Cohrs]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1957" | 1957 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/170078124 170078124] | |- | [[:d:Q107508|Q107508]] | [[Susanne Rode-Breymann]] | [[Minsch]] | [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 40 Helwig Schmidt-Glintzer Susanne Rode-Breymann Andor Izsák (cropped).JPG|center|80px]] | data-sort-value="1958" | 1958-05-29 | [[Reidörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111863007 111863007] | [[musicologist]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[music historian]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q499821|Q499821]] | [[Andreas Ole Ohlendorff]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1958" | 1958-02-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035107376 1035107376] | [[Maler]] |- | [[:d:Q47012724|Q47012724]] | [[Michael Garvens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Michael Garvens, Geschäftsführung Köln-Bonn Airport -9635 (cropped).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-09 | [[Hittfeld]] | | | | [[Manager]] |- | [[:d:Q1404613|Q1404613]] | [[Martin Mulsow]] | [[Minsch]] | [[Bild:2012 Martin Mulsow.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/112966004 112966004] | [[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Philosoph]]<br/>[[philosophy historian]]<br/>[[cultural studies scholar]] |- | [[:d:Q1929448|Q1929448]] | [[Michael Staack]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1959" | 1959-03-24 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122377702 122377702] | [[Politoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1682184|Q1682184]] | [[Jan Saffe]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jan Saffe-4585.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1960" | 1960 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q95536|Q95536]] | [[Matthias Wolfes]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1961" | 1961-08-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="2023" | 2023-03-27 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/120499371 120499371] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Theoloog]] |- | [[:d:Q96348|Q96348]] | [[Susanne Fülscher]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1961" | 1961 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12073656X 12073656X] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1729560|Q1729560]] | [[Karin Seick]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1961" | 1961-11-11 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Swemmer]] |- | [[:d:Q15444949|Q15444949]] | [[Carsten Ahrens]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1961" | 1961 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | data-sort-value="2023" | 2023-04-05 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/122074017 122074017] | [[Kunsthistoriker]] |- | [[:d:Q47059006|Q47059006]] | [[Andreas Schulz]] | [[Minsch]] | [[Bild:Schulz Andreas Gert Mothes .jpg|center|80px]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-11 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/138749345 138749345] | [[intendant]]<br/>[[cultural manager]] |- | [[:d:Q114301079|Q114301079]] | [[Peter Rieckmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1961" | 1961 | [[Gemeen Stell]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140416781 140416781] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Neuroloog]] |- | [[:d:Q2568195|Q2568195]] | [[Wiebke Frost]] | [[Minsch]] | [[Bild:Wiebke Frost.jpeg|center|80px]] | data-sort-value="1962" | 1962-04-02 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061292088 1061292088] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q869827|Q869827]] | [[Regina Weber]] | [[Minsch]] | [[Bild:Regina Weber 1980.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1963" | 1963-04-12 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Schoolmeester]]<br/>[[rhythmic gymnast]] |- | [[:d:Q18221537|Q18221537]] | [[Karin Buchholz]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1963" | 1963-08-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129742120 129742120] | [[Kolumnist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q1747494|Q1747494]] | [[Sven Böttcher]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1964" | 1964-08-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118004778 118004778] | [[Schriever]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[television producer]] |- | [[:d:Q15857116|Q15857116]] | [[Christoph Mestmacher-Steiner]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1964" | 1964 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1062351312 1062351312] | [[Journalist]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[editing staff]] |- | [[:d:Q23059533|Q23059533]] | [[Bettina Bexte]] | [[Minsch]] | [[Bild:Bettina Bexte.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1964" | 1964 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132612127 132612127] | [[Illustrater]] |- | [[:d:Q122012845|Q122012845]] | [[Jörg Kirchner]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1964" | 1964 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142401048 142401048] | [[preservationist]] |- | [[:d:Q1691195|Q1691195]] | [[Jochen Stay]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jochen Stay (2014).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-22 | [[Mannheim]] | data-sort-value="2022" | 2022-01-15 | [[Suurhoop]] | [https://d-nb.info/gnd/1236782232 1236782232] | [[opinion journalist]] |- | [[:d:Q3856225|Q3856225]] | [[Michael Mertens]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1965" | 1965-12-27 | [[Gemeen Stell]] | | | | [[Kugelstöter]] |- | [[:d:Q15813196|Q15813196]] | [[Uwe Feiler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Feiler, Uwe-0640.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-02 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1226118364 1226118364] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q81267305|Q81267305]] | [[Harald Grethe]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1965" | 1965-03-25 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128860529 128860529] | [[agronomist]] |- | [[:d:Q1271467|Q1271467]] | [[Dörte Lyssewski]] | [[Minsch]] | [[Bild:LetzteTage 5813 Michelides (cropped).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1966" | 1966-07-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/189547537 189547537] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[speaker]] |- | [[:d:Q18028881|Q18028881]] | [[Ulrich Koch]] | [[Minsch]] | [[Bild:Ulrich Koch 02.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137448805 137448805] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q20851036|Q20851036]] | [[Olaf Wolkenhauer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1966" | 1966-03-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133515931 133515931] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q30529239|Q30529239]] | [[Anke Seegert]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1966" | 1966-01-02 | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130219673 130219673] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q60627949|Q60627949]] | [[Michael Stusch]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1966" | 1966-10-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q95196445|Q95196445]] | [[Heike Neuroth]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1966" | 1966 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118022547 118022547] | [[geologist]]<br/>[[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q133391340|Q133391340]] | [[Bita Schafi-Neya]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1966" | 1966 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1103692585 1103692585] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q123530564|Q123530564]] | [[Julia Wegner]] | [[Minsch]] | [[Bild:Julia-Sängerin.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1967" | 1967-05-25 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134928040 134928040] | [[Singer]] |- | [[:d:Q131384898|Q131384898]] | [[Michael Soltau]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1967" | 1967-08-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Komponist]] |- | [[:d:Q30153147|Q30153147]] | [[Kathrin Wagner-Bockey]] | [[Minsch]] | [[Bild:Kathrin Wagner-Bockey.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Polizeibeamten]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q126687022|Q126687022]] | [[Katrin Schmieder]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1968" | 1968 | [[Gastää]] | | | | [[lord mayor]] |- | [[:d:Q131697739|Q131697739]] | [[Klaus-Heiner Röhl]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1968" | 1968 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129035114 129035114] | [[political economist]] |- | [[:d:Q1429799|Q1429799]] | [[Florian Leis-Bendorff]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1969" | 1969-10-22 | [[Hamborg]] | data-sort-value="2005" | 2005-10-04 | [[Landkreis Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/134571843 134571843] | [[Musiker]]<br/>[[Gitarrspeler]] |- | [[:d:Q41176638|Q41176638]] | [[Jens-Martin Kruse]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1969" | 1969-09-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1101463384 1101463384] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q42938144|Q42938144]] | [[Angelines Rodríguez]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1969" | 1969-09-24 | [[Gehrden (Landkreis Horborg)|Gehrden]] | | | | [[long-distance runner]] |- | [[:d:Q95306080|Q95306080]] | [[Jens Balzer]] | [[Minsch]] | [[Bild:Re publica 19 - Day 3 (46889385635) (cropped).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1969" | 1969 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133741486 133741486] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[music publicist]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[editor]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Literat]] |- | [[:d:Q51145100|Q51145100]] | [[Tina Heger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1970" | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1163246492 1163246492] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q61919164|Q61919164]] | [[Catharina Deus]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1970" | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142125121 142125121] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q133013924|Q133013924]] | [[Olaf Determann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1970" | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139289399 139289399] | |- | [[:d:Q137336310|Q137336310]] | [[Jan Engel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1970" | 1970 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1140037013 1140037013] | [[forestry engineer]] |- | [[:d:Q56777349|Q56777349]] | [[Bettina Walter]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1971" | 1971-02-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1198516038 1198516038] | [[Filmproduzent]] |- | [[:d:Q122067321|Q122067321]] | [[Konrad Hirschler]] | [[Minsch]] | [[Bild:Konrad Hirschler.jpeg|center|80px]] | data-sort-value="1971" | 1971-05-13 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103830816X 103830816X] | [[Historiker]] |- | [[:d:Q132879946|Q132879946]] | [[Matthias Seiwerts]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1971" | 1971 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013503481 1013503481] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q22342847|Q22342847]] | [[Dirk Wojewsky]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1972" | 1972-07-21 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q107311707|Q107311707]] | [[Robert Kroll]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1972" | 1972-12-30 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[tennis player]] |- | [[:d:Q137321212|Q137321212]] | [[Andreas Kempe]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1972" | 1972 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120735768 120735768] | [[graphic artist]] |- | [[:d:Q1996805|Q1996805]] | [[Norbert Grundei]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1973" | 1973-07-15 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q133691268|Q133691268]] | [[Bora Ataman]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1266257950 1266257950] | [[Sozioloog]] |- | [[:d:Q18808219|Q18808219]] | [[Dennis Ehrhardt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1974" | 1974 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14096035X 14096035X] | [[Utgever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q132986371|Q132986371]] | [[Oliver Mannel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1974" | 1974 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132594455 132594455] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q523386|Q523386]] | [[André Wiese]] | [[Minsch]] | [[Bild:Landtag Niedersachsen DSCF7616.JPG|center|80px]] | data-sort-value="1975" | 1975-05-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035165295 1035165295] | [[Politiker]]<br/>[[local politician]] |- | [[:d:Q2220975|Q2220975]] | [[Sandra Corzilius]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1975" | 1975-03-26 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q95274445|Q95274445]] | [[Marcus Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023408805 1023408805] | [[Historiker]] |- | [[:d:Q123555266|Q123555266]] | [[Sarah Kirchberger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025109546 1025109546] | [[sinologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q132970861|Q132970861]] | [[Meike Ohlhaber]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131958933 131958933] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q133710333|Q133710333]] | [[Cordula Kiene]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136812872 136812872] | [[dentist]] |- | [[:d:Q136573476|Q136573476]] | [[Marcus Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023407906 1023407906] | [[Historiker]] |- | [[:d:Q139513598|Q139513598]] | [[Daniel Albrecht]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1975" | 1975 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140731245 140731245] | [[Physiker]] |- | [[:d:Q23836180|Q23836180]] | [[Michael Spierig]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1976" | 1976-04-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142315737 142315737] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]] |- | [[:d:Q23836181|Q23836181]] | [[Peter Spierig]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1976" | 1976-04-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14231577X 14231577X] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]] |- | [[:d:Q40999288|Q40999288]] | [[Melanie Bernstein]] | [[Minsch]] | [[Bild:Melanie Bernstein 2017 by Sebastian Busse.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1976" | 1976-09-28 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197171681 1197171681] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q130765731|Q130765731]] | [[Bastian Arendt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/13416024X 13416024X] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q133007317|Q133007317]] | [[Henning Manfred Gustav Beeckmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134136705 134136705] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q133472508|Q133472508]] | [[Katharina Klindtworth]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1022553844 1022553844] | [[dietitian]] |- | [[:d:Q137153029|Q137153029]] | [[Niels-Frithjof Henckel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124518079 124518079] | [[Stüürberader]] |- | [[:d:Q137447917|Q137447917]] | [[Anette Klawitter]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/13026718X 13026718X] | |- | [[:d:Q567130|Q567130]] | [[Annika Martens]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q865882|Q865882]] | [[Birte Gutzki-Heitmann]] | [[Minsch]] | [[Bild:2018-09-26 Birte Gutzki-Heitmann (WLP Hamburg) by Sandro Halank–1.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1370085|Q1370085]] | [[Esther Möller]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977-09-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1342719670 1342719670] | [[Lichtathlet]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q1743641|Q1743641]] | [[Kirsten Reinhardt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Lümbörger Heid]] | | | [https://d-nb.info/gnd/184482321 184482321] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q15643949|Q15643949]] | [[Sanny van Heteren]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977-06-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061807576 1061807576] | [[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q15849213|Q15849213]] | [[Steve Kroeger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977-02-04 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1014896797 1014896797] | [[Trainer]] |- | [[:d:Q20752653|Q20752653]] | [[Gregor Hackmack]] | [[Minsch]] | [[Bild:2014 10 09 Hackmack Gregor portrait s.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051407028 1051407028] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q130761523|Q130761523]] | [[Tobias Stephan Kaeding]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131723936 131723936] | [[sports scientist]] |- | [[:d:Q132922854|Q132922854]] | [[Carsten Rudat]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1042589240 1042589240] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q132987661|Q132987661]] | [[Verena Leber]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131830120 131830120] | |- | [[:d:Q133490556|Q133490556]] | [[Friedemann Geiger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133220532 133220532] | [[Psycholoog]] |- | [[:d:Q817607|Q817607]] | [[Benjamin Maack]] | [[Minsch]] | [[Bild:Benjamin Maack.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1978" | 1978-04-03 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129208477 129208477] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q27906676|Q27906676]] | [[Wiebke Schrempf]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1978" | 1978-06-26 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133092585 133092585] | [[Badmintonspeler]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] |- | [[:d:Q41805542|Q41805542]] | [[Maik Schmeling]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133797775 133797775] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q89405374|Q89405374]] | [[Christina Niermann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142191825 142191825] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q131698235|Q131698235]] | [[Sven Tomforde]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019301376 1019301376] | [[electrical engineer]] |- | [[:d:Q133014095|Q133014095]] | [[Maike-Liselotte Buddensiek]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1978" | 1978-03-31 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139318755 139318755] | [[geologist]] |- | [[:d:Q133682193|Q133682193]] | [[Wiebke Schlieker]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131869736 131869736] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136960387|Q136960387]] | [[Björn Schwarz]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025520866 1025520866] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q139258888|Q139258888]] | [[Anja Spethmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1978" | 1978 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142322199 142322199] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1699589|Q1699589]] | [[Julia Seeliger]] | [[Minsch]] | [[Bild:Julia Seeliger 2013.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-22 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/189562021 189562021] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q2434927|Q2434927]] | [[Timo Schierhorn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061891763 1061891763] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Kameramann]] |- | [[:d:Q15550145|Q15550145]] | [[Jörg Böhm]] | [[Minsch]] | [[Bild:Jörg Böhm.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1979" | 1979-07-11 | [[Neuwied]] | data-sort-value="2019" | 2019-10-16 | [[Gemeen Jesborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1036738450 1036738450] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q61749603|Q61749603]] | [[Jan-Oliver Hollnagel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1126460699 1126460699] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q82821685|Q82821685]] | [[Nils E R Zimmermann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043033262 1043033262] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q130781517|Q130781517]] | [[Malte Petersen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1026361915 1026361915] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q130795749|Q130795749]] | [[Sandra Lepthien]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137102682 137102682] | |- | [[:d:Q132980424|Q132980424]] | [[Christina Grothusen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132292505 132292505] | [[cardiac surgeon]] |- | [[:d:Q133020664|Q133020664]] | [[Karsten Stoll]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979-11-22 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141137983 141137983] | [[management engineer]] |- | [[:d:Q133489433|Q133489433]] | [[Anja Thiessen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1067076670 1067076670] | |- | [[:d:Q137447469|Q137447469]] | [[Corinna Albers]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142846619 142846619] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q138990276|Q138990276]] | [[Helge Müller]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1979" | 1979 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139529691 139529691] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q44393599|Q44393599]] | [[Patrick Velte]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1980" | 1980-03-18 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132664674 132664674] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q133470716|Q133470716]] | [[Ingo Fabian]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110719931X 110719931X] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q136978931|Q136978931]] | [[Gabriele Thießen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1129790517 1129790517] | [[media scholar]] |- | [[:d:Q139342141|Q139342141]] | [[Janina Purschwitz]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/135574846 135574846] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q113792803|Q113792803]] | [[Friederike Heins]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140318380 140318380] | |- | [[:d:Q133361036|Q133361036]] | [[Fabian Cholewa]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197020896 1197020896] | |- | [[:d:Q133363976|Q133363976]] | [[Nils Busch]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137329318 137329318] | [[research fellow]] |- | [[:d:Q133804265|Q133804265]] | [[Benjamin Mennerich]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Lümbörger Heid]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q137304628|Q137304628]] | [[Jörn Wolfram Kuhbier]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1049834046 1049834046] | [[plastic surgeon]] |- | [[:d:Q139351972|Q139351972]] | [[Patricia Kruska]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/135701481 135701481] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139528684|Q139528684]] | [[Malte Höppner]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1981" | 1981-10-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/101300213X 101300213X] | |- | [[:d:Q692819|Q692819]] | [[Arne Stephan]] | [[Minsch]] | [[Bild:Arne Stephan bei der Shrek - Das Musical Premiere.JPG|center|80px]] | data-sort-value="1982" | 1982-11-10 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q107429665|Q107429665]] | [[Nadja Weippert]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nadja Weippert (2020).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1982" | 1982-12-29 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker]]<br/>[[Versicherungskaufmann]]<br/>[[Bookhändler]] |- | [[:d:Q130798424|Q130798424]] | [[Vanessa Melhorn]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1982" | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031171665 1031171665] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q132387331|Q132387331]] | [[Lino Klevesath]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1982" | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1012258254 1012258254] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q133018878|Q133018878]] | [[Rebecca Faltins]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1982" | 1982 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14077159X 14077159X] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q133487006|Q133487006]] | [[Christine Cowen-Elstner]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1982" | 1982 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115579740X 115579740X] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q133499841|Q133499841]] | [[Claas Wessel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1982" | 1982 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1093857234 1093857234] | |- | [[:d:Q139512961|Q139512961]] | [[Mary Lachmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1982" | 1982 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140916997 140916997] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q139520907|Q139520907]] | [[Julian Ganzemüller]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1982" | 1982 | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142925446 142925446] | |- | [[:d:Q276731|Q276731]] | [[Alexander Meier]] | [[Minsch]] | [[Bild:Alexander Meier.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-17 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1230625070 1230625070] | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q1309773|Q1309773]] | [[Karl-Christian König]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983-02-12 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radrennfohrer]]<br/>[[Sportdirekter]] |- | [[:d:Q105952543|Q105952543]] | [[Petra Steinorth]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013793277 1013793277] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q113831054|Q113831054]] | [[Björn Wendt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073952304 1073952304] | [[research fellow]]<br/>[[Sozioloog]] |- | [[:d:Q130798968|Q130798968]] | [[Sabrina Trows]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033536156 1033536156] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q132927624|Q132927624]] | [[John Rudat]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/143970585 143970585] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133401657|Q133401657]] | [[Susanne Pahlow]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1101607181 1101607181] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q133409055|Q133409055]] | [[Annika Keller]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1100941045 1100941045] | |- | [[:d:Q133423733|Q133423733]] | [[Jasmin Kailuweit]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Jesborg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1202483097 1202483097] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136969666|Q136969666]] | [[André Hajek]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043397809 1043397809] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q137326966|Q137326966]] | [[Arne-Eler Ehlers]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1983" | 1983 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1142559556 1142559556] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q95204225|Q95204225]] | [[Kathrin Link]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043622659 1043622659] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133094681|Q133094681]] | [[Georg Pangalos]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1105481972 1105481972] | |- | [[:d:Q133318110|Q133318110]] | [[Mathias Oppelt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1082152994 1082152994] | |- | [[:d:Q133343388|Q133343388]] | [[Christopher Brandt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1164106910 1164106910] | |- | [[:d:Q137335418|Q137335418]] | [[Jan Brummund]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1135675066 1135675066] | |- | [[:d:Q1521205|Q1521205]] | [[Nils Schwarzenberg]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1985" | 1985-02-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Singer]] |- | [[:d:Q130784276|Q130784276]] | [[Wilken Bergmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031155147 1031155147] | |- | [[:d:Q133322968|Q133322968]] | [[Fabian Grote]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1127054813 1127054813] | [[electrical engineer]] |- | [[:d:Q133363824|Q133363824]] | [[Daniel Schmidt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1311757015 1311757015] | [[Social assistant]] |- | [[:d:Q133388445|Q133388445]] | [[Carolin Vogt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073707830 1073707830] | |- | [[:d:Q138993702|Q138993702]] | [[Lucas Schröder-Doms]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1311500413 1311500413] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1999601|Q1999601]] | [[Norman Martens]] | [[Minsch]] | [[Bild:Norman Martens.JPG|center|80px]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-24 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Ieshockeyspeler]] |- | [[:d:Q130786836|Q130786836]] | [[Florian Nottorf]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043691340 1043691340] | |- | [[:d:Q133415104|Q133415104]] | [[Sina Quante]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/107893021X 107893021X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133418264|Q133418264]] | [[Kim Burmester]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1074370643 1074370643] | |- | [[:d:Q136856757|Q136856757]] | [[Henrike Abels]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1064095488 1064095488] | [[dentist]] |- | [[:d:Q136857904|Q136857904]] | [[Imke Hoffmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1060807815 1060807815] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q137317557|Q137317557]] | [[Andreas Claus Ehrlich]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1205892869 1205892869] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q137350659|Q137350659]] | [[Simon Mewes]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1261479920 1261479920] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q1605037|Q1605037]] | [[Hendrik Helmke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1987" | 1987-07-13 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q73359443|Q73359443]] | [[Dominic Herbst]] | [[Minsch]] | [[Bild:2025-09-02 Dominic Herbst, Bürgermeister der Stadt Neustadt am Rübenberge.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-10 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | |- | [[:d:Q133376727|Q133376727]] | [[Stefanie Kristine Barth]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1987" | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1081513004 1081513004] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137311422|Q137311422]] | [[Sebastian Rönfeldt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1987" | 1987-10-31 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1144302706 1144302706] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q137311489|Q137311489]] | [[Jan Hitzwebel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1987" | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1144914574 1144914574] | |- | [[:d:Q137319603|Q137319603]] | [[Fabian Zschocke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1987" | 1987 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121584980X 121584980X] | |- | [[:d:Q1283100|Q1283100]] | [[Patrick Müller]] | [[Minsch]] | [[Bild:30 Jahre Unter uns-7644.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1988" | 1988-03-25 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1214997449 1214997449] | [[Schauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q23794172|Q23794172]] | [[Alicia Melina]] | [[Minsch]] | [[Bild:Alicia Melina Kummer.png|center|80px]] | data-sort-value="1988" | 1988-06-24 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Singer]]<br/>[[Boxer]] |- | [[:d:Q130791977|Q130791977]] | [[Bernd Appel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1159065225 1159065225] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133320068|Q133320068]] | [[Florian Kuhlmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1124410570 1124410570] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q133345154|Q133345154]] | [[Christian Appel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1158988230 1158988230] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133370685|Q133370685]] | [[Christoph Subei]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1197922792 1197922792] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133407445|Q133407445]] | [[Frauke Kathinka Helene Gellersen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1178848698 1178848698] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136974612|Q136974612]] | [[Michael Schütt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277778000 1277778000] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136975091|Q136975091]] | [[Falko Weiß]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1188627503 1188627503] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q137334978|Q137334978]] | [[Christoph Kupfer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1988" | 1988 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1232368733 1232368733] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133338623|Q133338623]] | [[Noah Lorenz]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1236527313 1236527313] | [[Psycholoog]] |- | [[:d:Q133402480|Q133402480]] | [[Heike Doll]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1118857607 1118857607] | [[Boinschenör]] |- | [[:d:Q133509924|Q133509924]] | [[Michel Wurlitzer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1195781253 1195781253] | |- | [[:d:Q133653279|Q133653279]] | [[Tobias Benecke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1989" | 1989-01-23 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132682737 132682737] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q136587849|Q136587849]] | [[Sascha Lauer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277648344 1277648344] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q137313798|Q137313798]] | [[Sascha Ossinger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204520674 1204520674] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q137320419|Q137320419]] | [[Patrick Cordes]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1205322744 1205322744] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q137328284|Q137328284]] | [[Sebastian Beringer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1989" | 1989 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1225363551 1225363551] | |- | [[:d:Q106455|Q106455]] | [[Alexander Granzow]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1990" | 1990-04-23 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q133379149|Q133379149]] | [[Luisa Horstmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1990" | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1183004168 1183004168] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136973324|Q136973324]] | [[Oliver Jüllig]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1990" | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1299382770 1299382770] | [[dentist]] |- | [[:d:Q137328113|Q137328113]] | [[Lukas Fries]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1990" | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1207789720 1207789720] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q137333454|Q137333454]] | [[Alexander Matthies]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1990" | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1225899931 1225899931] | |- | [[:d:Q137452470|Q137452470]] | [[Ulrike Frischen]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1990" | 1990 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1141244020 1141244020] | [[musicologist]] |- | [[:d:Q90403|Q90403]] | [[Nikias Arndt]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nikias Arndt at the rider presentation of Itzulia Basque Country stage 3.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Radrennfohrer]]<br/>[[Bahnradfohrer]] |- | [[:d:Q1592064|Q1592064]] | [[Hazel Franke]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1991" | 1991-07-06 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1072159813 1072159813] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q61596811|Q61596811]] | [[Yannik Meyer]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1991" | 1991 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q137315021|Q137315021]] | [[Malte Plidschun]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1991" | 1991 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1214663672 1214663672] | [[Physiker]] |- | [[:d:Q133346497|Q133346497]] | [[Fabian Rathje]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1992" | 1992 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1174698217 1174698217] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q134071618|Q134071618]] | [[Kay Jäger]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1992" | 1992 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q137345310|Q137345310]] | [[Karlo Oehring]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1992" | 1992 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1256305898 1256305898] | [[business manager]] |- | [[:d:Q1162907|Q1162907]] | [[Daniel Thieben]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1993" | 1993-09-18 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Baseballspeler]] |- | [[:d:Q137337776|Q137337776]] | [[Christian Bender]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1993" | 1993 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1232437298 1232437298] | [[political economist]] |- | [[:d:Q136587091|Q136587091]] | [[Julius Zimmermann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1994" | 1994 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1277769052 1277769052] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q139279258|Q139279258]] | [[Julia Finsel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1994" | 1994 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1261488466 1261488466] | [[business psychologist]] |- | [[:d:Q106640619|Q106640619]] | [[Nic Fynder]] | [[Minsch]] | [[Bild:Nic Fynder Artist DJ Greifswald (cropped).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1995" | 1995-07-09 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Musikproduzent]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[recording artist]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[DJ]] |- | [[:d:Q133421792|Q133421792]] | [[Jette Nicoline Kern]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1995" | 1995 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1271740079 1271740079] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1338100|Q1338100]] | [[Emma Stach]] | [[Minsch]] | [[Bild:2022-06-25 Düsseldorf Flehe gegen 3x3 GöttingenBallers (3x3 Basketball Frauen at Berlin Finals 2022) by Sandro Halank–020.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-04 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Basketballspeler]] |- | [[:d:Q108489640|Q108489640]] | [[Marie-Thérèse Kaiser]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1996" | 1996-11-28 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Politiker]]<br/>[[model]] |- | [[:d:Q113911655|Q113911655]] | [[Felix J. Mohr]] | [[Minsch]] | [[Bild:Felix J. Mohr Werbefoto.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-14 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[playwright]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] |- | [[:d:Q133432535|Q133432535]] | [[Tanja Sophie Gesk]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1996" | 1996 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1301162418 1301162418] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q136994127|Q136994127]] | [[Amélia Schmidt]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1996" | 1996 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1276153201 1276153201] | |- | [[:d:Q27862224|Q27862224]] | [[Kira Kubbe]] | [[Minsch]] | [[Bild:2015-08-24-09-20-20-jem+u23-em-krakau-0213-kubbe(1).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1998" | 1998-06-15 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[canoeist]] |- | [[:d:Q28546087|Q28546087]] | [[Tobias Nolde]] | [[Minsch]] | [[Bild:Rund um Köln 2018 018.jpg|center|80px]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-09 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q66712655|Q66712655]] | [[Anton Stach]] | [[Minsch]] | [[Bild:Anton Stach 13092025 (1).jpg|center|80px]] | data-sort-value="1998" | 1998-11-15 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q94994150|Q94994150]] | [[Jiena Viduka]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q15433917|Q15433917]] | [[Astrid Nestvogel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Königsmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106213639X 106213639X] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] |- | [[:d:Q18616400|Q18616400]] | [[Arne-Torben Voigts]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Journalist]]<br/>[[presenter]]<br/>[[Feernsehmoderator]] |- | [[:d:Q66724785|Q66724785]] | [[Julian Rieckmann]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="2000" | 2000-08-01 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q131323329|Q131323329]] | [[Alexander Budde]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="2000" | 2000-04-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[wheelchair basketball player]] |- | [[:d:Q135796760|Q135796760]] | [[Svea Frobel]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="2000" | 2000-11-27 | [[Ashusen]] | | | | [[Volleyballspeler]] |- | [[:d:Q135798531|Q135798531]] | [[Anna Hartig]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="2000" | 2000-12-08 | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | | | [[Volleyballspeler]] |- | [[:d:Q124654450|Q124654450]] | [[Louis Kitzki]] | [[Minsch]] | | data-sort-value="2004" | 2004-01-20 | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | | [[Radrennfohrer]] |- | [[:d:Q108670235|Q108670235]] | [[Bakary Singateh]] | [[Minsch]] | | | | data-sort-value="1993" | 1993-12-07 | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | |- | [[:d:Q113751970|Q113751970]] | [[Timo Versemann]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204169500 1204169500] | |- | [[:d:Q132947332|Q132947332]] | [[Joachim Ebel]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019013273 1019013273] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q132960007|Q132960007]] | [[Marc Johannes Bornefeld]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1029423083 1029423083] | [[mineralogist]] |- | [[:d:Q133330983|Q133330983]] | [[Thomas Linkugel]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/116235111X 116235111X] | |- | [[:d:Q133365762|Q133365762]] | [[Johannes Schultze]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Wist|Wist]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142461067 142461067] | [[parson]] |- | [[:d:Q133372052|Q133372052]] | [[Sebastian Behr]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/119927075X 119927075X] | |- | [[:d:Q133412139|Q133412139]] | [[Bianca Osswald]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073846601 1073846601] | |- | [[:d:Q137032915|Q137032915]] | [[Kai Freund]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106121673X 106121673X] | |- | [[:d:Q137065235|Q137065235]] | [[Jörn Koepsell]] | [[Minsch]] | | | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1079671625 1079671625] | [[Psycholoog]] |} {{Wikidata list end}} 5i0xyod4zujolaoy3pahwt982vzwh58 2 71707 1065788 1065460 2026-05-18T09:52:56Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1065788 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:STD in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Stade]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?tree0 wdt:P131* wd:Q5906. { ?item wdt:P19 ?sub0. ?tree0 wdt:P150* ?sub0. } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1. ?tree0 wdt:P150* ?sub1. } } |sort=p569 |columns=item,label,p569,p18,p19,p570,p20,p937,p227,p106,p553/q866/p554 |thumb=80 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! Tied boren ! Bild ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! Steed von dat Warken ! GND-Nummer ! Beroop ! Brukerkonto in en sozial Nettwark/Brukernaam in en sozial Nettwark |- | [[:d:Q119918|Q119918]] | [[Agnes of Hohenstaufen]] | data-sort-value="1176" | 1176 | | | data-sort-value="1204" | 1204-05-09<br/>1204-05-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122073576 122073576] | [[consort]] | |- | [[:d:Q111209|Q111209]] | [[Gottfried vun Arnsberg]] | data-sort-value="1285" | 1285 | | | data-sort-value="1363" | 1363<br/>1363-12-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13685057X 13685057X] | [[canon]]<br/>[[Bischop]] | |- | [[:d:Q1609466|Q1609466]] | [[Herbort Duckel]] | data-sort-value="1400" | 14th century | | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1511697|Q1511697]] | [[Gerhard Halepaghe]] | data-sort-value="1430" | 1430 | [[Bild:Buxtehude 25 Pfennig 1921.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1485" | 1485-04 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034748114 1034748114] | [[kathoolschen Preester]] | |- | [[:d:Q1611936|Q1611936]] | [[Hermann Langenbeck]] | data-sort-value="1452" | 1452 | [[Bild:Herm.Langenbeck.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1517" | 1517-05-01 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/10426781X 10426781X] | [[Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1697612|Q1697612]] | [[Johannes Hadeke]] | data-sort-value="1490" | 1490<br/>1488 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1524" | 1524 | [[Rom]] | | [https://d-nb.info/gnd/12996378X 12996378X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]] | |- | [[:d:Q15435314|Q15435314]] | [[Dietrich Huls]] | data-sort-value="1500" | 15th century | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Swerin]] | [https://d-nb.info/gnd/137976739 137976739] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[Catholic bishop]] | |- | [[:d:Q139003280|Q139003280]] | [[Garleff Langenbeck]] | data-sort-value="1507" | 1507 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128602031X 128602031X] | | |- | [[:d:Q553550|Q553550]] | [[Francis I, Duke of Saxe-Lauenburg]] | data-sort-value="1510" | 1510 | | | data-sort-value="1581" | 1581-03-19 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/138777098 138777098] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q465382|Q465382]] | [[Sibylle of Saxony]] | data-sort-value="1515" | 1515-05-02 | [[Bild:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis einer jungen Frau (Galleria degli Uffizi).jpg|center|80px]] | [[Freiberg]] | data-sort-value="1592" | 1592-07-18 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/136863140 136863140] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q133322366|Q133322366]] | [[Joachim Vom Kampe]] | data-sort-value="1517" | 1517 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1594" | 1594 | | | [https://d-nb.info/gnd/108384959X 108384959X] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q94862483|Q94862483]] | [[Johann Hollmann]] | data-sort-value="1524" | 1524 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1586" | 1586 | [[Leiden]] | | [https://d-nb.info/gnd/137628846 137628846] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55875985|Q55875985]] | [[Johannes Trajectinus]] | data-sort-value="1525" | 1525 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119851415 119851415] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q139113134|Q139113134]] | [[Jakob Helt]] | data-sort-value="1549" | 1549-01-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1605" | 1605-09-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909673 1034909673] | | |- | [[:d:Q94755420|Q94755420]] | [[Hans Rambau]] | data-sort-value="1550" | 16th century | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1579" | 1579-04-12 | | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/11979781X 11979781X] | [[printer]] | |- | [[:d:Q328009|Q328009]] | [[Maurice, Duke of Saxe-Lauenburg]] | data-sort-value="1551" | 1551 | | | data-sort-value="1612" | 1612-11-02 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137568517 137568517] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q1819675|Q1819675]] | [[Leopold Hackelmann]] | data-sort-value="1560" | 1560s | [[Bild:Leopold-Hakelmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1620" | 1620s<br/>1619 | [[Leipzig]] | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/100153623 100153623] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q85191353|Q85191353]] | [[Johan beym Graben]] | data-sort-value="1561" | 1561-08-07 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1623" | 1623-05-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034698052 1034698052] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q99794|Q99794]] | [[Otto Casmann]] | data-sort-value="1562" | 1562 | | [[Warberich|Waberich]] | data-sort-value="1607" | 1607-08-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122548922 122548922] | [[Philosoph]] | |- | [[:d:Q55908644|Q55908644]] | [[Cosmas Bornemann]] | data-sort-value="1567" | 1567 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1612" | 1612 | | | [https://d-nb.info/gnd/119626659 119626659] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[personal physician]] | |- | [[:d:Q55126522|Q55126522]] | [[Christoph Schwanmann]] | data-sort-value="1569" | 1569 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1653" | 1653 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/124437761 124437761] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137340847|Q137340847]] | [[Martin von der Meden]] | data-sort-value="1576" | 1576 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121778010 121778010] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q60830446|Q60830446]] | [[Samuel Göchhausen]] | data-sort-value="1578" | 1578 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1658" | 1658-02-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/121510913 121510913] | [[Jurist]]<br/>[[chancellor]] | |- | [[:d:Q21033602|Q21033602]] | [[Elias Holwein]] | data-sort-value="1579" | 1579 | | [[Wulfenbüttel]] | data-sort-value="1659" | 1659 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124876153 124876153] | [[editor]] | |- | [[:d:Q15456273|Q15456273]] | [[Helias Putschius]] | data-sort-value="1580" | 1580-11-06 | | [[Antwarp]] | data-sort-value="1606" | 1606-03-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/100981380 100981380] | [[Historiker]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[Philoloog]] | |- | [[:d:Q20031282|Q20031282]] | [[Staats Büscher]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1641" | 1641 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/128564849 128564849] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q23001681|Q23001681]] | [[Hinrich Schult]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1644" | 1644 | | | [https://d-nb.info/gnd/121766942 121766942] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1696343|Q1696343]] | [[Johann Stucke]] | data-sort-value="1587" | 1587-07-24 | [[Bild:Johann Stucke (1587-1653) portraits 121 1 121 port 3890 p 900.jpg|center|80px]] | [[Langenhogen]] | data-sort-value="1653" | 1653-01-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Helmstidde]]<br/>[[Wulfenbüttel]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/100868134 100868134] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q139113167|Q139113167]] | [[Heinrich Bartels]] | data-sort-value="1588" | 1588 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1653" | 1653 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034705024 1034705024] | | |- | [[:d:Q55126120|Q55126120]] | [[Johann Risler]] | data-sort-value="1589" | 1589 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1653" | 1653 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121391531 121391531] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q13693413|Q13693413]] | [[Johannes Scholvin]] | data-sort-value="1590" | 1590 | | [[Lübeck]] | data-sort-value="1642" | 1642-05-06 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/121773671 121773671] | [[Theoloog]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q55124680|Q55124680]] | [[Adolf Helt]] | data-sort-value="1592" | 1592 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | | [https://d-nb.info/gnd/123139805 123139805] | [[Protestant theologian]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q55680983|Q55680983]] | [[Heinrich Dassov]] | data-sort-value="1592" | 1592-03-03 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1645" | 1645-07-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035104784 1035104784] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55910216|Q55910216]] | [[Johann von Zesterfleht]] | data-sort-value="1592" | 1592 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1613" | 1613 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/121373762 121373762] | [[student]] | |- | [[:d:Q72396993|Q72396993]] | [[Nicolaus Ottonis]] | data-sort-value="1592" | 1592<br/>1592-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1649" | 1649-07-29 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/12044349X 12044349X] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[parson]]<br/>[[school teacher]] | |- | [[:d:Q94912186|Q94912186]] | [[Heinrich Salmuth]] | data-sort-value="1592" | 1592-05-21 | | [[Leipzig]] | data-sort-value="1660" | 1660-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124437826 124437826] | [[Jurist]]<br/>[[local government official]] | |- | [[:d:Q94935799|Q94935799]] | [[Heinrich Plate]] | data-sort-value="1596" | 1596 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1620" | 1620-09-03 | [[Wittenbarg]] | | [https://d-nb.info/gnd/134222601 134222601] | [[student]] | |- | [[:d:Q1927731|Q1927731]] | [[Michael Havemann]] | data-sort-value="1597" | 1597-09-29 | [[Bild:MichaelHavemannChristianFritzsch1754.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | data-sort-value="1672" | 1672-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124383955 124383955] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q133024143|Q133024143]] | [[Andreas Bornholdt]] | data-sort-value="1598" | 1598 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1666" | 1666-08-10 | | | [https://d-nb.info/gnd/142609218 142609218] | [[parson]] | |- | [[:d:Q15428493|Q15428493]] | [[Johann Penningbüttel]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | [[Lübeck]] | data-sort-value="1582" | 1582-10-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/119783673 119783673] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q110303703|Q110303703]] | [[jur.dr. Nicolaus von Höpken, 1.Erbherr zu Melau]] | data-sort-value="1601" | 1601-12-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1671" | 1671-01-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121773043 121773043] | [[Jurist]]<br/>[[counsel]] | |- | [[:d:Q136642888|Q136642888]] | [[Joachim von Volckmann]] | data-sort-value="1608" | 1608 | | | data-sort-value="1662" | 1662 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1059949652 1059949652] | | |- | [[:d:Q55124463|Q55124463]] | [[Jacob Hackmann]] | data-sort-value="1610" | 1610 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1698" | 1698 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124740316 124740316] | [[Theoloog]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55910235|Q55910235]] | [[Dietrich von Düring]] | data-sort-value="1611" | 1611-12-06 | | | data-sort-value="1668" | 1668-01-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121378136 121378136] | [[Militärperson]]<br/>[[commandant]] | |- | [[:d:Q139121863|Q139121863]] | [[Johann Diecmann]] | data-sort-value="1611" | 1611 | | [[Anklam]] | data-sort-value="1681" | 1681 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121702278 121702278] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q55904989|Q55904989]] | [[Daniel Nicolai von Greiffencrantz]] | data-sort-value="1613" | 1613-10-16 | [[Bild:Anselmus-van-Hulle-Hommes-illustres MG 0527.tif|center|80px]] | [[Parchen]] | data-sort-value="1670" | 1670-05-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120280663 120280663] | [[chancellor]]<br/>[[court counsel]] | |- | [[:d:Q139113234|Q139113234]] | [[Meinhard Nicolaus Krüger]] | data-sort-value="1613" | 1613-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1701" | 1701-05-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/103467661X 103467661X] | | |- | [[:d:Q2492593|Q2492593]] | [[Gustav Evertsson Horn]] | data-sort-value="1614" | 1614-05-28 | [[Bild:Porträtt. Gustav Horn - Skoklosters slott - 87194.tif|center|80px]] | [[Lemu]] | data-sort-value="1666" | 1666-02-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Helsinki]]<br/>[[Narva]] | [https://d-nb.info/gnd/1034903365 1034903365] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55675979|Q55675979]] | [[Jakob Diecmann]] | data-sort-value="1617" | 1617-08-01 | | [[Anklam]] | data-sort-value="1683" | 1683-02-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121702405 121702405] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1606280|Q1606280]] | [[Henrik Horn]] | data-sort-value="1618" | 1618-05-22 | [[Bild:Henrik Horn af Marienborg, 1618-1693 (David Klöcker Ehrenstrahl) - Nationalmuseum - 15368.tif|center|80px]] | [[Stockholm]] | data-sort-value="1693" | 1693-02-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122986784 122986784] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1161608|Q1161608]] | [[Daniel Lüdemann]] | data-sort-value="1621" | 1621-04-10 | [[Bild:Daniel-Luedemann.jpg|center|80px]] | [[Pasewalk]] | data-sort-value="1677" | 1677-09-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121352102 121352102] | [[Theoloog]]<br/>[[court chaplain]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q137809616|Q137809616]] | [[Johannes Pahlen]] | data-sort-value="1623" | 1623-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1685" | 1685-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1323982590 1323982590] | [[Jurist]]<br/>[[council member]] | |- | [[:d:Q1696434|Q1696434]] | [[Johann Ulrich Wallich]] | data-sort-value="1624" | 1624<br/>1626 | [[Bild:Johann Ulrich Wallich 1659.jpg|center|80px]] | [[Weimar]] | data-sort-value="1673" | 1673-05-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124775802 124775802] | [[Jurist]]<br/>[[Diplomat]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q55673704|Q55673704]] | [[Johann Dietrich von Kunowitz]] | data-sort-value="1624" | 1624-02-23 | [[Bild:Kupferstich - Portrait des Johann Dietrich von Kunowitz - Merian - um 1690.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1700" | 1700-11-16 | [[Fritzlar]] | [[Kassel]]<br/>[[Leiden]] | [https://d-nb.info/gnd/104133309 104133309] | [[Jurist]]<br/>[[local government official]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[district president]]<br/>[[Graaf]] | |- | [[:d:Q137336421|Q137336421]] | [[Johann Heinrich von Brobergen]] | data-sort-value="1624" | 1624-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1671" | 1671-11-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/122851358 122851358] | [[Landraad]] | |- | [[:d:Q94744936|Q94744936]] | [[Marie Haffner]] | data-sort-value="1626" | 1626-04-12 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1651" | 1651-03-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1102176311 1102176311] | | |- | [[:d:Q18222920|Q18222920]] | [[Otto Matthaei]] | data-sort-value="1627" | 1627-08-24 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1702" | 1702-03-29 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1063352045 1063352045] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q94769610|Q94769610]] | [[Susanne Krauchenberg]] | data-sort-value="1627" | 1627 | | [[Stolp]] | data-sort-value="1669" | 1669-08-16 | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/1079667849 1079667849] | | |- | [[:d:Q139010623|Q139010623]] | [[Matthias Zittemann]] | data-sort-value="1627" | 1627-06-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1696" | 1696-01-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1053779712 1053779712] | | |- | [[:d:Q139106951|Q139106951]] | [[Arend Köpcke]] | data-sort-value="1627" | 1627 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1689" | 1689 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034924850 1034924850] | | |- | [[:d:Q2508533|Q2508533]] | [[Valentin Loienfels]] | data-sort-value="1628" | 1628-03-08<br/>1600 | [[Bild:Stade-lowenfels-byst.jpg|center|80px]] | [[Straalsund|Stralsund]] | data-sort-value="1670" | 1670-03-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/10307662X 10307662X] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q94922033|Q94922033]] | [[Justus Dozem]] | data-sort-value="1628" | 1628 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1704" | 1704 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1037052080 1037052080] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94757365|Q94757365]] | [[Lorenz Postel]] | data-sort-value="1630" | 1630 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1696" | 1696 | | | [https://d-nb.info/gnd/139231730 139231730] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q94842360|Q94842360]] | [[Michael Havemann]] | data-sort-value="1630" | 1630 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1684" | 1684 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124383939 124383939] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q135511478|Q135511478]] | [[Hermann Erdmann]] | data-sort-value="1631" | 1631-09-09 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1687" | 1687-10-05 | [[Itzho]] | | [https://d-nb.info/gnd/121103684 121103684] | [[parson]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[court chaplain]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q3135279|Q3135279]] | [[Arnold Fey]] | data-sort-value="1633" | 1633 | | [[Oirschot]] | data-sort-value="1679" | 1679 | [[Kronenborg]] | | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q112466712|Q112466712]] | [[Georg Marsmann]] | data-sort-value="1633" | 1633 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1702" | 1702 | [[Bautzen]] | | [https://d-nb.info/gnd/124427146 124427146] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q22071395|Q22071395]] | [[Nikolaus Langerhans]] | data-sort-value="1634" | 1634 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1684" | 1684 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/129107506 129107506] | [[Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55676122|Q55676122]] | [[Johann Knüttel]] | data-sort-value="1634" | 1634-11-09 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1694" | 1694-08-12 | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/123267757 123267757] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55193368|Q55193368]] | [[Dietrich von Stade]] | data-sort-value="1637" | 1637 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1718" | 1718 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/117194778 117194778] | [[Germanist]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q55125181|Q55125181]] | [[Samuel Christophori von Lissenhaim]] | data-sort-value="1639" | 1639 | | [[Leszno]] | data-sort-value="1711" | 1711 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121011542 121011542] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q94863997|Q94863997]] | [[Caspar Holwein]] | data-sort-value="1639" | 1639-12-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1717" | 1717-03-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/137629303 137629303] | [[printer]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q55678557|Q55678557]] | [[Barthold Clemens von der Kuhla]] | data-sort-value="1640" | 1640-06-09 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1712" | 1712-09-22 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/143066889 143066889] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137315011|Q137315011]] | [[Christian Baden]] | data-sort-value="1640" | 1640 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1723" | 1723-12-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/121465349 121465349] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q139113300|Q139113300]] | [[Detlav Cruse]] | data-sort-value="1641" | 1641-07-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034677187 1034677187] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q2578595|Q2578595]] | [[Anna Åkerhjelm]] | data-sort-value="1642" | 1642 | [[Bild:AnnaAgriconia.jpg|center|80px]] | [[Nyköping]] | data-sort-value="1698" | 1698-02-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Schriever]]<br/>[[traveler]]<br/>[[Archäoloog]] | |- | [[:d:Q55124465|Q55124465]] | [[Jodocus Hackmann]] | data-sort-value="1642" | 1642 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1710" | 1710 | | | [https://d-nb.info/gnd/12337250X 12337250X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q55909001|Q55909001]] | [[Ottilia Maria von Lissenhaim]] | data-sort-value="1643" | 1643-11-28 | | [[Alt Krenzlin]] | data-sort-value="1706" | 1706-04-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/132148064 132148064] | | |- | [[:d:Q139113304|Q139113304]] | [[Anna-Margarethe Winkelmann]] | data-sort-value="1643" | 1643-05-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1695" | 1695-07-02 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034694936 1034694936] | | |- | [[:d:Q139202817|Q139202817]] | [[Claus von der Decken]] | data-sort-value="1643" | 1643-01-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1664" | 1664-04-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013404823 1013404823] | | |- | [[:d:Q29054223|Q29054223]] | [[Johann Faes]] | data-sort-value="1646" | 1646 | | [[Lümborg]] | data-sort-value="1712" | 1712 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124900151 124900151] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1693227|Q1693227]] | [[Johann Diecmann]] | data-sort-value="1647" | 1647-06-30 | [[Bild:Johann Diecmann (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1720" | 1720-07-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116098961 116098961] | [[Theoloog]]<br/>[[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q94940708|Q94940708]] | [[Jacob Hackmann]] | data-sort-value="1647" | 1647 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1732" | 1732 | | | [https://d-nb.info/gnd/143134345 143134345] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q95305724|Q95305724]] | [[Johann Holst]] | data-sort-value="1648" | 1648-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1727" | 1727 | | | [https://d-nb.info/gnd/133763129 133763129] | [[Börgermeester]]<br/>[[burgomaster]] | |- | [[:d:Q110914216|Q110914216]] | [[Johann Ernst Büttner]] | data-sort-value="1648" | 1648 | | | data-sort-value="1725" | 1725 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120076047 120076047] | [[parson]] | |- | [[:d:Q135103971|Q135103971]] | [[Caspar Freitag]] | data-sort-value="1648" | 1648 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1686" | 1686-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12193599X 12193599X] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137326335|Q137326335]] | [[Andreas Hermann Helberg]] | data-sort-value="1648" | 1648-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1685" | 1685 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/115509844 115509844] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q20607648|Q20607648]] | [[Albrecht Andreas Ramdohr]] | data-sort-value="1649" | 1649-10-03 | | [[Bronswiek]] | data-sort-value="1730" | 1730-03-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019568038 1019568038] | [[Beamten]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q139113319|Q139113319]] | [[Hermann Wittkopf]] | data-sort-value="1649" | 1649 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1702" | 1702-09-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035166518 1035166518] | [[parson]] | |- | [[:d:Q1597615|Q1597615]] | [[Heinrich Hinsch]] | data-sort-value="1650" | 1650 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1712" | 1712 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/120049910 120049910] | [[Dichterjurist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q54933209|Q54933209]] | [[Rudolf Wittkopf]] | data-sort-value="1650" | 17th century | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1722" | 1722-04-18 | [[Stockholm]] | | | [[Sülversmidd]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q98931733|Q98931733]] | [[Gustaf Mauritz Lewenhaupt]] | data-sort-value="1651" | 1651-10-11 | | | data-sort-value="1700" | 1700-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[aristocrat]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q120967720|Q120967720]] | [[Carl Gustaf Horn]] | data-sort-value="1651" | 1651-11-11 | | | data-sort-value="1707" | 1707-05-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q18626778|Q18626778]] | [[Justus Corthum]] | data-sort-value="1653" | 1653-04-02 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1724" | 1724-05-06 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053059019 1053059019] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q19310085|Q19310085]] | [[Tobias Reimers]] | data-sort-value="1653" | 1653 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1716" | 1716 | [[Lümborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/122943287 122943287] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q1050767|Q1050767]] | [[Catharina Charlotta De la Gardie]] | data-sort-value="1655" | 1655-03-18 | [[Bild:Ehrenstrahl - Amalia Wilhelmina Königsmarck, or Countess Katarina Charlotta De la Gardie, or Maria Aurora von Königsmarck - Skoklosters slott.jpg|center|80px]] | [[Stockholm]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034738143 1034738143] | | |- | [[:d:Q55907950|Q55907950]] | [[Anna Caecilie von Ehrenthal]] | data-sort-value="1656" | 1656-08-16 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1695" | 1695-02-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1014069300 1014069300] | | |- | [[:d:Q27567999|Q27567999]] | [[Michael Berns]] | data-sort-value="1657" | 1657-09-22 | [[Bild:Michael Berns.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1728" | 1728-01-15 | [[Wandsbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/121377903 121377903] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q90787|Q90787]] | [[Christian Heinrich Postel]] | data-sort-value="1658" | 1658-10-11 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1705" | 1705-03-22 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118741632 118741632] | [[Dichter]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Librettist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q60830119|Q60830119]] | [[Johann Christoph von Düring]] | data-sort-value="1658" | 1658-02-26 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-04 | [[Roermond|Reurmond]] | | [https://d-nb.info/gnd/121449742 121449742] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1082247|Q1082247]] | [[Christian Weidling]] | data-sort-value="1660" | 1660-08-14 | | [[Weißenfels]] | data-sort-value="1731" | 1731 | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | [https://d-nb.info/gnd/117240419 117240419] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q20608211|Q20608211]] | [[Johann Friedrich von Staffhorst]] | data-sort-value="1660" | 1660 | | [[Hoya]] | data-sort-value="1730" | 1730-04-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/132965739 132965739] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q1283930|Q1283930]] | [[Johann Georg Beckhof]] | data-sort-value="1661" | 1661-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1747" | 1747-08-21 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034668749 1034668749] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q12316814|Q12316814]] | [[Hinrich Conrad Bauditz]] | data-sort-value="1661" | 1661 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1714" | 1714-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Maler]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139113362|Q139113362]] | [[Johann Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1661" | 1661-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103490843X 103490843X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q440427|Q440427]] | [[Maria Aurora von Königsmarck]] | data-sort-value="1662" | 1662-04-28 | [[Bild:Aurora von Königsmarck.jpg|center|80px]] | [[Slott Gothenborg]] | data-sort-value="1728" | 1728-02-16 | [[Queddelnborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118777688 118777688] | [[Proopst]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[favourite]] | |- | [[:d:Q24408108|Q24408108]] | [[Paul Halcke]] | data-sort-value="1662" | 1662 | [[Bild:Paul Halcke Bild.jpg|center|80px]] | | data-sort-value="1731" | 1731 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/126788103 126788103] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q130250187|Q130250187]] | [[Hans von Göeding]] | data-sort-value="1662" | 1662-10-08 | | [[Stockholm]] | data-sort-value="1719" | 1719-06-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733605 1034733605] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q136866960|Q136866960]] | [[Paul Andreas Matthaei]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1737" | 1737-02-08 | [[Karkwist]] | | [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]] | |- | [[:d:Q324066|Q324066]] | [[Amalia Wilhelmina Königsmarck]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-20 | [[Bild:AMALIA WILHELMINA VON KÖNIGSMARCK.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-01-30 | [[Övedskloster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019221488 1019221488] | [[Dichter]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q94902190|Q94902190]] | [[Carl Gustav Marschalck]] | data-sort-value="1664" | 1664-09-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1726" | 1726-09-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/1136736115 1136736115] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139113374|Q139113374]] | [[Martin Adami]] | data-sort-value="1664" | 1664 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1715" | 1715 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033721204 1033721204] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139124536|Q139124536]] | [[Gustav Daniel Lipstorp]] | data-sort-value="1664" | 1664-12-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1739" | 1739-07-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12902533X 12902533X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q641147|Q641147]] | [[Philip Christoph von Königsmarck]] | data-sort-value="1665" | 1665-03-14 | [[Bild:Okänd - Philip Christopher von Königsmarck (1665-1694), greve, generalmajor i kursachisk tjänst - NMGrh 4453 - Nationalmuseum.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1694" | 1694-07-02<br/>1694-07-11<br/>1694-07-12 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/118564439 118564439] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q12319760|Q12319760]] | [[Joachim Jacob Wilster]] | data-sort-value="1665" | 1665-10-05 | | | data-sort-value="1712" | 1712-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q55680624|Q55680624]] | [[Johann Schnedermann]] | data-sort-value="1665" | 1665-10-29 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | data-sort-value="1716" | 1716-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1029968101 1029968101] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q137339244|Q137339244]] | [[Peter Kolster]] | data-sort-value="1665" | 1665 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1758" | 1758 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034924605 1034924605] | | |- | [[:d:Q121539775|Q121539775]] | [[Johann Drewsen]] | data-sort-value="1667" | 1667 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1734" | 1734 | | | [https://d-nb.info/gnd/1046849212 1046849212] | [[papermaker]] | |- | [[:d:Q136864730|Q136864730]] | [[Simon Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1667" | 1667-04-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1746" | 1746-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115789588 115789588] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q132977459|Q132977459]] | [[David Wehner]] | data-sort-value="1668" | 1668 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1729" | 1729-04-02 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/124752306 124752306] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55908031|Q55908031]] | [[Auguste Hedwig von Duering]] | data-sort-value="1669" | 1669-07-25 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1715" | 1715-12-10 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013696476 1013696476] | | |- | [[:d:Q139106485|Q139106485]] | [[Tobias Gastorius]] | data-sort-value="1669" | 1669 | | [[Weimar]] | data-sort-value="1728" | 1728 | [[Mittelskark]] | | [https://d-nb.info/gnd/103474111X 103474111X] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[Militärgeistlichen]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139113390|Q139113390]] | [[Hartwig Hintze]] | data-sort-value="1669" | 1669-10-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034908456 1034908456] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139134527|Q139134527]] | [[Diedrich Otte]] | data-sort-value="1669" | 1669 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1736" | 1736 | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | | [https://d-nb.info/gnd/122023056 122023056] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1047992|Q1047992]] | [[Caspar Nicolaus Overbeck]] | data-sort-value="1670" | 1670-03-17 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1752" | 1752-09-17 | [[Pattjehiusen]] | | [https://d-nb.info/gnd/102256268 102256268] | [[Theoloog]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q18222923|Q18222923]] | [[Otto Matthaei]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1750" | 1750 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/115501320 115501320] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q29586048|Q29586048]] | [[Gustav Carl von Scharnhorst]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1737" | 1737-10-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55876090|Q55876090]] | [[Heinrich Heisling]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1733" | 1733 | | | [https://d-nb.info/gnd/129760706 129760706] | [[syndic]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q94838498|Q94838498]] | [[Christoff von Düring]] | data-sort-value="1670" | 1670-08-28 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1712" | 1712-05-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1021914983 1021914983] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q124256551|Q124256551]] | [[Bengt Horn]] | data-sort-value="1670" | 1670-02-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1718" | 1718-10-20 | | | | [[chamberlain]]<br/>[[ryttmästare]] | |- | [[:d:Q136865134|Q136865134]] | [[Johann Franz Pilgrim]] | data-sort-value="1670" | 1670-07-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1703" | 1703-02-22 | | | [https://d-nb.info/gnd/135930588 135930588] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[Schoolmeester an en Gymnasium]] | |- | [[:d:Q22337620|Q22337620]] | [[Sophia Christina Lilliestierna]] | data-sort-value="1671" | 1671-03-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1744" | 1744-06-14 | [[Sura church parish]] | | | [[mill owner]] | |- | [[:d:Q139107013|Q139107013]] | [[Bartholomäus Johann Otto Hannemann]] | data-sort-value="1671" | 1671-03-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1709" | 1709-10-01 | [[Odense]] | | [https://d-nb.info/gnd/122079175 122079175] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1873037|Q1873037]] | [[Lucas Bacmeister]] | data-sort-value="1672" | 1672-05-22 | [[Bild:Lucas Bacmeister (1672-1748), Bild 2.jpg|center|80px]] | [[Celle]] | data-sort-value="1748" | 1748-12-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/141972637 141972637] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q137809258|Q137809258]] | [[Kaspar Dodt]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-19 | | | data-sort-value="1739" | 1739-11-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034713213 1034713213] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q322735|Q322735]] | [[Peter von Sivers]] | data-sort-value="1674" | 1674-05-19 | [[Bild:Peter Sivers.gif|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-05-10 | [[Sankt Petersborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154994 1035154994] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q22019103|Q22019103]] | [[Georg Roth (Pädagoog)|Georg Roth]] | data-sort-value="1674" | 1674 | | [[Levoča]] | data-sort-value="1723" | 1723 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12891954X 12891954X] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q94785960|Q94785960]] | [[Diederich von Stade]] | data-sort-value="1674" | 1674-02-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1725" | 1725-10-30 | [[Regensburg]] | | [https://d-nb.info/gnd/138492107 138492107] | [[envoy]] | |- | [[:d:Q94913834|Q94913834]] | [[Sebastian von der Lieth]] | data-sort-value="1674" | 1674-04-01 | | | data-sort-value="1740" | 1740-06-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034940155 1034940155] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q132970862|Q132970862]] | [[Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]] | data-sort-value="1674" | 1674-08-07 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1710" | 1710 | [[Haderslev]] | | [https://d-nb.info/gnd/123703123 123703123] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q15438569|Q15438569]] | [[Daniel Gerhard Heisius]] | data-sort-value="1675" | 1675-04-10 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1747" | 1747-03-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/124688799 124688799] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q29586034|Q29586034]] | [[Johann Hinrich von Spilker]] | data-sort-value="1675" | 1675-03-24 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1746" | 1746-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q52003583|Q52003583]] | [[Martin Schnell]] | data-sort-value="1675" | 1675 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740 | [[Warschau]] | | [https://d-nb.info/gnd/121241017 121241017] | [[visual artist]] | |- | [[:d:Q94785961|Q94785961]] | [[Johann Friedrich von Stade]] | data-sort-value="1678" | 1678-12-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-06-08 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/121361217 121361217] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q137335216|Q137335216]] | [[Michael Georg Diecmann]] | data-sort-value="1678" | 1678-10-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713655 1034713655] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94921432|Q94921432]] | [[Peter Detlefsen]] | data-sort-value="1679" | 1679 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1724" | 1724-09-21 | [[Augsborg]] | [[Augsborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1037535782 1037535782] | [[printer]] | |- | [[:d:Q139113424|Q139113424]] | [[Johann Detenhoff]] | data-sort-value="1679" | 1679 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713930 1034713930] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113427|Q139113427]] | [[Jacob Diecmann]] | data-sort-value="1679" | 1679-09-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1711" | 1711-10-18 | | | [https://d-nb.info/gnd/103471368X 103471368X] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1875367|Q1875367]] | [[Ludwig Zastrow]] | data-sort-value="1680" | 1680 | | | data-sort-value="1761" | 1761-01-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/138509166 138509166] | | |- | [[:d:Q55876088|Q55876088]] | [[Nikolaus Burchard Falckenhagen]] | data-sort-value="1680" | 1680 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1735" | 1735 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129760617 129760617] | [[Pastoor]]<br/>[[deacon]] | |- | [[:d:Q137331464|Q137331464]] | [[Barthold Klemens Diecmann]] | data-sort-value="1680" | 1680-07-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-11-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713698 1034713698] | [[parson]] | |- | [[:d:Q133087624|Q133087624]] | [[Eberhard Heinrich von Stade]] | data-sort-value="1681" | 1681 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1043851313 1043851313] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q123116|Q123116]] | [[Erasmus Bielfeldt]] | data-sort-value="1682" | 1682 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-10-19 | [[Hoya]] | | [https://d-nb.info/gnd/118919636 118919636] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q55682792|Q55682792]] | [[Johann Sigmund Pilgram]] | data-sort-value="1682" | 1682-12-10 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1739" | 1739-01-25 | [[Sopron]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055656626 1055656626] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1246983|Q1246983]] | [[Johann Hermann von Elswich]] | data-sort-value="1684" | 1684-06-19 | | [[Rendsborg]] | data-sort-value="1721" | 1721-06-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/104340983 104340983] | [[Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55843492|Q55843492]] | [[Johann Friederich von Borries]] | data-sort-value="1684" | 1684-12-26 | | [[Aimbeck]] | data-sort-value="1751" | 1751-03-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/123388600 123388600] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q63565427|Q63565427]] | [[Vincent Lübeck]] | data-sort-value="1684" | 1684-09-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1755" | 1755 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/130847526 130847526] | [[organist]] | |- | [[:d:Q133067028|Q133067028]] | [[Detlef Detleffsen]] | data-sort-value="1685" | 1685-06-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1713" | 1713-05-16 | [[Halverstidde]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053418426 1053418426] | [[printer]] | |- | [[:d:Q112505259|Q112505259]] | [[Heinrich Klüver]] | data-sort-value="1686" | 1686 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/130575003 130575003] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1694556|Q1694556]] | [[Johann Henrich von Seelen]] | data-sort-value="1687" | 1687-08-08 | [[Bild:HL Stadtbücherei.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1762" | 1762-10-22 | [[Lübeck]] | [[Wittenbarg]]<br/>[[Flensborg]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Lübeck]]<br/>[[Katharineum]] | [https://d-nb.info/gnd/11744443X 11744443X] | [[Bibliothekar]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q110494913|Q110494913]] | [[Christoph Wolfgang Druckenmüller]] | data-sort-value="1687" | 1687-12-28 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1741" | 1741-01-10 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/104666588X 104666588X] | [[Komponist]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q41559687|Q41559687]] | [[Christian Joachim Baldov]] | data-sort-value="1688" | 1688 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/104212489 104212489] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q126944827|Q126944827]] | [[Johann Christian Kerstens]] | data-sort-value="1688" | 1688-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1709" | 1709 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1031289933 1031289933] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139229581|Q139229581]] | [[Johann Hartmann Missler]] | data-sort-value="1688" | 1688-03-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1742" | 1742-04-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/114802882X 114802882X] | | |- | [[:d:Q60844859|Q60844859]] | [[August Nathanael Hübner]] | data-sort-value="1689" | 1689 | | [[Teutschenthal]] | data-sort-value="1727" | 1727 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115378103 115378103] | [[secondary school teacher]]<br/>[[Philosoph]] | |- | [[:d:Q55678600|Q55678600]] | [[Nikolaus Pragemann]] | data-sort-value="1690" | 1690-03-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1721" | 1721-09-29 | [[Jena]] | | [https://d-nb.info/gnd/143415247 143415247] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q102018|Q102018]] | [[Nicolaus Rohlfs]] | data-sort-value="1695" | 1695 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1750" | 1750 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137458959 137458959] | [[Mathematiker]]<br/>[[Astronom]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q4172313|Q4172313]] | [[Johan Christoffer von Düring]] | data-sort-value="1695" | 1695-07-22 | [[Bild:Johan Christoffer von Düring.png|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1759" | 1759-01-05 | [[Stockholm]] | | [https://d-nb.info/gnd/1262017815 1262017815] | [[Militärperson]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q55876099|Q55876099]] | [[Friedrich Gustav Schuder]] | data-sort-value="1695" | 1695 | | | data-sort-value="1751" | 1751-05-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129761508 129761508] | [[Landraad]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q55125180|Q55125180]] | [[Clemens Samuel Lipstorp]] | data-sort-value="1696" | 1696 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1750" | 1750 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/136755410 136755410] | [[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q137350031|Q137350031]] | [[Angelus Matthäus Büttner]] | data-sort-value="1697" | 1697 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1748" | 1748 | [[Gemeen Snevern|Snevern]] | | [https://d-nb.info/gnd/141996447 141996447] | [[parson]] | |- | [[:d:Q22018666|Q22018666]] | [[Andreas Conrad Werner]] | data-sort-value="1698" | 1698-07-06 | | | data-sort-value="1743" | 1743-05-02<br/>1743-03-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121051897 121051897] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1986882|Q1986882]] | [[Nicolaus Schuback]] | data-sort-value="1700" | 1700-02-18 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1783" | 1783-07-28 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/138218676 138218676] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q136865205|Q136865205]] | [[Hermann Matthäus Polemann]] | data-sort-value="1702" | 1702-05-24 | | [[Bremen]] | data-sort-value="1767" | 1767-07-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/143553593 143553593] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q137313298|Q137313298]] | [[Johann Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1702" | 1702 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034908421 1034908421] | [[parson]] | |- | [[:d:Q139113521|Q139113521]] | [[Johann von Allwoerden]] | data-sort-value="1703" | 1703 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033720569 1033720569] | | |- | [[:d:Q55875586|Q55875586]] | [[Otto Ernst Gregorius Schieferlein]] | data-sort-value="1704" | 1704-10-22 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1787" | 1787-05-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119448513 119448513] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q137131450|Q137131450]] | [[Nicolaus Daniel tho Aspern]] | data-sort-value="1704" | 1704 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1747" | 1747 | | | [https://d-nb.info/gnd/1033719749 1033719749] | [[parson]] | |- | [[:d:Q1223712|Q1223712]] | [[Dietrich Christoph Gloger]] | data-sort-value="1705" | 1705 | | [[Bortörp]] | data-sort-value="1773" | 1773-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733338 1034733338] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q29586039|Q29586039]] | [[Diederich Basilius von Stade]] | data-sort-value="1705" | 1705-10-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1783" | 1783-09-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q98590162|Q98590162]] | [[Bodo Friedrich von Bodenhausen]] | data-sort-value="1705" | 1705-07-14 | | [[Niedertrebra]] | data-sort-value="1781" | 1781-12-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034666991 1034666991] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q5813742|Q5813742]] | [[Gustaf Jacob Horn]] | data-sort-value="1706" | 1706-05-05 | [[Bild:Lord Chamberlain Gustaf Jakob Horn af Rantzien, by Olof Arenius.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1756" | 1756-07-23 | [[Riddarholmen]] | | [https://d-nb.info/gnd/129033501X 129033501X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55134284|Q55134284]] | [[Johann Richey]] | data-sort-value="1706" | 1706 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1738" | 1738 | [[Wien (Stadt)|Wien]] | | [https://d-nb.info/gnd/116509422 116509422] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q110151710|Q110151710]] | [[Ernst Wilhelm Bock von Wülfingen]] | data-sort-value="1707" | 1707-04-27 | | | data-sort-value="1790" | 1790-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q94838506|Q94838506]] | [[Diederich von Düring]] | data-sort-value="1709" | 1709-02-20 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1710" | 1710-02-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/1021916625 1021916625] | | |- | [[:d:Q137698643|Q137698643]] | [[Karl Christian Friedrich von Arentsschildt]] | data-sort-value="1709" | 1709-12-27 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1792" | 1792-09-16 | | | | | |- | [[:d:Q1679843|Q1679843]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | data-sort-value="1710" | 1710-09-17 | [[Bild:Portret van Johann Hinrich Pratje, RP-P-1914-3367.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1791" | 1791-02-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/118854577 118854577] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q29586055|Q29586055]] | [[Otto Diederich Wilhelm von Schlütter]] | data-sort-value="1710" | 1710-04-15 | | | data-sort-value="1786" | 1786-12-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55902723|Q55902723]] | [[Ernst Friedrich Mylius]] | data-sort-value="1710" | 1710-06-12 | | [[Lüh (Dörp)|Lüh]] | data-sort-value="1774" | 1774-12-15 | [[Hamborg]] | [[Bremen]]<br/>[[Helmstidde]]<br/>[[Jena]]<br/>[[Gemeen Veern|Veern]]<br/>[[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/142625744 142625744] | [[Pastoor]]<br/>[[Preester]]<br/>[[parson]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[deputy head teacher]] | |- | [[:d:Q10578653|Q10578653]] | [[Mauritz Casimir Lewenhaupt]] | data-sort-value="1711" | 1711-07-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1781" | 1781-11-21 | [[Lagga socken]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q25621910|Q25621910]] | [[Diedrich Bremer]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | data-sort-value="1767" | 1767-08-13 | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q132279538|Q132279538]] | [[Margareta Dorothea Plesken]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | data-sort-value="1738" | 1738 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1042168857 1042168857] | | |- | [[:d:Q3180517|Q3180517]] | [[Johann Christian Kerstens]] | data-sort-value="1713" | 1713-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1802" | 1802-07-13 | [[Kiel]] | | [https://d-nb.info/gnd/1011807890 1011807890] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139113585|Q139113585]] | [[Johann Heinrich Goldbeck]] | data-sort-value="1714" | 1714-02-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1780" | 1780-02-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034739913 1034739913] | | |- | [[:d:Q1526666|Q1526666]] | [[Johann Friedrich Esaias Steffens]] | data-sort-value="1715" | 1715-01-12 | | [[Wippra]] | data-sort-value="1802" | 1802-06-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/100850812 100850812] | [[Theoloog]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q139113588|Q139113588]] | [[Johann Samuel Goebel]] | data-sort-value="1715" | 1715-07-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034740180 1034740180] | | |- | [[:d:Q19513380|Q19513380]] | [[Lorenz Joachim Müller]] | data-sort-value="1716" | 1716 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1771" | 1771 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/104162244 104162244] | [[Theoloog]]<br/>[[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q24414865|Q24414865]] | [[Johann Wilhelm Ludwig von Berlepsch]] | data-sort-value="1717" | 1717-01-19 | | | data-sort-value="1757" | 1757-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/137531729 137531729] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q55903284|Q55903284]] | [[Erich Simon Henrich von Seelen]] | data-sort-value="1717" | 1717-10-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1755" | 1755-02-11 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/141009578 141009578] | | |- | [[:d:Q60845637|Q60845637]] | [[Jakob Albrecht Kerstens]] | data-sort-value="1717" | 1717-05-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1778" | 1778-01-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/137454058 137454058] | [[Pastoor]]<br/>[[in-home tutor]]<br/>[[chronicler]] | |- | [[:d:Q139113594|Q139113594]] | [[Johann Gerhard Goebel]] | data-sort-value="1717" | 1717-06-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034740199 1034740199] | | |- | [[:d:Q20607668|Q20607668]] | [[Wilhelm Heinrich Rautenberg]] | data-sort-value="1718" | 1718-09-27 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1801" | 1801-01-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1114934224 1114934224] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q55678608|Q55678608]] | [[Christian Hieronymus Kramer]] | data-sort-value="1721" | 1721-05-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1794" | 1794-07-28 | [[Itzho]] | | [https://d-nb.info/gnd/143433792 143433792] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q29586051|Q29586051]] | [[Georg Arnold von Spilker]] | data-sort-value="1722" | 1722-01-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1096176939 1096176939] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55904580|Q55904580]] | [[Andreas Rudolph von Ramdohr]] | data-sort-value="1722" | 1722 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1754" | 1754 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/122608399 122608399] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132954972|Q132954972]] | [[Joachim Heinrich Kieff]] | data-sort-value="1722" | 1722 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1793" | 1793 | | | [https://d-nb.info/gnd/102549079 102549079] | [[parson]] | |- | [[:d:Q66684996|Q66684996]] | [[Gustav Friedrich von Dachenhausen]] | data-sort-value="1724" | 1724-04-15 | [[Bild:Gustav Friedrich von Dachenhausen.jpg|center|80px]] | [[Wolbrechtshausen]] | data-sort-value="1787" | 1787-11-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gibraltar]] | [https://d-nb.info/gnd/1173376615 1173376615] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q19635716|Q19635716]] | [[Gotthelf Dietrich von Ende]] | data-sort-value="1725" | 1725<br/>1726-06-04 | | [[Electorate of Saxony]] | data-sort-value="1798" | 1798<br/>1798-10-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Ossenbrügge]]<br/>[[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/1038106648 1038106648] | [[Jurist]]<br/>[[Geheimer Regierungsrat]]<br/>[[minister]]<br/>[[Richter]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q18552171|Q18552171]] | [[Melchior Siegfried Hofmeister]] | data-sort-value="1727" | 1727-05-09 | [[Bild:Melchior Siegfried Hofmeister.png|center|80px]] | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1797" | 1797-05-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103490549X 103490549X] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q19998193|Q19998193]] | [[Christian Friedrich Endter]] | data-sort-value="1728" | 1728<br/>1731-03-06 | | | data-sort-value="1793" | 1793-05-26 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/132282542 132282542] | [[organist]] | |- | [[:d:Q29586040|Q29586040]] | [[Heinrich Otto von Borries]] | data-sort-value="1728" | 1728-11-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1785" | 1785-11-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034666444 1034666444] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113654|Q139113654]] | [[Anna Marie Olbers]] | data-sort-value="1728" | 1728-04-19 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1798" | 1798-10-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035109239 1035109239] | [[housewife]] | |- | [[:d:Q131864281|Q131864281]] | [[Peter Plesken]] | data-sort-value="1729" | 1729-05-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1756" | 1756-02-29 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/142988073 142988073] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q52113159|Q52113159]] | [[Viktor Lebrecht von Trew]] | data-sort-value="1730" | 1730 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035162342 1035162342] | | |- | [[:d:Q132890868|Q132890868]] | [[Johann Otto Wichmann]] | data-sort-value="1730" | 1730-11-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1796" | 1796-02-05 | | | [https://d-nb.info/gnd/1014357810 1014357810] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137313404|Q137313404]] | [[Johann Heinrich Mutzenbecher]] | data-sort-value="1731" | 1731 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1772" | 1772 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117205117 117205117] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q137809274|Q137809274]] | [[Johann Gerhard Peter Klee]] | data-sort-value="1731" | 1731-09-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-07-25 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/103493483X 103493483X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139107177|Q139107177]] | [[Diedrich Johann Inselmann]] | data-sort-value="1732" | 1732-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1808" | 1808-06-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034917080 1034917080] | | |- | [[:d:Q25621923|Q25621923]] | [[Diedrich Gerhard von der Decken]] | data-sort-value="1733" | 1733-09-29 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1793" | 1793-09-25 | | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139107182|Q139107182]] | [[Nikolaus Goldbeck]] | data-sort-value="1733" | 1733-11-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1810" | 1810-05-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034739905 1034739905] | | |- | [[:d:Q102717|Q102717]] | [[Johann Daniel Busch]] | data-sort-value="1735" | 1735-09-06 | | [[Itzho]] | data-sort-value="1787" | 1787-09-12 | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q94760545|Q94760545]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | data-sort-value="1736" | 1736-06-17 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1789" | 1789-01-05 | [[Gemeen Beverst]] | | [https://d-nb.info/gnd/104378395 104378395] | [[Theoloog]]<br/>[[Hebraist]] | |- | [[:d:Q1039903|Q1039903]] | [[Carl Nicolaus Adler]] | data-sort-value="1737" | 1737 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | data-sort-value="1816" | 1816 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/136504426 136504426] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q72938390|Q72938390]] | [[Otto Christian Schuchmacher]] | data-sort-value="1738" | 1738-04-12 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1793" | 1793-03-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019749903 1019749903] | [[Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q139107197|Q139107197]] | [[Johann Georg Heidritter]] | data-sort-value="1738" | 1738-01-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034910515 1034910515] | | |- | [[:d:Q139113755|Q139113755]] | [[Anna Ottilia Schlichthorst]] | data-sort-value="1738" | 1738-01-04 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1774" | 1774-10-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035109263 1035109263] | [[pastor's wife]] | |- | [[:d:Q137307625|Q137307625]] | [[Gerlach Adolph von Münchhausen]] | data-sort-value="1739" | 1739-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1778" | 1778-08-14 | | | [https://d-nb.info/gnd/1036911594 1036911594] | | |- | [[:d:Q1695130|Q1695130]] | [[Johann Kaspar Velthusen]] | data-sort-value="1740" | 1740-08-07 | [[Bild:Johann-Caspar-Velthusen.jpg|center|80px]] | [[Wismer]] | data-sort-value="1814" | 1814-04-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Chöttingen]]<br/>[[Greater London]]<br/>[[Gifhorn]]<br/>[[Kiel]]<br/>[[Rostock]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117369713 117369713] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]]<br/>[[Dichter]] | |- | [[:d:Q26715041|Q26715041]] | [[Johann Christian Bacmeister (1740–1803)|Johann Christian Bacmeister]] | data-sort-value="1740" | 1740-04-11 | | [[Celle]] | data-sort-value="1803" | 1803-02-21 | [[Ooldklooster]] | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q25622081|Q25622081]] | [[Claus von der Decken (1741–1803)|Claus von der Decken]] | data-sort-value="1741" | 1741-02-13 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1803" | 1803-06-20 | | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113770|Q139113770]] | [[Heinrich Christian Klee]] | data-sort-value="1741" | 1741-01-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1797" | 1797-12-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034934848 1034934848] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q19221877|Q19221877]] | [[Nikolaus Anton Heinrich Julian von Grothaus]] | data-sort-value="1743" | 1743 | | [[Gericht Delm]] | data-sort-value="1802" | 1802 | | | [https://d-nb.info/gnd/116878061 116878061] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94743999|Q94743999]] | [[Magdalena Dorothea Lüning]] | data-sort-value="1744" | 1744 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1826" | 1826 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104963353 1104963353] | | |- | [[:d:Q133472803|Q133472803]] | [[Wilhelmine Friederike Sophie von Schwartzenfels]] | data-sort-value="1744" | 1744 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131797034 131797034] | | |- | [[:d:Q139113790|Q139113790]] | [[Georg Jakob Kerstens]] | data-sort-value="1744" | 1744-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034925806 1034925806] | | |- | [[:d:Q19186119|Q19186119]] | [[Christian Ludwig von Hake]] | data-sort-value="1745" | 1745-12-05 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1818" | 1818-10-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103474304X 103474304X] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[minister]] | |- | [[:d:Q139003898|Q139003898]] | [[Johann von Eitzen]] | data-sort-value="1746" | 1746 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14094589X 14094589X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113805|Q139113805]] | [[Johann Heinrich Kerstens]] | data-sort-value="1746" | 1746-01-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034925784 1034925784] | | |- | [[:d:Q15457166|Q15457166]] | [[Karl von Grothaus]] | data-sort-value="1747" | 1747-04-12 | [[Bild:104FWKLvonGrothaus226.tif|center|80px]] | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | data-sort-value="1801" | 1801-11-04 | [[St. Georgen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055556834 1055556834] | [[Offzeer]]<br/>[[adventurer]]<br/>[[military theorist]]<br/>[[pedestrian]] | |- | [[:d:Q20606572|Q20606572]] | [[Carl Friedrich Hotzen]] | data-sort-value="1747" | 1747-10-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1827" | 1827-10-13 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [[Amt Neehuus an de Oost]] | [https://d-nb.info/gnd/1034901095 1034901095] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q134431944|Q134431944]] | [[Martin Gotthard Kunhardt]] | data-sort-value="1747" | 1747-04-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1805" | 1805-12-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12200258X 12200258X] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139107244|Q139107244]] | [[Georg Wilhelm von Eitzen]] | data-sort-value="1748" | 1748-08-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | [https://d-nb.info/gnd/124059953 124059953] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q1460916|Q1460916]] | [[Friedrich Ludwig von Berlepsch]] | data-sort-value="1749" | 1749-10-04 | [[Bild:Friedrich Ludwig von Berlepsch.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1818" | 1818-12-22 | [[Erfurt]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/116135778 116135778] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[polietschen Kummentater]] | |- | [[:d:Q23928943|Q23928943]] | [[Johann Julius Conrad von Schlütter]] | data-sort-value="1749" | 1749-07-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117517909 117517909] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94744897|Q94744897]] | [[Eleonore Sophie von Borries]] | data-sort-value="1749" | 1749 | | [[Beers]] | data-sort-value="1820" | 1820 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104172879 1104172879] | | |- | [[:d:Q20092314|Q20092314]] | [[Otto Christoph Heise]] | data-sort-value="1750" | 1750-04-03 | | | data-sort-value="1819" | 1819-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909940 1034909940] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q20604714|Q20604714]] | [[Johann Dietrich Andreas Augspurg]] | data-sort-value="1750" | 1750-07-27 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1821" | 1821-02-18 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1163520314 1163520314] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113827|Q139113827]] | [[Johann Albert Kropp]] | data-sort-value="1750" | 1750-03-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1798" | 1798-03-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034933396 1034933396] | | |- | [[:d:Q65494126|Q65494126]] | [[Johann Christian von Düring]] | data-sort-value="1751" | 1751-05-19 | | [[Burg Horneburg]] | data-sort-value="1823" | 1823-06-16 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712349 1034712349] | [[Offzeer]]<br/>[[forest officer]] | |- | [[:d:Q115543650|Q115543650]] | [[Wilhelm Friedrich Gercken]] | data-sort-value="1751" | 1751 | | [[Straalsund|Stralsund]] | data-sort-value="1817" | 1817 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121488454 121488454] | [[Pastoor]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q124680|Q124680]] | [[Johannes Albrecht]] | data-sort-value="1752" | 1752-05-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1814" | 1814-03-11 | [[Altno]] | [[Erfurt]]<br/>[[Dresden]] | [https://d-nb.info/gnd/118644386 118644386] | [[Översetter]]<br/>[[physician writer]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Bookhändler]]<br/>[[Utgever]]<br/>[[independent publisher]]<br/>[[Theaterbaas]] | |- | [[:d:Q1079936|Q1079936]] | [[Christian Gottlieb Daniel Müller]] | data-sort-value="1753" | 1753-12-09 | | [[Chöttingen]] | data-sort-value="1814" | 1814-05-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117575348 117575348] | [[Sakenbökerschriever]]<br/>[[sailor]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q112563306|Q112563306]] | [[Georg Samuel Benzler]] | data-sort-value="1757" | 1757 | | [[Neuhaus an der Oste]] | data-sort-value="1813" | 1813 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Kamp (Stood)]]<br/>[[Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668129 1034668129] | [[technician]]<br/>[[executive]] | |- | [[:d:Q1503527|Q1503527]] | [[Georg Alexander Ruperti]] | data-sort-value="1758" | 1758-12-19 | | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | data-sort-value="1839" | 1839-03-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/100327095 100327095] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q94886721|Q94886721]] | [[Johann Georg Schilling]] | data-sort-value="1759" | 1759-04-16 | | [[Rudolstadt]] | data-sort-value="1838" | 1838-01-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120604639 120604639] | [[Schoolmeester]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q139107284|Q139107284]] | [[Joachim Deetjen]] | data-sort-value="1760" | 1760 | | | data-sort-value="1827" | 1827 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714384 1034714384] | | |- | [[:d:Q139113914|Q139113914]] | [[Johann Christian Hattensauer]] | data-sort-value="1760" | 1760-11-17 | | | data-sort-value="1837" | 1837-06-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034746863 1034746863] | | |- | [[:d:Q139126752|Q139126752]] | [[Johann Christian Hattensauer]] | data-sort-value="1760" | 1760 | | | data-sort-value="1837" | 1837 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/10436761X 10436761X] | | |- | [[:d:Q1503111|Q1503111]] | [[Peter Joseph du Plat]] | data-sort-value="1761" | 1761-02-26 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1824" | 1824-03-19 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/111180866X 111180866X] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q55680942|Q55680942]] | [[Johann Friedrich Wilhelm Heiliger]] | data-sort-value="1762" | 1762-05-23 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1828" | 1828-02-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034900536 1034900536] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113934|Q139113934]] | [[Nikolaus Holthausen]] | data-sort-value="1762" | 1762-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034907735 1034907735] | | |- | [[:d:Q15455031|Q15455031]] | [[Johann Hinrich Röding]] | data-sort-value="1763" | 1763-05-01 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-22 | | | [https://d-nb.info/gnd/121118428 121118428] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q94918925|Q94918925]] | [[Johann Hardorf]] | data-sort-value="1763" | 1763-11-25 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1810" | 1810<br/>1814 | [[Waldheim]] | [[Dresden]] | [https://d-nb.info/gnd/1032805641 1032805641] | [[Philoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q94845763|Q94845763]] | [[Johann Hermann Stöver]] | data-sort-value="1764" | 1764 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1796" | 1796 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]]<br/>[[Altno]] | [https://d-nb.info/gnd/115102248 115102248] | [[Philosoph]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q20607202|Q20607202]] | [[Claus Heinrich von Lütcken]] | data-sort-value="1765" | 1765-05-18 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1819" | 1819-09-22 | [[Gemeen Leendaal|Leendaal]] | | | [[Drost]] | |- | [[:d:Q28480539|Q28480539]] | [[Georg Müller]] | data-sort-value="1767" | 1767 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-21 | [[Celle]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1511057|Q1511057]] | [[Gerdt Hardorff]] | data-sort-value="1769" | 1769-05-11 | [[Bild:Gerdt Hardorff the Elder.jpg|center|80px]] | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1864" | 1864-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116474637 116474637] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q1010304|Q1010304]] | [[Burchard Christian von Spilcker]] | data-sort-value="1770" | 1770 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1838" | 1838 | [[Bad Arolsen]] | | [https://d-nb.info/gnd/117491071 117491071] | [[Historiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[court counsel]]<br/>[[topographer]] | |- | [[:d:Q139114022|Q139114022]] | [[Rudolph Niemeyer]] | data-sort-value="1770" | 1770-05-17 | | | data-sort-value="1843" | 1843-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035100096 1035100096] | | |- | [[:d:Q1047855|Q1047855]] | [[Caspar Detlev von Schulte]] | data-sort-value="1771" | 1771-03-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1846" | 1846-12-27 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117177423 117177423] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q19238792|Q19238792]] | [[Wilhelm Nikolaus Freudentheil]] | data-sort-value="1771" | 1771-06-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1853" | 1853-03-07 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116774258 116774258] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55847434|Q55847434]] | [[August Freiherr von dem Bussche-Ippenburg]] | data-sort-value="1771" | 1771-10-04 | | | data-sort-value="1844" | 1844-08-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13618703X 13618703X] | [[lieutenant general]] | |- | [[:d:Q55677292|Q55677292]] | [[Johann Heinrich II. Mutzenbecher]] | data-sort-value="1772" | 1772-01-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1844" | 1844-06-14 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/134258347 134258347] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q94848328|Q94848328]] | [[Carl Gabriel Domeier]] | data-sort-value="1772" | 1772-05-28 | | [[Moringen]] | data-sort-value="1847" | 1847-03-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104129949 1104129949] | [[Jurist]]<br/>[[Beamter]]<br/>[[Landsyndikus]] | |- | [[:d:Q139114039|Q139114039]] | [[Gustav Georg Heinrich Buchholz]] | data-sort-value="1772" | 1772-06-26 | | [[Ollnborg]] | data-sort-value="1834" | 1834-03-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103140913 103140913] | | |- | [[:d:Q21694489|Q21694489]] | [[Johann Friedrich Basilius Wehber-Schuldt]] | data-sort-value="1773" | 1773-11-29 | [[Bild:WehberSchuldt.jpg|center|80px]] | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1840" | 1840-04-07 | [[Kittlitz]] | | [https://d-nb.info/gnd/1079550941 1079550941] | [[Theoloog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139107351|Q139107351]] | [[Otto Christian von Gruben]] | data-sort-value="1775" | 1775-12-01 | | | data-sort-value="1843" | 1843-01-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733907 1034733907] | | |- | [[:d:Q91838|Q91838]] | [[Konrad Johann Martin Langenbeck]] | data-sort-value="1776" | 1776-12-05 | [[Bild:Konrad Johann Martin Langenbeck.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1851" | 1851-01-24 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/116706988 116706988] | [[Ogendokter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[surgeon]]<br/>[[Anatoom]] | |- | [[:d:Q136973622|Q136973622]] | [[Maximilian von Düring]] | data-sort-value="1776" | 1776 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128679973 1128679973] | | |- | [[:d:Q18813199|Q18813199]] | [[Friedrich Huth (1777–1864)|Friedrich Huth]] | data-sort-value="1777" | 1777 | [[Bild:Bueste Friedrich Huth.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1864" | 1864 | [[London]] | | [https://d-nb.info/gnd/117073547 117073547] | [[banker]] | |- | [[:d:Q1652761|Q1652761]] | [[Philipp von Borries]] | data-sort-value="1778" | 1778-04-26 | [[Bild:Philipp von Borries.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1838" | 1838-06-17 | [[Hiarwede]] | | [https://d-nb.info/gnd/1192057244 1192057244] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q94911059|Q94911059]] | [[Ernst von Düring]] | data-sort-value="1778" | 1778-07-06 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1851" | 1851-04-07 | [[Nottensdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712381 1034712381] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139025474|Q139025474]] | [[Margarethe Ehrenpfort]] | data-sort-value="1778" | 1778-06-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1845" | 1845-05-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1349761915 1349761915] | | |- | [[:d:Q696806|Q696806]] | [[Arnold von der Decken]] | data-sort-value="1779" | 1779-07-17 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-28 | [[Gemeen Hu’e]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714589 1034714589] | | |- | [[:d:Q1119341|Q1119341]] | [[Johann Georg Wilhelm Wilhelmy]] | data-sort-value="1781" | 1781 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858-07-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129204307 129204307] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q18574294|Q18574294]] | [[Georg Friedrich Wilhelm Renner]] | data-sort-value="1781" | 1781 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1830" | 1830 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | [https://d-nb.info/gnd/1046464418 1046464418] | [[Aftheker]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q23928955|Q23928955]] | [[Andreas von Schlütter]] | data-sort-value="1781" | 1781-06-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1863" | 1863-02-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035138018 1035138018] | | |- | [[:d:Q139114117|Q139114117]] | [[Christian Zesterfleth]] | data-sort-value="1781" | 1781-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1848" | 1848-04-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/103516714X 103516714X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q27986600|Q27986600]] | [[Christian Wyneken]] | data-sort-value="1783" | 1783-03-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1853" | 1853-09-10 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/138469997 138469997] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1449875|Q1449875]] | [[Franz von Borries]] | data-sort-value="1785" | 1785-04-09 | [[Bild:Franz von Borries.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858-08-15 | [[Mönster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1155448014 1155448014] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q20852593|Q20852593]] | [[Johann Andreas Wehner]] | data-sort-value="1785" | 1785-06-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858<br/>1860 | [[Zürich]] | | [https://d-nb.info/gnd/1127894455 1127894455] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1504915|Q1504915]] | [[Georg von der Decken]] | data-sort-value="1787" | 1787-11-23 | [[Bild:Georg Julius Wilhelm Ludwig Graf von der Decken (1787–1859).jpg|center|80px]] | [[Oederquart]] | data-sort-value="1859" | 1859-08-20 | [[Rumpenheim Castle]] | | [https://d-nb.info/gnd/116043288 116043288] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1874518|Q1874518]] | [[Ludwig Heinrich Kunhardt]] | data-sort-value="1788" | 1788-06-01 | [[Bild:Ludwig Heinrich Kunhardt.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1871" | 1871-08-23 | | | [https://d-nb.info/gnd/116610409 116610409] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55681404|Q55681404]] | [[Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]] | data-sort-value="1788" | 1788-10-08 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-04 | [[Wiesbaden]] | | [https://d-nb.info/gnd/1042670773 1042670773] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q132781926|Q132781926]] | [[August von der Decken]] | data-sort-value="1789" | 1789-11-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1857" | 1857-10-22 | [[Harburg (Schwaben)]] | | | [[Offzeer]]<br/>[[lord of the manor]] | |- | [[:d:Q1294601|Q1294601]] | [[Friedrich Wilhelm Heise]] | data-sort-value="1791" | 1791-05-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1862" | 1862-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034910027 1034910027] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1415159|Q1415159]] | [[Friedrich Köster]] | data-sort-value="1791" | 1791-07-30 | | [[Locken]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116301112 116301112] | [[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q15810714|Q15810714]] | [[Friedrich von der Decken]] | data-sort-value="1791" | 1791-08-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1861" | 1861-12-02 | [[Vellahn]] | | [https://d-nb.info/gnd/1144740215 1144740215] | | |- | [[:d:Q20980271|Q20980271]] | [[Justus Carl Wilhelm Ruperti]] | data-sort-value="1791" | 1791-10-29 | [[Bild:Justus Carl Wilhelm Ruperti 1835.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1861" | 1861-11-03 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/13240575X 13240575X] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q1539870|Q1539870]] | [[Gottlieb Wilhelm Freudentheil]] | data-sort-value="1792" | 1792-09-24 | [[Bild:Paulskirche Freudentheil.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1869" | 1869-04-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/11677424X 11677424X] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q95325312|Q95325312]] | [[Friedrich von Coulon]] | data-sort-value="1792" | 1792-10-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034674811 1034674811] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55892747|Q55892747]] | [[Alexander von Dachenhausen]] | data-sort-value="1793" | 1793-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1873" | 1873-07-24 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/116011416 116011416] | | |- | [[:d:Q113802500|Q113802500]] | [[Georg Wilhelm Friedrich Sattler]] | data-sort-value="1794" | 1794-02-13 | | | data-sort-value="1866" | 1866-10-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1031496165 1031496165] | [[head teacher]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q97464666|Q97464666]] | [[Anton Wilhelm Büttner]] | data-sort-value="1797" | 1797-03-14 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1877" | 1877-09-06 | [[Lümborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034702378 1034702378] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q18615928|Q18615928]] | [[Eduard Schütz]] | data-sort-value="1799" | 1799-08-16 | | [[Olland]] | data-sort-value="1868" | 1868-05-02 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/117140848 117140848] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q72938812|Q72938812]] | [[Ernst Hinrich Wilhelm Wiedemann]] | data-sort-value="1799" | 1799 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1851" | 1851 | [[Twielenfleet]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035176874 1035176874] | [[copyist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q139010477|Q139010477]] | [[Johann Georg Hülsemann]] | data-sort-value="1799" | 1799-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1864" | 1864-03-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/1157560628 1157560628] | | |- | [[:d:Q1288141|Q1288141]] | [[Eduard Christian von Lütcken]] | data-sort-value="1800" | 1800-12-02 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-25 | [[Ossenbrügge]] | | [https://d-nb.info/gnd/12131569X 12131569X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2573137|Q2573137]] | [[Wilhelm Heinrich Jobelmann]] | data-sort-value="1800" | 1800-10-02 | [[Bild:Jobelmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034915541 1034915541] | [[glazier]]<br/>[[council member]]<br/>[[social reformer]] | |- | [[:d:Q114796387|Q114796387]] | [[Anna Marlena Princk]] | data-sort-value="1800" | 1800 | | | data-sort-value="1842" | 1842-10-31 | [[Richtstätte bei Ohrensen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1302847538 1302847538] | [[maid]] | |- | [[:d:Q139107479|Q139107479]] | [[Conrad Ernst Albrecht Giesewell]] | data-sort-value="1800" | 1800-07-12 | | | data-sort-value="1874" | 1874-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034732536 1034732536] | | |- | [[:d:Q1714477|Q1714477]] | [[Justus Alexander Saxer]] | data-sort-value="1801" | 1801-11-21 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1875" | 1875-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/104115696 104115696] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55680990|Q55680990]] | [[Ludwig Mathias Henrich Pape]] | data-sort-value="1802" | 1802-01-14 | | [[Gemeen Visselhöövd|Visselhöövd]] | data-sort-value="1872" | 1872-05-27 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/116030518 116030518] | [[Geistlichen]] | |- | [[:d:Q42909943|Q42909943]] | [[Augusto Bullrich]] | data-sort-value="1803" | 1803-07-31 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-22 | [[Buenos Aires]] | | | | |- | [[:d:Q139114370|Q139114370]] | [[Johann Wilhelm von Sauerbrey]] | data-sort-value="1804" | 1804-04-22 | | | data-sort-value="1847" | 1847-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103515563X 103515563X] | [[organist]] | |- | [[:d:Q99746568|Q99746568]] | [[Christian Lodemann]] | data-sort-value="1805" | 1805-01-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-01 | [[Lingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034939017 1034939017] | [[administrative lawyer]] | |- | [[:d:Q55684834|Q55684834]] | [[Georg Heinrich Pratje]] | data-sort-value="1806" | 1806-04-27 | | [[Jeem]] | data-sort-value="1876" | 1876-05-05 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/1116109778 1116109778] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q2041174|Q2041174]] | [[Otto von Düring]] | data-sort-value="1807" | 1807-01-10 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-11 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/116239581 116239581] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q120643|Q120643]] | [[Willem Schröder]] | data-sort-value="1808" | 1808-07-23 | [[Bild:Wilhelm Schröder 001.JPG|center|80px]] | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1878" | 1878-10-04 | [[Leipzig]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/117079944 117079944] | [[Utgever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q1513706|Q1513706]] | [[Gerlach von dem Knesebeck]] | data-sort-value="1808" | 1808-08-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1859" | 1859-06-08 | [[Hameln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034934295 1034934295] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q18534525|Q18534525]] | [[Carl Ludwig Neubourg]] | data-sort-value="1808" | 1808-12-22 | [[Bild:Portrait neubourg carl ludwig.jpg|center|80px]] | [[Bremen]] | data-sort-value="1894" | 1894-01-31 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035102684 1035102684] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q17124562|Q17124562]] | [[Louis August Detlev von Schrader]] | data-sort-value="1810" | 1810-02-13 | [[Bild:August Louis Detlev von Schrader.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1859" | 1859 | [[Bliestorf]] | | [https://d-nb.info/gnd/1169372406 1169372406] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1399909|Q1399909]] | [[Heinrich Biedenweg]] | data-sort-value="1811" | 1811-08-08 | | [[Ness]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1154352196 1154352196] | [[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q19317419|Q19317419]] | [[Franz Carl August von Issendorf]] | data-sort-value="1811" | 1811-07-07 | | | data-sort-value="1874" | 1874-01-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916963 1034916963] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1080216|Q1080216]] | [[Christian Heinrich Plaß]] | data-sort-value="1812" | 1812-07-29 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116205946 116205946] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q139107558|Q139107558]] | [[Wilhelm Wittpenning]] | data-sort-value="1812" | 1812-01-12 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1879" | 1879-01-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035174324 1035174324] | [[Huissier de justice]] | |- | [[:d:Q1030894|Q1030894]] | [[Hermann Küster]] | data-sort-value="1813" | 1813-06-07 | | [[Lümborg]] | data-sort-value="1897" | 1897-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035103222 1035103222] | [[Theoloog]]<br/>[[Schulrat]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q60841406|Q60841406]] | [[Wilhelm Roesing]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-13 | | | [https://d-nb.info/gnd/131958658 131958658] | [[Architekt]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139107574|Q139107574]] | [[Carl Hermann Leyding]] | data-sort-value="1815" | 1815-01-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1900" | 1900-03-20 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034937324 1034937324] | [[parson]] | |- | [[:d:Q139107576|Q139107576]] | [[Sophie Charlotte Christiane Jaussaud]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1886" | 1886-01-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034915835 1034915835] | | |- | [[:d:Q65591|Q65591]] | [[August Karl von Goeben]] | data-sort-value="1816" | 1816-12-10 | [[Bild:August Karl Von Goeben.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1880" | 1880-11-13 | [[Koblenz]] | | [https://d-nb.info/gnd/119317893 119317893] | [[Offzeer]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1294124|Q1294124]] | [[Johann Andreas Gülzau]] | data-sort-value="1817" | 1817-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1891" | 1891-03-02 | [[Memel (Stadt)|Memel]] | | | [[Geistlichen]] | |- | [[:d:Q55681010|Q55681010]] | [[Friedrich Wilhelm Wiedemann]] | data-sort-value="1817" | 1817-01-11 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-23 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035174545 1035174545] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q28747610|Q28747610]] | [[Louis von Engelbrechten]] | data-sort-value="1818" | 1818-12-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-05 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720414 1034720414] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q55850527|Q55850527]] | [[William Heinrich Georg Eduard von Goeben]] | data-sort-value="1818" | 1818 | [[Bild:William-Heinrich-Georg-Eduard-von-Goeben.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1902" | 1902 | | | [https://d-nb.info/gnd/136545572 136545572] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q139240453|Q139240453]] | [[Heinrich Wilhelm August Schwägermann]] | data-sort-value="1818" | 1818-06-11 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1906" | 1906-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1213757819 1213757819] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q365540|Q365540]] | [[Adolph Weber]] | data-sort-value="1819" | 1819-03-23 | | [[Höckelheim]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/133658937 133658937] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q5700025|Q5700025]] | [[H. C. Schwan]] | data-sort-value="1819" | 1819-04-05 | [[Bild:HCSchwan.JPG|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1905" | 1905-05-29 | [[Cleveland]] | | [https://d-nb.info/gnd/1249667259 1249667259] | [[missionary]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q25621898|Q25621898]] | [[Friedrich Wilhelm von Bobers]] | data-sort-value="1819" | 1819-05-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-10-04 | [[Hannober]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139114558|Q139114558]] | [[Andreas Heinrich Brock]] | data-sort-value="1819" | 1819-12-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1880" | 1880-08-27 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034702882 1034702882] | | |- | [[:d:Q139004196|Q139004196]] | [[Wilhelm Jacob Katt]] | data-sort-value="1820" | 1820 | | | data-sort-value="1901" | 1901 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1312289686 1312289686] | | |- | [[:d:Q139107611|Q139107611]] | [[Etienne Emile Jaussaud]] | data-sort-value="1820" | 1820-11-02 | | | data-sort-value="1874" | 1874-05-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916521 1034916521] | | |- | [[:d:Q90699519|Q90699519]] | [[Georg August von Oppermann]] | data-sort-value="1821" | 1821-01-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1892" | 1892-11-26 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035115654 1035115654] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1678750|Q1678750]] | [[Otto Hattendorf]] | data-sort-value="1822" | 1822-12-12 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1905" | 1905-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173439366 1173439366] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q23060712|Q23060712]] | [[Adolf Kottmeier]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-22 | [[Bild:Adolf Kottmeier.png|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | data-sort-value="1905" | 1905-01-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1318527775 1318527775] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137450169|Q137450169]] | [[Bertha Valett]] | data-sort-value="1822" | 1822-04-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1908" | 1908-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034942549 1034942549] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139114584|Q139114584]] | [[Adolf Hertz]] | data-sort-value="1822" | 1822 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1887" | 1887 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035103877 1035103877] | | |- | [[:d:Q78155730|Q78155730]] | [[Egbert von Berger]] | data-sort-value="1823" | 1823-12-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-03-30 | [[Hannober]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668072 1034668072] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139213003|Q139213003]] | [[August Urban Issendorf]] | data-sort-value="1823" | 1823-10-19 | | | data-sort-value="1897" | 1897-11-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1243830034 1243830034] | | |- | [[:d:Q96209615|Q96209615]] | [[Julius August Andreas von Elern]] | data-sort-value="1824" | 1824-04-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-30 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720848 1034720848] | | |- | [[:d:Q138995508|Q138995508]] | [[Wilhelmine Woltmann]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | data-sort-value="1872" | 1872-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173436855 1173436855] | [[housewife]] | |- | [[:d:Q139107652|Q139107652]] | [[Carl Gustav Tomfohrde]] | data-sort-value="1824" | 1824-03-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1906" | 1906 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035160234 1035160234] | | |- | [[:d:Q21544785|Q21544785]] | [[Friedrich Christian Julius Bockemüller]] | data-sort-value="1825" | 1825-11-05 | | [[Clausthal]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034290738 1034290738] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q139114628|Q139114628]] | [[Luise Saxer]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103515286X 103515286X] | | |- | [[:d:Q20607504|Q20607504]] | [[Peter Olters]] | data-sort-value="1826" | 1826 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1915" | 1915-03-26 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20608038|Q20608038]] | [[Johann Schoof]] | data-sort-value="1826" | 1826-02-21 | | [[Ritsch]] | data-sort-value="1906" | 1906-02-01 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20605502|Q20605502]] | [[Hieronymus von der Decken]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-24 | [[Bild:Hieronimus von der Decken (1827-1911).PNG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1911" | 1911-01-24 | [[Hannober]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139211599|Q139211599]] | [[Friedrich Pahle]] | data-sort-value="1827" | 1827-11-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-27 | [[Ollnborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1231814462 1231814462] | [[Klassischen Philoloog]] | |- | [[:d:Q2641783|Q2641783]] | [[Alexander Baustädt]] | data-sort-value="1828" | 1828-03-01 | | [[Hessisch Oldendorf]] | data-sort-value="1905" | 1905-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/11775885X 11775885X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55681888|Q55681888]] | [[Josef Friedrich Franz Encke]] | data-sort-value="1828" | 1828-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-21 | [[Rosenthal (Leutenberg)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1050371496 1050371496] | [[gardener]] | |- | [[:d:Q94890289|Q94890289]] | [[Frederik Schmahlfeld]] | data-sort-value="1829" | 1829 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1907" | 1907 | [[Kopenhagen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1046548727 1046548727] | [[Medaillenmaker]]<br/>[[engraver]] | |- | [[:d:Q139114685|Q139114685]] | [[Amadore Leopold]] | data-sort-value="1829" | 1829 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034724649 1034724649] | | |- | [[:d:Q38085473|Q38085473]] | [[Hermann Brinckmann]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-10 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1902" | 1902-05-10 | [[Düsseldörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/141860847 141860847] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q99472430|Q99472430]] | [[Julius Karl von Sothen]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-28 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154641 1035154641] | | |- | [[:d:Q138995426|Q138995426]] | [[Anna Brümmer]] | data-sort-value="1830" | 1830 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173382186 1173382186] | [[maid]] | |- | [[:d:Q102075|Q102075]] | [[Claus Köpcke]] | data-sort-value="1831" | 1831-10-28 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1911" | 1911-11-21 | [[Dresden]] | [[Dresden]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/128734523 128734523] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Inschenör]]<br/>[[Boinschenör]]<br/>[[Manager]]<br/>[[executive]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[official]] | |- | [[:d:Q1693146|Q1693146]] | [[Johann Cornelsen]] | data-sort-value="1831" | 1831-10-22 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1892" | 1892-07-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133279146 133279146] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1696072|Q1696072]] | [[Johannes Samuel Büttner]] | data-sort-value="1831" | 1831-04-28 | [[Bild:1870er Jahre circa Ernst Alpers CDV Brustbild Pastor Johannes Samuel Büttner.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1905" | 1905-07-23 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/130661813 130661813] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q15815304|Q15815304]] | [[Hermann Steinmetz]] | data-sort-value="1831" | 1831-05-06 | | [[Moringen]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Chöttingen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/103515384X 103515384X] | [[deacon]] | |- | [[:d:Q42316718|Q42316718]] | [[Henry Koch]] | data-sort-value="1832" | 1832-04-16 | [[Bild:Henry Koch zwei.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1888" | 1888-12-01 | [[Lübeck]] | [[Bendigo]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/1072099926 1072099926] | [[gold miner]]<br/>[[Reederee]]<br/>[[shipbuilder]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q111609334|Q111609334]] | [[Hermann von Mertens]] | data-sort-value="1832" | 1832-09-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1900" | 1900-02-10 | [[Hannober]] | | | | |- | [[:d:Q139223669|Q139223669]] | [[Meta Wilhelmine von Issendorf]] | data-sort-value="1832" | 1832-11-08 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1905" | 1905-01-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1243829400 1243829400] | | |- | [[:d:Q95235795|Q95235795]] | [[August Stakemann]] | data-sort-value="1833" | 1833-04-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1125567325 1125567325] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1733586|Q1733586]] | [[Karl Bülow]] | data-sort-value="1834" | 1834-04-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1910" | 1910-01-02 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/117639400 117639400] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q1459347|Q1459347]] | [[Friedrich Gravenhorst]] | data-sort-value="1835" | 1835-01-03 | | [[Grotenass]] | data-sort-value="1915" | 1915-06-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/136123848 136123848] | | |- | [[:d:Q30086225|Q30086225]] | [[Johann Hinrich Köser]] | data-sort-value="1835" | 1835-07-04 | [[Bild:Johann Hinrich Köser 1835-1921.png|center|80px]] | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1921" | 1921-01-07 | [[Hamborg]] | | | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q67195016|Q67195016]] | [[Jürgen Hinrich Hagenah]] | data-sort-value="1835" | 1835 | | [[Gemeen Burweg|Burweg]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Gemeen Hemmoor]] | | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q1596859|Q1596859]] | [[Heinrich Brüning (Börgermeester)]] | data-sort-value="1836" | 1836-04-03 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1920" | 1920-09-10 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/120565099 120565099] | [[historian of student]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q20752222|Q20752222]] | [[Wilhelm von Borries (1836–1913)|Wilhelm von Borries]] | data-sort-value="1836" | 1836-10-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1913" | 1913-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1172300658 1172300658] | [[Buur]] | |- | [[:d:Q55853662|Q55853662]] | [[Alexander von dem Knesebeck]] | data-sort-value="1836" | 1836 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1920" | 1920 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/136168140 136168140] | | |- | [[:d:Q23697758|Q23697758]] | [[Ferdinand von Lütcken]] | data-sort-value="1837" | 1837-02-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1898" | 1898-08-25 | [[Königstein im Taunus]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034942859 1034942859] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q18534509|Q18534509]] | [[Heinrich Holtermann]] | data-sort-value="1838" | 1838-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-09-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034907743 1034907743] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q106608574|Q106608574]] | [[Diederich Wettern]] | data-sort-value="1838" | 1838-03-12 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-10 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]]<br/>[[Altno]] | | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q1283937|Q1283937]] | [[Edgar Himly]] | data-sort-value="1839" | 1839-09-03 | | | data-sort-value="1905" | 1905-03-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1025575210 1025575210] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q2041344|Q2041344]] | [[Otto von der Decken]] | data-sort-value="1839" | 1839-10-14 | [[Bild:Otto von der Decken 1839-1916.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1916" | 1916-10-14 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133200663 133200663] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q61996819|Q61996819]] | [[Hermann Kay]] | data-sort-value="1839" | 1839-08-31 | | [[Hannober]]<br/>[[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1902" | 1902-12 | [[Berlin]] | [[Berlin]]<br/>[[Dresden]]<br/>[[Wien (Stadt)|Wien]]<br/>[[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1077850581 1077850581] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q139114860|Q139114860]] | [[Edgar Himly]] | data-sort-value="1839" | 1839-09-03 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034908545 1034908545] | | |- | [[:d:Q55847214|Q55847214]] | [[Ernst Friedrich Wyneken]] | data-sort-value="1840" | 1840 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="1905" | 1905 | [[Nuurten]] | | [https://d-nb.info/gnd/137212097 137212097] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[social worker]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[head teacher]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q1733608|Q1733608]] | [[Karl von Hassell]] | data-sort-value="1841" | 1841-01-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1925" | 1925-12-13 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/135676665 135676665] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q58038758|Q58038758]] | [[Wilhelm Riehn]] | data-sort-value="1841" | 1841 | [[Bild:Riehn-wilhelm--in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s055.jpg|center|80px]] | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1920" | 1920-12-24 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117532649 117532649] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q123039124|Q123039124]] | [[Oswald Aichel]] | data-sort-value="1841" | 1841-11-25 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-29 | [[München]] | | | | |- | [[:d:Q1698236|Q1698236]] | [[Johannes Remmers]] | data-sort-value="1842" | 1842-02-05 | | [[Auerk]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1244833789 1244833789] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q27639330|Q27639330]] | [[Ernst von Bülow]] | data-sort-value="1842" | 1842-05-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-09 | [[Bad Ems]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035105004 1035105004] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q2077774|Q2077774]] | [[Peter Rehder]] | data-sort-value="1843" | 1843-04-28 | [[Bild:HL Damals – Rehder.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-25 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/117521426 117521426] | [[Boinschenör]]<br/>[[Bobeamten]] | |- | [[:d:Q15432274|Q15432274]] | [[Thies Jacob Dageför]] | data-sort-value="1843" | 1843-09-02 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1933" | 1933-01-01 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1014457505 1014457505] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q113398478|Q113398478]] | [[Franz Otto Adolf Rautenberg]] | data-sort-value="1843" | 1843 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1915" | 1915 | [[Gehrden]] | | [https://d-nb.info/gnd/104055545 104055545] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q25621980|Q25621980]] | [[Klaus Schröder (1844–1927)|Klaus Schröder]] | data-sort-value="1844" | 1844-01-08 | | [[Vörwark (Neddersassen)|Vörwark]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055455159 1055455159] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139114944|Q139114944]] | [[August de La Motte]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1925" | 1925-05-16 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034707868 1034707868] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1556428|Q1556428]] | [[Gustav Stille]] | data-sort-value="1845" | 1845-11-21 | | [[Gemeen Steenau]] | data-sort-value="1920" | 1920-02-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117259152 117259152] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Sozioloog]] | |- | [[:d:Q1445962|Q1445962]] | [[Franz Adickes]] | data-sort-value="1846" | 1846-02-09 | [[Bild:Franz Adickes by Max Liebermann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-04 | [[Frankfort an’n Main]] | [[Frankfort an’n Main]]<br/>[[Düörpm]]<br/>[[Altona-Altstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/118647008 118647008] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q124043259|Q124043259]] | [[Eduard Karl Kirchhoff]] | data-sort-value="1846" | 1846 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1917" | 1917-01-25 | [[Dresden]] | | | | |- | [[:d:Q139114976|Q139114976]] | [[Friedrich Wilhelm Steuer]] | data-sort-value="1846" | 1846-10-07 | | | data-sort-value="1900" | 1900-12-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035153653 1035153653] | | |- | [[:d:Q120360780|Q120360780]] | [[Ernst Otto von Klenck]] | data-sort-value="1847" | 1847 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-17 | [[Zehlendorf]] | | | | |- | [[:d:Q139107838|Q139107838]] | [[Karl Graevius]] | data-sort-value="1847" | 1847-03-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103473962X 103473962X] | | |- | [[:d:Q94835208|Q94835208]] | [[Ernst Oehlmann]] | data-sort-value="1849" | 1849-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1918" | 1918 | | | [https://d-nb.info/gnd/117098329 117098329] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Geograaf]] | |- | [[:d:Q120804868|Q120804868]] | [[Heinrich Kirchhoff]] | data-sort-value="1849" | 1849-12-05 | [[Bild:Heinrich Christian Eberhard Wilhelm Kirchhoff.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1919" | 1919-11-13 | [[Dresden]] | | | | |- | [[:d:Q29586029|Q29586029]] | [[Adolf Benedix Christian Georg von der Decken]] | data-sort-value="1850" | 1850-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1929" | 1929-04-28 | | | | | |- | [[:d:Q135600857|Q135600857]] | [[Ernst Eduard Adickes]] | data-sort-value="1850" | 1850 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1373044055 1373044055] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q591969|Q591969]] | [[Anton Mormann]] | data-sort-value="1851" | 1851-11-02 | | [[Sünninghausen]] | data-sort-value="1940" | 1940-12-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/189413662 189413662] | [[Bildhauer]] | |- | [[:d:Q1039044|Q1039044]] | [[Carl Johann Heinrich Röver]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-20 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1929" | 1929-03-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q13188954|Q13188954]] | [[Ulrich Dumrath]] | data-sort-value="1851" | 1851-07-03 | | [[Burzykowo]] | data-sort-value="1921" | 1921-12-06 | [[Schölisch]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034709496 1034709496] | [[Jurist]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q19964469|Q19964469]] | [[Eduard Lütcken]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-21 | | [[Ossenbrügge]] | data-sort-value="1926" | 1926-11-10 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034940139 1034940139] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q55679740|Q55679740]] | [[Friedrich Johann Plass]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-05 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1018450912 1018450912] | [[Generaaldirekter]] | |- | [[:d:Q133469943|Q133469943]] | [[Hans von Dadelsen]] | data-sort-value="1852" | 1852-03-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101734352 101734352] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139002279|Q139002279]] | [[Benedikt von Alten]] | data-sort-value="1852" | 1852-12-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1935" | 1935-07-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1173380639 1173380639] | | |- | [[:d:Q1596946|Q1596946]] | [[Heinrich Christian Sander]] | data-sort-value="1853" | 1853-08-02 | [[Bild:Heinrich Christian Sander 1905.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1019462930 1019462930] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q136632377|Q136632377]] | [[Friedrich Konrad Johann Ehlers]] | data-sort-value="1853" | 1853-01-05 | | [[Aßel]] | data-sort-value="1910" | 1910-10-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1014641438 1014641438] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q139107899|Q139107899]] | [[Adolf Stuckenberg]] | data-sort-value="1853" | 1853-06-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1924" | 1924-11-17 | [[Demost]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035146428 1035146428] | | |- | [[:d:Q363622|Q363622]] | [[Adolf Reese]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/13329000X 13329000X] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q18333282|Q18333282]] | [[Zotho Dietzsch]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-19 | [[Gotha]] | | [https://d-nb.info/gnd/1377229548 1377229548] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20752088|Q20752088]] | [[Wilhelm von der Beck]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-17 | [[Sulechów]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139115126|Q139115126]] | [[Otto Asmus Winter]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-22 | | | data-sort-value="1920" | 1920-08-31 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171341 1035171341] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q1555696|Q1555696]] | [[Gustav Buchholz]] | data-sort-value="1856" | 1856-02-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-26 | [[Posen]] | [[Bonn]]<br/>[[Leipzig]]<br/>[[Posen]] | [https://d-nb.info/gnd/116818395 116818395] | [[Mediävist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1597022|Q1597022]] | [[Heinrich Denicke]] | data-sort-value="1856" | 1856-01-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1943" | 1943-10-30 | [[Horborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119140373 119140373] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q137325924|Q137325924]] | [[Carl Schaer]] | data-sort-value="1856" | 1856 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1919" | 1919 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035128926 1035128926] | | |- | [[:d:Q111237|Q111237]] | [[Ernst Röver]] | data-sort-value="1857" | 1857-09-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1923" | 1923-03-22 | [[Hausneindorf]] | | [https://d-nb.info/gnd/13930505X 13930505X] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q13738307|Q13738307]] | [[John-Henry Mohrmann]] | data-sort-value="1857" | 1857-12-16 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1916" | 1916-02-22 | [[Bloomsbury]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173376674 1173376674] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q47003049|Q47003049]] | [[Margarete Winter]] | data-sort-value="1857" | 1857-01-22 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-07 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171368 1035171368] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q136575449|Q136575449]] | [[Julius Voigt]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1063326915 1063326915] | [[Schoolmeester an en Gymnasium]] | |- | [[:d:Q1040980|Q1040980]] | [[Carl Wehmer]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | [[Bild:Wehmer-carl-in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s039.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1935" | 1935-01-11 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117220736 117220736] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Mykoloog]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[bacteriologist]] | |- | [[:d:Q20980255|Q20980255]] | [[Wilhelm Röttiger]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1928" | 1928-07-13 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/127680160 127680160] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q94939208|Q94939208]] | [[Diederich Abbenseth]] | data-sort-value="1858" | 1858-05-16 | | [[Middelsdörp]] | data-sort-value="1891" | 1891-12-29 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033721352 1033721352] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q136968149|Q136968149]] | [[Wilhelm Röttiger]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102282452X 102282452X] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1714551|Q1714551]] | [[Justus Strandes]] | data-sort-value="1859" | 1859-02-04 | [[Bild:Strandes-justus-1912-06-01-deutsche-kolonialzeitung-jg29-nr22-sonderbeilage.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1930" | 1930-07-16 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117306754 117306754] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q3057351|Q3057351]] | [[Ernst Hans Ludwig Krause]] | data-sort-value="1859" | 1859-07-27 | [[Bild:Krause, Ernst H.L. 1 1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-06-01 | [[Niegenstrelitz|Nieg Strelitz]] | | [https://d-nb.info/gnd/117578061 117578061] | [[Forschungsreisiger]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[Mykoloog]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Entomoloog]] | |- | [[:d:Q29381124|Q29381124]] | [[Karl Busche]] | data-sort-value="1859" | 1859-08-28 | | [[Aßel]] | data-sort-value="1930" | 1930-04-02 | [[Leer]] | | [https://d-nb.info/gnd/1025829832 1025829832] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q1350784|Q1350784]] | [[Erhard Eylmann]] | data-sort-value="1860" | 1860-09-03 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-22 | [[Blomendal (Stadtdeel)|Blomendal]] | [[Australien]] | [https://d-nb.info/gnd/124280293 124280293] | [[Ethnoloog]]<br/>[[Zooloog]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1502944|Q1502944]] | [[Heinrich Gisbert Voigt]] | data-sort-value="1860" | 1860-06-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933-09-20 | [[Halle (Saale)]] | | [https://d-nb.info/gnd/117471909 117471909] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q5879507|Q5879507]] | [[William Holden Hutton]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-24 | | [[Lincolnshire]] | data-sort-value="1930" | 1930-10-24 | [[Freiburg (Elbe)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055204881 1055204881] | [[Biograaf]]<br/>[[Anglican priest]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q19285838|Q19285838]] | [[Hugo Müller-Otfried]] | data-sort-value="1860" | 1860-06-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933-11-22 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117172081 117172081] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1223962|Q1223962]] | [[Dietrich Mülder (Ooldphiloloog)|Dietrich Mülder]] | data-sort-value="1861" | 1861-05-12 | [[Bild:Dietrich Mülder.jpg|center|80px]] | [[Bunn]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Ossenbrügge]]<br/>[[Hilmessen]] | [https://d-nb.info/gnd/1015066283 1015066283] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q1697719|Q1697719]] | [[Johannes Hoppe (Politiker)|Johannes Hoppe]] | data-sort-value="1861" | 1861-02-13 | [[Bild:Hoppe-johannes-1912-s492.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1925" | 1925-07-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133806162 133806162] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q19277155|Q19277155]] | [[Carl von Frese]] | data-sort-value="1861" | 1861-02-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-04-17 | [[Westerhusen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034725513 1034725513] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q20608309|Q20608309]] | [[Theodor Tamm]] | data-sort-value="1861" | 1861-10-06 | | [[Öberndörp]] | data-sort-value="1938" | 1938-05-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035163217 1035163217] | [[Schriever]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q47126185|Q47126185]] | [[John Siegel]] | data-sort-value="1861" | 1861 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | | | [[Botaniker]]<br/>[[microbiologist]] | |- | [[:d:Q139108005|Q139108005]] | [[Hermann Windeler]] | data-sort-value="1861" | 1861-11-15 | | | data-sort-value="1945" | 1945-02-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171112 1035171112] | [[Schoolmeester]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q47087543|Q47087543]] | [[Otto Oellerich]] | data-sort-value="1862" | 1862-01-25 | [[Bild:Oellerich, Otto.jpg|center|80px]] | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-03 | [[Leh]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035111004 1035111004] | [[Politiker]]<br/>[[trade unionist]] | |- | [[:d:Q139115270|Q139115270]] | [[Karl Brackmann]] | data-sort-value="1862" | 1862-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-20 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034696785 1034696785] | [[local politician]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139115287|Q139115287]] | [[Wilhelm von Staden]] | data-sort-value="1862" | 1862-09-18 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1924" | 1924-07-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154374 1035154374] | | |- | [[:d:Q139115295|Q139115295]] | [[Arthur von Düring]] | data-sort-value="1862" | 1862-11-19 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-08 | [[Hornborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712411 1034712411] | | |- | [[:d:Q1874694|Q1874694]] | [[Ludwig Krause]] | data-sort-value="1863" | 1863-03-09 | [[Bild:Ludwig Krause 1863-1924.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1924" | 1924-04-01 | [[Rostock]] | | [https://d-nb.info/gnd/129171735 129171735] | [[Archivar]] | |- | [[:d:Q63891365|Q63891365]] | [[August Denicke]] | data-sort-value="1863" | 1863 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1928" | 1928-06-11 | | | | | |- | [[:d:Q133483082|Q133483082]] | [[Wilhelm Laakmann]] | data-sort-value="1863" | 1863 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1045117064 1045117064] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q29019003|Q29019003]] | [[Heinrich Walbaum]] | data-sort-value="1864" | 1864-04-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | | | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q16405795|Q16405795]] | [[Eduard Alexander Hesse]] | data-sort-value="1865" | 1865-03-08 | | [[Mustjala]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-21 | [[Oederquart]] | | | [[cleric]] | |- | [[:d:Q94869939|Q94869939]] | [[Friedrich Tiedemann]] | data-sort-value="1865" | 1865 | | [[Bremen]] | data-sort-value="1949" | 1949 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1030283206 1030283206] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[genealogist]] | |- | [[:d:Q132177730|Q132177730]] | [[Friedrich Joesting]] | data-sort-value="1865" | 1865-01-18 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1921" | 1921-05-15 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916327 1034916327] | | |- | [[:d:Q133367597|Q133367597]] | [[Emil Grube]] | data-sort-value="1865" | 1865 | | | data-sort-value="1935" | 1935 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1198324309 1198324309] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1874146|Q1874146]] | [[Ludwig Alpers]] | data-sort-value="1866" | 1866-12-15 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1959" | 1959-08-15 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/129846015 129846015] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1433987|Q1433987]] | [[Theodor Zöckler]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-05 | | [[Griepswold|Griepswohld]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/119516861 119516861] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q15822042|Q15822042]] | [[Julius Wohlers]] | data-sort-value="1867" | 1867-10-31 | [[Bild:JuliusWohlersAtelier.jpg|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-04 | [[Königriek (Jörk)|Königriek]] | | [https://d-nb.info/gnd/117457124 117457124] | [[Maler]]<br/>[[printmaker]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q139115425|Q139115425]] | [[Karl Büttner]] | data-sort-value="1867" | 1867-10-16 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1926" | 1926-04-30 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/142929697 142929697] | [[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q97611|Q97611]] | [[Franz Cornelsen (Politiker)|Franz Cornelsen]] | data-sort-value="1868" | 1868-10-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035104814 1035104814] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1799863|Q1799863]] | [[Wilhelm Hagedorn]] | data-sort-value="1868" | 1868-07-28 | | [[Meideborg]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q123099|Q123099]] | [[Jost Fitschen]] | data-sort-value="1869" | 1869-01-01 | | [[Gemeen Brest|Brest]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-26 | [[Altno]] | | [https://d-nb.info/gnd/139691561 139691561] | [[Botaniker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1598309|Q1598309]] | [[Heinrich Meyer-Benfey]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-14 | | [[Liebenburg]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-30 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hamborg]]<br/>[[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/118733397 118733397] | [[Philoloog]]<br/>[[Literaturhistoriker]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1666994|Q1666994]] | [[Otto Lemmermann]] | data-sort-value="1869" | 1869-07-01 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1953" | 1953-07-28 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/117719242 117719242] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1742920|Q1742920]] | [[Theodore Barkhausen]] | data-sort-value="1869" | 1869-08-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-01 | [[Kaiserswerth]] | | [https://d-nb.info/gnd/1075258812 1075258812] | [[deaconess]] | |- | [[:d:Q94882057|Q94882057]] | [[Christoph Ranck]] | data-sort-value="1869" | 1869-09-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-24 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1028094558 1028094558] | [[Building inspector]] | |- | [[:d:Q139115475|Q139115475]] | [[Wilhelm Cording]] | data-sort-value="1869" | 1869-02-08 | | | data-sort-value="1947" | 1947-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034677543 1034677543] | [[conservationist]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139115486|Q139115486]] | [[Johannes Büttner]] | data-sort-value="1869" | 1869-06-30 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]]<br/>[[Hornborg]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034694189 1034694189] | [[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q17321935|Q17321935]] | [[Gernand Graf Grote]] | data-sort-value="1870" | 1870-09-20 | | [[Wiegersen]] | data-sort-value="1950" | 1950-03-11 | [[Olschlo]] | | | | |- | [[:d:Q18411890|Q18411890]] | [[Nicolaus Ebeling]] | data-sort-value="1870" | 1870-09-19 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-05 | [[Hamborg]] | | | | |- | [[:d:Q55020109|Q55020109]] | [[Karl Braun]] | data-sort-value="1870" | 1870-03-14 | [[Bild:Portait of Karl Braun, 1904.jpg|center|80px]] | [[Biebrich]] | data-sort-value="1935" | 1935-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[German East Africa]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117639745 117639745] | [[Entomoloog]]<br/>[[Botaniker]] | |- | [[:d:Q94939148|Q94939148]] | [[Georg Schröder]] | data-sort-value="1870" | 1870 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | | [https://d-nb.info/gnd/132011204 132011204] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1794146|Q1794146]] | [[Kurt Streitwolf]] | data-sort-value="1871" | 1871-07-03 | | [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[German South-West Africa]] | [https://d-nb.info/gnd/1027249132 1027249132] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q12017844|Q12017844]] | [[Friedemann Götze]] | data-sort-value="1871" | 1871-02-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1946" | 1946-05-22 | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q58216573|Q58216573]] | [[Hermann Steudel]] | data-sort-value="1871" | 1871-07-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-26 | [[Bonn]] | [[Kiel]]<br/>[[Marborg]]<br/>[[Heidelbarg]]<br/>[[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/117658472 117658472] | [[physiologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q104652065|Q104652065]] | [[Josua Falk Friedlaender]] | data-sort-value="1871" | 1871-06-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-22 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | [https://d-nb.info/gnd/1047431335 1047431335] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q137307335|Q137307335]] | [[Hermann Poppe]] | data-sort-value="1871" | 1871-06-01 | | | data-sort-value="1965" | 1965-02-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035114070 1035114070] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q125812|Q125812]] | [[Richard von Pawelsz]] | data-sort-value="1872" | 1872-12-07 | [[Bild:Bundesarchiv Bild 102-05794, General von Pawelsz.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1943" | 1943-04-10 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/133696464 133696464] | [[Offzeer]]<br/>[[lieutenant general]]<br/>[[Militär]] | |- | [[:d:Q104808129|Q104808129]] | [[Isidor Jacobsohn]] | data-sort-value="1872" | 1872-12-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1943" | 1943-03-21 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | | | |- | [[:d:Q762586|Q762586]] | [[August Köster]] | data-sort-value="1873" | 1873-08-09 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1935" | 1935-12-10 | [[Wesermünde]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013334833 1013334833] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Archäoloog]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q1287903|Q1287903]] | [[Eduard Anderson]] | data-sort-value="1873" | 1873-03-13 | | [[Pasłęk]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/139049061 139049061] | [[Maler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q55219357|Q55219357]] | [[Leni Matthaei]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Reutlingen]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/118578960 118578960] | [[Künstler]]<br/>[[Designer]]<br/>[[textile artist]] | |- | [[:d:Q95195583|Q95195583]] | [[Leni Mathaei]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101238232X 101238232X] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q133877939|Q133877939]] | [[Victor Bauer-Bolton]] | data-sort-value="1873" | 1873 | | [[Riga]] | data-sort-value="1962" | 1962 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Maler]]<br/>[[Restaurater]] | |- | [[:d:Q2059294|Q2059294]] | [[Paul Diercke]] | data-sort-value="1874" | 1874-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1937" | 1937-07-23 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/116103892 116103892] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q15430930|Q15430930]] | [[Otto Schumm]] | data-sort-value="1874" | 1874-08-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-27 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1048255972 1048255972] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q90437|Q90437]] | [[Gustav Wyneken]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-19 | [[Bild:Gustav Wyneken.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-08 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/118635743 118635743] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q20608587|Q20608587]] | [[Hinrich Zahrenhusen]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-02 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1940" | 1940-01-19 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035175568 1035175568] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q113735615|Q113735615]] | [[Wilhelm Mengel]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1158765622 1158765622] | [[Philosoph]] | |- | [[:d:Q119686070|Q119686070]] | [[Eduard Reibstein]] | data-sort-value="1875" | 1875-06-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/1240617488 1240617488] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q1388072|Q1388072]] | [[Joachim Karl Johann Dubbels]] | data-sort-value="1876" | 1876-12-13 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/130880523 130880523] | [[Militärgeistlichen]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q80795509|Q80795509]] | [[Hartwig Jess]] | data-sort-value="1876" | 1876 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117122955 117122955] | [[Germanist]] | |- | [[:d:Q103091|Q103091]] | [[Otto Palandt]] | data-sort-value="1877" | 1877-05-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-12-03 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/12474916X 12474916X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1309566|Q1309566]] | [[Hans von Ludwiger]] | data-sort-value="1877" | 1877-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-07 | [[Lübeck]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/130353302 130353302] | [[Politiker]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1619453|Q1619453]] | [[Hinrich Beck]] | data-sort-value="1877" | 1877-02-16 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013240448 1013240448] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q18621805|Q18621805]] | [[Klaus Köster]] | data-sort-value="1877" | 1877-04-19 | | [[Mittelskark]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/127679855 127679855] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q70062847|Q70062847]] | [[Heinrich Prüß]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1904" | 1904-02-04 | [[Omaruru]] | [[German South-West Africa]] | [https://d-nb.info/gnd/1035108267 1035108267] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q111217|Q111217]] | [[Hinnerk Braasch]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-02 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-16 | [[Bissendörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/116384441 116384441] | [[Schriever]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[dialect writer]] | |- | [[:d:Q15432660|Q15432660]] | [[Diedrich Dieckmann]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-31 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-29 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/172054761 172054761] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q20243346|Q20243346]] | [[Claus Vollmers]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-18 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171023 1035171023] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55684791|Q55684791]] | [[Otto Oeters]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-23 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1114840459 1114840459] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q120615223|Q120615223]] | [[Franziska von Oldershausen]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-20 | | [[Förste]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034652737 1034652737] | [[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139115780|Q139115780]] | [[Arthur Wolffsohn]] | data-sort-value="1878" | 1878-04-02 | | | data-sort-value="1950" | 1950-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035167085 1035167085] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q13188526|Q13188526]] | [[Karl Schwering]] | data-sort-value="1879" | 1879-06-29 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035133687 1035133687] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133615086|Q133615086]] | [[Gustav Oehr]] | data-sort-value="1879" | 1879-08-02 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044564547 1044564547] | | |- | [[:d:Q137320551|Q137320551]] | [[Hans Peter Siemens]] | data-sort-value="1879" | 1879-09-05 | | [[Garding]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-26 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035155125 1035155125] | [[local historian]] | |- | [[:d:Q139025377|Q139025377]] | [[Julius Braune]] | data-sort-value="1879" | 1879 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1905" | 1905 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1326454587 1326454587] | | |- | [[:d:Q139115814|Q139115814]] | [[Johannes Sichart]] | data-sort-value="1879" | 1879-04-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035149508 1035149508] | | |- | [[:d:Q105071|Q105071]] | [[Heinrich Behnken]] | data-sort-value="1880" | 1880-12-25 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | data-sort-value="1960" | 1960-12-01 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116110031 116110031] | [[Schriever]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1694797|Q1694797]] | [[Johann Jakob Cordes]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-02 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-01 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | | [https://d-nb.info/gnd/103467756X 103467756X] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1913684|Q1913684]] | [[Max von Bahrfeldt]] | data-sort-value="1880" | 1880-08-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-08 | [[Landau in der Pfalz]] | | [https://d-nb.info/gnd/101615248 101615248] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q139115867|Q139115867]] | [[Eduard Kessler]] | data-sort-value="1880" | 1880-05-16 | | | data-sort-value="1947" | 1947-06-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034925695 1034925695] | | |- | [[:d:Q1459515|Q1459515]] | [[Friedrich Hartjenstein]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-04 | [[Bild:Büste Friedrich Wilhelm Hartjenstein.jpg|center|80px]] | [[Paane]] | data-sort-value="1943" | 1943-01-05 | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1639623|Q1639623]] | [[Wilhelm Geerken]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-11 | | [[Horst]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-16 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034736051 1034736051] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2417756|Q2417756]] | [[Theodor Herrmann]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-15 | [[Bremen]] | [[Gemeen Hu’e]]<br/>[[Gemeen Zeven|Zeven]]<br/>[[München]]<br/>[[Hamborg]]<br/>[[Berlin]]<br/>[[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/119132559 119132559] | [[Künstler]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[printmaker]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[Illustrater]]<br/>[[theatre designer]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q102219468|Q102219468]] | [[Karl G. J. Kübel]] | data-sort-value="1881" | 1881-12-10 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q139001266|Q139001266]] | [[Adolf Heimberg]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173382275 1173382275] | | |- | [[:d:Q1581468|Q1581468]] | [[Hans Nagel]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-20 | | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q15833924|Q15833924]] | [[Marie Pauline Thorbecke]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-12 | | [[Auerk]] | data-sort-value="1971" | 1971-02-05 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/11735290X 11735290X] | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Ethnoloog]] | |- | [[:d:Q20752714|Q20752714]] | [[Wilhelm Heinrich]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-02 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-02 | [[Saust]] | | | [[railway engineer]] | |- | [[:d:Q94862220|Q94862220]] | [[Curt Wiesner]] | data-sort-value="1882" | 1882-04-27 | | | data-sort-value="1964" | 1964-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035176726 1035176726] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q111609046|Q111609046]] | [[Arthur Rochlitz]] | data-sort-value="1882" | 1882-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-08-07 | | | | | |- | [[:d:Q19959085|Q19959085]] | [[Reinhard Bruns-Wüstefeld]] | data-sort-value="1883" | 1883-06-13 | | [[Stettin]] | data-sort-value="1967" | 1967-09-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q139025101|Q139025101]] | [[Frieda Ottilie Ferdinanda Rogoda]] | data-sort-value="1883" | 1883-08-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/1347243402 1347243402] | | |- | [[:d:Q100601|Q100601]] | [[Werner Issel]] | data-sort-value="1884" | 1884 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1974" | 1974 | [[Bad Sachsa]] | [[Hermsdorf]]<br/>[[Reinickendorf]] | [https://d-nb.info/gnd/123965217 123965217] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q18222185|Q18222185]] | [[Ernst Harthern]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-08 | [[Sigtuna]] | | [https://d-nb.info/gnd/119307790 119307790] | [[Översetter]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132884974|Q132884974]] | [[Johann Dreyer]] | data-sort-value="1884" | 1884-01-04 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013735129 1013735129] | | |- | [[:d:Q111687|Q111687]] | [[Fritz Maxin]] | data-sort-value="1885" | 1885-07-17 | | [[Janowo]] | data-sort-value="1960" | 1960-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | | [[Politiker]]<br/>[[Buur]] | |- | [[:d:Q1471116|Q1471116]] | [[Karl von Buchka (Politiker)|Karl von Buchka]] | data-sort-value="1885" | 1885-09-23 | | [[Chöttingen]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-11 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Gołdap]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/124925618 124925618] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1986909|Q1986909]] | [[Nicolaus von Borstel]] | data-sort-value="1885" | 1885-11-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034703552 1034703552] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20606692|Q20606692]] | [[Johannes Krancke]] | data-sort-value="1885" | 1885-08-09 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q127174256|Q127174256]] | [[Edzard Stölting]] | data-sort-value="1885" | 1885-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-25 | [[Hameln]] | | | [[Jurist]]<br/>[[kirchenrat]]<br/>[[Richter]] | |- | [[:d:Q137137469|Q137137469]] | [[Walther Croll]] | data-sort-value="1885" | 1885-02-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933 | | | [https://d-nb.info/gnd/172028027 172028027] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q139001154|Q139001154]] | [[Wilhelm Hancken]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-14 | | | data-sort-value="1957" | 1957-08-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117337681X 117337681X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139025224|Q139025224]] | [[Heinrich Holsten]] | data-sort-value="1885" | 1885 | | | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1368638775 1368638775] | | |- | [[:d:Q9374176|Q9374176]] | [[Wiktor Unrug]] | data-sort-value="1886" | 1886-10-30 | [[Bild:Wiktor Zygmunt Unrug (1886-1973).jpg|center|80px]] | [[Dresden]] | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q136823331|Q136823331]] | [[Heinrich Dammann]] | data-sort-value="1886" | 1886-05-27 | | | data-sort-value="1979" | 1979-12-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034710222 1034710222] | | |- | [[:d:Q2079745|Q2079745]] | [[Ernst-Eberhard Hell]] | data-sort-value="1887" | 1887-09-19 | [[Bild:Эрнст-Эберхард Хелль.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1973" | 1973-09-15 | [[Wiesbaden]] | | [https://d-nb.info/gnd/1031831703 1031831703] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q17352871|Q17352871]] | [[Thure von Klinckowström]] | data-sort-value="1887" | 1887-07-03 | | [[Fürstenwalde]] | data-sort-value="1972" | 1972<br/>1973 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13351529X 13351529X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55847492|Q55847492]] | [[Kurd Endell]] | data-sort-value="1887" | 1887 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1945" | 1945 | [[Wannsee]] | | [https://d-nb.info/gnd/116472278 116472278] | [[mineralogist]]<br/>[[Chemiker]] | |- | [[:d:Q95286551|Q95286551]] | [[Bernhard Lahann]] | data-sort-value="1887" | 1887-11-22 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | | [https://d-nb.info/gnd/116647043 116647043] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q139108557|Q139108557]] | [[Karl Richarz]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-14 | | | data-sort-value="1966" | 1966-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035125749 1035125749] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139116171|Q139116171]] | [[Kurd Eduard Karl Endell]] | data-sort-value="1887" | 1887-02-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-22 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720538 1034720538] | | |- | [[:d:Q139116192|Q139116192]] | [[Friedrich Klages]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-30 | | | data-sort-value="1963" | 1963-08-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034929054 1034929054] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1583365|Q1583365]] | [[Hans von Borstel]] | data-sort-value="1888" | 1888-03-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-06 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013949811 1013949811] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2061909|Q2061909]] | [[Paul Riege]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-27 | [[Bild:Paul Riege at the Nuremberg Trials.jpg|center|80px]] | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1980" | 1980-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027028535 1027028535] | [[Schriever]]<br/>[[Polizeibeamten]] | |- | [[:d:Q137134700|Q137134700]] | [[Ewald Eiserwag]] | data-sort-value="1888" | 1888-02-23 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125201648 125201648] | [[Philoloog]] | |- | [[:d:Q137312400|Q137312400]] | [[Eddy Endell]] | data-sort-value="1888" | 1888-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1146499876 1146499876] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137345132|Q137345132]] | [[Werner Tettenborn]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125523718 125523718] | | |- | [[:d:Q869798|Q869798]] | [[Hermann Linkenbach]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-08 | [[Bild:Hermann Linkenbach (1928).jpg|center|80px]] | [[Barmen]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034937014 1034937014] | [[dressage rider]] | |- | [[:d:Q94884194|Q94884194]] | [[Friedrich Gumpert]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | | [https://d-nb.info/gnd/1124034218 1124034218] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139116254|Q139116254]] | [[Paul Friedrich Crusius]] | data-sort-value="1889" | 1889-07-29 | | [[Linden]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034674714 1034674714] | [[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q105924515|Q105924515]] | [[Curt Ziesmer]] | data-sort-value="1890" | 1890-03-19 | | [[Danzig]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-19 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/126472106 126472106] | [[Illustrater]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]] | |- | [[:d:Q131768664|Q131768664]] | [[Ernst Dreyer]] | data-sort-value="1890" | 1890-08-08 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1951" | 1951-02-08 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1110771959 1110771959] | | |- | [[:d:Q139025411|Q139025411]] | [[Karl Sprenger]] | data-sort-value="1890" | 1890-03-09 | | | data-sort-value="1965" | 1965-05-17 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1349020516 1349020516] | | |- | [[:d:Q139108617|Q139108617]] | [[Adi von Staden]] | data-sort-value="1890" | 1890 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Ratzborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035149109 1035149109] | [[matron]] | |- | [[:d:Q124300|Q124300]] | [[Arthur Gütt]] | data-sort-value="1891" | 1891-08-17 | | [[Michałowo, Warmian-Masurian Voivodeship]] | data-sort-value="1949" | 1949-03-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124419747 124419747] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Raßenhygieniker]]<br/>[[Raßentheoretiker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q18744835|Q18744835]] | [[Johannes Meyn]] | data-sort-value="1891" | 1891 | | | | [[Götzdörp]] | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q131779859|Q131779859]] | [[Friedrich Gerdes]] | data-sort-value="1891" | 1891-08-05 | | [[Leer]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034740806 1034740806] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q102703|Q102703]] | [[Karl Waller]] | data-sort-value="1892" | 1892 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-15 | [[Cuxhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/118965042 118965042] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q111229|Q111229]] | [[Joachim Burfeindt]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-11 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-17 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103470219X 103470219X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1599246|Q1599246]] | [[Heinrich Wilckens]] | data-sort-value="1892" | 1892-02-15 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1956" | 1956-09-30 | [[Uetersen]] | [[Kiel]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q16064484|Q16064484]] | [[Franz Rehling]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-21 | [[Bild:Freiburg-Elbe- Bürgermeister Rehling - LABW - Staatsarchiv Freiburg W 134 Nr. 048623a.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-26 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q139234140|Q139234140]] | [[Hans Adolf von Staden]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128297514 128297514] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q7148918|Q7148918]] | [[Paul-Hermann Werner]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1940" | 1940-06-30 | [[Atlantik]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q43745288|Q43745288]] | [[Joachim Plath]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-03 | | [[Liederstädt]] | data-sort-value="1971" | 1971-06-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q52985494|Q52985494]] | [[Olaf Welding]] | data-sort-value="1893" | 1893-11-10 | | [[Livonia]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118966804 118966804] | [[genealogist]] | |- | [[:d:Q107123670|Q107123670]] | [[Franz Beck]] | data-sort-value="1893" | 1893-12-03 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034704923 1034704923] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[draftsperson]] | |- | [[:d:Q1783060|Q1783060]] | [[Romanus Berg]] | data-sort-value="1894" | 1894-08-09 | | | data-sort-value="1978" | 1978-10-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/130304328 130304328] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q12115084|Q12115084]] | [[Borys D. Krupnycʹkyj]] | data-sort-value="1894" | 1894-07-24 | | [[Medvedivka]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-05 | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | [https://d-nb.info/gnd/123716306 123716306] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q1548821|Q1548821]] | [[Willy Andreessen]] | data-sort-value="1895" | 1895-08-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | | |- | [[:d:Q1578859|Q1578859]] | [[Hans Bruns]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-08 | [[Marborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118674862 118674862] | [[Theoloog]]<br/>[[Bible translator]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[biblical scholar]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q1538937|Q1538937]] | [[Henry Müller]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-12 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q15433249|Q15433249]] | [[Martin Lattmann]] | data-sort-value="1896" | 1896-02-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-11 | [[East Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/124728332 124728332] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q761171|Q761171]] | [[August Elfers]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-18 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-06 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1024486079 1024486079] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q18603816|Q18603816]] | [[Adolf Peter Krönke]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-27 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/103372422X 103372422X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q29803278|Q29803278]] | [[Rolf Meier]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-07 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-05 | [[Basel]] | | [https://d-nb.info/gnd/1017967733 1017967733] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q139116595|Q139116595]] | [[Klaus Tamke]] | data-sort-value="1897" | 1897-06-16 | | | data-sort-value="1945" | 1945-01-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035160021 1035160021] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q1371536|Q1371536]] | [[Werner von Bargen]] | data-sort-value="1898" | 1898-02-14 | [[Bild:Werner von Bargen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-22 | [[Bonn]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027973655 1027973655] | [[Jurist]]<br/>[[envoy]]<br/>[[ambassador]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q2150562|Q2150562]] | [[Richard Schulze]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-20 | | [[Mainz]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-24 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Gestapo employee]] | |- | [[:d:Q2577602|Q2577602]] | [[Willi Wegewitz]] | data-sort-value="1898" | 1898-03-08 | | [[Samtgemeen Harsfeld]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-02 | [[Horborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/140538356 140538356] | [[Archäoloog]]<br/>[[Prähistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q13580943|Q13580943]] | [[Fritz Reinhardt]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-27 | [[Bild:Friedrich Reinhardt.jpg|center|80px]] | [[Kassel]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q55847864|Q55847864]] | [[Focko Lüpsen]] | data-sort-value="1898" | 1898-05-22 | | [[Gemeen Burweg|Burweg]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-31 | [[Bethel]] | | [https://d-nb.info/gnd/128372052 128372052] | [[Journalist]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q136634827|Q136634827]] | [[Friedrich Walter Paul Gronemann]] | data-sort-value="1898" | 1898 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132096367 1132096367] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1359098|Q1359098]] | [[Ernst Kuntscher]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-07 | [[Bild:KAS-Kuntscher, Ernst-Bild-1907-1.jpg|center|80px]] | [[Budišov nad Budišovkou]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/102617001X 102617001X] | [[Politiker]]<br/>[[trade unionist]]<br/>[[Afornten]] | |- | [[:d:Q1417606|Q1417606]] | [[Rudolf Stechmann]] | data-sort-value="1899" | 1899-02-09 | | [[Dollern]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-15 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/125943539 125943539] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q6794603|Q6794603]] | [[Max Bork]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-01 | | [[Krasnoznamensk]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-04 | [[Hullern-Twielenfleth]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q23010140|Q23010140]] | [[Wilhelm Marquardt]] | data-sort-value="1899" | 1899 | | [[Wümm (Dörp)|Wümm]] | data-sort-value="1994" | 1994 | [[Imbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/122870999 122870999] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q94913471|Q94913471]] | [[Joachim Köhne]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-20 | | | data-sort-value="1977" | 1977-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034925024 1034925024] | [[agronomist]] | |- | [[:d:Q137160431|Q137160431]] | [[Hans Hitzwebel]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-12 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034905589 1034905589] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1329920|Q1329920]] | [[Elisabeth Ganswindt]] | data-sort-value="1900" | 1900-05-30 | | [[Kalthof]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1314812556 1314812556] | [[Politiker]]<br/>[[detective officer]] | |- | [[:d:Q139116718|Q139116718]] | [[Margarete Koch]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-01 | | | data-sort-value="1953" | 1953-10-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034924362 1034924362] | | |- | [[:d:Q1580331|Q1580331]] | [[Hans Hoyer]] | data-sort-value="1901" | 1901-12-20 | | [[Brooksen-Vilsen]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118553895 118553895] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q2549455|Q2549455]] | [[Warner Bruns]] | data-sort-value="1901" | 1901-09-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1972" | 1972-11-11 | [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]] | [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034698303 1034698303] | [[Buur]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q15431634|Q15431634]] | [[Hermann Fiebing]] | data-sort-value="1901" | 1901-11-17 | | [[Mirosławiec]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q2174085|Q2174085]] | [[Rudolf Welskopf]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-26 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-17 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035172461 1035172461] | [[Wedderstand gegen den Natschonalsozialismus]]<br/>[[trade unionist]]<br/>[[Timmermann (Beroop)]] | |- | [[:d:Q2575321|Q2575321]] | [[Wilhelm Stülten]] | data-sort-value="1902" | 1902-11-26 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150727 1035150727] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q65921431|Q65921431]] | [[Ernst Riggert]] | data-sort-value="1902" | 1902 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/107108933 107108933] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q94618782|Q94618782]] | [[Karl Dönselmann]] | data-sort-value="1902" | 1902<br/>1902-12-17 | | [[Hogenoh]] | data-sort-value="1984" | 1984-06-02 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034713175 1034713175] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q94915621|Q94915621]] | [[Hinrich Prigge]] | data-sort-value="1902" | 1902-05-14 | | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035113872 1035113872] | [[Schoolmeester]]<br/>[[local historian]] | |- | [[:d:Q126209799|Q126209799]] | [[Karl Brumm]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-07 | | [[Willemshaven]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q126391094|Q126391094]] | [[Gustav Jacob Drewes]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-03 | | [[Greundiek]] | | | | | | |- | [[:d:Q1334641|Q1334641]] | [[Emanuel Ehrfurt]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-26 | [[Bild:KAS-Ehrfurt, Emanuel-Bild-5634-1.jpg|center|80px]] | [[Jeseník]]<br/>[[Stará Červená Voda]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-27 | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034718673 1034718673] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1578841|Q1578841]] | [[Hans Brockmann (Altkloster)]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-18 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-01 | [[Chöttingen]] | [[Posen]]<br/>[[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/101980467X 101980467X] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q17575404|Q17575404]] | [[Harry Garms]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-20 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | | [https://d-nb.info/gnd/1115373293 1115373293] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q18626433|Q18626433]] | [[Johannes Güthling]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-23 | | [[Wittenbarg]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-23 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/125361319 125361319] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20980275|Q20980275]] | [[Jutta Bossard-Krull]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-06 | [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-13 | [[Lüll]] | | [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | [[ceramicist]]<br/>[[Bildhauer]] | |- | [[:d:Q23060711|Q23060711]] | [[Hermann Blumenthal]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-11 | | [[Ooldklooster]] | data-sort-value="1941" | 1941-08-08 | [[Tannroda]] | | [https://d-nb.info/gnd/116209283 116209283] | [[Bibliothekar]]<br/>[[Germanist]] | |- | [[:d:Q112415743|Q112415743]] | [[Wilhelm Arp]] | data-sort-value="1903" | 1903 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | | [https://d-nb.info/gnd/1075937760 1075937760] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q136568342|Q136568342]] | [[Wilhelm Huntenburg]] | data-sort-value="1903" | 1903 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1943" | 1943 | [[Wupperdaal]] | | [https://d-nb.info/gnd/1067450084 1067450084] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q1675597|Q1675597]] | [[Karl Nobel]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-30 | | [[Eilendorf]] | data-sort-value="1982" | 1982-02-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035101351 1035101351] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15837930|Q15837930]] | [[Otto Rahm]] | data-sort-value="1904" | 1904-09-08 | [[Bild:Selbstbildnis Otto Rahm.JPG|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-06 | [[Deinst]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035122006 1035122006] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q18589580|Q18589580]] | [[Karl Franz Wendt]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933 | [[Penzing]] | | | [[Spijoon]] | |- | [[:d:Q20608186|Q20608186]] | [[Peter Seidensticker]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053162162 1053162162] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q25608262|Q25608262]] | [[Gerhard Thoma]] | data-sort-value="1904" | 1904 | | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1105701336 1105701336] | [[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q94809220|Q94809220]] | [[Wilhelm Schöttler]] | data-sort-value="1904" | 1904-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | [https://d-nb.info/gnd/1044558458 1044558458] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]] | |- | [[:d:Q123350308|Q123350308]] | [[Hans Hamann]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-24 | | [[Kassel]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Beamten]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q139116919|Q139116919]] | [[Hinrich Ringleben]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-13 | | | data-sort-value="1986" | 1986-08-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035122340 1035122340] | | |- | [[:d:Q139116925|Q139116925]] | [[Johannes Bösch]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2003" | 2003-02-10 | [[München]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034696858 1034696858] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q78809|Q78809]] | [[Wilhelm Beiglböck]] | data-sort-value="1905" | 1905-10-10 | [[Bild:Wilhelm Beiglboeck KZ-Arzt.jpg|center|80px]] | [[Hochneukirchen]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034658409 1034658409] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Internist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q92249|Q92249]] | [[Elisabeth Flickenschildt]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-16 | | [[Blanknees]] | data-sort-value="1977" | 1977-10-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118533967 118533967] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | |- | [[:d:Q120706|Q120706]] | [[Peter Tobaben]] | data-sort-value="1905" | 1905-07-01 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1030282218 1030282218] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2149895|Q2149895]] | [[Richard Jungclaus]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-17 | [[Bild:Richard Jungclaus (1905-1945).jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-15 | [[Bosnien-Herzegowina]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034913077 1034913077] | [[Polizeibeamten]] | |- | [[:d:Q22017193|Q22017193]] | [[Richard Eggers]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/132389460 132389460] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q364307|Q364307]] | [[Adolf Stobbe]] | data-sort-value="1906" | 1906-11-20 | | [[Kamenka (Kaliningrad, Bagrationowsk)]] | data-sort-value="1956" | 1956-09-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150824 1035150824] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q5492781|Q5492781]] | [[Franz Graßmel]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-08 | | [[Mochów]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[paratrooper]] | |- | [[:d:Q20181851|Q20181851]] | [[Hans-Ulrich Krantz]] | data-sort-value="1906" | 1906-06-24 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-15 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1109779208 1109779208] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q39992415|Q39992415]] | [[Georg Grünberg]] | data-sort-value="1906" | 1906-10-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-13 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Auschwitz]] | [https://d-nb.info/gnd/124349811 124349811] | [[Militärperson]]<br/>[[concentration camp guard]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q137350892|Q137350892]] | [[Alfred Wortmann]] | data-sort-value="1906" | 1906-07-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/127612092 127612092] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q96647|Q96647]] | [[Hermann Schlichting]] | data-sort-value="1907" | 1907-09-22 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-15 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/121428095 121428095] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1612131|Q1612131]] | [[Hermann Meyn]] | data-sort-value="1907" | 1907-04-05 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-22 | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1119762383 1119762383] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]] | |- | [[:d:Q94912880|Q94912880]] | [[Heinz A. Hoppe]] | data-sort-value="1907" | 1907-05-06 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-24 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034902830 1034902830] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139025778|Q139025778]] | [[Carla Schümann]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-22 | | [[Deinst]] | data-sort-value="2004" | 2004-01-25 | [[Gemeen Rodenborg|Rodenborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1356953867 1356953867] | | |- | [[:d:Q72669|Q72669]] | [[Hinnerk Hellweeg]] | data-sort-value="1908" | 1908-08-18 | [[Bild:Heinrich Hellwege.jpg|center|80px]] | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1991" | 1991-10-04 | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/118710192 118710192] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1561475|Q1561475]] | [[Günther Groenhoff]] | data-sort-value="1908" | 1908-04-07 | [[Bild:Günther Groenhoff (1908–1932) deutscher Segelflugpionier.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1932" | 1932-07-23 | [[Rhön]] | | [https://d-nb.info/gnd/118697951 118697951] | [[Fleger]] | |- | [[:d:Q2274073|Q2274073]] | [[Servais Cabolet]] | data-sort-value="1908" | 1908-04-24 | | [[Gemeen Hemmoor]]<br/>[[Warstood]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676180 1034676180] | [[Politiker]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] | |- | [[:d:Q2572481|Q2572481]] | [[Wilhelm Ehlers (Politiker)|Wilhelm Ehlers]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-10 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1998" | 1998-07-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1118918118 1118918118] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q86739331|Q86739331]] | [[Otto E. Nelson]] | data-sort-value="1908" | 1908 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2013" | 2013-11-17 | | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/1153229870 1153229870] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q94941964|Q94941964]] | [[Arno Geertz]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-13 | | [[Riga]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/138133123 138133123] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q98860|Q98860]] | [[Karl Kersten]] | data-sort-value="1909" | 1909-08-08 | [[Bild:Kieler Universitätstage 1979 an der Christian-Albrechts-Universität (CAU) (Kiel 69.546) (cropped) - Karl Kersten.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | [[Düütschland]] | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/118844946 118844946] | [[Archäoloog]]<br/>[[Prähistoriker]] | |- | [[:d:Q1351902|Q1351902]] | [[Erich Arp]] | data-sort-value="1909" | 1909-12-21 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1999" | 1999-12-20 | | [[Hamborg]]<br/>[[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/174177488 174177488] | [[Politiker]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q7109875|Q7109875]] | [[Otto Wachs]] | data-sort-value="1909" | 1909-07-23 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-30 | [[Hamborg]] | | | [[Segler]]<br/>[[banker]] | |- | [[:d:Q8026949|Q8026949]] | [[Wirich von Gartzen]] | data-sort-value="1909" | 1909-08-20 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-04 | [[Kochel]] | | [https://d-nb.info/gnd/172092671 172092671] | [[ship captain]] | |- | [[:d:Q110845781|Q110845781]] | [[Wilhelm Schrader-Rottmers]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-07 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/140962042 140962042] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q2417905|Q2417905]] | [[Theodor Krey]] | data-sort-value="1910" | 1910-08-17 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-15 | [[Lehrte]] | | [https://d-nb.info/gnd/172212332 172212332] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[geophysicist]] | |- | [[:d:Q26882997|Q26882997]] | [[Kurt Dörflinger]] | data-sort-value="1910" | 1910-08-05 | | [[Karlsruhe]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-06 | [[Gemeen Esdörp|Esdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/13436029X 13436029X] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q1410698|Q1410698]] | [[Ilsa Reinhardt]] | data-sort-value="1911" | 1911-07-29 | | [[Berlin]] | data-sort-value="2010" | 2010-09-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1026856906 1026856906] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1902917|Q1902917]] | [[Marta Damkowski]] | data-sort-value="1911" | 1911-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-11 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1014457831 1014457831] | [[Politiker]]<br/>[[Wedderständler]] | |- | [[:d:Q19959878|Q19959878]] | [[Günther Hoffmann]] | data-sort-value="1911" | 1911-11-17 | | [[Kiel]] | No/unknown value | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Schriever]]<br/>[[intendant]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q20605518|Q20605518]] | [[Thassilo von der Decken]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-01 | [[Bild:Thassilo von der Decken 1911-1995.jpg|center|80px]] | [[Grimma]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-06 | [[Swing (Dörp)|Swing]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034711628 1034711628] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q94870595|Q94870595]] | [[Bernhard Wirtgen]] | data-sort-value="1911" | 1911-09-23 | | [[Dessau]] | data-sort-value="1974" | 1974 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1021400920 1021400920] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q66353|Q66353]] | [[Ulrich de Maizière]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-24 | [[Bild:General Ulrich de Maizière - Generalinspekteur der Bundeswehr.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2006" | 2006-08-26<br/>2006-08-27 | [[Bonn]] | | [https://d-nb.info/gnd/118576550 118576550] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q15996031|Q15996031]] | [[Heinrich Wohlers]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1944" | 1944-03-15 | [[Leinfelden-Echterdingen]] | | | | |- | [[:d:Q20181118|Q20181118]] | [[Georg Henschel]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-16 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1214460666 1214460666] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q88420|Q88420]] | [[Peter R. Hofstätter]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-20 | | [[Wien (Stadt)|Wien]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/118552783 118552783] | [[Psycholoog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q97787|Q97787]] | [[Werner Ebeling]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-25 | [[Sandkroog]] | | [https://d-nb.info/gnd/129590630 129590630] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q96444269|Q96444269]] | [[Helmuth Heinrich]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-04 | | [[Greundiek]] | data-sort-value="2012" | 2012-02-17 | [[Greundiek]] | | | [[Soldaat]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Marineoffizier]] | |- | [[:d:Q110518487|Q110518487]] | [[Hermann Schulz]] | data-sort-value="1913" | 1913-04-22 | | [[Samtgemeen Harsfeld]] | No/unknown value | | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] | |- | [[:d:Q135400952|Q135400952]] | [[Hans Kelm]] | data-sort-value="1913" | 1913-09-01 | | | data-sort-value="1991" | 1991-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1034918966 1034918966] | | |- | [[:d:Q5388133|Q5388133]] | [[Erich Wulff]] | data-sort-value="1914" | 1914-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q133396457|Q133396457]] | [[Toni Kerstan]] | data-sort-value="1914" | 1914 | | [[Barciany]] | data-sort-value="2017" | 2017 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1183028032 1183028032] | | |- | [[:d:Q139258827|Q139258827]] | [[Irmgard von Wallenberg]] | data-sort-value="1914" | 1914 | | [[Dresden]] | data-sort-value="1971" | 1971 | [[Deinst]] | | [https://d-nb.info/gnd/12578726X 12578726X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q7323732|Q7323732]] | [[Richard Anders]] | data-sort-value="1915" | 1915-01-03 | | [[Bolesławiec]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q10390569|Q10390569]] | [[Viktor Bruck]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-15 | | [[Gnesen]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q23091250|Q23091250]] | [[Horst Ohrloff]] | data-sort-value="1917" | 1917-04-02 | | [[Bożków]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-09 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q94942415|Q94942415]] | [[Karl E. Fick]] | data-sort-value="1917" | 1917-02-12 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Bremen]] | data-sort-value="2011" | 2011-01-21 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137625642 137625642] | [[Geograaf]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139586066|Q139586066]] | [[Hans Stechmann]] | data-sort-value="1918" | 1918-05-14 | [[Bild:Der Adler, Heft 06 (1942), Oberfeldwebel Hans Stechmann.png|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-27 | [[Neustadt an der Aisch]] | | | | |- | [[:d:Q1561097|Q1561097]] | [[Günter Ssymmank]] | data-sort-value="1919" | 1919-03-06 | | [[Bautzen]] | data-sort-value="2009" | 2009-09-27 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/132777673 132777673] | [[Architekt]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1575671|Q1575671]] | [[Johannes Gerber]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2004" | 2004-12-23 | [[Koblenz]] | | [https://d-nb.info/gnd/118887718 118887718] | [[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q1580825|Q1580825]] | [[Hans Konwiarz]] | data-sort-value="1919" | 1919 | | [[Breslau]] | data-sort-value="2018" | 2018-11-18 | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1745660|Q1745660]] | [[Klaus Schmetjen]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-19 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1994" | 1994-12-17 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035134152 1035134152] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q13188214|Q13188214]] | [[Clara Kramer-Freindohl]] | data-sort-value="1919" | 1919-11-03 | | [[Leeswig]] | data-sort-value="2005" | 2005-06-10 | [[Noordersteed]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034727265 1034727265] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q16014910|Q16014910]] | [[Heinz Korn]] | data-sort-value="1920" | 1920-02-19 | | [[Berlin]] | data-sort-value="2000" | 2000-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q86835866|Q86835866]] | [[Gisela Bentz]] | data-sort-value="1920" | 1920-07-17 | | [[Kruutsand]] | data-sort-value="2011" | 2011-11-02 | [[Gemeen Achem|Achem]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034659278 1034659278] | [[sports executive]] | |- | [[:d:Q95189097|Q95189097]] | [[Hanna Emuth]] | data-sort-value="1920" | 1920-11-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-10 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1062030621 1062030621] | [[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q139109419|Q139109419]] | [[Wolfgang Schöttler]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2009" | 2009-01-18 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035129841 1035129841] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139117543|Q139117543]] | [[Synold Klein]] | data-sort-value="1920" | 1920 | | | data-sort-value="1994" | 1994 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115031379X 115031379X] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1986806|Q1986806]] | [[Nicolaus Dreyer]] | data-sort-value="1921" | 1921-04-21 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="2003" | 2003-08-13 | [[Bützfleet]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1034710265 1034710265] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q5504924|Q5504924]] | [[Fritz Henke]] | data-sort-value="1921" | 1921-06-21 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1999" | 1999-11-15 | [[Gemeen Mesborg]] | | | | |- | [[:d:Q18542890|Q18542890]] | [[Hans Detlev Becker]] | data-sort-value="1921" | 1921-06-11 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2014" | 2014-11-02 | [[Reinbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/116103361 116103361] | [[Journalist]]<br/>[[editor-in-chief]] | |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | data-sort-value="1921" | 1921-03-30 | | | data-sort-value="1957" | 1957-11-11 | [[Elv]] | | | | |- | [[:d:Q1222537|Q1222537]] | [[Dieter Müller-Wodarg]] | data-sort-value="1922" | 1922-05-31 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2009" | 2009-08-10 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1162872799 1162872799] | [[Diplomat]]<br/>[[orientalist]] | |- | [[:d:Q1468722|Q1468722]] | [[Fritz Umland]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-22 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-19 | [[Mönster]] | [[Hannober]]<br/>[[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/172428637 172428637] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1600118|Q1600118]] | [[Heinz Dabelow]] | data-sort-value="1922" | 1922-10-04 | | [[Stettin]] | data-sort-value="2011" | 2011-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1118915828 1118915828] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1615535|Q1615535]] | [[Karl Stackmann]] | data-sort-value="1922" | 1922-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2013" | 2013-11-04 | [[Chöttingen]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/118823914 118823914] | [[Germanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q94659243|Q94659243]] | [[Reinhold Reiling]] | data-sort-value="1922" | 1922 | | [[Ersingen]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-13 | [[Cranz]] | [[Pforzheim]] | [https://d-nb.info/gnd/118599240 118599240] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[goldsmith]]<br/>[[jewelry designer]] | |- | [[:d:Q108012|Q108012]] | [[Barbara Bartos-Höppner]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-04 | [[Bild:Barbara Bartos-Höppner.jpg|center|80px]] | [[Bożejowice]] | data-sort-value="2006" | 2006-07-07 | [[Nottensdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/118506927 118506927] | [[Schriever]]<br/>[[children's writer]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[young adult author]] | |- | [[:d:Q139117649|Q139117649]] | [[Wilhelm Schwartau]] | data-sort-value="1923" | 1923 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2009" | 2009 | [[Aimbeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035129760 1035129760] | [[Schoolmeester]]<br/>[[geologist]] | |- | [[:d:Q1602322|Q1602322]] | [[Helga Wex]] | data-sort-value="1924" | 1924-07-05 | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038039-0017, Wiesbaden, CDU-Parteitag, Wex.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-09 | [[Mölm]] | [[Mölm]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/10923877X 10923877X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q137335214|Q137335214]] | [[Jürgen Delfs]] | data-sort-value="1924" | 1924-05-09 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2013" | 2013-05-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034709348 1034709348] | [[forestry scientist]] | |- | [[:d:Q139025655|Q139025655]] | [[Wilhelm Reincke]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-18 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2018" | 2018-01-25 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1349019267 1349019267] | | |- | [[:d:Q103117|Q103117]] | [[Klaus Tipke]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | data-sort-value="2021" | 2021-05-13 | [[Köln]] | [[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/119305038 119305038] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q1512321|Q1512321]] | [[Gerhard Reichhardt]] | data-sort-value="1925" | 1925-12-27 | | [[Gotha]] | data-sort-value="1969" | 1969-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1339580152 1339580152] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q27123021|Q27123021]] | [[Heinz Eckhoff]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1117430049 1117430049] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]] | |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | data-sort-value="1925" | 1925-11-05 | | [[Kotzenau]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | [[Boizenburg/Elbe]] | | | |- | [[:d:Q38178631|Q38178631]] | [[Horst Wegener]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-25 | | | [https://d-nb.info/gnd/13246067X 13246067X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[nuclear physicist]] | |- | [[:d:Q65950369|Q65950369]] | [[Hans Aust]] | data-sort-value="1926" | 1926 | | [[Doornbusch]] | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Beers]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033724238 1033724238] | [[Prähistoriker]] | |- | [[:d:Q94916124|Q94916124]] | [[Heinz-Joachim Schulze]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-18 | | [[Queddelnborg]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035135213 1035135213] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q95268641|Q95268641]] | [[Bodo Menck]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-10-09 | [[Ahrensborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1026390788 1026390788] | [[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q102690|Q102690]] | [[Richard Toborg]] | data-sort-value="1927" | 1927-07-28 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="2014" | 2014-12-05 | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035160560 1035160560] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1261430|Q1261430]] | [[Udo Schwertmann]] | data-sort-value="1927" | 1927-11-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-01-20 | [[Freising]] | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/122323114 122323114] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bodenwetenschopper]]<br/>[[Chemiker]]<br/>[[gardener]] | |- | [[:d:Q1579952|Q1579952]] | [[Hans Günther Hellweeg]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-28 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-11 | [[Lümborg]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904140 1034904140] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1629191|Q1629191]] | [[Horst Bodenstein]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-16 | | [[Ahlsen]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q15818848|Q15818848]] | [[Günther Boyer]] | data-sort-value="1927" | 1927-10-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2012" | 2012-04-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15853536|Q15853536]] | [[Walter Lohmann]] | data-sort-value="1927" | 1927-08-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-04 | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q23061167|Q23061167]] | [[Heinz Meyer-Bruck]] | data-sort-value="1927" | 1927-07-05 | [[Bild:Meyer-bruck-1949-1.jpg|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1047505592 1047505592] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q53996719|Q53996719]] | [[Harm Prior]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-27 | | | data-sort-value="2021" | 2021-08-07 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1046634607 1046634607] | [[Pädagoog]]<br/>[[local historian]] | |- | [[:d:Q1490920|Q1490920]] | [[Gerhard Grimpe]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1365435903 1365435903] | [[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1560454|Q1560454]] | [[Günter Fehring]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2020" | 2020-02-05 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/119118319 119118319] | [[Archäoloog]]<br/>[[environmentalist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q139117841|Q139117841]] | [[Wolfgang Kaiser]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-17 | | [[Marborg]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034920723 1034920723] | | |- | [[:d:Q98996|Q98996]] | [[Wolf Heckmann]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-10 | | [[Düörpm]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-13 | [[Mittelskark]] | | [https://d-nb.info/gnd/132512491 132512491] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q60694099|Q60694099]] | [[Gustav Viebrock]] | data-sort-value="1929" | 1929-01-05 | | [[Rüspel]] | data-sort-value="2019" | 2019-01-15 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1175777684 1175777684] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q133688012|Q133688012]] | [[Erich Kaiser]] | data-sort-value="1929" | 1929 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1264140754 1264140754] | | |- | [[:d:Q136977671|Q136977671]] | [[Horst Müller]] | data-sort-value="1929" | 1929-08-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132758369 132758369] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q13188494|Q13188494]] | [[Johann Diedrich Bellmann]] | data-sort-value="1930" | 1930-05-08 | | [[Ruschwedel]] | data-sort-value="2006" | 2006-06-25 | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/119407094 119407094] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q106523389|Q106523389]] | [[Walther Sethe]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-16 | | [[Wupperdaal]] | data-sort-value="2012" | 2012-07-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q112546603|Q112546603]] | [[Hubert Wartenberg]] | data-sort-value="1930" | 1930 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-01-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1194264840 1194264840] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Anatoom]]<br/>[[Physiker]] | |- | [[:d:Q2591350|Q2591350]] | [[Wolfgang Schwenk]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-05 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2011" | 2011-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1027984495 1027984495] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q136575688|Q136575688]] | [[Herbert Severin]] | data-sort-value="1931" | 1931-09-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1099300207 1099300207] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137136706|Q137136706]] | [[Gerd Willms]] | data-sort-value="1931" | 1931 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1145566308 1145566308] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q109113|Q109113]] | [[Heinrich Kröger]] | data-sort-value="1932" | 1932 | | [[Ohrenswohl]] | data-sort-value="2025" | 2025-05-25 | [[Gemeen Soltau]] | | [https://d-nb.info/gnd/120711699 120711699] | [[Schriever]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139109710|Q139109710]] | [[Reinhard Köver]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-17 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-23 | [[Jever]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034919687 1034919687] | [[deacon]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1351778|Q1351778]] | [[Horst Eylmann]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-01 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="2014" | 2014-02-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/121692957 121692957] | [[Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q1827775|Q1827775]] | [[Lisa Peters]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-17 | | [[Doans]] | data-sort-value="2010" | 2010-05-09 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1113938331 1113938331] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20604740|Q20604740]] | [[Gerd Bahr]] | data-sort-value="1933" | 1933 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103466431X 103466431X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q58895024|Q58895024]] | [[Hans-Werner Wohlers]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-11 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2011" | 2011-07-24 | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | [[Boxer]] | |- | [[:d:Q46131160|Q46131160]] | [[Claus D. Grupp]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1246708884 1246708884]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709244 1246709244]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709414 1246709414] | [[Schriever]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q112459965|Q112459965]] | [[Berthold Hohmann]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106199226 106199226] | [[expert pharmacist]]<br/>[[Botaniker]] | |- | [[:d:Q133315886|Q133315886]] | [[Ulrich Schlepper]] | data-sort-value="1934" | 1934-12-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081927151 1081927151] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q137347966|Q137347966]] | [[Walter Nellen]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172282969 172282969] | | |- | [[:d:Q13188423|Q13188423]] | [[Heinz Fick]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-31 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-03 | [[Ox]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034726579 1034726579] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q47212001|Q47212001]] | [[Klaus Stechmann]] | data-sort-value="1935" | 1935-08-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-02-26 | [[Mönster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1150465603 1150465603] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q136963547|Q136963547]] | [[Reiner Schöning]] | data-sort-value="1935" | 1935 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1029792305 1029792305] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137158461|Q137158461]] | [[Klaus Lange]] | data-sort-value="1935" | 1935-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2014" | 2014-08-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/135628113 135628113] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q1599477|Q1599477]] | [[Heinrich von Borstel]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-09 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034662635 1034662635] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2038326|Q2038326]] | [[Otto Braasch]] | data-sort-value="1936" | 1936-11-22 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="2021" | 2021-08-05 | [[Lahr/Schwarzwald]] | | [https://d-nb.info/gnd/137836252 137836252] | [[Archäoloog]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q18625256|Q18625256]] | [[Hartwig Brandt]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2017" | 2017-06-25 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/120027887 120027887] | [[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q22980917|Q22980917]] | [[Hans-Cord Sarnighausen]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-23 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/105947210 105947210] | [[Jurist]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q61767790|Q61767790]] | [[Hubert Hohl]] | data-sort-value="1936" | 1936-03-04 | | [[Laupheim]] | data-sort-value="2019" | 2019-01-01<br/>2019 | [[Freiburg (Elbe)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1178517136 1178517136] | [[docent]]<br/>[[cultural manager]] | |- | [[:d:Q130087560|Q130087560]] | [[Gerhard Hirschfeld]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Hamborg]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q130769718|Q130769718]] | [[Gerhard Hirschfeld]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2024" | 2024-08-07 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/132937034 132937034] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1596612|Q1596612]] | [[Heinrich Augustin]] | data-sort-value="1937" | 1937-10-30 | | [[Ottens]] | data-sort-value="2025" | 2025-02-23 | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1033719102 1033719102] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q57611077|Q57611077]] | [[Charlie Rinn]] | data-sort-value="1937" | 1937-05-11 | | [[Gemeen Rodenborg|Rodenborg]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1061577619 1061577619] | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q58221463|Q58221463]] | [[Heinrich Rohdenburg]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-27 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/118880241 118880241] | [[Geograaf]]<br/>[[Geoökoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95303305|Q95303305]] | [[Arnd Siegel]] | data-sort-value="1937" | 1937-04-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2025" | 2025-03-11 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/106679732 106679732] | [[surgeon]]<br/>[[art collector]]<br/>[[Mäzen]] | |- | [[:d:Q133641642|Q133641642]] | [[Elke Weseloh]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1202794815 1202794815] | | |- | [[:d:Q136978033|Q136978033]] | [[Gisela Oberländer]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172297524 172297524] | | |- | [[:d:Q139141743|Q139141743]] | [[Christa Meves]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121468682 121468682] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q363071|Q363071]] | [[Adolf Köhnken]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2017" | 2017-08-05 | | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/106059955 106059955] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1279595|Q1279595]] | [[Eberhard von Koerber]] | data-sort-value="1938" | 1938-06-11 | [[Bild:Eberhard von Koerber.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2017" | 2017-08-03 | | | [https://d-nb.info/gnd/170883264 170883264] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1290655|Q1290655]] | [[Eduard von Reden-Lütcken]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-14 | | [[Jena]] | data-sort-value="2017" | 2017-02-24 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/1075226651 1075226651] | [[Jurist]]<br/>[[administrative lawyer]] | |- | [[:d:Q117357104|Q117357104]] | [[Helmut Roscher]] | data-sort-value="1938" | 1938-09-04 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136397824 136397824] | [[Pastoor]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q124156673|Q124156673]] | [[Gisela Peters-Rohse]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2023" | 2023-12-28 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1205748776 1205748776] | [[dancer]] | |- | [[:d:Q130770605|Q130770605]] | [[Gerhard Bartels]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-04 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2021" | 2021-10-07 | | | [https://d-nb.info/gnd/13186517X 13186517X] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q361200|Q361200]] | [[Adolf Dammann]] | data-sort-value="1939" | 1939-11-06 | [[Bild:Adolf Dammann (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]]<br/>[[Bankkoopmann]] | |- | [[:d:Q1491637|Q1491637]] | [[Helmut Collmann]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-16 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676105 1034676105] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1671925|Q1671925]] | [[Klaus Saul]] | data-sort-value="1939" | 1939-01-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2025" | 2025-05-16 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/115396756 115396756] | [[Neetiedhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q13188213|Q13188213]] | [[Christian Fuhst]] | data-sort-value="1939" | 1939-11-28 | | [[Neeklooster]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112257658 112257658] | [[Schriever]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q13188422|Q13188422]] | [[Heinz Mügge]] | data-sort-value="1939" | 1939-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1129526151 1129526151] | [[Spraakaktivist]]<br/>[[Marketingmanager]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q133618740|Q133618740]] | [[Ludolf Baucke]] | data-sort-value="1939" | 1939 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/1045175463 1045175463] | [[music journalist]] | |- | [[:d:Q137317295|Q137317295]] | [[Klaus Piller]] | data-sort-value="1939" | 1939-02-26 | | | data-sort-value="2012" | 2012-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035107333 1035107333] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q567022|Q567022]] | [[Jürgen Kurbjuhn]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-26 | | [[Tels]] | data-sort-value="2014" | 2014-03-15 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q1602333|Q1602333]] | [[Johann Hellwege]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-26 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="2023" | 2023-07-14 | | | [https://d-nb.info/gnd/110394364 110394364] | [[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q2531103|Q2531103]] | [[Volker Krey]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2023" | 2023-03-15 | | [[Trier]]<br/>[[Koblenz]]<br/>[[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/121174999 121174999] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q13188640|Q13188640]] | [[Magda Mügge]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Heinbockel]] | | | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q55677391|Q55677391]] | [[Albert Behrends]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-07 | | [[Leer]] | data-sort-value="2016" | 2016-04-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/135466741 135466741] | [[organist]] | |- | [[:d:Q112431414|Q112431414]] | [[Günter Rohdenburg]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138368767 138368767] | [[professor]] | |- | [[:d:Q137148817|Q137148817]] | [[Knut Gustafsson]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2010" | 2010-12-07 | | | [https://d-nb.info/gnd/107484188 107484188] | [[political economist]] | |- | [[:d:Q139109901|Q139109901]] | [[Johann Moje]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035093057 1035093057] | [[Gärtnermeister]] | |- | [[:d:Q139118172|Q139118172]] | [[Trude Meyer]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035095386 1035095386] | | |- | [[:d:Q139519611|Q139519611]] | [[Günter Mann]] | data-sort-value="1940" | 1940-02-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141873965 141873965] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q91997|Q91997]] | [[Jürgen Flimm]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-17 | [[Bild:Jürgen Flimm 1973.jpg|center|80px]] | [[Gießen]] | data-sort-value="2023" | 2023-02-04 | [[Hamelwöörden]] | | [https://d-nb.info/gnd/11938163X 11938163X] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterspeelbaas]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1395774|Q1395774]] | [[Fanny Müller]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-17 | | [[Deinst]] | data-sort-value="2016" | 2016-05-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/114118884 114118884] | [[Schriever]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q1514434|Q1514434]] | [[Gernot Rotter]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-14 | | [[Opava]] | data-sort-value="2010" | 2010-06-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hamborg]]<br/>[[Mainz]] | [https://d-nb.info/gnd/121144615 121144615] | [[Politiker]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1577675|Q1577675]] | [[Hans-Jürgen Fromm]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-26 | | [[Meideborg]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-08 | [[Nottensdörp]] | | | [[table tennis player]] | |- | [[:d:Q15858097|Q15858097]] | [[Harmen Thies]] | data-sort-value="1941" | 1941 | [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 82 Prof. Dr. Harmen Hinrik Thies, Leiter Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa,TU Braunschweig.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1089659458 1089659458] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Architekturhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q61744067|Q61744067]] | [[Claus Tiedemann]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024108716 1024108716] | [[sports scientist]] | |- | [[:d:Q68764219|Q68764219]] | [[Günter Dammann]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-27 | | [[Landkreis Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-11-24 | | | [https://d-nb.info/gnd/1028374658 1028374658] | [[Germanist]] | |- | [[:d:Q133758696|Q133758696]] | [[Hartmut Behnke]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/170047032 170047032] | | |- | [[:d:Q139002557|Q139002557]] | [[Niels Callsen]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1324683406 1324683406] | | |- | [[:d:Q29898096|Q29898096]] | [[Klaus Jungclaus]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133686424|Q133686424]] | [[Henning Drecoll]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127560794 1127560794] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q105042|Q105042]] | [[Erhard Wolfkühler]] | data-sort-value="1943" | 1943-06-05 | | [[Aßel]] | data-sort-value="2013" | 2013-02-06 | | [[Hannober]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q95191569|Q95191569]] | [[Helga Lühning]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/111386322 111386322] | [[musicologist]]<br/>[[editor]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112369007|Q112369007]] | [[Jürgen Müller]] | data-sort-value="1943" | 1943<br/>1943-08-12 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132165422 132165422] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q133325462|Q133325462]] | [[Hans Heinrich Ahlfeld]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1153169584 1153169584] | [[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q137135172|Q137135172]] | [[Hartwig Abraham]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122012801 122012801] | | |- | [[:d:Q74977|Q74977]] | [[Ralf Drecoll]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2012" | 2012-09-23 | | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q1331539|Q1331539]] | [[Elke Lütjen-Drecoll]] | data-sort-value="1944" | 1944-01-08 | [[Bild:Elke Lütjen-Drecoll.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/107434563 107434563] | [[Anatoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q24254490|Q24254490]] | [[Jan-Henrik Horn]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-29 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2002" | 2002-12-22 | [[Grootweurn]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q41662075|Q41662075]] | [[Klaus Urmitzer]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-21 | | [[Heidelbarg]] | data-sort-value="2022" | 2022-10-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1020333456 1020333456] | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q64853683|Q64853683]] | [[Karl-Heinz Scherzinger]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-18 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-16 | [[Furtwangen im Schwarzwald]] | | | [[cross-country skier]] | |- | [[:d:Q1739669|Q1739669]] | [[Kerstin Kießler]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-26 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="2022" | 2022-02-23 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/172206618 172206618] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1889920|Q1889920]] | [[Manfred Schulze]] | data-sort-value="1945" | 1945-01-17 | | [[Greundiek]] | | | [[Tübingen]]<br/>[[Wupperdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/139181652 139181652] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q13188817|Q13188817]] | [[Richard Wilke]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-05 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1249211581 1249211581] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q21039068|Q21039068]] | [[Günther Ortmann]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115611010 115611010] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q65552033|Q65552033]] | [[Ralf Geisler]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-29 | [[Bild:Ralf Geisler, Privatarchiv .jpg|center|80px]] | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1181728606 1181728606] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q95265852|Q95265852]] | [[Gottlieb Leinz]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/108892417 108892417] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[exhibition curator]] | |- | [[:d:Q95305076|Q95305076]] | [[Roland R. Ropers]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133268179 133268179] | [[opinion journalist]] | |- | [[:d:Q133735118|Q133735118]] | [[Lutz Werner]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127537555 1127537555] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q136586691|Q136586691]] | [[Manfred Brandt]] | data-sort-value="1945" | 1945-01-16 | | [[Nottensdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143751786 143751786] | [[agronomist]] | |- | [[:d:Q66981|Q66981]] | [[Stefan Aust]] | data-sort-value="1946" | 1946-07-01 | [[Bild:Oliver Mark - Stefan Aust, Hamburg 2005.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115782052 115782052] | [[Journalist]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Biograaf]] | |- | [[:d:Q1270507|Q1270507]] | [[Frank Ropers]] | data-sort-value="1946" | 1946-08 | [[Bild:1994 FAdm Ropers.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q2167959|Q2167959]] | [[Roswitha Strauß]] | data-sort-value="1946" | 1946-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1119559448 1119559448] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q47121116|Q47121116]] | [[Eva Riekert]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133753751 133753751] | [[Översetter]] | |- | [[:d:Q113733678|Q113733678]] | [[Christoph Michl]] | data-sort-value="1946" | 1946 | [[Bild:Christoph Bild - zugeschnitten.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1152239961 1152239961] | [[Pastoor]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q136577903|Q136577903]] | [[Gerhard Bargsten]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1058147072 1058147072] | | |- | [[:d:Q136639085|Q136639085]] | [[Klaus Dammann]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1178337812 1178337812] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137139657|Q137139657]] | [[Hans-Peter Fitschen]] | data-sort-value="1946" | 1946-10-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124942377 124942377] | | |- | [[:d:Q137260882|Q137260882]] | [[Sabine Theis-Krömer]] | data-sort-value="1946" | 1946-11-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2013" | 2013-03-02 | | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q137317468|Q137317468]] | [[Michael Philipp]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1036947297 1036947297] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137332096|Q137332096]] | [[Harald Meyer]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1144628466 1144628466] | [[Schiffsoffizier]] | |- | [[:d:Q138997088|Q138997088]] | [[Ingrid Anna Fischer]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1122613091 1122613091] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | |- | [[:d:Q139026286|Q139026286]] | [[Hans-Uwe Hansen]] | data-sort-value="1946" | 1946-02-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2021" | 2021-09-13 | | | [https://d-nb.info/gnd/1334853363 1334853363] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q1478855|Q1478855]] | [[Jan-Uwe Rogge]] | data-sort-value="1947" | 1947 | [[Bild:Jan uwe rogge 2019.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118127772 118127772] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1717527|Q1717527]] | [[Jürgen Oelkers]] | data-sort-value="1947" | 1947-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Zürich]]<br/>[[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/120480166 120480166] | [[Pädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q13188411|Q13188411]] | [[Heike Fedderke]] | data-sort-value="1947" | 1947-08-22 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113306733 113306733] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q23788092|Q23788092]] | [[Wolfgang Röhl]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133891550 133891550] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q60247335|Q60247335]] | [[Richard Podloucky]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122916581 122916581] | [[Zooloog]] | |- | [[:d:Q95237089|Q95237089]] | [[Gerd Röndigs]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1048751856 1048751856] | [[Bibliothekar]] | |- | [[:d:Q104588|Q104588]] | [[Juergen Fitschen]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-01 | [[Bild:34. ISC-Symposium-Jürgen Fitschen-HSGN 028-01747.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133776395 133776395] | [[banker]]<br/>[[chairman of the executive board]]<br/>[[bank officer]] | |- | [[:d:Q1889503|Q1889503]] | [[Manfred Horch]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-02 | | [[Bredstedt]] | data-sort-value="2009" | 2009-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q15431728|Q15431728]] | [[Bernd Raebel]] | data-sort-value="1948" | 1948-07-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Karlsruhe]] | [https://d-nb.info/gnd/140009574 140009574] | [[Richter]] | |- | [[:d:Q15480131|Q15480131]] | [[Joachim Detjen]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-11 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122156390 122156390] | [[Politoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q23060066|Q23060066]] | [[Henning von Löwis of Menar]] | data-sort-value="1948" | 1948-03-23 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130293741 130293741] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q37994993|Q37994993]] | [[Dieter Hintelmann]] | data-sort-value="1948" | 1948-10-13 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q95193759|Q95193759]] | [[Arnhild Kantelhardt]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123237572 123237572] | [[Bibliothekar]]<br/>[[editor]] | |- | [[:d:Q133344811|Q133344811]] | [[Heinz Klein]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1267496932 1267496932] | [[Kock]] | |- | [[:d:Q133654929|Q133654929]] | [[Claus Meyer]] | data-sort-value="1948" | 1948-05-24 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132709775 132709775] | [[chemical engineer]] | |- | [[:d:Q136970860|Q136970860]] | [[Uwe Müller]] | data-sort-value="1948" | 1948-04-14 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1016762933 1016762933] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137136132|Q137136132]] | [[Hans-Joachim Dammann]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139184694 139184694] | [[dialect writer]] | |- | [[:d:Q137318851|Q137318851]] | [[Hartmut Peters]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1151605042 1151605042] | | |- | [[:d:Q1878602|Q1878602]] | [[Lydia Fischer]] | data-sort-value="1949" | 1949-02-15 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55759609|Q55759609]] | [[Klaus-Dieter Pagels]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballtrainer]] | |- | [[:d:Q95321182|Q95321182]] | [[Rainer Freese]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033886688 1033886688] | [[Schriever]]<br/>[[narrator]] | |- | [[:d:Q133673852|Q133673852]] | [[Dieter Lehmann]] | data-sort-value="1949" | 1949-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1124419063 1124419063] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133744230|Q133744230]] | [[Gisela Schneider-Gehrke]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2001" | 2001 | [[Duisborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/124197795 124197795] | [[Maler]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[performance artist]]<br/>[[video artist]] | |- | [[:d:Q139180641|Q139180641]] | [[Traute Römisch]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135446740 135446740] | [[Schauspeler]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1222603|Q1222603]] | [[Dieter Perlowski]] | data-sort-value="1950" | 1950-04-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/114507953 114507953] | [[Schriever]]<br/>[[computer scientist]] | |- | [[:d:Q2588525|Q2588525]] | [[Wolf-Joachim Clauß]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-14 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161921672 1161921672] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q13188945|Q13188945]] | [[Traute Römisch]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q18746943|Q18746943]] | [[Ina Busch]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1179301390 1179301390] | [[Kunsthistoriker]] | |- | [[:d:Q58146503|Q58146503]] | [[Jürgen Fischer]] | data-sort-value="1950" | 1950-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2022" | 2022-05-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/143585886 143585886] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Ozeanograaf]] | |- | [[:d:Q95194526|Q95194526]] | [[Ulrike Jekutsch]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-14 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123345340 123345340] | [[slavist]]<br/>[[professor]] | |- | [[:d:Q105344699|Q105344699]] | [[Elke Gröning]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/105154016X 105154016X] | [[Zooloog]]<br/>[[paleontologist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q133757877|Q133757877]] | [[Gundula Sommerer]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132350866 132350866] | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q139520864|Q139520864]] | [[Theo Wichers]] | data-sort-value="1950" | 1950-01-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142874507 142874507] | | |- | [[:d:Q1082745|Q1082745]] | [[Christiane Lemke]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-10 | [[Bild:Christiane Lemke am Minda de Gunzburg Center for European Studies an der Harvard University.jpg|center|80px]] | [[Greundiek]] | | | [[University of North Carolina at Chapel Hill]]<br/>[[Harvard University]] | [https://d-nb.info/gnd/109334647 109334647] | [[professor]]<br/>[[Politoloog]] | |- | [[:d:Q1717992|Q1717992]] | [[Rolf Hollander]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1036534286 1036534286] | [[Koopmann]]<br/>[[Diplom-Koopmann]] | |- | [[:d:Q2571148|Q2571148]] | [[Wilfried Eggers]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122446364 122446364] | [[Notar]]<br/>[[Dichterjurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q133372348|Q133372348]] | [[Heiner Baumgarten]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133761266 133761266] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133710221|Q133710221]] | [[Arthur Schultz]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136800319 136800319] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q534470|Q534470]] | [[Angelika Mertens]] | data-sort-value="1952" | 1952-10-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2019" | 2019-06-19 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1121594425 1121594425] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1562582|Q1562582]] | [[Wilfried Geiger]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-23 | [[Bild:Buergermeister wilfried geiger.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q6485785|Q6485785]] | [[Brigitte Jäger-Dabek]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123986907 123986907] | [[Schriever]]<br/>[[optician]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q28085219|Q28085219]] | [[Jürgen Beyer]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q124855661|Q124855661]] | [[Thomas Dilger]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/173027512 173027512] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q130779535|Q130779535]] | [[Siegfried Kopf]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1021770418 1021770418] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q133584958|Q133584958]] | [[Uwe Prink]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024836525 1024836525] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q137137494|Q137137494]] | [[Thomas Schnieder]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2012" | 2012-05-16 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/103512856X 103512856X] | | |- | [[:d:Q137311762|Q137311762]] | [[Hans-Martin Heins]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Landkreis Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1216906408 1216906408] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137327535|Q137327535]] | [[Gerhard Brandt]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1222205610 1222205610] | [[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q139219928|Q139219928]] | [[Erika Klapper]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1012775852 1012775852] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q137450678|Q137450678]] | [[Dorothea Speyer-Heise]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1049612264 1049612264] | [[pastor]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1239085|Q1239085]] | [[Jürgen Oßenbrügge]] | data-sort-value="1954" | 1954-01-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/110167473 110167473] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Geograaf]] | |- | [[:d:Q1466255|Q1466255]] | [[Fritz Frenkler]] | data-sort-value="1954" | 1954-05-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/129160105 129160105] | [[Designer]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1672179|Q1672179]] | [[Rainer Sass]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-25 | [[Bild:3979Rainer Sass TV-Koch.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124549233 124549233] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Kock]] | |- | [[:d:Q2473317|Q2473317]] | [[Udo Pollmer]] | data-sort-value="1954" | 1954-06-05 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118173952 118173952] | [[Chemiker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q105924217|Q105924217]] | [[Kay Waechter]] | data-sort-value="1954" | 1954-11-26<br/>1954 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/111718651 111718651] | [[Jurist]]<br/>[[Philosoph]] | |- | [[:d:Q131867446|Q131867446]] | [[Richard Detje]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/17156717X 17156717X] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q1510564|Q1510564]] | [[Gerd Hoofe]] | data-sort-value="1955" | 1955-02-19 | | [[Mittelskark]] | | | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q124515157|Q124515157]] | [[Birger Corleis]] | data-sort-value="1955" | 1955-10-20 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2012" | 2012-10-30 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q1896074|Q1896074]] | [[Maria Leister]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q15431471|Q15431471]] | [[Arnis Vilks]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/170654648 170654648] | [[Ökonoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q136578829|Q136578829]] | [[Dieter Bohn]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1071070037 1071070037] | [[agricultural engineer]] | |- | [[:d:Q101074|Q101074]] | [[Enno Hagenah]] | data-sort-value="1957" | 1957-10-31 | [[Bild:Enno Hagenah.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Engelschopp|Engelschopp]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034742957 1034742957] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1045522|Q1045522]] | [[Carsten Eggers]] | data-sort-value="1957" | 1957-05-18 | [[Bild:Carsten-Eggers.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-09-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034717367 1034717367] | [[Bildhauer]]<br/>[[Maler]] | |- | [[:d:Q1444154|Q1444154]] | [[Frank Schulz (Schriever)|Frank Schulz]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-14 | [[Bild:Frank Schulz Leipziger Buchmesse 2012 1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123749212 123749212] | [[Schriever]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q59911973|Q59911973]] | [[Axel Jahnz]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-19 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133736807|Q133736807]] | [[Gesche Keding]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141643978 141643978] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q136855813|Q136855813]] | [[Sibylle Reinecke]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1071065149 1071065149] | [[agricultural engineer]] | |- | [[:d:Q1629173|Q1629173]] | [[Horst Becker]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1688394|Q1688394]] | [[Karl Hinrich Manzke]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-13 | [[Bild:Karl-Hinrich Manzke.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112307906 112307906] | [[Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q2080350|Q2080350]] | [[Petra Tiemann]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-02 | [[Bild:Petra Tiemann (Martin Rulsch) 2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103515773X 103515773X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2504694|Q2504694]] | [[Uwe Ruprecht]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121124053 121124053] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q84357660|Q84357660]] | [[Cornelia Klettke]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112963358 112963358] | [[romanist]] | |- | [[:d:Q113365616|Q113365616]] | [[Thomas Gloth]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[handball coach]]<br/>[[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q137450708|Q137450708]] | [[Barbara Lorenz Höfer]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1049708555 1049708555] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q139110273|Q139110273]] | [[Jens Stechmann]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035148390 1035148390] | | |- | [[:d:Q99487|Q99487]] | [[Ulf Riebesell]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/140189955 140189955] | [[Pädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1772829|Q1772829]] | [[Michael Romahn]] | data-sort-value="1959" | 1959-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128845953 128845953] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1894689|Q1894689]] | [[Maren Partzsch]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130898139 130898139] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q2286251|Q2286251]] | [[Silke von Bremen]] | data-sort-value="1959" | 1959 | [[Bild:Silke-von-Bremen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Westerland]] | [https://d-nb.info/gnd/1014758556 1014758556] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q127217377|Q127217377]] | [[Age Pee]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-30 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2023" | 2023-09-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Musiker]] | |- | [[:d:Q133020847|Q133020847]] | [[Steffen Storck]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172610095 172610095] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139363927|Q139363927]] | [[Ursula Steen]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112965040 112965040] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q16739466|Q16739466]] | [[Jörg-Michael Wolters]] | data-sort-value="1960" | 1960-08-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/17245705X 17245705X] | [[Pädagoog]]<br/>[[social pedagogue]] | |- | [[:d:Q65599102|Q65599102]] | [[Ditmar Schädel]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/119222167 119222167] | [[photojournalist]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q87888368|Q87888368]] | [[Jutta Kelm]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[luthier]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[aeolian harp maker]] | |- | [[:d:Q93434100|Q93434100]] | [[Britta Hufeisen]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121591026 121591026] | [[linguist]] | |- | [[:d:Q112470616|Q112470616]] | [[Peter Hirth]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12368885X 12368885X] | [[Fotograaf]]<br/>[[photojournalist]] | |- | [[:d:Q116679977|Q116679977]] | [[Ralf Uhding]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-24 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-13 | | | | [[Handballspeler]]<br/>[[sports official]] | |- | [[:d:Q132292392|Q132292392]] | [[Matthias Barjenbruch]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Boinschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133017707|Q133017707]] | [[Randolf Dieckmann]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/171208226 171208226] | | |- | [[:d:Q137320932|Q137320932]] | [[Uwe Wiechert]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113649197X 113649197X] | [[geologist]] | |- | [[:d:Q95835|Q95835]] | [[Angela Denoke]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13502059X 13502059X] | [[Opernsinger]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1603471|Q1603471]] | [[Helmut Dammann-Tamke]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-11 | [[Bild:Dammann-Tamke, Helmut.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034708635 1034708635] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15438639|Q15438639]] | [[Sabine Tegtmeyer-Dette]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-03 | [[Bild:HDI-Arena Hannover 96, Eröffnung der Wirtschaftsmesse Hannover 2013, Sabine Tegtmeyer-Dette, Erste Stadträtin und Wirtschafts- und Umweltdezernentin Hannovers, Vertretung des Oberbürgermeisters.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15822320|Q15822320]] | [[Jürgen Stackmann]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-12 | [[Bild:Juergen Stackmann, GIMS 2019, Le Grand-Saconnex (GIMS0367).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Manager]] | |- | [[:d:Q15850742|Q15850742]] | [[Thomas Glagow]] | data-sort-value="1961" | 1961-07-07 | [[Bild:Tom Glagow.jpeg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Musikproduzent]]<br/>[[DJ]]<br/>[[Radiomoderator]] | |- | [[:d:Q29960731|Q29960731]] | [[Jörn Staecker]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2018" | 2018-12-15 | [[Tübingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/142913308 142913308] | [[Archäoloog]]<br/>[[medieval archaeologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95332885|Q95332885]] | [[André Steiner]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13590143X 13590143X] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[Lehrbeauftragter]] | |- | [[:d:Q112443028|Q112443028]] | [[Carola Pabst]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132784017 132784017] | [[graphic artist]]<br/>[[Designer]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q113772432|Q113772432]] | [[Ulrike Gaida]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131772368 131772368] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q133330493|Q133330493]] | [[Thomas Braun]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1162207310 1162207310] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q558931|Q558931]] | [[Anna-Elisabeth von Treuenfels]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-13 | [[Bild:Anna von Treuenfels-Frowein, Hamburgische Bürgerschaft.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1205308644 1205308644] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q13188151|Q13188151]] | [[Birgit Lemmermann]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-01 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139253041 139253041] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[dialect writer]] | |- | [[:d:Q86003691|Q86003691]] | [[Sönke Hartlef]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q99482032|Q99482032]] | [[Olaf Hellwich]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118003593 118003593] | [[computer scientist]]<br/>[[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q130769441|Q130769441]] | [[Torsten Birkholz]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138090149 138090149] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q130797091|Q130797091]] | [[Ina Weh]] | data-sort-value="1962" | 1962-02-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143816969 143816969] | | |- | [[:d:Q136856785|Q136856785]] | [[Sabine Schipf]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Hammoh]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1064639666 1064639666] | | |- | [[:d:Q30131294|Q30131294]] | [[Urte Lucht]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135019575 135019575] | [[pianist]] | |- | [[:d:Q58464197|Q58464197]] | [[Raymond Unger]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1047380595 1047380595] | [[Schriever]]<br/>[[Maler]] | |- | [[:d:Q84732672|Q84732672]] | [[Thomas Wandschneider]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-07 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[para badminton player]]<br/>[[Badmintonspeler]] | |- | [[:d:Q87934989|Q87934989]] | [[Thomas Ness]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024135217 1024135217] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q113793504|Q113793504]] | [[Michael Trauthig]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142441376 142441376] | [[editing staff]] | |- | [[:d:Q133018354|Q133018354]] | [[Jan Holthusen]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/171396782 171396782] | | |- | [[:d:Q2337780|Q2337780]] | [[Stefan Studer]] | data-sort-value="1964" | 1964-01-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q23000736|Q23000736]] | [[Bernd Schwarting]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123133831 123133831] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q45354832|Q45354832]] | [[Bettina Hauenschild]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062261186 1062261186] | [[Schauspeler]]<br/>[[Synchroonspreker]]<br/>[[Heelpraktiker]] | |- | [[:d:Q64360368|Q64360368]] | [[Ralf Möller]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1209709651 1209709651] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q84599154|Q84599154]] | [[Mathias Petry]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130806056 130806056] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q136963734|Q136963734]] | [[Jörn Elsner]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131621327 131621327] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138986192|Q138986192]] | [[Frank Löschmann]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132799316 132799316] | [[mechanical technician]] | |- | [[:d:Q16294812|Q16294812]] | [[Stefan Kroll]] | data-sort-value="1965" | 1965-06-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115686398 115686398] | [[Militärhistoriker]]<br/>[[Koortenhistoriker]]<br/>[[Regionalhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q26232148|Q26232148]] | [[Heidi Ecks]] | data-sort-value="1965" | 1965 | [[Bild:Heidi-ecks-2011-ffm-038.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062299558 1062299558] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q63092983|Q63092983]] | [[Volker Schomerus]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-08 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112223672 112223672] | [[Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95232395|Q95232395]] | [[Daniel Krönke]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061880362 1061880362] | [[Speelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]] | |- | [[:d:Q95242605|Q95242605]] | [[Jürgen Fitschen]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Wohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115645047 115645047] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q130784697|Q130784697]] | [[Alexander Tetsch]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Weert]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1031765565 1031765565] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133361075|Q133361075]] | [[Martin Pundt]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1189763400 1189763400] | [[tour operator]] | |- | [[:d:Q2336300|Q2336300]] | [[Stefan Franz]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-05 | [[Bild:Stefan Franz m Ehefrau Anja Kneisel u Gisela Ellgoth (cropped).jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131796690 131796690] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q23059373|Q23059373]] | [[Rotraud von Kulessa]] | data-sort-value="1966" | 1966-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115718478 115718478] | [[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95238110|Q95238110]] | [[Andreas Babel]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1015981941 1015981941] | [[editing staff]] | |- | [[:d:Q112357069|Q112357069]] | [[Dörte Mehlert]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12083104X 12083104X] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q112436636|Q112436636]] | [[Anke Werner]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Kronenborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143047736 143047736] | [[landscape architect]] | |- | [[:d:Q132958897|Q132958897]] | [[Antje Zare]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028217803 1028217803] | [[cultural manager]] | |- | [[:d:Q139350276|Q139350276]] | [[Bernd Hagenah]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130643467 130643467] | | |- | [[:d:Q1227807|Q1227807]] | [[Dirk Dammann]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q1228091|Q1228091]] | [[Dirk Steffens]] | data-sort-value="1967" | 1967-12-05 | [[Bild:2150Dirk Steffens.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134179838 134179838] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[documentary filmmaker]]<br/>[[presenter]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1560965|Q1560965]] | [[Sabine Völkers]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/143241400 143241400] | [[Illustrater]] | |- | [[:d:Q46112876|Q46112876]] | [[Matthias Haß]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135704499 135704499] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q66022922|Q66022922]] | [[Marc-Denis Weitze]] | data-sort-value="1967" | 1967 | [[Bild:Portraitfoto Marc-Denis Weitze (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113858911X 113858911X] | [[science journalist]] | |- | [[:d:Q71978824|Q71978824]] | [[Claas Hoffmann]] | data-sort-value="1967" | 1967-09-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135487552 135487552] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q105405324|Q105405324]] | [[Susanne Homölle]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139519157 139519157] | [[business manager]]<br/>[[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q108127497|Q108127497]] | [[Jörg Köpke]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132731495 132731495] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q112524814|Q112524814]] | [[Silke Schlichtmann]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172989388 172989388] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[scholar of English]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[lecturer]]<br/>[[Literat]] | |- | [[:d:Q130775410|Q130775410]] | [[Reto Klar]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123010365 123010365] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q130792279|Q130792279]] | [[Maren Schild]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123067030 123067030] | | |- | [[:d:Q137159345|Q137159345]] | [[Markus Rinio]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/129442526 129442526] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q1301186|Q1301186]] | [[Silke Meyer]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-13 | | [[Bliersdörp]] | | | | | [[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q1352375|Q1352375]] | [[Joern Martens]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-17 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061985997 1061985997] | [[Toonmeester]]<br/>[[Kock]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[audio engineer]] | |- | [[:d:Q1402210|Q1402210]] | [[Stephan Bauer]] | data-sort-value="1968" | 1968-12-01 | [[Bild:2018 Stephan Bauer - by 2eight - 8SC6020.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134225600 134225600] | [[Kabarettist]] | |- | [[:d:Q34674833|Q34674833]] | [[Klaus-Jürgen Heitmann]] | data-sort-value="1968" | 1968-03-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[industrial engineer]] | |- | [[:d:Q111541447|Q111541447]] | [[Philipp E. Kümpel]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135937493 135937493] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[film score composer]]<br/>[[double-bassist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[docent]] | |- | [[:d:Q130797649|Q130797649]] | [[Saskia Hannah Meves]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172983657 172983657] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q131775376|Q131775376]] | [[Anne Steiner]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132706296 132706296] | [[Germanist]] | |- | [[:d:Q132935752|Q132935752]] | [[Laura Windmann]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023880962 1023880962] | | |- | [[:d:Q133315851|Q133315851]] | [[Andreas Fritsch]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081922559 1081922559] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q139102432|Q139102432]] | [[Irina Fürstenau]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133422941 133422941] | | |- | [[:d:Q113549565|Q113549565]] | [[Jörgen Tielmann]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123978424 123978424] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q131693268|Q131693268]] | [[Martin Elsen]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033480614 1033480614] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133585929|Q133585929]] | [[Thorsten Marsen]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013689755 1013689755] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q42317312|Q42317312]] | [[Ulrich Prahl]] | data-sort-value="1970" | 1970-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Aken]]<br/>[[Freiberg]] | [https://d-nb.info/gnd/124467482 124467482] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[opinion journalist]] | |- | [[:d:Q112421006|Q112421006]] | [[Dagmar Henze]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121820637 121820637] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q112536724|Q112536724]] | [[Thorsten Saleina]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132590646 132590646] | [[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q126392140|Q126392140]] | [[Debbie Bülau]] | data-sort-value="1970" | 1970 | [[Bild:Debbie Bülau.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1311902368 1311902368] | [[local historian]] | |- | [[:d:Q136757249|Q136757249]] | [[Verena Unbehaun]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1172781303 1172781303] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q138925653|Q138925653]] | [[Ute Brüdermann]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132532956 132532956] | | |- | [[:d:Q139349191|Q139349191]] | [[Jan-Peter Hintelmann]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130518220 130518220] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1416946|Q1416946]] | [[Karen Stechmann]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Badmintonspeler]] | |- | [[:d:Q15813228|Q15813228]] | [[Oliver Grundmann]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-21 | [[Bild:2020-02-14 Oliver Grundmann (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1339099160 1339099160] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q84616907|Q84616907]] | [[Nicole Tiedemann-Bishop]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-25 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1183187084 1183187084] | [[cultural studies scholar]] | |- | [[:d:Q95205189|Q95205189]] | [[Susanne Hölsebeck]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1041982569 1041982569] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q130766663|Q130766663]] | [[Martin Bahr]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124717004 124717004] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132981854|Q132981854]] | [[Elke Ferlemann]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132364336 132364336] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133064457|Q133064457]] | [[Tobias Huth]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023663937 1023663937] | [[biophysicist]] | |- | [[:d:Q133686486|Q133686486]] | [[Ute Alexandra Jastrow]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131923242 131923242] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137139293|Q137139293]] | [[Volker Blecken]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122481739 122481739] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q139333568|Q139333568]] | [[Riglef Pause]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130188379 130188379] | [[dentist]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q136580858|Q136580858]] | [[Peer Bornmann]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106382026X 106382026X] | [[general practitioner]] | |- | [[:d:Q139279220|Q139279220]] | [[Britta Bartelt-Kirbach]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1259547078 1259547078] | | |- | [[:d:Q139524079|Q139524079]] | [[Michael Scharnewski]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143226258 143226258] | | |- | [[:d:Q99427|Q99427]] | [[Patrick Döring]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-06 | [[Bild:Doering 5 1-kl.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034707167 1034707167] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2643610|Q2643610]] | [[Alexandra Kui]] | data-sort-value="1973" | 1973-03 | [[Bild:DE Alexandra Kui 2008-10-23 by Steschke.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12986157X 12986157X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q13188486|Q13188486]] | [[Jan Graf]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135375746 135375746] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[speech and language therapist]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q51718006|Q51718006]] | [[Marcus Kück]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q95305198|Q95305198]] | [[Gunnar Hinck]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13283037X 13283037X] | [[Politoloog]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q113769791|Q113769791]] | [[Angela Bauer-Kirsch]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130832359 130832359] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q130829500|Q130829500]] | [[Tina Bremer-Olszewski]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024836266 1024836266] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q133690896|Q133690896]] | [[Jens Schmidt]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131998579 131998579] | | |- | [[:d:Q137153091|Q137153091]] | [[Holger Meyer]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/129163473 129163473] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137304743|Q137304743]] | [[Lars Götzinger]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1050224884 1050224884] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139011660|Q139011660]] | [[Stefan Mauck]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12401058X 12401058X] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q68973|Q68973]] | [[Michael Stolle]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-17 | [[Bild:Michael Stolle.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Lichtathlet]]<br/>[[Staffhoogspringer]] | |- | [[:d:Q86240|Q86240]] | [[Andrasch Starke]] | data-sort-value="1974" | 1974-01-04 | [[Bild:Andrasch Starke (Dortmund, 2012).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1224809726 1224809726] | [[Jockey]] | |- | [[:d:Q15782258|Q15782258]] | [[Alexander Mierzwa]] | data-sort-value="1974" | 1974-06-04 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q17325938|Q17325938]] | [[Roland Ismer]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132440148 132440148] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q24300599|Q24300599]] | [[Melanie Schliecker]] | data-sort-value="1974" | 1974-01-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q113832855|Q113832855]] | [[Kathi Franko]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/1076636802 1076636802] | [[educator]] | |- | [[:d:Q124844601|Q124844601]] | [[Lars Poeck]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-20 | [[Bild:Lars-poeck.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1152228897 1152228897] | [[Fotograaf]]<br/>[[blogger]] | |- | [[:d:Q132804787|Q132804787]] | [[Jobst Augustin]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131681656 131681656] | | |- | [[:d:Q132980535|Q132980535]] | [[Silke Eggeling]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132298139 132298139] | | |- | [[:d:Q133016389|Q133016389]] | [[Harald Klindworth]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-15 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139653791 139653791] | | |- | [[:d:Q133508896|Q133508896]] | [[Michael Wichers]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131936972 131936972] | | |- | [[:d:Q139318462|Q139318462]] | [[Daniel Krause]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130446920 130446920] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139509344|Q139509344]] | [[Mark Thome]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139811931 139811931] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q139510450|Q139510450]] | [[Bettina Vautrin]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140051759 140051759] | [[general practitioner]] | |- | [[:d:Q139519659|Q139519659]] | [[Guido Pannier]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141805358 141805358] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q110468|Q110468]] | [[Aylin Esener]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082564575 1082564575] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q19298542|Q19298542]] | [[Philipp Osthus]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139462309 139462309] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]] | |- | [[:d:Q95211253|Q95211253]] | [[Janina Gerkens]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061646262 1061646262] | [[Filmeditor]] | |- | [[:d:Q113796988|Q113796988]] | [[Meike Rieckmann-Berkenbrock]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-26 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102144040X 102144040X] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q131566490|Q131566490]] | [[Christoph Ehrhardt]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q132982278|Q132982278]] | [[Andrea Grzeganek]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13238258X 13238258X] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q132987710|Q132987710]] | [[Barbara Uleer]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13267355X 13267355X] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q132989604|Q132989604]] | [[Anne Henning]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132809141 132809141] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q132994531|Q132994531]] | [[Elina Grodtmann]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133125009 133125009] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q133004932|Q133004932]] | [[Jan Tomforde]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133984443 133984443] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133590526|Q133590526]] | [[Andreas Feddersen]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102551596X 102551596X] | [[musicologist]] | |- | [[:d:Q136986543|Q136986543]] | [[Nicole Röndigs]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1098222709 1098222709] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q137445658|Q137445658]] | [[Stefanie Scherpe]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136144578 136144578] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138954417|Q138954417]] | [[Christian-Jürgen Kuwer]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133370674 133370674] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q139278474|Q139278474]] | [[Catharina Fechter]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1227967470 1227967470] | | |- | [[:d:Q139531314|Q139531314]] | [[Niels Ubbelohde]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101754798X 101754798X] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q1749365|Q1749365]] | [[Philip Stemann]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Speelbaas]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q2077352|Q2077352]] | [[Peter Ording]] | data-sort-value="1976" | 1976-12-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Roderer]] | |- | [[:d:Q95233245|Q95233245]] | [[Peter Kalmbach]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018260749 1018260749] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q124617486|Q124617486]] | [[Melanie Adler]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q132974828|Q132974828]] | [[Johannes Rath]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132156768 132156768] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132999491|Q132999491]] | [[Anja Busack]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133741400 133741400] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133494162|Q133494162]] | [[Felix Mader]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133629767 133629767] | [[forestry scientist]] | |- | [[:d:Q133508901|Q133508901]] | [[Kristin Rosenkranz]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138101698 138101698] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133700711|Q133700711]] | [[Stephanie Oehr]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137591373 137591373] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q136590914|Q136590914]] | [[Christian Augustin]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1297360486 1297360486] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q137146347|Q137146347]] | [[Claas Hiebenthal]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138984964 138984964] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q139090157|Q139090157]] | [[Claudia Schütte]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132842513 132842513] | | |- | [[:d:Q139320722|Q139320722]] | [[Katrin Wilke]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131371266 131371266] | | |- | [[:d:Q139334913|Q139334913]] | [[Eike Beyer]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130838489 130838489] | | |- | [[:d:Q139351590|Q139351590]] | [[Sven Torsten Kröner]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131542362 131542362] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139365568|Q139365568]] | [[Stefan Charpian]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136055745 136055745] | | |- | [[:d:Q139507531|Q139507531]] | [[Helge Knut Schumacher]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138973849 138973849] | [[health economist]] | |- | [[:d:Q73734|Q73734]] | [[Nils Winter]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-27 | [[Bild:Nils Winter Mannheim 2012.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q1589292|Q1589292]] | [[Hauke Hilz]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-29 | [[Bild:Hilz, Hauke-1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [[Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q45608804|Q45608804]] | [[Claus Ropers]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133422097 133422097] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q88487698|Q88487698]] | [[Falko Hönisch]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14401629X 14401629X] | [[Opernsinger]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q112415240|Q112415240]] | [[André Martens]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135610400 135610400] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q132983092|Q132983092]] | [[Christian Thiele]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132425661 132425661] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q132995002|Q132995002]] | [[Kevin Bube]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133320383 133320383] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133008744|Q133008744]] | [[Britta Hemmy]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134210433 134210433] | | |- | [[:d:Q133026302|Q133026302]] | [[Michael Wehber]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143739220 143739220] | [[mineralogist]] | |- | [[:d:Q133436960|Q133436960]] | [[Wencke Armsen]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131831720 131831720] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q137448551|Q137448551]] | [[Susanne Koch]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130845418 130845418] | | |- | [[:d:Q138957687|Q138957687]] | [[Ulf Schüller]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138044694 138044694] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q139533694|Q139533694]] | [[Börries Schlichting]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1019907835 1019907835] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q97381|Q97381]] | [[Mareile Moeller]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Spreker]] | |- | [[:d:Q124438|Q124438]] | [[Kai Seefried]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-23 | [[Bild:Seefried, Kai.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035144948 1035144948] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q42428981|Q42428981]] | [[Nicole Gozdek]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1088442625 1088442625] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q61831776|Q61831776]] | [[Nadine Erler]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137441282 137441282] | [[Översetter]] | |- | [[:d:Q108524713|Q108524713]] | [[Marco Rieckmann]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130225207 130225207] | [[Didaktiker]]<br/>[[environmental scientist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[social scientist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q122198391|Q122198391]] | [[Sebastian Kempert]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028428960 1028428960] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q130829151|Q130829151]] | [[Vanessa Prigge]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022922025 1022922025] | | |- | [[:d:Q133095897|Q133095897]] | [[Frederik Bockelmann]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076630243 1076630243] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133493348|Q133493348]] | [[Miryam Fischer-Reinhard]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133526739 133526739] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q133512394|Q133512394]] | [[Anna Marie Paul]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137039360 137039360] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q138957570|Q138957570]] | [[Jürke Kotthaus]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137388810 137388810] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q138987655|Q138987655]] | [[Björn Saager]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139660143 139660143] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q139253173|Q139253173]] | [[Ilka Imbschweiler]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138622183 138622183] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q139534566|Q139534566]] | [[Karl-Heinz Scharschmidt]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1019604190 1019604190] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q2642761|Q2642761]] | [[Alexander Nouri]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-20 | [[Bild:Alexander Nouri Oktober 2016.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]]<br/>[[Footballtrainer]] | |- | [[:d:Q18027791|Q18027791]] | [[Sebastian Lühr]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Kock]] | |- | [[:d:Q58524994|Q58524994]] | [[Simon Blank]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140156259 140156259] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q113837211|Q113837211]] | [[Anne Kurtze]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Trier]] | [https://d-nb.info/gnd/1091090696 1091090696] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Museumspädagoog]] | |- | [[:d:Q130785267|Q130785267]] | [[Roland Rink]] | data-sort-value="1979" | 1979-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103343230X 103343230X] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q132945532|Q132945532]] | [[Hauke Dewitz]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018607196 1018607196] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133024052|Q133024052]] | [[Benjamin Schwarz]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142603872 142603872] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133024782|Q133024782]] | [[Thomas Wriede]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142675679 142675679] | [[business manager]] | |- | [[:d:Q133056510|Q133056510]] | [[Tobias Kloubert]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1045612847 1045612847] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133068317|Q133068317]] | [[Jens Buck]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025798996 1025798996] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q139272896|Q139272896]] | [[Andree Ehlert]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143160141 143160141] | | |- | [[:d:Q75768|Q75768]] | [[Juliette Schoppmann]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-18 | [[Bild:Juliette schoppmann 20081129.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135323266 135323266] | [[Singer]] | |- | [[:d:Q1279210|Q1279210]] | [[Stefan Konarske]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-28 | [[Bild:Stefan Konarske Photo Call Der junge Karl Marx Berlinale 2017 01.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141078111 141078111] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[speaker]] | |- | [[:d:Q1516074|Q1516074]] | [[Gesa Schwartz]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/140771999 140771999] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q47129509|Q47129509]] | [[Sönke E. Schulz]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13574864X 13574864X] | [[Politoloog]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q92144919|Q92144919]] | [[Steffen Vagts]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161808922 1161808922] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q130770316|Q130770316]] | [[Christian Torborg]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139453555 139453555] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q132298021|Q132298021]] | [[Thomas Fitschen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Synchroonspreker]] | |- | [[:d:Q132890574|Q132890574]] | [[Lars Kurt Johann Schiefelbein]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1014295467 1014295467] | | |- | [[:d:Q132945544|Q132945544]] | [[Stephanie-Susanne Stecher]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018611290 1018611290] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133006566|Q133006566]] | [[Julia Lietz]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137386028 137386028] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133007379|Q133007379]] | [[Anja Brentzel]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137467532 137467532] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133014092|Q133014092]] | [[Amrei Steinhoff]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139318461 139318461] | [[research fellow]] | |- | [[:d:Q133021925|Q133021925]] | [[Jan-Ove Lornsen Nissen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141564202 141564202] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133389151|Q133389151]] | [[Katharina Beyer]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161101918 1161101918] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133479408|Q133479408]] | [[Ann-Britt Steen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13229804X 13229804X] | | |- | [[:d:Q133489444|Q133489444]] | [[Christian von Schassen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133082512 133082512] | [[medical officer]] | |- | [[:d:Q133489793|Q133489793]] | [[Katharina Cziupka]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13312472X 13312472X] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133755238|Q133755238]] | [[Claudia Bartels]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143856618 143856618] | | |- | [[:d:Q136579226|Q136579226]] | [[Jan Lukas]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1053989458 1053989458] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q136961065|Q136961065]] | [[Dirk Müller-Sajak]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1041313624 1041313624] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q137446795|Q137446795]] | [[Anne-Kathrin Munk-Hartig]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140175806 140175806] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138954205|Q138954205]] | [[Verena Boßung]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134101189 134101189] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138985895|Q138985895]] | [[Jan Gülzau]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1172220573 1172220573] | [[Historiker]]<br/>[[Archivar]] | |- | [[:d:Q138990333|Q138990333]] | [[Oliver Kühlke]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139667814 139667814] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138992591|Q138992591]] | [[Karsten Mörs]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103344202X 103344202X] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q139125584|Q139125584]] | [[Svenja Behrens]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135789923 135789923] | [[nutritional scientist]] | |- | [[:d:Q139261621|Q139261621]] | [[Merle Eickhoff]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1037215516 1037215516] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q139326947|Q139326947]] | [[Anika Melanie Jahnke]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13558129X 13558129X] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q2475762|Q2475762]] | [[Ulrich Faßnacht]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-10 | [[Bild:Ulrich Faßnacht.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062132998 1062132998] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q17352980|Q17352980]] | [[Simon Riggers]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061952126 1061952126] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q42315894|Q42315894]] | [[Stefan Sick]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1176850881 1176850881] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]] | |- | [[:d:Q51315338|Q51315338]] | [[Jan Steinhoff]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-31 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1011420309 1011420309] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q57920213|Q57920213]] | [[André Hauschild]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142208906 142208906] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q64737811|Q64737811]] | [[Doris Anselm]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1073947734 1073947734] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q130828249|Q130828249]] | [[Jana Windwehr]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1169969720 1169969720] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q133063435|Q133063435]] | [[Christoph Ohrt]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1048247627 1048247627] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133072824|Q133072824]] | [[Christian Viets]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1068851864 1068851864] | [[chemical engineer]] | |- | [[:d:Q133411892|Q133411892]] | [[Sonja Yeh]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1046279068 1046279068] | [[communication scholar]] | |- | [[:d:Q137158357|Q137158357]] | [[Nils Kemme]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1020766735 1020766735] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137313082|Q137313082]] | [[Stefan Zoerner]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1051415020 1051415020] | | |- | [[:d:Q139510449|Q139510449]] | [[Britta Raitschew]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140050981 140050981] | | |- | [[:d:Q18019250|Q18019250]] | [[David Grottschreiber]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1020100834 1020100834] | [[trombonist]] | |- | [[:d:Q21652561|Q21652561]] | [[Thorsten Wenning]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061331571 1061331571] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]] | |- | [[:d:Q60963422|Q60963422]] | [[Philipp Schwenkenbecher]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1070605131 1070605131] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q95878324|Q95878324]] | [[Knut Mierswe]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062383974 1062383974] | [[Dreihbookschriever]] | |- | [[:d:Q112440856|Q112440856]] | [[Johannes Cziupka]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139897720 139897720] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q130781217|Q130781217]] | [[Tim-Frederik Oehr]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1026790832 1026790832] | [[business manager]] | |- | [[:d:Q130829060|Q130829060]] | [[Sandra Lingner]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1021590029 1021590029] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q130829197|Q130829197]] | [[Birthe-Christine Weiss]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025614097 1025614097] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q132955458|Q132955458]] | [[Julia Witthohn]] | data-sort-value="1982" | 1982-10-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1027878156 1027878156] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q132956065|Q132956065]] | [[Dirk Landsberg]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025952146 1025952146] | | |- | [[:d:Q133068452|Q133068452]] | [[Michael Tomforde]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1065346913 1065346913] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133069574|Q133069574]] | [[Felix Lindner]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1026451590 1026451590] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q133096819|Q133096819]] | [[Christoph Hiller]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1077077688 1077077688] | [[process technician]] | |- | [[:d:Q133394252|Q133394252]] | [[Anna Stenzel]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076637787 1076637787] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q133498867|Q133498867]] | [[Andreas Marian Roeder]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136545629 136545629] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133704211|Q133704211]] | [[Alkje Twellmeyer]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138176299 138176299] | | |- | [[:d:Q136567480|Q136567480]] | [[Carsten Mahler]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1055857001 1055857001] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136865956|Q136865956]] | [[Anna Kopf]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1282116924 1282116924] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q136976345|Q136976345]] | [[André Gooßen]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236730232 1236730232] | | |- | [[:d:Q138957471|Q138957471]] | [[Anne Löpmeier]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137554796 137554796] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q139274345|Q139274345]] | [[Matthias Mecklenburg]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1137270519 1137270519] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q139519637|Q139519637]] | [[Jan-Peter Richters]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142232602 142232602] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q139524232|Q139524232]] | [[Julia Steinhoff-Wagner]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143277561 143277561] | | |- | [[:d:Q139533153|Q139533153]] | [[Simon Frederic Twarok]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1017875707 1017875707] | [[Diplom-Koopmann]] | |- | [[:d:Q2581651|Q2581651]] | [[Willm Engelke]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-27 | | [[Düünbeudel]] | | | | | | |- | [[:d:Q26260415|Q26260415]] | [[Jannik Endemann]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061727629 1061727629] | [[Spreker]] | |- | [[:d:Q63323246|Q63323246]] | [[Grit Paulussen]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135328896 135328896] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q130771093|Q130771093]] | [[Claas Wilke]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141143347 141143347] | | |- | [[:d:Q130787261|Q130787261]] | [[Daniel Kliem]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044878991 1044878991] | [[Informatik]] | |- | [[:d:Q132804513|Q132804513]] | [[Dirk Heckl]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1015426832 1015426832] | | |- | [[:d:Q132920433|Q132920433]] | [[Nils Pfullmann]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028272391 1028272391] | | |- | [[:d:Q133022583|Q133022583]] | [[Jannis Harjus]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141662964 141662964] | [[hispanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133385766|Q133385766]] | [[Annika Elsen]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038515955 1038515955] | | |- | [[:d:Q133406386|Q133406386]] | [[Hanna Hadler]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1047930374 1047930374] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q133415606|Q133415606]] | [[Yvonne Burfeindt]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1052693881 1052693881] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q133499586|Q133499586]] | [[Jan-Thorben Sieweke]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1090915985 1090915985] | [[Internist]] | |- | [[:d:Q136579452|Q136579452]] | [[Jan Peetz]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1055029362 1055029362] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q136961767|Q136961767]] | [[Carsten Börger]] | data-sort-value="1983" | 1983-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025823508 1025823508] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136965280|Q136965280]] | [[Daniel Röschl]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024816370 1024816370] | | |- | [[:d:Q137331615|Q137331615]] | [[Ole Stenzel]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1050302427 1050302427] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q137338672|Q137338672]] | [[Florian Boseniuk]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1208515330 1208515330] | | |- | [[:d:Q139261101|Q139261101]] | [[Karolin Ullrich]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034315250 1034315250] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q95222101|Q95222101]] | [[Malte Grosche]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062048652 1062048652] | [[assistant director]]<br/>[[recording supervisor]] | |- | [[:d:Q132807020|Q132807020]] | [[Torsten Münsterberg]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132204828 1132204828] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133095309|Q133095309]] | [[Lennart Bartolitius]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1106338189 1106338189] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133328096|Q133328096]] | [[Christoph Ehlers]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132608007 1132608007] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133342943|Q133342943]] | [[Lennart Schubert]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118341319X 118341319X] | | |- | [[:d:Q133493715|Q133493715]] | [[Monika Steinhoff]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1074904710 1074904710] | | |- | [[:d:Q133495776|Q133495776]] | [[Gregor Beckmann]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1174842229 1174842229] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q133507022|Q133507022]] | [[Jasmin Hoffmann]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1043505296 1043505296] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q136857785|Q136857785]] | [[Sonja Kriett]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1058457888 1058457888] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q137128186|Q137128186]] | [[Hinnerk Meyer]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035081415 1035081415] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q137308895|Q137308895]] | [[André König]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1206650605 1206650605] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139275481|Q139275481]] | [[Imke Toborg]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1235487105 1235487105] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q139532662|Q139532662]] | [[Kerstin Gerlach]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018189513 1018189513] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q100981152|Q100981152]] | [[Laura Uhlig]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1148248250 1148248250] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q129017845|Q129017845]] | [[Lars Berg]] | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Bild:2024-08-11 Ausstellung Siegfried Neuenhausen Bruchstueck Mensch, Staedtisches Museum Braunschweig, 35.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/1058254472 1058254472] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[curator]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132976681|Q132976681]] | [[Donata von Gruben]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038436249 1038436249] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133318063|Q133318063]] | [[Julian Struck]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1123303835 1123303835] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133335881|Q133335881]] | [[Matthias Krug]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1191129284 1191129284] | | |- | [[:d:Q133337610|Q133337610]] | [[Frederik Heins]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1163413690 1163413690] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133340092|Q133340092]] | [[Florian Schmidt]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1201305624 1201305624] | | |- | [[:d:Q133357862|Q133357862]] | [[Ulrich Stirnat]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117742830X 117742830X] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133417611|Q133417611]] | [[Swantje Wiebalck]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/107257604X 107257604X] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133481430|Q133481430]] | [[Friederike Inga Nollmann]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127363034 1127363034] | | |- | [[:d:Q98094|Q98094]] | [[Richard Fröhlich]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-05 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | | | | | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q26721172|Q26721172]] | [[Felix Ahrens]] | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Bild:AMPAS .jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081400366 1081400366] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | |- | [[:d:Q108757902|Q108757902]] | [[Frank Rinck]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1339026317 1339026317] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q115269320|Q115269320]] | [[Corinna Lange]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q123505848|Q123505848]] | [[AzudemSK]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/1206121491 1206121491] | [[Rapper]] | |- | [[:d:Q130829597|Q130829597]] | [[Birte Meinschien]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022411659 1022411659] | | |- | [[:d:Q133127083|Q133127083]] | [[Hauke Simon]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1119756014 1119756014] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133312185|Q133312185]] | [[Tobias Waller]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1110903391 1110903391] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133494347|Q133494347]] | [[Cornelius Steffen Schlosshardt]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076260632 1076260632] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133497075|Q133497075]] | [[Sebastian Faby]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081433728 1081433728] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q136583211|Q136583211]] | [[Till Cordes]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062803671 1062803671] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137152120|Q137152120]] | [[Wilken Wehrt]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140392025 140392025] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q56558673|Q56558673]] | [[Julius Robin Weigel]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/108403347X 108403347X] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q89126417|Q89126417]] | [[Hannes Rathmann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190924145 1190924145] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q95216113|Q95216113]] | [[Ole Hellwig]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106229176X 106229176X] | [[line producer]] | |- | [[:d:Q112502196|Q112502196]] | [[Torge Schiefelbein]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1079044256 1079044256] | [[musicologist]] | |- | [[:d:Q133316721|Q133316721]] | [[Christian Denker]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1114521906 1114521906] | | |- | [[:d:Q133335001|Q133335001]] | [[Peter Niemann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190906201 1190906201] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133484952|Q133484952]] | [[Johannes Stemmann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1046575724 1046575724] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133511151|Q133511151]] | [[Verena Hauschildt]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1155799089 1155799089] | [[nutritional scientist]] | |- | [[:d:Q136966445|Q136966445]] | [[Sebastian Gooßen]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1073663949 1073663949] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136985930|Q136985930]] | [[Greta Sophia Flüh]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1067412875 1067412875] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137317903|Q137317903]] | [[Eike Thomsen]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113615034X 113615034X] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q137320829|Q137320829]] | [[Stefan Wendt]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1133218997 1133218997] | [[research fellow]] | |- | [[:d:Q22937468|Q22937468]] | [[Marcel Eris]] | data-sort-value="1988" | 1988-03-02 | [[Bild:MontanaBlack.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1182695175 1182695175] | [[YouTuber]]<br/>[[online streamer]] | |- | [[:d:Q89982520|Q89982520]] | [[Torge Dellert]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1267648902 1267648902] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q133337821|Q133337821]] | [[Claus Julius Witt]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1200976991 1200976991] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133482224|Q133482224]] | [[Jan Schwellenbach]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128824035 1128824035] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133488935|Q133488935]] | [[Alexander Wick]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115998171X 115998171X] | | |- | [[:d:Q136585628|Q136585628]] | [[Matthias Soot]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1238054862 1238054862] | [[geodesist]] | |- | [[:d:Q1391712|Q1391712]] | [[Jannik Löhden]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q102407424|Q102407424]] | [[Verena Westphal]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1290305471 1290305471] | [[graphic designer]]<br/>[[animator]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q133348549|Q133348549]] | [[Axel Wolfgang Sturm]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1268740535 1268740535] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133486881|Q133486881]] | [[Jessica Fischer]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1263701949 1263701949] | [[Sozioloog]] | |- | [[:d:Q133508635|Q133508635]] | [[Eike Jan Hauschild]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1192793374 1192793374] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133511943|Q133511943]] | [[Britta Buck]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1166172627 1166172627] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136865830|Q136865830]] | [[Lisa-Katharina Heyhusen]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128001489X 128001489X] | | |- | [[:d:Q136991167|Q136991167]] | [[Mareike Töpperwien]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1165095440 1165095440] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q137347195|Q137347195]] | [[Julius Brandt]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1251401147 1251401147] | | |- | [[:d:Q23565287|Q23565287]] | [[Lisa Prior]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q39299239|Q39299239]] | [[Daniel Zygla]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-24 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | | [[darts player]] | |- | [[:d:Q133399877|Q133399877]] | [[Anna Laporte]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1195781415 1195781415] | | |- | [[:d:Q133417769|Q133417769]] | [[Corinna Hardes]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1084585243 1084585243] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q133469531|Q133469531]] | [[Alexander Schlimm]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1202022863 1202022863] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136583499|Q136583499]] | [[Julian Reese]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236269136 1236269136] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136977017|Q136977017]] | [[Tobias Höhne]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236580818 1236580818] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137336303|Q137336303]] | [[Daniel Stöhlker]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1227939108 1227939108] | [[political economist]] | |- | [[:d:Q139275919|Q139275919]] | [[Sebastian Megow]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1259481107 1259481107] | | |- | [[:d:Q2386442|Q2386442]] | [[Tabea Kemme]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-14 | [[Bild:2017293155738 2017-10-20 Fussball Frauen Deutschland vs Island - Sven - 1D X MK II - 0074 - B70I0695.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Potsdam]] | [https://d-nb.info/gnd/1282672770 1282672770] | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q133343287|Q133343287]] | [[Klaus Schwerdtner]] | data-sort-value="1991" | 1991-08-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1201597633 1201597633] | | |- | [[:d:Q136588855|Q136588855]] | [[Timo Breuer]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1287176771 1287176771] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q137339089|Q137339089]] | [[Jannes Seebeck]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1209066599 1209066599] | [[materials scientist]] | |- | [[:d:Q139199415|Q139199415]] | [[Hakan Ulus]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034964623 1034964623] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q323065|Q323065]] | [[Florian Nagel]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q18022958|Q18022958]] | [[Lara-Maria Wichels]] | data-sort-value="1992" | 1992-08-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q26213484|Q26213484]] | [[Nico Matern]] | data-sort-value="1992" | 1992-11-27 | [[Bild:CINvIND 2018-09-29 - Nico Matern (31308227018) (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]]<br/>[[futsal player]] | |- | [[:d:Q56886651|Q56886651]] | [[Isabell Kaiser]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q139277534|Q139277534]] | [[Thomas Gerhard Heinrich Stielow]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1262432855 1262432855] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q41627151|Q41627151]] | [[Maximilian Saßerath]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q133432667|Q133432667]] | [[Carolin-Maria Linker]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1266103465 1266103465] | | |- | [[:d:Q136994536|Q136994536]] | [[Sarah Körber]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1321325150 1321325150] | | |- | [[:d:Q17593128|Q17593128]] | [[Marnon Busch]] | data-sort-value="1994" | 1994-12-08 | [[Bild:Busch, Marnon Heidenheim 17-18 WP.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q29963197|Q29963197]] | [[Sebastian Firnhaber]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-18 | [[Bild:Sebastian Firnhaber 20180304.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q88215318|Q88215318]] | [[Maximilian Schulz]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q110606185|Q110606185]] | [[Marcel Maurer]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1265798621 1265798621] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133371374|Q133371374]] | [[Helge Jentsch]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1315069733 1315069733] | | |- | [[:d:Q133488353|Q133488353]] | [[Sarah-Sophie Jacob]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1271365138 1271365138] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q136859222|Q136859222]] | [[Alexandra Linke]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1292619767 1292619767] | | |- | [[:d:Q27485720|Q27485720]] | [[Jasper Frahm]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-07 | [[Bild:Rund um Köln 2016 033.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Radrennfohrer]] | |- | [[:d:Q47485334|Q47485334]] | [[Lasse Lührs]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-16 | [[Bild:2025-08-03 Die Finals 2025 in Dresden – Triathlon, Männer by Sandro Halank–108.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[triathlete]] | |- | [[:d:Q137339631|Q137339631]] | [[Timo Schorlepp]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1216904154 1216904154] | [[astrophysicist]] | |- | [[:d:Q23565298|Q23565298]] | [[Paula Prior]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-25 | [[Bild:2021-03-13 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - Buxtehuder SV 1DX 6878 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q58845821|Q58845821]] | [[Lucas Firnhaber]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-23 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q107380400|Q107380400]] | [[Natalie Axmann]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-03 | [[Bild:2022-03-26 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - HL Buchholz 08-Rosengarten 1DX 7335 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q18019951|Q18019951]] | [[Emily Vogel]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-26 | [[Bild:2024-07-20 Handball, Teamfotos Nationalmannschaften für die Olympischen Spiele STP 1169 by Stepro-2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q61791619|Q61791619]] | [[Leonie Wesselow]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-07 | [[Bild:Leonie Wesselow 2019.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1122228473 1122228473] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q110486190|Q110486190]] | [[Klara Lange]] | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Bild:2023-09-28-Klara Lange Deutscher Fernsehpreis 2023 -9105.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125792476 125792476] | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q135440160|Q135440160]] | [[Julie Deluz]] | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Bild:Julie Deluz.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Manager]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[model]] | |- | [[:d:Q56417961|Q56417961]] | [[Dominik Axmann]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q88965837|Q88965837]] | [[Franziska Fischer]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-18 | [[Bild:2023-10-28 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - SV Union Halle-Neustadt 1DX 4639 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q115017363|Q115017363]] | [[Jannes Wulff]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q65241511|Q65241511]] | [[Cantaro 32]] | data-sort-value="2000" | 2000-03-27 | [[Bild:2013 Longines Global Champions - Lausanne - 14-09-2013 - Sheikh Ali bin Khalid Al Thani et Cantaro 32 2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | | | |- | [[:d:Q97699013|Q97699013]] | [[Nele Schmitt]] | data-sort-value="2001" | 2001-02-11 | | [[Bliersdörp]] | | | | | [[beach volleyball player]]<br/>[[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q124219279|Q124219279]] | [[Charlotte Densch]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q125401049|Q125401049]] | [[Ole Hagedorn]] | data-sort-value="2003" | 2003-10-14 | [[Bild:2025-12-13 Ole Hagedorn by mroptimax.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q132348651|Q132348651]] | [[Tom Fitschen]] | data-sort-value="2006" | 2006-10-24 | [[Bild:2025-02-02 Eisbären Juniors Berlin gegen Kölner Junghaie (U20 DNL 2024-25) by Sandro Halank–135.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Ieshockeyspeler]] | |- | [[:d:Q137779626|Q137779626]] | [[Lilli Frey]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q55124787|Q55124787]] | [[Joachim Hyncke]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1580" | 1580-03-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/140745114 140745114] | [[Jurist]]<br/>[[Proopst]] | |- | [[:d:Q58317474|Q58317474]] | [[Jens Dede]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q89805133|Q89805133]] | [[Inga S Ulusoy]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141635592 141635592] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q92694606|Q92694606]] | [[Lennart Bargsten]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1219516236 1219516236] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q94471625|Q94471625]] | [[Cora M Holicki]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1144376173 1144376173] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q94756674|Q94756674]] | [[Johann Christoph Otto]] | | | [[Ossenbrügge]] | data-sort-value="1669" | 1669 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122574648 122574648] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q95186024|Q95186024]] | [[Charlotte Hedwig von der Lieth]] | | | | data-sort-value="1738" | 1738-05-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1044562749 1044562749] | | |- | [[:d:Q95230585|Q95230585]] | [[Johann Wilhelm Brand]] | | | | data-sort-value="1648" | 1648-04-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1011970570 1011970570] | | |- | [[:d:Q95258403|Q95258403]] | [[Johann Friedrich Fischer]] | | | | data-sort-value="1767" | 1767 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027781632 1027781632] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q95325303|Q95325303]] | [[Heinrich Sigismund Backmeister]] | | | | data-sort-value="1772" | 1772-11-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034669699 1034669699] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q99688652|Q99688652]] | [[Norbert Hamm]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134396782 134396782] | [[Musiker]] | |- | [[:d:Q108670199|Q108670199]] | [[Gustav Schneeclaus]] | | | | data-sort-value="1992" | 1992-03-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | |- | [[:d:Q110726462|Q110726462]] | [[Timm Moritz Marquardt]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q112495397|Q112495397]] | [[Hermann Strackerian]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | [[Jena]] | | [[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112495402|Q112495402]] | [[Gregor Hintze]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Altdorf bei Nürnberg]] | [https://d-nb.info/gnd/124558992 124558992] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q115633847|Q115633847]] | [[Andrea Golato]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[San Marcos]] | [https://d-nb.info/gnd/1053251890 1053251890] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[academic]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[linguist]] | |- | [[:d:Q118062684|Q118062684]] | [[Wolfgang Watzulik]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q121224572|Q121224572]] | [[Amund Falkenhielm]] | | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1697" | 1697-08-01 | [[Stockholm]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q124642215|Q124642215]] | [[Christoph Balthasar Lampe]] | | | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/1037520742 1037520742] | [[printer]]<br/>[[book printer]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q130770245|Q130770245]] | [[Hans Christian Heinemeyer]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1042074887 1042074887] | | |- | [[:d:Q130789058|Q130789058]] | [[Klemens Kaatz]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082308137 1082308137] | [[pianist]] | |- | [[:d:Q132265533|Q132265533]] | [[Samuel Heinrich Uffelmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130007080 130007080] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132804767|Q132804767]] | [[Heinrich Pragemann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124520618 124520618] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132938686|Q132938686]] | [[Julia Dankers]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082224316 1082224316] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q132962077|Q132962077]] | [[Stephan Wesch]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1031822739 1031822739] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q132964389|Q132964389]] | [[Pamela Theodorakopoulou]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038226082 1038226082] | [[Philosoph]] | |- | [[:d:Q132999490|Q132999490]] | [[Jacobus Lakeman]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13374132X 13374132X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133025771|Q133025771]] | [[Anika Bargsten]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143472674 143472674] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q133063610|Q133063610]] | [[Heinrich Konrad Versmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023339986 1023339986] | [[medical student]] | |- | [[:d:Q133072105|Q133072105]] | [[Tim Behrens]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1068605014 1068605014] | | |- | [[:d:Q133088891|Q133088891]] | [[Thomas Zill]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044908637 1044908637] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133312201|Q133312201]] | [[Johannes Dellert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1080486976 1080486976] | | |- | [[:d:Q133323504|Q133323504]] | [[Franz Paul Schumacher]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1130193314 1130193314] | [[law student]] | |- | [[:d:Q133323507|Q133323507]] | [[Johann Hintz]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1130194124 1130194124] | [[law student]] | |- | [[:d:Q133323552|Q133323552]] | [[Niels Raue]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1088324304 1088324304] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133326619|Q133326619]] | [[Arne Dethlefs]] | | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128099268 1128099268] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133329156|Q133329156]] | [[Thomas Gangolf]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1154701611 1154701611] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133330687|Q133330687]] | [[Dietrich Martin Matthaei]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1129727823 1129727823] | [[theology student]] | |- | [[:d:Q133332454|Q133332454]] | [[Johann Brasche]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12320884X 12320884X] | | |- | [[:d:Q133334898|Q133334898]] | [[Arne von Eitzen]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190848929 1190848929] | | |- | [[:d:Q133368115|Q133368115]] | [[Johann Harder]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132949679 132949679] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133383364|Q133383364]] | [[Ramona Behrendt]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1155765052 1155765052] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133397288|Q133397288]] | [[Hanna Dorothee Plickert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022495607 1022495607] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q133430184|Q133430184]] | [[Rita Henning]] | | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1294885480 1294885480] | | |- | [[:d:Q133440751|Q133440751]] | [[Theresa Holst]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14251750X 14251750X] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q136999075|Q136999075]] | [[Alexander Johann August Hübner]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141486740 141486740] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137007078|Q137007078]] | [[Ann-Marie Heinonen]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1029389764 1029389764] | | |- | [[:d:Q137016996|Q137016996]] | [[Johann Hermann von Tieffenbrock]] | | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1042970874 1042970874] | | |- | [[:d:Q137022248|Q137022248]] | [[Bartholomäus Kühlbrunn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132659833 1132659833] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137036030|Q137036030]] | [[David Alexander Bröhan]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1054661529 1054661529] | [[marine biologist]] | |- | [[:d:Q137053966|Q137053966]] | [[Sven Krönke]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1077529376 1077529376] | | |- | [[:d:Q137054783|Q137054783]] | [[Michael Römmich]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1154328821 1154328821] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137055341|Q137055341]] | [[Friedrich Dieckmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117654327X 117654327X] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q137060213|Q137060213]] | [[Johann Füller]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123703093 123703093] | | |- | [[:d:Q137085211|Q137085211]] | [[Sina Rehbein]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1166871363 1166871363] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q137092390|Q137092390]] | [[Silvia Reuß]] | | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1107204968 1107204968] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q139023801|Q139023801]] | [[Heinrich Grimpe]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1648" | 1648 | | | [https://d-nb.info/gnd/124714749 124714749] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139024270|Q139024270]] | [[Johannes Mahler]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1173437533 1173437533] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139105965|Q139105965]] | [[Nikolaus Harmes]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1675" | 1675 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034747371 1034747371] | | |- | [[:d:Q139105970|Q139105970]] | [[Peter Christian Dodt]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013478010 1013478010] | [[Beamter]] | |- | [[:d:Q139106180|Q139106180]] | [[Heinrich Thor Hambrügge]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1628" | 1628 | | | [https://d-nb.info/gnd/103474805X 103474805X] | | |- | [[:d:Q139106442|Q139106442]] | [[Heinrich Niege]] | | | | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035101297 1035101297] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q139106586|Q139106586]] | [[Claus Erhorn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034718398 1034718398] | | |- | [[:d:Q139106645|Q139106645]] | [[Nikolaus Croeger]] | | | | data-sort-value="1544" | 1544-08-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034677330 1034677330] | | |- | [[:d:Q139110719|Q139110719]] | [[Dietrich Blume]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1672" | 1672 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034667173 1034667173] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139110746|Q139110746]] | [[Heinrich Helberg]] | | | [[Hannober]] | data-sort-value="1661" | 1661 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909878 1034909878] | [[cantor]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139110826|Q139110826]] | [[Georg Hinz]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035076756 1035076756] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139110902|Q139110902]] | [[Gustav Hempel]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12921194X 12921194X] | | |- | [[:d:Q139110973|Q139110973]] | [[Johann Thomas Matthias]] | | | [[Berlin]] | data-sort-value="1740" | 1740-02-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034695924 1034695924] | | |- | [[:d:Q139110987|Q139110987]] | [[Christian Ludwig von Hanffstengel]] | | | [[Celle]] | data-sort-value="1857" | 1857-06-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034747835 1034747835] | | |- | [[:d:Q139111401|Q139111401]] | [[Johann Vincent Adler]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033721174 1033721174] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139112052|Q139112052]] | [[Gustav Diedrich Iden]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1786" | 1786-07-18 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034917390 1034917390] | [[Jurist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q139112110|Q139112110]] | [[Johann Bruns]] | | | | data-sort-value="1568" | 1568 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034665510 1034665510] | | |- | [[:d:Q139112216|Q139112216]] | [[Christian Dede]] | | | | data-sort-value="1862" | 1862-03-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714422 1034714422] | | |- | [[:d:Q139112700|Q139112700]] | [[Anna Margrethe Erhorn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034719386 1034719386] | | |- | [[:d:Q139112731|Q139112731]] | [[Heinrich Heinrichs]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034910094 1034910094] | [[Soldaat]]<br/>[[Bookhändler]] | |- | [[:d:Q139120817|Q139120817]] | [[Jastram]] | | | | data-sort-value="1886" | 1886-02-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916548 1034916548] | | |- | [[:d:Q139120852|Q139120852]] | [[Adiko]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033718386 1033718386] | | |- | [[:d:Q139120889|Q139120889]] | [[Rikbert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1164" | 1164-02-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035119021 1035119021] | | |- | [[:d:Q139120941|Q139120941]] | [[von der Decken]] | | | | data-sort-value="1853" | 1853-03-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714600 1034714600] | | |- | [[:d:Q139120987|Q139120987]] | [[Hattendorf]] | | | | data-sort-value="1905" | 1905-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034746871 1034746871] | [[Jurist]] | |} {{Wikidata list end}} ae30jt39sowwx2lnzpkv3eeqo2ctj6n 0 71890 1065699 1065382 2026-05-17T12:22:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065699 wikitext text/x-wiki '''[[Biathlon]]''' weer 2014 in [[Sotschi]] in’ Rahmen vun de '''[[Olympisch Winterspelen 2014|XXII. Olympisch Winterspelen]]''' to’n 15. Mal vertreden. De Wettkämpe funnen in de Wettkampregion ''Krasnaja Poljana'', de Schneeregion buterhalv vun Sotschi, statt. Veranstaltensoort weer dat [[Laura Biathlon- un Skilangloopzentrum]], en Anlaag, de up den [[Psechako]]-Bargkamm ''(Chrebet Psechako)'' erricht wurr. De Anlaag is etwa söss Kilometer vun [[Krasnaja Poljana]] weg un enthollt en Langloop- un Biathlon-Stadion för jewiels 7.500 Tokiekers. In de Saison 2012/2013 wurr de Anlaag mit Rennen vun den Biathlon-Weltcup inweeht. De Naam „Laura“ kumm vun en wilden Bargstroom in’ [[Kaukasus]]. Spoodriekste Natschoon [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|veer Johr tovör]] in [[Vancouver]] weer Norwegen mit dree golden un fiev Medaillen insgesamt. De Rennen hörrn nich, as sonst bispeelswies de [[Biathlon-Weltmeesterschaften]] in de nich-olympisch Johren, to’n Biathlon-Weltcup vun de Saison 2013/14. == Översicht == === Tietplaan === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="19" | Tietplaan vun de Biathlonwettkämpe bi de Olympisch Winterspelen 2014<ref name="CP">[http://www.sochi2014.com/en/games/sport/olympic-games/ Competition Schedule] {{Webarchiv|url=http://www.sochi2014.com/en/games/sport/olympic-games/ |wayback=20140106221035 |text=Competition Schedule |archiv-bot=2026-03-14 06:46:44 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Februar !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! 11. !! 12. !! 13. !! 14. !! 15. !! 16. !! 17. !! 18. !! 19. !! 20. !! 21. !! 22. !! 23. !! Ges. |- | style="text-align:left" | Biathlon | | || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || '''11''' |- | colspan="19" | • = Medaillenentscheeden |} == Wettbewarven == Nee upnommen wurr in dat olympisch Programm vun de Biathleten de [[Mixed]]-Staffel. All siet [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|2007]] wurrd de in’ Rahmen vun [[Biathlon-Weltmeesterschapen]] utdragen. Tovör wurrn eegenstännig [[Biathlon-Mixed-Staffel-Weltmeesterschapen]] dörführt. {| {{Wettkampergevnis|Titel=Medaillenränge}} <!--|- | Datum un Wettkamp | Goldmedaille | Sülvermedaille | Bronzemedaille --> |- | 8. Februar 2014 (Sa.) <br /> Sprint Mannlüüd (10 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Ole Einar Bjørndalen]] | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] [[Dominik Landertinger]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]] |- | 10. Februar 2014 (Mo.)<br /> Verfolgung Mannlüüd (12,5 km) | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Ondřej Moravec]] | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Jean-Guillaume Béatrix]] |- | 13. Februar 2014 (Do.)<br /> Eenzel Mannlüüd (20 km) | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] [[Erik Lesser]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] |- | 19. Februar 2014 (Di.)<br /> Massenstart Mannlüüd (15 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Emil Hegle Svendsen]] | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Ondřej Moravec]] |- | 22. Februar 2014 (Sa.)<br /> Staffel Mannlüüd (4 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] Düütschland<br /> [[Erik Lesser]]<br /> [[Daniel Böhm]]<br /> [[Arnd Peiffer]]<br /> [[Simon Schempp]] | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] Öösterriek<br /> [[Christoph Sumann]]<br /> [[Daniel Mesotitsch]]<br /> [[Simon Eder]]<br /> [[Dominik Landertinger]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]] |- | 9. Februar 2014 (So.)<br /> Sprint Fruen (7,5 km) | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowoakei]] [[Anastasiya Kuzmina]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] [[Wita Semerenko]] |- | 11. Februar 2014 (Di.)<br /> Verfolgung Fruen (10 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Tora Berger]] | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] [[Teja Gregorin]] |- | 14. Februar 2014 (Fr.)<br /> Eenzel Fruen (15 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] [[Selina Gasparin]] | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Nadseja Skardsina]] |- | 17. Februar 2014 (Mo.)<br /> Massenstart Fruen (12,5 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Gabriela Soukalová]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Tiril Eckhoff]] |- | 21. Februar 2014 (Fr.)<br /> Staffel Fruen (4 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] Ukraine<br /> [[Wita Semerenko]]<br /> [[Julija Dschyma]]<br /> [[Walentyna Semerenko]]<br /> [[Olena Pidhruschna]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] Russland<br /> [[Jana Sergejewna Romanowa|Jana Romanowa]]<br /> [[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br /> [[Jekaterina Jewgenjewna Schumilowa|Jekaterina Schumilowa]]<br /> [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Fanny Horn]]<br /> [[Tiril Eckhoff]]<br /> [[Ann Kristin Flatland]]<br /> [[Tora Berger]] |- | 19. Februar 2014 (Mi.)<br /> Mixed-Staffel (2 x 6 km + 2 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Tora Berger]]<br /> [[Tiril Eckhoff]]<br /> [[Ole Einar Bjørndalen]]<br /> [[Emil Hegle Svendsen]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] Tschechien<br /> [[Veronika Vítková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br /> [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br /> [[Ondřej Moravec]] | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] Italien<br /> [[Dorothea Wierer]]<br /> [[Karin Oberhofer]]<br /> [[Dominik Windisch]]<br /> [[Lukas Hofer]] |} === Mannlüüd === ==== Sprint (10 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ole Einar Bjørndalen]] | align="right"| 24:33,5 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 24:34,8 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]] | align="right"| 24:39,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]] | align="right"| 24:39,9 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]] | align="right"|24:43,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"|24:45,9 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 24:47,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 24:48,1 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 25:02,8 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Jakov Fak]] | align="right"| 25:06,5 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 25:07,6 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 25:08,8 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:center;" | ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 25:16,4 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 25:25,5 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 21 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 25:26,7 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 34 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 26:01,2 | style="text-align:center;" | 2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 26:06,6 | style="text-align:center;" | 0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Serafin Wiestner]] | align="right"| 26:10,2 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]] | align="right"| 26:25,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 58 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Christoph Stephan]] | align="right"|26:55,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 63 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Benjamin Weger]] | align="right"| 27:00,5 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 81 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Markus Windisch]] | align="right"| 28:14,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |} </div> Datum: Saterdag, 8. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung (12,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! <abbr title="Startnummer">Bib</abbr> ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 33:48,6 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 34:02,7 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Jean-Guillaume Béatrix]] | align="right"| 34:12,8 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ole Einar Bjørndalen]] | align="right"| 34:14,5 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Romanowitsch Ustjugow|Jewgeni Ustjugow]] | align="right"| 34:25,3 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 34:27,7 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 34:28,8 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 34:28,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 17 | [[Bild:Flag of Latvia.svg|25px|Lettland]] | [[Andrejs Rastorgujevs]] | align="right"| 34:36,9 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 34:37,5 | style="text-align:center;" | 0+0+1+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 12 | style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"|34:43,0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 21 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 34:53,1 | style="text-align:center;" | 1+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 34:53,1 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | 34 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 35:21,4 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 35:40,0 | style="text-align:center;" | 1+0+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 37 | style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 36:23,4 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]] | align="right"| 36:58,2 | style="text-align:center;" | 1+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 43 | style="text-align:center;" | 58 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Christoph Stephan]] | align="right"| 37:18,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 57 | style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Serafin Wiestner]] | align="right"| 39:48,1 | style="text-align:center;" | 2+1+3+1 |} </div> Datum: Maandag, 10. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> </div> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel (20 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 49:31,7 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 49:43,9 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] | align="right"| 50:06,2 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 50:09,5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"|50:10,2 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Jean-Guillaume Béatrix]] | align="right"| 50:15,5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 50:30,3 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] | [[Lowell Bailey]] | align="right"| 50:57,4 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Serhij Semenow]] | align="right"| 51:07,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Daniel Böhm]] | align="right"| 51:09,4 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 51:34,6 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 51:50,3 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andreas Birnbacher (Biathlet)|Andreas Birnbacher]] | align="right"| 52:17,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 24 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 52:39,1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 53:53,3 | style="text-align:center;" | 2+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Simon Hallenbarter]] | align="right"| 54:52,2 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 48 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Benjamin Weger]] | align="right"| 54:54,5 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 65 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 56:31,4 | style="text-align:center;" | 1+1+1+3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 67 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Ivan Joller]] | align="right"| 56:40,6 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 71 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Markus Windisch]] | align="right"| 57:18,5 | style="text-align:center;" | 0+2+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 79 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Claudio Böckli]] | align="right"| 58:19,2 | style="text-align:center;" | 1+1+0+2 |} </div> Datum: Dönnerdag, 13. Februar 2014, 18:00 Uhr (15:00 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 89 Athleten, een hett dat Rennen nich to Enn’ brocht<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SMIN/BTM020101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 20 km Einzel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-13|zugriff = 2013-02-15}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart (15 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 42:29,1 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 42:29,1 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 42:42,9 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Jakov Fak]] | align="right"| 42:57,2 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] | align="right"| 43:25,3 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Sweden.svg|25px|Sweden]] | [[Fredrik Lindström (Biathlet)|Fredrik Lindström]] | align="right"| 43:30,5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 43:32,8 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Johannes Thingnes Bø]] | align="right"| 43:34,2 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Brendan Green]] | align="right"| 43:38,3 | style="text-align:center;" | 1+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]] | align="right"| 43:41,6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | ... | ... | ... | style="text-align:center;" | ... | align="right"| ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 43:48,3 | style="text-align:center;" | 2+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 44:30,7 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 18 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 44:35,0 | style="text-align:center;" | 0+1+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 45:28,4 | style="text-align:center;" | 1+1+3+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 26 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 45:34,2 | style="text-align:center;" | 0+0+2+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 45:39,0 | style="text-align:center;" | 1+2+1+0 |} </div> Datum: Dienstag, 18. Februar 2014, 14:45 Uhr (11:45 Uhr MEZ) <br /> Oorsprünglich weer de Massenstart för Sönndag, 16. Februar, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) ansett, wegen dicht Nebel wurr dat Rennen tonächst um een Stünn, later up 10:00 Uhr (7:00 MEZ) den nächsten Dag schaaven.<ref>{{Internetquelle|url = http://de.eurosport.yahoo.com/news/biathlon-massenstart-wegen-nebel-abgesagt-153755768--spt.html|titel = Biathlon - Massenstart wegen Nebel abgesagt|hrsg = eurosport.com|datum = 2013-02-16|zugriff = 2013-02-16}}</ref> Aber ok disse Termin kunn wegen Nebel nich inhollen wurrn; he wurr toeerst up de Nahmiddag un denn noch mal weer um een Dag nach achtern schaaven. Qualifizeert för den Massenstart sümd all biterherigen Medaillenwinner as ok de 15 best Biathleten in’ Gesamtweltcup vun de Saison. Upstockt wurrd dat 30-köppig Starterfeld dör de Athleten, de bi de bit dorhen dörführt olympisch Wettkämpen an’ meesten Weltcuppunkte kreegen hemm. <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel (4 × 7,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Daniel Böhm]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Simon Schempp]] | 1:12:19,4 | style="text-align:center;" | 0+2 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]]<br />[[Daniel Mesotitsch]]<br />[[Simon Eder]]<br />[[Dominik Landertinger]] | 1:12:45,7 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]] | 1:13:10,3 | style="text-align:center;" | 1+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]]<br />[[Dominik Windisch]]<br />[[Markus Windisch]]<br />[[Lukas Hofer]] | 1:13:15,5 | style="text-align:center;" | 0+11 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Peter Dokl]]<br />[[Jakov Fak]]<br />[[Klemen Bauer]]<br />[[Janez Marič]] | 1:13:43,1 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]]<br />[[Scott Perras]]<br />[[Brendan Green]]<br />[[Nathan Smith (Biathlet)|Nathan Smith]] | 1:13:46,2 | style="text-align:center;" | 1+10 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Alexis Bœuf]]<br />[[Jean-Guillaume Béatrix]]<br />[[Simon Desthieux]]<br />[[Martin Fourcade]] | 1:13:46,4 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Dmytro Pidrutschnyj]]<br />[[Andrij Derysemlja]]<br />[[Artem Pryma]]<br />[[Serhij Semenow]] | 1:14:21,1 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Sweden.svg|25px|Sweden]] | [[Tobias Arwidson]]<br />[[Björn Ferry]]<br />[[Fredrik Lindström (Biathlet)|Fredrik Lindström]]<br />[[Carl Johan Bergman]] | 1:14:32,0 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Michal Krčmář]]<br />[[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br />[[Tomáš Krupčík]]<br />[[Ondřej Moravec]] | 1:15:11,9 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DSQ | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Alexei Anatoljewitsch Wolkow|Alexei Wolkow]]<br />[[Jewgeni Romanowitsch Ustjugow|Jewgeni Ustjugow]]<br />[[Dmitri Wladimirowitsch Malyschko|Dmitri Malyschko]]<br />[[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]] | 1:12:15,9 | style="text-align:center;" | 0+8</div> |} </div> Datum: Saterdag, 22. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> <div style="clear:both;"></div> <br /> === Fruen === ==== Sprint (7,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] | [[Anastasiya Kuzmina]] | align="right"| 21:06,8 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | align="right"| 21:26,7 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]] | align="right"| 21:28,5 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 21:34,7 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 21:36,7 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]] | align="right"| 21:37,4 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Weronika Nowakowska-Ziemniak]] | align="right"| 21:37,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 21:38,2 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 21:38,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tora Berger]] | align="right"| 21:40,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 21:40,8 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:center;" | ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 21:46,5 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 22:01,5 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 22:15,6 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 41 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| 22:53,1 | style="text-align:center;" |2+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 46 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 23:03,2 | style="text-align:center;" |0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 54 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Nicole Gontier]] | align="right"| 23:26,3 | style="text-align:center;" |1+3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 76 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Katharina Innerhofer]] | align="right"| 24:49,0 | style="text-align:center;" |1+3 |} </div> Datum: Sönndag, 9. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 84 Athletinnen<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWSP/BTW007101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 7,5 km Sprint|hrsg = IBU|datum = 2013-02-09|zugriff = 2013-02-12}}</ref> [[Olga Gennadjewna Wiluchina]] wurr de Sülvermedaille 2017 weer aferkannt. <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung (10 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! <abbr title="Startnummer">Bib</abbr> ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 29:30,7 | 0+0+0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tora Berger]] | align="right"| 30:08,3 | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Teja Gregorin]] | align="right"| 30:12,7 | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 29 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 30:18,3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Walentyna Semerenko]] | align="right"| 30:23,6 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] | [[Anastasiya Kuzmina]] | align="right"| 30:29,1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | align="right"| 30:32,9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 30:37,8 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 24 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ann Kristin Flatland]] | align="right"| 30:40,2 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]] | align="right"| 30:40,3 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 30:59,1 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 32:16,6 | style="text-align:center;" | 2+1+1+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 29 | style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 32:30,4 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 30 | style="text-align:center;" | 46 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 32:38,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 31 | style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 32:42,8 | style="text-align:center;" | 2+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 39 | style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 33:25,0 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | 41 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| 33:34,0 | style="text-align:center;" | 0+2+1+0 |} </div> Datum: Dienstag, 11. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> Qualifizeert: 60 Athletinnen, dree dorvan sünd nich start, un een hett dat Rennen nich afslooten<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWPU/BTW510101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 10 km Verfolgung|hrsg = IBU|datum = 2013-02-11|zugriff = 2013-02-12}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel (15 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 43:19.6 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 44:35.3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Nadseja Skardsina]] | align="right"| 44:57.8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 45:17.1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 45:34.0 | style="text-align:center;" | 0+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Veronika Vítková]] | align="right"| 45:46.0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Julija Dschyma]] | align="right"| 45:49.9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Olena Pidhruschna]] | align="right"| 45:59.5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Finland.svg|25px|Finnland]] | [[Kaisa Mäkäräinen]] | align="right"| 46:02.5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Krystyna Pałka]] | align="right"| 46:27.3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 46:45.7 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 46:46.6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 47:30.4 | style="text-align:center;" | 3+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 28 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Katharina Innerhofer]] | align="right"| 48:28.3 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 33 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 48:46.9 | style="text-align:center;" | 1+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 36 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 48:56.4 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 37 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Irene Cadurisch]] | align="right"| 49:01.0 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Hildebrand]] | align="right"| 49:06.4 | style="text-align:center;" | 0+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 43 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Alexia Runggaldier]] | align="right"| 49:35.6 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 45 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Nicole Gontier]] | align="right"| 49:51.2 | style="text-align:center;" | 0+1+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 62 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Aita Gasparin]] | align="right"| 52:14.9 | style="text-align:center;" | 1+3+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DNF | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| | style="text-align:left;" | {{0}}2+3 |} </div> Datum: Freitag, 14. Februar 2014, 18:00 Uhr (15:00 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 84 Athletinnen, twee dorvan sünd nich an den Strat gahn un veer hemm dat Rennen nich afslooten<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWIN/BTW015101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 15 km Einzel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-14|zugriff = 2013-02-15}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart (12,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Zeit (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 35:25,6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 35:45,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tiril Eckhoff]] | align="right"| 35:52,9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Teja Gregorin]] | align="right"| 36:05,0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Monika Hojnisz]] | align="right"| 36:20,5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Finland.svg|25px|Finnland]] | [[Kaisa Mäkäräinen]] | align="right"| 36:27,1 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Olena Pidhruschna]] | align="right"| 36:37,1 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Veronika Vítková]] | align="right"| 36:49,3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 36:54,9 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 36:55,3 | style="text-align:center;" | 0+0+3+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 37:03,6 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 17 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 37:19.2 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]] | align="right"| 38:37,4 | style="text-align:center;" | 1+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 28 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Hildebrand]] | align="right"| 39:09,5 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DNF | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| | style="text-align:left;" | {{0}} 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DSQ<ref name="DSQ Sachenbacher">[http://www.olympic.org/Documents/Commissions_PDFfiles/Disciplinary_commission/Sochi2014_Disciplinary_Commission-Sachenbacher.pdf IOC DISCIPLINARY COMMISSION DECISION] (pdf)</ref> | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| (35:53,9) | style="text-align:center;" | (0+0+0+0) |} </div> Datum: Maandag, 17. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> Qualifizeert: 30 Athletinnen, een hett hör Rennen nich to’n Enn’ brocht, een wurr nahderhen disqualifizeert.<ref>{{Internetquelle|url = http://services.biathlonresults.com/Results.aspx?RaceId=BT1314SWRLOG__SWMS|titel = IBU Datacenter – Massenstart 12,5 km|hrsg = IBU|datum = 2013-02-17|zugriff = 2013-02-22}}</ref> Qualifizeert för den Massenstart weern all bitherigen Medaillenwinnerinnen as ok de 15 best Biathletinnen vun den Gesamtweltcup in de Saison. Upfüllt wurr dat 30-köppige Starterfeld dör de Athletinnen, de bi de bit dorhen dörführt olympisch Wettkämpen an’ meesten Weltcuppunkte kreegen harrn. De veertplatzeerte [[Evi Sachenbacher-Stehle]] wurr nahderhen disqualifizeert. <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel (4 × 6 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! width="60" | Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Straafrunenn<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]]<br />[[Julija Dschyma]]<br />[[Walentyna Semerenko]]<br />[[Olena Pidhruschna]] | 1:10:02,5 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#DCE5E5;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Fanny Horn]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ann Kristin Flatland]]<br />[[Tora Berger]] | 1:10:40,1 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFDAB9;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Eva Puskarčíková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br />[[Jitka Landová]]<br />[[Veronika Vítková]] | 1:11:25,7 | style="text-align:center;" | 0+14 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Ljudmila Kalintschyk]]<br />[[Nadseja Skardsina]]<br />[[Nadseja Pissarawa]]<br />[[Darja Domratschawa]] | 1:11:33,4 | style="text-align:center;" | 1+8 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]]<br />[[Nicole Gontier]]<br />[[Michela Ponza]]<br />[[Karin Oberhofer]] | 1:11:43,3 | style="text-align:center;" | 1+9 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] | [[Susan Dunklee]]<br />[[Hannah Dreissigacker]]<br />[[Sara Studebaker]]<br />[[Annelies Cook]] | 1:12:14,2 | style="text-align:center;" | 0+13 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Rosanna Crawford]]<br />[[Megan Imrie]]<br />[[Megan Heinicke]]<br />[[Zina Kocher]] | 1:12:21,5 | style="text-align:center;" | 2+12 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]]<br />[[Elisa Gasparin]]<br />[[Aita Gasparin]]<br />[[Irene Cadurisch]] | 1:12:34,3 | style="text-align:center;" | 0+9 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Krystyna Pałka]]<br />[[Magdalena Gwizdoń]]<br />[[Weronika Nowakowska-Ziemniak]]<br />[[Monika Hojnisz]] | 1:12:34,4 | style="text-align:center;" | 4+8 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]]<br />[[Andrea Henkel]]<br />[[Franziska Hildebrand]]<br />[[Laura Dahlmeier]] | 1:13:44,2 | style="text-align:center;" | 0+6 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | DSQ | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jana Sergejewna Romanowa|Jana Romanowa]]<br />[[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br />[[Jekaterina Jewgenjewna Schumilowa|Jekaterina Schumilowa]]<br />[[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | 1:10:28,9 | style="text-align:center;" | 0+4 |} </div> Datum: Freedag, 21. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> [[Olga Gennadjewna Wiluchina]] un [[Jana Sergejewna Romanowa]] wurr de Sülvermedaille 2017 wegen Doping weer aferkannt. <div style="clear:both;"></div> <br /> === Mixed-Staffel (2 × 6 km + 2 × 7,5 km) === <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Tiet (min) ! Straafrunenn<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]]<br /> <small>[[Tora Berger]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]]</small> | style="text-align:right"| 1:09:17,0 | style="text-align:center"| 0+2<br /><small>0+2<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#DCE5E5;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] <small>[[Veronika Vítková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br />[[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br />[[Ondřej Moravec]]</small> | style="text-align:right"| 1:09:49,6 | style="text-align:center"| 0+7<br /><small>0+1<br />0+3<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFDAB9;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] <small>[[Dorothea Wierer]]<br />[[Karin Oberhofer]]<br />[[Dominik Windisch]]<br />[[Lukas Hofer]]</small> | style="text-align:right"| 1:10:15,2 | style="text-align:center"| 0+6<br /><small>0+1<br />0+1<br />0+4<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] <small>[[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br />[[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]]<br />[[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]]<br />[[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]]</small> | style="text-align:right"| 1:11:04,4 | style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+3<br />0+2<br />1+3<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] <small>[[Jana Gereková]]<br />[[Anastasiya Kuzmina]]<br />[[Pavol Hurajt]]<br />[[Matej Kazár]]</small> | style="text-align:right"| 1:11:04,7 |style="text-align:center"| 0+10<br /><small>0+5<br />0+2<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] <small>[[Marie Dorin-Habert]]<br />[[Anaïs Bescond]]<br />[[Jean-Guillaume Béatrix]]<br />[[Martin Fourcade]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:04,3 |style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+2<br />1+4<br />0+1<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] <small>[[Natalija Burdyha]]<br />[[Marija Panfilowa]]<br />[[Andrij Derysemlja]]<br />[[Serhij Semenow]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:05,2 |style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+1<br />0+1<br />1+3<br />0+2<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] <small>[[Susan Dunklee]]<br />[[Hannah Dreissigacker]]<br />[[Tim Burke (Biathlet)|Tim Burke]]<br />[[Lowell Bailey]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:20,1 | style="text-align:center"| 1+13<br /><small>0+2<br />1+4<br />0+4<br />0+3<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] <small>[[Lisa Hauser]]<br />[[Katharina Innerhofer]]<br />[[Daniel Mesotitsch]]<br />[[Friedrich Pinter]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:34,8 | style="text-align:center"| 1+7<br /><small>1+3<br />0+2<br />0+1<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] <small>[[Ljudmila Kalintschyk]]<br />[[Nastassja Dubaresawa]]<br />[[Uladsimir Tschapelin]]<br />[[Jauhen Abramenka]]</small> | style="text-align:right"| 1:13:11,8 | style="text-align:center"| 0+9<br /><small>0+0<br />0+5<br />0+4<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center"| ... | {{0}}... | style="text-align:right"| ... {{0}} | style="text-align:center"| ... |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] <small>[[Elisa Gasparin]]<br />[[Selina Gasparin]]<br />[[Benjamin Weger]]<br />[[Simon Hallenbarter]]</small> | style="text-align:right"| 1:13:33,9 | style="text-align:center"| 0+9<br /><small>0+4<br />0+2<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | DSQ<ref name="DSQ Sachenbacher"/> | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] <small>[[Evi Sachenbacher-Stehle]]<br />[[Laura Dahlmeier]]<br />[[Daniel Böhm]]<br />[[Simon Schempp]]</small> | style="text-align:right"| (1:10:58,3) | style="text-align:center"| (0+9)<br /><small>(0+4)<br />(0+1)<br />(0+4)<br />(0+0)<br /></small> |} </div> [[Datei:Призеры Биатлон Смешанная эстафета.JPG|mini|Siegerehrung der Mixed-Staffel]] Datum: Mittweek, 19. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 16 Staffeln, överrunnd: 1, nahderhen disqualifizeert: 1<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/MXRL/BTX408101_C73C_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – Mixed-Staffel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-19|zugriff = 2013-02-20}}</ref> <div style="clear:both;"></div> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == {{commons|Biathlon at the 2014 Winter Olympics}} [[Kategorie:Biathlon]] pj2hc47nqkfldt3janlmhibl2boc1op 0 73822 1065772 1059314 2026-05-17T17:29:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065772 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roentgen2.jpg|miniatur|Wilhelm Conrad Röntgen [[Datei:Wilhelm Röntgen signature.svg|rahmenlos|Ünnerschrift vun Wilhelm Conrad Röntgen]]]] '''Wilhelm Conrad Röntgen''' (* [[27. März]] [[1845]] in [[Lennep]], hüüd Stadtdeel vun [[Remscheid]]; † [[10. Februar]] [[1923]] in [[München]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] Physiker. He hett an' 8. November 1895 in dat Physikalisch Institut vun de [[Julius-Maximilians-Universität Würzborg|Universität Würzborg]] de nah hüm nömmt [[Röntgenstrahlung|Röntgenstrahlen]] opdeckt; dorför kreeg he 1901 as Eerst den [[Nobelpries för Physik]].<ref>P. Thurn, E. Bücheler: ''Einführung in die radiologische Diagnostik''. 8. Uplaag, Thieme, Stuttgart 1986.</ref> Sien Opdecken hett ünner annern den medizinische [[Diagnostik]] revolutschoneert un führ to wiederen wichtigen Erkenntnissen vun dat 20. Johrhunnert, to'n Bispeel dat Opdecken un Utforschen vun de [[Radioaktivität]]. == Leven == === Kindheit un Studium === [[Datei:House-of birth of Wilhelm Conrad Roentgen.jpg|miniatur|Dat Gebortshuus vun Wilhelm Conrad Röntgen in Remscheid-Lennep]] [[Datei:Röntgens Stammbaum.JPG|mini|Stammboom vun de Familie vun Wilhelm Conrad Röntgen]] Wilhelm Conrad Röntgen wurr an' 27. März 1845 in [[Lennep]] boren, dat hüüd to [[Remscheid]] hörrt. He weer dat eenzige Kind vun den Dookfabrikanten bzw. Dookhändler Friedrich Röntgen un de sien Fru Charlotte Constanze, borene Frowein. Ut wertschaplich Grünnen is de Familie 1848 nah [[Apeldoorn]] in de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] trucken. En anner Grund för dat Ümtrecken weer woll, dat de Moder vun den lateren Nobelpriesdräger nedderlannsch Wuddels harr. Van 1861 bit 1863 hett Röntgen de Technische School in [[Utrecht]] besöcht. Dor harr he woll meestens good Nooten, aber sien Flietigkeit wurr in de Tüügnisse as to mäßig ansehn.<ref>Albrecht Fölsing: ''Wilhelm Conrad Röntgen. Aufbruch ins Innere der Materie'', München 2002, S. 24–25</ref> Ut disziplinarisch Grünnen, wiel he irrdömlich för den Oorhever vun en Karikatur vun sien Klassenlehrer hollen wurr, hett man hüm ahn Afsluss vun de School smeeten. Ofschons he in de Folgetiet Spraakkenntnisse nahhaalt hett, bestunn he denn nich de in den Nedderlannen mögelk Tolaatensprüfung „examen admissionis“ för de Universität, belegg aber as [[Gasthörer]] Kurse in Biologie (Botanik, Zoologie), [[Mathematik]], Physik un Spraaken (Latiensch, Geeksch) an en nedderlannsch Universität.<ref>Albrecht Fölsing: ''Wilhelm Conrad Röntgen. Aufbruch ins Innere der Materie'', München 2002, S. 26–27</ref> Röntgen fung an' 23. November 1865 an de [[Eidgenössische Technische Hochschool Zürich]] (ETH Zürich) as regulär Student an to studeeren.<ref>Albrecht Fölsing: ''Wilhelm Conrad Röntgen. Aufbruch ins Innere der Materie'', München 2002, S. 333</ref> Dat weer mögelk, wiel an dat dortig [[Polytechnikum]] en Upnahmeprüfung utslaggevend weer un nich de Nahwies vun en Afsluss. Dor kreeg he an' 6. August 1868 sien Diplom as [[Maschinenbauingenieur]]. In de nahfolgend Tiet hett he bi den blots söss Johr ölleren [[August Kundt]] en Upbaustudium in Physik maakt. In' Juni 1869 kreeg he an de [[Universität Zürich]] sien Doktertitel in Physik; de Titel vun sien Dokterarbeit weer: ''Studien über Gase''. === Wetenschaplich Loopbahn === [[Datei:Room where Röntgen found x-rays.jpg|mini|Laboratorium 1895 in dat Physikalisch Institut vun de Universität Würzborg]] [[Datei:Nobel Prize diplom Wilhelm Conrad Röntgen.jpg|mini|Nobelpriesoorkunn vun Wilhelm Conrad Röntgen]] Dornah hett he 1870 [[August Kundt]] as Assistent nah [[Würzborg]] begleit un hett dor in den [[Annalen der Physik|Annalen der Physik und Chemie]], sien eerst [[Publikatschoon]] as Wetenschapler verfaat. In' Juli 1870 is he de [[Physikalisch-Medizinische Sellschopp]] in Würzborg bitreeden.<ref>Redactions-Commission der Physikal.-Medicin. Gesellschaft: ''[https://books.google.de/books?id=vw9qq7Ghjp4C&pg=PA290&lpg=PA290&dq=hr+Dr.+phil.+R%C3%B6ntgen+wird+als+mitglied+angemeldet&source=bl&ots=WcTPo_SiIQ&sig=hV6am6Z3EXJZqNng5Fum5m278Cc&hl=de&sa=X&ved=0CCQQ6AEwAWoVChMInemn_NGgyAIVBNQaCh2hmABU#v=onepage&q=hr%20Dr.%20phil.%20R%C3%B6ntgen%20wird%20als%20mitglied%20angemeldet&f=false Sitzungsberichte für das Gesellschaftsjahr 1870]'', Würzburg 1870.</ref> An' 19. Januar 1872 hett he in Apeldoorn Anna Bertha Ludwig, de Dochter vun en Wertsmann ut Zürich heiraadt. To'n 1. April 1872 is he tosommen mit Kundt, dessen Assistent he weer an de [[Universität Straßburg]] wesselt. In Straßburg kreeg Röntgen an' 13. März 1873 sien [[Habilitatschoon]],<ref>Albrecht Fölsing: ''Wilhelm Conrad Röntgen. Aufbruch ins Innere der Materie'', München 2002, S. 334</ref> de hüm de Universität Würzborg tovör wegen sien fehlen Abitur verwiegert harr.<ref>Albrecht Fölsing: ''Wilhelm Conrad Röntgen. Aufbruch ins Innere der Materie'', München 2002, S. 55–56</ref> Af 1875 wirk he as außerordentlicher [[Perfesser]] för Physik un Mathematik an de [[Universität Hohenheim|Landwertschaplich Akademie Hohenheim]] bi [[Stuttgart]]. Up Wunsch vun sien fröheren akademischen Lehrer un Förderers Kundt kreeg Röntgen 1876 en Stäe as außerordentlicher Perfesser för Physik in [[Straßburg]]. Dör sien Beropen 1879 up en ordentliche Professur in [[Gießen]] kreeg Röntgen in sien wetenschaplich Loopbahn to'n eersten Mal en fast Gehalt. In dat Johr 1887 hemm de Röntgens de sössjohrige Josephine Bertha, de Dochter vun den Bröer vun Anna Röntgen, Hans Ludwig, in ehr Huushollen up. Later hemm se dat Kind adopteert. Prinzregent Luitpold hett an' 31. August 1888 Röntgen to'n Nahfolger vun [[Friedrich Kohlrausch (Physiker)|Friedrich Kohlrausch]] in Würzborg nömmt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.physik.uni-wuerzburg.de/fakultaet/fakultaetsgeschichte/ |archive-is=20140223234021 |text=Geschichte der Physik in Würzburg |archiv-bot=2026-03-14 09:43:22 InternetArchiveBot }}, afropen an' 8. April 2015</ref> Fiev Johr later wurr he in disse Stadt tOn Rekter vun de Universität wählt. An de sülvi Stäe gelung Röntgen an' 8. November 1895 ok sien gröttste wetenschaplich Leistung: dat Opdecken vun de vun hüm so nömmt „X-Strahlen“, de sodann in dat Düütsche nah Vörslag vun den Anatonomen [[Albert von Kölliker]] in „Röntgenstrahlen“ ümnömmt wurrn<ref>{{Webarchiv|url=http://www.desy.de/expo2000/deutsch/dhtmlbrowser/webthemen/05_roentgen/roentgen_druck.htm |wayback=20160414182825 |text=Wilhelm Conrad Röntgen und die Entdeckung der X-Strahlen |archiv-bot=2026-03-14 09:43:22 InternetArchiveBot }}, afropen an' 11. November 2015</ref>, wiels se in dat Engelsche wiederhen ''x-rays'' heeten. An' 22. Dezember 1895 gelung hüm dormit en Upnahm vun de Hand vun sien Fru, bi de de Knaaken un de Ehering klar to sehn sünd. Vun' 1. April 1900 an weer Röntgen an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München|Universität München]] as Perfesser tätig. Ünner sien akademischen Schölern ut de Münchener Tiet befind sück ok de latere Berliner Perfesser för Physik [[Peter Pringsheim]] (1881–1963). Wilhelm Conrad Röntgen wurr 1900 mit de [[Barnard-Medaille]] uttekent. 1901 weer he de eerste [[Nobelpries för Physik|Nobelpriesdräger för Physik]] "als Anerkennung des außerordentlichen Verdienstes, das er sich durch die Entdeckung der nach ihm benannten Strahlen erworben hat". In' September 1914 weer Röntgen Mitünnertekner vun dat Manifest ''[[Manifest der 93|Aufruf an die Kulturwelt]]'', wat he later beduurt hett. [[Datei:2006-03 Gießen 35.jpg|mini|hochkant|Familiengraff up den Olen Karkhoff in Gießen]] 1919 is de Fru vun Röntgen nah en lang swoor Krankheit storven. In dat sülvig Johr wurr he to'n Ehrenliddmaat vun de Düütsch Physikalischen Sellschopp nömmt. Vun sien Tätigkeit as Perfesser an de Universität München wurr he an' 1. April 1920 [[emeriteert]]. === Levensenn' === Dör de Inflatschoon in de Nahkriegsjohren hett Röntgen groot Deelen vun sien beträchtlich Vermögen verloren. As Beamter in' Ruhestand kreeg he aber loopend Pension un muss dorüm kien Not lieden.<ref name="Augen80">Deutsches Röntgen-Museum (Hrsg.): ''Die Augen des Professors'', S. 80</ref> An' 10. Februar 1923 is Wilhelm Conrad Röntgen in dat Öller vun 77 Johren an [[Darmkrebs]] in [[München]] storven. Upgrund vun sien testamentarschen Wunsch wurr he up den [[Old Karkhoff]] in Gießen begraven, wo ok all sien Öllern bisett wurrn weern. Entgegen de begäng Schrievwies ''Conrad'' is sien Tweet Vörnaam in de Inschrift vun den Graffsteen as ''Konrad'' to lesen. De Reste vun sien Vermögen gungen an wohltätige Inrichtungen, dorünner an de Armenpleeg in [[Weilheim in Oberbayern|Weilheim]],<ref name="Augen80" /> wo he en Landhuus harr. He hett buterdem in sien Testament verfügt, dat sien gesamten wetenschaplich Upteeknungen to vernichten weern. Sien Früenden hemm dissen Wunsch erfüllt, so dat dat blots noch ganz wenig Dokumente vun Wilhelm Conrad Röntgen gifft. === Persönlichkeit === Conrad Röntgen wurrd as [[introverteert]] Minsch beschreeven, to de blots wenig Lüüd en deeperen Togang funnen. Hervörtreden Wesensmarkmalen weer sien Bescheidenheit un sien Gerechtigkeitssinn. Wenn Röntgen in sien wetenschaplich Arbeit deep drin weer, kun he sück blots swoor up anner Minschen instellen. So hett sück ok woll sien Fru faken hör schwiegsamen Ehemann tegenöver sehn, de nich eenmal up Fragen reageeren dee. Sien wetenschaplichen Resultate hett he mit hööchst Utdüer un Sörgsamkeit utarbeit. He hett nichts verapenlicht, wat nich nah all Sieden afsekert weer. Sien Vörlesungen bleeven ok nah sien groot Opdecken immer sachlich. Sülvst de eerste apenlich Demonstratschoon vun de nee opdeckt Strahlen in' Januar 1896 in Würzborg war präägt vun de Schlichtheit un Bescheidenheit vun Röntgen. He weer siet den Dood vun sien Vader tweefack Millionär<ref>Hans-Erhard Lessing: [http://www.zeit.de/1995/13/Eminenz_dank_Fluoreszenz/ ''Eminenz dank Fluoreszenz - Wilhelm Conrad Röntgen.''], In: [[Die Zeit]] vom 24. März 1995</ref> un hett dat mit de Verleehn vun den Nobelpries verbunnen Priesgeld vun 50.000 Kronen de [[Julius-Maximilians-Universität Würzborg|Universität Würzborg]] stift. Ebenso hett Röntgen dorup verzicht, sien Experiment patenteeren to laaten, wodör sien Röntgenapparat gau Verbreeden funn.<ref>[http://www.welt.de/print-welt/article490586/Roentgen-verzichtete-auf-ein-Patent.html ''Röntgen verzichtete auf ein Patent''] [[Die Welt]], van' 3. Dezember 2001</ref> Up Anfraag hett he de AEG seggt, dat he de Upfaaten harr, dat „seine Erfindungen und Entdeckungen der Allgemeinheit gehören und nicht durch Patente, Lizenzverträge und dergleichen einzelnen Unternehmungen vorbehalten bleiben dürften“. Ok dat hüm andragen [[Adelsprädikat]] hett he aflehnt. Verhaalt hett sück Röntgen siet sien Studientiet an' leevsten in de Alpen un siet sien Würzborger Tiet ok bi de [[Jagd]]. Vun Würzborg ut gung he in den Wald vun [[Rimpar]] up de Jagd.<ref>Dieter Voth: ''Nach der Jäger Weise. Wilhelm Conrad Röntgen, Forscher und Jäger. Biographie.'' Igel Verlag, Oldenborg 2003, ISBN 978-3-89621-159-0, S.&nbsp;51–58.</ref> Sien Sömmerurlaub hett he faken in' [[Engadin]] in den Oort [[Pontresina]] verbrocht.<ref>[http://www.engadin.stmoritz.ch/winter/de/sightseeing/roentgenplatz-gedenktafel-wilhelm-conrad-roentgen-1845-1932/ Röntgen sien Sömmerurlaube in' Engadin], afropen an' 9. April 2015</ref> Nahdem he nah München umtrucken weer, hett he 1904 an den südlichen Oortsrand vun [[Weilheim in Oberbayern]] en Landhuus köfft, dat in' Volksmund „Röntgen-Villa“ nömmt wurr. Dor truck sück Röntgen gern to Entspannung torüch, gung de Jagd nah un hett anner Jäger un Früenden inlaaden.<ref>Dieter Voth: ''Nach der Jäger Weise'', S. 58 ff. De ehmalge „Röntgen-Villa“ wurr 1968 afreeten (ebd., S. 67).</ref> Noch kört vör sien Dood hett he noch Wanderungen in den Swiezer Bargen ünnernommen. == Wetenschaplich Arbeit == [[Datei:Über eine neue Art von Strahlen 01.jpg|mini|hochkant|Eerstveröffentlichung 1895]] Wilhelm Conrad Röntgen hett in sien 60 wetenschaplich Arbeiten herutbrocht. Sien eerst wetenschaplich Arbeit hett he as 20-Johriger verfaat. Dorbi hannel sück dat um en Chemie-[[Repetitorium]] to en Standardwark vun den Chemie-Perfesser [[Jan Willem Gunning]]. All an dit Wark is de Fähigkeit vun Röntgen to erkennen, völfältige Fakten klar to ordnen as ok good to schematiseeren, um so en Verwesseln uttosluuten. In völ vun sien Arbeiten hett sück Röntgen mit de Rebeeden vun de [[Thermodynamik|Thermo]]- un [[Elektrodynamik]] befaat, bi de he in Besünneren elektrische Entladungen ünner verscheeden Bedingungen ünnersöcht hett. De [[Kristallphysik]] gull aber sien gröttst Interesse, wiel deren Ästhetik un Schönheit hüm faszineeren deen. 1876, wiels sien Straßburger Tiet, hett he tosommen mit Kundt den Nahwies över dat Dreihn vun de [[Polarisatschoonsebene]] vun dat Lucht in Gasen utarbeit. Disse Nahwies wurr all vun [[Michael Faraday]] un annern ahn Spood söcht, wobi Röntgen nich blots den Nahwies bibrocht hett, sonnern dorto ok präzise Messungen vörleggen kunn. As Perfesser an de [[Julius-Maximilians-Universität Würzborg|Universität Würzborg]] hett Röntgen 1895 de [[Röntgenstrahlung|''X-Strahlen'']] opdeckt, de later in den düütschen Spraakruum un in Polen ünner Nichtbeachtung vun sien Testament in ''Röntgenstrahlen'' ümnömmt wurrn. Disse Opdecken weer tofällig, as an' 8. November 1895 bi en Experiment mit en [[Hittorfröhre]] en speziell beschichtet [[Papeer]] anfung to lüchten. Dit Lüchten weer abber ok denn noch to erkennen, as de Entladensröhre mit dick swaart Papp umslooten weer. Man weet aber nich, of dat wirklich dat swaart Papeer weer, dat Röntgen to de X-Strahlen führt hett, oder of en Lüchtscherm dicht bi stunn, up de de Strahlung sichtbar wurr. In de Folgetiet bit to'n Januar 1896 schreev Röntgen dree wetenschaplich Forschungsberichte to dit Opdecken. De eerste bericht droog den Titel ''Über eine neue Art von Strahlen''<ref>Wilhelm Conrad Röntgen: Über eine neue Art von Strahlen, Sitzungsberichte der Würzburger Physik.-Medic.-Gesellschaft, 1898}}</ref> un keem kört dornah in engelsch, franzöösch, italieensch un russisch Spraak herut. == Bedüüden vun de Röntgentechnik == Nie nich tovör harr sück de Nahricht vun en wetenschaplich Opdecken so gau verbreedt as in den Fall vun de Röntgenstrahlen. Nun weer ok för Laien de Nützlichkeit vun de „X-Strahlen“ in de Medizin unmittelbar verständlich. Röntgen sien Opdecken hett aber nich blots de medizinische [[Diagnostik]] revolutschoneert, sonnern hett ok wiedere bahnbreekend wetenschaplich Leistungen vun dat 20. Johrhunnert mögelk maakt. All in' Februar 1896 hett [[Henri Becquerel]], inspireert dör Röntgen, mit [[Lumineszenz|lumineszenten]] Materialien experimenteert un is dorbi tofällig up de dördringen Wirkung vun en nee Aart vun Strahlen stött. So führ de Opdecken vun de Röntgenstrahlen indirekt ok to dat Opdecken vun de [[Radioaktivität]], för de Becquerel tosommen [[Marie Curie|Marie]] un [[Pierre Curie]] 1903 mit den [[Nobelpries för Physik|Nobelpries]] uttekent wurr. De medizinische Diagnostik is bit hüüd dat wichtigste Anwennensrebeet vun de Röntgenstrahlen. De [[Strahlenbelastung]] kunn in de Loop vun de Tiet immer wieder minneseert wurrn, to glieker Tiet wurrn de Upnahmen immer detailrieker. Dör de Gebruuk vun mathematisch Verfohren laaten sück hüüd mit nee bildgeven Verfohren as de [[Computertomographie]] dreedimensionale Afbillen vun dat Körperbinnere erstellen. Röntgenstrahlen helpen aber ok bi de Erforschung vun den Mikrokosmos ([[Röntgenmikroskop]]) un bi de Erforschung vun dat Weltall ([[Röntgenastronomie]]). Wiedere wichtige Anwennensrebeeden liggen in de [[Warkstoffprüfung]], wo sück to'n Bispeel [[Gitterfehler|Fehlstellen]] in Metallen oder fehlerhafte Schweißnähte mit Hülp vun de Röntgentechnik ([[Dörstrahlungsprüfung]]) upfinnen laaten. == Ehrungen == [[Datei:Stamp 150 birthday of Wilhelm Röntgen.jpg|mini|Sonnerbreefmark to'n 150. Gebortsdag vun Röntgen un to'n 100. Johrestag vun dat Opdecken vun de Röntgenstrahlen]] === Röntgen als Namensgeber === [[Datei:Ferse rs.jpg|mini|[[Röntgen]]: En ganze Sparte vun de Technik drocht den Naam vun den Opdecker. Hier dat Röntgenbild vun en Fersentrümmerfraktur mit Verplattung.]] To Ehren Röntgens wurrn nah hüm nömmt: * de [[Röntgenstrahlung]] * dat [[Röntgen]] (de Röntgendiagnostik) un de Röntgenbiller * de [[Deutsche Röntgengesellschaft]] e.V., de Fachsellschopp vun de düütsch [[Radiologie|Radiologen]] * de intüschen old Eenheit [[Röntgen (Eenheit)|Röntgen]] * dat chemische Element [[Roentgenium]] * de Asteroid [[(6401) Roentgen]] * de [[ICE]] 884 „Wilhelm Conrad Röntgen“, de 1998 bi den [[ICE-Unfall vun Eschede]] entgleist is (nah disse Katastrooph wurr de Naam in Düütschland för Iesenbahnen nich mehr bruukt) Buterdem verscheeden wetenschaplich Pries: * de [[Röntgen-Plakett]] vun de Stadt [[Remscheid]] för Wetenschapler, de sück um de Röntgentechnik verdeent maakt hemm (siet 1951) * de [[Röntgen-Pries]] för Strahlenphysik un Strahlenbiologie vun de [[Justus-Liebig-Universität Gießen|Universität Gießen]] (siet 1960) * de Wilhelm-Conrad-Röntgen-Pries för den besten Nahwusswetenschapler vun dat Institut för Physik un [[Astronomie]] vun de [[Julius-Maximilians-Universität Würzborg|Universität Würzborg]] * twee Utteknungen vun de Deutsche Röntgengesellschaft (Wilhelm-Conrad-Röntgen-Pries un Röntgenring) Ok Schoolen, Straaten un Plätze in Düütschland sünd nah Röntgen nömmt wurr. So gifft dat en [[Röntgen-Gymnasium Würzborg|Röntgen-Gymnasium in Würzborg]] un en [[Röntgen-Gymnasium Remscheid|Röntgen-Gymnasium in Remscheid-Lennep]], aber ok en Wilhelm Conrad Röntgen Middelschool in Weilheim. Ok de Wahnplatz [[Röntgental]] drocht sien Naam. === Museum un Gedenkstäen === [[Datei:Roentgen laboratory, Würzburg.JPG|mini|Röntgen-Gedächtnisstätte, Würzborg]] In Lennep befind sück ok dat [[Deutsches Röntgen-Museum|Düütsch Röntgen-Museum]]. Idicht bi dat Düütsch Röntgenmuseum steiht noch hüüd dat Gebortshuus vun Wilhelm Conrad Röntgen. 2011 hett dat de Düütsch Röntgensellschop köfft, um dat fackgerecht weer hertostellen un de Apenlichkeit togänglich to maaken.<ref>[http://www.roentgen-geburtshaus.de/ Geburtshaus Wilhelm Conrad Röntgen Stiftung] der Deutschen Röntgengesellschaft</ref> An den Oort vun dat Opdecken vun de Röntgenstrahlen, in dat ehmalg Physikalisch Institut vun de [[Universität Würzborg]], wurr 1985 de [[Röntgen-Gedächtnisstätte]] inricht. Disse vermiddelt en Inblick in de experimentelle Physik vun dat utgahn [[19. Johrhunnert]] un wiest neben de Opdeckensapparatur en [[Kathodenstrahl]]versöök – de Grundlaag vun dat Opdecken vun de Röntgenstrahlen weer – ebenso as en Dörlüchtensversöök mit X-Strahlen un den historschen [[Höörsaal]] vun Röntgen. Bedreeven wurrd de Gedenkstätte vun dat Röntgen-[[Kuratorium]] Würzburg e.V.. 1962 wurr en [[Röntgendenkmal (Gießen)|Röntgendenkmal in Gießen]] errichtet, dat stiliseerte Röntgenstrahlen dorstellt. Wiedere [[Röntgendenkmal]]e gifft dat in [[Berlin]] un Remscheid-Lennep. === Sonstiges === Veer [[Notgeld]]utgaaven (20, 50, 100 und 200 Milliarden Mark) vun [[Weilheim in Oberbayern|Weilheim]] wiesen Röntgen.<ref>Vgl. Klaus Gast: ''Die Hyperinflation von 1923 und das Notgeld im Pfaffenwinkel.'' In: ''Lech-Isar-Land'' Jahrbuch von 2007, S. 103–124</ref> Ut Anlaat vun dat 100-johrig Jubiläum vun de Nobelpriesverleehn wurrd siet 2001 in Remscheid mit Ünnerstütten dör de Stadtverwalten jedes Johr an' letzten Oktober-Sönndag der Röntgenloop veranstalt, en Marathon-Loop in völ Varianten un mit internatschonal Echo, de rund um Remscheid führt. == Schriften (Utwahl) == === Böker === * ''Vragen op het anorganisch gedeelte van het scheikundig Leerboek van Dr. J. W. Gunning (Fragen zum organischen Teil des Lehrbuches der Chemie von Dr. J. W. Gunning)<ref>De up Düütsch översett Titel vun dat Book befind sück in: Albrecht Fölsing: ''Wilhelm Conrad Röntgen. Aufbruch ins Innere der Materie'', München 2002, S. 27</ref> ''. Schoonhoven Utrecht 1865 * ''Studien über Gase''. Zürcher and Furrer, Zürich 1869, (Inaugural [[Dissertation]], [[ETH Zürich|Eidgenössische polytechnische Schule Zürich]] 1869, 46 Sieden). * ''Eine neue Art von Strahlen''. 2. Uplaag Stahel, Würzburg 1896, {{DNB|575871458}} (ut: Sitzungsberichte der Würzburger physikalischen-medicin Gesellschaft 1895, eerstmals ünner den Titel: ''Grundlegende Abhandlungen über die X-Strahlen''. * ''Grundlegende Abhandlungen über die X-Strahlen'' (= ''Klassische Arbeiten deutscher Physiker'', Heft 1), J.A. Barth, Leipzig 1954, (Originalgetrüe Weddergaav vun de Verapenlichung in de ''Annalen der Physik und Chemie'', N.F. Band 64, 1898); NA mit en biographisch Essay vun [[Walther Gerlach]], herutgeven vun [[Fritz Adolf Krafft|Fritz Krafft]], Kindler, München 1972, ISBN 3-463-00507-7. === Tietschriftenbidrääg === * ''Über die Bestimmung des Verhältnisses der spezifischen Wärmen der Luft''. In: ''Annalen der Physik und Chemie''. 2. Folge, Band 141, S. 552–566, 1870; [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k152258.image.f573.tableDesMatieres.langEN online] * ''Über ein Aneroidbarometer mit [[Spiegelablesung]]''. In: ''Annalen der Physik und Chemie''. 3. Folge, Band 4, S. 305–311, 1878; [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15248x.image.f311.langEN online] * ''Über die elektromagnetische Drehung der Polarisationsebene des Lichtes in den Gasen''. In: ''Annalen der Physik und Chemie''. 3. Folge, Band 8, S. 278–298, 1879 – mit [[August Kundt]]; [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k152525.image.f298.tableDesMatieres.langEN online] * ''Über Töne, welche durch intermittierende Bestrahlung eines Gases entstehen''. In: ''Annalen der Physik und Chemie''. 3. Folge, Band 12, S. 155–159, 1881; [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15256j.image.f165.tableDesMatieres.langEN online] * ''Über den Einfluss des Druckes auf die Viskosität der Flüssigkeiten, speziell des Wassers''. In: ''Annalen der Physik und Chemie''. 3. Folge, Band 22, S. 510, 1884 * ''Neue Versuche über die Absorption von Wärme durch Wasserdampf''. In: ''Annalen der Physik und Chemie''. 3. Folge, Band 23, S. 1–49 und 259–298, 1884; [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15266v.image.f9.langEN Teil 1], [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15266v.image.f270.langEN Teil 2] * ''Über die durch Bewegung eines im homogen elektrischen Felde befindlichen Dielektrikums hervorgerufene elektrodynamische Kraft''. In: ''Mathematische und Naturwissenschaftliche Mitteilungen aus den Sitzungsberichten der Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin''. Physikalisch-Mathematische Klasse, Band 7, S. 23–29, 1888 * ''Über die Dicke von kohärenten Ölschichten auf der Oberfläche des Wassers''. In: ''Annalen der Physik und Chemie''. 3. Folge, Band 41, S. 321–329, 1890 * ''Über die Konstitution des flüssigen Wassers''. In: ''Annalen der Physik und Chemie''. 3. Folge, Band 45, S. 91, 1892 * ''Über eine neue Art von Strahlen. Vorläufige Mitteilung''. In: ''Aus den Sitzungsberichten der Würzburger Physik.-medic. Gesellschaft Würzburg''. S 137–147, 1895; [https://web.archive.org/web/20150402112341/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/pages.cgi?call=548_R77N_VOL._1&layout=vol0/part0/copy0&file=0004 online] * ''Eine neue Art von Strahlen. 2. Mitteilung''. In: ''Aus den Sitzungsberichten der Würzburger Physik.-medic. Gesellschaft Würzburg''. S. 11–17, 1896 [https://web.archive.org/web/20160304090337/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/pages.cgi?call=548_R77N_VOL._2&layout=vol0/part0/copy0 (online)]. * ''Weitere Beobachtungen über die Eigenschaften der X-Strahlen''. In: ''Mathematische und Naturwissenschaftliche Mitteilungen aus den Sitzungsberichten der Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin''. Physikalisch-Mathematische Klasse, S. 392–406, 1897 * ''Über die Elektrizitätsleitung in einigen Kristallen und über den Einfluss der Bestrahlung darauf''. In: ''Annalen der Physik'', 4. Folge, Band 41, S. 449–498, 1913 – mit [[Abram Fjodorowitsch Ioffe]]; [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15344t.image.f457.tableDesMatieres.langEN online] * ''Pyro- und piezo-elektrische Untersuchungen''. In: ''Annalen der Physik'', 4. Folge, Band 45, S. 737–800, 1914; [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k153486.image.f751.tableDesMatieres.langEN online] * ''Über die Elektrizitätsleitung in einigen Kristallen und über den Einfluss einer Bestrahlung darauf''. In: ''Annalen der Physik'', 4. Folge, Band 64, S. 1–195, 1921 – mit Abram Fjodorowitsch Ioffe; [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k153664.image.f8.langFR online] == Literatur == * Walter Beier: ''Wilhelm Conrad Röntgen.'' 2. Uplaag, Teubner, Stuttgart / Leipzig / vdf, Zürich 1995, ISBN 3-8154-2502-6 (Teubner), ISBN 3-7281-2033-2 (vdf). * [[Albrecht Fölsing]]: ''Wilhelm Conrad Röntgen. Aufbruch ins Innere der Materie'' dtv, München 2002, ISBN 3-423-30836-2. * Ulrich Hennig: ''Wilhelm Conrad Röntgen.'' Umschau, Frankfort an'n Main 1994, ISBN 3-524-69108-0 * Lothar Kalok: ''Wilhelm Conrad Röntgen in Gießen, 1879–1888.'' Utstellungskatalog van' 28. Juni - 27. Juli 1979 ut Anlaat vun de Beropen vun Röntgen nah Giessen vör 100 Johren. Justus-Liebig-Universität Gießen, Gießen 1979 * Horst Kant: Roentgen, Wilhelm Conrad. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 21, Duncker & Humblot, Berlin 2003, ISBN 3-428-11202-4, S. 732–734 * Hans Leicht: ''Wilhelm Conrad Röntgen.'' Ehrenwirth, München 1994, ISBN 3-431-03354-7. * Hans-Erhard Lessing: ''Eminenz dank Fluoreszenz - Wilhelm Conrad Röntgen.'' In: [[DIE ZEIT]] vom 24. März 1995, [http://www.zeit.de/1995/13/Eminenz_dank_Fluoreszenz online]; englisch: ''Eminence thanks to Fluorescence.'' German Life (Grantsville MD) Oct/Nov. 1995 * [[Norbert Lossau (Wissenschaftsjournalist)|Norbert Lossau]]: ''Röntgen. Eine Entdeckung verändert unser Leben.'' vgs, Köln 1995, ISBN 3-8025-1305-3. * Alexander Schug, Ulrich Mödder, Uwe Busch, Deutsches Röntgen-Museum (Hrsg.): ''Die Augen des Professors. Wilhelm Conrad Röntgen – Eine Kurzbiografie.'' Vergangenheitsverlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-940621-02-3. * Howard H. Seliger: ''Wilhelm Conrad Röntgen and the Glimmer of Light''. Physics Today, November 1995, 25-31 * Angelika Schedel, Gundolf Keil: ''Der Blick in den Menschen. Wilhelm Conrad Röntgen und seine Zeit.'' Urban & Fischer, München / Wien / Baltimore 1997, ISBN 3-541-19501-0. * Petra Scheutzel: ''Wilhelm Conrad Röntgen - Unsichtbares wird sichtbar''. Mit einem Geleitwort von Eberhard Sonnabend (= ''Helfer der Menschheit'', Band 1), Quintessenzverlag, Berlin / Chicago / London / São Paulo / Tokio / Moskau / Prag / Warschau 1995, ISBN 3-87652-889-5. * Dieter Voth: ''Nach der Jäger Weise. Wilhelm Conrad Roentgen. Forscher und Jäger.'' Igel, Oldenburg 2003, ISBN 3-89621-159-5. * [[Gudrun Wolfschmidt]] (Hrsg.): ''Röntgenstrahlen: Entdeckung, Wirkung, Anwendung. Zum 100. Jubiläum der Entdeckung der X-Strahlen.'' Deutsches Museum, München 1995, ISBN 3-924183-75-9. * Barbara Zeithammer (Gestaltung): ''Radiokolleg - Die Entdeckung der X-Strahlen'', [http://oe1.orf.at/programm/400319 online] auf ORF.at, 23.–26. März 2015, 7 Tage nachhörbar == Weblenken== {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118745743 DNB-Katalog] * Susanne Eckelmann: [https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-roentgen] Wilhelm Conrad Röntgen Tabellarisch Levensloop in' LeMO (DHM un HdG) * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1901/ Wilhelm Conrad Röntgen up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] *[https://web.archive.org/web/20160304094359/http://cdn-storage.br.de/mir-live/MUJIuUOVBwQIb71S/bKOWBwQCuL9zsK1S/_2rc_71S/_AiS/9AvP_2iS/121125_1931_Die-Entdeckungen-grosser-Forscher_Wilhelm-Conrad-Roentgen.mp4 MP4-Videofeature över Leven, Wark un Bedüüden vun W.C. Roentgen sien Arbeit up Mediathek RadioWissen br.de]; afropen an' 6. April 2016 * [http://www.wilhelmconradroentgen.de/ Röntgen-Gedächtnisstätte Würzborg] * [http://www.roentgenmuseum.de/ www.roentgenmuseum.de: Röntgen-Museum in Lennep] * [http://www.deutsches-museum.de/sammlungen/meisterwerke/meisterwerke-ii/roentgen/roentgen-grossansicht/ Die Versuchsanordnung von Wilhelm Conrad Röntgen] ([[Deutsches Museum Bonn]]) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118745743|LCCN=n/50/46876|NDL=00621332|VIAF=30332202}} {{SORTIERUNG:Rontgen, Wilhelm Conrad}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Boren 1845]] [[Kategorie:Storven 1923]] gfbmou5rtu11uv4fs2e4l8zdw7qhuty 0 78856 1065785 1065231 2026-05-17T19:48:47Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1065785 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Gemeen Stood]] (und den untergeordneten Verwaltungseinheiten, z.B. [[Bützfleet]]) wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Stood oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Stade] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q6949. SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1697612|Johannes Hadeke]]'' | p569 = 1490<br/>1488 | p570 = 1524 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q49757|Dichter]]'' | item = [[:d:Q1697612|Q1697612]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15435314|Dietrich Huls]]'' | p569 = 15th century | p570 = 16th century | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]''<br/>''[[:d:Q611644|Catholic bishop]]'' | item = [[:d:Q15435314|Q15435314]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133322366|Joachim Vom Kampe]]'' | p569 = 1517 | p570 = 1594 | p106 = ''[[:d:Q215536|Koopmann]]'' | item = [[:d:Q133322366|Q133322366]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94862483|Johann Hollmann]]'' | p569 = 1524 | p570 = 1586 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q94862483|Q94862483]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55875985|Johannes Trajectinus]]'' | p569 = 1525 | p570 = 1584 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q55875985|Q55875985]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113134|Jakob Helt]]'' | p569 = 1549-01-25 | p570 = 1605-09-08 | item = [[:d:Q139113134|Q139113134]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1819675|Leopold Hackelmann]]'' | p569 = 1560s | p570 = 1620s<br/>1619 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1819675|Q1819675]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55908644|Cosmas Bornemann]]'' | p569 = 1567 | p570 = 1612 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q1251349|personal physician]]'' | item = [[:d:Q55908644|Q55908644]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137340847|Martin von der Meden]]'' | p569 = 1576 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q137340847|Q137340847]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60830446|Samuel Göchhausen]]'' | p569 = 1578 | p570 = 1658-02-04 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q373085|chancellor]]'' | item = [[:d:Q60830446|Q60830446]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113167|Heinrich Bartels]]'' | p569 = 1588 | p570 = 1653 | item = [[:d:Q139113167|Q139113167]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55124680|Adolf Helt]]'' | p569 = 1592 | p570 = 1662 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]''<br/>''[[:d:Q432386|preacher]]'' | item = [[:d:Q55124680|Q55124680]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q72396993|Nicolaus Ottonis]]'' | p569 = 1592<br/>1592-10 | p570 = 1649-07-29 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]''<br/>''[[:d:Q2251335|school teacher]]'' | item = [[:d:Q72396993|Q72396993]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133024143|Andreas Bornholdt]]'' | p569 = 1598 | p570 = 1666-08-10 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q133024143|Q133024143]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110303703|jur.dr. Nicolaus von Höpken, 1.Erbherr zu Melau]]'' | p569 = 1601-12-11 | p570 = 1671-01-30 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q17131110|counsel]]'' | item = [[:d:Q110303703|Q110303703]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113234|Meinhard Nicolaus Krüger]]'' | p569 = 1613-07-09 | p570 = 1701-05-04 | item = [[:d:Q139113234|Q139113234]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137809616|Johannes Pahlen]]'' | p569 = 1623-08-13 | p570 = 1685-01-15 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q708492|council member]]'' | item = [[:d:Q137809616|Q137809616]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55673704|Johann Dietrich von Kunowitz]]'' | p569 = 1624-02-23 | p570 = 1700-11-16 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q56447380|local government official]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q896598|district president]]''<br/>[[Graaf]] | item = [[:d:Q55673704|Q55673704]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139010623|Matthias Zittemann]]'' | p569 = 1627-06-12 | p570 = 1696-01-19 | item = [[:d:Q139010623|Q139010623]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139106951|Arend Köpcke]]'' | p569 = 1627 | p570 = 1689 | item = [[:d:Q139106951|Q139106951]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94757365|Lorenz Postel]]'' | p569 = 1630 | p570 = 1696 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q432386|preacher]]'' | item = [[:d:Q94757365|Q94757365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nikolaus Langerhans]] | p569 = 1634 | p570 = 1684 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q22071395|Q22071395]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55193368|Dietrich von Stade]]'' | p569 = 1637 | p570 = 1718 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q55193368|Q55193368]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94863997|Caspar Holwein]]'' | p569 = 1639-12-23 | p570 = 1717-03-30 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | item = [[:d:Q94863997|Q94863997]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137315011|Christian Baden]]'' | p569 = 1640 | p570 = 1723-12-09 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q137315011|Q137315011]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113300|Detlav Cruse]]'' | p569 = 1641-07-25 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139113300|Q139113300]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55124465|Jodocus Hackmann]]'' | p569 = 1642 | p570 = 1710 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q55124465|Q55124465]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113304|Anna-Margarethe Winkelmann]]'' | p569 = 1643-05-03 | p570 = 1695-07-02 | item = [[:d:Q139113304|Q139113304]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139202817|Claus von der Decken]]'' | p569 = 1643-01-28 | p570 = 1664-04-01 | item = [[:d:Q139202817|Q139202817]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1693227|Johann Diecmann]]'' | p569 = 1647-06-30 | p570 = 1720-07-04 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q1693227|Q1693227]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94940708|Jacob Hackmann]]'' | p569 = 1647 | p570 = 1732 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q94940708|Q94940708]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95305724|Johann Holst]]'' | p569 = 1648-12-27 | p570 = 1727 | p106 = [[Börgermeester]]<br/>''[[:d:Q177529|burgomaster]]'' | item = [[:d:Q95305724|Q95305724]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113319|Hermann Wittkopf]]'' | p569 = 1649 | p570 = 1702-09-04 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q139113319|Q139113319]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1597615|Heinrich Hinsch]]'' | p569 = 1650 | p570 = 1712 | p106 = ''[[:d:Q1209498|Dichterjurist]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q1597615|Q1597615]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q54933209|Rudolf Wittkopf]]'' | p569 = 17th century | p570 = 1722-04-18 | p106 = ''[[:d:Q2216340|Sülversmidd]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | item = [[:d:Q54933209|Q54933209]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1283930|Johann Georg Beckhof]]'' | p569 = 1661-07-09 | p570 = 1747-08-21 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1283930|Q1283930]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113362|Johann Heinrich Hintze]]'' | p569 = 1661-01-21 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139113362|Q139113362]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q324066|Amalia Wilhelmina Königsmarck]]'' | p569 = 1663-08-20 | p570 = 1740-01-30 | p106 = ''[[:d:Q49757|Dichter]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | item = [[:d:Q324066|Q324066]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94902190|Carl Gustav Marschalck]]'' | p569 = 1664-09-13 | p570 = 1726-09-11 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q94902190|Q94902190]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113374|Martin Adami]]'' | p569 = 1664 | p570 = 1715 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | item = [[:d:Q139113374|Q139113374]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139124536|Gustav Daniel Lipstorp]]'' | p569 = 1664-12-07 | p570 = 1739-07-15 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q139124536|Q139124536]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q641147|Philip Christoph von Königsmarck]]'' | p569 = 1665-03-14 | p570 = 1694-07-02<br/>1694-07-11<br/>1694-07-12 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | item = [[:d:Q641147|Q641147]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137339244|Peter Kolster]]'' | p569 = 1665 | p570 = 1758 | item = [[:d:Q137339244|Q137339244]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136864730|Simon Heinrich Hintze]]'' | p569 = 1667-04-04 | p570 = 1746-06-20 | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]'' | item = [[:d:Q136864730|Q136864730]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113390|Hartwig Hintze]]'' | p569 = 1669-10-16 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139113390|Q139113390]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124256551|Bengt Horn]]'' | p569 = 1670-02-08 | p570 = 1718-10-20 | p106 = ''[[:d:Q264323|chamberlain]]''<br/>''[[:d:Q109116478|ryttmästare]]'' | item = [[:d:Q124256551|Q124256551]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q22337620|Sophia Christina Lilliestierna]]'' | p569 = 1671-03-12 | p570 = 1744-06-14 | p106 = ''[[:d:Q46540766|mill owner]]'' | item = [[:d:Q22337620|Q22337620]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q322735|Peter von Sivers]]'' | p569 = 1674-05-19 | p570 = 1740-05-10 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | item = [[:d:Q322735|Q322735]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94785960|Diederich von Stade]]'' | p569 = 1674-02-08 | p570 = 1725-10-30 | p106 = ''[[:d:Q11051391|envoy]]'' | item = [[:d:Q94785960|Q94785960]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q52003583|Martin Schnell]]'' | p569 = 1675 | p570 = 1740 | p106 = ''[[:d:Q3391743|visual artist]]'' | item = [[:d:Q52003583|Q52003583]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94785961|Johann Friedrich von Stade]]'' | p569 = 1678-12-02 | p570 = 1740-06-08 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q94785961|Q94785961]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137335216|Michael Georg Diecmann]]'' | p569 = 1678-10-05 | p570 = 1753 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137335216|Q137335216]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94921432|Peter Detlefsen]]'' | p569 = 1679 | p570 = 1724-09-21 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | item = [[:d:Q94921432|Q94921432]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113424|Johann Detenhoff]]'' | p569 = 1679 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139113424|Q139113424]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113427|Jacob Diecmann]]'' | p569 = 1679-09-25 | p570 = 1711-10-18 | p106 = ''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q139113427|Q139113427]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55876088|Nikolaus Burchard Falckenhagen]]'' | p569 = 1680 | p570 = 1735 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q161944|deacon]]'' | item = [[:d:Q55876088|Q55876088]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137331464|Barthold Klemens Diecmann]]'' | p569 = 1680-07-28 | p570 = 1753-11-19 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q137331464|Q137331464]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133087624|Eberhard Heinrich von Stade]]'' | p569 = 1681 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q133087624|Q133087624]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q123116|Erasmus Bielfeldt]]'' | p569 = 1682 | p570 = 1753-10-19 | p106 = ''[[:d:Q1937431|Örgelboer]]'' | item = [[:d:Q123116|Q123116]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63565427|Vincent Lübeck]]'' | p569 = 1684-09-02 | p570 = 1755 | p106 = ''[[:d:Q765778|organist]]'' | item = [[:d:Q63565427|Q63565427]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133067028|Detlef Detleffsen]]'' | p569 = 1685-06-28 | p570 = 1713-05-16 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | item = [[:d:Q133067028|Q133067028]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q41559687|Christian Joachim Baldov]]'' | p569 = 1688 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q41559687|Q41559687]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q126944827|Johann Christian Kerstens]]'' | p569 = 1688-10 | p570 = 1709 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q126944827|Q126944827]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139229581|Johann Hartmann Missler]]'' | p569 = 1688-03-15 | p570 = 1742-04-16 | item = [[:d:Q139229581|Q139229581]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55678600|Nikolaus Pragemann]]'' | p569 = 1690-03-17 | p570 = 1721-09-29 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q55678600|Q55678600]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55125180|Clemens Samuel Lipstorp]]'' | p569 = 1696 | p570 = 1750 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>[[Börgermeester]] | item = [[:d:Q55125180|Q55125180]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137350031|Angelus Matthäus Büttner]]'' | p569 = 1697 | p570 = 1748 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q137350031|Q137350031]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137313298|Johann Heinrich Hintze]]'' | p569 = 1702 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q137313298|Q137313298]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113521|Johann von Allwoerden]]'' | p569 = 1703 | item = [[:d:Q139113521|Q139113521]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Diederich Basilius von Stade]] | p569 = 1705-10-13 | p570 = 1783-09-03 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q29586039|Q29586039]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q5813742|Gustaf Jacob Horn]]'' | p569 = 1706-05-05 | p570 = 1756-07-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q5813742|Q5813742]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55134284|Johann Richey]]'' | p569 = 1706 | p570 = 1738 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q55134284|Q55134284]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q10578653|Mauritz Casimir Lewenhaupt]]'' | p569 = 1711-07-11 | p570 = 1781-11-21 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q10578653|Q10578653]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q3180517|Johann Christian Kerstens]]'' | p569 = 1713-12-17 | p570 = 1802-07-13 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q3180517|Q3180517]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113585|Johann Heinrich Goldbeck]]'' | p569 = 1714-02-17 | p570 = 1780-02-17 | item = [[:d:Q139113585|Q139113585]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113588|Johann Samuel Goebel]]'' | p569 = 1715-07-21 | item = [[:d:Q139113588|Q139113588]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55903284|Erich Simon Henrich von Seelen]]'' | p569 = 1717-10-04 | p570 = 1755-02-11 | item = [[:d:Q55903284|Q55903284]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60845637|Jakob Albrecht Kerstens]]'' | p569 = 1717-05-05 | p570 = 1778-01-03 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q656823|in-home tutor]]''<br/>''[[:d:Q3330547|chronicler]]'' | item = [[:d:Q60845637|Q60845637]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113594|Johann Gerhard Goebel]]'' | p569 = 1717-06-05 | item = [[:d:Q139113594|Q139113594]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Georg Arnold von Spilker]] | p569 = 1722-01-05 | p570 = 1794-11-30 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q29586051|Q29586051]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55904580|Andreas Rudolph von Ramdohr]]'' | p569 = 1722 | p570 = 1754 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q55904580|Q55904580]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132954972|Joachim Heinrich Kieff]]'' | p569 = 1722 | p570 = 1793 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q132954972|Q132954972]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Otto von Borries]] | p569 = 1728-11-10 | p570 = 1785-11-21 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q29586040|Q29586040]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131864281|Peter Plesken]]'' | p569 = 1729-05-10 | p570 = 1756-02-29 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q131864281|Q131864281]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q52113159|Viktor Lebrecht von Trew]]'' | p569 = 1730 | p570 = 1803 | item = [[:d:Q52113159|Q52113159]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137809274|Johann Gerhard Peter Klee]]'' | p569 = 1731-09-23 | p570 = 1753-07-25 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137809274|Q137809274]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107177|Diedrich Johann Inselmann]]'' | p569 = 1732-09-20 | p570 = 1808-06-15 | item = [[:d:Q139107177|Q139107177]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107182|Nikolaus Goldbeck]]'' | p569 = 1733-11-08 | p570 = 1810-05-09 | item = [[:d:Q139107182|Q139107182]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107197|Johann Georg Heidritter]]'' | p569 = 1738-01-06 | p570 = 1824 | item = [[:d:Q139107197|Q139107197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137307625|Gerlach Adolph von Münchhausen]]'' | p569 = 1739-08-13 | p570 = 1778-08-14 | item = [[:d:Q137307625|Q137307625]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113770|Heinrich Christian Klee]]'' | p569 = 1741-01-28 | p570 = 1797-12-30 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | item = [[:d:Q139113770|Q139113770]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94743999|Magdalena Dorothea Lüning]]'' | p569 = 1744 | p570 = 1826 | item = [[:d:Q94743999|Q94743999]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133472803|Wilhelmine Friederike Sophie von Schwartzenfels]]'' | p569 = 1744 | item = [[:d:Q133472803|Q133472803]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113790|Georg Jakob Kerstens]]'' | p569 = 1744-01-08 | p570 = 1794-11-26 | item = [[:d:Q139113790|Q139113790]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139003898|Johann von Eitzen]]'' | p569 = 1746 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139003898|Q139003898]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113805|Johann Heinrich Kerstens]]'' | p569 = 1746-01-14 | item = [[:d:Q139113805|Q139113805]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Carl Friedrich Hotzen]] | p569 = 1747-10-22 | p570 = 1827-10-13 | p106 = [[Amtmann]] | item = [[:d:Q20606572|Q20606572]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107244|Georg Wilhelm von Eitzen]]'' | p569 = 1748-08-26 | p570 = 1824 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q139107244|Q139107244]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1460916|Friedrich Ludwig von Berlepsch]]'' | p569 = 1749-10-04 | p570 = 1818-12-22 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1642960|polietschen Kummentater]]'' | item = [[:d:Q1460916|Q1460916]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Johann Julius Conrad von Schlütter]] | p569 = 1749-07-24 | p570 = 1827-04-11 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q23928943|Q23928943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113827|Johann Albert Kropp]]'' | p569 = 1750-03-04 | p570 = 1798-03-09 | item = [[:d:Q139113827|Q139113827]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124680|Johannes Albrecht]]'' | p569 = 1752-05-11 | p570 = 1814-03-11 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>''[[:d:Q551835|physician writer]]''<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q49757|Dichter]]''<br/>''[[:d:Q214917|playwright]]''<br/>''[[:d:Q998550|Bookhändler]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]''<br/>''[[:d:Q115793211|independent publisher]]''<br/>''[[:d:Q1776724|Theaterbaas]]'' | item = [[:d:Q124680|Q124680]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139113934|Nikolaus Holthausen]]'' | p569 = 1762-12-17 | item = [[:d:Q139113934|Q139113934]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1010304|Burchard Christian von Spilcker]]'' | p569 = 1770 | p570 = 1838 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q13311320|court counsel]]''<br/>''[[:d:Q2443377|topographer]]'' | item = [[:d:Q1010304|Q1010304]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1047855|Caspar Detlev von Schulte]]'' | p569 = 1771-03-13 | p570 = 1846-12-27 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1047855|Q1047855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Wilhelm Nikolaus Freudentheil]] | p569 = 1771-06-05 | p570 = 1853-03-07 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q19238792|Q19238792]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55677292|Johann Heinrich II. Mutzenbecher]]'' | p569 = 1772-01-01 | p570 = 1844-06-14 | p106 = ''[[:d:Q432386|preacher]]'' | item = [[:d:Q55677292|Q55677292]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136973622|Maximilian von Düring]]'' | p569 = 1776 | item = [[:d:Q136973622|Q136973622]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1119341|Johann Georg Wilhelm Wilhelmy]]'' | p569 = 1781 | p570 = 1858-07-17 | p106 = ''[[:d:Q1937431|Örgelboer]]'' | item = [[:d:Q1119341|Q1119341]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23928955|Andreas von Schlütter]]'' | p569 = 1781-06-03 | p570 = 1863-02-24 | item = [[:d:Q23928955|Q23928955]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139114117|Christian Zesterfleth]]'' | p569 = 1781-01-08 | p570 = 1848-04-18 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139114117|Q139114117]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27986600|Christian Wyneken]]'' | p569 = 1783-03-14 | p570 = 1853-09-10 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q27986600|Q27986600]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1449875|Franz von Borries]]'' | p569 = 1785-04-09 | p570 = 1858-08-15 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1449875|Q1449875]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20852593|Johann Andreas Wehner]]'' | p569 = 1785-06-03 | p570 = 1858<br/>1860 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q20852593|Q20852593]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1874518|Ludwig Heinrich Kunhardt]]'' | p569 = 1788-06-01 | p570 = 1871-08-23 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q1874518|Q1874518]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132781926|August von der Decken]]'' | p569 = 1789-11-05 | p570 = 1857-10-22 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q1815782|lord of the manor]]'' | item = [[:d:Q132781926|Q132781926]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Friedrich Wilhelm Heise]] | p569 = 1791-05-06 | p570 = 1862-11-23 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1294601|Q1294601]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15810714|Friedrich von der Decken]]'' | p569 = 1791-08-28 | p570 = 1861-12-02 | item = [[:d:Q15810714|Q15810714]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20980271|Justus Carl Wilhelm Ruperti]]'' | p569 = 1791-10-29 | p570 = 1861-11-03 | p106 = ''[[:d:Q215536|Koopmann]]'' | item = [[:d:Q20980271|Q20980271]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Gottlieb Wilhelm Freudentheil]] | p569 = 1792-09-24 | p570 = 1869-04-02 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1539870|Q1539870]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95325312|Friedrich von Coulon]]'' | p569 = 1792-10-12 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q95325312|Q95325312]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55892747|Alexander von Dachenhausen]]'' | p569 = 1793-10-14 | p570 = 1873-07-24 | item = [[:d:Q55892747|Q55892747]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139010477|Johann Georg Hülsemann]]'' | p569 = 1799-12-17 | p570 = 1864-03-08 | item = [[:d:Q139010477|Q139010477]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2573137|Wilhelm Heinrich Jobelmann]]'' | p569 = 1800-10-02 | p570 = 1878-08-14 | p106 = ''[[:d:Q664283|glazier]]''<br/>''[[:d:Q708492|council member]]''<br/>''[[:d:Q16611574|social reformer]]'' | item = [[:d:Q2573137|Q2573137]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42909943|Augusto Bullrich]]'' | p569 = 1803-07-31 | p570 = 1882-03-22 | item = [[:d:Q42909943|Q42909943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1513706|Gerlach von dem Knesebeck]]'' | p569 = 1808-08-14 | p570 = 1859-06-08 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1513706|Q1513706]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60841406|Wilhelm Roesing]]'' | p569 = 1815-04-21 | p570 = 1883-07-13 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q60841406|Q60841406]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107574|Carl Hermann Leyding]]'' | p569 = 1815-01-22 | p570 = 1900-03-20 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q139107574|Q139107574]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107576|Sophie Charlotte Christiane Jaussaud]]'' | p569 = 1815-04-05 | p570 = 1886-01-31 | item = [[:d:Q139107576|Q139107576]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q65591|August Karl von Goeben]]'' | p569 = 1816-12-10 | p570 = 1880-11-13 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q65591|Q65591]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1294124|Johann Andreas Gülzau]]'' | p569 = 1817-03-16 | p570 = 1891-03-02 | p106 = ''[[:d:Q4504549|Geistlichen]]'' | item = [[:d:Q1294124|Q1294124]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q28747610|Louis von Engelbrechten]]'' | p569 = 1818-12-06 | p570 = 1893-06-05 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q28747610|Q28747610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55850527|William Heinrich Georg Eduard von Goeben]]'' | p569 = 1818 | p570 = 1902 | p106 = [[Feldherr]] | item = [[:d:Q55850527|Q55850527]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Friedrich Wilhelm von Bobers]] | p569 = 1819-05-26 | p570 = 1878-10-04 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q25621898|Q25621898]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139114558|Andreas Heinrich Brock]]'' | p569 = 1819-12-18 | p570 = 1880-08-27 | item = [[:d:Q139114558|Q139114558]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q90699519|Georg August von Oppermann]]'' | p569 = 1821-01-19 | p570 = 1892-11-26 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q90699519|Q90699519]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137450169|Bertha Valett]]'' | p569 = 1822-04-25 | p570 = 1908-05-19 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q137450169|Q137450169]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139114584|Adolf Hertz]]'' | p569 = 1822 | p570 = 1887 | item = [[:d:Q139114584|Q139114584]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q78155730|Egbert von Berger]]'' | p569 = 1823-12-26 | p570 = 1878-03-30 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q78155730|Q78155730]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q96209615|Julius August Andreas von Elern]]'' | p569 = 1824-04-18 | p570 = 1903-07-30 | item = [[:d:Q96209615|Q96209615]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107652|Carl Gustav Tomfohrde]]'' | p569 = 1824-03-17 | p570 = 1906 | item = [[:d:Q139107652|Q139107652]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139114628|Luise Saxer]]'' | p569 = 1825-07-09 | item = [[:d:Q139114628|Q139114628]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Hieronymus von der Decken]] | p569 = 1827-04-24 | p570 = 1911-01-24 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q20605502|Q20605502]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139211599|Friedrich Pahle]]'' | p569 = 1827-11-02 | p570 = 1886-12-27 | p106 = ''[[:d:Q16267607|Klassischen Philoloog]]'' | item = [[:d:Q139211599|Q139211599]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55681888|Josef Friedrich Franz Encke]]'' | p569 = 1828-05-17 | p570 = 1882-06-21 | p106 = ''[[:d:Q758780|gardener]]'' | item = [[:d:Q55681888|Q55681888]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94890289|Frederik Schmahlfeld]]'' | p569 = 1829 | p570 = 1907 | p106 = [[Medaillenmaker]]<br/>''[[:d:Q329439|engraver]]'' | item = [[:d:Q94890289|Q94890289]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139114685|Amadore Leopold]]'' | p569 = 1829 | item = [[:d:Q139114685|Q139114685]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99472430|Julius Karl von Sothen]]'' | p569 = 1830-02-15 | p570 = 1909-01-28 | item = [[:d:Q99472430|Q99472430]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q111609334|Hermann von Mertens]]'' | p569 = 1832-09-18 | p570 = 1900-02-10 | item = [[:d:Q111609334|Q111609334]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95235795|August Stakemann]]'' | p569 = 1833-04-13 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q95235795|Q95235795]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1733586|Karl Bülow]]'' | p569 = 1834-04-13 | p570 = 1910-01-02 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]'' | item = [[:d:Q1733586|Q1733586]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55853662|Alexander von dem Knesebeck]]'' | p569 = 1836 | p570 = 1920 | item = [[:d:Q55853662|Q55853662]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23697758|Ferdinand von Lütcken]]'' | p569 = 1837-02-10 | p570 = 1898-08-25 | p106 = [[Feldherr]] | item = [[:d:Q23697758|Q23697758]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Holtermann]] | p569 = 1838-01-21 | p570 = 1909-09-26 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q18534509|Q18534509]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2041344|Otto von der Decken]]'' | p569 = 1839-10-14 | p570 = 1916-10-14 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q2041344|Q2041344]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55847214|Ernst Friedrich Wyneken]]'' | p569 = 1840 | p570 = 1905 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q7019111|social worker]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]''<br/>''[[:d:Q1056391|head teacher]]''<br/>''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | item = [[:d:Q55847214|Q55847214]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1733608|Karl von Hassell]]'' | p569 = 1841-01-07 | p570 = 1925-12-13 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]'' | item = [[:d:Q1733608|Q1733608]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27639330|Ernst von Bülow]]'' | p569 = 1842-05-01 | p570 = 1901-05-09 | p106 = [[Feldherr]] | item = [[:d:Q27639330|Q27639330]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139114944|August de La Motte]]'' | p569 = 1844-11-17 | p570 = 1925-05-16 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q139114944|Q139114944]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124043259|Eduard Karl Kirchhoff]]'' | p569 = 1846 | p570 = 1917-01-25 | item = [[:d:Q124043259|Q124043259]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q120360780|Ernst Otto von Klenck]]'' | p569 = 1847 | p570 = 1907-06-17 | item = [[:d:Q120360780|Q120360780]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107838|Karl Graevius]]'' | p569 = 1847-03-26 | p570 = 1934-09-19 | item = [[:d:Q139107838|Q139107838]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94835208|Ernst Oehlmann]]'' | p569 = 1849-01-21 | p570 = 1918 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]''<br/>''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q94835208|Q94835208]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q120804868|Heinrich Kirchhoff]]'' | p569 = 1849-12-05 | p570 = 1919-11-13 | item = [[:d:Q120804868|Q120804868]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Adolf Benedix Christian Georg von der Decken]] | p569 = 1850-12-01 | p570 = 1929-04-28 | item = [[:d:Q29586029|Q29586029]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55679740|Friedrich Johann Plass]]'' | p569 = 1851-12-29 | p570 = 1928-02-05 | p106 = ''[[:d:Q1501800|Generaaldirekter]]'' | item = [[:d:Q55679740|Q55679740]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133469943|Hans von Dadelsen]]'' | p569 = 1852-03-23 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q133469943|Q133469943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139002279|Benedikt von Alten]]'' | p569 = 1852-12-16 | p570 = 1935-07-15 | item = [[:d:Q139002279|Q139002279]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1596946|Heinrich Christian Sander]]'' | p569 = 1853-08-02 | p570 = 1934-08-05 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1596946|Q1596946]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107899|Adolf Stuckenberg]]'' | p569 = 1853-06-30 | p570 = 1924-11-17 | item = [[:d:Q139107899|Q139107899]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Adolf Reese]] | p569 = 1855-03-02 | p570 = 1909-01-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q215536|Koopmann]]''<br/>''[[:d:Q131524|Ünnernehmer]]'' | item = [[:d:Q363622|Q363622]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18333282|Zotho Dietzsch]]'' | p569 = 1855-03-28 | p570 = 1937-01-19 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q18333282|Q18333282]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20752088|Wilhelm von der Beck]]'' | p569 = 1855-03-02 | p570 = 1914-09-17 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q20752088|Q20752088]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137325924|Carl Schaer]]'' | p569 = 1856 | p570 = 1919 | item = [[:d:Q137325924|Q137325924]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Ernst Röver]] | p569 = 1857-09-03 | p570 = 1923-03-22 | p106 = ''[[:d:Q1937431|Örgelboer]]'' | item = [[:d:Q111237|Q111237]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136575449|Julius Voigt]]'' | p569 = 1857-11-05 | p106 = ''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]'' | item = [[:d:Q136575449|Q136575449]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20980255|Wilhelm Röttiger]]'' | p569 = 1858-09-20 | p570 = 1928-07-13 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q20980255|Q20980255]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136968149|Wilhelm Röttiger]]'' | p569 = 1858-09-20 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q136968149|Q136968149]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1714551|Justus Strandes]]'' | p569 = 1859-02-04 | p570 = 1930-07-16 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1714551|Q1714551]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q3057351|Ernst Hans Ludwig Krause]]'' | p569 = 1859-07-27 | p570 = 1942-06-01 | p106 = ''[[:d:Q11900058|Forschungsreisiger]]''<br/>''[[:d:Q2374149|Botaniker]]''<br/>''[[:d:Q2487799|Mykoloog]]''<br/>''[[:d:Q33231|Fotograaf]]''<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q3055126|Entomoloog]]'' | item = [[:d:Q3057351|Q3057351]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1502944|Heinrich Gisbert Voigt]]'' | p569 = 1860-06-29 | p570 = 1933-09-20 | p106 = ''[[:d:Q1743122|Karkenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q1502944|Q1502944]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19285838|Hugo Müller-Otfried]]'' | p569 = 1860-06-17 | p570 = 1933-11-22 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q19285838|Q19285838]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19277155|Carl von Frese]]'' | p569 = 1861-02-02 | p570 = 1942-04-17 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q19277155|Q19277155]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47126185|John Siegel]]'' | p569 = 1861 | p570 = 1941 | p106 = ''[[:d:Q2374149|Botaniker]]''<br/>''[[:d:Q3779582|microbiologist]]'' | item = [[:d:Q47126185|Q47126185]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139115270|Karl Brackmann]]'' | p569 = 1862-02-09 | p570 = 1923-11-20 | p106 = ''[[:d:Q10547393|local politician]]''<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q139115270|Q139115270]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1874694|Ludwig Krause]]'' | p569 = 1863-03-09 | p570 = 1924-04-01 | p106 = ''[[:d:Q635734|Archivar]]'' | item = [[:d:Q1874694|Q1874694]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29019003|Heinrich Walbaum]]'' | p569 = 1864-04-02 | p570 = 1946 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q29019003|Q29019003]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Franz Cornelsen (Politiker)|Franz Cornelsen]] | p569 = 1868-10-02 | p570 = 1951-10-14 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q97611|Q97611]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1742920|Theodore Barkhausen]]'' | p569 = 1869-08-18 | p570 = 1959-11-01 | p106 = ''[[:d:Q2298145|deaconess]]'' | item = [[:d:Q1742920|Q1742920]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94882057|Christoph Ranck]]'' | p569 = 1869-09-06 | p570 = 1951-05-24 | p106 = ''[[:d:Q56447246|Building inspector]]'' | item = [[:d:Q94882057|Q94882057]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94939148|Georg Schröder]]'' | p569 = 1870 | p570 = 1942 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q94939148|Q94939148]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q12017844|Friedemann Götze]]'' | p569 = 1871-02-26 | p570 = 1946-05-22 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q12017844|Q12017844]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58216573|Hermann Steudel]]'' | p569 = 1871-07-29 | p570 = 1967-01-26 | p106 = ''[[:d:Q2055046|physiologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q58216573|Q58216573]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q104652065|Josua Falk Friedlaender]]'' | p569 = 1871-06-13 | p570 = 1942-10-22 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q104652065|Q104652065]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q125812|Richard von Pawelsz]]'' | p569 = 1872-12-07 | p570 = 1943-04-10 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q152951|lieutenant general]]''<br/>[[Militär]] | item = [[:d:Q125812|Q125812]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q104808129|Isidor Jacobsohn]]'' | p569 = 1872-12-21 | p570 = 1943-03-21 | item = [[:d:Q104808129|Q104808129]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55219357|Leni Matthaei]]'' | p569 = 1873-06-02 | p570 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]''<br/>''[[:d:Q5322166|Designer]]''<br/>''[[:d:Q10694573|textile artist]]'' | item = [[:d:Q55219357|Q55219357]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95195583|Leni Mathaei]]'' | p569 = 1873-06-02 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | item = [[:d:Q95195583|Q95195583]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2059294|Paul Diercke]]'' | p569 = 1874-07-09 | p570 = 1937-07-23 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q2059294|Q2059294]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15430930|Otto Schumm]]'' | p569 = 1874-08-03 | p570 = 1958-12-27 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q15430930|Q15430930]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q90437|Gustav Wyneken]]'' | p569 = 1875-03-19 | p570 = 1964-12-08 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]''<br/>''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | item = [[:d:Q90437|Q90437]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113735615|Wilhelm Mengel]]'' | p569 = 1875-03-24 | p106 = ''[[:d:Q4964182|Philosoph]]'' | item = [[:d:Q113735615|Q113735615]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q119686070|Eduard Reibstein]]'' | p569 = 1875-06-29 | p570 = 1914-09-26 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q119686070|Q119686070]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q80795509|Hartwig Jess]]'' | p569 = 1876 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | item = [[:d:Q80795509|Q80795509]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q103091|Otto Palandt]]'' | p569 = 1877-05-01 | p570 = 1951-12-03 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q103091|Q103091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1309566|Hans von Ludwiger]]'' | p569 = 1877-11-13 | p570 = 1966-03-07 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | item = [[:d:Q1309566|Q1309566]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55684791|Otto Oeters]]'' | p569 = 1878-06-30 | p570 = 1958-02-23 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q55684791|Q55684791]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139115814|Johannes Sichart]]'' | p569 = 1879-04-21 | p570 = 1940-03-19 | item = [[:d:Q139115814|Q139115814]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1913684|Max von Bahrfeldt]]'' | p569 = 1880-08-20 | p570 = 1964-05-08 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1913684|Q1913684]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2417756|Theodor Herrmann]]'' | p569 = 1881-07-27 | p570 = 1926-12-15 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q11569986|printmaker]]''<br/>''[[:d:Q15296811|draftsperson]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]''<br/>''[[:d:Q11613590|theatre designer]]''<br/>''[[:d:Q16947657|lithographer]]'' | item = [[:d:Q2417756|Q2417756]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139001266|Adolf Heimberg]]'' | p569 = 1881-03-01 | p570 = 1971-04-16 | item = [[:d:Q139001266|Q139001266]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1581468|Hans Nagel]]'' | p569 = 1882-11-27 | p570 = 1964-05-20 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | item = [[:d:Q1581468|Q1581468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q111609046|Arthur Rochlitz]]'' | p569 = 1882-05-17 | p570 = 1958-08-07 | item = [[:d:Q111609046|Q111609046]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139025101|Frieda Ottilie Ferdinanda Rogoda]]'' | p569 = 1883-08-24 | p570 = 1941-06-16 | item = [[:d:Q139025101|Q139025101]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18222185|Ernst Harthern]]'' | p569 = 1884-09-07 | p570 = 1969-06-08 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q18222185|Q18222185]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132884974|Johann Dreyer]]'' | p569 = 1884-01-04 | item = [[:d:Q132884974|Q132884974]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nicolaus von Borstel]] | p569 = 1885-11-17 | p570 = 1963-11-05 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1986909|Q1986909]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q127174256|Edzard Stölting]]'' | p569 = 1885-01-08 | p570 = 1960-09-25 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q1743221|kirchenrat]]''<br/>''[[:d:Q16533|Richter]]'' | item = [[:d:Q127174256|Q127174256]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137137469|Walther Croll]]'' | p569 = 1885-02-22 | p570 = 1933 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | item = [[:d:Q137137469|Q137137469]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2079745|Ernst-Eberhard Hell]]'' | p569 = 1887-09-19 | p570 = 1973-09-15 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q2079745|Q2079745]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55847492|Kurd Endell]]'' | p569 = 1887 | p570 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q13416354|mineralogist]]''<br/>''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q55847492|Q55847492]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139116171|Kurd Eduard Karl Endell]]'' | p569 = 1887-02-01 | p570 = 1945-03-22 | item = [[:d:Q139116171|Q139116171]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1583365|Hans von Borstel]]'' | p569 = 1888-03-03 | p570 = 1962-10-06 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1583365|Q1583365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137312400|Eddy Endell]]'' | p569 = 1888-05-17 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137312400|Q137312400]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137345132|Werner Tettenborn]]'' | p569 = 1888-08-04 | item = [[:d:Q137345132|Q137345132]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139108617|Adi von Staden]]'' | p569 = 1890 | p570 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q1396008|matron]]'' | item = [[:d:Q139108617|Q139108617]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Karl Waller]] | p569 = 1892 | p570 = 1963-05-15 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q102703|Q102703]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139234140|Hans Adolf von Staden]]'' | p569 = 1892-01-20 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q139234140|Q139234140]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q7148918|Paul-Hermann Werner]]'' | p569 = 1893-03-19 | p570 = 1940-06-30 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q7148918|Q7148918]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1548821|Willy Andreessen]]'' | p569 = 1895-08-07 | p570 = 20th century | item = [[:d:Q1548821|Q1548821]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1578859|Hans Bruns]]'' | p569 = 1895-10-07 | p570 = 1971-03-08 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q24262584|Bible translator]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q19829990|biblical scholar]]''<br/>''[[:d:Q333634|Översetter]]'' | item = [[:d:Q1578859|Q1578859]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136634827|Friedrich Walter Paul Gronemann]]'' | p569 = 1898 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q136634827|Q136634827]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137160431|Hans Hitzwebel]]'' | p569 = 1899-01-22 | p570 = 1982-09-12 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q137160431|Q137160431]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2549455|Warner Bruns]]'' | p569 = 1901-09-19 | p570 = 1972-11-11 | p106 = ''[[:d:Q131512|Buur]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q2549455|Q2549455]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Wilhelm Stülten]] | p569 = 1902-11-26 | p570 = 1972-02-10 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q2575321|Q2575321]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18589580|Karl Franz Wendt]]'' | p569 = 1904-10-14 | p570 = 1933 | p106 = ''[[:d:Q9352089|Spijoon]]'' | item = [[:d:Q18589580|Q18589580]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Peter Seidensticker]] | p569 = 1904-03-02 | p570 = 1977-08-26 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q20608186|Q20608186]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94809220|Wilhelm Schöttler]]'' | p569 = 1904-12-27 | p570 = 1978 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]'' | item = [[:d:Q94809220|Q94809220]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139116925|Johannes Bösch]]'' | p569 = 1904-05-30 | p570 = 2003-02-10 | p106 = ''[[:d:Q10547393|local politician]]'' | item = [[:d:Q139116925|Q139116925]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q22017193|Richard Eggers]]'' | p569 = 1905-09-24 | p570 = 1995-06-15 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | item = [[:d:Q22017193|Q22017193]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137350892|Alfred Wortmann]]'' | p569 = 1906-07-17 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q137350892|Q137350892]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1561475|Günther Groenhoff]]'' | p569 = 1908-04-07 | p570 = 1932-07-23 | p106 = ''[[:d:Q2095549|Fleger]]'' | item = [[:d:Q1561475|Q1561475]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q98860|Karl Kersten]]'' | p569 = 1909-08-08 | p570 = 1992-07-24 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q17488316|Prähistoriker]]'' | item = [[:d:Q98860|Q98860]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1902917|Marta Damkowski]]'' | p569 = 1911-03-16 | p570 = 1982-08-11 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1397808|Wedderständler]]'' | item = [[:d:Q1902917|Q1902917]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66353|Ulrich de Maizière]]'' | p569 = 1912-02-24 | p570 = 2006-08-26<br/>2006-08-27 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q66353|Q66353]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15996031|Heinrich Wohlers]]'' | p569 = 1912-03-16 | p570 = 1944-03-15 | item = [[:d:Q15996031|Q15996031]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q97787|Werner Ebeling]]'' | p569 = 1913-11-21 | p570 = 2008-08-25 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q97787|Q97787]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q5388133|Erich Wulff]]'' | p569 = 1914-05-17 | p570 = 1979-01-12 | item = [[:d:Q5388133|Q5388133]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1575671|Johannes Gerber]]'' | p569 = 1919-10-06 | p570 = 2004-12-23 | p106 = ''[[:d:Q688576|Stüürberader]]'' | item = [[:d:Q1575671|Q1575671]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95189097|Hanna Emuth]]'' | p569 = 1920-11-28 | p570 = 2008-08-10 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | item = [[:d:Q95189097|Q95189097]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139109419|Wolfgang Schöttler]]'' | p569 = 1920-04-24 | p570 = 2009-01-18 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q139109419|Q139109419]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nicolaus Dreyer]] | p569 = 1921-04-21 | p570 = 2003-08-13 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1986806|Q1986806]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139117649|Wilhelm Schwartau]]'' | p569 = 1923 | p570 = 2009 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]''<br/>''[[:d:Q520549|geologist]]'' | item = [[:d:Q139117649|Q139117649]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95268641|Bodo Menck]]'' | p569 = 1926-12-26 | p570 = 2016-10-09 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | item = [[:d:Q95268641|Q95268641]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1261430|Udo Schwertmann]]'' | p569 = 1927-11-25 | p570 = 2016-01-20 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q12370538|Bodenwetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q758780|gardener]]'' | item = [[:d:Q1261430|Q1261430]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15853536|Walter Lohmann]]'' | p569 = 1927-08-28 | p570 = 1996-10-04 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q15853536|Q15853536]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1560454|Günter Fehring]]'' | p569 = 1928-08-20 | p570 = 2020-02-05 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q3578589|environmentalist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1560454|Q1560454]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133688012|Erich Kaiser]]'' | p569 = 1929 | item = [[:d:Q133688012|Q133688012]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136977671|Horst Müller]]'' | p569 = 1929-08-07 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q136977671|Q136977671]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112546603|Hubert Wartenberg]]'' | p569 = 1930 | p570 = 2021-01-15 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>''[[:d:Q10872101|Anatoom]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q112546603|Q112546603]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136575688|Herbert Severin]]'' | p569 = 1931-09-13 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q136575688|Q136575688]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137136706|Gerd Willms]]'' | p569 = 1931 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137136706|Q137136706]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112459965|Berthold Hohmann]]'' | p569 = 1934 | p106 = ''[[:d:Q4379628|expert pharmacist]]''<br/>''[[:d:Q2374149|Botaniker]]'' | item = [[:d:Q112459965|Q112459965]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133315886|Ulrich Schlepper]]'' | p569 = 1934-12-06 | p106 = [[Aftheker]] | item = [[:d:Q133315886|Q133315886]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137347966|Walter Nellen]]'' | p569 = 1934 | item = [[:d:Q137347966|Q137347966]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47212001|Klaus Stechmann]]'' | p569 = 1935-08-10 | p570 = 2016-02-26 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q47212001|Q47212001]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137158461|Klaus Lange]]'' | p569 = 1935-02-09 | p570 = 2014-08-11 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q137158461|Q137158461]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18625256|Hartwig Brandt]]'' | p569 = 1936-02-15 | p570 = 2017-06-25 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q18625256|Q18625256]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130087560|Gerhard Hirschfeld]]'' | p569 = 1936 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q130087560|Q130087560]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130769718|Gerhard Hirschfeld]]'' | p569 = 1936-07-10 | p570 = 2024-08-07 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q130769718|Q130769718]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58221463|Heinrich Rohdenburg]]'' | p569 = 1937-01-27 | p570 = 1987-02-27 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]''<br/>''[[:d:Q18545995|Geoökoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q58221463|Q58221463]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95303305|Arnd Siegel]]'' | p569 = 1937-04-02 | p570 = 2025-03-11 | p106 = ''[[:d:Q774306|surgeon]]''<br/>''[[:d:Q10732476|art collector]]''<br/>[[Mäzen]] | item = [[:d:Q95303305|Q95303305]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133641642|Elke Weseloh]]'' | p569 = 1937 | item = [[:d:Q133641642|Q133641642]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136978033|Gisela Oberländer]]'' | p569 = 1937 | item = [[:d:Q136978033|Q136978033]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139141743|Christa Meves]]'' | p569 = 1937 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q139141743|Q139141743]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1279595|Eberhard von Koerber]]'' | p569 = 1938-06-11 | p570 = 2017-08-03 | p106 = ''[[:d:Q43845|Ünnernehmer]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q1279595|Q1279595]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124156673|Gisela Peters-Rohse]]'' | p569 = 1938-11-10 | p570 = 2023-12-28 | p106 = ''[[:d:Q5716684|dancer]]'' | item = [[:d:Q124156673|Q124156673]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Adolf Dammann]] | p569 = 1939-11-06 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q806805|Bankkoopmann]]'' | item = [[:d:Q361200|Q361200]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1671925|Klaus Saul]]'' | p569 = 1939-01-01 | p570 = 2025-05-16 | p106 = ''[[:d:Q17489339|Neetiedhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1671925|Q1671925]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinz Mügge]] | p569 = 1939-06 | p106 = ''[[:d:Q88202189|Spraakaktivist]]''<br/>''[[:d:Q88206817|Marketingmanager]]''<br/>[[Börgermeester]] | item = [[:d:Q13188422|Q13188422]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133618740|Ludolf Baucke]]'' | p569 = 1939 | p570 = 2016-07-31 | p106 = ''[[:d:Q20669622|music journalist]]'' | item = [[:d:Q133618740|Q133618740]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2531103|Volker Krey]]'' | p569 = 1940-07-09 | p570 = 2023-03-15 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q2531103|Q2531103]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112431414|Günter Rohdenburg]]'' | p569 = 1940 | p106 = ''[[:d:Q121594|professor]]'' | item = [[:d:Q112431414|Q112431414]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137148817|Knut Gustafsson]]'' | p569 = 1940-11-06 | p570 = 2010-12-07 | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | item = [[:d:Q137148817|Q137148817]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139109901|Johann Moje]]'' | p569 = 1940-03-08 | p106 = ''[[:d:Q124657236|Gärtnermeister]]'' | item = [[:d:Q139109901|Q139109901]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139118172|Trude Meyer]]'' | p569 = 1940-10-10 | item = [[:d:Q139118172|Q139118172]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139519611|Günter Mann]]'' | p569 = 1940-02-27 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | item = [[:d:Q139519611|Q139519611]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61744067|Claus Tiedemann]]'' | p569 = 1941 | p106 = ''[[:d:Q19587958|sports scientist]]'' | item = [[:d:Q61744067|Q61744067]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29898096|Klaus Jungclaus]]'' | p569 = 1942-10-24 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q29898096|Q29898096]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q21039068|Günther Ortmann]]'' | p569 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q21039068|Q21039068]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95305076|Roland R. Ropers]]'' | p569 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q6051619|opinion journalist]]'' | item = [[:d:Q95305076|Q95305076]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133735118|Lutz Werner]]'' | p569 = 1945 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q133735118|Q133735118]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66981|Stefan Aust]]'' | p569 = 1946-07-01 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q864380|Biograaf]]'' | item = [[:d:Q66981|Q66981]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1270507|Frank Ropers]]'' | p569 = 1946-08 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | item = [[:d:Q1270507|Q1270507]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2167959|Roswitha Strauß]]'' | p569 = 1946-05-30 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q2167959|Q2167959]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47121116|Eva Riekert]]'' | p569 = 1946-12-01 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]'' | item = [[:d:Q47121116|Q47121116]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136577903|Gerhard Bargsten]]'' | p569 = 1946 | item = [[:d:Q136577903|Q136577903]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136639085|Klaus Dammann]]'' | p569 = 1946 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q136639085|Q136639085]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137139657|Hans-Peter Fitschen]]'' | p569 = 1946-10-01 | item = [[:d:Q137139657|Q137139657]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137260882|Sabine Theis-Krömer]]'' | p569 = 1946-11-23 | p570 = 2013-03-02 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q137260882|Q137260882]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137317468|Michael Philipp]]'' | p569 = 1946 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q137317468|Q137317468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138997088|Ingrid Anna Fischer]]'' | p569 = 1946 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | item = [[:d:Q138997088|Q138997088]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1478855|Jan-Uwe Rogge]]'' | p569 = 1947 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q1478855|Q1478855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23788092|Wolfgang Röhl]]'' | p569 = 1947 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q23788092|Q23788092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137318851|Hartmut Peters]]'' | p569 = 1948 | item = [[:d:Q137318851|Q137318851]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55759609|Klaus-Dieter Pagels]]'' | p569 = 1949-09-01 | p106 = ''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | item = [[:d:Q55759609|Q55759609]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95321182|Rainer Freese]]'' | p569 = 1949 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q755070|narrator]]'' | item = [[:d:Q95321182|Q95321182]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133673852|Dieter Lehmann]]'' | p569 = 1949-12-01 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133673852|Q133673852]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133744230|Gisela Schneider-Gehrke]]'' | p569 = 1949 | p570 = 2001 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q10774753|performance artist]]''<br/>''[[:d:Q18216771|video artist]]'' | item = [[:d:Q133744230|Q133744230]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18746943|Ina Busch]]'' | p569 = 1950 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]'' | item = [[:d:Q18746943|Q18746943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58146503|Jürgen Fischer]]'' | p569 = 1950-03-28 | p570 = 2022-05-04 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q3546255|Ozeanograaf]]'' | item = [[:d:Q58146503|Q58146503]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q105344699|Elke Gröning]]'' | p569 = 1950 | p106 = ''[[:d:Q350979|Zooloog]]''<br/>''[[:d:Q1662561|paleontologist]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q105344699|Q105344699]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133757877|Gundula Sommerer]]'' | p569 = 1950 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | item = [[:d:Q133757877|Q133757877]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1717992|Rolf Hollander]]'' | p569 = 1951 | p106 = ''[[:d:Q215536|Koopmann]]''<br/>''[[:d:Q13405496|Diplom-Koopmann]]'' | item = [[:d:Q1717992|Q1717992]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133372348|Heiner Baumgarten]]'' | p569 = 1951 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133372348|Q133372348]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133710221|Arthur Schultz]]'' | p569 = 1951 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133710221|Q133710221]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Wilfried Geiger]] | p569 = 1952-09-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1562582|Q1562582]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q6485785|Brigitte Jäger-Dabek]]'' | p569 = 1952 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q1996635|optician]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q6485785|Q6485785]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124855661|Thomas Dilger]]'' | p569 = 1952 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q124855661|Q124855661]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130779535|Siegfried Kopf]]'' | p569 = 1952 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | item = [[:d:Q130779535|Q130779535]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137137494|Thomas Schnieder]]'' | p569 = 1952-11-13 | p570 = 2012-05-16 | item = [[:d:Q137137494|Q137137494]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137450678|Dorothea Speyer-Heise]]'' | p569 = 1953 | p106 = ''[[:d:Q352507|pastor]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q137450678|Q137450678]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Jürgen Oßenbrügge]] | p569 = 1954-01-15 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q1239085|Q1239085]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1466255|Fritz Frenkler]]'' | p569 = 1954-05-11 | p106 = ''[[:d:Q5322166|Designer]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1466255|Q1466255]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1672179|Rainer Sass]]'' | p569 = 1954-04-25 | p106 = ''[[:d:Q947873|Feernsehmoderator]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]'' | item = [[:d:Q1672179|Q1672179]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q105924217|Kay Waechter]]'' | p569 = 1954-11-26<br/>1954 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q4964182|Philosoph]]'' | item = [[:d:Q105924217|Q105924217]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136578829|Dieter Bohn]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q10272925|agricultural engineer]]'' | item = [[:d:Q136578829|Q136578829]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1045522|Carsten Eggers]]'' | p569 = 1957-05-18 | p570 = 2021-09-29 | p106 = ''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | item = [[:d:Q1045522|Q1045522]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Frank Schulz (Schriever)|Frank Schulz]] | p569 = 1957-02-14 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q3387717|Theaterspeelbaas]]'' | item = [[:d:Q1444154|Q1444154]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136855813|Sibylle Reinecke]]'' | p569 = 1957 | p106 = ''[[:d:Q10272925|agricultural engineer]]'' | item = [[:d:Q136855813|Q136855813]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1629173|Horst Becker]]'' | p569 = 1958-04-07 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1629173|Q1629173]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1688394|Karl Hinrich Manzke]]'' | p569 = 1958-02-13 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | item = [[:d:Q1688394|Q1688394]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113365616|Thomas Gloth]]'' | p569 = 1958-04-29 | p106 = ''[[:d:Q13365201|handball coach]]''<br/>''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | item = [[:d:Q113365616|Q113365616]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139110273|Jens Stechmann]]'' | p569 = 1958-03-27 | item = [[:d:Q139110273|Q139110273]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99487|Ulf Riebesell]]'' | p569 = 1959-10-15 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q99487|Q99487]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1772829|Michael Romahn]]'' | p569 = 1959-03-28 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q1772829|Q1772829]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1894689|Maren Partzsch]]'' | p569 = 1959 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q1894689|Q1894689]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2286251|Silke von Bremen]]'' | p569 = 1959 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q2286251|Q2286251]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133020847|Steffen Storck]]'' | p569 = 1959 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | item = [[:d:Q133020847|Q133020847]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139363927|Ursula Steen]]'' | p569 = 1959 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q139363927|Q139363927]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q16739466|Jörg-Michael Wolters]]'' | p569 = 1960-08-26 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1227197|social pedagogue]]'' | item = [[:d:Q16739466|Q16739466]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q65599102|Ditmar Schädel]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q957729|photojournalist]]''<br/>''[[:d:Q33231|Fotograaf]]''<br/>''[[:d:Q16947657|lithographer]]'' | item = [[:d:Q65599102|Q65599102]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q87888368|Jutta Kelm]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q762707|luthier]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q87888739|aeolian harp maker]]'' | item = [[:d:Q87888368|Q87888368]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q93434100|Britta Hufeisen]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q14467526|linguist]]'' | item = [[:d:Q93434100|Q93434100]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112470616|Peter Hirth]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]''<br/>''[[:d:Q957729|photojournalist]]'' | item = [[:d:Q112470616|Q112470616]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132292392|Matthias Barjenbruch]]'' | p569 = 1960-07-28 | p106 = ''[[:d:Q13582652|Boinschenör]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q132292392|Q132292392]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133017707|Randolf Dieckmann]]'' | p569 = 1960 | item = [[:d:Q133017707|Q133017707]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137320932|Uwe Wiechert]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q520549|geologist]]'' | item = [[:d:Q137320932|Q137320932]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95835|Angela Denoke]]'' | p569 = 1961-11-27 | p106 = ''[[:d:Q2865819|Opernsinger]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | item = [[:d:Q95835|Q95835]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Helmut Dammann-Tamke]] | p569 = 1961-10-11 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q1603471|Q1603471]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15438639|Sabine Tegtmeyer-Dette]]'' | p569 = 1961-01-03 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q15438639|Q15438639]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95332885|André Steiner]]'' | p569 = 1961 | p106 = ''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q16538479|Lehrbeauftragter]]'' | item = [[:d:Q95332885|Q95332885]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112443028|Carola Pabst]]'' | p569 = 1961 | p106 = ''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q5322166|Designer]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | item = [[:d:Q112443028|Q112443028]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113772432|Ulrike Gaida]]'' | p569 = 1961 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q113772432|Q113772432]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Sönke Hartlef]] | p569 = 1962-07-04 | item = [[:d:Q86003691|Q86003691]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130769441|Torsten Birkholz]]'' | p569 = 1962 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q130769441|Q130769441]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130797091|Ina Weh]]'' | p569 = 1962-02-17 | item = [[:d:Q130797091|Q130797091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q30131294|Urte Lucht]]'' | p569 = 1963-03-18 | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' | item = [[:d:Q30131294|Q30131294]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q87934989|Thomas Ness]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q87934989|Q87934989]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113793504|Michael Trauthig]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | item = [[:d:Q113793504|Q113793504]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133018354|Jan Holthusen]]'' | p569 = 1963 | item = [[:d:Q133018354|Q133018354]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23000736|Bernd Schwarting]]'' | p569 = 1964 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | item = [[:d:Q23000736|Q23000736]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q45354832|Bettina Hauenschild]]'' | p569 = 1964-07-16 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q11481802|Synchroonspreker]]''<br/>''[[:d:Q351234|Heelpraktiker]]'' | item = [[:d:Q45354832|Q45354832]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84599154|Mathias Petry]]'' | p569 = 1964 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q84599154|Q84599154]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136963734|Jörn Elsner]]'' | p569 = 1964-12-27 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q136963734|Q136963734]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138986192|Frank Löschmann]]'' | p569 = 1964-03-18 | p106 = ''[[:d:Q1906854|mechanical technician]]'' | item = [[:d:Q138986192|Q138986192]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q26232148|Heidi Ecks]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | item = [[:d:Q26232148|Q26232148]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95232395|Daniel Krönke]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]''<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]] | item = [[:d:Q95232395|Q95232395]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130784697|Alexander Tetsch]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | item = [[:d:Q130784697|Q130784697]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23059373|Rotraud von Kulessa]]'' | p569 = 1966-08-13 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q23059373|Q23059373]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139350276|Bernd Hagenah]]'' | p569 = 1966 | item = [[:d:Q139350276|Q139350276]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Dirk Dammann]] | p569 = 1967-08-14 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q1227807|Q1227807]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1228091|Dirk Steffens]]'' | p569 = 1967-12-05 | p106 = ''[[:d:Q947873|Feernsehmoderator]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q1235146|documentary filmmaker]]''<br/>''[[:d:Q13590141|presenter]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q1228091|Q1228091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1560965|Sabine Völkers]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | item = [[:d:Q1560965|Q1560965]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q46112876|Matthias Haß]]'' | p569 = 1967-04-18 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q46112876|Q46112876]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66022922|Marc-Denis Weitze]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q17433421|science journalist]]'' | item = [[:d:Q66022922|Q66022922]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q71978824|Claas Hoffmann]]'' | p569 = 1967-09-12 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q71978824|Q71978824]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q105405324|Susanne Homölle]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q832136|business manager]]''<br/>''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q105405324|Q105405324]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112524814|Silke Schlichtmann]]'' | p569 = 1967 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q16308156|scholar of English]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q9379869|lecturer]]''<br/>''[[:d:Q11499929|Literat]]'' | item = [[:d:Q112524814|Q112524814]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130792279|Maren Schild]]'' | p569 = 1967 | item = [[:d:Q130792279|Q130792279]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1402210|Stephan Bauer]]'' | p569 = 1968-12-01 | p106 = ''[[:d:Q15214752|Kabarettist]]'' | item = [[:d:Q1402210|Q1402210]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Klaus-Jürgen Heitmann]] | p569 = 1968-03-27 | p106 = ''[[:d:Q2267418|industrial engineer]]'' | item = [[:d:Q34674833|Q34674833]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q111541447|Philipp E. Kümpel]]'' | p569 = 1968-01-29 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q1415090|film score composer]]''<br/>''[[:d:Q1214796|double-bassist]]''<br/>[[Komponist]]<br/>''[[:d:Q462390|docent]]'' | item = [[:d:Q111541447|Q111541447]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130797649|Saskia Hannah Meves]]'' | p569 = 1968 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q130797649|Q130797649]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132935752|Laura Windmann]]'' | p569 = 1968 | item = [[:d:Q132935752|Q132935752]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133315851|Andreas Fritsch]]'' | p569 = 1968 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q133315851|Q133315851]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139102432|Irina Fürstenau]]'' | p569 = 1968 | item = [[:d:Q139102432|Q139102432]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113549565|Jörgen Tielmann]]'' | p569 = 1969 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q113549565|Q113549565]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131693268|Martin Elsen]]'' | p569 = 1969 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | item = [[:d:Q131693268|Q131693268]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133585929|Thorsten Marsen]]'' | p569 = 1969 | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | item = [[:d:Q133585929|Q133585929]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42317312|Ulrich Prahl]]'' | p569 = 1970-09-20 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q6051619|opinion journalist]]'' | item = [[:d:Q42317312|Q42317312]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112421006|Dagmar Henze]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q1028181|Maler]]''<br/>''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | item = [[:d:Q112421006|Q112421006]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112536724|Thorsten Saleina]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q1925963|graphic artist]]''<br/>''[[:d:Q644687|Illustrater]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q112536724|Q112536724]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q126392140|Debbie Bülau]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q1595570|local historian]]'' | item = [[:d:Q126392140|Q126392140]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138925653|Ute Brüdermann]]'' | p569 = 1970 | item = [[:d:Q138925653|Q138925653]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139349191|Jan-Peter Hintelmann]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q139349191|Q139349191]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1416946|Karen Stechmann]]'' | p569 = 1971-09-15 | p106 = ''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | item = [[:d:Q1416946|Q1416946]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Oliver Grundmann]] | p569 = 1971-08-21 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q15813228|Q15813228]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95205189|Susanne Hölsebeck]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q95205189|Q95205189]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130766663|Martin Bahr]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]]<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q130766663|Q130766663]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133064457|Tobias Huth]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q14906342|biophysicist]]'' | item = [[:d:Q133064457|Q133064457]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137139293|Volker Blecken]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | item = [[:d:Q137139293|Q137139293]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139333568|Riglef Pause]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]''<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q139333568|Q139333568]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139279220|Britta Bartelt-Kirbach]]'' | p569 = 1972 | item = [[:d:Q139279220|Q139279220]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139524079|Michael Scharnewski]]'' | p569 = 1972 | item = [[:d:Q139524079|Q139524079]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99427|Patrick Döring]]'' | p569 = 1973-05-06 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q99427|Q99427]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q51718006|Marcus Kück]]'' | p569 = 1973-01-24 | p106 = ''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | item = [[:d:Q51718006|Q51718006]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95305198|Gunnar Hinck]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q95305198|Q95305198]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113769791|Angela Bauer-Kirsch]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | item = [[:d:Q113769791|Q113769791]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829500|Tina Bremer-Olszewski]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q130829500|Q130829500]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133690896|Jens Schmidt]]'' | p569 = 1973 | item = [[:d:Q133690896|Q133690896]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137153091|Holger Meyer]]'' | p569 = 1973 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q137153091|Q137153091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137304743|Lars Götzinger]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q137304743|Q137304743]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139011660|Stefan Mauck]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | item = [[:d:Q139011660|Q139011660]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q86240|Andrasch Starke]]'' | p569 = 1974-01-04 | p106 = ''[[:d:Q846750|Jockey]]'' | item = [[:d:Q86240|Q86240]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q17325938|Roland Ismer]]'' | p569 = 1974 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]]<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q688576|Stüürberader]]'' | item = [[:d:Q17325938|Q17325938]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q24300599|Melanie Schliecker]]'' | p569 = 1974-01-26 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | item = [[:d:Q24300599|Q24300599]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124844601|Lars Poeck]]'' | p569 = 1974-09-20 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]''<br/>''[[:d:Q8246794|blogger]]'' | item = [[:d:Q124844601|Q124844601]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132980535|Silke Eggeling]]'' | p569 = 1974 | item = [[:d:Q132980535|Q132980535]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133508896|Michael Wichers]]'' | p569 = 1974 | item = [[:d:Q133508896|Q133508896]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139318462|Daniel Krause]]'' | p569 = 1974 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q139318462|Q139318462]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139509344|Mark Thome]]'' | p569 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q139509344|Q139509344]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139510450|Bettina Vautrin]]'' | p569 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q118154409|general practitioner]]'' | item = [[:d:Q139510450|Q139510450]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139519659|Guido Pannier]]'' | p569 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q139519659|Q139519659]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19298542|Philipp Osthus]]'' | p569 = 1975-09-11 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]'' | item = [[:d:Q19298542|Q19298542]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131566490|Christoph Ehrhardt]]'' | p569 = 1975-07-26 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q131566490|Q131566490]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132982278|Andrea Grzeganek]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q132982278|Q132982278]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132987710|Barbara Uleer]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q132987710|Q132987710]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132989604|Anne Henning]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | item = [[:d:Q132989604|Q132989604]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132994531|Elina Grodtmann]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | item = [[:d:Q132994531|Q132994531]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133004932|Jan Tomforde]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133004932|Q133004932]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133590526|Andreas Feddersen]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | item = [[:d:Q133590526|Q133590526]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136986543|Nicole Röndigs]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | item = [[:d:Q136986543|Q136986543]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137445658|Stefanie Scherpe]]'' | p569 = 1975 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q137445658|Q137445658]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138954417|Christian-Jürgen Kuwer]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | item = [[:d:Q138954417|Q138954417]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1749365|Philip Stemann]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]''<br/>''[[:d:Q3387717|Theaterspeelbaas]]'' | item = [[:d:Q1749365|Q1749365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2077352|Peter Ording]]'' | p569 = 1976-12-22 | p106 = ''[[:d:Q13382576|Roderer]]'' | item = [[:d:Q2077352|Q2077352]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95233245|Peter Kalmbach]]'' | p569 = 1976 | p106 = [[Afkaat|Avkaat]] | item = [[:d:Q95233245|Q95233245]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124617486|Melanie Adler]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | item = [[:d:Q124617486|Q124617486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132974828|Johannes Rath]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132974828|Q132974828]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132999491|Anja Busack]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q132999491|Q132999491]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133508901|Kristin Rosenkranz]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133508901|Q133508901]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136590914|Christian Augustin]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q136590914|Q136590914]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137146347|Claas Hiebenthal]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q137146347|Q137146347]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139320722|Katrin Wilke]]'' | p569 = 1976 | item = [[:d:Q139320722|Q139320722]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139351590|Sven Torsten Kröner]]'' | p569 = 1976 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q139351590|Q139351590]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139365568|Stefan Charpian]]'' | p569 = 1976 | item = [[:d:Q139365568|Q139365568]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139507531|Helge Knut Schumacher]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q38383816|health economist]]'' | item = [[:d:Q139507531|Q139507531]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1589292|Hauke Hilz]]'' | p569 = 1977-05-29 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q1589292|Q1589292]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q45608804|Claus Ropers]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q45608804|Q45608804]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q88487698|Falko Hönisch]]'' | p569 = 1977-11-25 | p106 = ''[[:d:Q2865819|Opernsinger]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q88487698|Q88487698]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112415240|André Martens]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q112415240|Q112415240]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132995002|Kevin Bube]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q132995002|Q132995002]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133008744|Britta Hemmy]]'' | p569 = 1977 | item = [[:d:Q133008744|Q133008744]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133026302|Michael Wehber]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q13416354|mineralogist]]'' | item = [[:d:Q133026302|Q133026302]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137448551|Susanne Koch]]'' | p569 = 1977 | item = [[:d:Q137448551|Q137448551]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138957687|Ulf Schüller]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q138957687|Q138957687]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q97381|Mareile Moeller]]'' | p569 = 1978-10-14 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2405480|Spreker]]'' | item = [[:d:Q97381|Q97381]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Kai Seefried]] | p569 = 1978-01-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q124438|Q124438]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61831776|Nadine Erler]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]'' | item = [[:d:Q61831776|Q61831776]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108524713|Marco Rieckmann]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q88213881|Didaktiker]]''<br/>''[[:d:Q16529590|environmental scientist]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q15319501|social scientist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q108524713|Q108524713]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829151|Vanessa Prigge]]'' | p569 = 1978 | item = [[:d:Q130829151|Q130829151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133493348|Miryam Fischer-Reinhard]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q133493348|Q133493348]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133512394|Anna Marie Paul]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q133512394|Q133512394]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138957570|Jürke Kotthaus]]'' | p569 = 1978 | p106 = [[Aftheker]] | item = [[:d:Q138957570|Q138957570]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138987655|Björn Saager]]'' | p569 = 1978 | p106 = [[Aftheker]] | item = [[:d:Q138987655|Q138987655]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139534566|Karl-Heinz Scharschmidt]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q139534566|Q139534566]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58524994|Simon Blank]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q58524994|Q58524994]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113837211|Anne Kurtze]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q88114244|Museumspädagoog]]'' | item = [[:d:Q113837211|Q113837211]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130785267|Roland Rink]]'' | p569 = 1979-11-13 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q130785267|Q130785267]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132945532|Hauke Dewitz]]'' | p569 = 1979 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q132945532|Q132945532]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133024052|Benjamin Schwarz]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q133024052|Q133024052]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133024782|Thomas Wriede]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q832136|business manager]]'' | item = [[:d:Q133024782|Q133024782]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133056510|Tobias Kloubert]]'' | p569 = 1979-06-20 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133056510|Q133056510]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133068317|Jens Buck]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q133068317|Q133068317]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q75768|Juliette Schoppmann]]'' | p569 = 1980-03-18 | p106 = ''[[:d:Q177220|Singer]]'' | item = [[:d:Q75768|Q75768]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1279210|Stefan Konarske]]'' | p569 = 1980-02-28 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10798782|TV-Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2324479|speaker]]'' | item = [[:d:Q1279210|Q1279210]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1516074|Gesa Schwartz]]'' | p569 = 1980-07-17 | p106 = [[Schriever]] | item = [[:d:Q1516074|Q1516074]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47129509|Sönke E. Schulz]]'' | p569 = 1980-06-23 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q47129509|Q47129509]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q92144919|Steffen Vagts]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q92144919|Q92144919]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130770316|Christian Torborg]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q130770316|Q130770316]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132298021|Thomas Fitschen]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q11481802|Synchroonspreker]]'' | item = [[:d:Q132298021|Q132298021]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132890574|Lars Kurt Johann Schiefelbein]]'' | p569 = 1980 | item = [[:d:Q132890574|Q132890574]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132945544|Stephanie-Susanne Stecher]]'' | p569 = 1980 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q132945544|Q132945544]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133006566|Julia Lietz]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q133006566|Q133006566]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133007379|Anja Brentzel]]'' | p569 = 1980-06-04 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q133007379|Q133007379]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133014092|Amrei Steinhoff]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | item = [[:d:Q133014092|Q133014092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133021925|Jan-Ove Lornsen Nissen]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q133021925|Q133021925]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133389151|Katharina Beyer]]'' | p569 = 1980 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133389151|Q133389151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133479408|Ann-Britt Steen]]'' | p569 = 1980 | item = [[:d:Q133479408|Q133479408]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133489444|Christian von Schassen]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q10855616|medical officer]]'' | item = [[:d:Q133489444|Q133489444]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133489793|Katharina Cziupka]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | item = [[:d:Q133489793|Q133489793]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133755238|Claudia Bartels]]'' | p569 = 1980 | item = [[:d:Q133755238|Q133755238]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136579226|Jan Lukas]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q136579226|Q136579226]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136961065|Dirk Müller-Sajak]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q136961065|Q136961065]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137446795|Anne-Kathrin Munk-Hartig]]'' | p569 = 1980-07-12 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q137446795|Q137446795]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138954205|Verena Boßung]]'' | p569 = 1980 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q138954205|Q138954205]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138985895|Jan Gülzau]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]''<br/>''[[:d:Q635734|Archivar]]'' | item = [[:d:Q138985895|Q138985895]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138990333|Oliver Kühlke]]'' | p569 = 1980 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q138990333|Q138990333]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139125584|Svenja Behrens]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]'' | item = [[:d:Q139125584|Q139125584]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139261621|Merle Eickhoff]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q139261621|Q139261621]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139326947|Anika Melanie Jahnke]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | item = [[:d:Q139326947|Q139326947]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q17352980|Simon Riggers]]'' | p569 = 1981-07-30 | p106 = [[Filmproduzent]]<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | item = [[:d:Q17352980|Q17352980]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q57920213|André Hauschild]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q57920213|Q57920213]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133063435|Christoph Ohrt]]'' | p569 = 1981-02-09 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133063435|Q133063435]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137158357|Nils Kemme]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q137158357|Q137158357]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137313082|Stefan Zoerner]]'' | p569 = 1981 | item = [[:d:Q137313082|Q137313082]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139510449|Britta Raitschew]]'' | p569 = 1981 | item = [[:d:Q139510449|Q139510449]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18019250|David Grottschreiber]]'' | p569 = 1982-04-29 | p106 = ''[[:d:Q544972|trombonist]]'' | item = [[:d:Q18019250|Q18019250]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q21652561|Thorsten Wenning]]'' | p569 = 1982-03-03 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]] | item = [[:d:Q21652561|Q21652561]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q60963422|Philipp Schwenkenbecher]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q60963422|Q60963422]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95878324|Knut Mierswe]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]'' | item = [[:d:Q95878324|Q95878324]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112440856|Johannes Cziupka]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q112440856|Q112440856]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130781217|Tim-Frederik Oehr]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q832136|business manager]]'' | item = [[:d:Q130781217|Q130781217]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829060|Sandra Lingner]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | item = [[:d:Q130829060|Q130829060]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829197|Birthe-Christine Weiss]]'' | p569 = 1982 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q130829197|Q130829197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132955458|Julia Witthohn]]'' | p569 = 1982-10-01 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q132955458|Q132955458]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132956065|Dirk Landsberg]]'' | p569 = 1982 | item = [[:d:Q132956065|Q132956065]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133068452|Michael Tomforde]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133068452|Q133068452]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133498867|Andreas Marian Roeder]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133498867|Q133498867]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136567480|Carsten Mahler]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q136567480|Q136567480]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136865956|Anna Kopf]]'' | p569 = 1982 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q136865956|Q136865956]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136976345|André Gooßen]]'' | p569 = 1982 | item = [[:d:Q136976345|Q136976345]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139519637|Jan-Peter Richters]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q139519637|Q139519637]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139524232|Julia Steinhoff-Wagner]]'' | p569 = 1982-08-25 | item = [[:d:Q139524232|Q139524232]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q26260415|Jannik Endemann]]'' | p569 = 1983-01-17 | p106 = ''[[:d:Q2405480|Spreker]]'' | item = [[:d:Q26260415|Q26260415]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130787261|Daniel Kliem]]'' | p569 = 1983 | p106 = [[Informatik]] | item = [[:d:Q130787261|Q130787261]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132804513|Dirk Heckl]]'' | p569 = 1983 | item = [[:d:Q132804513|Q132804513]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132920433|Nils Pfullmann]]'' | p569 = 1983 | item = [[:d:Q132920433|Q132920433]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133385766|Annika Elsen]]'' | p569 = 1983 | item = [[:d:Q133385766|Q133385766]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133406386|Hanna Hadler]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q133406386|Q133406386]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133415606|Yvonne Burfeindt]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | item = [[:d:Q133415606|Q133415606]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133499586|Jan-Thorben Sieweke]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q15924224|Internist]]'' | item = [[:d:Q133499586|Q133499586]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136961767|Carsten Börger]]'' | p569 = 1983-07-09 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q136961767|Q136961767]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136965280|Daniel Röschl]]'' | p569 = 1983 | item = [[:d:Q136965280|Q136965280]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137331615|Ole Stenzel]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q170790|Mathematiker]]'' | item = [[:d:Q137331615|Q137331615]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139261101|Karolin Ullrich]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | item = [[:d:Q139261101|Q139261101]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133342943|Lennart Schubert]]'' | p569 = 1984 | item = [[:d:Q133342943|Q133342943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133493715|Monika Steinhoff]]'' | p569 = 1984 | item = [[:d:Q133493715|Q133493715]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133495776|Gregor Beckmann]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | item = [[:d:Q133495776|Q133495776]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133507022|Jasmin Hoffmann]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | item = [[:d:Q133507022|Q133507022]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136857785|Sonja Kriett]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q136857785|Q136857785]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137128186|Hinnerk Meyer]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q137128186|Q137128186]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139275481|Imke Toborg]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q170790|Mathematiker]]'' | item = [[:d:Q139275481|Q139275481]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139532662|Kerstin Gerlach]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | item = [[:d:Q139532662|Q139532662]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q100981152|Laura Uhlig]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | item = [[:d:Q100981152|Q100981152]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q129017845|Lars Berg]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q674426|curator]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q129017845|Q129017845]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132976681|Donata von Gruben]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132976681|Q132976681]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133318063|Julian Struck]]'' | p569 = 1985 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133318063|Q133318063]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133335881|Matthias Krug]]'' | p569 = 1985 | item = [[:d:Q133335881|Q133335881]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133357862|Ulrich Stirnat]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133357862|Q133357862]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133417611|Swantje Wiebalck]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133417611|Q133417611]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133481430|Friederike Inga Nollmann]]'' | p569 = 1985 | item = [[:d:Q133481430|Q133481430]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108757902|Frank Rinck]]'' | p569 = 1986-11-04 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q108757902|Q108757902]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q115269320|Corinna Lange]]'' | p569 = 1986-12-16 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q115269320|Q115269320]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q123505848|AzudemSK]]'' | p569 = 1986-05-08 | p106 = ''[[:d:Q2252262|Rapper]]'' | item = [[:d:Q123505848|Q123505848]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133127083|Hauke Simon]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133127083|Q133127083]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133312185|Tobias Waller]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q133312185|Q133312185]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133494347|Cornelius Steffen Schlosshardt]]'' | p569 = 1986 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133494347|Q133494347]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136583211|Till Cordes]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q136583211|Q136583211]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137152120|Wilken Wehrt]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | item = [[:d:Q137152120|Q137152120]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q89126417|Hannes Rathmann]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q89126417|Q89126417]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112502196|Torge Schiefelbein]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | item = [[:d:Q112502196|Q112502196]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133316721|Christian Denker]]'' | p569 = 1987 | item = [[:d:Q133316721|Q133316721]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133335001|Peter Niemann]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133335001|Q133335001]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133484952|Johannes Stemmann]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | item = [[:d:Q133484952|Q133484952]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136966445|Sebastian Gooßen]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q136966445|Q136966445]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136985930|Greta Sophia Flüh]]'' | p569 = 1987 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q136985930|Q136985930]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q89982520|Torge Dellert]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q89982520|Q89982520]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133337821|Claus Julius Witt]]'' | p569 = 1988 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133337821|Q133337821]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133482224|Jan Schwellenbach]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133482224|Q133482224]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133488935|Alexander Wick]]'' | p569 = 1988 | item = [[:d:Q133488935|Q133488935]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136585628|Matthias Soot]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q116994205|geodesist]]'' | item = [[:d:Q136585628|Q136585628]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Verena Westphal]] | p569 = 1989-05-30 | p106 = ''[[:d:Q627325|graphic designer]]''<br/>''[[:d:Q266569|animator]]''<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | item = [[:d:Q102407424|Q102407424]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133486881|Jessica Fischer]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q2306091|Sozioloog]]'' | item = [[:d:Q133486881|Q133486881]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133399877|Anna Laporte]]'' | p569 = 1990-03-14 | item = [[:d:Q133399877|Q133399877]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133417769|Corinna Hardes]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | item = [[:d:Q133417769|Q133417769]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133469531|Alexander Schlimm]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | item = [[:d:Q133469531|Q133469531]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2386442|Tabea Kemme]]'' | p569 = 1991-12-14 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q2386442|Q2386442]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133343287|Klaus Schwerdtner]]'' | p569 = 1991-08-04 | item = [[:d:Q133343287|Q133343287]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136588855|Timo Breuer]]'' | p569 = 1991 | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | item = [[:d:Q136588855|Q136588855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137339089|Jannes Seebeck]]'' | p569 = 1991 | p106 = ''[[:d:Q21329070|materials scientist]]'' | item = [[:d:Q137339089|Q137339089]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q323065|Florian Nagel]]'' | p569 = 1992-03-13 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q323065|Q323065]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Lara-Maria Wichels]] | p569 = 1992-08-05 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | item = [[:d:Q18022958|Q18022958]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139277534|Thomas Gerhard Heinrich Stielow]]'' | p569 = 1992 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q139277534|Q139277534]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136994536|Sarah Körber]]'' | p569 = 1993 | item = [[:d:Q136994536|Q136994536]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Marnon Busch]] | p569 = 1994-12-08 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q17593128|Q17593128]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q88215318|Maximilian Schulz]]'' | p569 = 1994-01-24 | item = [[:d:Q88215318|Q88215318]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110606185|Marcel Maurer]]'' | p569 = 1994 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | item = [[:d:Q110606185|Q110606185]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133371374|Helge Jentsch]]'' | p569 = 1994 | item = [[:d:Q133371374|Q133371374]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47485334|Lasse Lührs]]'' | p569 = 1996-05-16 | p106 = ''[[:d:Q15306067|triathlete]]'' | item = [[:d:Q47485334|Q47485334]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137339631|Timo Schorlepp]]'' | p569 = 1996 | p106 = ''[[:d:Q752129|astrophysicist]]'' | item = [[:d:Q137339631|Q137339631]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110486190|Klara Lange]]'' | p569 = 1998 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | item = [[:d:Q110486190|Q110486190]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q135440160|Julie Deluz]]'' | p569 = 1998 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2462658|Manager]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]''<br/>''[[:d:Q4610556|model]]'' | item = [[:d:Q135440160|Q135440160]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q115017363|Jannes Wulff]]'' | p569 = 1999-09-14 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | item = [[:d:Q115017363|Q115017363]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q125401049|Ole Hagedorn]]'' | p569 = 2003-10-14 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | item = [[:d:Q125401049|Q125401049]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132348651|Tom Fitschen]]'' | p569 = 2006-10-24 | p106 = ''[[:d:Q11774891|Ieshockeyspeler]]'' | item = [[:d:Q132348651|Q132348651]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55124787|Joachim Hyncke]]'' | p570 = 1580-03-08 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q756215|Proopst]]'' | item = [[:d:Q55124787|Q55124787]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58317474|Jens Dede]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q58317474|Q58317474]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q89805133|Inga S Ulusoy]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q89805133|Q89805133]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q92694606|Lennart Bargsten]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q92694606|Q92694606]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94471625|Cora M Holicki]]'' | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | item = [[:d:Q94471625|Q94471625]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q99688652|Norbert Hamm]]'' | p106 = ''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | item = [[:d:Q99688652|Q99688652]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112495397|Hermann Strackerian]]'' | p570 = 1662 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q112495397|Q112495397]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112495402|Gregor Hintze]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | item = [[:d:Q112495402|Q112495402]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q115633847|Andrea Golato]]'' | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q3400985|academic]]''<br/>''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q14467526|linguist]]'' | item = [[:d:Q115633847|Q115633847]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q118062684|Wolfgang Watzulik]]'' | item = [[:d:Q118062684|Q118062684]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130770245|Hans Christian Heinemeyer]]'' | item = [[:d:Q130770245|Q130770245]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132265533|Samuel Heinrich Uffelmann]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132265533|Q132265533]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132804767|Heinrich Pragemann]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132804767|Q132804767]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132938686|Julia Dankers]]'' | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | item = [[:d:Q132938686|Q132938686]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132964389|Pamela Theodorakopoulou]]'' | p106 = ''[[:d:Q4964182|Philosoph]]'' | item = [[:d:Q132964389|Q132964389]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132999490|Jacobus Lakeman]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q132999490|Q132999490]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133063610|Heinrich Konrad Versmann]]'' | p106 = ''[[:d:Q21263917|medical student]]'' | item = [[:d:Q133063610|Q133063610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133072105|Tim Behrens]]'' | item = [[:d:Q133072105|Q133072105]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133312201|Johannes Dellert]]'' | item = [[:d:Q133312201|Q133312201]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133323507|Johann Hintz]]'' | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' | item = [[:d:Q133323507|Q133323507]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133323552|Niels Raue]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133323552|Q133323552]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133329156|Thomas Gangolf]]'' | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q133329156|Q133329156]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133332454|Johann Brasche]]'' | item = [[:d:Q133332454|Q133332454]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133368115|Johann Harder]]'' | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q133368115|Q133368115]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133397288|Hanna Dorothee Plickert]]'' | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | item = [[:d:Q133397288|Q133397288]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133440751|Theresa Holst]]'' | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | item = [[:d:Q133440751|Q133440751]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136999075|Alexander Johann August Hübner]]'' | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | item = [[:d:Q136999075|Q136999075]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137022248|Bartholomäus Kühlbrunn]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q137022248|Q137022248]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137053966|Sven Krönke]]'' | item = [[:d:Q137053966|Q137053966]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137055341|Friedrich Dieckmann]]'' | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | item = [[:d:Q137055341|Q137055341]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137060213|Johann Füller]]'' | item = [[:d:Q137060213|Q137060213]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137085211|Sina Rehbein]]'' | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | item = [[:d:Q137085211|Q137085211]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139024270|Johannes Mahler]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139024270|Q139024270]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139105965|Nikolaus Harmes]]'' | p570 = 1675 | item = [[:d:Q139105965|Q139105965]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139105970|Peter Christian Dodt]]'' | p106 = ''[[:d:Q16258947|Beamter]]'' | item = [[:d:Q139105970|Q139105970]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139106180|Heinrich Thor Hambrügge]]'' | p570 = 1628 | item = [[:d:Q139106180|Q139106180]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139106586|Claus Erhorn]]'' | item = [[:d:Q139106586|Q139106586]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139110719|Dietrich Blume]]'' | p570 = 1672 | p106 = ''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q139110719|Q139110719]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139110826|Georg Hinz]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139110826|Q139110826]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139110902|Gustav Hempel]]'' | item = [[:d:Q139110902|Q139110902]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139111401|Johann Vincent Adler]]'' | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | item = [[:d:Q139111401|Q139111401]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139112052|Gustav Diedrich Iden]]'' | p570 = 1786-07-18 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>[[Schriever]] | item = [[:d:Q139112052|Q139112052]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139112700|Anna Margrethe Erhorn]]'' | p570 = 1712 | item = [[:d:Q139112700|Q139112700]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139112731|Heinrich Heinrichs]]'' | p106 = ''[[:d:Q4991371|Soldaat]]''<br/>''[[:d:Q998550|Bookhändler]]'' | item = [[:d:Q139112731|Q139112731]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139120852|Adiko]]'' | item = [[:d:Q139120852|Q139120852]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139120889|Rikbert]]'' | p570 = 1164-02-17 | item = [[:d:Q139120889|Q139120889]] }} {{Wikidata list end}}{{NDS wiki}} eue8f4dcwv85zf3baewel299036iqd0 0 95707 1065698 1065381 2026-05-17T12:21:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065698 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|Oliver Mark (Berlin, 2013)]] '''Oliver Mark''' (* [[20. Februar]] [[1963]] in [[Gelsenkiärken|Gelsenkirchen]]) is en düütschen [[Fotografie|Fotograaf]] un Künstler. He leevt un arbeidt in Berlin. In sien Wark widmet he sück sück insbesünnere de Porträtfotografie as ok serielle, konzeptuelle Arbeiten in den Kontext vun de billen Kunst. == Leven == In dat Öller vun negen Johren kreeg Mark sien eerste Kamera. Anlaat weer en Reis to de [[Olympsche Spele|Olympisch Spelen]] 1972 in München, de he as Pries vun en Malwettbewarf vun de Westdüütsch Zeitung wunn. Wiels düsse Reis hett he ünner ännern de lichtathletinnen Ulrike Meyfarth fotografeert.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/der-besondere-kick-die-portraits-von-oliver-mark |titel=Der besondere Kick – Die Portraits von Oliver Mark |datum=2021-10-01 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Nah en Utbillen to’n Fotografen hett Mark tonächst in de Fotostudios vun dat Burda-Verlag in Offenburg arbeit un weer tietwies in de Modefotografie tätig. Siet 1992 is he as egenständig Fotograf un Künstler in Berlin tätig.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Midden vun de 1990er Johren fung Mark mit Künstlerporträts an. To sien eerst hörrn de vun A. R. Penck (1994), Emil Schumacher (1995) as ok Jenny Holzer un Louise Bourgeois (1996).<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/early-works |titel=Early Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Marks Arbeiten wurrn in tallriek Publikatschonen herutbrocht, darünner ''Architectural Digest'', ''Der Spiegel'', ''Die Zeit'', ''Les Inrockuptibles'', ''Rolling Stone'', ''Stern'', ''Süddeutsche Zeitung, Magazin'', ''The New York Times'', ''The Wall Street Journal'', ''Time'', ''Vanity Fair'', ''Vogue'', ''Zeit Magazin''.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://fotografr.de/2241/oliver-mark-portraits/ |titel=Oliver Mark Portraits {{!}} Portraitfotografie |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://fotografr.de/2241/oliver-mark-portraits/ |wayback=20190327091431 |text=Oliver Mark Portraits {{!}} Portraitfotografie |archiv-bot=2026-05-17 12:21:38 InternetArchiveBot }}</ref> Mark hett as Gaststudent Seminare vun Katharina Sieverding (Visual Culture) an de Universität vun de Künste Berlin besöcht. Van 2012 bet 2014 harr he en Lehropdrag för Fotografie an de Hoochschool Hannover. Tüschen 2010 un 2022 bedreev he en Atelier an den Tempelhofer Ufer in Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> == Wark == === Porträtfotografie === In de 1990er Johren is de Porträtfotografie en zentrale Arbeitsfeld vun Oliver Mark. He hett nah egen Angaven ruchweg 850 Persönlichkeiten ut Kunst, Politik, Literatur, Musik un Film porträteert.<ref>{{Internetquelle |autor=Nadja Sayej |url=https://www.vice.com/en/article/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists/ |titel=Behind the Lens: Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists |werk=VICE |datum=2014-02-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> To de porträteerten Personen tellt ünner ännern Anthony Hopkins, Cate Blanchett, [[Angela Merkel]], Paapst Benedikt XVI., [[Joachim Gauck]], Yoko Ono, Daniel Barenboim, Sean Scully un Tom Hanks. Marks Porträts entstaht sowohl in' Opdrag as ok in' Rahmen vun free Projekten un wurrn internatschonal publizeert un ünner ännern in de National Portrait Gallery London utstellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2020s |titel=Present Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2000s |titel=2000s |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Technisch arbeidt Mark neven Spegelreflexkameras un Middelformatkameras faken mit en [[Polaroid]]-680-Kamera.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> === Gruppenporträts === [[Bild:Oliver Mark, Jungbrunnen 2015, Gelatinesilberabzug, 68,0 x 100,5 cm.jpg|duum|Oliver Mark: ''Jungbrunnen'' (2015) Gelatinesilberabzug, 68,0 × 100,5 cm.]] Parallel to dat Eenzelporträtfotografie sett sück Mark siet Midden vun de 2000er Johren intensiv mit Gruppenporträts utnanner. To de bekannten Arbeiten tellt ünner ännern „Künnen in den Gaarn vun de Prinzessin Majassa vun Hessen“ (Rom, 2006), as ok „Nikole Hackert, Jonathan Meese, Gudny Gudmundsdottir, Marc Brandenburg und Bruno Brunnet“ (Berlin, 2009). För de Utstellung „Heimat verplicht, Märkische Adlige – en Bilanz vun den Neuanfang in de Brandenburgischen Landeszentrale för politische Bildung“, Potsdam (2012/2013) hett Oliver Mark twölf torüchkehrt Adelsfamilien ut verscheeden Regionen vun Brandenburg porträteert.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Arbeiten entstaht faken ahn digital Kompositschoon un sünd normalerwies sorgfältig arrangeert. Mark fotografeert vun den Stativ ut un bruukt Drahtutlöser oder Funkutlöser, üm sück op den individuellen Utdruck vun de Deelnehmer binnen de Grupp to konzentreeren. Mit de Arbeit ''Jungbrunnen'' (Berlin, 2015) betreckt sück Mark explizit op dat glieknamig Gemälde vun Lucas Cranach den Ölleren (1546) un överträgt sien Motiv in en tietgenössischen fotografischen Kontext. === Kollaboratschonen === [[Bild:Hoischen Mark (Christian Hoischen, Oliver Mark) - Briefkopf, 2017.jpg|duum|Hoischen / Mark: Briefkopf, 36,5 × 42,5 cm, Missingtechnik op Farvfotografie, 2017]] Siet 2017 hett Oliver Mark tosamenarbeit Projekte mit anner Künstlerinnen un Künstler realiseert. De gemeensam Arbeit mit Christian Hoischen hett den Utgangspunkt bildt.<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/hoischen-mark/ |titel=Hoischen & Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2022 hett Mark op Inladen vun den Kunstbeupdragten vun dat Arzbisdom Berlin, Georg Maria Roers SJ, de Utstellung Collaborations I för de Guardini Galerie in Berlin. Mark hett 60 Künstlerinnen un Künstlerinladen. sien Fotografien as Utgangsmaterial för egen Interventschonen to bruken. De Arbeiten umfaat ünner ännern Övermalungen, Sniedern, Collagen un materielle Ergänzungen. Vun jeder Wark entstunnen twee Exemplare, een bleev bi de bedeeligten Künstler, een wurr Deel vun de Reeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.guardini.de/veranstaltung/ausstellung-collaborations-i/ |titel=Ausstellung {{!}} Collaborations I • Guardini Stiftung e.V. |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Utstellung un de Reeg thematiseert allgemeen Fragen vun de Autorschap, de Bildaneeren un de Grenz tüschen Fotografie un Billende Kunst. === Serielle Arbeiten / Warkgruppen (Utwahl) === Dat Langtietprojekt ''De Tied maakt wi later ut''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/raum-und-zeit |titel=Die Zeit machen wir später aus. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (siet 1985) dokumenteert urbane Övergangstostännen in Berlin un entstunn över mehrere Johrteihnten weg, letzt mit Swoorpunkten wiels de Corona-Lockdowns 2020 un 2021. In ''The Artist''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/the-artist |titel=The Artist |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2013) hett Mark den Maler Karl Otto Götz 2013 in sien privat Umfeld porträteert. De Fotografien wurrn gemeensam mit söven Gedichten vun Götz in de Kunstsammlungen Chemnitz utstellt un in dat Künstlerbook Ut den Trümmern kriegt dat Leven verapenlicht. (b. frank books, Zürich, 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |abruf=2026-03-05 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |wayback=20180828043727 |text=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |archiv-bot=2026-05-17 12:21:38 InternetArchiveBot }}</ref> [[Bild:Madeleine Albright fotografiert von Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|297x297px|Madeleine Albright, Berlin 2013]] De Publikatschoon ''Butensieden un Ingeweihter''<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> (2013) (Hatje Cantz, Berlin 2013), is to de glieknamig Utstellung rutbrocht, sammelt 32 Polaroid-Porträts, de ahn konkret Opdrag entstunn. De Arbeiten teken sück dör en spontan, intuitive Bildspraak ut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> In de Reeg ''Natura Morta''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/natura-morta |titel=Natura Morta |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2017) hett Mark Objekten ut de Asservatenkamer vun dat Bundsamt för Naturschutz in Bonn beslagnahmen. De meist ut dat Rebeet vun den Artenschuul stammend Gegenstände wurrn oorsprünglich as Souvenirs inführt un vun den Toll sekerstellt. De Arbeiten wurrn 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie der bildenden Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest un in Beziehung to historsch Stillleven vun de Maleree sett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.akbild.ac.at/de/museum-und-ausstellungen/kunstsammlungen/aktuelles/gemaeldegalerie/ausstellungen/2017/natura-morta.-photographien-von-oliver-mark |titel=Natura Morta |datum=2017-04-27 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Wiels de Saneeren vun de Nee Natschonalgalerie Berlin entstunn en Reeg vun 106 Fotografien ''Neue'' ''Nationalgalerie''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/neue-nationalgalerie |titel=Neue Nationalgalerie 2020–2021 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2020–2021), de den Umbau nich dokumentarisch begriepen, sünnern as künstlerisch Ünnersöken vun Ruum, Licht un Struktur. De Reeg ''MUSEO I''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/museo |titel=MUSEO |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2021) entstunn in italieensch Museen un Kunstinstitutionen. Mark hett ut siet Perspektive fotografeert un hett den Fokus op elementelle Elementen vun den Utstellungsbedriev richt, wodör Fragen na Wahrnehmung un Kontextualiseeren vun Kunst thematiseert wurrn.<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> De Warkgrupp ''Ventotene Pictures''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/ventotene-pictures |titel=Ventotene Pictures |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2024) entstunn in' Rahmen vun dat Residenzprogramm IN/SU/LA op de Insel Ventotene. De Arbeiten verbinnt klassische Silbergelatinabzüge mit malerisch un Textilingreepen.<ref>{{Internetquelle |url=https://verenaosthoff.de/in-su-la/ |titel=IN/SU/LA – Verena Osthoff |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.materiagallery.com/insula-ventotene/ |titel=IN/SU/LA - Postcards from the 2024 Ventotene Residency |werk=Matèria |datum=2019-10-14 |abruf=2026-03-05 |sprache=it-IT}}</ref> == Sammlungen == Biller vun Oliver Mark befinnen sück ünner ännern in de Sammlungen vun dat Liechtensteinisch Landmuseum, de Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, dat Bukowina-Museum in Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Mihaela Tcaciuc |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/206286/expozitia-de-fotografie-celebritati-l-a-adus-la-suceava-pe-artistul-fotograf-german-oliver-mark-el-a-donat-muzeului-bucovinei-una-dintre-lucrarile-sale |titel=Expoziţia de fotografie „Celebrităţi” l-a adus, la Suceava, pe artistul fotograf german Oliver Mark. El a donat Muzeului Bucovinei una dintre lucrările sale |werk=NewsBucovina |datum=2017-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=New Times Media |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/236746/spiritualitatea-profunda-surprinsa-in-expozitia-bucovina-manastirile-traiesc-a-artistului-fotograf-oliver-mark-vernisata-la-muzeul-de-istorie-din-suceava-in-prezenta-autor |titel=Spiritualitatea profundă surprinsă în expoziţia „Bucovina – Mănăstirile trăiesc” a artistului fotograf Oliver Mark, vernisată la Muzeul de Istorie din Suceava în prezența autorului |werk=NewsBucovina |datum=2018-11-11 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref>, dat Goethe-Institut Dublin, de Sammlung Würth as ok in privat Sammlungen. Eenige vun sien Porträtupnahmen sünd na de Regeln vun de Creative-Commons-Lizenzenzen herutbrocht worrn. == Utstellungen (Utwahl) == Oliver Marks Arbeiten wurrn internatschonal in tallriek Eenzel- un Gruppenutstellungen utstellt. To de wichtigen institutionellen Eenzelutstellungen tellen ''still...lesen'' (2014) an dat Goethe-Institut Irland in Dublin as ok ''Ut den'' ''Trümmern kreiht dat Leven - Porträts vun Karl Otto Götz'' (2014) in den Kunstsammlungen Chemnitz.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Internatschonale Op kreeg Mark todem dör de Warkreeg ''Natura Morta'', de 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie vun de bildend Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest wurr.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Sien Arbeiten weern mehrfack in de National Portrait Gallery London vertreden, darünner in de Johren 2007/08 as ok 2013/14 in' Rahmen vun den Taylor Wessing Photographic Portrait Pries.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Wiedere zentrale Stäen sünd de Eenzelutstellung ''No Show'' (2019) in de Villa Dessauer, Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, Presentatschonen in musealen Kontexten as de Kunsthalle Würth in Swäbisch Hall (2024)<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/kunsthalle-wurth-2024 |titel=Kunsthalle Würth, 2024 |datum=2024-01-24 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> un de Deelnahm an internatschonale Kunstmeeten, darünner Paris Photo in dat Grand Palais.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> 2022 hett Mark tosommen mit Isa Melsheimer de Duo-Utstellung ''DELIVERY HERO'' in dat Open Berlin, en Projektruum vun Amélie Esterházy, entwkelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2025 hett he gemeensam mit Matthias Bitzer de Duo-Utstellung ''HIERSEIN IST HERRLICH''. in dat Galerienhuus Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> === Eenzelutstellungen === * 2021: ''MUSEO'', Kanya Kage Art Space Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2020: De Hannen vun ''Jenny Holzer,'' in de St. Peter un Paul-Kark, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.herder.de/stz/hefte/archiv/145-2020/6-2020/in-eure-haende-seien-sie-gegeben-betrachtung-von-oliver-marks-fotografie-die-haende-von-jenny-holzer-/ |titel=Betrachtung von Oliver Marks Fotografie "Die Hände von Jenny Holzer" |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019/2020: ''Bukowina Klöster Leven'', St.-Thomas-vun-Aquin-Kark in de Katholisch Akademie in Berlin. * 2019/2020: ''Goldene Schuhe'' – Fotografien ut de Sammlung vu dat Liechtensteinischen Landesmuseums vun Oliver Mark, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/goldene-schuhe-fotografien-aus-der-sammlung-des-liechtensteinischen-landesmuseums-von-oliver-mark-wgpla5r |titel=Goldene Schuhe – Fotografien aus der Sammlung des Liechtensteinischen Landesmuseums von Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2019: ''No Show'', Villa Dessauer – Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019: ''Bukowina Klöster Leben'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Bukowina Klöster Leben'', Bukowina-Museum, Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark in Korrespondenz zu Stillleben-Gemälden der Sammlung'', Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien<ref>{{Internetquelle |url=http://www.akademiegalerie.at/de/Ausstellungen/Ausstellungen%202017/Natura%20Morta |titel=Natura Morta - Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien |abruf=2026-03-05 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=http://www.akademiegalerie.at/de/Ausstellungen/Ausstellungen%202017/Natura%20Morta |wayback=20180917215726 |text=Natura Morta - Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien |archiv-bot=2026-05-17 12:21:38 InternetArchiveBot }}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark'', Naturhistorisches Museum Wien<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2016/2017: ''Natura Morta'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/natura-morta-oliver-mark-aw6pkme |titel=Natura Morta – Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2014: ''Oliver Mark – still…lesen'', Goethe-Institut Irland, Dublin * 2014: ''Aus den Trümmern kriecht das Leben – Portraits von Karl Otto Götz'', Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2014: ''Märkische Adlige – eine Bilanz des Neuanfangs'', Fürst-Pückler-Museum, Cottbus * 2013/2014: ''Außenseiter und Eingeweihter'', Uno Art Space, Stuttgart<ref>{{Internetquelle |url=https://kulturplanet.wordpress.com/tag/uno-art-space/ |titel=UNO ART SPACE |datum=2013-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2013: ''Außenseiter und Eingeweihter'', pavlov’s dog, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pavlovsdog.org/newsletter/023_ralph_schulz/ralph_schulz.html |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2013: ''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag am 15.08.2012'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz * 2013: ''Heimat verpflichtet'', Kanzlei im Lübbenauer Schlossbezirk, Lübbenau * 2012/2013: ''Heimat verpflichtet'', Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2012: ''Shuteye'', °CLAIR Gallery, München<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kultur-vollzug.dearticle-36989/2012/11/07/in-traume-entruckt-auf-zerwuhlten-laken/ |titel=Fotografien von Oliver Mark: In Träume entrückt auf zerwühlten Laken |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/exhibition/86865 |titel=Exhibition shuteye - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2011: ''Portraits'', Neuer Pfaffenhofener Kunstverein, Pfaffenhofen a. d. Ilm<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstverein-pfaffenhofen.de/rueckschau/2011/rueckschau-2011/datum/2011/04/10/oliver-mark-portraits.html |titel=RÜCKSCHAU {{!}} Neuer Pfaffenhofener Kunstverein |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2011: ''7 Artists and 1 Nude'', Galerie Gloria, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=RS |url=https://www.rollingstone.de/bilder-der-ausstellung-7-artist-and-1-nude-von-oliver-mark-582261/ |titel=Bilder der Ausstellung "7 Artist And 1 Nude" von Oliver Mark |werk=Rolling Stone |datum=2011-09-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2006: ''Portraits & Stills'', Anna Augstein Fine Arts, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/institution/exhibitions/anna-augstein-fine-arts-berlin |titel=institution Anna Augstein Fine Arts Berlin - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2002/2003: ''Portraits'', Musée de la photographie, Mougins * 2001: ''Photographien'', Galerie Imago, Berlin * 2000: ''Portraits'' ''und Memorabilien'', Galerie Grauwert, Hamburg * 1999: ''Portraits'', Galerie 48, Saarbrücken === Kollaboratschonsutstellungen === * 2022: ''Treshold – Tim Plamper & Oliver Mark'', a °CLAIRbyKahn Exclusive at photo basel * 2022: ''Collaborations I'', Guardini Stiftung und Galerie Berlin * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten – Oliver Mark in Collaboration with Christian Hoischen'', König Galerie Berlin * 2018: ''Der kleine Tod und das pralle Leben'' (Hoischen & Mark), pavlov's dog, Berlin === Duo- un Gruppenutstellungen === * 2025 Galerienhaus Berlin, ''Hiersein ist herrlich.'' with Matthias Bitzer<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.matthiasbitzer.com/ondisplay/markdarkbitzer-2025-berlin/ |titel=Mark{{!}}Dark{{!}}Bitzer, 2025 – Matthias Bitzer |datum=2025-09-04 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2025: Paris Photo 2024. ''Returning to the Grand Palais,'' ºCLAIRbyKahn Gallery, Paris * 2022 O P E N Berlin (Amélie Esterházy): ''Delivery Hero'' – with Isa Melsheimer, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://open-berlin.net/delivery-hero/ |titel=O P E N BERLIN |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten,'' Salon Hansa im Glockenturm der Galerie König, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://galerie-franzkowiak.de/ein-turm-von-unmoeglichkeiten/ |titel=AUSSTELLUNGSBETEILIGUNG: STEFANIE HILLICH, CHRISTOPH LÖFFLER, SADOR WEINSčLUCKER, MARC GRÖSZER UND HANSA WISSKIRCHEN: Ein Turm von Unmöglichkeiten. SALON HANSA {{!}} GALERIE FRANZKOWIAK |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Artist Complex – Photographic Portraits from Baselitz to Warhol,'' Museum för Fotografie, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Staatliche Museen zu Berlin |url=https://www.smb.museum/en/exhibitions/detail/artist-complex/ |titel=Artist Complex |abruf=2026-03-05 |sprache=en}}</ref> * 2017: KUNST.ORT.KINO, Kunsthalle Erfurt * 2017: ''Eindrücke von Liechtenstein,'' The Vologda State Museum (Russland) * 2016/17: ''In Szene gesetzt. Aus Porträts werden Kleider,'' Lindenau-Museum Altenburg, Germany<ref>{{Internetquelle |url=https://lindenau-museum.de/details-ausstellungen/in-szene-gesetzt-aus-portraets-werden-kleider |titel=In Szene gesetzt Aus Porträts werden Kleider - Lindenau-Museum Altenburg |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2015: ''photos and postage stamps,'' Sofia History Museum, Sofia * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Wilson – Cheltenham Art Gallery & Museum, Cheltenham * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Beaney, City of Canterbury * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' Scottish National Portrait Gallery, Edinburgh * 2013/14: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2012: Photographien, °CLAIR Gallery at ART PARIS, Paris * 2007/08: ''Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2006: BFF-Ausstellung, International Photography Festival, Xining (China) === Kurateert Utstellungen === * 2019: ''small,'' Schau Fenster, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Lukasz |url=https://dasarty.com/small/ |titel=SMALL |werk=Das Arty |datum=2019-04-23 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Raum XVII'', Werkhalle Wiesenburg, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://www.werkhallewiesenburg.berlin/exhibitions-2018/ |titel=Exhibitions 2018 {{!}} Werkhalle Wiesenburg |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2017: ''Alles oder Immer'', Schau Fenster, Berlin * 2012: ''Der arge Weg der Erkenntnis'', Gloria, Berlin == Utteknungen un Stipendien (Utwahl) == * 2007 National Portrait Gallery London, The Photographic Portrait Prize, longlist * 2013/14 National Portrait Gallery London, The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize, longlist * 2024 Reisestipendium för de Insel Ventotene, IN/SU/LA == Biller == <gallery style="text-align:center" perrow="3"> Bild:Oliver Mark - Ridley Scott, Berlin 2005.jpg|[[Ridley Scott]], Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Jenny Holzer, Leipzig 1996.jpg|Jenny Holzer ehr Hannen, Leipzig 1996. Sülvergelaatin-Print op Alu-Dibond, 151 × 154 cm. Bild:Oliver Mark - George Lucas, Berlin 2005.jpg|George Lucas, Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Louise Bourgeois, New York 1996.jpg|Louise Bourgeois, New York 1996 Bild:Oliver Mark - Anthony Hopkins, Berlin 2001.jpg|Anthony Hopkins, Berlin 2001 Bild:Oliver Mark - Jeff Koons, Berlin 2000.jpg|Jeff Koons, fotografeert vun Oliver Mark vör dat Gemälde „Lips“, Öl op Lienwand, 304,8 × 427,7 cm, ut de Easyfun-Serie, in de Deutsche Guggenheim, Berlin, 2000. </gallery> == Publikatschonen (Utwahl) == *[[Bild:Oliver Mark - No Show (book cover), Distanz Verlag, Berlin 2019.png|duum|223x223px|Cover vun ''No Show'', Distanz Verlag, Berlin 2019]]''No Show''. Distanz Verlag, Berlin 2019, ISBN 978-3-95476-281-1. *''Bukowina Klöster Leben''. Editura Karl A. Romstorfer, Suceava 2018, ISBN 978-606-8698-29-8. *''Natura Morta.'' Kehrer Verlag, Heidelberg 2016, ISBN 978-3-86828-759-2.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.kehrerverlag.com/de/oliver-mark-natura-morta-978-3-86828-759-2|titel=Der Fotoband Natura Morta ist in der Asservatenkammer des Bundesamtes für Naturschutz entstanden und erinnert an die Bedeutung der Artenvielfalt - Kehrer Verlag|zugriff=2018-09-17|sprache=de}}</ref> *''Oliver – Nutte Künstler Fotograf. Die ganze Wahrheit über Oliver Mark.'' Grauel Publishing, Berlin 2014. (Tiedschrift) *''Aus den Trümmern kriecht das Leben.'' b.frank books, Zürich 2013, ISBN 978-3-906217-00-0. (mit Gedichten van [[:de:Karl_Otto_Götz|Karl Otto Götz]])<ref>{{Internetquelle|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben|titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books|zugriff=2018-09-17|sprache=en}}</ref> *''Außenseiter und Eingeweihter.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-7757-3756-2.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-5880-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> *''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag.'' Alpenland Verlag, Schaan 2013, ISBN 978-3-905437-34-8.<ref>{{Internetquelle|autor=Liechtenstein National Museum|url=http://www.llm.li/Ausstellungen/AktuelleSonderausstellungen/Sonderausstellungsdetail/tabid/214/Default.aspx?shmid=770&shact=1814470349&shmiid=NPZLklde__sls__a0__eql__|titel=Liechtenstein National Museum :|zugriff=2018-09-17|sprache=en-US}}</ref> * med Martina Schellhorn: ''Heimat verpflichtet. Märkische Adlige – eine Bilanz nach 20 Jahren.'' Potsdam 2012, ISBN 978-3-932502-60-6.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/shop/Brandenburger/Brandenburg/Heimat-verpflichtet.html|titel=Bücher {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung - Heimat verpflichtet|zugriff=2018-09-17|sprache=de}} {{Webarchiv|url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/shop/Brandenburger/Brandenburg/Heimat-verpflichtet.html |wayback=20180917215435 |text=Bücher {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung - Heimat verpflichtet |archiv-bot=2026-05-17 12:21:38 InternetArchiveBot }}</ref> *''Portraits.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-7757-2484-5.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-2387-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> == Weblenken == {{Commons|Oliver Mark}} * [https://oliver-mark.com Offizielle Websteed] * Snack: ''[https://web.archive.org/web/20180922211538/https://noisey.vice.com/en_us/article/rjnx4r/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists]'' In: ''noisey.vice.com'' (engelsk) *[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=139349952 DNB-Katalog] (hoochdüütsch) == Enkeld Nahwiesen == <div style="column-width:60em;"> <references/> </div> {{SORTIERUNG:Mark, Oliver}} [[Kategorie:Fotograf]] [[Kategorie:Fotografie]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1963]] [[Kategorie:Gelsenkiärken]] [[Kategorie:Berlin]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 2oio1gcdadcq81lrzdq6980ieoly69n 0 124612 1065718 1065402 2026-05-17T13:51:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065718 wikitext text/x-wiki [[Datei:University of Bonn seal.svg|mini|150x150px|Segel von de Universität]] [[Datei:Bonn 1266, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn.jpg|mini|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Luftupnahm (2017)]] [[Datei:Bonn Tor Koblenzer3.jpg|mini|Koblenzer Tor mit Adenauerallee]] De '''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn''' is en van de groot [[Universität]]en in [[Düütschland]]. De nah den [[Preußen (Staat)|preußischen]] König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm&nbsp;III.]] nömmt un 1818 grünnd Hoochschool hett ehr Sitt in [[Bonn]] an‘n [[Rhien]] un betekent sück sülvst as namhafte, traditschonsbewusste Forschungsuniversität van internatschonalen Rang. In‘n Mai 2019 weern över 38.000&nbsp;Studeerende [[Immatrikulatschoon|immatrikuleert]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/die-universitaet/ueber-die-universitaet/die-universitaet-bonn-in-zahlen-und-fakten |titel=Zahlen und Fakten — Universität Bonn |abruf=2019-06-21}}</ref> Ünner de Studenten, Afsolventen un Perfessers befinnen sück söben [[Nobelpries]]dräger – dorünner [[Harald zur Hausen]], [[Wolfgang Paul (Physiker)|Wolfgang Paul]], [[Reinhard Selten]] un [[Otto Wallach]] –, veerteihn Laureaten van den [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], dree Priesdräger van de [[Fields-Medaille]] as ok [[Benedikt XVI.|Joseph Ratzinger]] (de latere Paapst Benedikt XVI.), [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Konrad Adenauer]], [[Robert Schuman]], [[Joseph Schumpeter]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Joseph Goebbels]], [[Max Ernst]], [[Karl Barth]], [[August Kekulé]] un [[Heinrich Hertz]]. In dat [[Academic Ranking of World Universities]] Ranking 2019 van de [[Shanghai Jiao Tong University]] (Shanghai Ranking) belegg de Universität Bonn den 70. Platz weltwiet un den veerten Platz in‘n natschoonalen Vergliek.<ref>{{cite web|last=Shanghai Jiao Tong University |first= |authorlink= |title=Top 500 World Universities |year=2019 |url=http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |doi= |accessdate=2019-08-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120223838/http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |archivedate=2016-01-20 }}</ref> Besünners ansehn sünd de Facken Mathematik, Ökonomie (Volkswertschapslehre), Physik un Agrarwetenschapen, de in‘n internatschonalen Vergliek de Plätze 30, 35 un 46 beleggen. Düütschlandwiet stahn Mathematik un Ökonomie up Platz 1, de Agrarwetenschapen un de Physik up Platz 3. Ok de Fackberiek Rechtswetenschapen hett en internatschonal düchtig hooch Renommee. De Universität Bonn is todem siet 2018 bzw. 2019 de spoodriekste Universität in de [[Exzellenzstrategie]] mit de Utteknung as Exzellenzuniversität (umgangsspraaklich Elite-Universität) as ok insgesamt söss Exzellenzclustern.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |titel=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |abruf=2019-07-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |wayback=20200927102942 |text=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |archiv-bot=2026-05-17 13:51:45 InternetArchiveBot }}</ref> == Geschichte == === Kurkölnische Akademie Bonn === [[Datei:Universität Bonn.jpg|mini|hochkant=1.5|Hööftgebäude an den süüdöstlichen Rand van de Bonner Binnenstadt]] [[Datei:FWIII.jpg|mini|König Friedrich Wilhelm III., Förderer van de Universität Bonn]] Vörgänger van de Bonner Universität weer de [[Kurköln]]ische Akademie Bonn, de 1777 mit den veer [[Fakultät (Hoochschool)|Fakultäten]] för Gottes-, Rechts-, Arznei- un Weltgelehrtheit grünnd wurr. 1786 hett de düütsch Kaiser [[Joseph II. (HRR)|Joseph&nbsp;II.]] hör dat Recht to dat Verleehn van de in dat ganze [[Hillig Röömsch Riek| Hillig Röömsch Riek Düütsch Natschoon]] anerkannt Grade [[Lizenziat|Licentiaten]] un Dokter tospraaken. Dormit steeg de Akademie to en Universität up. 1798 wurr de kurkölnische Universität nah de Angleedern vun dat linke [[Rhien]]ufer an [[Frankriek]] uphaben. === Grünnenstiet === De hüüdige Universität Bonn wurr denn an’n 18. Oktober 1818 van den preußischen König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm III.]] as sösste preußische Universität neben de [[Universität Griepswohld]], de [[Humboldt-Universität zu Berlin|Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin]], de [[Albertus-Universität Königsbarg]], de [[Martin-Luther-Universität Halle-Wittenbarg|Universität Halle (Saale)]] un de slesisch Friedrich-Wilhelms-[[Universität Breslau]] grünnd. Anlaat to de Grünnen weer de Will, för de beid nee preußischen Provinzen Rhienland un Westfalen en akademische Utbillensstäe to schaffen. An den sülvigen Dag wurrn dorför de bestahn Universitäten in [[Westfälische Wilhelms-Universität|Mönster]] un [[Theologische Fakultät Patterbuorn|Patterbuorn]] uphaben. De Wahl full ut mehreren Grünnen up Bonn: Tonächst weer dör de beid losstahn arzbischöplich Slötter hier en för den Anfang utrecken Ruumangebot dor. Denn wull man en düütlich Teeken setten för en Neeanfang ok in den universitären Beriek. Dorum wurr weder de Kurkölnische Universität in Bonn noch de städtische [[Universität zu Köln|Universität in Köln]] weer begrünnd. De an’n 14. Oktober 1655 grünnd [[Olt Universität Duisburg|Duisburger Universität]] wurr in dat Johr van de Universitätsneegrünnen in Bonn uplöst. Dat Zepter un groot Deelen van de Universitätsbibliothek Duisburg gungen nah Bonn, so dat de Bonner Universität insowiet ok Nahfolgerin van de Duisburger Hoochschool is. Buterdem harr de kurkölnische Universität as Vörlöper woll blots wenige Johren Bestand, doch se gull as en Universität, de van de Upklärung präägt weer, wat goot in de preußischen Bildungsideale passen dee. To’n Anfang wurr de Hoochschool as „Rhein-Universität“ betekent. 1827 wurrn de endgültigen Statuten van de Universität Bonn fardigstellt un in dat folgend Johr dör den preußischen König vulltrucken. An’n 28. Juni 1828 geev Friedrich Wilhelm III. mit en [[Kabinettsorder]] de Inrichtung den hüüdigen Naam „Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität“.<ref>Karl Theodor Schäfer: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968, S. 100 un S. 423.</ref> De eerste Lehrstohl för Kunstgeschichte wurr an’n 4. Mai 1860 an de Universität Bonn inricht. De eerste Lehrstohlinhebber weer Anton Springer (1825 - 1891). <ref name="UB181110">[http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/301-2010 150 Jahre Kunstgeschichte in Bonn], Uni Bonn, afropen an’n 18. September 2019.</ref> Landeswiet Upmarksomkeit kreeg de [[Bonner Philologenstriet]] tüschen de Perfessers [[Otto Jahn (Archäoloog)|Otto Jahn]] un [[Friedrich Ritschl]], de 1865 to Ritschl sien Weggang nah Leipzig führen dee. 1868 hett de Medizinische Fakultät [[Louis Pasteur]] den Ehrendokter verleeht, den de 1870 wegen den [[Düütsch-Franzöösch Krieg|Düütsch-Franzööschen Krieg]] torüch geven hett.<ref>[http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/louis-pasteur Biografie von Louis Pasteur] up de Website van de [[Académie française]].</ref> === 20. Johrhunnert === Mit den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] un den Zosommenbröök van dat Kaiserriek gung en Hoochtiet to Enn‘. De Juristen [[Ernst Zitelmann]] un de Industrielle [[Carl Duisberg]] hemm sück all 1917 in’n Henblick up de bevörstahn Hunnertjohrfier mit de „Gesellschaft der Freunde und Förderer der Universität Bonn“ (Geffrub) bemöht, private Hüllpsborn to ersluuten. De materielle Situatschoon van völ Studeerenden weer erbärmlich: de Roman „Barbaren“ van [[Günter Weisenborn]], de hier in den 1920er Johren Student weer, tüügt dorvan. Ut en Sülvsthelporganisatschoon van de Studenten gung 1920 de Vereen „Studentenwohl“, later dat [[Studentenwerk]] Bonn hervör. De tweet Satzung van de Universität wurr 1930 erlaaten. Nee weer ünner annern de „Studentenschaft“ as verfaatenmäßig Lidd van de Universität mit Sülvstverwaltung un Deelnahm an de Hoochschoolverwaltung. De „Allgemeine Studentische Arbeitsgemeinschaft“ (Astag) wurr 1930 inricht, deren Liddmaaten van de Studeerenden in geheim Wahl bestimmt. Hier wunnen in’n Ünnerscheed to anner Universitäten de natschonalsozialistischen Stimmen nie nich de Mehrheit. 1933 weern 23 % van de Perfessers NSDAP-Liddmaaten.<ref>Ralf Forsbach: Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im "Dritten Reich". Oldenbourg Verlag: 2006, S. 63.</ref> Mit de Inführen van dat [[Führerprinzip]] keem dat to de [[Gliekschaltung]]: de Rekter wurr van den Minister, de Dekane dör den Rekter insett. Hör Entscheeden weern weder an Beratung noch Afstimmen in Gremien bunnen. 40 Hoochschoollehrer (12,9 % van den Lehrkörper) wurrn entlaaten, wiel se [[Jodendom|Jööden]] oder den nee Machthebbern nich passen deen. De Philosophen [[Paul Ludwig Landsberg]] un [[Johannes Maria Verweyen]] sünd in’n Konzentratschoonslager storven. De Mathematiker [[Felix Hausdorff]] hett sück sülvst um’t Leven brocht.<ref>[[Michael Grüttner]], Sven Kinas: ''Die Vertreibung von Wissenschaftlern aus den deutschen Universitäten 1933–1945''. In: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte''. 55 (2007), S. 140, 160&nbsp;ff ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/2007_1_5_gruettner.pdf PDF]).</ref> Völ sünd utwannert, ok der Orientalist [[Paul Kahle]]: sien Söhn Wilhelm harr an’n 10. November 1938 de brennend Synagoog sehn un dornah tosommen mit sien Moder spontan en jöödsche Geschaftsfru bi dat Uprüümen van dat van SA-Männern verwöst Geschäft hulpen. En Polizist hett hör Personalien faststellt. De Folg weer de Verwies van den Studenten Wilhelm Kahle an de Universität wegen „mangelnder akademischer Würde“ as ok en maandlang düern apenlich Anprangern un Schikaneeren van den Perfesser un sien Angehörigen. In’t Fröhjohr 1939 sünd se dorum nah England emigreert. 1935 wurr de Theoloog [[Karl Barth]] (1886–1968) entlaaten, de den [[Eid up den Führer]] in de vörschreeven Form verwiegern dee, un 1936 de Aferkennen van de [[Thomas Mann]] 1919 verleeht philosophischen [[Ehrendokterwürde]]. De de SS anhörrn Dekan [[Karl Justus Obenauer#Obenauer un de Beleidigung van Thomas Mann|Obenauer]] harrn dat Enttrecken utspraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |titel=Universitätsgeschichte |zugriff=2018-01-21 }} {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |wayback=20160804234152 |text=Universitätsgeschichte |archiv-bot=2026-05-17 13:51:45 InternetArchiveBot }}</ref> Se wurr hüm nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] weer toerkannt.<ref>Universität Bonn: [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/ausstellung-der-neubeginn/der-umgang-mit-der-vergangenheit Der Umgang mit der Vergangenheit]</ref><ref>{{Webarchiv | url=http://www.br.de/radio/bayern2/sendungen/kalenderblatt/1912-thomas-mann-ehrendoktor-aberkennung-100.html | wayback=20131015094821 | text=Thomas Mann wird Ehrendoktorwürde aberkannt}}, Bayerischer Rundfunk.</ref> 1934 wurr de Landwertschapliche Fakultät inricht. Se is de Nahfolgerin van de Landwertschaplichen Hoochschool Poppelsdorf.<ref name="LandwirtschaftlicheFak">[http://www.lwf.uni-bonn.de/ Willkommen an der Landwirtschaftlichen Fakultät der Universität Bonn], lwf.uni-bonn.de, afropen an’n 19. September 2019.</ref> Siet dat Wintersemester 1941/1942 kunn wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] en normal Vörlesensbedriev nich mehr leist wurrn, wiel sowohl Perfessers as ok Studenten to’n Wehrdeenst intrucken wurrn weern un ok de Bedürfnisse van de Kriegsweertschaptschaft negativen Infloot up Forschung un Lehre harrn. In dat Wintersemester 1944/1945 wurr van [[Rieksministerium för Wetenschap, Uptrecken un Volksbille|Rieksminister för Wetenschap, Uptrecken un Volksbillen]] [[Bernhard Rust]] an den linksrhienschen Universitäten dat Instellen van den Lehrbedriev – mit Utnahm van de medizinischen Fakultäten anördnt. An‘n 18. Oktober 1944 – den 126. Johrsdag van de Universitätsgrünnen – wurr bi en Bombenangreep dat Hööftgebäude un dat an den Rhien liggen Klinikveert verneelt. To Kriegsenn‘ weer kien een van de fieftig to de Universität hörrn Hüüs heel. De entstahn Schaden wurr up etwa 50&nbsp;Mio.&nbsp;DM schätzt. An‘n 12. April 1945 hett sück ünner de Initiative van [[Theodor Brinkmann]] eerstmalig en Verwaltensraat tosommensett, de an’n 1. Juni en offizielle Bestätigung van de Militärregeeren un den Updrag to dat Wedderupmaaken van de Universität kreeg. Nah den Rückträe van Brinkmann wurr [[Heinrich Konen]] to’n Nee Vörsitter wählt, womit he to’n darten Mal an de Tipp van de Universität stunn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |titel=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |zugriff=2015-11-22 }} {{Webarchiv|url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |wayback=20151123030441 |text=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |archiv-bot=2026-05-17 13:51:45 InternetArchiveBot }}</ref> To dat Wintersemester 1945/46 wurr de universitäre Bedriev weer upnommen, dat Rektorat keem övergangswies in en [[Joachimstraße 6/8 (Bonn)|Huus in de Joachimstraße]] ünner. Wegen de Kriegsschäden un de Tonahm van Studenten wurrn wesetlich Baumatnahmen notwennig. In de Adenauerallee entstunn en nee Huus för de Universitätsbibliothek un schräg tegenöver wurr en Gebäude för de Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät upricht. Dit Gebäude drocht den Naam „[[Juridicum (Bonn)|Juridicum]]“. De Universitätskliniken wurrn gröttstendeels ut de Binnenstadt in den Stadtdeel [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] verleggt. 1980 wurr de bither unafhängige [[Pädagogische Hochschule Rheinland]] mit Standort Bonn integreert. Dormit weer ok de [[Lehrerutbillen]] för de Hööft- un Grundschool en Upgaav van de Universität wurrn. === 21. Johrhunnert === 2001 wurr de Universität van de Landsregeeren anwiest, de Lehrerutbillen intostellen, wat in dat Folgejohr van de Universität umsett wurr. Mit de Umstellung van dat Lehramtsstudium in Noordrhien-Westfalen up [[Bachelor]]- un [[Master]]studiengänge kunn de Universität dat Lehramtsstudium to dat Wintersemester 2011/12 wedder inführen.<ref>[http://www.bzl.uni-bonn.de/ bzl.uni-bonn.de], bzl.uni-bonn.de, abgerufen am 29. September 2015.</ref> Verantwoort wurrn de Lehramtsstudiengänge binnerhalv van de Universität Bonn van dat ''Bonner Zentrum für Lehrerbildung'' (BZL).<ref>[https://www.bzl.uni-bonn.de/ Bonner Zentrum für Lehrerbildung (BZL)]</ref> In‘n Februar 2012 hett man mit den Bau van en nee Campus in den Stadtdeel [[Poppelsdorf]] tüschen Carl-Troll-Straße und Endenicher Allee anfungen. Dat zirka 40.000&nbsp;m² groot Baufeld wurr tovör van de landwertschaplich Fakultät as [[Acker]] bruukt un weer insowiet free. Stuff bi den Bauplatz befinnen sück en Twiegstäe van de Universitäts- un Landesbibliothek, eenige Institute van de Universität un en [[Mensa]]. Disse universitären Inrichtungen söllt um en Hörsaalzentrum un um dat ''Bonn-Aachen International Center for Information Technology'' utwiet wurrn. Buterdem wurrn up dat Areal Rüüm för de Institute för Numerische Simulatschoon, för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap as ok för Informatik baut.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.blb.nrw.de/BLB_Hauptauftritt/Presse/120220/index.php | archive-is=20120804093202 | text=}}</ref> == Exzellenzinitiative == [[Datei:Hausdorff Center.jpg|mini|Ehmalg Gebäude van dat mathematische Institut – Eröffnung van dat Exzellenzcluster van de Mathematik]] Bi de ''[[Exzellenzinitiative]] des Bundes und der Länder'' hett de Universität Bonn gemischte Ergevnisse reckt. Dat Tokunftskonzept, also de Förderung van de gesamte Universität, wurr nich wunnen. In anner Förderliens geev dat aber doch Spood. In de eerste Runn 2006 is man mit Vörslääg för Gradurertenscholen in Physik un Wertschapswetenschapen (''Bonn Graduate School of Economics'' un ''[[Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy]]'' tosommen mit [[Universität zu Köln|Universität Köln]]) as ok en Exzellenzcluster in Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications – [[Hausdorff Center for Mathematics]])'' in de Endutwahl intrucken, den Toslag kreegen de Ökonomie-School un de Mathematik-Cluster.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026140244/http://www.bmbf.de/pub/Exzellenzinitiative.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2006], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de tweet Runn 2007 stunnen de Gradueertenschool ''Chemical Biology in Life and Medical Sciences'' un ok weer de ''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'' as ok as wiedere universitätsöbergriepend Projekte de Exzellenzcluster ''Media: Material Conditions and Cultural Practice'' tosommen mit de Universität zu Köln un de Gradueertenschool ''Bonn-Aachen International Graduate School of Applied Informatics'' tosommen mit de [[RWTH Aken]] in de Utwahl, den Toslag kreeg ditmal de Physik-Gradueertenschool.<ref>[https://web.archive.org/web/20120322031302/http://www.bmbf.de/pub/exzellenz_liste2007.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2007], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de dart Runn 2012 keemen dat Exzellenzcluster in de Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications)'' un de Gradueertenschool in Physik (''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'') to en wiedere Förderung. Buterdem kreeg dat nee Exzellenzcluster in den Beriek van de Immunologie (''Immunosensation: das Immunsystem als Sinnesorgan'') en Toseggen för en Fördern.<ref>[https://web.archive.org/web/20150923223252/http://www.bmbf.de/pubRD/FinaleFoerderlisteexcellenceinitiative.pdf Ergebnis der Sitzung des Bewilligungsausschusses am 15. Juni 2012], bmbf.de, afropen an’n 21. September 2019.</ref> Bi de veert Runn van den nu Exzellenzstrategie nömmt Wettbewarf weer de Universität mit insgesamt söss Exzellenzclustern (dorvan twee in Kooperatschoon mit anner Universitäten) un de tosätzliche Utwahl as Exzellenzuniversität de spoodriekste Hoochschool.<ref name=":0" /> == Standöörd un Architektur == [[Datei:Poppelsdorfer Schloss.jpg|mini|hochkant=1.5|Poppelsdorfer Slott]] [[Datei:AVZ III.jpg|mini|Standoort Römerstraße]] De Universität Bonn is kien Campus-Universität, sonnern verdeelt sück up mehrere Standöörd in dat ganze Stadtrebeet. In dat Hööftgebäude, dat ehmalge [[Kurfürstlich Slott Bonn|Kurfürstlich Slott]] direkt an den Rand van de Binnenstadt as ok in eenig modern Hüüs in de Umgegend (so das dat Juridicum) befinnen sück de Grootdeel van de Philosophischen, Theologischen as ok Rechts- un Staatswetenschaplichen Fakultäten. De Naturwetenschapler sünd hööftsächlich in [[Poppelsdorf]], wo neben dat [[Poppelsdorfer Slott]] Institutsgebäude ut dat 19. Johrhunnert in modern Bürobauten vörherrschen. De Slottgorden deent siet 1819 as [[Botanischer Garten Bonn]]. Dat Institut för Informatik is siet Anfang van dat Sömmersemester 2018 ebenfalls in Poppelsdorf ansiedelt, in en gemeensamen Neebau mit dat [[Bonn-Aachen International Center for Information Technology]], dat ut de Heussallee umtrucken is. Dormit wurrn sowohl dat [[Landesbehördenhaus]] as ok de Oltbau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III van de Universität aktuell nich brukkt. De Neebau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III is all siet 2010 wegen hooch Belastung van de Bausubstanz dör [[Polychloreerte Biphenyle]] rüümt, dat ehmals ebenfalls dor ansiedelt Institut för Psychologie is in 2008 ut dat Gebäude uttrucken un sitt jetzt an den Kaiser-Karl-Ring tegenöver de [[LVR-Klinik Bonn|LVR-Klinik]]. De Medizin is up den [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] ansiedelt. Eenzelne Institute un Inrichtungen sünd up wieder Stadtdeelen verdeelt, etwa de Astronomie, Deelen van de Chemie un de Pharmazie in [[Endenich]]. Insgesamt hörrt to de Universität över 371&nbsp;Gebäude.<ref name="statistik">Uni Bonn: ''[https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten Zahlen und Fakten rund um die Universität]''. uni-bonn.de</ref> Dorto hörrn neben de wetenschaplich un to de Verwalten bruukt Hüüs ok veer Mensen un 34 Studentenwahnheime mit ca. 4200 Zimmern, för de dat [[Studierendenwerk Bonn]] toständig ist. Bit up wenig Hüüs, etwa dat Hööftgebäude un dat Poppelsdorfer Slott, hett de Universität praktisch all Gebäude van den [[Bau- un Leegenschapsbedriev NRW]] anhüert. == Planungen un Saneerungsprobleme == In’n Toog van en Neestruktureeren wurrd van de Universitätsleitung anstreevt, de dezentrale Struktur uptogeeven un sück up veer Swoorpunktstandöörd to konzentreeren: den ''Campus City'' mit de Philosophischen Fakultät, den Theologischen Fakultäten un de Staatswetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Poppelsdorf'' mit de Landwertschaplichen Fakultät un Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Endenich'' mit den övrigen Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät un den in en Neebau ünnertobringen Rechtswetenschapen as ok de Medizin up den Venusberg. Insbesünnere up den ''Campus Poppelsdorf'' wurrn dorum up ehmalgen Ackerflächen eenige Neebauten upricht. Hier entstunn en Hörsaalzentrum un Rüüm för de Institute för Informatik, för Numerische Simulatschoon un för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap. Wiels dat Hörsaalgebäude all in Gebruuk is, sünd de anner Gebäude to’n Deel noch nich in Bedriev. En nee Laborgebäude südwestlich van den Botanischen Gorden wurr 2008 fardigstellt.<ref>[https://web.archive.org/web/20130314175159/http://www.limes-zentrum.uni-bonn.de/Seiten/news/press/press.html], Press, afropen an’n 24. September 2019</ref> [[Datei:Bonn-517-Uni Campus Poppelsdorf.jpg|mini|Bonn – Uni Campus Poppelsdorf, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität]] Wiel man mit de Tonahm van Studenten up den ''Campus Poppelsdorf'' reeken deiht, is langfristig en Neebau van de dortige Mensa plaant. För de bit 2020 plaant Saneeren un Neebauten sünd ca. 850 Mio. Euro vörsehn. De Finanzeeren is aber noch nich vullständig seker. Bit 2015 kreeg de Universität van dat Land 102 Mio. Euro ut dat Hoochschoolmoderniseerensprgramm van dat Land Noordrhien-Westfalen. Buterdem bedeeligt sück de Bau- un Liegenschapsbedriev NRW an de Saneeren.<ref name="planung2">[https://web.archive.org/web/20100506020707/http://www.general-anzeiger-bonn.de/index.php?k=loka&itemid=10004&detailid=645166 Generalanzeiger van’n 29. September 2009] afropen an’n 24. September 2019</ref> === Dichtmaaken van dat darte Bövergeschoss === An‘n 2. Januar 2019 muss de Universität den Forschungs- un Lehrbedriev in dat darte Stockwark van dat Kurfürstlich Slott instellen. Grund weer en Anordnung van den Bau- un Liegenschapsbedriev NRW, de up en Neebewerten van de Brandschutz-Situatschoon foot. Meest 100 Rüüm, 150 Beschäftigte un över 400 Studeerende van de geisteswetenschaplichen Fakultäten van de Universität Bonn weern dorvan bedrapen. De Anordnung keem unverwacht wenig Week för de Fortsetten van de Vörlesenstiet Anfang Januar, so dat in en körten Tiet all umstruktureert wurrn muss (Rüüm, Personal, Logistik un Utwiekmögelkeiten).<ref>Universität Bonn: Brandschutz: Universität räumt 3. Etage des Hauptgebäudes zum 2. Januar 2019. Online ünner: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/340-2018 |wayback=20201020123811 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, (Stand: 13. Februar 2019).</ref> Nahdem man dat Gebruukskonzept överarbeit harr, Fluchtwegsituatschoon un tosätzlich Brandschuulmatnahmen inricht harr, kunn man 43 Rüüm af März 2019 weer bruuken. Lehrveranstaltungen geev dat dor wiederhen nich, aber Bürorüüm un Materiallager kunnen weer bruukt wurrn. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/044-2019 |wayback=20200918070659 |text=43 Räume im Dachgeschoss des Hauptgebäudes können wieder genutzt werden |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 24. September 2019</ref> == Gleederung == De Universität wurrd van en Rektorat leit, den en Rektor vörsteiht. Dat Rektorat wurrd van den Senat kontrolleert, de ut wählt Vertredern, ut de Hoochschoollehrer van all Fakultäten, ut den akademischen un nichtakademischen Mitarbeiterstaff as ok de Studentenschap besteiht. En Hoochschoolraat, de to 70 % mit externen Personen besett is, övernimmt siet 2008 de Funktschoon van de wetenschaplich Beraden van de Universitätsleitung.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.prwiss.uni-bonn.de/de/a-z/grundordnung-uni-bonn/at_download/file |wayback=20220328114436 |text=Grundordnung der Universität |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, Uni Bonn.</ref> De Universität hett de folgend Fakultäten: * Evangeelsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Kathoolsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Landwertschapliche Fakultät (inricht 1934) mit folgend söben Institute ** IEL – Institut för Nehrens- und Levensmiddelwetenschapen ** IGG – Institut för Geodäsie un Geoinformatschoon, ** ILR – Institut för Levensmiddel- un Ressourcenökonomik, ** ILT – Institut fär Landtechnik, ** [[Institut für Nutzpfantenwetenschapen un Ressourcenschuul|INRES – Institut för Nutzplantenwetenschapen un Ressourcenschuul]] ** [[Institut för Organischen Landbau|IOL – Institut för Organischen Landbau]], ** ITW – Institut för Deertenwetenschapen. * Mathematisch-Naturwetenschapliche Fakultät * Medizinische Fakultät * Philosophische Fakultät * Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät == Literatur == * ''Festschrift zur 200-Jahrfeier der. Universität Bonn. Die Geschichte der Universität Bonn seit 1818 in 4 Bänden.'' V&R Unipress, Bonn University Press, Bonn 2018, ISBN 978-3-8471-0889-4. ** Band 1: [[Dominik Geppert]] (Hrsg.): ''Preußens Rhein-Universität 1818–1918.'' ** Band 2: Dominik Geppert (Hrsg.): ''Forschung und Lehre im Westen Deutschlands 1918–2018.'' ** Band 3: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): '' Die Buchwissenschaften.'' ** Band 4: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): ''Die Lebenswissenschaften.'' * Thomas Becker: ''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn. Ansichten – Einblicke – Rückblicke'' (= ''Die Reihe Campusbilder.''). Sutton Verlag, Erfurt 2004, ISBN 3-89702-741-0. * Thomas Becker (Hrsg.): ''Bonna Perl am grünen Rheine. Studieren in Bonn von 1818 bis zur Gegenwart'' (= ''Bonner Schriften zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte.'' Band 5). V&R unipress, Bonn University Press, Göttingen 2013, ISBN 978-3-8471-0131-4. * [[Friedrich von Bezold]]: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität von der Gründung bis zum Jahr 1870.'' A. Marcus & E. Webers Verlag, Bonn 1920, {{URN|nbn:de:hbz:5:1-10727}}. * [[Thaddäus Anton Dereser]]: ''Entstehung und Einweihungsgeschichte der Kurkölnischen Universität zu Bonn unter der glorreichen Regierung Maximilian Franzens, von Gottes Gnaden Erzbischofs zu Köln, des H.R. Reichs durch Italien Erzkanzlers und Kurfürsten … im Jahre 1786, den 20ten November und folgende Tage.'' Abshoven, Bonn ca. 1786, ({{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-84687}}) * [[Ralf Forsbach]]: ''Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im „Dritten Reich“.'' München 2006. ISBN 978-3-486-57989-5. * [[Manfred Groten]], Andreas Rutz (Hrsg.): ''Rheinische Landesgeschichte an der Universität Bonn. Traditionen – Entwicklungen – Perspektiven.'' Göttingen 2007. * Hans-Paul Höpfner: ''Die Universität Bonn im Dritten Reich. Akademische Biographien unter nationalsozialistischer Herrschaft'' (= ''Academia Bonnensia.'' Band 12). Bonn 1999. * Dietrich Höroldt: ''Stadt und Universität. Rückblick aus Anlass der 150-Jahr-Feier der Universität Bonn'' (= ''Veröffentlichungen des Stadtarchivs Bonn.'' Band 6). Bonn 1969. * [[Paul Egon Hübinger]]: ''Thomas Mann, die Universität Bonn und die Zeitgeschichte. Drei Kapitel deutscher Vergangenheit aus dem Leben des Dichters 1905–1995,'' München/Wien 1974. * Gerhard Kirchlinne: ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn. Geschichte und Geschichten aus zwei Jahrhunderten.'' Eegenverlag, Bonn 2017, ISBN 978-3-00-057968-4. * [[Josef Niesen]]: ''Bonner Personenlexikon.'' 3., verbesserte und erweiterte Auflage. Bouvier, Bonn 2011, ISBN 978-3-416-03352-7 (mit völ Professoren-Biographien). * [[Karl Theodor Schäfer]]: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968. * Matthias Schmoeckel (Hrsg.): ''Die Juristen der Universität Bonn im „Dritten Reich“'' (= ''Rechtsgeschichtliche Schriften.'' Band 18). Köln u. a. 2004. * Rektor und Senat der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität (Hrsg.): ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität. Ihre Rektoren und berühmten Professoren.'' (= [[Karl F. Chudoba]] (Hrsg.): ''[[Kriegsvorträge Universität Bonn|Kriegsvorträge der … Universität Bonn]].'' Band II). Bonner Universitäts-Buchdruckerei, Bonn 1943. * [[Heinz Schott (Medizinhistoriker)|Heinz Schott]] (Hrsg.): ''Medizin, Romantik und Naturforschung. Bonn im Spiegel des 19. Jahrhunderts. Anlässlich der 175-Jahrfeier der Universität Bonn'' (= ''Studium Universale.'' Band 18). Bonn 1993. * Herbert Kremer, Hubertus Büchs: ''Geschichte der Klinik und Poliklinik für Mund-, Zahn- und Kieferkrankheiten der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn.'' Bonn 1969, S. 49–99. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.uni-bonn.de/ Offizielle Website van de Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn] * [http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/nav/classification/296098 Digitaliseerte Borns un Literatur to de Geschichte van de Universität Bonn] an de [[Universitäts- un Landesbibliothek Bonn]] * [http://www.asta-bonn.de/ AStA van de Universität Bonn] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=50/44/02/N |EW=7/06/08/E |type=landmark |region=DE-NW}} {{Normdaten|TYP=k|GND=36150-1|LCCN=n/79/110441|VIAF=172114824}} {{SORTIERUNG:Rheinische Friedrichwilhelmsuniversitat Bonn}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Noordrhien-Westfalen]] nj8azchlsjlk62ja0vejqc8wuwk4el3 0 128941 1065705 1065388 2026-05-17T13:04:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065705 wikitext text/x-wiki [[Datei:Peter J. Ratcliffe at Centro Cultural de la Ciencia 01.jpg|mini|Peter J. Ratcliffe]] Sir '''Peter John Ratcliffe''' [[Royal Society|FRS]] (* [[14. Mai]] [[1954]] in [[Morecambe]], [[Lancashire]]) is en britisch [[Nephrologie|Nephroloog]] un Perfesser an de [[University of Oxford]]. Hüm wurr 2019 de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin-Nobelpries]] för sien Forschungen to de Rull van [[Suerstoff]] in Zellen tospraaken. Ratcliffe hett opdeckt, dat dat in all Zellen van den minschlichen Körper un bi all Deerten up de Eer – ok bi de, de wedder en Hart noch Blootgefäße hemm – en System gifft, dat de Versörgen mit Suerstoff meeten un stüern deiht. Dat hannelt sück um en Enzymsystem, dat en [[Protein]] mit Suerstoff sülvst markeert – den [[Hypoxie-induzeert Faktor|Hypoxie-induzeerten Faktor]] (HIF). [[Datei:HIF Nobel Prize Physiology Medicine 2019 Hegasy DE.png|mini|Nobelpries för Physiologie/ Medizin 2019: Zelluläre Anpassung an de Verfügbarkeit van Suerstoff middels Hif-1]] == Leven == Ratcliffe hett de Lancaster Royal Grammar School besöcht.<ref>[https://gairdner.org/award_winners/peter-j-ratcliffe/peter-j-ratcliffe/ Biographie beim Canada Gairdner Award]</ref> Af 1972 hett he mit en Stipendium an de [[University of Cambridge]] (Gonville and Caius College) studeert un kreeg 1978 en [[Bachelor]] in Medizin (MB) un Chirurgie an de [[Queen Mary University of London]] (Barts and The London School of Medicine and Dentistry), wobi he sück in Nephrologie spezialiseeren dee. Sien klinische Utbillen funn an dat St. Bartholomew Hospital in London statt, dornah forsch he an de University of Oxford. 1987 kreeg he sien Doktertitel. Af 1989 hett he sück mit dat Thema befaat, wu Zellen hör Suerstoffversörgen regeln. Tonächst forsch he mit en Stipendium (Senior Fellowship) van den Wellcome Trust an dat Weatherall Institute of Molecular Medicine, denn in dat Henry Wellcome Building for Genomic Medicine un an dat Henry Wellcome Building for Molecular Physiology van de Universität Oxford. 1992 wurr he University [[Lecturer]] un 1996 Titularperfesser (för [[Binnere Medizin]]). 2003 wurr he ''Nuffield Perfesser för Medizin'' un van 2003 bit 2016 weer he Baas van de Afdeelen för klinische Medizin (Nuffield Department of Clinical Medicine) in Oxford. Ofschons he sück siet lang Tiet mit [[Zellbiologie]] un [[Molekularbiologie]] befaaten dee, bleev Ratcliffe dormit de klinischen Medizin verbunnen. He is Baas van dat van hüm grünnd Labor för [[Hypoxie (Medizin)|Hypoxie]]-Forschung an de University of Oxford, dat sück ok mit de Utwirken up Krebs un Kreislooperkrankungen befaat. Buterdem is he Direkter van dat Target Discovery Institute un Liddmaat van dat Ludwig Institute for Cancer Research un an dat [[Francis Crick Institute]] in London. == Utteknungen (Utwahl) == * 1991 Milne-Muerke Foundation Award * 1998 Graham Bull Prize * 2002 Liddmaat in de [[Royal Society]]<ref>[http://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ Fellows] van de [[Royal Society]] (royalsociety.org); afropen an’n 9. Mai 2011</ref> * 2002 International Society for Blood Purification Award * 2002 Liddmaat van de Academy of Medical Sciences * 2006 Liddmaat [[EMBO]] * 2007 Liddmaat in de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>[http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterR.pdf Book of Members 1780–2010] (PDF, 155 kB) van de [[American Academy of Arts and Sciences]] (amacad.org); afropen an’n 14. Mai 2011</ref> * 2009 [[Louis-Jeantet-Stiftung|Louis-Jeantet-Preis]]<ref>{{Internetquelle |autor=prezenz.com |url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |titel=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |werk=jeantet.ch |datum= |sprache=en |abruf=2016-02-05 }} {{Webarchiv|url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |wayback=20160205204232 |text=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |archiv-bot=2026-05-17 13:04:59 InternetArchiveBot }}</ref> * 2010 [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://gairdner.org/content/peter-j-ratcliffe Peter J. Ratcliffe, M.D.] bei der [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an'n 5. Dezember 2012</ref><ref>[http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2810%2960526-0/fulltext Paul C. Webster: ''The winners of the 2010 Gairdner Awards.''] [[The Lancet]], Volume 375, Issue 9722, Page 1239, 10. April 2010</ref> * 2012 [[Pasarow Award]] för kardiovaskuläre Forschung * 2014 [[Knight Bachelor]]<ref>https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269031/New-Year-Honours-2014-PM-list.pdf</ref> * 2014 [[Wiley Prize in Biomedical Sciences]] * 2016 [[Albert Lasker Award for Basic Medical Research]] * 2017 [[Buchanan Medal]] * 2018 [[Massry-Pries]] * 2019 [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] (deelt mit [[William George Kaelin]] un [[Gregg Leonard Semenza]] == Schriften (Utwahl) == * mit P.H.Maxwell, M.S.Wiesener, G.-W.Chang, S.C.Clifford, E.C.Vaux, M.E.Cockman, C.C.Wykoff, C.W.Pugh, E.R.Maher: ''The tumour suppressor protein VHL targets hypoxia-inducible factors for oxygen-dependent proteolysis'', Nature, Band 399, 1999, S. 271–275. * mit P .Jaakkola, D.R. Mole, Y.-M.Tian, M.I.Wilson, J. Gielbert, S.J.Gaskell, A. von Kriegsheim, H.F. Hebestreit, M. Mukherji, C.J. Schofield, P.H. Maxwell, C.W. Pugh: ''Targeting of HIF-a to the von Hippel-Lindau ubiquitylation complex by O2-regulated prolyl hydroxylation'', Science, Band 292, 2001, S. 468–472. * mit A.C.R.Epstein, J.M.Gleadle, L.A.McNeill, K.S.Hewitson, J.F.O’Rourke, D.R.Mole, M.Mukherji, E.Metzen, M.I.Wilson, A.Dhanda, Y.-M.Tian, N.Masson, D.L.Hamilton, P.Jaakkola, R.Barstead, J.Hodgkin, P.H.Maxwell, C.W.Pugh, C.J.Schofield: ''C. elegans EGL-9 and mammalian homologs define a family of dioxygenases that regulate HIF by prolyl hydroxylation'', Cell, Band 107, 2001, S. 43–54 * mit M. E. Cockman u.&nbsp;a.: ''Proteomics-based identification of novel factor inhibiting HIF (FIH) substrates indicates widespread asparaginyl hydroxylation of ankyrin repeat domain-containing proteins'', Molecular & Cellular Proteomics, Band 8, 2009, S. 535–546. * mit M. Mazzone u.&nbsp;a.: ''Heterozygous deficiency of PHD2 restores tumor oxygenation and inhibits metastasis via endothelial normalization'', Cell, Band 136, 2009, S. 839–851. * mit J. Adam u.&nbsp;a.: ''Renal cyst formation in Fh1-deficient mice is independent of the Hif/Phd pathway: roles for fumarate in KEAP1 succination and Nrf2 signaling'', Cancer Cell, Band 20,. 2011, S. 524–537. * mit N. Masson u.&nbsp;a.: ''The FIH hydroxylase is a cellular peroxide sensor that modulates HIF transcriptional activity'', EMBO Rep., Band 13, 2012, 251–257. * mit J. Schödel u.&nbsp;a.: ''Common genetic variants at the 11q13.3 renal cancer susceptibility locus influence binding of HIF to an enhancer of cyclin D1expression'', Nature Genetics, Band 44, 2012, S. 420–425. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ndm.ox.ac.uk/principal-investigators/researcher/peter-ratcliffe Prof Peter J Ratcliffe FRS] bei der [[University of Oxford]] (ox.ac.uk); afropen an’n 8. Mai 2011 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1196562210|VIAF=989155042717172401114}} {{SORTIERUNG:Ratcliffe, Peter John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1954]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] smw5rq2z8g8o76oiamhm33g7ljuikds 0 134791 1065730 1065414 2026-05-17T14:22:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065730 wikitext text/x-wiki '''Selina Gasparin''' (* [[3. April]] [[1984]] in [[Samedan]]) is en [[Swiez]]er [[Biathlon|Biathletin]]. Selina Gasparin is 2004 vun den [[Skilangloop]] to’n Biathlon wesselt. Hör Süsters [[Elisa Gasparin|Elisa]] un [[Aita Gasparin|Aita]] sünd Biathlon-Sportler un starten ok in den Weltcup. Se billen tosommen mit [[Lena Haecki]] meestens de Swiezer Fruenstaffel. 2004 geev se hör Debüt in’n Europacup un 2005 keem se eerstmals in’n Biathlon-Weltcup to’n Insatz. 2007 nehm se as eerst Swiezer Frau un de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|Biathlon-Weltmeesterschapen]] deel un keem in dat Eenzelrennen up Platz 44. In‘n Januar 2009 wunn se in [[Oberhof]] as 29. in en Sprintrennen eerstmals Weltcuppunkte. Se nehm denn ok an de [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|Olympisch Winterspele]] deel, ahn dor en Medaille to recken. Af dat Johr reck se ok gelegentlich Platzeeren ünner de best Teihn in’n Weltcuprennen. To Anfang vun de Weltcupsaison 2013/14 fier se an’n 6. Dezember 2013 bi den Sprint in Hochfilzen hör eersten Weltcupsieg Weltcupsieg (vör [[Veronika Vítková]], [[Irina Starych]] un [[Tora Berger]], wat de eerste Sieg un de eerste Podestplatz vun en Swiezer bi de Fruen in disse Sportaart weer.<ref name="tagblatt20131206">{{Internetquelle|url = http://www.tagblatt.ch/aktuell/sport/weitere/weitere/weitereuo/art129479,3631400|titel = Selina Gasparin mit historischem Sieg|werk = St.Galler Tagblatt Online|datum = 2013-12-06|zugriff = 2013-12-10}}</ref> Een Week later wunn se ok dat Sprintrennen vun den darten Weltcup in [[Le Grand-Bornand]] (vör [[Kaisa Mäkäräinen]] un [[Walentyna Semerenko]]) un övernehm dormit ok eerstmal dat root Trikot vun de Disziplinführenden. In den Gesamtweltcup keem se an’t Enn‘ vun de Saison up den 11. Platz und in de Sprintwertung up Platz 6. Anfang Januar 2014 reck de Fruenstaffel mit de dree Gasparin-Süsters un [[Irene Cadurisch]] as Slusslöperin in Ruhpolding mit Platz teihn de vun den Verband fordert Norm för de Deelnahm an de Olympisch Winterspelen.<ref>{{internetquelle|url = http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|titel = Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation|hrsg = Swiss-Ski|datum = 2014-01-08|zugriff = 2014-01-09|offline = ja|archiv-url = https://web.archive.org/web/20140109135359/http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|archiv-datum = 2014-01-09}} {{Webarchiv|url=http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html |wayback=20140109135359 |text=Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation |archiv-bot=2026-05-17 14:22:43 InternetArchiveBot }}</ref> Nah twee Top-20-Platzeeren in’n Sprint un in de Verfolgung wunn Gasparin am 14. Februar 2014 de Sülvermedaille in dat Eenzelrennen. Nah fehlerfree Scheeten keem se över een Minüüt achter de Olympiasiegerin [[Darja Domratschawa]], aber vör [[Nadseja Skardsina]] un [[Gabriela Soukalová]] in’t Teel un sörg dormit för en wiedere Premiere in’n Swiezer Biathlonsport.<ref>{{Internetquelle|url = http://www.nzz.ch/aktuell/sport/sotschi-2014/selina-gasparin-gewinnt-silber-1.18243705|titel = Silber für Selina Gasparin: Null Fehler!|werk = NZZ Online|hrsg = Neue Zürcher Zeitung|datum = 2014-02-14|zugriff = 2014-02-14}}</ref> Dornah leep dat denn nich ganz so goot wieder un to de Saison 2014/15 hett se denn en Wettkamppaus inleggt, wiel se Moder wurr. To de Saison 2015/16 weer se weer an’n Start, keem een paar Mal ünner de best Teihn un in de Gesamtwertung an’t Enn‘ vun dat Johr up Platz 24. Hör best Eenzelergevnis weer dorbi Platz 2 in de Verfolgung vun Antholz achter [[Jekaterina Jurlowa-Percht]] un vör [[Dorothea Wierer]]. In de Folgesaison keem se nie up dat Podest, aber in de Gesamtwertung noch up den 17. Platz. Ähnlich weer dat Ergevnis in de Saison 2017/18, de se as 25. In den Gesamtweltcup afsluuten dee. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2018/Biathlon|Olympisch Winterspelen]] keem se mit de Staffel up den 6. Platz 2018/19 hett se kien Weltcuppunkte haalt, keem aber in de Staffel to’n Insatz. In de Saison 2019/2020 keem se aber weer in de Punkteränge rin. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020]] reck se mit de Swiezer Fruenstaffel weer den 6. Platz. Bi Weltcuprennen harr se dorför mit de Staffel all tweemal den 3. Platz un to’n Uptakt in Östersund sogor Platz 2 reckt. To’n Afsluss vun de Saison, bi de de eegentliche Afsluss in Östersund wegen de COVID-19-Epidemie, afseggt wurrn weer, reck se hör best Ergebnisse in de Saison. Nahdem se in Kontiolahti in’n Sprint all en gooden teihnten Platz belegg harr, keem se in de ansluuten Verfolgung up den 2. Platz (achter [[Julia Simon]], aber vör [[Lisa Vittozzi]], [[Kaisa Mäkäräinen]] (in de hör letzt Rennen), [[Monika Hojnisz-Staręga]] un annern). In den Gesamtweltcup reck se so den 40. Platz. == Literatur == * Philipp Gurt: Selina Gasparin; Literaricum Buchverlag Philipp Gurt, 1. Uplaag, 2016, 232 Sieden; ISBN 978-3-9523-9619-3 == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.selinagasparin.ch/ Offizielle Webpräsenz] * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTSUI20304198401 Selina Gasparin up de Sieden vun de IBU (engelsch)] * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&listid=&competitorid=19548 Indrag up de Sieden vun de FIS (engelsch)] * [http://web.swiss-ski.biz/steckbriefe/187.pdf Selina Gasparin] bi [[Swiss-Ski]] (PDF; 54&nbsp;KB) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1132274443|VIAF=8325149619428404010006}} {{SORTIERUNG:Gasparin, Selina}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1984]] [[Kategorie:Skilanglöper]] [[Kategorie:Biathlet (Swiez)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Swiez)]] j5305uu1ai646cu9fg41ydxgziaquc5 0 136219 1065734 1065417 2026-05-17T14:46:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065734 wikitext text/x-wiki [[File:Egeskov Castle (28103028186).jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot spejling Edit 2.jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot 08.jpg|mini|Slott Egeskov]] '''Slott Egeskov''' [{{IPA|ˈeːəsgɔu̯ʔ}}] is en Waterborg up de Insel [[Fünen]] in [[Däänmark]]. Dat noch middelöllerich präägt Bauwark hett sück in den Loop van sien Geschichte van en vun buten [[Laatgotik|laatgotisch]], binnen aber all in’n Stil van de [[Renaissance]] gestalt [[Waterborg]] to en wahnlich Landslott wannelt. Dat Bauwark is van umfangriek Gordens ümgeven (nah Angaven van de Eegendömer de gröttste historsch Gordenanlaag van Däänmark) un up dat Slottgelände befinnen sück mehrere Museen. == Geschichte == Dat Slott wurr van den [[Marschall|Rieksmarschall]] Frands Brockenhuus (1518–1569) upbaut un 1554 fardigstellt. He harr 1545 Anne Tinhuus heiraadt, de den oorsprünglichen Buurnhoff van hör Öllern övernommen harr. De politischen Unruhen, de [[Reformatschoon]] un de [[Grafenfehde|Börgerkrieg]] van 1534 bit 1536 Hemm völ Grootgrundbesitter to de Tiet dorto brocht, ehrn Wahnsitt as swoor intonehmen [[Festung]] to bauen. So ok Frands Brockenhuus, de sien Borg midden in en See uprichten dee, nah de Överleefern up en [[Fundament]] up so völ Eekenpahlen, dat „ein ganzer Eichenwald dabei draufging“.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.egeskov.dk/de/geschichte |titel=Die Geschichte Egeskovs |titelerg= |werk=egeskov.dk |hrsg= |datum= |seiten= |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |format= |sprache= |kommentar= |zitat=}}</ref> Dorum ok de Naam Egeskov (Eekenwald). Bit 1784 wurr Egeskov ünner de Nahkommen van Brockenhuus wiedergeven, dorünner [[Corfitz Ulfeldt]] un sien Bröers över hör Moder Anne Brockenhuus. 1784 hett de Geheemrat un Amtmann Henrik Bille-Brahe (1709–1789) dat Slott köfft. He stamm ut dat Adelsgeslecht [[Bille (Adelsgeslecht)|Bille]] un harr 1787 dat Patent van de utstorven Adelsfamilie Brahe erstaahn. Bit 1882 bleev Slott Egeskov in‘n Besitz van de Familie Bille-Brahe. Denn hett Julius Ahlefeldt-Laurvig-Bille dat Slott övernommen. He hett den sweedschen Architekten Helgo Zettervall mit de Renoveeren van dat Slott beupdraagt. He hett de Toornhelme höhger maakt, hett de fröheren Stufengeevel weer herstellt un den Doorbau upricht. Sien Nahkommen hörrt dat Slott noch hüüd. 1986 wurr dat för den Tourismus apen maakt. == Museen == === Slottmuseum === Wichtigst Deel van de musealen Anlagen is dat Renaissance-Slott sülvst. Dorin sünd ca. teihn prunkvull Rüüm in twee Stockwarken un en Utstellungsberiek in’n Böhn to besichtigen. En groot Antall van exotisch Jagdtrophäen wiest up de Jagdliedenschap van en fröheren Slottherrn hen. Möbel, Gemälde, Musikinstrumente, Porzellan un völ wiedere Kunstgegenstände dokumenteeren de lang Geschichte van dat Huss, de sien Eegendömer hüüd Graf Michael [[Ahlefeld (Adelsgeslecht)|Ahlefeldt]]-Laurvig-Bille is. === Titanias Palast === Bekanntst Exponat van dat Museum ist dat düchtig groot Puppenhuus „Titanias Palast“, nöömt nah de Elfenkönigin Titania. De engelsch Offizier Sir Neville Wilkinson hett mehr as 15 Johr an dit eenzigaardig Kunstwark baut. De zimmergroot Palast besteiht ut över 3000&nbsp;Deelen in groot Detailtrüe un bargt to’n Deel sülvst wertvull Kunstschätze. Ünner de Miniaturrüüm van den Palast befinnd sück ünner annern en Kapell mit speelbar [[Örgel]]. === Wiedere Museen === [[Datei:Schloss Egeskov Museum 05.JPG|mini|Wahnmobil van den Maler [[Sigurd Swane]] in dat Automobilmuseum]] In de Nebenhüüs befinnen sück mehrere wiedere Museen, dorünner Utstellungen van Automobilen (Oldtimer bit to de 1970er Johren), Floogtüüg un Motorrööd en Museum to de Geschichte vun dat Rettungswesen in Däänmark un en Utstellung van Puppenhüüs. Wiedere Utstellungen befaaten sück mit de Geschichte van de Landwertschap, den [[Hannel]] un dat [[Handwark]]. == De Sage van dat Holtmännchen == Up de Böhn van den Trappentoorn liggt en Holtfigur, de fröher en Saal van dat Slott smücken dee. Nah de Sage dröfft se nie van hör Platz wegnommen wurrn un moot to [[Wiehnacht|Wiehnachten]] jewiels en nee Strohlager maakt kriegen, ansonsten würr Egeskov in de Hillig Nacht in den Slottgraben afsuupen. == De Gorden == [[Datei:Schloss Egeskov Park 01.JPG|mini]] De den Burgsee ümgevend Gordenanlagen sünd to ünnerscheedlich Tieden entstahn un ok in de Gegenwart immer weer utwiet un den touristisch Verwachten anpasst wurrn. En formal Gordenberiek tegenöver van dat Slott wurr all in de 1950er-Jahren rekonstrueert. In‘n nordöstlichen Deel, de nich apenlich togänglich is, befinnd sück en historsch [[Irrgorden]] ut [[Hainböken]]heechen, de in sien Weggmust wietgahnd de berühmt Anlaaag bi den [[Hampton Court Palace]] entspreckt; sien Entstahn wurr up dat Johr 1733 dateert. En stark vergröttert un en beten utwiet Nahplanten, entworfen van den Multikünstler [[Piet Hein (Wetenschapler)|Piet Hein]], liggt südöstlich van den Borgsee, ebenso twee wiedere moderne Gordenlabyrinthe. De Goroden kreeg 2012 den „Europääschen Gordenpries“ van dat [[European Garden Heritage Network]] in de Kategorie „Weiterentwicklung historischer Anlagen“. == Weblinks == {{Commons|Egeskov Slot|Slott Egeskov}} *{{Internetquelle |url=https://www.egeskov.dk/de |titel=Deutsche Homepage |werk=egeskov.dk |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja}} *{{Internetquelle |autor=Thomas Soltau |url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |titel=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |werk=merian.de |hrsg= |datum= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja |sprache= }} {{Webarchiv|url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |wayback=20200215082536 |text=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |archiv-bot=2026-05-17 14:46:08 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate |NS=55/10/35/N |EW=10/29/22/E |type=landmark |region=DK}} [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Slott|Egeskov]] bw87znhvytsn38iqoaodmpj931z8x88 0 144965 1065719 1065403 2026-05-17T13:52:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065719 wikitext text/x-wiki [[Datei: Maischberger - 2016-12-14-7454.jpg|mini|Richard David Precht (2016)]] '''Richard David Precht''' (* [[8. Dezember]] [[1964]] in [[Solingen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Philosoph]] un [[Publizist]]. He is Honorarperfesser för Philosophie an de [[Leuphana Universität Lümborgg]] un Honorarperfesser för Philosophie un [[Ästhetik]] an de [[Hochschule für Musik Hanns Eisler]] in [[Berlin]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|titel=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana|zugriff=2011-06-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719114021/http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|archiv-datum=2011-07-19|datum=2011-06-01|hrsg=ndr.de}} {{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html |wayback=20110719114021 |text=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana |archiv-bot=2026-05-17 13:52:25 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.leuphana.de/news/meldungen/titelstories/honorarprofessur-precht.html Pressemitdeelen vun de Uni], afropen an’n 4. November 2017.</ref> Siet den grooten Spood mit ''[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]]'' wurrn sien Böker to philosophischen oder sellschopspolitischen Themen Bestseller. == Privates == He weer mit de [[luxemborg]]schen Feernsehmoderatorin un stellvertreden Chefredakteurin vun [[RTL Télé Lëtzebuerg]], [[Caroline Mart]], verheiraadt. De Ehe wurr schett. Precht hett ut en fröher Betrecken een Söhn.<ref>https://www.morgenpost.de/berlin/article115993242/Sind-Sie-ein-guter-Vater-Herr-Precht.html</ref><ref name="welt_2014-12-05" /> == Publikatschonen == [[Datei:Frankfurter Buchmesse 2016 - Precht 2.JPG|mini|Richard David Precht bi de Frankforter Bookmesse (2016)]] === Böker === * {{Literatur | Titel=Noahs Erbe. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen | Verlag=Rowohlt | Ort=Reinbek bei Hamburg | Jahr=2000 | ISBN=3-499-60872-3 }} * {{Literatur | Titel=Die Kosmonauten. Roman | Verlag=Kiepenheuer & Witsch | Ort=München | Jahr=2003 | ISBN=978-3-462-03216-1 }} * ''Baader braun.'' In: Iris Radisch (Hrsg.): ''Die Besten 2004. Klagenfurter Texte. Die 28. Tage der deutschsprachigen Literatur in Klagenfurt.'' Piper, München/Zürich 2004, ISBN 3-492-04648-7. (Beitrag zum [[Ingeborg-Bachmann-Preis 2004|Ingeborg-Bachmann-Wettbewerb 2004]], [http://archiv.bachmannpreis.orf.at/bachmannpreisv2/bachmannpreis/texte/stories/13747/ online]). * {{Literatur | Titel=[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]] Eine philosophische Reise | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2007 | ISBN=978-3-442-31143-9 }} (Platz 1 vun de Spiegel-Bestsellerliste van’n 2. Juni bit to’n 21. September 2008]]) * {{Literatur | Autor=mit Georg Jonathan Precht | Titel=Die Instrumente des Herrn Jørgensen. Roman | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2009 | ISBN=978-3-442-47115-7 }} * {{Literatur | Titel=[[Liebe: Ein unordentliches Gefühl]] | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-15554-5 }} * {{Literatur | Titel=Die Kunst, kein Egoist zu sein. Warum wir gerne gut sein wollen und was uns davon abhält | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-31218-4 }} * {{Literatur | Titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid. Meine kleine deutsche Revolution | Verlag=Ullstein | Auflage=Erweiterte | Ort=Berlin | Jahr=2011 | ISBN=978-3-548-37323-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Warum gibt es alles und nicht Nichts?]] Ein Ausflug in die Philosophie |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2011 |ISBN = 978-3-442-31238-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Anna, die Schule und der liebe Gott]]. Der Verrat des Bildungssystems an unseren Kindern |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2013 |ISBN = 978-3-442-31261-0 }} ([[Liste der meistverkauften Sachbücher in Deutschland#2011 ff|Platz 1 der Spiegel-Bestsellerliste vom 6. bis zum 19. Mai 2013]]) * {{Literatur |Titel= Erkenne die Welt, Geschichte der Philosophie 1 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2015 |ISBN = 978-3-442-31262-7 }} * ''Tiere denken. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen'', Goldmann, München 2016, ISBN 978-3-442-31441-6. * ''Erkenne dich selbst, Geschichte der Philosophie 2''. Goldmann, München 2017, ISBN 978-3-442-31367-9 * ''[[Jäger, Hirten, Kritiker. Eine Utopie für die digitale Gesellschaft]]''. Goldmann, München 2018, ISBN 978-3-442-31501-7. * {{Literatur |Titel= Sei du selbst. Eine Geschichte der Philosophie 3 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2019 |ISBN = 978-3-442-31402-7 }} * {{Literatur |Titel= Künstliche Intelligenz und der Sinn des Lebens: Ein Essay |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2020 |ISBN = 978-3442315611 |Autor=|Hrsg=|Sammelwerk=|Band=|Nummer=|Auflage=|Seiten=}} === Upsätze un Artikel (Utwahl) === * ''[http://www.zeit.de/1997/33/precht.txt.19970808.xml/komplettansicht Die Invasion der Bilder].'' ''Niemand stellt Fragen, das Digitalfernsehen antwortet.'' In: ''Die Zeit.'' 8. August 1997 * ''Grüne Sorgen, schwarze Visionen. Ökologie in der angstfreien Gesellschaft.'' In: ''FAZ.'' 20. März 1999 * ''Nach den Spielregeln der Biologie. Ernst Haeckel und seine heutigen Nachfahren.'' In: ''FAZ.'' 15. Januar 2000 * [http://www.kultiversum.de/Literatur-Literaturen/Peter-Sloterdijk-Sphaeren-Plurale-Sphaerologie.html ''Einstürzende Sandburgen. Warum der Schöpfer der «Sphärologie» ein begnadeter Sprachkünstler und Kritiker, aber kein großer Philosoph ist.''] In: ''Literaturen.'' Juli/August 2004 * Der Spiegel: Feigheit vor dem Volk. Wider den verlogenen Menschenrechts-Bellizismus, 2009, Nr. 32 van'n 3. August 2009, Sieden 118–119 * Der Spiegel: Titel=Zwei Männer und der Mond. Zu einem seltsamen Hickhack hat sich der Streit zwischen Peter Sloterdijk und der Frankfurter Schule entwickelt, 2009, Nr. 45 van'n 2. November 2009, Sieden 150–152 * [http://www.zeit.de/2010/24/Bundespraesident-Wahl/komplettansicht ''… und keiner wacht auf. Leben wir noch in einer Demokratie, oder überlassen wir die Politik lieber einer kleinen Führungselite?''] In: ''Die Zeit.'' 24/2010 vom 10. Juni 2010. * Der Spiegel: Soziale Kriege. Vom Unbehagen der bürgerlichen Mittelschicht, 2010, Nr. 39 van'm 27. September 2010, Sieden 176–177 * ''Immer Mehr ist immer Weniger. Wer bestimmt eigentlich über den Fortschritt?'' In: ''Der Spiegel'' Nr.&nbsp;5/2011, 31.&nbsp;Januar 2011 [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-76659530.html online] * ''Vom Schlingern der Galeere. Bio-philosophische Betrachtungen über die obskuren „Märkte“.'' In: ''Der Spiegel'' 2/2012, 9. Januar 2012 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-83504590.html online]) * ''Kaltgestellte Frösche. Politik kennt kein Ethos mehr: Sie will die Welt vermessen, statt sie zu gestalten.'' In: ''Der Spiegel'' 37/2013, 9. September 2013 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-111320248.html online]) * ''Wer ist konservativer? Rechte Populisten und der Islam sind sich näher, als sie glauben''. In: ''Der Spiegel'' 6/2015, 31. Januar 2015 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-131578899.html online]) * ''Echte Träume, echte Not. Wohin wir driften, wer Deutschland abschafft und warum die Flüchtlinge nicht hier sind, um uns zu nutzen''. In: ''Die Zeit'' 1/2016, 14. Januar 2016 ([http://www.zeit.de/2016/01/moral-fluechtlinge-deutschland-fluechtlingspolitik-buerokratie online]) * (mit [[Harald Welzer]]): ''Jugend an die Macht! Unsere Debatte über die Flüchtlinge wird von älteren Intellektuellen bestimmt. Sie schüren Ängste, wo Offenheit vorherrscht. Ihre Verzagtheit ist gefährlich''. In: ''Die Zeit'' 13/2016, 17. März 2016 ([http://www.zeit.de/2016/13/migration-debatte-gefluechtete-zuversicht-jugend online]) * [http://www.zeit.de/2016/40/europa-erzaehlung-narrativ-politik-oekonomie-richard-david-precht/komplettansicht ''Unsere gereizten Seelen – Europa braucht Staatsbürger und keine User und Konsumenten. Ein Plädoyer für eine neue europäische Erzählung'']. Die Zeit Nr. 40/2016, 22. September 2016 * ''Vom Irrsinn, Maschinen Ethik einzuprogrammieren.'' In: ''Der Spiegel'' 48/2018, 24. November 2018 ([http://www.spiegel.de/plus/richard-david-precht-vom-irrsinn-maschinen-ethik-einzuprogrammieren-a-00000000-0002-0001-0000-000160960485 online]) === Interviews === * [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/richard-david-precht-vergesst-das-wissen?id=98d24fcc-21be-46e0-aeb0-f0fd53427ba9 ''Vergesst das Wissen!''] Richard David Precht gibt im Gespräch mit [[Barbara Bleisch]] Auskünfte über sein Selbstbild als Philosoph und öffentlicher Intellektueller in Deutschland, über seine Forderung nach einer „[[Bildungsrevolution]]“ und über seine Wünsche für eine gegenwartstaugliche Optimierung des philosophischen Diskurses im universitären und außeruniversitären Bereich. In: [[Schweizer Radio und Fernsehen]], 17. November 2013; abgerufen am 4. Juni 2020. * [https://www.augsburger-allgemeine.de/kultur/Richard-David-Precht-Die-Menschen-lieben-Verbote-id54827366.html Richard David Precht: ''„Die Menschen lieben Verbote“''] ''Augsburger Allgemeine'' vom 9. Juli 2019. == Film == * ''Lenin kam nur bis Lüdenscheid.'' Dokumentar- un Speelfilm, Düütschland, 2008, 88 Min., Dreihbook: Richard David Precht, Regie: André Schäfer, Produktion: Florianfilm, in’n Updrag vun den [[Westdeutscher Rundfunk Köln|WDR]], [[Südwestrundfunk|SWR]], Kino-Premiere: 1.&nbsp;Juni 2008 in Solingen,<ref>{{Webarchiv | url=http://www.solinger-tageblatt.de/index.php?redid=247272 | wayback=20090304010658 | text=Precht: ''Die Welt in meinem Kopf''}}, [[Solinger Tageblatt]], 2.&nbsp;Juni 2008.</ref> Film-Besprechung:<ref name="taz_2008-06-05" /> De [[Dokumentarfilm]] wurr för den [[Düütsch Filmpries 2009|Düütschen Filmpries 2009]] nomineert. == Literatur == * [[Gero von Boehm]]: ''Richard David Precht. 18. Februar 2009.'' Interview in: ''Begegnungen. Menschenbilder aus drei Jahrzehnten.'' Collection Rolf Heyne, München 2012, ISBN 978-3-89910-443-1, S.&nbsp;650–660. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=115702318 Indrag in de DNB] * {{IMDb|nm3005548}} * [[zdf.de]]: [https://www.zdf.de/gesellschaft/precht ''Precht''] (Eigene Sendung) == Anmarken == <references responsive> <ref name="welt_2014-12-05"> {{Internetquelle | url=https://www.welt.de/print/welt_kompakt/koeln/article135037830/Philosophie-als-Erfolgsmodell.html | titel=Philosophie als Erfolgsmodell | titelerg=Richard David Precht wird 50: Kölner musste lange auf Anerkennung warten | werk=[[Die Welt]] | datum=2014-12-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> <ref name="taz_2008-06-05"> {{Internetquelle | autor=Barbara Schweizerhof | url=http://www.taz.de/!5181118/ | titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid | titelerg=Film-Besprechung | werk=[[Die Tageszeitung]] | datum=2008-06-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=115702318|LCCN=n/96/87437|VIAF=115547802|NDL=001093781}} {{SORTIERUNG:Precht, Richard David}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] 3q1amnuf5qlynhhsw9gje0sls1csvyi 0 145716 1065779 1065446 2026-05-17T18:04:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065779 wikitext text/x-wiki [[Datei:Zugezogen Maskulin – Ackerfestival 2014 04.jpg|thumb|300px|Zugezogen Maskulin up de Ackerfestival 2014]] '''Zugezogen Maskulin''' is ein [[Berlin]]er [[Hip-Hop]]-[[Duett|Duo]] bestahnd ut [[Grim104]] un [[Testo (Rapper)|Testo]]. == Bandgeschicht == Grim104 un Testo hebben dat Duo an'n 1. Juli 2010 grünnt. De Nam is ein Anspillung up [[Westberlin Maskulin]] ([[Kool Savas]] un [[Taktloss]]) un [[Südberlin Maskulin]] ([[Fler]] un [[Silla (Rapper)|Silla]]). Beid Rapper kamen nich ierst ut Berlin, dorher stammt dat Wuurt „zugezogen“ in de Nam. 2011 keem dat Gratisalbum ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' rut. Dat Duo präsentiert sik, ähnlich as [[K.I.Z]], as Persiflage up [[Gangsta-Rap]] un [[Macho]]-[[Attitüde]], darför öwerspitzen un pointieren sei ünnerscheidlich [[Klischee]]s. Dortau perren [[Sarkasmus|sarkastisch]] un [[Ironie|ironisch]] Kommentare tau'n Tietgeest.<ref name="laut">{{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin|Linktext=Zugezogen Maskulin}}</ref> In'n Harfst 2013 ward dat Duo von'n Hamburger linksolternativ [[Independent-Label]] [[Buback (Ünnernähmen)|Buback]] ünner Verdrag nahmen. Tauierst keem dort de von Grim104 sülfstbetitelt [[Extended Play|EP]]. An'n 13. Februar 2015 folgt dat tweite Album von de Grupp ''Alles brennt''.<ref name="laut" /> An'n 20. Oktober 2017 ward dat drütt Album mit de Titel ''Alle gegen Alle'' verapentlich.<ref>{{Literatur|Autor=Oliver Marquart|Titel=Zugezogen Maskulin kündigen neues Album "Alle gegen alle" an - rap.de|Sammelwerk=rap.de|Datum=2017-07-08|Online=http://rap.de/news/106896-zugezogen-maskulin-kuendigen-neues-album-alle-gegen-alle-an/|Abruf=2017-07-10}}</ref> Dat fürt Album ''10 Jahre Abfuck'' kamt an'n 7. august 2020.<ref>{{Internetquelle |autor=Alex Wegerich |url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |titel=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |werk=rap.de |datum=2020-05-15 |abruf=2020-05-24 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |wayback=20200528045640 |text=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |archiv-bot=2026-05-17 18:04:50 InternetArchiveBot }}</ref> == Diskografie == * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Gratis-EP) * 2011: ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' (Gratis-Album) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (Freetrack) * 2015: ''Alles brennt'' (Album, [[Buback (Unternehmen)|Buback]]) * 2015: ''Füchse'' feat. [[LGoony]] (Juice-Exclusive auf Juice CD No 132) * 2016: ''Ratatat im Bataclan'' (Freetrack) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (Releasetrack), Uwe & Heiko * 2017: ''Alle gegen Alle'' (LP) * 2020: ''EXIT'' (Single) * 2020: ''Tanz auf dem Vulkan'' (Single) * 2020: ''Sommer Vorbei'' (Single) == Weblinks == {{Commonscat}} * {{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin}} * [https://web.archive.org/web/20170910212136/http://www.buback.de/zugezogen-maskulin.php Zugezogen Maskulin] bi [[Buback (Unternehmen)|Buback]] * [https://www.zeit.de/kultur/musik/2015-02/zugezogen-maskulin-alles-brennt Daniel Gerhardt: ''Zugezogen maskulin – Deutschrap brennt.'' Zeit online, 10. Februar 2015] == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Düütschland]] jqfqevvgn6t3wl148rzv6hmdtjlnoug 0 145732 1065750 1065424 2026-05-17T15:54:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065750 wikitext text/x-wiki [[Datei:Testo – Ackerfestival 2014 05.jpg|mini|Testo bi'n Ackerfestival 2014 in [[Kummerfeld]]]] '''Testo''' (* [[1988]] in [[Leipzig]]; börgerlig: ''Hendrik Bolz''<ref>[https://www.deutschlandfunk.de/hip-hop-duo-zugezogen-maskulin-die-wut-ist-das-befreiende.807.de.html?dram:article_id=399006 „Die Wut ist das befreiende Element“, deutschlandfunk.de, 24. Oktober 2017, abgerufen am 25. August 2018]</ref>) is ein dütsch [[Rap]]per, de bi'n Hamburger Label ''[[Buback (Unternehmen)|Buback]]'' ünner Verdrag steiht. Tausamen mit de Rapper [[grim104]] billt hei dat Hip-Hop-Duo [[Zugezogen Maskulin]].<ref name="Musikmarkt">{{Internetquelle |autor=Musikmarkt.de |url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |titel="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |zugriff=2014-03-12 |archiv-url=https://archive.is/20140312212902/http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |archiv-datum=2014-03-12 |offline=ja }} {{Webarchiv|url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |archive-is=20140312212902 |text="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |archiv-bot=2026-05-17 15:54:00 InternetArchiveBot }}</ref> == Läben == Hendrik Bolz wür 1988 in Leipzig geburen un verbröcht sin Jugend na egen Utsag öwerwägend in [[Stralsund]]. Na'n Abitur töch hei na [[Berlin]], wur hei ünner annern ünner de Leitung von de Journalisten [[Marcus Staiger]] ein Praktikum in de Redaktion von de Internetsiet Rap.de absolviert hett. Hier hett hei de Rapper [[grim104]] kennenlihrt, mit em billt hei dat Hip-Hop-Duo Zugezogen Maskulin. Ein ierst kommün Album keem 2011 rut. näbenbi hett Bolz 2013 ein egen EP (''Töte deine Helden'') rutbröcht. Ut de EP sünd mihrer Stücke ok as Musikvideo rutkeem. == Diskografie == ; Alben * 2011: Kauft nicht bei Zugezogenen (Kostenloses Album mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) ; EP * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Kostenlose EP mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2013: ''Töte deine Helden'' ; Singles * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 ls Zugezogen Maskulin) ; Videos * 2011: ''Entartete Kunst'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Rotkohl'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Maskulin Maskulin'' (mit 3Plusss, Donetasy un grim104) * 2013: ''Champagner Für Alle'' * 2013: ''Töte deine Helden'' * 2013: ''Keine Ahnung Wo'' * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) == Weblinks == {{Commonscat|Testo}} == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Boren 1988]] kaik73tc9bjw29gh5s3lqwakc1wyh02 0 150006 1065737 1065419 2026-05-17T15:24:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065737 wikitext text/x-wiki [[Datei:Steven Chu official DOE portrait.jpg|mini|hochkant|Steven Chu (2009)]] '''Steven Chu''' (chineesch: 朱棣文; Pinyin: Zhū Dìwén}}; * [[28. Februar]] [[1948]] in [[St. Louis]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]]) is en US-amerikaansch Physiker. He kreeg 1997 gemeensam mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik]]. Sien Hööftrebeet is de [[Laserköhlen|Beinflooten vun Atomen middels Lasern]]. He weer Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] bit to sien Ernennung to’n Energieminister un hollt Professuren in [[University of California, Berkeley|Berkeley]] un [[Stanford University|Stanford]]. In dat Kabinett vun den US-Präsidenten [[Barack Obama]] weer Chu van 2009 bit 2013 Energieminister. == Leven == Chu stammt ut en [[Sino-Amerikaner|chineeschstämmig]] Akademikerfamilie, de 1943 över den Ümweg över [[Frankriek]] in de USA inwannert is. Sien Vader weer Chemie-Perfesser an dat [[Polytechnic Institute of New York University|Brooklyn Polytechnic]], un Chu is dicht bi Garden City upwussen. He hett anfangs an de [[University of Rochester]] studeert, wo he sien [[Bachelor]] maakt hett. Dornah is he an de [[University of California, Berkeley]] mit de Afsicht wesselt, sück up [[theoretische Physik]] to spezialiseeren. Bi [[Eugene David Commins]] hett he sück denn aber mit dat Meeten vun [[Paritätsverletzung]]en vun dat (in de [[Quantenelektrodynamik]] [[Verboden Övergang|verboden]]) magnetischen [[Dipol]]övergangs in [[Thallium]]atomen befaat, de nah de [[Elektroswaak Wesselwirken|elektroswaak Theorie]] in dat [[Standardmodell]] mögelk weern (de oorsprüngliche Vörslag för sückse Experimente keem vun [[Claude Bouchiat]] un [[Marie-Anne Bouchiat]] in Frankriek 1974) un sück in en swaak Asymmetrie vun de Absorptschoon vun rechts- un linkspolariseert Lucht ütern dee. För dat Experiment muss sück Chu intensiv mit den Bau vun Lasern befaaten. Dat Experiment nehm eenig Tiet in Anspröök, un wiels disse Tiet wurr he 1976 [[Post-Doktorand|Post-Doc]] – sien experimentelle Arbeit wurr as utreckend Qualifikatschoon anerkannt. Eerste Ergevnisse hett de Grupp 1979 bekannt maakt,<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.42.343 R. Conti, P. Bucksbaum, S. Chu, E. Commins, L. Hunter, Preliminary Observation of Parity Nonconservation in Atomic Thallium]</ref> dormals aber weer neutrale Ströme all an dat [[Stanford Linear Accelerator Center|SLAC]] in de Hoochenergiephysik nahwiest wurrn. Af 1978 hett he bi de [[Bell Laboratories]] in [[Murray Hill (New Jersey)]] arbeit, wo he mit Experimenten to dat nipp un nau Vermeeten vun de Spektren vun [[Positronium]] anfung, dat „Waterstoffatom“ vun de [[Quantenelektrodynamik]], bestahnd ut [[Positron]] un Elektron. Dat Experiment (mit Allen Mills) weer spoodriek, düer aber ok mehrere Johren. Dat weer dormals en vun de nauste Experimente to de Quantenelektrodynamik.<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.52.1689 Steven Chu, Allen P. Mills Jr., John L. Hall: Measurement of the Positronium 13S1-23S1 Interval by Doppler-Free Two-Photon Spectroscopy. In: Physical Review Letters. Band 52, Nr. 19, 1984, S. 1689–1692]</ref> 1983 wurr he Baas vun de Afdeelen för [[Quantenelektronik|Quantenelektronische]] Forschung vun dat Bell-Labor in [[Holmdel]]. To disse Tiet wull he sück eegentlich mit Fastkörperphysik befaaten (Pikosekunden-Laserpulse to dat Ünnersöken vun [[Exziton]]en-Anregungen), wurr denn aber (anreegt dör Arbeiten vun sien Kolleeg [[Arthur Ashkin]] bi de Bell Labs, de doran all siet 1970 arbeiten dee) to de Entwicklung vun optisch Fallen<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, J. M. Dziedzic, A. Ashkin |Titel=Observation of a single-beam gradient force optical trap for dielectric particles |Sammelwerk=[[Optics Letters]] |Band=11 |Nummer=5 |Datum=1986 |Seiten=288–290 |DOI=10.1364/OL.11.000288}}</ref> un hör Wiederentwicklung mit Laserköhlensverfohren to dat „Infangen“ vun Atomen führt, wat hüm sluutend den Nobelpries inbrocht hett.<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, L. Hollberg, J. E. Bjorkholm, Alex Cable, A. Ashkin |Titel=Three-dimensional viscous confinement and cooling of atoms by resonance radiation pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=55 |Nummer=1 |Datum=1985 |Seiten=48–51 |DOI=10.1103/PhysRevLett.55.48}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason Socrates Bardi |Titel=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms |Sammelwerk=Physical Review Focus |Band=21 |Nummer=11 |Datum=2008-04-02 |DOI=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> 1987 wurr he as Nachfolger vun [[Theodor Hänsch]] Perfesser för Physik un Anwennd Physik an de [[Stanford University]]. Dor hett he van 1990 bit 1993 un 1999 bit 2001 de Physikafdeelen leit un hett sück ok mit [[biophysik]]alischen Forschungen befaat. 2004 wurr he Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un hett dorto ok en Professur an de University of California, Berkeley annommen. Van 20. Januar 2009 bit to’n 22. April 2013 weer he Energieminister in de Obama-Regeeren. Bi de Reed för beid Hüüs vun den Kongress to’n Anlaat vun de Gesundheitsreform in dat Johr 2009 weer Chu [[Designated Survivor]]. He weer in’n Fall vun en Anslag up dat Kapitol de hööchstrangige Överlevende ween un harr de Nahfolge vun Barack Obama as Präsident antreeden. 2013 weer Chu bi de [[State of the Union Address]] weer Designated Survivor. To Tiet is Chu ''William R. Kenan, Jr., Professor of Physics'' un ''Professor of Molecular & Cellular Physiology'' in de ''Medical School'' an de Stanford University. Todem is he Liddmaat vun dat ''Bio-X Biosciences Institute'' un dat ''Wu Tsai Neurosciences Institute'' in Stanford.<ref name="CV" /> == Wirken == [[Datei:President Obama and Secretary Chu.jpg|mini|[[Barack Obama]] un Steven Chu (2009)]] Chu hett tallriek Verfohren un Reedschopp för optische un [[atomphysik]]alische Meeten entwickelt. So hett he mit Hülp vun stabiliseert Laser de Paritätsverletzung in Thalliumatomen meeten un mit de [[Laserspektroskopie#Spezielle Verfahren|Dopplerfree Twee-Photonen-Spektroskopie]] hett he [[Positronium]] un [[Myonium]] ünnersöcht (mit Mills hett he 1982 de Differenz vun 1s un 2s Niveau vun dat Positroniums mit en Nauigkeit vun en paar Deele nto een Milliarde meeten). Sien wichtigste wetenschapliche Leistung weer af Midden vun de 1980er Johren de [[Laserköhlen]] vun Atomen. Se is en zentraal Komponente vun [[Magneto-optische Falle|magnetooptischen Atomfallen]].<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, A. Ashkin, A. Cable |Titel=Experimental Observation of Optically Trapped Atoms |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=57 |Nummer=3 |Datum=1986 |Seiten=314–317 |DOI=10.1103/PhysRevLett.57.314}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=E. L. Raab, M. Prentiss, Alex Cable, Steven Chu, [[David E. Pritchard|D. E. Pritchard]] |Titel=Trapping of Neutral Sodium Atoms with Radiation Pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=59 |Nummer=23 |Datum=1987 |Seiten=2631–2634 |DOI=10.1103/PhysRevLett.59.2631}}</ref> Later hett Chu an dat Verfienern vun disse Methoden för [[Atomuhr]]en nah dat Fontänenprinzip un [[Bose-Einstein-Kondensat]]en arbeit. He hett sück an hoochnau Meeten vun de [[Gravitatschonskonstante]] un [[Fienstrukturkonstante]] bedeeligt un hett eenige vun sien optisch Methoden bi biophysikalischen Ünnersöken insett, etwa bi de Manipulatschoon vun eenzelt [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]-Moleküle mit [[Optische Pinzette|optischen Pinzetten]] (Optical Tweezers, 1989) oder in de [[Polymer]]dynamik. 1982 hett he mit Wong de Mögelkeit vun dat Utbreeden vun Pulsen in afsorberend Medien mit en Gruppengeschwindigkeit, de grötter as de Luchtgeschwindigkeit in dat Medium is, nahwiest.<ref>{{Literatur |Autor=S. Chu, S. Wong |Titel=Linear Pulse Propagation in an Absorbing Medium |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=48 |Nummer=11 |Datum=1982 |Seiten=738–741 |DOI=10.1103/PhysRevLett.48.738}}</ref> To Tiet befaat sück Chu vör allen mit de Forschung to biophysikalischen Themen (as de Synthees un Funktschonaliseeren vun Nanodeelken för de ''in vivo'' Afbillen vun zellulären Perzessen) un physikalischer Probleme mit Relevanz för Energie- un Umweltfragen (as de Entwicklung vun Batterien up Basis vun Lithium un Swefel, nee Methoden to de elektrochemische Upspalten vun Water, de Verminnern vun Kohlendioxidemissionen un de Extraktschoon vun Lithium ut Soltwaterr).<ref>{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu?tab=research-and-scholarship |titel=Current Research and Scholarly Interests |hrsg=Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> He weer en vun de Eersten, de de Petitschoon för ''Project Steve'' ünnerschreeven hett, en Kampagne, de för de Ünnerrichten vun de herkömmlichen wetenschaplich Upfaaten över de [[Evolutschonstheorie]] an Scholen intreeden deiht, un hett sück dormit gegen de in den USA populären Alternativkonzepte vun den [[Kreatschonismus]] un dat [[Intelligent Design]] stellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |titel=Bringing in the Steves |datum=2003-02-17 |autor=Steve Mirsky |werk=The Scientist |sprache=en |zugriff=2018-11-30 }} {{Webarchiv|url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |wayback=20200811050103 |text=Bringing in the Steves |archiv-bot=2026-05-17 15:24:21 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://ncse.com/project-steve |titel=Project Steve |hrsg=National Center for Science Education |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> == Insetten in den Beriek Energieversörgen un Klimawannel == [[Datei:OliverInderwildi-FatihBirol-StevenChu-OxfordUniversity.jpg|mini|Steven Chu (rechts) un [[Fatih Birol]] (Mitte) bi en Konferenz an de [[University of Oxford]]]] Chu is all lang för en starkere Forschung in den Beriek [[Regenerativ Energie|regenerativ Energien]] un de Wiederentwicklung vun de [[Karnenergie|Karnkraft]], wiel he de Meenen is, dat en Verlagerung weg vun fossilen Brennstoffen unverzichtbar is, um de [[globale Erwärmung]] to bekämpfen. Chu hett ok wohrschoot, dat globale Erwärmung de Landwertscha in‘n US-Bundsstaat [[Kalifornien]] noch binnerhalv vun dit Johrhunnert unmögelk maaken kunn. He is Liddmaat vun den Kopenhagener Klimaraat (Copenhagen Climate Council), en Vereenigung vun Wertschaps- un Wetenschapsvertredern, de inricht wurr, um en Impuls för de [[UN-Klimakonferenz in Kopenhagen]] in‘n Dezember 2009 to geven. Chu speel ok en wichtig Rull bi de Utarbeiten vun de spoodriek Bewarf för dat ''Energy Biosciences Institute'', en vun [[BP]] mit 500 Millionen Dollar finanzeert gemeensam Projekt vun de Universität Berkeley, dat ''Lawrence Berkeley Lab'' un de [[University of Illinois]]. Dat hett in Berkeley för en Striederee mit de führt, de bang weern, dat disse Tosommenarbeit dat Ansehn vun de Universität för akademische Integrität beschädigen kunn. == Utteknungen un Ehrungen == Chu kreeg 1987 den [[Herbert-P.-Broida-Pries]] för Laserspektroskopie vun de [[American Physical Society]], 1993 den [[König-Faisal-Pries]] för Naturwetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://kingfaisalprize.org/professor-steven-chu/ |titel=Professor Steven Chu: Winner of the 1993 KFP Prize for Science |hrsg=kingfaisalprize.org |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> 1994 den [[William F. Meggers Award]] vun de [[Optical Society of America]]<ref name="OSA" /> un den [[Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science]] vun de APS<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Chu&first_nm=Steven&year=1994 |titel=1994 Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science Recipient: Steven Chu |hrsg=APS |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un 1995 den [[Humboldt-Forschungspries]] vun de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]], vun de ok en [[Wolfgang-Paul-Vorlesung]] organiseert wurr, de he 1998 an dat Physikalischen Institut vun de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] hull.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |titel=1998: Steven Chu |hrsg=Universität Bonn |datum= |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |wayback=20200930183314 |text=1998: Steven Chu |archiv-bot=2026-05-17 15:24:21 InternetArchiveBot }}</ref> 1996 kreeg he en [[Guggenheim-Stipendium]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |titel=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |hrsg=Guggenheim Foundation |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |wayback=20181130030319 |text=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |archiv-bot=2026-05-17 15:24:21 InternetArchiveBot }}</ref> He is Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]], siet 1992 de [[American Academy of Arts and Sciences]] un siet 1998 de [[American Philosophical Society]]. 2014 wurr he in de [[Royal Society]] wählt un is todem Liddmaat vun de [[Academia Sinica]], de [[Chineesch Akademie vun de Wetenschapen]] un de ''Korean Academy of Science and Technology''.<ref name="OSA">{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/steven-chu/ |titel=Steven Chu |hrsg=OSA |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> Siet 2018 is he ordentlich Liddmaat vun de [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/10/20/0768/01652.html#me |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |hrsg=[[Presseamt vun den Hilligen Stohl]] |werk=Tägliches Bulletin |datum=2018-10-20 |zugriff=2018-10-20 |sprache=it}}</ref> Chu hett över 30 Ehrendoktertitel tospraken kreegen,<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu: Biography |hrsg=stanford.edu |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> dorünner dör de [[Boston University]] (2007),<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |titel=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |hrsg=Boston University |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |wayback=20181130071607 |text=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |archiv-bot=2026-05-17 15:24:21 InternetArchiveBot }}</ref> de [[Harvard University]] (2009)<ref>{{Internetquelle |url=https://harvardmagazine.com/commencement/2009-honorary-degrees |titel=In Esteemed Company |werk=Harvard Magazine |datum=2009-06-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> de [[Washington University in St. Louis]],<ref>{{cite web| url=http://news.wustl.edu/news/Pages/20707.aspx|title=Five to receive honorary degrees| publisher=Washington University}}</ref> [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.huffingtonpost.com/2010/05/24/yale-graduation_n_587773.html |werk=Huffington Post |autor=Leah Finnegan |titel=Celebs Converge At Yale's Graduation Ceremony (PHOTOS) |datum=2010-05-24 |zugriff=2018-11-29}}</ref> un de [[University of Strathclyde]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |titel=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |hrsg=University of Strathclyde |datum=2010-11-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |wayback=20181130030426 |text=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |archiv-bot=2026-05-17 15:24:21 InternetArchiveBot }}</ref> (all 2010), de [[Australian National University]] (2014)<ref>{{Internetquelle |url=https://science.anu.edu.au/news-events/news/anu-honours-professor-steven-chu |titel=ANU honours Professor Steven Chu |hrsg=ANU |datum=2014-12-08 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> [[Dartmouth College]] (2015)<ref>{{Internetquelle |url=https://news.dartmouth.edu/news/2015/06/steven-chu-doctor-science |titel=Steven Chu (Doctor of Science) |hrsg=Dartmouth College |datum=2015-06-14 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un [[Amherst College]] (2018)<ref>{{Internetquelle |url=https://dailycollegian.com/2018/03/steven-chu-awarded-honorary-degree-offers-prediction-of-hope/ |titel=Steven Chu awarded honorary degree, offers prediction of hope |autor=Nate Procter |werk=Daily Collegian |datum=2018-03-22 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref>. 1997 kreeg Chu tosommen mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik|Physik-Nobelpries]] ''för dat Köhlen un Infangen vun Atomen mit Laserlucht''.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu |werk=Faculty Profiles, Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden van dne Nobelpries (engelsch)] * {{PhysHistNetw|ID=11504002|Titel=Steven Chu}} * {{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/zeit-wissen/2010/05/Steven-Chu/komplettansicht |titel=Der Erklärminister |autor=Jens Uehlecke |werk=ZEIT Wissen 05/2010 |datum=2010-08-03 |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://millercenter.org/president/obama/essays/chu-2009-secretary-of-energy Steven Chu] im ''Miller Center of Public Affairs'' der [[University of Virginia]] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=141983523|LCCN=no/2002/105390|VIAF=78456254}} {{SORTIERUNG:Chu, Steven}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Politiker]] e96ad9po2m6nmv802n787epoh60fgsw 0 152628 1065754 1065428 2026-05-17T16:05:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065754 wikitext text/x-wiki '''Timmel''' is een Deel van de Gemeente Grootfehn in´t Landkreis Auerk in [[Oostfreesland]] un liggt up een Geesteiland in´t midden van Leeg- un Hoogmooren. Bit in´t 19. Jahrhunnert weer dat Dörp besünners in´t Wintertied van de Welt ofsneden. == Histoorje == === Froe Middeloller === Archäologiske Utgraven van de Ostfreeske Landskup brochten in´t Oostdeel van Timmel Överblievsels van söven Husen un anner Findsels an´t Dag, de de Oorsprungen Timmels um dat Jahr 700 torügg föhrt. Dat grootste Wohnstallhuus hett een Besteck van 14 m Lengde und 5 m Breddte. De froomiddelollersten Husen laten sük as good 5 m brede eenasige (einschiffig) Wandpostenhusen beschrieven.<ref>{{Literatur |Autor=Rolf Bärenfänger |Titel="Timberlae-Timmel - Timmel im frühen Mittelalter", |Hrsg=Dorfverein "Uns Timmel e.V." |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort= |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten=44 f |Online= |Abruf=}}</ref> De Nawies van een Dörp wuur bibrocht, de bit um dat Jahr 900 Bestand harr. Daarna wuur dat Dörp an een anner Stee in´t Dörpbereck umleggt.<ref>{{Literatur |Autor=Ostfriesische Landschaft |Titel=Ausgrabungen 1999-2008 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Timmel |Datum=2007 |ISBN= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> De Oort wuur vör´t eerste Mal an´t Enn van dat 9./10. Jahrhunnert in de Kloosterurkunnen van Werden as „Timberlae“ (= Holt/Boom) upföhrt. === Middeloller === ==== Kloostervörwark ==== Um 1200 richtde dat Klooster Klaarkamp ut Westfreesland in Timmel een Kloostervörwark in, een Buurkeree as „Butenposten“, in de Laienbröers för hör egen as ok för de Versörgen van dat Hoofdklooster warkden. In een Ofgavenlist van´t Bisdom Münster wuur dat Vörwark as Monachi in Tibello ordinare Cistercienses nöömt. In´t Jahr 1468 wuur dat Kloostervörwark dat Klosters Ihlow unnerstellt, dat in´t Jahr 1228 stift worden is. Um 1510 keem´t unner de Bestüür van dat Benediktiner Nunnenklooster Thedinga. Na 1530 keem´t in´t Verloop van´t Reformation in´t Eegendom van de Fürsten von Oostfreesland, de dat daarna an dat Kloster Thedinga verhüürden. In´t Jahr 1619 wuur dat Kloostervörwark an de eerstde Hüürbuur Ulfert Heyen up Tied verhüürt. Tüsken 1622 un 1624, in´t Dartigjahrige Oorlog, wuur dat Dörp un dat Vörwark dör de Landsknechten van de Graaf Mansfeld schwoor verheert. 1630 wurrn veer halve Heerde, smaals um 20 Hektar groot, van´t Vörwark ofdeelt un an een Getall van Buren verhüürt. So grooide Timmel beständig. Um 1830 wuur dat Klostervörwark an de Familje Buß verköfft. In´t 20. Jahrhunnert weern de Sloten un Wallen noch to seen.<ref name="Schoon">{{Literatur |Autor=Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: |Titel=Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. |Hrsg=Print Media Vertrieb und Verlag |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Wiesmoor |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> ==== Hovetlingstied ==== In´t Jahr 1439 wurr Timmel tosamen mit anner Dörpen van´t Moormerland, to de Timmel to disse Tied behörde, van de Hambörgers an de Hovetlingsbroers Ulrik un Edzard Cirksena överdragen. In disse Urkunn wuur Timmel as Folkerdeborgh nöömt. Folkert Eckena of Eggena weer to disse Tied Hovetling to Timmel. Um 1454 versettde de Hovetling Hippeko to Strackholt sien Landstücken in Timmel an de Cirksenas. 1458 beloovde de Hovetling Broder Galtisna to Hatshusen, de Hambörger Radslüü un de Amtmann to Emden, Herrn Wigershop Urfehde. Daarför dat Galtisna Free hollen deit un kien Blockhusen un Festungen, neet in Hatshusen un ok nich in Freesland upboen deit, seggde Memmo Eggena ut Timmel Börg. Na de Dood van Folckart Eckena in´t Jahr 1460 sprook de Graaf Ulrich Cirksena, de Nalatenskupp van de Hovetling de Paap Wiltet to Westerhusen to. ==== Sassische Tweestried ==== Graaf [[Edzard I.]] vergaderde in de sassische Tweestried (Sächsischen Fehde ) sien Truppen in Timmel. In September 1517 lingt hum mit Hülp van sien Truppen de Börg Fredebörg torügg to winnen, de siet 1514 van sassischen Truppen besett weer.<ref name="Schoon" /> === Dat Dörp === Ok van Störmflooden bleev Timmel nich verschoont. De Wiehnachtsflood von 1717 överschwemmde de Landstücken in de Gemeente Timmel, dat Land weer versolten un weer vöör de Ackerbau nicht o bruken. In‘t Jahr 1805 wuurn de Meente Weyden, ok Gemeenteweiden nöömt, tüschen de Dörpinteressenten updeelt. To disse Tied harr Timmel sess Vulle Heerde, sess Halve Heerde, een 3/4 Heerd, een 1/4 Heerd, dree Plaatsen, veer Halve Plaatsen, dartein Warften und sess Halve Warften.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Das Ende der Meente Weyden''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 82 ff.</ref> === Möhlen in Timmel === In`t Jahr 1716 vergaav de vöörlesde Regent ut dat Huus Cirksena Fürst Georg Albrecht de Müller Harms Peters de Permisje, in`t butterste Südwestdeel van`t Dörp up egen Kösten een Koornwindmöhlen up to boen. Daarför harr he elke Jahr een Windgeld van 25 Rieksdaler to betalen. 1774 wuur een Waterscheppfmöhlen an`t Timmeler Verlaat baut, üm de Waterpegel in`t Spetzerfehnkanal to regeln.<ref name="Schoon" /> === De Fehnen rund um Timmel === Middenin de Dartigjahrige Krieg begunn man mit dat Kultiveeren van de Hoogmooren un dat Upsetten van Fehnsiedlungen stuuv in`t Umstreek van Timmel. Disse wuur besünners in´t 19. Jahrhunnert vorandreven. * 1633 wuur dat Timmeler Fehn, later Grootefehn upsett (in´t Noorden) * 1637 wuur dat Lübbertsfehn upsett (in`t Noord-Westen) * 1647 wuur dat Boeksedelerfehn föörmt (in`t Süden) * 1660 dat Neeie Timmeler Fehn, later Neeiefehn nöömt (in`t Süd-Oost) * 1746 dat Spetzerfehn (in`t Oosten) * 1754 dat Jheringsfehn (in`t Süden)[5] Mit de Upsetten van de Fehne nohm de Binnen- un de Küstenschipperee to. Döör fehlende Kennissen van de Kaptains in Navigation resulteerden daarut vööle Schippsunglücken, besünners in de Noordsee. De Kaptains mussen daarher een Utbilden an de Navigationsschool nawiesen. Na dat Upsetten van de Navigationsschoolen in Emden un in Papenbörg wuur in`t Jahr 1846 de Navigationsschool Timmel in Bedreev nohmen.<ref>[http://nordwestreisemagazin.de/timmel/navigationsschule.htm ''Navigationsschule Timmel''.] nordwestreisemagazin.de; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> Um 1780 wuur Timmel ok een Reedereestee. In`t 19. Jahrhunnert weern 25 Seeschepen in Timmel registreert. Eenige van dissen seilten bit na Noord- un Südamerika, man de Grootdeel seilten up de Oostsee na´t Baltikum, Finnland un Rußland, de Noordsee van Noorwegen över England na Portugal bit in´t Middelmeer. Van 16 Timmeler Kaptains sünd negen Kaptains mit hör Schepen un Mannskuppen verlüstiggahn.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Auch Timmeler … fuhren weit übers Meer''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 138 ff.</ref> === Franske Kaiserriek === 1811 wuur Oostfeesland een Deel van dat Franske Kaiserriek as Département Ems-Oriental. Timmel wuur een Amtsoord van de neeie Canton Timmel. Vöör`t eerste Maal mussen Ostfreesen in de Armee van een frömden Regentskupp deenen. In Auerk keem dat bi dat Utheeven van de Armee to Tegenwehr. De Hauptmackedoren kwemen ut de Canton Timmel un sullen uphaalt worden. An de Tatje Brügg kwemm dat to een Gefecht tüsken de Suldateree un de upstandisken Schippers. Döör de Upstand wuur up boverste Befehl Napoleon Bonapartes nachts Truppen up de Fehnen stüürt, um all Schippers intofangen. Een van de Hauptmackedoren wuur mit de Dodesstraav belegt, annern wuurn to´t Keddenhaft veroordeelt. Över 300 Schippers wuurn infangen un na Lille un Toulon to Deensten in´t Militär presst. Daarmit kwemm de Törfgraveree un de Schippfahrt up de Fehnen tot Stillstand.<ref name="Meyer">Gerhard Meyer: ''Timmel – Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes''</ref> === Königriek Hannover === In de Tied as Oostfreesland to dat Königreich Hannover (1815–1866) tohöört hett, weer Timmel de Sitz van Amtsvaagten. Van 1852 bit 1859 weer Timmel de Hoovdstee van dat gliek bemöömde Amt. === 20. Jahrhunnert === An´t 1. Juli 1972 wuurd Timmel een Paart van de neei föörmt Gemeente Grootefehn.<ref>{{Literatur |Hrsg=Statistisches Bundesamt |Titel=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27.5.1970 bis 31.12.1982 |Verlag=W. Kohlhammer |Ort=Stuttgart / Mainz |Datum=1983 |ISBN=3-17-003263-1 |Seiten=261}}</ref> == Sehnswardigheden == === Historske Boowarken === Petrus-un-Paulus-Kark van 1736 De Kark van binnen Ingang van de Navigationsschool An`t Oortsrand van Timmel liggt de evangeelsk-luthersk Petrus-und-Paulus-Kark van 1736, de as darde Karkenboe van een Holtkark ut 12. Jahrhunnert un een middelollersken Backsteenkark ut de 13. Jahrhunnert upfolgt. De Klockentoorn wurr 1850 upföhrt.<ref>{{Internetquelle |titel=Die Kirche in Timmel |werk=Timmel.net |url=https://www.timmel.net/infos/kirchengemeinde-timmel/ |abruf=2023-04-18}}</ref> Över de Region herut wuur Timmel döör de 1846 gründde Seefahrtsschool mit de Naam Königliche Navigationsschule Timmel bekennt. Bit 1918 kunnen hier Seefahrtschöler nautiske Kennissen sowoll vöör de Fehnschipperee, as ok Patente vöör de groote Fahrten kriegen. Dat hüdige Boowark wuur 1862 baut.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.timmel.net/index.php/chronik/seefahrtschule.html |text=Die „Alte Seefahrtschule“ in Timmel |wayback=20110918032022}}</ref> Tegen de Kark un de Navigationsschool gifft dat in´t Loog noch söven Gulfhusen de unner Denkmaalschuul stahn, as ok noch anner histoorske Boowarken, de dat Oortsbild bestimmen.<ref>Siegfried Lüderitz: {{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Timmel_-1_Luederitz_N_A_P.pdf |wayback=20150924062704 |text=''Timmel, Gemeinde Großefehn, Landkreis Aurich''.}} (PDF; 60&nbsp;kB) Arbeitskreis der Ortschronisten der [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> Daar sünd to nömen de Olle Küsteree (1857), de Olle School (1891), dat Olle Vaagdhuus (1794)[13], dat Geburtshuus van de Heimaaddichterin Antonie Wübbens (1842), dat Geburtshuus van de Philosoph Wilhelm Schapp (um 1850), de Lööwenaptheek (1885)<ref>Mohammad Hossein Beheshty: {{Webarchiv |url=http://www.loewenapo-timmel.de/apo_timmel/ueber_uns.html |text=''Geschichte der Apotheke''. |wayback=20121014055634 }} loewenapo-timmel.de; abgerufen am 22. Juni 2011.</ref>, de Gulfhusen Mesch (1802), de Kastanjehoff (1883)<ref>{{Webarchiv|url=http://hbepaper.emderzeitung.de/eweb/media/hb/2011/05/25/pdf/25_05_2011_HBO_13_fe2b952bd6.pdf |wayback=20160520115423 |text=''Nach vielen Jahren zieht wieder Leben in den „Kastanjehoff“ in Timmel ein''.}} (PDF; 4,2&nbsp;MB) In: ''[[Ostfriesen-Zeitung]]'', 25. Mai 2011; abgerufen am 28. September 2024.</ref>, dat Lüttje Hus (1910)<ref name="lienstromberg" /> un annern. === Histoorske Rundweg Timmel === All Boowarken könen över de Histoorske Rundweg Timmel van Buten bekeeken worden. Up de Lehrpadd döör de histoorske Oortskeern söllt Touristen un Inheemsken de lokaale Boohistoorje, dat Leven un Arbeiden van de Bewohners van dat oostfreeske Dörp Timmel vermiddeln un togliek över dat lokaal Arve herut een Insicht in de histoorske Bookultur Noordduitslands geven.<ref name="lienstromberg">Wilhelm Lienstromberg: [http://www.kuwi.europa-uni.de/de/studium/master/sek/_downloads/masterarbeiten/Abstract__Ma_W_Lien_21102009.pdf ''Spurensuche in Timmel. Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands''.] (PDF; 1,4&nbsp;MB) kuwi.europa-uni.de, Abstract; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> De Route kann sowoll up egen Fuust as ok in een van een Leder föhrt Koppel oflopen worden. Daarto wuur van´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn een Kaart mit Informationen herutgeven, in de de enkelde Stationen beschreven worden.<ref name="ONonline">[http://www.on-online.de/-news/artikel/82856/ ''Timmel: Historischer Rundweg mit 25 Häusern''.] In: ''[[Ostfriesische Nachrichten]]'', 5. Mai 2008; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> De Rundweg entstunn in 2007 up Grund van dat 175-jahrige Aptheekenjubiläum van de Timmeler Lööwen-Aptheek. As föhrt Spazeergang döör dat histoorske Timmel wuur een Utwahl van de histoorske Boowarken van´t Oort vöörstellt. De Erfolg van de eerste Rundweg weer de Anlass vöör dat Schapen van de ehrenamtliken Warkgrupp Historischer Rundweg Timmel in´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn. Disse stellde een vergrooterden Weg vöör, up de tosamen 26 histoorske Boowarken vöörstellt worden, de dat Utsehn van´t Oort mit sien ruugweg 900 Inwohners prenten. An´t 11. Mai 2008 wuur de Rundweg openmaakt.<ref name="ONonline" /> === Holtskulpturen to de Histoorje van Timmel === Up Grund van de 1111 Jahr Fier in´t Jahr 2011 wuurn döör de Auerke Künstler Heinrich Klemme-Zimmermann sess Holtskulpturen schafft, de vöör de Verloop van Timmel stahn. De Künstler hett daarvöör 400 Jahr oll Eekenholt ut een Timmeler Gulfhuus bruukt. Een Eekenstamm steiht vöör de eens mit Wald bestahnde Umstreek van Timmel; een Mönk steiht as Symbool vöör dat eens bestahnde Klooster; een Koh as Teken vöör de Buurkeree; een Anker vöör de Schipperee un de Navigationsschool; een Tweespits of Napoleoniske Hood, de van een Messförk upspitt word steiht vöör de Schipperupstand unner de napoleoniske Besettenstied; een Sünnenhood un een Fotoapparaat symboliseeren dee Tourismus. De Künstler leet sük daarbi van een van Hartmut Schoon verfaatden Gedicht anregen. De Skulpturen wuurn up dat Grundstück van´t Tourist-Information upstellt.<ref>''Sechs Holzskulpturen stehen für Timmel''. In: ''Ostfriesische Nachrichten'', 14. Juni 2011</ref> === De Meeren === In Südwest van Timmel liggt inmidden van de Meeden dat 25 Hektar groote Timmeler Meer, een groot Binnenmeer, de mit de wieder südelk liegende Boekzeteler Meer in Verbinnen steiht, dat allerdings al up dat Gewest van de Gemeente Moormerland in´t Landkreis Leer liggt. Dat 14 Hektar groote Boekzeteler Meer is een flack Leegmoormeer un liggt in een Schmeltwatergööt, in de ok dat Fehntjer Deep verlööpt. Dat Boekzeteler Meer un de Umstreek is as Naturschuulrebett utweesen.<ref>[http://www.nlwkn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=8062&article_id=41187&_psmand=26 Naturschutzgebiet ''Boekzeteler Meer'' (NSG WE 231)], abgerufen am 6. März 2011</ref> Nordoostelk liggt dat fast kreisrund Froenmeer. == Politik == === Buurrmeesters in Timmel === Buurmeesters, in´t hüütige Sinn, gifft dat in de Gemeente Timmel sied de Begünn van´t Franzoosentied van 1807 an bit to de nedersassiske Gemeentereform in´t Jahr 1972.<ref name="Meyer" /> ==== Buurmeester/Amtstied ==== * Johann Seben Onneken 1810–1812 * Egge Weers 1813–1835 * Berend Soeken 1835–1862 * Hermann Heinrich Cassens 1862–1880 * Reinder Rinderts Saathoff 1880–1886 * Soeke Soeken 1886–1899 * Hayo Schapp 1899–1914 * Egge Mansholt 1914–1920 * Ike Müller 1920–1922 * Heyo Bohlen 1922–1940 * Hermann Blank 1940–1948 * Hermann Onnen 1948–1954 * Hinrich Andreeßen 1954–1968 * Erich Cassens 1968–1972 Sied 1972 is Timmel een Deel van de Gemeentee Grootefehn. === Oortsbuurmeesters in Timmel === Sied 1972 gifftt dat in Timmel een Oortsbuurrmeester. In de Tied van 1976 bit 1981 wuurn in de Gemeente Grootefehn kien Oortsbuurmeester kiest. ==== Oortsbuurmeesters Amtstied ==== Erich Cassens 1972–1976 Erich Cassens 1981–1986 Siegfried Lüderitz 1986–2001 Dieter Rogge 2001–2006 Wilhelm Buschmann 2006-2021 Silke Bergmann 2021-heute<ref>{{Internetquelle |url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |titel=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |hrsg=Gemeinde Großefehn |sprache=de |abruf=2021-12-13 }} {{Webarchiv|url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |wayback=20211213101244 |text=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |archiv-bot=2026-05-17 16:05:31 InternetArchiveBot }}</ref> == Verenen und Choren == In Timmel gifftt dat een beleevt Vereensleeven.<ref name="Zukunft">Unser Dorf hat Zukunft, Timmel 2010</ref> * [[Uns Timmel e.V. |Dörpvereen „Uns Timmel e.V.“]] * Sportvereen SuS Timmel e.V. * Fahr- und Riedtvereen Timmel * Bootssportvereen Boekzeteler Meer (BSB) Timmel * Paddelfrünn Timmel * Wannerklootje Grootefehn mit Sitz in Timmel * Landfroen Timmel * Buurkereeske Twiegvereen Timmel-Ulbargen * Kanientuchtvereen J16 * Shantychor van´t Koniglike Navigationsschool Timmel * Vokalensemble Cantarella Timmel * Wannergruppendanzers * Timmeler Dörptheater === Förderverenen === Daaröver herut gifft dat noch twee Förderverenen:<ref name="Zukunft" /> * Fördervereen Oll Dörpschool * Fördervereen van de Königlike Navigationsschool Timmel == Bekennde Minsken == To de bekennde Söhns un Dochters Timmels behören: * de Gymnasialmeester un Historiker Ufke Cremer (* 30. September 1887 in Timmel; † 16. Oktober 1958 in Norden) * de Navigationsmeester und Wereldumseiler Carl Ewald Kruse (3. August 1831 in Timmel; † 29. August 1891 in Emden) * de Philosoph un Jurist Wilhelm Schapp (* 15. Oktober 1884 in Timmel; † 22. März 1965 in Aurich) * de Schrieverke [[Toni Wübbens]], geboorn Töpfer (* 12. Mai 1850 in Timmel; † 15. Dezember 1910 Hannover). == In Timmel upwussen bekennde Minsken: == * de Aptheeker, Chemiker und Fachhoogschooldirektor Johann August Kruse, ok John Kruse nöömt (* 7. Juli 1822 in Aurich; † 19. Oktober 1895 in Melbourne, Australien) == Literatur == * Gerhard Meyer: Timmel- Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes. Timmel 1986 * Gerhard Meyer: Die Familien der Kirchengemeinde Timmel Teil 1 + 2. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1987 * Wilhelm Lienstromberg: Spurensuche in Timmel - Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands. Masterarbeit, Meppen, Frankfurt/Oder 2009 * Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. Print Media Vertrieb und Verlag, Wiesmoor 2011 == Weblinks == {{Commonscat}} * [http://www.timmel.net/ Internetoptritt vun Dörp] * [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Timmel.pdf Beschreibung von Timmel.] (PDF; 656&nbsp;kB) In: [[Historische Ortsdatenbank für Ostfriesland|Historische Ortsdatenbank]] der [[Ostfriesische Landschaft|Oostfreeske Landskupp]]. == Einzelnachweise == • Dettmar Coldewey: Frisia Orientalis - Daten zur Geschichte des Landes zwischen Ems und Jade. Wilhelmshaven 1967 • Genealogie-Forum: Timmel (Memento des Originals vom 10. Juni 2008 im Internet Archive) Info: Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis., gesehen 21. Juni 2011. • Dieter Rogge in "Timberlae - Timmel - Die Gebietsreform nimmt Timmel die Selbstständigkeit", Hrsg. "Uns Dörp Timmel e.V.", 2011, Seite 182 f. [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] [[Kategorie:Oostfreesland]] 14b39evqh43n78gx4nfyra4jg55q4ob 0 158548 1065725 1065409 2026-05-17T14:01:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065725 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roger Penrose 9560.JPG|mini|hochkant|Roger Penrose (2011)]] Sir '''Roger Penrose''' [[Order of Merit|OM]] (* [[8. August]] [[1931]] in [[Colchester]], [[Graafschop Essex|Essex]]) is in [[Grootbritannie|britisch]] [[Mathematiker]] un [[Theoretische Physik|theoretischer Physiker]]. Hööftforschungsrebeeden vun Penrose sünd de [[mathematische Physik]] un de [[Kosmologie]], sien Arbeiten up disse Rebeeden sünd hooch acht. He hett sück in tallriek populärwetenschaplich Böker to Themen vun de [[Philosophie]] ütert. Hüm wurr 2020 de Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] tospraaken, ''für die Entdeckung, dass die Bildung [[Schwarzes Loch|Schwarzer Löcher]] eine robuste Vorhersage der [[Allgemeine Relativitätstheorie|allgemeinen Relativitätstheorie]] ist'' (Laudatio).<ref>Laudatio: ''for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity'', [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ Press Release, Nobel Prize Physics 2020]</ref> Meent is dormit, dat sien Arbeiten ünner blots wenig global Annahmen de Existenz vun Swaart Löcker vörherseggen deen. == Leven == Roger Penrose is de Söhn vun den medizinischen Genetiker [[Lionel Penrose]] (Begrünner vun dat ''Colchester Surveys'' to dat Opdecken vun genetisch bzw. Umwelt-Oorsaken vun geistig Erkrankungen) un vun Margaret Leathes, en Doktersche. He is de Bröer vun den Physiker [[Oliver Penrose]] un den teihnmaligen (1958–1969) britisch [[Schach]]meester un Psycholoog [[Jonathan Penrose]]. Sien Vader is 1939 nah [[London (Ontario)|London]] in [[Ontario]], [[Kanada]], utwannert (he weer dor Direkter vun de psychiatrisch Klinik an dat Hospital), wo Penrose de School besöcht hett. 1945 kehr de Familie nah England torüch, un Penrose hett dat [[University College London]] besöcht, wo sien Vader Perfesser för Genetik weer. Nah den Bachelor is he an de [[Cambridge University]] wesselt, um in [[Algebraische Geometrie|algebraische Geometrie]] bi [[William Vallance Douglas Hodge]] to arbeiten, is denn aber to [[John Arthur Todd]] wesselt, bi de he 1957 sien Doktertitel maakt hett. Dorneben hett he ok Physik-Kurse bi [[Paul Dirac]] un [[Hermann Bondi]] hört un wurr buterdem stark dör den Kosmologen [[Dennis Sciama]] beinfloot. 1956/57 weer he Assistant [[Lecturer]] an dat [[Bedford College]] in London, wessel dornah as ''Research Fellow'' an dat [[St John’s College (Cambridge)|St. John's College]] in Cambridge. 1959–1961 hett he in den [[USA]] an de [[Princeton University]] un an de [[Syracuse University]] arbeit, dornah 1961–1963 an dat [[King’s College (Cambridge)|King's College]] in Cambridge un 1963/64 as Gastperfesser an de [[University of Texas at Austin]]. 1964 wurr he [[Lecturer|Reader]] an dat [[Birkbeck, University of London|Birkbeck College]] in London un 1966 dor Perfeeser för anwennd Mathematik. Penrose weer van 1973 bit 1998 [[Rouse Ball Professor]] an de [[Oxford University]]. Dornah wurr he Geometrie-Perfesser an dat [[Gresham College]] in [[London]]. Van 1992 bit 1995 weer he Präsident vun de ''International Society on General Relativity and Gravitation''. He weer van 1959 bit 1981 in eerst Ehe mit de Amerikanerin Joan Isabel Wedge verheiraadt, mit de he dree Kinner hett. In tweet Ehe hett he 1988 de Lehrerin Vanessa Thomas heiraadt mit de he twee Kinner hett.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://prabook.com/web/roger.penrose/536286 |titel=Roger Penrose (born August 8, 1931), British Professor |werk=prabook.com |hrsg= |datum= |format= |sprache=en |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |abruf=2019-01-04}}</ref> == Apenlichkeit == In de Apenlichkeit is Penrose dör sien populärwetenschaplich Arbeiten bekannt: In mehreren Böker (''[[The Emperor's New Mind]]''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=Computerdenken: Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Physik |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2001 |ISBN=3-8274-1332-X}}</ref>, ''Shadows of the Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=[[Schatten des Geistes]] |Verlag=Spektrum Verlag |Datum=1995 |ISBN=3-86025-260-7}}</ref>, ''The Large, the Small and the Human Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose, Abner Shimony, [[Nancy Cartwright (Philosophin)|Nancy Cartwright]], [[Stephen W. Hawking]] |Titel=Das Große, das Kleine und der menschliche Geist |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2002 |ISBN=3-8274-1331-1}}</ref>) sett he sück mit mathematisch-physikalisch mit Problemen vun dat [[Bewusstween]] un de [[Künstlike Intelligenz|künstlichen Intelligenz]] utnanner. == Leistungen == === Physik === [[Datei:WMAP 2010.png|mini|Temperaturswankungen vun de kosmisch Achtergrund&shy;strahlung, meeten dör WMAP.]] Penrose hett [[Spin-Nettwark]]en inführt, ut de later de Theorie vun de [[Loop-Quantengravitatschoon]] un de [[Twistor-Theorie]] entwickelt wurr. Insbesünnere de Utbau vun de Twistor-Theorie, de he begrünnd hett un de he as Basis vun en umfaaten physikalischen Theorie vun de fundamentalen Wesselwirkungen un Deelken sücht, weer hüm een vun de Hööftanliggen in sien Wetenschaps-Karriere. En wiedere grundleggend Erkenntnis in de Kosmologie geiht up hüm un [[Stephen Hawking]] torüch: de Satz vun Hawking-Penrose, nah den de Einsteinschen Feldgliekungen notwendig Lösungen mit [[Singularität (Astronomie)|Singularitäten]] (to’n Bispeel Oorknall oder Swaart Löcker) existeeren (kiek [[Singularitäten-Theorem]]). Nah Penrose sünd Singularitäten aber immer dör Ereignishorizonte afschermt un ''nakend Singularitäten'' kommen nich vör ([[Cosmic Censorship]] Hypothese vun Penrose). De vun hüm 1969 opdeckt [[Penrose-Perzess]]<ref>Penrose, Gravitational collapse: the role of general relativity, Rivista del Nuovo Cimento, Serie 1, Band 1, 1969, S. 252</ref> maakt dat mögelk, ut roteeren swaart Löcker, Energie to entnehmen. Sluutend hett Penrose 1979 mit de [[Weylkrümmungshypothese]] ok en Vörslag maakt, wu de [[Tweete Hööftsatz vun de Thermodynamik]] in de Kosmologie verwuddelt ween kunn, un wu somit up de een Siet de kosmologische [[Tietpiel]], up de anner Sie de beindruckende beobachtete rüümliche Homogenität un Isotropie vun dat [[Universum]] verklort wurrn kunn. In’n Tosommenhang mit de Allgemeen Relativitätstheorie hett he ok dat [[Penrose-Diagramm]] entwickelt, mit dat man de globale Struktur vun en [[Ruumtiet]] graphisch dorstellen kann. Penrose fordert de Entwicklung vun en Theorie vun de [[Quantengravitatschoon]] ünner Berücksichtigung vun en gewissen [[Berekenbarkeit|Nichberekenbarkeit]] in de Welt vun de [[Quantenphysik|Quantenphänomene]] bzw. hör Düüden un de Integratschoon vun de Prinzipien vun Einstein sien Allgemeen Relativitätstheorie. Disse nee Physik hett he ''OR-Physik'' nömmt. === Mathematik === [[Datei:Roger-Penrose-Kachelstruktur.jpg|rechts|duum|Umsetten vun de 5-fack symmetrisch Kachelstruktur vun Roger Penrose]] [[Datei:Pentaflake-C 3rd Iteration Blue.svg|rechts|duum|Penta Plexity]] Noch as Student hett Penrose 1955 de [[Pseudoinverse|Penrose-Inversen]] vun Matrizen opdeckt. Penrose hett 1974 mehrere tonanner verwandt lütt nicht-perioodsch Mengen von Kacheln, insbesünnere ok mehrere ''aperiodische Paare'' opdeckt. Mit sückse Kacheln kann de Ebene parketteert wurrn, aber kien vun disse [[Parketteeren]] is perioodsch (dat heet, dat wedderhaalt sück nich up de nipp un nau Wies). Se hemm aber immer en gewisse Ordnung un sünd fieftalig dreihsymetrisch. Se wurrn dorum ''quasiperiodisch'' nömmt. Disse [[Penrose-Parketteeren]] sünd ut en hierarchisch struktureert Packung vun regelmatig Fiefecken (kiek ünnern) afleit. 1984 wurrn ähnliche Strukturen bi [[Quasikristall]]en funnen. Roger Penrose hett ünner annern dat [[Penrose-Dreeeck]], en Dreeeck mit dree upnanner stahn rechten Winkeln, utfunnen. De Konstruktschoon, de in de Realität nich mögelk is, hett den nedderlannschen Grafiker [[M. C. Escher]] to de Biller ''Wasserfall'' un ''Belvedere'' anreegt. In de Mathematik wurrd Schönheit faken mit Eenfackheit in Verbindung brocht. Penrose kummt hier to dat Ergevnis, dat in de Mathematik nich Eenfackheit as sückse mui is, sonnern vör allen ''unverwacht Eenfackheit''.<ref>Roger Penrose: ''The Role of Aesthetics in Pure and Applied Mathematical Research''. In: ''Bull. Inst. Math. Appl.'' Band 10, 1974, S. 266–271.</ref> === Physik un Bewusstween, Arbeiten to de Grundlagen vun de Quantenmechanik === Penrose versöcht in mehreren Warken mit en [[Dree-Welten-Lehre]] [[Metaphysik|metaphysische]] Probleme populärwetenschaplich to beschrieven un sien Lösungsvörslääg dortostellen. Ut de eerst Welt in dat platonisch-mathematischen Logo is de physikalische Realität blots en lütt Utsnitt (dat weern anner Natuurgesetten denkbor). De darte, geistige Welt is dat Bewusstween vun Jedereen. As ok [[Stuart Hameroff]] up de Söök nah „en physikaalsch Heimat för Bewusstween“, sleiht Penrose en –&nbsp;kontrovers diskuteert&nbsp;– Modell vörr, nah dat dit in’n Wesentlichen up to Tiet in’t Eenzelne noch unbekannten [[Quantenmechanik|quantenmechanischen]] Effekten as [[Einstein-Podolsky-Rosen-Paradoxon|EPR-Phänomenen]], [[Quantenverschränkung]] oder [[Quanten-Nichtlokalität]] un [[Dekohärenz|Quantenkohärenz]] foot, de he in in [[Mikrotubuli]] vun dat [[Cytoskelett|Zellskeletts]] un de Snittstäe mit dat [[Nervenzelle|Neuron]] lokaliseert. Nah disse Theorie führen subtile physikalische Perzesse up Nanometerskala (10<sup>−9</sup> m) in dat Grenzrebeet tüschen klassisch Physik un Quantenmechanik in en hoochentwickelt Nervensystem to dat, wat wi „[[Geist]]“ oder „[[Bewusstween]]“ nömmen. Vun anner Quantenphysikern, Neurobiologen un Philosophen, as [[Thomas Metzinger]], [[Gerhard Roth (Bioloog)|Gerhard Roth]] oder [[Christof Koch]], wurrd dat Hameroff-Penrose-Modell allerdings aflehnt. Aber, för sien Theorie kriggt he vun verscheeden Natuurwetenschaplern ok Ünnerstütten, so to_n Bispeel dör de Physiker [[Hans-Peter Dürr]] un [[Amit Goswami]] as ok den Chemiker [[Rolf Froböse]].<ref>[https://www.livenet.ch/themen/wissen/naturwissenschaften/300896-seele_lebt_nach_tod_des_koerpers_weiter.html ], zuletzt gesehen am 3. Mai 2020.</ref><ref>[https://www.welt.de/wissenschaft/article1938328/Die-Seele-existiert-auch-nach-dem-Tod.html Die Seele existiert auch nach dem Tod], toletzt ankeeken an’n 3. Mai 2020.</ref> Penrose hett 2003 gemeensam mit den nedderlannschen Experimentalphysiker [[Dirk Bouwmeester]] vörslahn, sien Hypothese vun den Infloot vun de gravitativen Ruumkrümmung up de Superpositschoon vun quantenmechanisch Tostände<ref>{{Cite journal | last = Penrose | first = Roger | title = On Gravity's Role in Quantum State Reduction | journal = General Relativity and Gravitation | volume = 28 | issue = 5 | pages = 581–600 | year = 1996 | doi = 10.1007/BF02105068|bibcode = 1996GReGr..28..581P }}</ref> an Nano-Spegeln to testen.<ref>[http://www.news.leiden.edu/news-2011/roger-penrose.html Universität Leiden 2011 to Penrose]</ref><ref>W. Marshall, C. Simon, Penrose, Bouwmeester: ''Towards the quantum superposition of a tiny mirror.'' In: ''Phys. Rev. Lett.'' Band 91, 2003, S. 130401–1, [http://pitp.physics.ubc.ca/confs/7pines2010/individualreadings/10-bouwmeester.pdf pdf]</ref> == Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 1971 [[Dannie-Heineman-Pries för mathematische Physik]] * 1972 Fellow vun de [[Royal Society]] (FRS) * 1975 [[Eddington-Medaille]] * 1978 Plenarvördrag up den Internatschonalen Mathematikerkongress in Helsinki (The complex geometry of the natural world) * 1985 [[Royal Medal]] vun de [[Royal Society]] * 1988 [[Wolf-Pries]] för Physik * 1990 [[Albert-Einstein-Medaille]] * 1994 as [[Knight Bachelor]] to’n Ridder slahn * 1998 Liddmaat vun de [National Academy of Sciences]] vun de USA * 1998 [[Helmholtz-Medaille]] vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2000 [[Karl-Schwarzschild-Medaille]] vun de [[Astronoomsche Sellschop]] * 2000 [[Order of Merit]] * 2001 Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ria.ie/roger-penrose |titel=Members: Roger Penrose |hrsg=Royal Irish Academy |abruf=2019-05-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.ria.ie/roger-penrose |wayback=20190511152646 |text=Members: Roger Penrose |archiv-bot=2026-05-17 14:01:21 InternetArchiveBot }}</ref> * 2004 [[Amaldi-Medaille]] * 2004 [[De-Morgan-Medaille]] * 2006 [[Dirac Medal (UNSW)|Dirac Medal]] vun de [[University of New South Wales]] * 2008 [[Copley-Medaille]] * 2011 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]] * 2018 [[Clay Award for Dissemination]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.claymath.org/events/news/dissemination-award |titel=Dissemination Award |werk=claymath.org |hrsg= |datum=2018-03-08 |sprache=en |abruf=2019-01-04}}</ref> * 2019 [[Pomerantschuk-Pries]] * 2020 [[Erasmus Medal]] * 2020 [[Nobelpries för Physik]] </div> == Böker (Utwahl) == * ''Tensor Methods in Algebraic Geometry''. [[University of Cambridge]] 1956. ([[Dissertatschoon]]) * ''Geometrical Algebras: A New Approach to Invariant Theory''. [[Bedford College]], London 1957. *''Techniques of Differential Topology in Relativity'', SIAM, Philadelphia 1972. * mit [[Wolfgang Rindler]]: ''Spinors and Space-Time. Volume 1: Two-Spinor Calculus and Relativistic Fields.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 1987, ISBN 0-521-33707-0. * ''The Emperor's New Mind. Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics.'' Oxford University Press, 1989, ISBN 0-14-014534-6. ** dt. Utgaav: ''Computerdenken. Des Kaisers neue Kleider oder Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Natur.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 1991, ISBN 3-8274-1332-X. * ''Shadows of the Mind. A Search for the Missing Science of Consciousness.'' Oxford University Press, 1994, ISBN 0-19-853978-9. ** dt. Utgaav: ''[[Schatten des Geistes]]. Wege zu einer neuen Physik des Bewusstseins.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin/Oxford 1995, ISBN 3-86025-260-7. * mit [[Stephen Hawking]]: ''The Nature of Space and Time.'' Princeton University Press, 1996, ISBN 0-691-03791-4. ** dt. Utgaav: ''Raum und Zeit.'' Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-498-02934-7. ** Hawkings Teil des Buches ist frei erhältlich unter: {{arXiv|hep-th|9409195}} * ''The Large, the Small and the Human Mind.'' Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5. ** dt. Utgaav: ''Das Große, das Kleine und der menschliche Geist.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin 2002, ISBN 978-3827402899 * ''Quantum Computation, Entanglement and State Reduction.'' In: ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London.'' Series A, 356, 1998, S. 1927–1939. * ''[[The Road to Reality]]. A Complete Guide to the Laws of the Universe.'' Jonathan Cape, London 2004, ISBN 0-224-04447-8. **Düütsch Deelöversetten: ''Der Weg zur Wirklichkeit: die Teilübersetzung für Einsteiger'', Översettersche Anita Ehlers, Bidrääg vun [[Markus Pössel]], Spektrum Akademischer Verlag 2010, ISBN 978-3827423412 *mit Wolfgang Rindler: ''Spinors and Space-Time. Volume 2: Spinor and Twistor Methods in Space-Time Geometry.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-34786-6. *''Cycles of Time.'' Bodley Head, 2010, ISBN 978-0-224-08036-1. ** düütsch: ''Zyklen der Zeit. Eine neue ungewöhnliche Sicht des Universums.'' Översett vun Thomas Filk. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2011, ISBN 978-3-8274-2801-1. *''Collected Works'', 6 Bände, Oxford University Press 2011. *''Fashion, Faith, and Fantasy in the New Physics of the Universe'', Princeton University Press, Princeton, New Jersey, USA 2016, ISBN 978-0-691-11979-3. *''Consciousness and the Universe: Quantum Physics, Evolution, Brain & Mind'', Science Publishers, New York, 2010, ISBN 978-1938024306 == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120520567 DNB-Katalog] * John J. O’Connor, Edmund Frederick Robertson: [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ Roger Penrose] In: MacTutor History of Mathematics archive * {{Internetquelle |url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |titel=Penrose Tilings |hrsg=Southern Polytechnic State University |datum=2011-08-15 |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |wayback=20150316233147 |text=Penrose Tilings |archiv-bot=2026-05-17 14:01:21 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |titel=Science and the Mind |datum=1999-05-12 |sprache=en |kommentar=Audio-Vortrag von Roger Penrose zum ''Orch OR''-Modell des Bewusstseins |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |wayback=20160304080418 |text=Science and the Mind |archiv-bot=2026-05-17 14:01:21 InternetArchiveBot }} {{Normdaten|TYP=p|GND=120520567|LCCN=n/82/139094|NDL=00515478|VIAF=108188624}} {{SORTIERUNG:Penrose, Roger}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Mathematiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] n5e3si30b8wyvvebbclfwwzm3daeqka 0 159896 1065697 1065380 2026-05-17T12:17:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065697 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oleg Kononenko in 2002.jpg|rechts|duum|Oleg Kononenko]] '''Oleg Dmitrijewitsch Kononenko''' ({{S|ru|Олег Дмитриевич Кононенко|Oleg Dmitrievič Kononenko}}, {{S|tk|''Oleg Dmitriýewiç Kononenko''}}; * [[21. Juni]] [[1964]] in [[Türkmenabat]], [[Turkmensche SSR]], [[Sowjetunion]]) is en [[Russland|russ'sch]] [[Kosmonaut]]. He hett de Utteeken „[[Held vun Turkmenistan]]“ kreegen.<ref>''[http://tdh.gov.tm/news/articles.aspx&article19755&cat11 Указ о присвоении Олегу Кононенко звания «Герой Туркменистана»]'', 25. September 2019.</ref> == Kosmonautenloopbahn == === ISS-Expeditschoon 9 === Anfang 2002 wur Kononenko as Bordingenieur för de [[ISS-Expeditschoon 9]] nomineert. Neben Kononenko sullen [[Gennadi Iwanowitsch Padalka|Gennadi Padalka]] as Kommandant un [[Edward Michael Fincke|Mike Fincke]] as Bordingenieure fleegen. Nah dat [[STS-107|Unglück vun de Columbia]] in‘n Februar 2003 wurr de Besattenstärkt vun de [[Internatschonale Ruumstatschoon|ISS]] ut Versörgensgrünnen up twee Personen minneseert. Dat harr Utwirken up all bit dorhen nomineert Mannschapen. As de Mission in’n April 2004 sluutend starten dee, weer Kononenko nich dorbi. === ISS-Expeditschoon 17 === Kononenko hett van April bit Oktober 2008 mit as Bordingenieur vun de [[ISS-Expeditschoon 17|Expeditschoon 17]] up de ISS arbeit. Start is sien Mission an’n 8. April 2008, as he tosommen mit den Kommandanten [[Sergei Alexandrowitsch Wolkow]] un de Süüdkoreanerin [[Yi So-yeon]] an Bord vun Sojus TMA-12 losflaagen is. Dor hemm se denn de bitherig Stammcrew [[Peggy Annette Whitson]] un [[Juri Iwanowitsch Malentschenko]] arbeit, de nah en paar Daag vun gemeensam Arbeit mit Yi torüch to de Eer floog. Van de olt Stammbesatten bleev [[Garrett Erin Reisman]] up de ISS, de later vun [[Gregory Errol Chamitoff]] aflööst wurr. Chamitoff keem wiels de Mission STS-124 to de Statschoon. Kommandant vun STS-124 weer [[Mark Edward Kelly]] un de Pilot [[Kenneth Todd Ham]]. Dorto keemen de Missionsspezialisten [[Karen Lujean Nyberg]], [[Ronald John Garan]], [[Michael Edward Fossum]] un [[Akihiko Hoshide]] ut Japan. De Mission gung vör hüm un Wolkow to Enn‘, as de Nahfolgecrew mit Edward Michael Fincke un [[Juri Walentinowitsch Lontschakow]] un den Weltruumtouristen [[Richard Garriott]] an de Statschoon ankommen deen, un he un Wolkow nah en paar Daag vun gemeensam Arbeit mit Garriott weer torüch fleegen deen. Se sünd an’n 24. Oktober 2008 weer up de Eer lannd. Wiels sien Mission hett Kononenko twee Butenbordinsätze harrt. === ISS-Expeditschoon 30/31 === In‘n Oktober 2009 wurr Kononenko to’n tweeten Mal för en Langtietupenholt an Bord vun de ISS nomineert.<ref>{{internetquelle |hrsg=NASA |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/oct/HQ_09-233_Space_Station_Crews_prt.htm |sprache=englisch |titel=NASA and its International Partners Assign Space Station Crews |werk=Release 09-233 |datum=7. Oktober 2009 |zugriff=14. Oktober 2009 }} {{Webarchiv|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/oct/HQ_09-233_Space_Station_Crews_prt.htm |wayback=20100203014611 |text=NASA and its International Partners Assign Space Station Crews |archiv-bot=2026-05-17 12:17:06 InternetArchiveBot }}</ref> Tosommen mit [[André Kuipers]] vun de ESA ut den Nedderlannen un den Amerikaner [[Donald Roy Pettit ]] flog he in’n Dezember 2011 to de ISS, wo all [[Daniel Christopher Burbank]], [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]] un [[Anatoli Alexejewitsch Iwanischin]] arbeiten dee. Kononenko weer en vun de Bordingenieure vun de [[ISS-Expeditschoon 30]] un övernehm Enn’n April 2012 das Kommando vun de [[ISS-Expeditschoon 31]], nahdem Burbank, Schkaplerow un Iwanischin dör [[Gennadi Iwanowitsch Padalka]], [[Sergei Nikolajewitsch Rewin]] un [[Joseph Michael Acaba]] aflöst wurrn weern. De Mission vun Kononenko, Kuipers un Pettit gung an’n 1. Juli 2012 to‘ Enn’n. === ISS-Expeditschoon 44/45 === In‘n Oktober 2012 wurr Kononenko för sien nächsten Langtietupenholt an Bord vun de ISS nomineert. He flog an’n 22. Juli 2015 as Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus TMA-17M]] tosommen mit den japaanschen Ruumfohrer [[Kimiya Yui]] un den amerikaanschen Astronauten [[Kjell Norwood Lindgren]] to de ISS, wo all [[Gennadi Iwanowitsch Padalka]], [[Michail Borissowitsch Kornijenko]] un [[Scott Joseph Kelly]] arbeiten deen. An’n 4. Dezember keemen [[ Sergei Alexandrowitsch Wolkow]] as Langtietkolleeg un [[Andreas Mogensen]] un [[Aidyn Ajymbetow]] för en negen Daag düern Körttietupenholt dorto. Mogensen un Ajmbetow sünd denn tosommen mit Padalka torüchflagen. Kononenko weer bit to’n 11. Dezember 2015 an Bord vun de ISS un kehr denn mit Yui un Lindgren weer to de Eer torüch. === Wiedere Loopbahn bi Roskosmos === An‘n 10. November 2016 wurr Kononenko vun den Baas vun dat [[Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum]], [[Juri Walentinowitsch Lontschakow|Juri Lontschakow]], to’n Kommandanten vun dat Kosmonautenkorps nöömt.<ref>{{Internetquelle |autor= |hrsg= |url=http://www.gctc.ru/main.php?id=3660 |sprache=ru |titel=Олег Кононенко назначен командиром отряда космонавтов |datum=2016-11-10 |zugriff=2016-11-10}}</ref> === ISS-Expeditschoon 57–59 === An’n 3. Dezember 2018 is Kononenko to sien veerte Mission upbraaken. As Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus MS-11]] is he mit de US-Amerikanerin [[Anne Charlotte McClain]] un den Kanadier [[David Saint-Jacques]] to de ISS flagen un hett för en körten Tiet as Bordingenieur för de [[ISS-Expeditschoon 57]], to de ok de Düütsche [[Alexander Gerst]], [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]] ut Russland un de US-Amerikanerin [[Serena Auñón|Serena Auñón-Chancellor]] hörrn deen, arbeit. An’n 20. Dezember 2018 hett he dat Kommando över de [[ISS-Expeditschoon 58]] övernommen. He, McClain un Saint-Jacques hemm denn ok de Anfangscrew vun de [[ISS-Expeditschoon 59]] billd, to de in’n März 2019 noch [[Alexei Nikolajewitsch Owtschinin]], [[Tyler Nicklaus Hague]] un [[Christina Hammock Koch]] keemen. De Rückkehr to de Eer mit McClain un Saint-Jacques weer an’n 25. Juni 2019. == Privates == Kononenko is in eenfack Verhältnissen upwussen. Sien Vader weer Fohrer in en Speditschoon, sien Moder Telefonistin an en Flooghaven. Kononenko hett an en Fackschool vör Volleyball studeert un weer Liddmaat vun de Jöögdmannschap vun [[Turkmenistan]].<ref>''[https://turkmenportal.com/compositions/619 Биография космонавта МКС, уроженца Туркменистана - Олега Дмитриевича Кононенко]'', 6. Dezember 2018</ref> Kononenko is verheiraadt un hett een Söhn un een Dochter. As völ anner Ruumfohrer ok, is he [[Funkamateur]], sien [[Amateurfunkroopteeken]] is RN3DX.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.arrl.org/news/view/two-more-radio-amateurs-join-international-space-station-crew |titel=Two More Radio Amateurs Join International Space Station Crew |hrsg=[[ARRL]] | sprache=en |datum=2015-03-28 |zugriff=2015-07-23}}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Weblinks == {{commons|Oleg Kononenko}} * [http://spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/kononenko_oleg_d.htm Körtbiografie bi spacefacts.de] * [http://www.astronautix.com/k/kononenko.html Biografie in de Encyclopedia Astronautica (engelsch)] * [http://www.gctc.ru/main.php?id=3304 Biografie vun Oleg Kononenko] bi dat [[Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum]] (russisch) {{DEFAULTSORT:Kononenko, Oleg Dmitrijewitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] 7mo08wikc3bfmvt30epvrrb03cwh8ou 0 161905 1065717 1065401 2026-05-17T13:47:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065717 wikitext text/x-wiki [[Datei:Reinhard Genzel.jpg|mini|alt=Reinhard Genzel|Reinhard Genzel (2012)]] '''Reinhard Genzel''' (* [[24. März]] [[1952]] in [[Bad Homburg vor der Höhe]]) is en düütsch [[Astrophysiker]]. He is Direkter vun dat [[Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik]] in Garching bi München. Genzel kreeg 2020 gemeensam mit de US-amerikaansch Astronomin [[Andrea Mia Ghez]] en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] för dat Opdecken vun dat hüüd as [[Sagittarius A*]] bekannt, supermasseriek [[Swaart Lock]] in dat Zentrum vun de [[Melkstraat]]. == Leven un Wark == Reinhard Genzel is de Söhn vun den Perfesser för [[Fastkörperphysik]] [[Ludwig Genzel]] (1922–2003). In de Jöögd tell he to de best düütüsch Nahwussathleten in’t [[Speersmieten]].<ref name="sz" /> Nah dat Abitur an dat [[Berthold-Gymnasium Freiburg|Berthold-Gymnasium]] in [[Freiburg in‘n Breisgau]] hett he as Stipendiat vun de [[Studienstiftung des deutschen Volkes]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.studienstiftung.de/aktuelles/artikel/studienstiftung-gratuliert-ihrem-alumnus-reinhard-genzel-zum-nobelpreis-fuer-physik/|titel=Studienstiftung gratuliert ihrem Alumnus Reinhard Genzel zum Nobelpreis für Physik|abruf=2020-10-07|datum=2020-10-06}}</ref> [[Physik]] an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität|Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn]] studeert (Diplom 1975) un wurr 1978 bi [[Peter Georg Mezger]] an dat [[Max-Planck-Institut für Radioastronomie]] [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]]. He gung ansluutend an dat [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]] un weer van 1980 bit 1982 as Miller Fellow un af 1981 as [[Associate Professor]] an de [[University of California, Berkeley]], an de he 1985/86 un van 1999 bit 2008<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |titel=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |hrsg=Reinhard Genzel |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |wayback=20201030195231 |text=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |archiv-bot=2026-05-17 13:47:22 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://news.berkeley.edu/2020/10/06/uc-berkeleys-reinhard-genzel-awarded-nobel-prize-in-physics/ |titel=UC Berkeley’s Reinhard Genzel awarded Nobel Prize in Physics |werk=Berkeley News |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/reinhard-genzel |titel=Reinhard Genzel (E): Biography |abruf=2020-10-06}}</ref> en Professur („Full Professor“) inneharr. Genzel wurr 1986 to’n wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]] un to’n Direkter an dat Max-Planck-Institut för extraterrestrische Physik in [[Garching bi München]] beropen. Siet 1988 is he [[Honorarperfesser]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]]. Reinhard Genzel weer maatgevnd an de Entwicklung vun de [[Infrarotastronomie|Infrarot-]] un [[Submillimeter-Astronomie]] bedeeligt. So gelung hüm mit sien Team tonächst an dat [[La-Silla-Observatorium]] (af 1992) un denn ann dat [[Very Large Telescope]] över langjohrig Beobachtungen vun de Bahnen vun Steerns dicht an dat Zentrum vun de Melkstraat de Nahwies, dat sück dor en supermasseriek Swaart Lock vun etwa 4,3 Millionen [[Sünnenmasse]]n befinnd. Unafhängig gelung dat ok Astronomen um [[Andrea Mia Ghez]] an dat [[Keck-Observatorium]]. Beid kreegen för hör Opdecken en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] 2020, de anner Hälft kreeg [[Roger Penrose]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2020/10/press-physicsprize2020.pdf |titel=The Nobel Prize in Physics 2020 |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://www.leopoldina.org/presse-1/nachrichten/nobelpreis-fuer-physik-2020/ |titel=Leopoldina-Mitglied Reinhard Genzel erhält Nobelpreis für Physik |werk=Pressemitteilung der Leopoldina - Nationale Akademie der Wissenschaften |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref> Genzel is mit de Kinderdoktersche un Perfessersche [[Orsolya Genzel-Boroviczeny]] verheiraadt un hett twee Kinner.<ref name="sz" >[https://www.sueddeutsche.de/muenchen/garching-physik-nobelpreis-reinhard-genzel-karriere-1.5056950 ''Durch ein Schwarzes Loch zum Nobelpreis.''] In: ''sueddeutsche.de'', 6. Oktober 2020.</ref> == Ehrungen un Utteknunen == * [[Otto-Hahn-Medaille]], [[Max-Planck-Gesellschaft]], 1980 * Presidential Young Investigators Award, [[National Science Foundation]], 1984 * [[Newton-Lacy-Pierce-Pries för Astronomie]], [[American Astronomical Society]], 1986 * [[Gottfried Wilhelm Leibniz-Pries|Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], [[Deutsche Forschungsgemeinschaft]], 1990 * De Vaucouleurs Medaille, Universitäty of Texas, 2000 * [[Jules-Janssen-Pries]], [[Société astronomique de France]], 2000 * [[Stern-Gerlach-Medaille]] för experimentelle Physik, [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]], 2003 * [[Balzan-Pries]] för Infrarot-Astronomie, 2003 * [[Petrie Prize Lecture]], 2005 * Naamgever för den [[Asteroid]]en [[(18241) Genzel]]<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2005/MPC_20050918.pdf Minor Planet Circ. 54827]</ref> * [[Albert-Einstein-Medaille]], 2007 * [[Shaw Prize]], 2008 * Premio „Galileo 2000“, 2009<ref>{{Webarchiv | url=http://iltempo.ilsole24ore.com/spettacoli/2009/10/26/1085902-benigni_show_sotto_sguardo_michelangelo.shtml | archive-is=20100102050508 | text=Artikel vom 26. Oktober 2009 aus „Il Sole 24 Ore“ (italienisch)}}</ref> * [[Karl-Schwarzschild-Medaille]], 2011 * [[Crafoord-Pries]], 2012 * [[Tycho-Brahe-Pries]], 2012 * [[Herschel-Medaille]], 2014 * Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun de Bundsrepubliek Düütschland, 2014 * [[Harvey-Pries]], 2014 * [[Nobelpries für Physik]], 2020 == Liddmaatschapen == * Fellow der [[American Physical Society]], 1985 * Liddmaat vun de [[Düütsch Physikaalsch Sellschop]], 1990 * Utlännsch Liddmaat vun de [[Académie des sciences]] ([[Institut de France]]), 1998 * Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] vun de USA, 2000 * Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina]], 2002 * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]], 2002 * Ordentlich Liddmaat vun de [[Bayerische Akademie vun de Wetenschapen]], 2003 * Foreign Member of the [[Royal Society]], 2012<ref>siehe http://royalsociety.org/people/reinhard-genzel/</ref> * Orden [[Pour le Mérite#Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]], 2013 * [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]], 2020<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]] |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/10/15/0526/01220.html#mem |werk=Tägliches Bulletin |datum=2020-10-15 |abruf=2020-10-15 |sprache=it}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * mit [[Charles Hard Townes]]: ''Physical conditions, dynamics, and mass distribution in the center of the Galaxy'', Annual Review Astron. Astroph., Band 25, 1987, S. 377 * mit D. Hollenbach, C. H. Townes ''The nucleus of our Galaxy'', Rep. Progr. Phys., Band 57, 1994, S. 417 * mit [[Andreas Eckart]]: ''Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre'', Nature, Band 383, 1996, S. 415–417, [https://www.nature.com/articles/383415a0 Abstract] * mit A. Eckart, N. Thatte, A. Krabbe, H. Kroker, L. E. Tacconi-Garman: ''The dark mass concentration in the central parsec of the Milky Way'', Astrophysical Journal, Band 472, 1996, S. 153 * mit A. Eckart: ''Stellar proper motions in the central 0.1 pc of the Galaxy'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 284, 1997, S. 576598, [https://academic.oup.com/mnras/article/284/3/576/984237 Abstract] * mit A. Eckart, T. Ott, F. Eisenhauer: ''On the nature of the dark mass in the centre of the Milky Way'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 291, 1997, S. 219–234, [http://adsabs.harvard.edu/full/1997MNRAS.291..219G Online] * mit A. Eckart: Erster schlüssiger Beweis für ein massives Schwarzes Loch ?, Physikalische Blätter, Band 54, 1998, Nr. 1, S. 25–30 [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/phbl.19980540107 Digitalisat] * mit A. Eckart: ''First Conclusive Evidence for a Massive Black Hole in the Center of the Milky Way'', in: Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Hrsg.), Black Holes: Theory and Observation, Springer 1998, S. 60–68 * Massereiche Schwarze Löcher – vom galaktischen Zentrum bis zu Quasaren in der Frühzeit des Universums, Physik Journal, Juli/August 2003, S. 45–49, [https://www.pro-physik.de/physik-journal/juli-august-2003 Online] == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=142745391 DNB-Katalog] * [https://www.mpe.mpg.de/ir/userpage.php?id=genzel Genzels Homepage an dat MPE] * [https://www.mpg.de/463056/extraterrestrische_physik_wissM1 Genzels Profil bi de MPG] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PHY&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&adsobj_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Genzel%2C+R.&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=200&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 Veröffentlichungen vun Reinhard Genzel] in dat [[Astrophysics Data System]] * [http://www.balzan.it/premiati.aspx?Codice=0000000096&lang=en&show=1&from=0000000096&from2=10 Würdigung vun de Balzan-Stiftung] * [http://www.eso.org/public/news/eso0818/ Würdigung to’n Shaw Prize] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZDxFjq-scvU Black Holes and Galaxies: Professor Reinhard Genzel (ANU TV up Youtube)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=142745391|LCCN=n/84/176562|VIAF=76416524}} {{SORTIERUNG:Genzel, Reinhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1952]] [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] 4d4cngp4h1n7qjlrgun94i2e7ha23tg 3 162686 1065790 975660 2026-05-18T11:07:10Z Anonuser4 62138 Siet leddig maakt 1065790 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 164934 1065691 1065375 2026-05-17T12:05:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065691 wikitext text/x-wiki [[Bild:Inscope21 2016.jpg|duum|353x353px|Nicolas Lazaridis bi de Europa-Premiere van ''[[Sing]]'' (2016)]] '''Nicolas Lazaridis''' (* [[13. Dezember]] [[1994]] in [[Stuttgart]]; ok bekennt as '''inscope21''')<ref>{{Internetquelle |autor=Stuttgarter Nachrichten, Stuttgart Germany |url=https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.stuttgarter-auf-youtube-zwei-freunde-drehen-comedy-fuer-das-netz.fbfd55df-b0f3-406a-980d-72918cba02ab.html |titel=Stuttgarter auf Youtube: Zwei Freunde drehen Comedy für das Netz |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> is een düütschen Webvideoproduzent, de dör [[YouTube|YouTube-Videos]] bekennt wurr. == Allgemeen == Lazaridis erstellde sien YouTube-Kanaal an 9. Juni 2010. Daar laadt he Middeweek un Sönndag üm 18 Klock een Comedy-Video hoog.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.quotenmeter.de/n/116036/inscope21-verrueckter-comedy-youtuber-mit-abgedrehten-aktionen |titel=Inscope21 � Verrückter Comedy-Youtuber mit abgedrehten Aktionen |datum=2020-02-29 |abruf=2021-05-07 |sprache=de-DE}}</ref> Neben sien Hööftkanaal bedrifft Lazaridis siet den 6. Juli 2014 den Tweedkanaal ''InscopeLifestyle''. In den Videos vertellt he van Geschichten ur sien Leven of diskuteert över aktuell Themas. Siet Begünn 2020 is Lazaridis op de [[Twitch]] aktiv. Hier streamt he besünners Computerspillen, doch finnen daar ok stadig Talk-Formaten of Kochshows mit Gasten statt. De Highlights van den Streams warrt op den daarför maakde Kanalen ''Getaildetreu'' un ''Ardyt'' in geschnittener Form hochgeladen. Op sien Hööftkanaal ''inscope21'' bekwamm he in'n Harvst 2015 een Million Abonnenten, de Grenz van twee Millionen Abonnenten is in'n Harvst 2018 överschreeden worrn. Derzeit (Stand September 2020) hett de Kanaal mehr as 2,5 Millionen Abonnenten. Op [[Instagram]] harr Lazaridis Begünn September 2020 knapp 2 Millionen Follower.<ref>{{Internetquelle |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Inscope21#cite_note-nindo-3 |titel=inscope21 |werk=nindo.de |abruf=2021-05-07}}</ref> In'n Animationsfilm ''Sing'' övernamm Lazaridis 2016 in de düütschen Fassuun de Spreekrull van ''Lance.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.synchronkartei.de/sprecher/9820/2 |titel=Deutsche Synchronkartei {{!}} Synchronsprecher {{!}} Nicolas Lazaridis |abruf=2021-05-07}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.moviepilot.de/news/sing-wer-steckt-hinter-den-tierischen-charakteren-181878 |titel=Sing - Wer steckt hinter den tierischen Charakteren? |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> De Radio-Jöögdsenner [[Dasding]] hett in'n Harvst 2019 över een Instagram-Video bericht, in de Lazaridis angeblich en Gericht ut en Babydefin tobereiten woll. Dat Video hett sück as Werbeaktschoon för den Bio-Eetwarkhersteller [[followfish]] entpuppt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dasding.de/lifestyle/essen-und-trinken/INSTAGRAM-Echt-oder-Fake,baby-delfin-inscope21-artikel-100.html |titel=INSTAGRAM: NUR EIN FAKE: INSCOPE21 ISST (K)EINEN BABY-DELFIN |werk=dasding.de |datum=2019-10-02 |abruf=2021-05-07 }} {{Webarchiv|url=https://www.dasding.de/lifestyle/essen-und-trinken/INSTAGRAM-Echt-oder-Fake,baby-delfin-inscope21-artikel-100.html |wayback=20191004101153 |text=INSTAGRAM: NUR EIN FAKE: INSCOPE21 ISST (K)EINEN BABY-DELFIN |archiv-bot=2026-05-17 12:05:46 InternetArchiveBot }}</ref> Lazaridis is butendeem siet 2015 Geschäftföhrer de ''G-IN Fitness & Lifestyle GmbH'', de dat Modelabel ''OLA KALA'' bedrifft, welke ok Lazaridis höört.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.olakala.de/ |titel=OLA KALA® SHOP |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == * '''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:inscope21?uselang=nds Commons: inscope21]''' – Sammlung van Biller * [https://www.youtube.com/channel/UCXDi1F7Q-cJQ4mGGavtfYRQ Kanaal van Inscope21] op YouTube == Nawiesen == {{SORTIERUNG:Lazaridis, Nicolas}} [[Kategorie:Boren 1994]] [[Kategorie:Mann]] oq6atx90qwjqak2he0218lzftzpwgl4 0 165224 1065727 1065411 2026-05-17T14:07:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065727 wikitext text/x-wiki [[Datei:William of Orange Rutgers.jpg|mini|250px|Statue vun den William of Orange Rutgers]] [[Datei:Voorhees Chapel.jpg|mini|De ''Rutgers''-Kark]] De '''Rutgers University''', offiziell '''The State University of New Jersey''', is de gröttste Hoochschool in den US-Bundsstaat [[New Jersey]]. De Hööft[[campus]] vun de Universität befind sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. Twee lüttgere Campus liggen in [[Newark (New Jersey)|Newark]] un in [[Camden (New Jersey)|Camden]]. Rutgers bütt mehr as 100 [[Bachelor]]-Programme, 100 [[Master]]-Programme as ok 80 Doktoratsprogramme in 29 diplomvergevend Scholen un Colleges, vun de 16 Graduate-Programme anbeeden. De ''Rutgers University'' hörrt to de best staatlichen Universitäten vun de [[USA]], den so nöömt ''[[Public Ivy]]s'', un is Liddmaat vun de ''[[Association of American Universities]]'', en siet 1900 bestahn Verbund vun führend forschungsintensiver nordamerikansch Universitäten. In dat akademisch Johr 2013/14 gungen 26 [[Fulbright-Programm|Fulbright-Stipendiaten]] up de ''Rutgers University'', de somit up Rang 3 vun de Research Universities achter de [[Harvard University]] un de [[University of Michigan]] stunn.<ref>{{Internetquelle |zugriff=2014-02-13 |url=http://us.fulbrightonline.org/uploads/files/top_producing/2013-14/doctoral.pdf |titel=Liste der Universitäten mit den meisten Fulbright-Stipendiaten |hrsg=Fulbright Program |format=PDF}}</ref> Dat Motto vun de Universität luut: ''Sol Iustitiae et Occidentem Illustra''. == Geschichte == De hüüdige Universität gung ut dat 1766 grünnd ''Queen’s College'' hervör un is somit de achtöldste höhgere Bildungsinrichtung in den USA. Oorsprünglich weer se mit de [[Nederlandse Hervormde Kerk]] affilieert, is hüüd aber nich mehr religiöös orienteert. 1825 kreeg se den hüüdigen Naam to Ehren vun ehrn Mäzen [[Henry Rutgers]], en Held vun den [[Amerikaansch Unafhängigkeitskrieg|Unafhängigkeitskrieg]]<ref>{{Internetquelle |zugriff=2012-11-09 |url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |titel=Rutgers History |hrsg=Rutgers University }} {{Webarchiv|url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |wayback=20200505143352 |text=Rutgers History |archiv-bot=2026-05-17 14:07:46 InternetArchiveBot }}</ref>. De Hööftcampus befinnd sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. 1946 hett sück de Rutgers mit de ''University of Newark'', hüüd ''[[Newark (New Jersey)|Newark]] Campus'', un 1950 mit dat ''College of South Jersey'' un de ''South Jersey Law School'', hüüd ''[[Camden (New Jersey)|Camden]] Campus''. Dör Verwaltungsakte van 1945 un 1956 wurr Rutgers to ''State University of New Jersey'' verklort. == Organisatorsch Gleedern == '''''New Brunswick / Piscataway Campus''''' * Anwennt un Beropspsychologie * Ingenieurwetenschapen * Kommunikatschons-, Informatschons- un Bibliothekswetenschapen * Künste (''Mason Gross School of the Arts'') * Künste un Wetenschapen ** ''Douglass College'' ** ''Livingston College'' ** ''Rutgers College'' ** ''University College'' – New Brunswick * Management un Arbeitsbeziehungen * Pädagogik * Pharmazie (''Ernest Mario School of Pharmacy'') * Pleeg * Planung und Öffentliche Richtlinien (''Edward J. Bloustein School of Planning and Public Policy'') * Sozialarbeit * Umwelt un Biologie * Wertschaftswetenschapen (''Rutgers Business School'' – New Brunswick) * ''Graduate School'' – New Brunswick '''''Camden Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen * ''Graduate School'' – Camden * ''University College'' – Camden '''''Newark Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Kriminaljustiz * Apenliche Angelegenheiten un Verwaltung * Pleeg * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen (''Rutgers Business School'' – Newark) * ''Graduate School'' – Newark * ''University College'' – Newark == Sport == [[Datei:Rutgers Stadium.jpg|mini|Die ''Scarlet Knights'' gegen de ''Cincinnati Bearcats'' vör 43.768 Tokiekern]] De Sportteams vun de ''Rutgers University'' sünd de ''Scarlet Knights''. De Hoochschool is Liddmaat vun de ''[[Big Ten Conference]]'' siet 1.&nbsp;Juli 2014. == Besünnere Forschungsergevnisse == De Söökmaschien ''[[Teoma]]'' wurr dor entwickelt. == Berühmte Perfessers == * [[Ruth Adams]] (1914–2004), Perfessersche för Engelsch un Dekanin vun dat Douglass College * [[Clayton Paul Alderfer]] (1940–2015), Psycholoog * [[John Harry Dunning]] (1927–2009), britisch Ökonom * [[Jerry Alan Fodor]] (1935–2017), Philosoph un Kognitschonswetenschapler * [[Gary Lawrence Francione]] (* 1954), Rechtsperfesser un Deertenrechtler * [[Käthe Bauer-Mengelberg]] (1894–1968), düütsch Soziologin * [[Robert Ludlow Trivers]] (* 1943), Soziobioloog un Evolutionsbioloog * [[Endre Szemerédi]] (* 1940), Mathematiker, [[Abelpries]] 2012 * [[Melitta Schachner]] (* 1943), düütsch Neurobiologin * [[Lionel Tiger]] (* 1937), Anthropoloog * [[Ousseina Alidou]] (* 1963), Sprachwetenschaplerin * [[Gary Kuehn]] (* 1939), Künstler * [[Helen Fisher]] (* 1945), Anthropologin * [[Geoffrey Hendricks]], Künstler * [[Allan Kaprow]] (1927–2006), Künstler * [[Alexander John Motyl]] (* 1953), Politikwetenschapler un Historiker == Bekannte Afsolventen == * [[Kenny Britt]] (* 1988), American-Football-Speler * [[Deron Cherry]] (* 1959), American-Football-Speler * [[Calista Flockhart]] (* 1964), Schauspelerin * [[Carli Lloyd]] (* 1982), Footballnatschonalspelerin * [[Judea Pearl]] (* 1936), Informatiker * [[Ray Rice]] (* 1987), American-Football-Speler * [[Paul Robeson]] (1898–1976), American-Football-Speler, Schauspeler, Singer * [[Sebastian Stan]] (* 1982), Schauspeler * [[Louise Audino Tilly]] (1922–2002), Historikerin un Hoochschoollehrerin == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.rutgers.edu/ Offizielle Website] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=40.741632|EW=-74.17486|type=landmark|region=US-NJ}} {{Normdaten|TYP=k|GND=2019996-X|LCCN=n/79/060586|VIAF=158796171}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:New Jersey]] kv3cahjw3d98iour1vzz7g5af58pg65 0 170308 1065715 1065399 2026-05-17T13:41:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065715 wikitext text/x-wiki '''Rebecca Ellen Manuel''', borene ''Gilmore'' (* [[13. Juni]] [[1979]] in [[Sydney]]) is en ehmalge [[Australien|austraalsch]] [[Waterspringen|Waterspringerin]]. Se sprung in‘n 3-m-Kunst- un 10-m-Toornspringen as ok in dat 10-m-Synchroonspringen. Hör gröttste Spood weer de Gewinn vun de Bronzemedaille bi [[Olympisch Spelen]]. Gilmore harr bi de [[Swemmweltmeesterschapen 1998]] in [[Perth]] ihör eerst internatschonalen Wettkamp in den Utwussenberiek. Mit [[Phil Tosh]] kemm se in dat 10-m-Synchroonspringen up den achten Platz. Bi de [[Commonwealth Games 1998|Commonwealth Games]] in dat glieker Johr verpass se in dat Toornspringen blots knapp en Medaille. In dat Johr 2000 hett se an de [[Olympisch Sömmerspelen 2000|Olympisch Spelen]] in hör Heimatstadt deelnommen un wunn mit [[Loudy Wiggins|Loudy Tourky]] Bronze in dat 10-m-Synchroonspringen. Vun dat 3-m-Brett reck se in dat Halffinale Platz 17 un vun den 10-m-Toorn in dat Finale den elfsten Platz. Een Johr later reck dat Duo Duo Gilmore und Tourky bi de [[Swemmweltmeesterschapen 2001|Weltmeesterschap]] in [[Barcelona]] Rang fiev. 2002 hett Gilmore en Wertschaps-Studium an de [[Universität Sydney]] afslooten. Se hett denn noch an de [[Commonwealth Games 2002|Commonwealth Games]] deelnommen un dornah hör Loopbahn afslooten. Siet 2005 arbeit se bi den Vereen ''Perfect 10 Diving'' as Trainerin.<ref>{{Internetquelle|titel=Meet the Coaches|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html|zugriff=2011-09-28|sprache=englisch|archiv-url=https://web.archive.org/web/20120321013723/http://perfect10diving.com.au/the-coaches.html|archiv-datum=2012-03-21|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html |wayback=20120321013723 |text=Meet the Coaches |archiv-bot=2026-05-17 13:41:52 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblinks == * [https://www.olympedia.org/athletes/24266 Rebecca Manuel] in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch) * [http://www.the-sports.org/swimming-gilmore-rebecca-results-identity-s10-c2-b4-o8-w42283.html Ergevnisöversicht up the-sports.org] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Manuel, Rebecca}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Australien]] [[Kategorie:Boren 1979]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Australien)]] [[Kategorie:Waterspringer]] p38mj4z7dwkmoiiuwmcgeaea7jbyqw1 0 171018 1065753 1065427 2026-05-17T16:05:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065753 wikitext text/x-wiki [[Datei:Till Brönner.jpg|mini|250px|Till Brönner (2008)]] '''Till Brönner''' (* [[6. Mai]] [[1971]] in [[Viersen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Trompete]]r, [[Komponist]], [[Perfesser]] för Jazztrompete un [[Fotograf]]. == Werdegang == [[Datei:Till Broenner.jpg|mini|hochkant|Till Brönner (2016)]] De Familie gung eenige Johren nah sien Gebort för fiev Johr nah Rom, wo de Öllern vun Brönner as Lehrer an de düütsch School Ünnerricht geven un Brönner den Kinnergorden besöcht hett. <ref name="Ein Portrait" /> He full dör sien Talen bi verscheeden Schoolorchestern up. He hett 1990 sien [[Abitur]] up de Jesuitenschool [[Aloisiuskolleg]] in [[Bonn]]-[[Bad Godesberg]] maakt un studeer denn Jazztrompete an de [[Hoochschool för Musik Köln]]. To sien wichtigst Mesters hörrn [[Malte Burba]] un de amerikaansch Jazz-Trompeter [[Bobby Shew]]. 1991 wurr Brönner Liddmaat vun de [[RIAS Big Band]] (dormals noch [[RIAS Tanzorchester]]) ünner [[Horst Jankowski]]. 1993 keem sien eerst Album herut ''[[Generations of Jazz]]'' (mit [[Ray Brown]], Jeff Hamilton, [[Frank Chastenier]] un [[Grégoire Peters]]). He kreeg den ''[[Preis der Deutschen Schallplattenkritik]]'' un den ''Preis der Deutschen Plattenindustrie''. In Folge speel he mit internatschonalen Jazzgrötten as [[Dave Brubeck]], [[Tony Bennett]], [[Mark Murphy (Musiker)|Mark Murphy]], [[James Moody (Saxophonist)|James Moody]], [[Monty Alexander]], [[Nils Landgren]] as ok [[Klaus Doldinger]] un [[Joe Sample]] un gung 2003 mit de Soulsängerin [[Joy Denalane]] up Tour. He hett för [[Hildegard Knef]] dat Album ''17 Millimeter'' (1999) komponeert un produzeert un schreev [[Soundtrack]]s för ''[[Jazz Seen]]'' (2001) as ok ''[[Höllentour]]'' (2004) vun [[Pepe Danquart]]. In‘n April 2006 keem sien in Los Angeles upnommen Studioalbum ''Oceana'' herut. Up de vun [[Larry Klein]] produzeert CD sünd ünner annern [[Madeleine Peyroux]] un Singerin [[Carla Bruni]] as Gaststars bedeeligt. 2006 hett he för den Bariton [[Thomas Quasthoff]] dat Jazzalbum ''Watch What Happens'' produzeert, bi dat he ok as Trompeter mitwiarkt hett. Dat Album hett den europääschen Musikpries [[Echo]] wunnen. Van 2004 bit März 2010 weer he Moderator un speel in de Reeg ''Talkin’ Jazz'' vun de [[Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland]] in Bonn mit sien Band un utwählt Gästen, dorünner [[Paul Kuhn]], [[Mousse T.]], [[Stefan Raab]], [[Anke Engelke]], Thomas Quasthoff, [[Nana Mouskouri]] un annern. An‘n 5. März 2010 weer [[Peter Kraus]] sien letzt Gast in de Reeg. 2009 speel he as en vun de Gastmusiker de [[Flögelhorn]]parts up dat Album ''Touch'' vun dat bekannt Swiezer Electronicmusic-Duo [[Yello]]. 2009 wurr Brönner to’n [[Perfesser]] an de [[Hochschule für Musik Carl Maria von Weber Dresden]] beropen. Siet dat Wintersemester 2009/2010 lehrt he dor tosommen mit [[Malte Burba]] in de Fachricht Jazz, Rock un Pop.<ref name="focus-384404">{{Internetquelle |autor=DPA |url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |titel=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |werk=[[Focus Online]] |datum=2009-03-26 |abruf=2018-10-14 }} {{Webarchiv|url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |wayback=20190114041420 |text=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |archiv-bot=2026-05-17 16:05:17 InternetArchiveBot }}</ref> Vun August bit November 2010 weer Brönner gemeensam mit [[Sarah Connor]] un [[George Glueck]] Juryliddmaat un Mentor in de Castingshow ''[[X Factor (Düütschland)|X Factor]],'' de up [[RTL Television|RTL]] un [[VOX]] sennd wurrn is. He kreeg de Kategorie vun de af 25-Johrigen todeelt un wunn den Wettbewarf mit sien Kandidatin [[Edita Abdieski]]. In de tweet Staffel, de an‘n 30. August 2011 los gung, hett he den glieker Part övernommen un wunn an’n 6. Dezember 2011 weer, ditmal mit sien Kandidaten [[David Pfeffer]]. Sien Utstiegen ut de VOX-Talentshow hett he mit sien Hööftberop as Jazzmusiker begrünnd, de weer sien nich deelt Upmarksomkeit verdeenen würr. 2010 fung Brönner an, ok as [[Fotograf]] to arbeiten. Sien Porträts, meest mit en Leica „M“ Kamera fotografeert, keemen Enn’n 2014 in den Bildband ''Faces of Talent'' (teNeues Verlag) herut. Dornah folgten mehrere Galerie- un Museums-Utsstellungen. Besünnere Upmarksomkeit kreeg 2019 en Updragsarbeit vun de Essener [[Brost-Stiftung]], för de Brönner een Johr lang dat Ruhrreebeet porträteert hett. De Utstellung funn in dat Duisborger [[Museum Küppersmühle für Moderne Kunst]] ünner den Titel „Melting Pott“ statt.<ref>Till Brönner: ''Melting Pott'' (Katalog zur Ausstellung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst, Duisburg, 2019), ISBN 978-3868325386.</ref> In‘n April 2016 wurr Till Brönner as eenzig Jazzkünstler ut den düütschspraakigen Ruum vun US-Präsident [[Barack Obama]] in dat [[Witt Huus]] nöögt, um mit 45 internatschonalen Kollegen den [[Internatschonaler Dag vun den Jazz|International Jazz Day]] vun de [[UNESCO]] (30. April) mit en Konzert to fiern.<ref>Peter Kümmel: ''Das Fest.'' In: ''[[Die Zeit]].'' Nr. 20/2016 ([http://www.zeit.de/2016/20/barack-obama-international-jazz-day-weisses-haus-dizzy-gillespie zeit.de] [4. Mai 2016, afropen an’n 18. November 2019]).</ref> In dat All-Star-Ensemble weern ünner annern [[Aretha Franklin]], [[Morgan Freeman]], [[Herbie Hancock]], [[Sting]], [[Pat Metheny]], [[Diana Krall]], [[Marcus Miller]], [[Wayne Shorter]], [[Chick Corea]], [[John McLaughlin (Musiker)|John McLaughlin]], [[Al Jarreau]] un [[Dianne Reeves]]. In‘n Mai 2016 hett Brönner nah över 15 Johr bi dat Plattenlabel Universal en internatschonalen Verdrag bi dat Label [[Sony Masterworks] afslooten]. 2020 wurrn Fotos vun Brönner in de Potsdamer [[Villa Schöningen]] ünner den Titel ''Heimweh'' utstellt. Kurator vun de Utstellung weerrn [[Harald Falckenberg]] un Bernd Dinter, de neben Fotografien vun Brönner ok Warken vun [[Klaus Staeck]] und de ''Open Memory Box'' präsenteeren deen.<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=https://broststiftung.ruhr/ausstellung-heimweh/ |titel=Ausstellung „Heimweh“ |werk=broststiftung.ruhr|abruf=2020-11-26}}</ref> Angesichts de weer drohend Sluuten vun all Kulturinrichtungen in Tosommenhang mit de Corona-Pandemie hett sück Brönner Enn’n Oktober 2020 per Video mit en indringlichen Appell an de Apenlichkeit wennd, dat se de Kulturbranche nich starven laaten söllen. „Unser erfolgreiches pluralistisches System“ weer „in Gefahr, wenn Kultur nicht mehr frei arbeiten und frei wirtschaften kann“.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.youtube.com/watch?v=zzOIL--vcuc|autor=Till Brönner|titel=Zur Lage|datum=2020-10-27|abruf=2021-05-05}}</ref> Insbesünnere hett he kritiseert, dat de Kultur as Deel vun de „Freizeitwirtschaft“ verstahn würrd.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.br-klassik.de/aktuell/news-kritik/till-broenner-interview-kritik-corona-kultur-lockdown-stinksauer100.html|werk=[[BR-Klassik]]|autor=Ulrich Habersetzer|titel=Till Brönner zum Kultur-Lockdown:"Ich bin stinksauer"|datum=2020-11-02|abruf=2021-05-05}}</ref> Ok en half Johr later harr disse Appell nichts an Aktualität verloren.<ref>{{Internetquelle|werk=[[Berliner Zeitung]]|url=https://www.berliner-zeitung.de/news/till-broenner-verteidigt-allesdichtmachen-li.157072|titel=Till Brönner: Kritik an #allesdichtmachen hat erschreckendes Ausmaß angenommen|datum=2021-05-05|abruf=2021-05-05}}</ref> Brönner hett (Stand 2014) en Wahnsitt in [[Berlin-Charlottenburg]] un siet 2013 en Tweetwahnsitt in [[Los Angeles]].<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |titel=„As Time Goes By“: Till Brönner spielt Filmmusik |werk=Berliner Zeitung |datum=2014-09-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141214133130/http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |archiv-datum=2014-12-14 |abruf=2019-11-18 |offline=1}}</ref> He is Vader vun en Söhn un en Dochter.<ref>freundin.de: [http://www.freundin.de/Artikel/interview-_375924.html ''Brönner Bossa Nova.''] (Interview).</ref><ref>[https://www.promiflash.de/news/2020/09/17/im-oktober-jazz-star-till-broenner-wird-zum-zweiten-mal-papa.html Till Brönner wird zum zweiten Mal Papa] up www.promiflash.de, afropen an’n 30. Juni 2021</ref> == Utteknungen == * [[Echo (Musikpreis)|Echo-Preis]] „Jazz national/international“ 2007, 2008 un 2009 * [[Grammy Awards 2009|2009]]: [[Grammy Awards|Grammy]]-Nomineeren in de Kategorie „Best instrumental Jazz solo“ * 2012: Praxisstipendiat in de [[Deutsche Akademie Rom Villa Massimo|Deutschen Akademie Rom Villa Massimo]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.villamassimo.de/de/stipendiaten/till-broenner |titel=Villa Massimo {{!}} Till Brönner |werk=villamassimo.de |abruf=2019-08-21}}</ref> * 2014: [[Joachim-Ernst Berendt|Joachim-Ernst-Berendt]]-Ehrenpries vun de Stadt [[Baden-Baden]] (Verleehn an’n 12. März 2014 in Baden-Baden in’n Rahmen vun dat Mr. M’s Jazz Club Festival) * 2019: [[Verdeenstorden vun dat Land Noordrhien-Westfalen]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.land.nrw/de/pressemitteilung/ministerpraesident-laschet-zeichnet-19-buergerinnen-und-buerger-mit-dem |titel=Verleihung des Landesverdienstordens |werk= |hrsg=Staatskanzlei des Landes Nordrhein-Westfalen |datum=2019-05-14 |abruf=2019-05-15}}</ref> == Diskografie (Utwahl) == === Alben === * 1990: ''The Best of Schäng and the Gäng Vol. 3'' (mit [[Stefan Raab]]) * 1994: ''Generations of Jazz'' * 1995: ''My Secret Love'' * 1996: ''German Songs'' * 1996: ''Midnight'' * 1998: ''Love'' ([[Goldene Schallplatte|Gold]], Jazz-Award 1999)<ref name="Ausz.">Auszeichnungen für Musikverkäufe: [https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank DE]</ref> * 2000: ''Chattin with Chet'' (En Tribut an [[Chet Baker]]) (Gold, Jazz-Award 2000) * 2001: ''Jazz Seen'' (Gold, Jazz-Award 2005) * 2002: ''Blue Eyed Soul'' (5× Gold, Jazz-Award 2005) * 2004: ''That Summer'' (3× Platin, Jazz-Award 2005) * 2004: ''For You'' ([[Frank Chastenier]] un Till Brönner) (Gold 2009) * 2006: ''Oceana'' (Gold 2012) * 2007: ''The Christmas Album'' (mit [[Curtis Stigers]], [[Yvonne Catterfeld]]) (Gold 2013) * 2008: ''Rio'' (mit [[Annie Lennox]], [[Aimee Mann]], [[Sérgio Mendes]], [[Milton Nascimento]], [[Melody Gardot]], [[Vanessa da Mata]], [[Luciana Souza]], [[Kurt Elling]]) * 2010: ''At the End of the Day'' * 2012: ''Till Brönner'' * 2014: ''The Movie Album'' (mit [[Gregory Porter]], [[Joy Denalane]] u. a.) * 2015: ''Best of the Verve Years'' * 2016: ''The Good Life'' (mit [[Larry Goldings]], [[Anthony Wilson (Jazzgitarrist)|Anthony Wilson]], [[John Clayton (Bassist)|John Clayton]], [[Jeff Hamilton (Musiker)|Jeff Hamilton]]) (3× Gold, Jazz-Award 2017) * 2018: ''Nightfall'' (mit [[Dieter Ilg]]) (Platin, Jazz-Award 2018) * 2020: ''On Vacation'' (mit [[Bob James]]) === Videoalben === * 2005: ''A Night in Berlin'' (Gold, Jazz-Award 2006) == Böker == * Till Brönner, Claudius Seidl: ''Talking Jazz.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010, ISBN 978-3-462-04167-5. * Till Brönner: ''Faces of Talent.'' teNeues Verlag, Kempen 2014, ISBN 978-3-832-79865-9. * Gastsnacker bi dat Hörbook ''But Beautiful: ein Buch über Jazz'' vun [[Geoff Dyer]]. * Walter Smerling, Eva Müller-Remmert (Hrsg.): ''Till Brönner. Melting Pott.'' Wienand, Köln 2019, ISBN 978-3-86832-538-6 (Katalog zur gleichnamigen Ausstellung der Stiftung für Kunst und Kultur e.&nbsp;V., Bonn, und der Brost-Stiftung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst MKM, Duisburg). == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=134918533 DNB Katalog] * [https://tillbroenner.de/ Offizielle Website] * [http://www.jazzecho.de/tillbroenner/biografie/ Biografie bi JazzEcho] * [https://www1.wdr.de/mediathek/audio/wdr3/wdr3-mosaik/audio-samstagsgespraech-mit-dem-musiker-und-fotografen-till-broenner-100.html ''Mosaik. Gespräch am Samstag.''] In: ''[[WDR 3]]'' (Westdeutscher Rundfunk), 6. Juli 2019 * Till Brönner in der [https://leicagalleryla.com/gallery-view/till-bronner-faces-of-talent/ Leica-Gallery Los Angeles] * [http://www.tillbroenner-photography.com/the-artist The Artist] up www.tillbroenner-photography.com == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="Ein Portrait"> {{Internetquelle | autor = Sabrina Pfeiffer | url = https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | titel = Till Brönner – Ein Portrait | hrsg = [[3Sat]] | datum = 2018 | archiv-url = https://web.archive.org/web/20180630203653/https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | archiv-datum = 2018-06-30 | abruf = 2021-08-11 }}</ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=134918533|LCCN=no/00/28040|VIAF=71601722}} {{SORTIERUNG:Bronner, Till}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1971]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Fotograf]] 6u1olcmqg2w23vwi7qsq9ytauityojd 0 172490 1065741 1058564 2026-05-17T15:30:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065741 wikitext text/x-wiki [[Datei:Professor Svante Paabo ForMemRS (cropped).jpg|mini|Svante Pääbo (2016)]] '''Svante Pääbo''' (* [[20. April]] [[1955]] in [[Stockholm]]) is en [[Sweden|sweedsch]] [[Medizin|Mediziner]] un [[Bioloog]]. He gellt as de Begrünner vun de [[Paläogenetik]]. 1984 gelung hüm as Doktorand eerstmals de [[Kloneeren]] vun de [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]] vun en [[Mumie]].<ref>S. Pääbo: ''Molecular cloning of Ancient Egyptian mummy DNA.'' In: ''Nature'', 314(6012), 1985, S. 644–645, PMID 3990798, [[doi:10.1038/314644a0]]</ref> De entspreekend Mellen in de Facktietschrift ''[[Nature]]'' keem 1985 up de Titelsiet, en düchtig selten Ehrung för en Doktorrand. In sien wiedere wetenschaplich Loopbahn hett he sück up evolutschonäre [[Genetik]] spezialiseert. 2022 wurr he de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken. == Leven == Svante Pääbo is de Söhn vun den [[Nobelpries]]dräger [[Sune Karl Bergström]] un de [[Eestland|eestnischen]] [[Chemiker]]in Karin Pääbo un is in sien Gebortsstadt Stockholm upwussen. Ofschons Sune Bergström verheiraadt weer un noch en Söhn harr, de eerst 2004, kört för den Dood vun den Vader, vun Pääbo erfohren hett, hett he sück ok regelmatig mit sien tweet Söhn befaat.<ref>Elizabeth Kolbert: ''Sleeping with the Enemy – What happened between the Neanderthals and us?'' [[The New Yorker]], 15. August 2011, [https://www.newyorker.com/magazine/2011/08/15/sleeping-with-the-enemy#ixzz1vCPDr4Xw Link (EN)]</ref> Wiels sien Militärdeenst hett he een Johr de Dolmetscherschool besöcht. Af 1975 studeer he tonächst [[Ägyptologie]], Russisch, [[Wetenschapsgeschichte]] un van 1977 bit 1980 up Anraaden vun sien Vader ok [[Medizin]] an de [[Universität Uppsala]], wo he 1986 mit en Arbeit in molekularer [[Immunologie]] sien [[PhD]], den Doktorgrad in [[Naturwetenschapen]], kreeg. To’n Afsluss vun sien Medizinstudium fehl hüm aber de letzte, klinische Afsnitt, wiel he in de Grundlagenforschung wesseln dee. Binnerhalv vun een Johr folgten kört Upenhollen an dat Institut för Molekulare Biologie an de [[Universität Zürich]] un en Krebsforschungszentrum in [[London]]. De Tiet van 1987 bit 1990 hett he as [[Postdoc]] an de [[University of California, Berkeley|University of California in Berkeley]] in de Arbeitsgrupp vun [[Allan Charles Wilson]] verbrocht. 1990 kreeg Pääbo en Roop up en [[C4-Professur]] för Allgemeine Biologie an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]]. 1997 wessel he nah [[Leipzig]] an dat nee grünnd [[Max-Planck-Institut för evolutschonäre Anthropologie]]. Siet 1999 leit he do ras een vun fiev Direktoren de Afdeelen ''Evolutionäre Genetik'' un is to glieker Tiet ok Honorarperfesser an de [[Universität Leipzig]]. Pääbo is mit de [[USA|US-amerikansch]] Primatenforscherin Linda Vigilant verheiraadt, de ebenfalls an dat MPI EVA arbeitet,<ref>https://www.eva.mpg.de/primate-behavior-and-evolution/staff/vigilant/</ref> un hett mit hör twee Kinner. == Wetenschaplich Leistungen == [[Datei:Presidential Lecture A Neandertal Perspective on Human Origins (48017661677).jpg|mini|Pääbo wiels en Vördrag an dat [[Max-Planck-Institut für evolutionäre Anthropologie]] (2019)]] Wiels sien Doktorandentiet in Uppsala kunn Pääbo nee molekularbiologische Techniken bruuken, um DNA ut Geweevproben to winnen. Dorbi keem hüm de Idee, de glieke Techniken ok för dood Geweevmaterial to bruuken. Mit Hülp vun sien fröheren Perfesser in Ägyptologie kunn he Geweevproben vun Mumien ut de ägyptologischen Sammlung in Uppsala un vun dat [[Pergamonmuseum]] in [[Oost-Berlin]] beschaffen. 1984 gelung hüm dat denn eerstmals, Arvgoot ut Zellen vun de Mumienpräparate to isoleeren. De in dat glieke Johr bekannt maakt Ergevnisse in de Tietschrift ''Das Altertum'' vun de [[Akademie vun de Wetenschapen vun de DDR]] funnen aber kein Beachtung. Eerst de Artikel in de internatschonal herutbrocht Tietschrift ''Nature'', 1985, hemm för en wetenschapliche Sensation sörgt. Nah Afsluss vun sien [[Dissertatschoon]] hett sück Svante Pääbo bi Perfesser Allan Wilson in Berkeley up en Postdoc-Stäe bewurben un wurr 1987 annommen. De Arbeitsgrupp vun Wilson weer de eenzige, de sück to de Tiet ebenfalls mit de Isoleeren vun Arvmaterial ut [[fossil]] Geweev befaaten dee. De folgend dree Johr bi Wilson weern bannig spoodriek, wiel se en nee Methood to dat Vervölfältigen vun DNA, de [[Polymerase-Kettenreaktschoon]], up en ganz Reeg vun utstorven Deerten as [[Büdelwulf]], dat [[Riesenfaultier]], den [[Höhlenboor]] oder da [[Mammute|Mammut]] anwennen kunnen. An dat Max-Planck-Institut in Leipzig befaat sück Pääbo hööftsächlich mit de Fraag, welke genetischen Veränderungen in de Evolutschoonsgeschichte den modernen Minschen utmaken. Dorbi verglieken de Liddmaaten vun sien Arbeitsgrupp Genmaterial vun den hüdigen Minschen sowohl mit anner Aarden vun de [[Gattung (Biologie)|Gattung]] ''[[Homo]]'', as den [[Neandertaler]], as ok de vun anner [[Hominini|Fröhminschenaarden]] un den vun [[Minschenaapen]]. 2002 hett he ünner annern sien Forschungsergevnisse to dat „Spraakgen“ ''[[FOXP2]]'' herutbrocht, ut de sien Fehlen oder uptreeden Defekten Spraakunvermögen resulteert.<ref>W. Enard et al.: ''Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language.'' In: ''Nature.'' Band 418, 2002, Nr. 6900, S.&nbsp;869–872. PMID 12192408 {{Webarchiv|url=http://www.eva.mpg.de/genetics/pdf/Enard_Molecular_Nature_2002.pdf | wayback=20070611075320 | text=Volltext}} (PDF)</ref> 2010 hörr Pääbo to de Autoren vun en Studie, in de nahwiest wurr, dat vör rund 40.000 Johren in dat [[Altai]]-Gebirge neben ''[[Minsch|Homo sapiens]]'' un den Neandertaler noch en dart, unafhängig vun disse beid Aarden dorhen inwannert [[Populatschoon (Anthropologie)|Populatschoon]] vun de Gattung ''Homo'' leevt hett, nöömt [[Denisova-Minsch]].<ref>[[Johannes Krause]], Qiaomei Fu, Jeffrey M. Good, Bence Viola, Michael&nbsp;V. Shunkov, Anatoli P. Derevianko und Svante Pääbo: ''The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia.'' In: ''Nature.'' Band 464, 2010, [[doi:10.1038/nature08976]]<br /> {{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/wissen/erde/sensationsfund-x-woman-entdeckten-forscher-eine-neue-menschenart-1590876.html |wayback=20160306040456 |text=''Sensationsfund „X-Woman“: Entdeckten Forscher eine neue Menschenart?'' |archiv-bot=2026-03-14 08:46:28 InternetArchiveBot }} faz.net, 24. März 2010. Sonja Kastilan: „Filigrane Fingergene.“</ref><ref>''Sieh an, Miss Denisova''. In: ''[[Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung]]'', 26. Dezember 2010, S. 56</ref> 2018 hett he de Reeg vun de Basen in de DNA vun dat Genom vun dat Fossil [[Denisova 11]] ut de [[Denissowa-Höhle]] – en Kind vun en Neandertaler-Moder un en Denisova-Vaders, bestimmt<ref>Matthew Warren: ''Mum’s a Neanderthal, Dad’s a Denisovan: First discovery of an ancient-human hybrid.'' In: ''Nature.'' 560, 2018, S.&nbsp;417, [[doi:10.1038/d41586-018-06004-0]].</ref> En vun sien Studienswoorpunkte hett sück mit de Bestimmung vun Reeg vun de Basen in de DNA vun dat Neandertaler-Genom befaat. En 2010 herutbrocht Studie hett ergeven, dat dat Genom vun de [[Neandertaler]] en signifikant gröttere Ähnlichkeit mit dat Genom vun Europäern un Asiaten hett as mit dat Genom vun Afrikanern. Dorut hett man slooten, „dass der [[Genfluss]] vom Neandertaler zu den Vorfahren der Nicht-Afrikaner erfolgte, bevor sich die [[Eurasien|eurasischen]] Gruppen voneinander trennten“, dat heet in'n [[Naher Osten|Nahen Osten]], wo Neandertaler un anatomisch modern Minsch in de Tietspanne vun vör 110.000 Johren bit vör rund 50.000 Johren [[Koexistenz|koexistierten]].<ref>Richard E. Green et al.: ''A draft sequence of the Neandertal Genome.'' In: ''[[Science]].'' Band 328, 2010, S. 710–722, [[doi:10.1126/science.1188021]]</ref> All 1997 harr de Münchner Arbeitsgrupp vun Pääbo in Kooperatschoon mit dat [[Rheinisches Landesmuseum Bonn|Rheinisch Landesmuseum]] un amerikaansch Wetenschaplern de [[mitochondriale DNA]] vun den modernen ''[[Minsch|Homo sapiens]]'' mit de vun den Neandertalers vergleeken un dorbi ''keine'' Anhaltspunkte für einen Genfluss entdeckt.<ref>M. Krings et al.: ''Neandertal DNA sequences and the origin of modern humans.'' In: ''[[Cell (Zeitschrift)|Cell]].'' Band 90, 1997, S. 19–30</ref> Dat Rheinische Landesmuseum harr dorför en Proov ut den Böverarmknaken vun en [[Neandertaler]] to Verfügung stellt. Noch in 2004 hemm Pääbo un sien Team kien Anhaltspunkte fö en signifikanten Genfloot vun den Neandertaler to’n modernen ''Homo sapiens'' sehn.<ref>[http://www.mpg.de/490013/pressemitteilung200403121?filter_order=L&research_topic=/ ''Keine signifikanten Beiträge des Neandertalers zum Genpool des modernen Menschen''.] mpg.de, 22. Juni 2015</ref> Disse Ansicht änner sück eerst nah den Insatz vun nee Ünnersökensmethoden mit dat Ergevnis, dat dat woll Genfloot stattfunnen harr mit en hüdd meetboren Bidrag vun bit to 4 % Neandertaler-Genen to’n Genpool vun de hüdig Europäer un Asiaten.<ref>[http://www.mpg.de/611790/pressemitteilung201004292/ ''Genfluss vom Neandertaler zum Homo sapiens.''] mpg.de, 28. Juni 2015</ref> In de Johren 2013 bit 2015 herutgeven Analyse-Daten to de ''Homo-sapiens-''Fossilien vun [[Peștera cu Oase]] in [[Rumänien]] un [[Böverschenkelknaken vun Ust-Ischim|Ust-Ischim]] in [[Sibirien]] hemm disse Erkenntnisse verstärk,<ref>[http://www.mpg.de/9275696/homo-sapiens-neandertaler-vermischung-europa ''Frühe Europäer haben sich mit Neandertalern vermischt.''] Up: ''mpg.de'' vom 12. Juli 2015, mit en Afbillen vun den Ünnerkiefer ''Oase1''</ref><ref>[http://www.mpg.de/8708093/genom_des_altesten_homo_sapiens_entschluesselt ''Erbgut des bisher ältesten modernen Menschen entschlüsselt.''] Max-Planck-Gesellschaft van’n 22. Oktober 2014</ref> wobi Genfloot bitlang blots in en Richt annommen wurr (''Homo-sapiens''-Männer zu Neandertalerinnen).<ref>[http://www.mpg.de/528156/pressemitteilung200611153/ ''Neandertaler-Genom beim Homo sapiens nachgewiesen, noch kein Nachweis von sapiens-Genom beim Neandertaler.''] Up: ''mpg.de'' van’n 20. Juli 2015</ref> 2014 hett Svante Pääbo dat Book ''Die Neandertaler und wir: meine Suche nach den Urzeit-Genen'' herutbrocht.<ref>''Die Neandertaler und wir:meine Suche nach den Urzeit-Genen.'' S. Fischer, Frankfurt am Main 2014 (Originaltitel: ''Neanderthal Man: In Search of Lost Genomes'', översett vun Sebastian Vogel), ISBN 978-3-10-060520-7.</ref> För sien Opdecken över de Genome vun utstorven Homininen un de minschliche Evolutschoon wurr Pääbo 2022 de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2022/press-release/ ''Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2022'']. In: nobelprize.org, 3. Oktober 2022 (afropen an’n 5. Oktober 2022).</ref> == Utteknungen un Liddmaatschapen == * 1992: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]] vun de Düütsch Forschungsgemeenschap * 1998: [[Max-Delbrück-Medaille]] * 1998: Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] * 1999: buterordnetlich Liddmaat vun de Klass Biowissenschaften-Medizin vun de [[Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften|Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften]] * 1999: [[Carus-Medaille]] * 2000: Carus-Pries vun de Stadt Schweinfurt * 2000: Rudbeck-Pries * 2001: Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]]<ref>{{Leopoldina|854|IDName=svante-paeaebo|Name=Svante Pääbo|Datum=22. Oktober 2015}}</ref> * 2003: [[Leipziger Wetenschapspries]] vun de [[Sassisch Akademie vun de Wetenschapen to Leipzig|Sassisch Akademie vun de Wetenschapen]] * 2003: [[Ernst-Schering-Pries]] * 2004: Liddmaat vun de [[Sassisch Akademie vun de Wetenschapen]] * 2004: Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20007508.html Nasonline]</ref> * 2005: [[Louis-Jeantet-Pries]] * 2005: Virchow-Medaille vun de Universität Würzburg * 2008: Liddmaat vun den Orden [[Pour le Mérite]] för Wetenschap un Künste in Berlin * 2009: Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun de Bundsrepubliek Düütschland<ref>[http://mephisto976.uni-leipzig.de/nachrichten/anzeigen/bundesverdienstkreuz-fuer-svante-paeaebo.html Universitätsradio Leipzig], 5. Oktober 2009: ''Bundesverdienstkreuz für Svante Pääbo. Dem Direktor des Max-Planck-Instituts Leipzig, Svante Pääbo, wurde das Große Bundesverdienstkreuz mit Stern verliehen.''</ref> * 2009: [[Darwin-Plakette]] vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina]] för sien Verdeensten up dat Rebeet vun de Evolutschonsforschung un Genetik<ref>[http://www.abendblatt.de/vermischtes/article1284112/Evolutionsforscher-Paeaebo-ausgezeichnet.html ''Evolutionsforscher Pääbo ausgezeichnet''.] In: ''Hamburger Abendblatt'', 25. November 2009. Afropen an’n 10. Dezember 2012.</ref> * 2009: Kistler Prize * 2010: Theodor-Bücher-Medaille * 2010: [[Newcomb Cleveland Prize]] * 2011: Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2011: [[Deutsche Vereinte Gesellschaft für Klinische Chemie und Laboratoriumsmedizin|DGKL]]-Pries för ''Biochemische Analytik'' * 2012: „Heiße Kartoffel“ – Mitteldeutscher Kommunikations- und Medienpreis<ref>{{Webarchiv|url=http://heisse-kartoffel.de/preistrager/2012-preistrager/ |wayback=20221005124944 |text=„Heiße Kartoffel“ – Mitteldeutscher Kommunikations- und Medienpreis, Preisträger 2012 |archiv-bot=2026-05-17 15:30:08 InternetArchiveBot }}. Dump van’n 26. Dezember 2015</ref> * 2012: H.M. Konungens medalj vun den sweedschen König * 2013: [[Gruber-Pries för Genetik]] * 2014: Learning Ladder Prize * 2014: [[Lomonossow-Goldmedaille]] * 2015: Mitglied der [[Académie des sciences]]<ref>http://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/svante-paabo.html</ref> * 2016: [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2016: Utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] * 2016: [[Keio Medical Science Prize]] * 2017: [[Dan-David-Preis]] * 2018: [[HFSP Nakasone Award]] * 2018: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] * 2018: [[Körber-Pries för de Europääsche Wetenschap]] * 2018: [[Nierenberg Prize]] * 2019: [[Wiley Prize in Biomedical Sciences]] * 2019: [[Darwin-Wallace-Medaille]] * 2020: [[Japan Prize]]<ref>[https://www.japanprize.jp/en/press.html Japan Prize 2020]</ref> * 2021: [[Massry-Pries]]<ref>[https://keck.usc.edu/massry-prize/current-laureates Massry Prize 2021] {{Webarchiv|url=https://keck.usc.edu/massry-prize/current-laureates |wayback=20211201115606 |text=Massry Prize 2021 |archiv-bot=2026-03-14 08:46:28 InternetArchiveBot }}</ref> * 2022: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] == Warken (Utwahl) == * ''Die Neandertaler und wir: meine Suche nach den Urzeit-Genen.'' S. Fischer, Frankfurt am Main 2014 (Originaltitel: ''Neanderthal Man: In Search of Lost Genomes'', übersetzt von [[Sebastian Vogel (Übersetzer)|Sebastian Vogel]]), ISBN 978-3-10-060520-7. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3594937.stm New light shed on chimp genome] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/1923362.stm Why humans are brainier than chimps] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/1164839.stm Genome 'treasure trove'] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/967119.stm DNA clues to Neanderthals] == Literatur == * Ulrich Bahnsen: ''Frühe Vielfalt – Hat der Homo sapiens einen frühen Vorfahren verdrängt oder hat er sich mit ihr kreuz und quer gepaart? Genetische Analysen sorgen für neue Spekulationen.'' In: ''[[Die Zeit]].'' Nr. 17/2014, 16. April 2014, S. 35–36 * {{Literatur |Autor=Claudia Eberhard-Metzger |Titel=Fahndung nach dem kleinen Unterschied (Porträt: Svante Pääbo) |Sammelwerk=Spektrum der Wissenschaft |Nummer=11 |Ort=Heidelberg |Datum=2008 |ISSN=0170-2971 |Seiten=116–122}} == Weblinks == {{commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=126792062 DNB-Katalog] * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?cmd=search&term=Paabo%20S Indrag bi PubMed.gov (engelsch)] * [https://www.eva.mpg.de/genetics/staff/paabo/ Svante Pääbos Homepage] * [https://www.edge.org/conversation/mapping-the-neanderthal-genome Mapping the Neanderthal Genome – A Conversation with Svante Pääbo] * [https://www.deutschlandfunk.de/brain-gain-der-anthropologe-svante-paeaebo-dem-erbgut-des.676.de.html?dram:article_id=426149 Deutschlandfunk (DLF) Forschung aktuell van'n 22. August 2018: ''Brain Gain: Dem Erbgut des Neandertalers auf der Spur''] * [https://www.youtube.com/watch?v=P0pSCly-JW0 Pionier der Päläogenetik: Max-Planck-Forscher Svante Pääbo im Porträt, Film van September 2018, Youtube-Kanal MaxPlanckSociety] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=126792062|LCCN=n2011183980|NDL=001209423|VIAF=62145003868761340768}} {{SORTIERUNG:Paabo, Svante}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Sweden]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Mediziner]] [[Kategorie:Genetiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin) Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz 2h8h5diei067sctx32wqr6bp1k3eday 0 173625 1065748 1065422 2026-05-17T15:44:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065748 wikitext text/x-wiki '''Tasmanien''' (engelsch ''Tasmania''}}, in de rekonstrueerten [[Aborigines]]-Spraak ''lutruwita''<ref>{{Internetquelle |autor=Kristyn Harman |url=http://theconversation.com/explainer-how-tasmanias-aboriginal-people-reclaimed-a-language-palawa-kani-99764 |titel=Explainer: how Tasmania's Aboriginal people reclaimed a language, palawa kani |abruf=2019-05-29 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |titel=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |abruf=2019-05-29 }}</ref> un in dat [[Austraalsch Englelsch|austraalsch Engelsch]] faken ''Tassie''; bit Enn’n 1855<ref name="buch-EtxZLQPf77AC-10">Barbara Boron: ''Natur- und kulturtourismuswirtschaftliches Destinationsmanagement am Beispiel von Tasmanien.'' GRIN Verlag, 2006, ISBN 978-3-638-46258-7, S.&nbsp;10. {{Google Buch |BuchID=EtxZLQPf77AC |Seite=10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/T/Tasmania%20name.htm |titel=Tasmania, the Name |abruf=2019-05-29}}</ref> '''Van-Diemens-Land''') is en to den Staat [[Australien]] hörend Eiland an’n östlichen Rand vun den [[Indischer Ozean|Indischen Ozean]]. Se is ruch weg 240 km südlich vun de [[Australien (Kontinent)|austraalsch Kontinentalmasse]] vörlagert. ''Tasmanien'' heet ok de austraalsch Bundsstaat, de över de Hööftinsel herut noch mehrere lütt, meestens nich bewahnt Inselgruppen in de Region umfaat. Sien [[Hööftstadt]] un gröttste Stadt is [[Hobart]], de tweetgröttste Stadt [[Launceston (Tasmanien)|Launceston]]. == Geographie == [[Datei:Tasmania Satellitenfoto.jpg|mini|hochkant=1.2|links|Satellitenfoto vun Tasmanien]] As Bundsstaat umfaat Tasmanien mit 68.400&nbsp;[[Quadratkilometer|km²]] 0,89 % vun de Gesamtflach vun Australien. Ahn de vörlagert Inseln bedrocht de Flach vun de Hööftinsel 64.519&nbsp;km² un wiest en Längt vun 296&nbsp;km vun Norden nah Süden un en Längt vun 315&nbsp;km vun Osten nah Westen up. Se is mit Afstand de gröttste Insel vun den Austraalschen Bund. Di [[Bass-Straat]], de dat Eiland vun dat austraalsch Fastland trennt, wurr in’n Nordwesten dör [[King Island (Tasmanien)|King Island]], an de Nordosttipp vun [[Flinders Island]] flankeert. Landschaplich domineeren Gebirge un Hoochebenen bit circa 1600&nbsp;m Hööcht de Insel. De hööchste Barg is de [[Mount Ossa]] (1617&nbsp;m). Tasmanien liggt up de Südtipp vun dat austraalsch [[Schelf|Kontinentalschelf]], tüschen 40° un 44° südlich Breedt as ok tüschen 144° un 149° östlich Längt. Se is bi wieden gröttste vun de över hunnert Eilannen vun dat Bass-Archipel un hett etwa dree Veertel Grött vun de [[Irland (Insel)|Insel Irland]]. == Literatur == * Dirk Halfmann: ''Die Tasmanischen Aborigines – Quellenkritische Bestandsaufnahme bisheriger Forschungsergebnisse'', GRIN Verlag, 1998, ISBN 3-638-10031-6. * Lloyd Robson, Michael Roe: ''A Short History of Tasmania'', 2. Auflage, Oxford University Press, Melbourne 1997, ISBN 0-19-554199-5. * Nicholas Shakespeare: ''In Tasmanien (Roman)'', 2005, Marebuchverlag, Hamburg, ISBN 3-936384-40-1. == Weblinks == {{Commons|Tasmania|Tasmanien}} * [https://www.tas.gov.au/ Offizielle Website] der tasmanischen Landesregierung (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=42/3/20/S |EW=146/36/58/E |type=isle |region=AU-TAS}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4059099-9|LCCN=n/79/115474|NDL=00628719|VIAF=123100758}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Australien]] gi6rxe9brd6trcowclsm5a8qbkun3ky 0 174107 1065703 1065386 2026-05-17T12:38:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065703 wikitext text/x-wiki [[Datei:Virginia-Algonkin.png|miniatur|hochkant=1.8|Verbreeden vun de Stämme in Virginia um 1610]] '''Pamunkey''' is de Naam vun en Indianerstamm in’n Nordosten vun de [[USA]], de an den glieknamigen Stroom in [[Virginia]] leven dee un dor hüüd noch en [[Indianerreservat|Reservat]] besitt, de sien Spraak aber nich mehr snackt wurr. In dat 17. Johrhunnert hemm de Pamunkey to de [[Powhatan-Konföderatschoon]] höört un weern en vun de gröttsten un führenden Stämme vun dat Bündnis. == Naam un Wahnrebeet == De Naam ''Pamunkey'' is de engelsch Form vun en Algonkinwort un kunn ''geheimnisvull Oort'' oder ''Oort vun en Geheimniss'' bedüüden. De [[Virginia-Algonkin]] hemm ünnerscheedlich Dialekte vun de sülvig Spraak harrt, vun de de meesten hüüd utstorven sünd. De Stamm weer to Anfang vun dat 17. Ohrhunnert an den Ünnerloop vun den Pamunkey River in de Küstenregion an de Chesapeake Bay to Huus. Dat hüdige rund 3,6 km² groot Reservat liggt binnerhalv vun dit traditschonsriek Stammesrebeet in’n [[King William County]], Virginia. == Levenswies == Dat Leven vun de Pamunkey dreih sück hööftsächlich um de Nehrensbeschaffen, de ut de Jagd, den Fischfang un dat Sammeln vun Wildkrüder bestunn. Rund en Veertel vun den Bedarf wurr doröver herut dör den Anbau vun Mais, Bohnen, Melonen un Kürbissen deckt. Dünger harrn se nich in Gebruuk, so dat se de Dörper un Felder latestens all teihn Johr verleggen mussen, dormit sück de Bodden verhaalen kunn. De Stroom weer Hööfttransportweg un de wichtigst Nehrensborn. Hier hemm de Mannlüüd mit Stroomwheren ut Röhr, Angelhaken, Netten un Pielen, de dör en Band mit den Bagen verbunnen weern, fischt. Se hemm Barsche, [[Heren]], Felchen, Maränen, Maifische un Störe fischt. Ok Watervagels, as Wildgöös, Aanten un Puters hemm se jaagt oder fangen. In’n Harvst geev dat groot Mengen an Moorhöhner, Sora (Porzana carolina) nöömt, un de Pamunkey harrn en besünners Fangmethood entwickelt. Se hemm en so nömmt ''Sorapeerd'' baut, en Fatt ut Ton oder Körvgeflecht, de up en Posten oder in en Boot fastmaakt wurr. In dit Fatt wurr bi Nacht en Lucht anzünnd, dat de Vagels magisch antrecken dee. Bi dat Umkreisen vun dat Lucht kunnen de Indianer se licht mit lang Stöcker rünnerhalen.<ref name="smithsonian">{{internetquelle|titel=Pamunkey, Smithsonian Institution|url=http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm|zugriff=20. Januar 2009}}</ref> De Pamunkey hemm bagenförmige [[Langhuus (Wohngebäude)|Langhüüs]] ut en Gerüst ut krümmt Boomschößlingen baut, de mit Matten bedeckt wurden. De Hüüs harrn twee Dören ut beweglich Matten, en Lock in de Decke as Rookaftrecken un en apen Füür in de Midden. Mattenbedeckte höhger sett Plattformen entlang vun den Wannen hemm as Nachtlager deent. Hööftlinge un Liddmaaten vun de Böverklass harrn lever mit Rinde bedeckt Hüüs.<ref name="smithsonian" /> == Politische Organisatschoon un Gerichtsbarkeit == Dorto gifft dat en Bericht ut dat Johr 1894: ''Während die Exekutive durch den [[Weroance]] oder Stammeshäuptling ausgeübt wird, übernimmt ein Stammesrat legislative und juristische Funktionen. Früher wurde der Häuptling auf Lebenszeit gewählt, heute dagegen wählen die männlichen Bürger alle vier Jahre einen Häuptling und vier Ratsmitglieder. Die Wahlmethode ist bemerkenswert. Der Stammesrat schlägt zwei Kandidaten vor. Die Wähler des ersten Kandidaten werfen ein Maiskorn in die Wahlurne, während der zweite Kandidat durch den Einwurf einer Bohne gewählt wird. Wer die meisten Maiskörner bzw. Bohnen erhält, gilt als gewählt.''<ref name="smithsonian" /> Weroance un Stammesrat weern also Richter un Jury, seeten över Gesettbreeker to Gericht un hemm versöcht, Striedigkeiten tüschen de Börger to schlichten. Dat Stammesgericht weer vör all in dat Reservat vörkommend Fälle tostännig, mit Utnahm vun Mord. De wurrn vör dat County-Gericht vun dat King Williams County verhannelt. All Bewahner vun dat Reservat ünnerliggen den Stammesgesetten.<ref name="smithsonian" /> == Geschichte == De eersten Kuntakte mit Europäern geev dat um 1570 överweegend mit Engländern, de in de folgend Jahren in immer körter Afstände an de Küst updüüken deen. 1607 hemm de Engländer ünner Captain [[John Smith (Avendüerer)|John Smith]] de [[Jamestown (Virginia)|Kolonie Jamestown]] grünnd, de midden in dat Herrschapsrebeet vun de Powhatan-Konföderatschoon leeg u nto disse Tiet rund 14.000 Liddmaaten tellen dee. De freedlich Hannelsbetrecken un Verbindungen wurrn dör den tonehmend herrischen un fordernd wurrn Toon vun de engelsch Kolonisten ünnergraven. Bi sien Erkundungen vun dat Rebeet um de Chesapeake Bay hett Captain John Smith diverse Maislager in Beslag nommen, wenn he de nich dör Hannel kriegen kunn. De Indianer hemm faststellt, dat de engelsch Forderungen an Umfang un Willkür tonehmen deen un de Respekt vör de indiaansch Souveränität immer minner wurr.<ref name="Virginia95f">Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''Handbook of North American Indians.'' Band 15: ''Northeast.'' Kapitel: ''Seventeenth-Century Indian Wars.'' S. 95f.</ref> De wohlwullend Politik vun de Powhatan-Konföderatschoon änner sück dordör. 1608 fungen de [[Engelsch Powhatankriege|Powhatankriege]] an. An‘n 22. März 1622 hemm de Indianer ünner de Führung vun den Pamunkey-Hööftling [[Opechancanough]] de engelsch Siedlungen överfallen un hemm in en koordineerten Angreep 350 Kolonisten ümbrocht. De Kolonie Jamestown hett dissen Anstorm överleeft un hett Vergeltung öövt. In de Summe leefer disse Angreep en echte Rechtfertigung för dat Führen vun en fortwährend Krieg gegen de „verräterischen Wilden“.<ref name="Virginia95f" /> De Kolonisten hemm de Schikanen an hör indiaansch Nahbers över 10 Johr lang fortsett, hemm de Arnten un Nehrensmiddelvörräte vun de Pamunkey un de hör Nahbers vernicht. En Vertruensverhältnis geev dat nie mehr, sülvst denn nich, as de apen Feindseligkeiten afnemmen deen. En Gesett ut dat Johr 1632 hett en Siedler en streng Straaf androht, de freewillig mit en Indianer snacken dee un hüm nich sofort to’n engelschen Kommandanten broch. <ref name="Virginia95f" /> En nee Krieg is utbraaken, as Opechacanough an‘n 18. April 1644 en Angreep gegen den Kolonisten führen dee. Bi disse Angreep wurrn meest 500 Kolonisten ümbrocht. Nah twee Johr gung de Krieg mit de Fangennahm vun Opechacanough dör Gouverneur Sir [[William Berkely]] to Enn’n In den Verdrag vun Oktober 1646 wurrn Bedingungen fastleggt, de dat Wahnrebeet vun de Indianer düchtig minneseeren dee un deren Bewegungsfreeheit knapper hull. De fangen hollen Opechanacough keem to Dood, as en vun de engelsch Waaklüüd hüm van achtern dood scheeten dee.<ref name="Virginia95f" /> Nah de Nedderlaag vun de Powhatan-Konföderatschoon hett sück de engelsch Expansion fortsett. 1652 hett sück de königliche Herrschap över de Kolonie lockert, de witt Bevölkerung wuss gauer un dat keem to illegalen Landnahmen vun de Kolonisten an den Stroommünnen, wordör de Verdrag vun 1646 braken wurr. So geev dat denn weer nee Konflikte mit den Indianern. Dat Land längs de Virginia-Strööms hemmt o de begehrtesten Ländereien för de Kolonisten tellt, de up de Söök nah nee Land för den Tabakanbau weern. De Pamunkey as benahbert Indianer weern tonehmend Anlaat för engelsch Överwaaken un wurrn as ''tributplichtige Indianer'' betekent, in’n Gegensatz to ''frömd Indianern'', as den [[Susquehannock]], den [[Monacan]] un annern jensiets vun de Siedlungsgrenz, mit de de Engländer tonehmend dör Hannel un Erkundungsfohrten in Berührung keemen.<ref name="Virginia95f" /> In disse Tiet wurrn Vörkehrungen drapen, Reservate för de Indianer intorichten un Hannel as ok Warenuttuusch mit hör to regeln. Nah de [[Bacon’s Rebellion]] in dat Johr 1676, bi de de Pamunkey up de Siet vun Gouverneur Sir [[William Berkeley]] stunnen, wurr 1677 in de Naam vun König [[Karl II. (England)|Charles II.]] en Freedensverdrag mit de bedeeligt Indianerstämmen afslooten. Eenige vun de, to’n Bispeel de ''Queen vun de Pamunkey'' [[Cockacoeske]], hett Charles as ''Zeichen seiner Zuneigung für ihre Standhaftigkeit angesichts Bacons unberechtigter Angriffe'' belohnt. Togliek wurr dat all 1658 towiest Reservat an’n Ünnerloop vun den Pamunkey River bestätigt.<ref name="Virginia95f" /> == Hüüdig Situatschoon== De rund 3,6 km² (900 [[Acre (Eenheit)|Acres]]) groot ''Pamunkey Indian Reservation'' liggt an‘n Pamunkey River, etwa 30 km nordwestlich vun de Stadt [[West Point (Virginia)|West Point]] in Virginia. Meest 2,2 km² (550 Acres) dorvan sünd bewaldet Sump oder ut anner Grünnen nich för de Landwertschap to gebruuken. Wiels dat anbaufähige Land ünner de Bwahner updeelt is, wurrd de Rest in söss Flachen oder Jagdrebeeden ünnerdeelt un jedes Johr an den hööchsten, meestens witten Anbeeder verpacht. In dat Reservat leven to Tiet 28 Pamunkey-Familien un wiedere Stammesliddmaaten sünd in dat benahbert [[Richmond (Virginia)|Richmond]], as ok in’n gesamten Staat Virginia un den USA to finnen. 1979 entstunn upp dat Gelände vun dat Reservat da ''Pamunkey Indian Museum'' in‘n Stil vun en traditschonell Langhuus, in dat de oorsprüngliche Levenswies un de Historie vun de Pamunkey dorstellt wurr. Dorin gifft dat ok noch en Utstellung över dat Pottereehandwark vun den Stamm. De Stamm wurrd vun en Hööftling un en sössköppig Stammesraat (Council) führt, de all veer Johr dör de Stammesliddmaaten in de baben beschreeven traditschonell Wies wählt wurr. Intüschen hett man de Methood aber wat afännert. Hüüd nimmt man Maiskarls un Aafken bi de Afstimmen, wobi en Maiskarl ''ja'' bedüüd, wiels en Aafk as ''nee'' weert wurrd. De US-Zensus ut dat Johr 2000 hett 347 Stammesliddmaaten angeven.<ref>{{internetquelle|titel=Census 2000, American Indian Tribes|url=http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t18/tab001.pdf|zugriff=22. Januar 2009|format=PDF; 145&nbsp;kB}}</ref> Hööftling vun de Pamunkey is to Tiet Kevin Brown.<ref>{{internetquelle|titel=Pamunkey, Geschichte|url=http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|zugriff=22. Januar 2009|archiv-url=https://web.archive.org/web/20090130034853/http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|archiv-datum=2009-01-30|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm |wayback=20090130034853 |text=Pamunkey, Geschichte |archiv-bot=2026-05-17 12:38:12 InternetArchiveBot }}</ref> == Kiek ok == [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] == Literatur == * Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 15: ''Northeast.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1978, ISBN 0-16-004575-4. * Wilcomb E. Washburn (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 4: ''History of Indian-White Relations.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1988, ISBN 0-16-004583-5. == Weblinks == *[https://web.archive.org/web/20230317093838/http://www.pamunkey.net/ Pamunkey Indian Tribe Homepage] *[http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm Pamunkey Indians of Virginia] *[http://www.virginiaplaces.org/nativeamerican/anglopowhatan.html The Anglo-Powhatan Wars] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:Virginia]] iev81bwcx50nhl94a8p7x78whk81yfj 0 174190 1065735 1065418 2026-05-17T14:57:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065735 wikitext text/x-wiki [[Bild:Sorbisches_Siedlungsgebiet.png|duum|Dat amltlike Sedelgebeud van den Sorben]] '''Sorbsk Sedelgebeud''' (in [[Sassen (Bundsland)|Sassen]] amtlik: ''Sorbisches Siedlungsgebiet,'' [[Böversorbsche Spraak|böversorbsk]]: ''Serbski sydlenski rum;'' in [[Brannenborg]] amtlik: ''Siedlungsgebiet der Sorben/Wenden,'' [[Niedersorbske Sproke|niedersorbsk]] ''Serbski sedleński rum'') beteuket dat Gebeud in’n Austen van Sassen un in’n Süden van Brannenborg, in den dat westslaavske Volk van’n [[Sorben]] (in Brannenborg auk os Wennen beteuked) os [[Indigene Völker|autochthone]] Minnerheud lievet. Ümgangssprooklik hett dat Sedelgebeud auk ''Sorbenland;'' vöör 1945 was – deulwüise minnächtig – auk de Begrepp ''Wendei'' begäng.<ref>Teo „Sorbenland“ vgl.<br />Miriam Schönbach: [https://www.saechsische.de/im-sorbenland-droht-lehrermangel-3462315.html ''Im Sorbenland droht Lehrermangel.''] In: ''Sächsische Zeitung'', 8. August 2016, afreopen den 15. Meu 2017, 18:45; DPA: {{Internetquelle |url=https://www.berlin.de/aktuelles/berlin/4613858-958092-fruehe-fotografien-aus-dem-sorbenland.html |titel=Frühe Fotografien aus dem Sorbenland |werk=berlin.de |datum=2016-10-22 |abruf=2021-12-12 |abruf-verborgen=1}}; Torsten Richter: [https://www.lr-online.de/lausitz/hoyerswerda/mit-der-kamera-unterwegs-im-katholischen-sorbenland-34047832.html ''Mit der Kamera unterwegs im katholischen Sorbenland.''] In: ''Lausitzer Rundschau'', 20. Juli 2012, afreopen den 15. Meu 2017, 18:50; [[Karl Christian Kanis Gretschel]]: ''Geschichte des sächsischen Volkes und Staates. Band 1.'' Verlag van Reinhold Beyer, Leipzig 1841, S. 17ff. Cathrin Carmin Alisch: ''HochZeit unterm Abendrot der Sorben in der Lausitz. Musik, Magie und Minderheit im Spiegel der Kultursemiotik.'' LIT Verlag, Münster 2003, S. 18 u. 49; [[Reetta Toivanen]]: ''Minderheitenrechte als Identitätsressource. Die Sorben in Deutschland und die Saamen in Finnland.'' LIT Verlag, Hamborg 2001, S. 11; Martin Kasper: ''Die Lausitzer Sorben in der Wende 1989/1990.'' Domowina Verlag, 2000, S. 125.<br /><br /> Teo’r „Wendei“ vgl.<br />Karl Andree (Eds.): ''Globus: Illustrierte Zeitschrift für Länder- und Völkerkunde.'' 2. Band, Verlag van’n ''Bibliographischen Institut'', Bildburghausen 1862, S. 245 ff.; Th. Campe: ''[https://de.wikisource.org/wiki/Aus%20der%20Wendei Aus der Wendei].'' In: ''Die Gartenlaube'', Nr. 51, 1891, S. 864–867.</ref> Düt Gebeud es in den verlieden Joorhunnerden döör [[Assimilatschoon|Assimilatscheon]], [[Germanisatschoon|Germanisatscheon]] un döör in’n 20. Joorhunnerd auk döör den Dagbiu vör Briunkölen ollnogrode schrumped un lütter woren. == Offitschell Sedelgebeud == Dat offitschell geodkennd Sedelgebeud defineurt de Landsgesetten van’n Lännnern Sassen un Brannenborg. In’n Früistoot Sassen legt ''Gesetz über die Rechte der Sorben im Freistaat Sachsen'' (kort ''Sächsisches Sorbengesetz'') dat sorbske Sedelgeud up Diur vast. De Grensen baseurt teo’n grauten Deul up de Statistiken van [[Arnošt Muka]] iut’n 1880er Joren. Düt Praxis kümmt den Ansproik no, dat Sedelgebeud teo beworen un teo beschermen, ofscheon et besunners in’n Austen van den Gebeud, t.B. in’n Landkreis Görlitz, Dörper givt, in den de sorbske Sproke in’n Olldag meust goor nich present es. Anners förder dat brannenborgske ''Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg'' (kort ''Sorben/Wenden-Gesetz'') bet 2014 dat de Gemeunen, de Deul van Sedelgebeud weren wilt, lüikmotig sprooklike un kulturelle sorbske Traditscheonen bet in de Niutüid no wüisen mott. Düt Regel kritiseuren sorbske Vertreders vöör ol dorümme dat et seo van’r Gunst van eune Gemeune afhänget dat Sorbske teo fördern. Biutendem es et swoor de sprookliken un kullturellen Traditscheonen bet in de Niutüid no teo wüisen, dän in’r Verliedentüid hadde [[Preußen|Preussen]] eune vil striktere Assilimilatscheonpolitk un unnerdrücke de Sorben stärker os in Sassen. Vandage mott eun olleun sprooklike un kulturelle Traditscheonen nowüisen un de soorbske/wendske Rood in Brannenborg oder de Landdag kann beandragen eune Gemeune in dat sorbske Sedelgebeud up teo niemen. [[Bild:Róžant_–_znački.jpg|duum|[[Tweesprakige Stratenschiller|Tweusprokige Strotenschiller]] up Duitsk un Böversorbsk]] De Gemeunen un Vereune in’n Sedelgebeud sind teostännig de [[Sorbsche Spraken|sorbske Sproke]] un Kultuur, teo’n Büispill med [[Tweesprakige Stratenschiller|tweusprokigen Strotenschillers]] teo fördern. Tweusprokige Strotenschiller sind ol Vöörschrivt. Düt settet man noch nich olle Gemeunen konsequent ümme. In Brandenburg dreget Gemeunen in’n sorbsken Sedelgebeud sinds 2014 offitschell eunen duitsk-niedersorbsken Dubbelnomen. Teo den Sedelgebeud häurt upstunds düsse Gemeunen un Gemeunedeule teo: * in’n Früistote Sassen: ** Landkreis Bautzen (28 van 59 Gemeunen): Bautzen/Budyšin, Burkau ( Neuhof/Nowy Dwór), Crostwitz/Chrósćicy, Doberschau-Gaußig/Dobruša-Huska (man nich Cossern un Naundorf), Elsterheide/Halštrowska Hola, Elstra (olleun Kriepitz/Krěpjecy), Göda/Hodźij, Großdubrau/Wulka Dubrawa, Großpostwitz/Budestecy (man Eulowitz), Hochkirch/Bukecy (man nich Breitendorf), Hoyerswerda/Wojerecy, Kamenz/Kamjenc (Deutschbaselitz/Němske Pazlicy, Jesau/Jěžow, Kamenz/Kamjenc, Thonberg/Hlinowc, Wiesa/Brěznja), Königswartha/Rakecy, Kubschütz/Kubšicy, Lohsa/Łaz, Malschwitz/Malešecy, Nebelschütz/Njebjelčicy, Neschwitz/Njeswačidło, Obergurig/Hornja Hórka, Oßling (olleun Milstrich/Jitro), Panschwitz-Kuckau/Pančicy-Kukow, Puschwitz/Bóšicy, Räckelwitz/Worklecy, Radibor/Radwor, Ralbitz-Rosenthal/Ralbicy-Róžant, Spreetal/Sprjewiny Doł, Weißenberg/Wóspork unWittichenau/Kulow ** Landkreis Görlitz (14 van 53 Gemeunen): Bad Muskau/Mužakow, Boxberg/Hamor, Gablenz/Jabłońc, Groß Düben/Dźěwin, Hohendubrau/Wysoka Dubrawa (man nich Groß Radisch, Jerchwitz, Thräna), Krauschwitz/Krušwica, Kreba-Neudorf/Chrjebja-Nowa Wjes, Mücka/Mikow, Quitzdorf am See (olleun Horscha/Hóršow un Petershain/Hóznica), Rietschen/Rěčicy, Schleife/Slepo, Trebendorf/Trjebin, Weißkeißel/Wuskidź un Weißwasser/Běła Woda<ref>vgl. Anhang in: Sächsisches Gesetz- und Verordnungsblatt, Nr. 7/1999</ref> * in’n Lanne Brannenborg:<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |titel=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |hrsg=Lansregeurnge Brannenborg |abruf=2015-01-21 |kommentar=siehe §&nbsp;14&nbsp;&nbsp;SWG – „Verkündung“ }}</ref> ** Stad [[Cottbus|Cottbus/Chóśebuz]] ** Landkreis Spree-Neiße (23 van 29 Gemeunen): Burg/Bórkowy, Briesen/Brjazyna, Dissen-Striesow/Dešno-Strjažow, Drachhausen/Hochoza, Drebkau/Drjowk, Drehnow/Drjenow, Felixsee/Feliksowy Jazor (olleun Bloischdorf/Błobošojce), Forst/Baršć, Guhrow/Góry, Heinersbrück/Móst, Jänschwalde/Janšojce, Kolkwitz/Gołkojce, Neuhausen/Kopańce (olleun Haasow/Hažow un Groß Döbbern/Wjelike Dobrynje), Peitz/Picnjo, Schenkendöbern/Derbno (olleunGrano/Granow, Kerkwitz/Keŕkojce, Groß Gastrose/Wjeliki Gósćeraz, Taubendorf/Dubojce), Schmogrow-Fehrow/Smogorjow-Prjawoz, [[Spremberg|Spremberg/Grodk]], Tauer/Turjej, Teichland/Gatojce, Turnow-Preilack/Turnow-Pśiłuk, Welzow/Wjelcej, Werben/Wjerbno un Wiesengrund/Łukojce ** Landkreis Dahme-Spreewauld (7 van 37 Gemeunden): Byhleguhre-Byhlen/Běła Góra-Bělin, Lübben/Lubin, Märkische Heide/Markojska Góla (olleun Dollgen/Dołgi, Groß Leuthen/Lutol, Klein Leine/Małe Linje, Pretschen/Mrocna), Neu Zauche/Nowa Niwa, Schlepzig/Slopišća, Spreewaldheide/Błośańska Góla un Straupitz/Tšupc ** Landkreis Oberspreewald-Lausitz (6 van 25 Gemeunen): Calau/Kalawa, Lübbenau/Lubnjow, Neupetershain/Nowe Wiki, Neu-Seeland/Nowa Jazorina, Senftenberg/Zły Komorow, Vetschau/Wětošow ** Düsse Gemeunen tellt no den Brannenborger Landdag teo’n sorbsken Sedelgebeud, man hebt tiegen de Upnohme klaget:: Alt Zauche-Wußwerk/Stara Niwa-Wózwjerch, Döbern/Derbno, Felixsee/Feliksowy Jazor, Großräschen/Rań, Märkische Heide/Markojska Góla, Neiße-Malxetal/Dolina Nyse a Małkse (Groß Kölzig/Wjeliki Kólsk und Klein Kölzig/Mały Kólsk), Neuhausen/Kopańce, Schenkendöbern/Derbno (Bärenklau/Barklawa, Grabko/Grabkow, Pinnow/Pynow un Schenkendöbern/Derbno), Schwielochsee/Gójacki Jazor, Tschernitz/Cersk. == Historisk Sedelgebeud == [[Bild:Smoler_korta01.jpg|duum|Sedelgebeud no [[Jan Arnošt Smoler|Smoler]] 1843. ]] Oll doorno wecke westslaavsken Völker man os Sroben telt un wecke Joorhunnerd eun beküiket, kann eun dat sorbske Sedelgebeud unnerscheudlik beschrüiven. Künnig es dat [[Martin Luther]] sik in’n 16. Joorhunnerd minnächtig över de Sorbsksprekers un -sprekersksen in’n Dörpern rund ümme [[Wittenbarg|Wittenberg]] uitere. Eun annere Sake sind sorbske Sprookverbode, t.B.1327 in [[Leipzig]], 1377 in [[Altenburg]], [[Zwickau]] und [[Chemnitz]], de seo de Existenzt van’r sorbsken Sproke in düssen Steden betuiget. In’n Noordausten grense dat Sedelgebeud an dat poolske Gebeud (büi Crossen un Sorau). Auk in sömmige Dörper an’r [[Oder]] un [[Bober]] konn sik de sorbske Sproke bet in’t 17. Joorhunerd haulen.<ref>[[Frido Mětšk]]: ''Serbsko-pólska rěčna hranica w 16. a 17. lětstotku [De sorbsk-poolske Sprookgrense in’n 16. un 17. Joorhunnerd].'' In: ''Lětopis'', Rüige B, Band III (1958), Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen 1958, S. 4–25.</ref> Auk Stedenomen os [[Dresden]], Leipzig, [[Meißen]], [[Chemnitz]] oder [[Torgau]] stamt iut’r sorbsken Sproke.<ref>[[Dietmar Urmes]]: ''Handbuch der geographischen Namen.'' Marix Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-70-3.</ref> [[Jan Arnošt Smoler]] unnersöchte 1843 os Eurster systemaatsk dat sorbske Sedelgebeud. 1884/1885 unnersöchte [[Arnošt Muka]] dat Sedelgebeud noch wat akkuroter. Wüildes Smola vöör ol Folklore sammele, wannere Muka döör de Lausitzer Dörper un make sik över den Stand van’r sorbsken Sproke in den Dörpern künnig. Olns teohaupe telle Muka 166.000 Sorben un Sorbsken; schreiv man teoglüik över de rasante Germanisatscheon van sorbsken Dörpern vöör ol in’r Niederlausitz. == Kernsedelgebeed == Os sorbsk „Kernland“ beteuket eun vandage meust dat Gebeud, in den sorbske Sproke auk vandage noch Olldagssproke es. Dat es in’r Böverlausitz vöör ol dat katholske Gebeud twisken den Steden Bautzen, Kamenz un Hoyerswerda, in’n engen Sinne de füiv Gemeunen van’n ''Verwaltungsveband am Klosterwasser'' un de Gemeune Radibor. In düssen Gebeuden spreket meir os de Halve van’n Luiden Böversorbsk. Auk in Deulen van’n Gemeunen Göda, Neschwitz, Puschwitz un de Stad Wittichenau häurt büi den böversorbsken Kernsedelgebeud teo; in düsse Gemeunen spreket ca. eun Drüddel van’n Inwoners un Inwonersken Böversorbsk. In’r Niederlausitz passt de Begrepp up’t eurst vör de Gemeunen nöördlik van Cottbus (t.B. Drachhausen, Dissen-Striesow, Jänschwalde). Man door es dat Niedersorbske vill minner present, os in’n böversorbsken Kernsedelgebeud. Olleun 15 bet 30 Perzent in düsse Gemeune spreket Niedersorbsk. == Literatur == * Peter Kunze, Andreas Bensch: ''Die Sorben / Wenden in der Niederlausitz''. Ein geschichtlicher Überblick. In: ''Wobrazki ze Serbow'' . 2. Uploge. Domowina, Bautzen 2000 (Eurste Uploge 1996), [[:de:Special:BookSources/3742016687|ISBN 3-7420-1668-7]]. * Gertraud Eva Schrage: ''Die Oberlausitz bis zum Jahr 1346''. In: Joachim Bahlke (Eds.): ''Geschichte der Oberlausitz''. 2.Uploge, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2004 (Eurste Uploge 2001), [[:de:Special:BookSources/9783935693462|ISBN 978-3-935693-46-2]], S.&nbsp;55–97. * [[:de:Arnošt_Muka|Arnošt Muka]]: ''Statistika łužiskich Serbow'' [Statistik van’n Lausitzer Sorben]. Sülstverlag, Bautzen 1884–1886; 5. Uploge unner den Titel ''Serbski zemjepisny słowničk'' [Sorbsk geograaphsk Woirbeok]. Bautzen 1927; Nüudruck: Domowina, Bautzen 1979. == Einzelnachweise == <references /> [[Kategorie: Sorben]] [[Kategorie: Brannenborg]] [[Kategorie: Sassen (Bundsland)]] cdwewanu5xi3b7q3l1a5a5i8o0rnyfk 0 174261 1065763 1065434 2026-05-17T16:34:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065763 wikitext text/x-wiki De '''Université des Antilles et de la Guyane''' (UAG) weer en Universität mit fief Standöörd in de [[Frankriek|franzöösch]] [[Regionen van Frankriek|Överseeregionen]] [[Franzöösch-Guayana]] in Süüdamerika as ok [[Guadeloupe]] un [[Martinique]] in de [[Karibik]]. Se weer in söss Fakultäten (''UFR'') un fief Institute gleedert un harr rund 12.000 Studenten. Ut den Campus in Franzöösch-Guayana gung de '''Université de Guyane''' hervör, de siet 2014 unafhängig van de '''Université des Antilles''' is.<ref>{{Internetquelle|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf|titel=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane|autor=|hrsg=|werk=|datum=|sprache=|zugriff=2016-05-05}} {{Webarchiv|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf |wayback=20160505220334 |text=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane |archiv-bot=2026-05-17 16:34:42 InternetArchiveBot }}</ref> De Hoochschool weer de eenzige franzöösch Universität in Amerika un een van veer buterhalv van dat franzöösch Moderland (''France metropolitaine''). ==Weblinks== * [http://www.univ-ag.fr Offizielle Webpräsenz van de Université Antilles] (franzöösch) * [https://www.univ-guyane.fr Offizielle Webpräsenz van de Université de Guyane] (franzöösch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=k|GND=1218839-6|LCCN=n/84/120302|VIAF=162542263}} {{SORTIERUNG:Universite des Antilles et de la Guyane}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Frankriek]] h9f1tq6ig88s120oi7jurpas0tk7kgx 0 175567 1065751 1065425 2026-05-17T15:57:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065751 wikitext text/x-wiki [[Bild:KinksFanclubCropped.png|rechts|duum|The Kinks, 1967]] '''The Kinks''' (engelsch ''kinky'' ‚schrullig‘, ‚utflippt‘ aber ok ‚pervers‘; also ‚De Schrulligen‘ oder ‚De Utflippten‘ oder ‚De Perversen‘, buterdem [[Paronym]] vun ''The Kings''; also ‚De Könige‘) sünd en [[England|engelsch]] [[Band (Musik)|Musikgrupp]]. Se gellen neben den [[The Beatles|Beatles]], [[The Who]] un den [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] as en vun de spoodrieksten britischen Bands vun den1960er Johren ([[British Invasion]]). Hüüd tellen de Kinks to de Oorvaders vun [[Punk (Musik)|Punk]] un [[Britpop]].<ref name="dz" /><ref>{{Internetquelle |autor=Lothar Trampert |url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |titel=Ray Davies & The Kinks |werk=Gitarre & Bass 10/1998 |datum=1998-08-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090911182915/http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |archiv-datum=2009-09-11 |abruf=2017-05-21 |offline=1 }} {{Webarchiv|url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |wayback=20090911182915 |text=Ray Davies & The Kinks |archiv-bot=2026-05-17 15:57:03 InternetArchiveBot }}</ref> Tallriek Gruppen wurrn in de Vergangenheit un ok noch van Daag dör hör Musik inspireert, so to’n Bispeel [[The Jam]] un [[The Pretenders]].<ref name="HallofFame">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref><ref name="RollingStoneWebsite">''{{Webarchiv|url=http://www.rollingstone.com/music/artists/the-kinks/biography |wayback=20150111065426 |text=rollingstone.com }}''; Band-Biografie, afropen an’n 23. September 2014.</ref> == Geschichte == De Kinks wurrn Enn’n 1963 in Nord-[[London]] vun de Bröers [[Ray Davies|Ray]] un [[Dave Davies]] grünnd,<ref>Savage, John: ''The Kinks – The Official Biography'', 1984, S.&nbsp;17.</ref> nahdem se tovör ünner de Naam „The Ravens“ (för en körten Tiet ok: „Robert Wace & The Boll-Weevils“)<ref>Wace, in den Anfangsjohren en vun mehreren Managern vun de Kinks, harr sück vörövergahnd ok as Leadsänger versöcht; vgl. Visitenkarte bi Savage, as baben, S.&nbsp;16, as ok: ''Tales of Ordinary Madness'' in: ''Mojo'', March 2006, S.&nbsp;72.</ref> kien Spood haarrt harrn. In‘n Januar 1964 kreegen se en Plaatenverdrag bi [[Pye Records]] un wurrn vun [[Shel Talmy]] produzeert.<ref>John Savage, wie oben, S.&nbsp;21.</ref> An’n 24. Januar 1964 stunnen se eerstmals in dat Pye-Tonstudio un hemm veer Titel upnommen. De wurrn up twee Single-Plaaten presst, de stilistisch noch stark an de fröh Beatles anlehnt weern un kien Beachtung funnen. An’n 12. Juli 1964 entstunn hör darte [[Single (Musik)|Single]], ''[[You Really Got Me]]'', mit de de hör de internatschonal Dörbröök gelung.<ref name="AMG">{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/artist/mn0000100160 |titel=The Kinks Songs, Albums, Reviews, Bio & More |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> Dat Stück mit den berühmten [[Riff (Musik)|Gitarrenriff]] wurrd gelegentlich as de Anfang vun den [[Hard Rock]] ansehen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/song/mt0007109441 |titel=You Really Got Me by The Kinks - Track Info {{!}} AllMusic |sprache=en |abruf=2022-06-18}}</ref> und entwickelte sich zum [[Millionenseller]].<ref>Joseph Murrells, ''Million Selling Records'', 1985, S.&nbsp;193&nbsp;f.</ref> Insbesünnere bit 1967 harr de Band tallriek wiedere Hitparadenerfolge in [[Europa]] un den [[USA]]. Dorbi hett sück Ray Davies ünner annern mit Kompositschonen as ''[[Sunny Afternoon]],'' ''Dead End Street'' un ''Waterloo Sunset'' neben [[John Lennon]] un [[Paul McCartney]] en Naam as en vun de besten britischen Songschriever maakt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.theguardian.com/uk/2003/dec/31/christmas2003.monarchy |titel=CBEs for Ray Davies and Eric Clapton |datum=2003-12-31 |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.rollingstone.com/artists/raydavies/articles/story/19361205/the_lonely_kink |text=''rollingstone.com'' |wayback=20081208195200}}, afropen an’n 27. September 2014.</ref> En Uptrittsverbot in de Johren 1965 bit 1969 in den USA, Oorsaak weer en Striet mit de US-amerikaansch Musikergewarkschap, hett to disse Tiet aber den entscheeden Spood in de USA verhinnert. <ref name="RollingStoneWebsite" /><ref name="AMG" /> De fröhen [[Schallplaat|Langspeelplatten]] vun de Grupp ''(Kinks, Kinda Kinks, [[The Kink Kontroversy]])'' weern för de Tiet typische nich tosommenhangend Kollektschonen vun Hitsingles, [[Coverversion]]en un sülvst schreeven üllmaterial. Neben den Hits sünd ut disse Tiet (1964/1965) vör allen Stücke bekannt as de Ballade ''Stop Your Sobbing,'' dat atmosphärisch-bedrohliche ''Nothin’ in the World Can Stop Me Worryin’ ’bout that Girl,'' de [[Extended Play|EP]]-Klassiker ''A Well Respected Man,'' dat verqueer ''I’m on an Island'' as ok de beid [[B-Siet|B-Sieden]] ''Where Have All the Good Times Gone'' un ''I’m Not Like Everybody Else.'' Mit ''[[Face to Face (The-Kinks-Album)|Face to Face]]'' hemm de Kinks 1966 de Langsprelplaat as eegenständige Kunstform opdeckt.. Eerstmals weern in en atmosphärisch dichten Mischung ahn Utnahm Davies-Eegenkompositschonen to hören. Dat Album entholt mit ''Dandy'' ok den eenzigen Nummer-een-Hit vun de Kinks in [[Düütschland]]. En vun den Arrangements her noch afwesselndriekere Kollektschoon an Leedern hett de Nahfolger ''[[Something Else by The Kinks]]'' vun 1967 boden. Allerdings weer bi dit Övergangsalbum ok en gewisser Mangel an Tosommenhang fasttostellen, de dör de uneenheitlich [[Musikproduzent|Produktschoon]] noch verstärkt wurr. Kurioserwies is dit Problem in de [[Stereofonie|Stereo]]-Version vun dat Album völ öffensichtlicher as in de [[Monophonie (Elektroakustik)|Mono]]-Faaten, de folgerichtig ok för de [[Remastering|remasterte]] Verapenlichung up [[Compact Disc Digital Audio|CD]] bruukt wurr. 1968 keem dat [[Konzeptalbum]] ''[[The Kinks Are the Village Green Preservation Society|The Village Green Preservation Society]]'' herut. Dat Album kunn sück dormals kommerziell nich neben den to glieker Tiet herutbrocht Alben vun de Beatles ''([[The Beatles (Album)|Wit Album]])'' un vun de Rolling Stones ''([[Beggars Banquet]])'' dörsetten, wiel dormals dat Publikum vun dat opsternatsche Johr 1968 an völlig anner Themen interesseert weer. Lang Tiet meest vergeeten, gellt dat hüüd faken as dat beste Album vun de Band. Mit ''[[Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)]]'' folg 1969 en wieder Konzeptalbum. Dat vertellt de Geschichte vun den Teppichlegger Arthur, de de Sinnlosigkeit vun sien Leven erkennt, an [[Winston Churchill]] twiefelt un vun de Flucht nah [[Australien]] dröömt. Trotz en interessant Konzept, wiet weg vun den ''[[Tommy (The Who)|Tommy]]-''Glamour vun den [[The Who|Who]], kunn dat Album in musikalisch Hensicht nich an de Qualität vun den Vörgänger anknütten. 1970 hemm de Kinks mit ''[[Lola versus Powerman and the Moneygoround, Part One]]'' nochmals en Konzeptalbum herutbrocht, up dat sück Ray Davies eegen Erfahrungen verarbeitend kritisch un zynisch mit den Gepflogenheiten un Dwang vun de Musikindustrie utnannersetten dee. Musikalisch hett sück de Band vun britisch Fiensinnigkeit weg bewegt un mehr up de US-amerikaansch klingenden Stadionrock sett. Mit ''Apeman'' un insbesünnere ''[[Lola (Leed)|Lola]]'' weern ok weer twee internatschonale Single-Hits enthollen. De Text vun ''[[Lola (Lied)|Lola]]'' gull to de Tietpunkt vun dat Herutkommen as anstößig, wiel Ray Davies över en sexuelle Betrecken tüschen en [[Transvestitismus|Transvestiten]] un en heterosexuellen Mann sung – angevlich inspireert vun en persönlich belevnis. Aber nich dorum hett de [[British Broadcasting Corporation|BBC]] sück vörstellt, dat Leed up den [[Indizierung|Index]] to setten, sonnern wegen vermoot [[Schleichwarf]] för [[Coca-Cola]] in de inleitend Strophe vun de Albumversion vun dat Leed: „… where you drink champagne and it tastes just like Coca-Cola …“. För de Singleversion wurr dorüm „Coca-Cola“ dör „Cherry-Cola“ ersettt. 2007 wurr dat Stück in en Warfspot för Coca-Cola bruukt. Nah den Soundtrack för den Film ''Percy'' ut dat Johr 1971 (en Kummedie [[Elke Sommer]] un [[Britt Ekland]]) keem in dat sülvig Johr dat Album ''[[Muswell Hillbillies]]'' herut, dat ünner Kritikern as en vun de besten Verapenlichungen vun de Band gellt: ahn Hitsingle, aber in sück slooten un stimmig, de Musik düchtig US-amerikaansch präägt un up de Hööcht vun de Tiet, krachmakend [[Vaudeville]]-Rock mit [[Country-Musik|Country]]-Anlehn to melancholisch anhauchten Texten. 1972 folg ''[[Everybody’s in Show-Biz]],'' dat mit ''[[Celluloid Heroes]]'' de luut eegen Utseggen best Ballade vun Ray Davies enthull. Dat Düppelalbum (en Studio- un en Livealbum) hett sück aber an beid Sieden vun den [[Atlantik]] schlecht verköfft, blot de an’n 5. Mai 1972 herutbrocht Single ''Supersonic Rocket Ship'' reck in England Platz 16 in de Charts. In de Jahren 1973 bit 1976 geev dat en Reeg vun textlastigen Konzeptalben (''Preservation Act 1/2'', ''Schoolboys in Disgrace'', ''Soap Opera''), de in de Bewertung bi Fans un Kritikern umstreeden sünd un sück ok schlecht verkoopen leeten. Immerhin kreeg Ray Davies to disse Tiet sien Drogen- un Alkoholprobleme in Greep. Eerst in de laat 1970er Johren gelung den Kinks vör allen in den USA en kommerzielles Comeback: Ray Davies – anreegt dör de mittlelrwiel spoodriek [[Punk (Musik)|Punkmusik]] – erinner sück mit den Alben ''Sleepwalker'' (1977), ''Misfits'' (1978) un ''Low Budget'' (1979) an den kraftvullen, stringenten Sound vun de Anfangsjohren. Besünners dat toletzt nöömt Album harr in den USA grooten Spood un reck dor Platz 11 in de Albumhitparade. En Tosommenfaaten vun de besten Stücke vun de letzt dree Alben finnd sück up dat 1980 herutbrocht, live inspeelt Album ''One for the Road''. In den [[1980er]] Johren folgten noch ''Give the People What They Want'' (1981) mit ''Art Lover, State Of Confusion'' (1983) mit den Hitsingles ''Come Dancing'' (Dezember 1982), en letzten grooten Spood in England un den USA, un ''Don’t Forget to Dance'' (Oktober 1983), denn ''Word of Mouth'' (1984) mit de Single ''Do It Again'' as ok 1986 ''Think Visual,'' dat ''Lost & Found'' un ''How Are You?'' enthull. De Slagtüüchspeler Mick Avory is 1984 utscheeden. He weer immer dat ruhige utgliekend Element bi de ständig Striedereen in de Band un in de Studioarbeitween, harr aber sluutend noog vun de Spannungen tüschen de Davies-Bröers. Wesentlich för sien Utstieg weer, dat Avory un Dave Davies övereenstimmend verklort harrn, nich mehr mitnanner arbeiten to wullen.<ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%201.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 1: „My First Impression Was That They Were Gay!“ |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%202.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 2: “Not many drummers from West Molesey have done that!” |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref> Sien Nahfolger wurr Bob Henrit, de tovör – ebenso as Jim Rodford – Liddmaat vun de Band ''[[Argent]]'' ween weer. 1990 wurr de Band in de „[[Rock and Roll Hall of Fame]]“ upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref> De Kinks wurrn bit hüüd nich offiziell uplöst, besteiht aber woll nich mehr, dat letzte reguläre Studioalbum ''Phobia'' wurr all 1993 herutbrocht, twee wiedere Studioupnahmen geev dat noch 1996 up dat Album ''To the Bone,'' dat ansonsten Liveupnahmen un Neeinspeelungen vun de gröttsten Erfolge vun de Band enthollt. En letzt Mal ünner de Naam „The Kinks“ is de Band in’n Juli 1996 in Oslo bi dat Norwegian-Wood-Festival uptreeden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.norwegianwood.no/ |titel=www.norwegianwood.no |archiv-url=https://web.archive.org/web/19990125101658/http://www.norwegianwood.no/ |abruf=2022-06-18}}</ref> De Bröers Davis fungen in de Folge an, alleen oder mit Band up Tournee to gahn. Ray Davies is dorbi ünner annern ok un Fan-Drapen mit de Band „Kast Off Kinks“ uptreeden, in de ok mehrere ehmalge Liddmaaten vun de Band as Mick Avory, John Dalton, John Gosling, Jim Rodford un Bob Henrit spelen deen. Faken weer upkommend, ok vun Ray Davies street Gerüchte, de Kinks wüürn weer gemeensam spelen, gellen wegen de nich lööst Probleme tüschen den Davies-Bröers intüschen as nich wohrscheinlich. 2007 schreev Dave Davies in sien Internet-Forum, he würr sück nie nich weer mit sien Bröer in’t Studio setten, hööchstens live spelen, all anner weer en Tortur.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160921200825/http://www.davedavies.com/forum/index.php?PHPSESSID=n2K6qowPrAEbDn9PUPNv92;wwwRedirect;id=445 |titel=Dave Davies Message Board - Index |datum=2016-09-21 |abruf=2023-01-21}}</ref> Ray Davies wedderum hett seggt, wenn he över en Weddervereenigen nahdenken dee, grundsätzlich blots över en nee Album.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pastemagazine.com/music |titel=Paste Music - Guides to the Best Albums, Reviews and Live Music Video |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> An‘n 18. Dezember 2015 geev dat aber in London den eersten gemeensamen Upträe vun de beid siet 1996, as Ray bi en Liveupträe vun sien Bröer up de Bühne beeden wurr; beid hemm ünner annern ''You Really Got Me'' tosommen speelt. De Naamsrechte för ''The Kinks'' liggen bi de Bröers Davies gemeensam. [[Peter Gabriel]] hett up dat 2020 herutbrocht [[Musikalbum#Studioalbum/Livealbum|Studioalbum]] mit den Naam ''[[Scratch My Back]]''<ref name="PG-Scratch My Back-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Christian Gerhardts, Martin Klinkhardt, Steffen Gerlach |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-Scratch-My-Back-CD-Rezension-s347.html |titel=Peter Gabriel – Scratch My Back |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2010 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-Scratch My Back-5years-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/news/scratch-my-back-5-years-on/ |titel=Scratch My Back 5 years on |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2015-02-15 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-01}}</ref> dat Leed ''Waterloo Sunset'' vun The Kinks in en [[Orchester|orchestralen]] Faaten [[Coverversion|covert]], dat sluutend as [[Bonustrack]] up de tweet CD vun de ''Special Edition''herut keem. [[Ray Davies]] hett dat aber aflehnt, an dat later in dat Johr 2013 herutbrocht [[Kompilatschoon (Musik)|Kompilatschons]]-[[Musikalbum|Album]] vun dat Folgeprojekt ''[[And I’ll Scratch Yours]]''<ref name="PG-And I'll Scratch Yours-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Thomas Schrage |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-And-Ill-Scratch-Yours-CD-Rezension-s615.html |titel=Peter Gabriel - And I'll Scratch Yours - Zweiter Teil; Verspätung: drei Jahre |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2013 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-And I’ll Scratch Yours-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/release/and-ill-scratch-yours/ |titel=And I’ll Scratch Yours - Released 23rd September, 2013 |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2013-09-23 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-17}}</ref> deeltonehmen un wurr dör en anner Künstler ersett. De Bassist Peter Quaife, en Grünnensliddmaat vun de Grupp, muss sück mehr as teihn Johr lang wegen en Nierenverseggen en [[Dialyse]]therapie ünnertrecken. He is an’n 23. Juni 2010 storven.<ref>{{Literatur |Autor=Claire Noland |Titel=Pete Quaife, original bassist for the Kinks |Datum=2010-06-29 |ISSN=0190-8286 |Online=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/06/28/AR2010062804972.html |Abruf=2023-01-21}}</ref> Jim Rodford (ebenfalls Bass) keem all an’n 20. Januar 2018 in dat Öller vun 76 Johren an den Folgen vun en Trappenstört to Dood. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.rollingstone.com/music/news/jim-rodford-kinks-and-argent-bassist-dead-at-76-w515670 |wayback=20180121215753 |text=Jim Rodford, Kinks and Argent Bassist, Dead at 76 }}, afropen an’n 22. Januar 2018 (engelsch)</ref> In‘n Juni 2018 hett Ray Davies de Arbeit an en nee Studioalbum bestätigt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/kinks-feiern-reunion-und-veroeffentlichen-neues-album-1521315/ |titel=The Kinks feiern Reunion und veröffentlichen neues Album |datum=2018-06-26 |abruf=2020-05-26 |sprache=de-DE}}</ref> De ''[[Rolling Stone]]'' hett de Kinks up Rang 65 vun de 100 gröttsten Musiker vun all Tieden list.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-kinks-20110420 |titel=100 Greatest Artists of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2010-12-02 |abruf=2017-08-08 |sprache=en}}</ref> == Film == * ''The Kinks. Die bösen Jungs des Rock'n' Rolls.'' [[Dokumentatschoon]], 50 Min., FR 2020, Regie: Christophe Conte.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |titel=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |abruf=2020-05-26 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |wayback=20200804100913 |text=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |archiv-bot=2026-05-17 15:57:03 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * John Mendelssohn: ''The Kinks Kronikles''. Quill, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-688-02983-3. * Johnny Rogan: ''The Kinks. A Mental Institution''. Proteus Publishing Company, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-86276-064-X. * [[Jon Savage]]: ''The Kinks – The Official Biography''. Faber and Faber Limited, London 1984, ISBN 0-571-13379-7. * Jacques Vincent / Didier Delinotte: ''The Kinks''. Librairies Parallèles, Paris 1993. * Rebecca Bailey (Hrsg.): ''The Kinks. Reflections On Thirty Years Of Music''. Trillium Publications, Kentucky 1994, ISBN 0-9640755-1-2. * Neville Martin / Jeffrey Hudson: ''The Kinks – Well Respected Men''. Castle Communications, Chessington / Surrey 1996, ISBN 1-86074-135-5. * Thomas M. Kitts / Michael J. Kraus (Hrsg.): ''Living On A Thin Line: Crossing Aesthetic Borders With The Kinks''. Illustrationen von Pete Quaife. Rock ’n’ Roll Research Press, Rumford / Rhode Island 2002, ISBN 0-9641005-4-1. * Andy Miller: ''The Kinks Are Village Green Preservation Society''. Continuum International Publishing Group, New York/London 2003, ISBN 0-8264-1498-2. * Peter Krause: ''The Kinks. A Rock ’n’ Roll Fantasy''. Parthas Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-86601-432-5. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.thekinks.info/ Offizielle Website] * [http://www.kindakinks.net/ Dave Emlen's Unofficial Kinks Website] * [http://www.davedavies.com/ Website vun Dave Davies] * [http://www.tantepop.de/2012/09/album-fur-album-kinks.html Rezensionen aller Studioalben bei Tante Pop] * [http://www.tabularasamagazin.de/fuenfzig-jahre-rockmusik-aus-london-the-kinks/ Karl-Heinz Hense: ''Fünfzig Jahre Rockmusik aus London''] * {{Internetquelle |url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |titel=Kinks: Interview With Mick Avory |werk=www.pennyblackmusic.co.uk |datum=2011-03-20 |abruf=2017-05-21 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |wayback=20161024205900 |text=Kinks: Interview With Mick Avory |archiv-bot=2026-05-17 15:57:03 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="dz"> {{Literatur |Autor=Böckem, Jörg |Titel=Ray Davies: Ich habe einen Traum |Sammelwerk=[[Die Zeit]] |Datum=2006-05-17 |Online=http://www.zeit.de/2006/21/Traum_2fDavies_21}} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=k|GND=5066867-5|LCCN=n/84/54310|VIAF=268270093|REMARK=Zweite VIAF mit zweiter GND und zweiter LCCN: 139488216}} {{SORTIERUNG: Kinks, The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] kfoybd95thp2inokskexuimcmmsy2f4 0 177128 1065695 1065378 2026-05-17T12:09:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065695 wikitext text/x-wiki [[Bild:OmegaNasaNOrwayJapanDakota.png|duum|De Polaaregioon van’r Eerdassen uut bekèken. (Ies uut’n Bild retuscheerd)]] De '''Noordpool''' es een van den twee [[Pool (Geografie)|geograafschen Polen]] un allgemeen seggt de nöördlikste Punkt up’r [[Eer|Eerden]]. De Noordpool kümmt den nöördliksten Dreigepunkt van’r Eerdassen liek un heet ook ''geograafsch Noordpool''. Bòvento givt et ook noch den ''arktischen Magneetpool'' un den ''arktischen geomagneetschen Pool.'' == Geograafsche Lage == Upstunds ligget de dree verscheden Noordpole bi jede Definitschoon in’r Noordpolaarsee, de ook [[Arktischen Ozean|Arktischen Ozeaan]] heet oder up den Eilanden binnen de See. Wenn sik dat Eerdmagneetfeld verschuuvt, verschuuvt sik ook de Lage van den ''arktischen Magnetpool'' un den ''arktischen geomagneetschen Pool.'' === Geograafsche Noordpool === [[Bild:North_Pole,_Arctic_Ocean,_sea_ice_07.jpg|duum|Forschercamp up’n arktischen Packies an’n geograafschen Noordpool]] De geograafsche Noordpool es de nöördlikste Punkt up’ Eerden un na de Defintschoon för de geograafschen Pole, de Punkt wo de Eeerdassen de Eerdbòvensiede snidd. De geograafsche Noordpool es de Antipode to den geograafschen Süüdpool un het ene faste Positschoon bi {{Coordinate|article=DMS|text=DM|NS=90/0//N|EW=0/0//E|type=landmark|region=XN|name=Geographischer Nordpol}}. So richt sik van hier uut de Blick alleen in ene Richte: na Süden hen. De geograafsche Noordpool liggt up’r [[Noordamerikaansche Plaat|Noordamerikaanschen Platen]], man nich up’n Land, man up 2–3&nbsp;km dicken [[Packies]]. Under liggt de Noordpolaarsee, de hier 4087&nbsp;m deep es.<ref>{{Internetquelle |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/11/1108_041108_north_pole.html |titel=Beyond “Polar Express”: Fast Facts on the Real North Pole |werk=National Geographic News |datum=2004-11-04 |offline=1 |archiv-bot=2023-06-06 19:00:52 APPERbot |zugriff=2019-03-05 |sprache=en}}</ref> Dicht bi den [[Zenit]], den höögsten Hèvenpunkt, steet œver den geograafschen Noordpool de [[Polarsteern|Polaarsteern]] med bloot 42' Afstand. De [[Polardag|Polaardag]] duurt hier van’n 21.&nbsp;März bet to’n 23.&nbsp;September, dat heet de Sunnen geet in de Tied nich under. Achterran geet de Sunnen allnagrade unner, et schummert œver een paar Wèken, un denn beginnt de sess Maande lange [[Polaarnacht]], upletst duurt et wieder een paar Wèken lang bet et helle werd un de Sunnen upgeet. Ümme dat sik de Lage van’r Eerdassen up lange Sicht verschuuvt, verschuuvt sik ook de Positschoon van den geograafschen Noordpool. Dat sind man wat bi 3 Millimeter dat Jaar. Uut den Welruum kann een bekieken, dat de geograafsche Noordpool na Westen hen drivt. Satteliten könnt de Eerdswaarkraft mèten un so wiesen, dat sik de Lage van’n geograafschen Noordpool swänker verschuuvt, vanwègen dat’t Ies an’n Polen wegsmelt un so de Seespegel anstigt.<ref name="GSR-2013">Chen, J. L., Wilson, C. R., Ries, J. C., & Tapley, B. D. (2013).</ref><ref>https://www.br.de/nachrichten/wissen/klimawandel-schmelzende-gletscher-verschieben-erdpole,SW4D9S7</ref> === Arktische Magneetpool === De arktsche Magnetpol es de Punkt up’r nöördliken Halvkugel, wo sik de magneetschen Feldlinien van’n Eerdmagneetfeld lootrecht to de Eerdbòvensiede in de Eerden in rinkümmt. Een normalen Kompass, kann sik binnen 2000&nbsp;km ümme den arktischen Magneetpool nich länger na Noorden hen uutrichten. De Eerste, de den magneetschen Noordpool besochte, was up den 1.&nbsp;Juni 1831 [[James Clark Ross]] dicht bi den Kap Adelaide up’n [[Boothia-Halveiland]] in [[Kanada]]. To de Tied lag de magneetsche Pool bi den Koordinaten {{Coordinate|text=DM|NS=70/5//N|EW=96/28//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1831}}. Ene Expeditschoon van de {{Lang|en|''Geographical Survey of Canada''}} in’n jare 2001 bestimme de Positschoon van den magneetschen Pool un reken uut wo de magneetsche Pool bet 2005 hen wandert. 2007 mèten se den Magneetpool nocheenmaal.<ref>{{Internetquelle |autor=L. R. Newitt, Arnaud Chulliat, J.-J. Orgeval |url=http://www.terrapub.co.jp/journals/EPS/pdf/2009/6106/61060703.pdf |titel=Location of the North Magnetic Pole in April 2007 |werk=Earth Planets Space 61 |datum=2009 |seiten=703–710 |zugriff=2019-03-05 |format=pdf, 3,2&nbsp;MB |sprache=en |kommentar=[http://www.terrapub.co.jp/journals/EPS/abstract/6106/61060703.html Abstract]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/northpole_e.php |titel=Geomagnetism – North Magnetic Pole |hrsg=Geological Survey of Canada |datum=2008-01-16 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20111206041530/http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/northpole_e.php |archiv-datum=2011-12-06 |zugriff=2009-04-10 |sprache=en}}</ref> [[Bild:Magnetic_North_Pole_Positions_2015.svg|duum|598x598px|Woans de arktische Magneetpool wandert.]] {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Geograafsche Koordinaten |- | 1996 | {{Coordinate|text=DMS|NS=78/35.7//N|EW=104/11.9//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1996}} |- | 2001 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.3|EW=-110.8|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2001}} |- | 2002 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.6|EW=-111.6|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2002}} |- | 2003 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.0|EW=-112.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2003}} |- | 2004 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.3|EW=-113.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2004}} |- | 2005 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.7|EW=-114.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2005}} |- | 2007 | {{Coordinate|text=DMS|NS=83.95|EW=-120.72|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2007}} |- |} De arktische Magneetpool blivt also nich up enen Punkt, man he wandert jümmers. Daar givt et een Munster bi: Jaar up’t Jaar verlagert sik de Magneetpool um wat bi 40&nbsp;km na Noordwest hen. Wo wied un in wat för een Richte de Magneetpool wander blivt man up lange Sicht nich liek. Na ene Studie van 2020 wandert de magneetsche Noordpool binnen den tokòmen teggen Jaren twischen 390 un 660&nbsp;km na Sibirien hen.<ref name="bbc-pole2">{{cite news|last1=Amos|first1=Jonathan|title=Scientists explain magnetic pole's wanderings|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52550973|work=BBC News|date=2020-05-06}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Livermore|first1=Philip W.|last2=Finlay|first2=Christopher C.|last3=Bayliff|first3=Matthew|title=Recent north magnetic pole acceleration towards Siberia caused by flux lobe elongation|journal=Nature Geoscience|year=2020|volume=13|issue=5|pages=387–391|doi=10.1038/s41561-020-0570-9|bibcode=2020NatGe..13..387L}}</ref> Ümme dat de magneetsche Noorpool jümmerto wandert, mutt een in’r Navigatschoon un Seefaart Kaarten, [[Funkfüür|Funkfüre]] un andere Helpsmiddel jümmers wedder passig maken, wat ook den Kursch beschicken heet. Wenn dat Eerdmagneetfeld stöörd es, kann de Magneetpool – bet dat Stöörnisse œver es – bet to 50&nbsp;km van siene middelste Positschoon verschuven. In’r Eerdhistorie pole sik dat Magneetfeld meermaals ümme, dat heet dat Noord- un Süüdpool wesselt. Düsse Poolsprünge könn’ wi nawiesen, indem dat wi us ankieket woans [[Iesen]] in Sedimentstenen uutricht is. Na welken Forscherlüden es de Fakt dat sik de Magneetpool jümmers swänker beweegt een henwies dat een Poolsprung up us tokümmt. === Arktischen geomagneetschen Pool === De arktische geomagneetsche Pool es een theoreetschen Pool, de Anname liek kümmt, dat de Eerden as een Stickmagneet were. In’r Realitäät het de Eerden man en unregelmatig Magneetfeld. De Magneetpole bestimmt een konkreet dœr Namèten, man de geomagneetschen Pole sind theorretsch un uutrèkent.. 2010 lee de geomagneetsche Noordpool bi{{Coordinate|text=DM|NS=80.02|EW=-72.21|type=landmark|region=CA-NU|name=Arktischer geomagnetischer Pol 2010}} up’n [[Darling-Halveiland]], dat to’t kanaadsche [[Ellesmere-Eiland]] tohöört. {| class="wikitable" |- ! Jahr ! Geographische Koordinaten |- | 1996 | {{Coordinate|text=DMS|NS=78/35.7//N|EW=104/11.9//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1996}} |- | 2001 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.3|EW=-110.8|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2001}} |- | 2002 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.6|EW=-111.6|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2002}} |- | 2003 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.0|EW=-112.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2003}} |- | 2004 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.3|EW=-113.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2004}} |- | 2005 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.7|EW=-114.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2005}} |- | 2007 | {{Coordinate|text=DMS|NS=83.95|EW=-120.72|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2007}} |- |} === Arktischer geomagnetischer Pol === Der ''arktische [[Pol (Geomagnetismus)|geomagnetische Pol]] (3)'' auf der nördlichen Halbkugel ist ein theoretischer Pol des unregelmäßigen [[Geomagnetismus|Erdmagnetfeldes]], dem die Annahme entspricht, dass sich im Erdmittelpunkt ein [[Stabmagnet]] befände. Er lag 2010 bei etwa {{Coordinate|text=DM|NS=80.02|EW=-72.21|type=landmark|region=CA-NU|name=Arktischer geomagnetischer Pol 2010}} auf der Darling-Halbinsel der zu Kanada gehörenden [[Ellesmere-Insel]]. {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Geograagsche Koordinaten<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ngdc.noaa.gov/geomag/data/poles/NP.xy |titel=Geomagnetic Data: poles |werk=National Geophysical Data Center |hrsg=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |datum=2015-01-30 |zugriff=2019-03-05}}</ref> |- | 2008 | {{Coordinate|text=DMS|NS=84.36|EW=-126.1|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2008}} |- | 2009 | {{Coordinate|text=DMS|NS=84.7|EW=-129.25|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2009}} |- | 2010 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.01|EW=-132.66|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2010}} |- | 2011 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.29|EW=-136.34|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2011}} |- | 2012 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.53|EW=-140.29|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2012}} |- | 2013 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.75|EW=-144.46|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2013}} |- |} Vergliekt een de Koordinaten van den arktischen un antarktischen Magneetpool springt in’t Oge, dat de Magneetpole nich exakt œver ene ligget. De geomagneetschen Pole ligget exakt œver ene. == Undersöök == De US-amerikaanschen Forschers [[Robert Edwin Peary]] un [[Matthew Henson]] tohope med gröönländschen Leidsmann van de Expeditschoon [[Ôdâĸ|Ôdâĸ]], enen [[Inughuit|Inughuaq]], un den anderen Inughuit Iggiánguaĸ, Sigdluĸ un Uvkujâĸ, segget dat se up’n 6.&nbsp;April 1909 de eersten Minschen an’n geograafschen Noordpool weren. Man et es nich sèker, dat düsse Expeditschoon ook an den geograafschen Noordpool anlanged es.<ref>Bryan u. Cherry Alexander: ''Eskimo – Jäger des hohen Nordens.'' (uut’n Engelschen van Susanne Stephan) Belser, Stuttgart, Zürich 1993, ISBN 3-7630-2210-4.</ref> Ook [[Frederick Cook]] seggt, dat he up’n 21.&nbsp;April 1908, also een jaar vœr de Expeditschoon van Peary un Henson, de Eerste an’n Noordpool was. Peary begunn daarümme med ene Smeerkampagne tègen Cook. He vertelle, dat Cook legen hadde un ook den [[Denali]], den höögsten Bärg van Noordamerika, nich bestègne hädde. Läter kam ruut, dat Cook waarhaftig nich up den Denali klommen was. De Vertellen van Cook het vèle unklare un wedderstriedige Uutsagen, so dat vandage nems lövt, dat Cook bi’n Noordpool was. Wat Peary œver de Expeditschoon upschrèven hadde es man ook wedderstriedig, so dat vèle vandage denket dat nich würklik bi’n Noordpool was. As he wat bi 120&nbsp;km wied van’n Noordpool af was, vertellt he, he were allenemed’n Slidden bet na den Noordpool fören un al na 56 Stunden Tied wedder trügge wesen. Alle Polaarforscher to de Tied twieveln an, dat een bi de Külle un den Wedder in’r Arktis so swanke 120&nbsp;km hen un retor fören könne. Dat {{Lang|en|''US Navy Hydrographic Office''}} DMSke ook up, dat’t fiev geograafsche Begèvenheden, de Peary beschrèven hadde nich givt. Daarümme geld de Uutsagen van Peary vandage as legenhaftig.<ref name="wille1862">Hermann Heinz Wille: ''Lockende Pole.'' 1979, Urania-Verlag Leipzig, S. 186</ref> In’n Jare 1926 flœgen [[Umberto Nobile]], [[Roald Amundsen]], un [[Lincoln Ellsworth]] med den Luftschipp ''Norge'' œver den Noordpool, wat ook unstriedig es. Ene Gruppe sowjeetsche Forscherlüde med [[Iwan Papapin]] as Leidsmann floog 1937 dicht bi œver den Noordpool (20&nbsp;km wied af), de eerste Polaatstatschoon, de Noordpool-1 uptorichten. Den 23.&nbsp;April 1948 floog de sowjeetsche Expeditschoon ''Nord-2'' med den Leidsmann [[Alexander Kusnezow]] bet na den Noordpool un lange denn up’n Föten bet exakt na den geograafschen Noordpool. So sind se de eersten Minschen, de unbestrèden up’n geograafschen Noordpool stünden.<ref>Fergus Fleming: ''[[iarchive:ninetydegreesnor00flem/page/417|Ninety Degrees North: The Quest for the North Pole]]''.</ref><ref>R. K. Headland: [https://www.spri.cam.ac.uk/resources/infosheets/polarapproaches.pdf Concise Chronology of Approach to the Poles], [[Scott Polar Research Institute]], 18. Mai 2017.</ref> De eerste Minsche, de unbestrèden œver’t Packies bet na Noordpool kam, es de US-Amerikaner [[Ralph Plaisted]], de 1968 ene Expeditschoon med veer Mann up Sneemobilen bet na Noordpool anleide. Een Jaar läter kam de Brite [[Walter William Herbert]] up enen Slidden bet na den nöördliksten Punkt van’r Eerden.<ref>{{Internetquelle |autor=Guy Lawson |url=https://www.nytimes.com/2016/03/20/magazine/an-insurance-salesman-and-a-doctor-walk-into-a-bar-and-end-up-at-the-north-pole.html |titel=An Insurance Salesman and a Doctor Walk Into a Bar, and End Up at the North Pole |werk=[[The New York Times|The New York Times Magazine]] |datum=2016-03-17 |zugriff=2016-03-20 |sprache=en}}</ref> Dat U-Boot USS ''Nautilus'' kam up den 3.&nbsp;August 1958 as dat eerste U-Boot bet na den geograafschen Noordpool. Den 17. August 1977 kam de sowjeetsche Iesbrèker ''Arktika'' as dat eerste Schipp bet na den Noordpool hen. == Ümmewelt un Klima == De Noordpool es es med ene polare Ieskapen beDMSkt. An’n Noordpool es dat een paar Meter dick Ies, dat up’n Water drivt. Ümme dat sik de Eerden upwärmt smelt ook den Ieskapen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christoph Seidler, DER SPIEGEL |url=https://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/klimawandel-in-der-arktis-das-eis-am-nordpol-ist-nicht-mehr-zu-retten-a-d923c467-e6ff-4e94-92c1-03fe20c20d1b |titel=Klimawandel in der Arktis: Das Eis am Nordpol ist nicht mehr zu retten - DER SPIEGEL - Wissenschaft |abruf=2020-04-22 |sprache=de}}</ref> De Noordpool het man enen groten Inflood up dat Klima. De Polaarwärvel un de arktische Oszillatschoon wärket up den [[Jetstroom]] un de [[Seeströme]] binnen den Ozeanen in. == Politschen Status == Den 2.&nbsp;August landen twee russische U-Bote up den Seegrund bi’n Noordpool 4261&nbsp;m deep. Daar setten se ene Titankapsel med ene russische Flagge af. De Expeditschoon woll Proven van’n Seegrund sammeln to bewiesen dat de Noordpool up den Fastlandsockel van Sibirien liggt un so to’t russische Seegebeed tohöört. Man ook [[Däänmark|Dänemark]], [[Kanada]] un [[Noorwègen]] könnt stellt Anspröke up den Noordpool.<ref>{{Internetquelle |autor=Matthias Hannemann |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/bilder-und-zeiten-1/gespraech-mit-einem-polar-abenteurer-schmilzt-die-arktis-herr-fuchs-1407494.html |titel=Gespräch mit einem Polar-Abenteurer: Schmilzt die Arktis, Herr Fuchs? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ.net]] |datum=2007-02-03 |zugriff=2019-03-05 }} {{Webarchiv|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/bilder-und-zeiten-1/gespraech-mit-einem-polar-abenteurer-schmilzt-die-arktis-herr-fuchs-1407494.html |wayback=20160315233209 |text=Gespräch mit einem Polar-Abenteurer: Schmilzt die Arktis, Herr Fuchs? |archiv-bot=2026-05-17 12:09:23 InternetArchiveBot }}</ref> == Litteratuur == * Hampton Sides: ''Die Polarfahrt – Von einer unwiderstehlichen Sehnsucht, einem grandiosen Plan und seinem dramatischen Ende im Eis''. Mare Verlag. ISBN 978-3-86648-243-2. * Frank Berger: ''Frankfurt und der Nordpol – Forscher und EntDMSker im ewigen Eis'', Schriften des Historischen Museums, Frankfurt am Main, Band 26, Michael Imhof Verlag Petersberg 2007. ISBN 978-3-86568-285-7. * Fergus Fleming: ''Neunzig Grad Nord. Der Traum vom Pol'', Piper, 2004, ISBN 3-492-24205-7. * Lars Schmitz-Eggen: ''Verschollen im Packeis. Die 2. deutsche Nordpolarfahrt 1869/70.'' Books on Demand, Norderstedt 2007. ISBN 978-3-8334-6877-3. * Christoph Seidler: ''Arktisches Monopoly. Der Kampf um die Rohstoffe der Polarregion.'' Deutsche Verlags-Anstalt, München 2009, ISBN 978-3-421-04415-0. * Heinz Strathmann: ''Auf Mokassins zum Nordpol. Die Geschichte und Hintergründe eines kalten Abenteuers. 8 Jahre später.'' Books on Demand, Norderstedt 2008, ISBN 978-3-8370-3133-1. == Weblenken == * [http://www.abmcdonald.freeserve.co.uk/north.htm abmcdonald.freeserve.co.uk: ''Nördliche EisbeDMSkung''] von 1998 bis heute (täglich aktualisiert) * {{Internetquelle |autor=Truls Lynne Hansen |url=https://www.tgo.uit.no/articl/derwegzum.html |titel=Der Weg zum magnetischen Nordpol |werk=[[Universität Tromsø|Tromsø Geophysical Observatory]] |datum=1996 |abruf=2019-03-05 |abruf-verborgen=1 |kommentar=Zur Geschichte der wissenschaftlichen Bestimmung des arktischen Magnetpols; übersetzt von Ralph Leucht, 2012}} * {{Internetquelle |autor=Josef Girshovich |url=https://www.nzz.ch/articlee3az2-1.38130 |titel=Wem gehört eigentlich der Nordpol? |werk=[[Neue Zürcher Zeitung]] |datum=2007-03-14 |abruf=2019-03-05 |abruf-verborgen=1}} * visualcapitalist.com, 24. Dezember 2019, Nicholas LePan: [https://www.visualcapitalist.com/magnetic-north-pole-moving-to-russia/ ''Santa’s New Home: The North Pole is Moving to Russia''] ("Die neue Heimat des Weihnachtsmanns: Der [magnetische] Nordpol zieht nach Russland") == Nawiese == [[Kategorie:Arktis]] [[Kategorie:Geografie]] <references /> [[Kategorie:Nöördliche Iessee]] omzl9x4bk97b69knwdvno7m7gx2e1dc 0 178540 1065732 1065416 2026-05-17T14:24:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065732 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM=Seoul |NAAM_INHEEMSCH= '''Seoul'''<br / >'''Besundere Stad Seoul'''<br /><small>{{S|ko|서울특별시서울特別市|Seoul Teukbyeolsi}}</small> |SITT=Seoul ([[Jung-gu (Seoul)|Jung-gu]]) |STAAT=Süüdkorea |LIGGT_IN= {{KOR}}<br/> Besundere Stad Seoul |WAPEN=Seal of Seoul, South Korea.svg|FLAGG=Flag of Seoul.svg |MOTTO= |KOORT= |KOORT2=Seoul in South Korea 2023.svg| FLACH=605.52 |HÖÖCHD=35 |HÖÖCHD_REF= |KOOR_NS=37.565654 |KOOR_OW=126.978135 |INWAHNERS=9766886 |INWAHNERS_TIET=2019 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=https://english.seoul.go.kr/ |ÖÖRD=25 Bezirke (Gu) |GEMEENSLÖTEL=}} '''Seoul''' ({{S|ko|서울|Seoul}} {{IPA|sʌ.ul/sɔʊl}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstad]] van [[Süüdkorea]]. Amtlik heet de Stad „Besundere Stad Seoul“ ({{Lang|ko|서울특별시|Seoul Teukbyeolsi}}), wat bedüd dat Stad den glieken Status het as de süüdkroeaanschen Provinzen. In Seoul lèvet wat bi 9,8&nbsp;Millionen (2019). De Stad es dat Zentrum van’r Metropoolregioon Sudogwon ({{Lang|ko|수도권}}, {{Lang|ko|首都圈}}), in de 25,4&nbsp;Millionen Minschen (2015) lèvet,<ref name="Volkszählung">{{Internetquelle |url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |titel={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |hrsg=Ministerium für Verwaltung und Inneres (MOGAHA, {{lang|ko|행정자치부}}) |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |archiv-datum=2011-03-03 |abruf=2018-02-23 |sprache=ko |kommentar=Originalwebseite nicht mehr verfügbar }} {{Webarchiv|url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |wayback=20110303195830 |text={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |archiv-bot=2026-05-17 14:24:32 InternetArchiveBot }}</ref> wat een Drüddel van allen Minschen up den koreaanschen Halveiland es. Sudogwon geld för enen van den gröttsten Metropoolregionen weltwied. Seoul es nich olleen Höövdstad man ook dat Zentrum för Finansen, Kultuur, Universitäten un Hoogscholen in Süüdkorea. Vèle grote Firmen as [[Samsung]], LG un Hyundai hebbet œren Sitt in Seoul. De Stad richte 1988 den olmypschen Summerspèle un 2002 de [[Football-Weltmeesterschop 2002|Football-Weltmeesterschop]]. Seoul es ook de Middelpunkt för den K-Pop, vundeswègen 2018 œver 9,5 Millionen Touristen Seoul besöchten, wat de Stad ene mang den meest besochten Städen weltwied maket.<ref>{{Internetquelle |url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |titel=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |werk=[[MasterCard]] |datum=2018-09-25 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180928121613/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |archiv-datum=2018-09-28 |archiv-bot=2023-01-08 19:32:47 InternetArchiveBot |abruf=2019-05-04 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |wayback=20180928121613 |text=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |archiv-bot=2026-05-17 14:24:32 InternetArchiveBot }}</ref> Ol 18&nbsp;v. Chr. bis 475 was Seoul Höövdstad van Köningriek [[Baekje]] un in’r Tied van 1394 bet 1910 ook Höövdstad van den Joseon-Riek un den Koreaanschen Keiseriek. 1945 worde Seoul offitschell Höövdstad van’r [[Süüdkorea|Republik Korea]] un was na dat Grundgesett van [[Noordkorea]] bet 1972 ook de noordkoreaansche Höövdstad, as [[Pjöngjang]] de offitschele Höövdstad worde, van wo Noordkorea na’n [[Tweete Weltkrieg|tweden Weltkrieg]] dat Land provisoorsch regeerd hadde. == Persöönlikheden == * [[Kim Jeon]] (1458–1523), koreaanschen Politiker, neokonfuzianischen Philosouph un Dichter == Bilder == <gallery> Aerial view of Seoul 1.jpg|Blick van bòven up Seoul Downtown Seoul.jpg|Binnenstad Seoul </gallery> == Literatur == * Robert Nilsen: ''South Korea Handbook.'' 3. Auflage. Moon, Emeryville Cal 2004, ISBN 1-56691-418-3, S. 157ff. * Dirk Bronger: ''Manila-Bangkok-Seoul. Regionalentwicklung und Raumwirtschaftspolitik in den Philippinen, Thailand und Südkorea''. Institut für Asienkunde, Hamborg 1997, ISBN 3-88910-178-X. * Beom Chu: ''An der Tradition orientierter Wohnungs- und Städtebau: Entwicklung eines Konzeptes für die Neuordnung historischer Wohngebiete in Seoul.'' Vertrieb für Bau- und Planungsliteratur, Düörpm 1999, ISBN 3-929797-53-4. * Lothar Coenen (Hrsg.): ''Der Wind weht aus dem Süden. Zeugnisse aus Seoul.'' Calwer, Stuttgart 1990, ISBN 3-7668-3109-7. * Young-Jun Lee: ''Luftreinhaltepolitik im städtischen Ballungsraum Seoul.'' Verlag für Wissenschaft und Forschung, Berlin 1994, ISBN 3-930324-09-1. * In-Ju Song: ''Analyse des Stadtökosystems als ökologische Grundlage für die Stadtplanung. Am Beispiel von Seoul.'' Verlag Dr. Kovac, Hamborg 1998, ISBN 3-86064-800-4. * Martin Robinson: ''Seoul.'' Lonely Planet, Melbourne 2003, ISBN 1-74059-218-2. (Englischer Reiseführer) * Keith Pratt: ''Old Seoul.'' Oxford University Press, Oxford 2002, ISBN 0-19-593087-8. * Peter Messingfeld: ''Abenteuer Seoul'' Verlag Lydia Messingfeld, 2008, ISBN 978-3-00-024362-2 (Deutscher Kultur- und Reiseführer) == Weblinks == * Offitschelle Webstède [https://www.seoul.go.kr/ koreaansch] un [https://english.seoul.go.kr/ engelsch] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Seoul]] [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Süüdkorea]] kbf5yoztup3r30cwkf8lmarjbyfokxc 0 178642 1065722 1065406 2026-05-17T13:59:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065722 wikitext text/x-wiki [[Datei:Robert Solow by Olaf Storbeck.jpg|mini|Robert Solow (2008)]] '''Robert Merton Solow''' (* [[23. August]] [[1924]] in [[New York City|New York]]; † [[21. Dezember]] [[2023]] in [[Lexington (Massachusetts)|Lexington]]<ref>{{Literatur |Autor=Robert D. Hershey Jr, Michael M. Weinstein |Titel=Robert M. Solow, Groundbreaking Economist and Nobelist, Dies at 99 |Sammelwerk=The New York Times |Datum=2023-12-21 |ISSN=0362-4331 |Online=https://www.nytimes.com/2023/12/21/business/robert-solow-dead.html |Abruf=2023-12-21}}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Ökonom]]. He kreeg 1987 den [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen]] för sien Arbeiten över ökonomische [[Wertschapswasdom|Wasdomstheorien]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1987/|titel=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1987|hrsg=nobelprize.org|autor=|zugriff=2014-10-28|sprache=en}}</ref> Dorneben weer he ok Dräger vun den Orden [[Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]] un de [[Presidential Medal of Freedom]] (2014).<ref>{{Internetquelle|url=http://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/robert-merton-solow?m=4&u=9&p=2|titel=Robert Merton Solow Orden Pour le Mérite|hrsg=orden-pourlemerite.de|autor=|zugriff=2014-10-28}}</ref> Veer vun sien Schölers, [[George Arthur Akerlof|George Akerlof]], [[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph Stiglitz]], [[Peter Arthur Diamond|Peter Diamond]] un [[Paul Robin Krugman|Paul Krugman]], heem egenständige Nobelpriesen kreegen. == Leven == Solow wurr 1924 in den New Yorker Bezirk [[Brooklyn]] in en jöödsch Familie boren un is dor upwussen. Sien 1940 anfungen Studium wurr dör en dreejohrigen Kriegsinsatz ünnerbraaken. 1949 kreeg he an de [[Harvard University]] sien Doktertitel ([[Ph.D.]]). Sien wichtigst Lehrer weer [[Wassily Leontief]]. Dornah is he an de [[Columbia University]] wesselt un anslutend as [[Assistant Professor]] to dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT), wo he siet 1958 ordentlicher Perfesser weer. 1956 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] wählt, 1972 in de [[National Academy of Sciences]], 1975 in de [[British Academy]]<ref>{{Internetquelle| url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/fellows/robert-solow-FBA/| titel=Fellows: Robert Solow| hrsg=British Academy| zugriff=2020-12-02}}</ref> un 1980 in de [[American Philosophical Society]].<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Robert+M.+Solow&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: Robert M. Solow| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-12-27}}</ref> Siet 1999 weer he Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ria.ie/robert-m-solow| titel=Members: Robert M. Solow| hrsg=Royal Irish Academy| zugriff=2019-05-12}} {{Webarchiv|url=https://www.ria.ie/robert-m-solow |wayback=20190512144300 |text=Members: Robert M. Solow |archiv-bot=2026-05-17 13:59:25 InternetArchiveBot }}</ref> 1979 stunn Solow de [[American Economic Association]] as wählt Präsident vör.<ref name="AEA">{{Internetquelle|url=https://www.aeaweb.org/honors_awards/officerspast.php|sprache=en|zugriff=2015-10-28|titel=Past and Present Officers|hrsg=aeaweb.org ([[American Economic Association]])}}</ref> == Forschung == [[Datei:Solow natmedal.jpg|mini|Robert Merton Solow kriggt 1999 vun [[Bill Clinton]] de [[National Medal of Science]].]] Sien wichtigsten Bidrag to de Wetenschap hett Solow all 1956 brocht, as sien Upsatz ''A Contribution to the Theory of Economic Growth'' herut keem. Dorin hett he dat [[Solow-Modell]] entwickelt, dat langfristig Wertschapswasdom in en Volkswertschap blots dör [[Technischer Fortschritt|technischen Fortschritt]] verklort. 1957 hett he mit Hülp vun [[Empirie|empirischen]] Henwiesen an dat Bispeel vun de USA sien Theorie nahwiest. Er funn herut, dat en Grootdeel vun dat amerikaansch Wertschapswasdom in de eerst Hälft vun dat 20. Johrhundert vun technologischen Fortschritt vörandreven wurr ([[totale Faktorproduktivität]]) un blots en düchtig lütten Deel dör den stiegend Insatz vun [[Arbeit (Volkswertschapslehre)|Arbeit]] un [[Kapitaal]]. Neben sien Arbeiten to dat Wertschapswasdom hett Solow ok fundamentale Bidrääg to de Arbeitsmarktökonomie leist, to’n Bispeel de Lohnsetten. Mehrere ökonomisch Konzepte dragen sien Naam, as dat [[Totale Faktorproduktivität|Solow-Residuum]] (Wasdom), de [[Solow-Stiglitz-Effizienzbedingung]] (Ressourcenökonomik) un de [[Solow-Elastizität]] (Effizienzlohntheorie). == Schriften == * ''A Contribution to the Theory of Economic Growth.'' In: ''Quarterly Journal of Economics.'' Band 70, Februar 1956, S. 65–94. * ''Technical Change and the Aggregate Production Function.'' In: ''Review of Economics and Statistics.'' Band 39, August 1957, S. 312–320. * mit Robert Dorfman und [[Paul A. Samuelson|Paul Samuelson]]: ''Linear Programming and Economic Analysis.'' McGraw-Hill, New York 1958 * ''The New Industrial State or Son of Affluence.'' In: ''The Public Interest.'' Fall 1967, S. 108. * ''Capital Theory and the Rate of Return.'' 1963. * ''The Economics of Resources or the Resources of Economics.'' In: ''American Economic Review.'' Band 64, 1974, S. 1–14. * ''Wage Bargaining and Employment.'' In: ''American Economic Review.'' Band 71, 1980, S. 896–908. * {{Literatur|Titel=An almost practical step toward sustainability: an invited lecture on the occasion of the Fortieth Anniversary of Resources for the Future |Verlag=Resources for the Future |Ort=Washington, DC |Datum=1992 |ISBN=978-0-915707-92-8}} * {{Literatur |Titel=Work and welfare |Verlag=Princeton University Press |Ort=Princeton, NJ |Datum=1998 |Reihe=The University Center for Human Values series |ISBN=978-0-691-05883-2}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Growth theory: an exposition; the Radcliffe lectures, delivered in the University of Warwick 1969; Nobel Prize lecture 1987; the Siena lectures, delivered in the University of Siena 1992 |Auflage=2 |Verlag=Oxford Univ. Press |Ort=New York |Datum=2000 |ISBN=978-0-19-510903-0}} == Weblinks == {{Commons|Robert Solow}} * [https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd%3A118994204 Indrag bi EconBiz] * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1987/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118994204 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118994204 Indrag in Düütsche Digitale Bibliothek] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118994204|LCCN=n50013075|NDL=00457147|VIAF=108671555}} {{SORTIERUNG:Solow, Robert Merton}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] n9nbyljljdjzun2ywd5kl5nyit097r6 0 180985 1065723 1065407 2026-05-17T14:00:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065723 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Rocky Mountains<br/> ''{{lang|en|Rockies}} | KOORT = RockyMountains-Range.svg | KOORTB = Rebeed vun de Rocky Mountains | TOPP = [[Mount Elbert]] | HÖÖCHD = 4400 | HÖÖCHD_REF = NN | BARGGRUPP = Amerikaansche Kordilleren | LAAG = {{CAN}}<br/><small>([[Alberta]], [[British Columbia]])<small><br/> {{USA}} <br/><small>([[Colorado]], [[Idaho]], [[New Mexico]], [[Montana]], [[Utah]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]], [[Wyoming]])</small> | STAAT = Vereenigte Staten | EERDREGION = Amerika | KOOR_NS = 43.741 | KOOR_OW = -110.802 | STEEN = [[Magmaatsche Steen|Magmaatsche]], [[metamorphe Steen|metamorphe]] un [[Sedimentsteen]] | ÖLLER = 80-55 Mio.&nbsp;Jaren | REBEED = 780.00<ref>https://kids.britannica.com/students/article/Rocky-Mountains-or-Rockies/276760</ref> | REGION-ISO = CAN }}De '''Rocky Mountains''' (Uutspraak: {{IPA|ˌrɑki ˈmaʊn(tə)nz}}),<ref>''Rocky Mountains''. In: ''Oxford English Dictionary'', Oxford University Press, Juni 2025, ([[doi:10.1093/OED/1105064042|online]])</ref> ümgangsspraaklich ook '''Rockies''''','' sünd ene grote [[Barggrupp|Bargkeed]] in’n Westen vun [[Noordamerika]], de sik vun de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] bet na [[Kanada]] streckt. Se sünd een Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un loopt rund 4800&nbsp;km vun de kanaadsche Provinz [[British Columbia]] in’n Noorden bet in den US-amerikaanschen Bundsstaat [[Nee-Mexiko|New Mexico]] in’n Süden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.com |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De höögste [[Bargtopp|Topp]] in de Bargkeed is de [[Mount Elbert]]. De Rocky Mountains sünd ook ene grote [[Waterscheed]] in Noordamerika un billt de Grenz twüschen de Strööm, de in’n [[Atlantik]] fleet un de Strööm, de in’n [[Pazifische Ozean|Pazifik]] münnt. De Rocky Mountains billen sik vöör rund 55 bet 80&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]], as sik verscheden Platen ünner de [[noordamerikaansche Plaat]] schoven un wied in’t Binnenland [[Barg]]en hoogdrücken. Vun de Tied an sünd de Bargen [[Eroschoon|verweddert]] un [[Gletscher]]s hebbt grote [[Daal|Dalen]] formt. Sied de leste [[Iestied]] leevt Minschen, so as [[Paläoindianer|Paläoindianers]], in de Rocky Mountains. Na Expeditschonen vun Europäers, to’n Bispeel vun [[Alexander Mackenzie]] un de [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] begunn de [[Bargbo]] un bröch meer Minschen in de Bargen. De meisten hogen Bargen vun de Rocky Mountains staat in [[Colorado]], dat in’n Snid {{Hööchd|2000|de See}} liggt. De Bargen sünd bi [[Tourismus|Touristen]] beleevt, de för [[Wintersport]], so as [[Ski]] oder [[Snowboarding]], un sommers for [[Mountain-Biking]], to’n [[Wannern]], [[Camping|Campen]] un [[Bargstiegen]] oder to’n [[Fischeree|Fischen]] un [[Jagd|Jagen]] in de Bargen kaamt. == Naam == De Naam vun de Bargen is uut dat [[Plains-Cree]], een Dialekt vun de [[Algonkin-Spraken|Algonkin-Spraak]] [[Cree (Spraak)|Cree]], översett. Op Cree heet de Bargen {{lang|cr|ᐊᓯᓃᐘᒋᕀ|''asinîwaciy''}},<ref>''asinîwaciy''. In: ''itwêwina Plains Cree dictionary‎''. Alberta Language Technology Lab, 2019 ([https://itwewina.altlab.app/search?q=asin%C3%AEwaciy online])</ref> wat sik uut {{lang|cr|ᐊᓯᓂᕀ|''asiniy''}} ‘Steen’ un {{lang|cr|ᐘᒋᕀ|''waciy''}} ‘Barg’ tohoopsett, also so veel as „stenige Bargen“ bedüüdt oder denn op Engelsch överdregen ''Rocky Mountains'' heet. De Europäers översetten den Naam uut dat Plains-Cree Woord för Woord. De Militäärkommandeur [[Jacques Legardeur de Saint-Pierre]] weer 1752 de Eerste, de den Naam op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] översett un as ''{{lang|fr|Montagnes de Roche}}'' (vundaag op franzöösch ''{{lang|fr|Montagnes Rocheuses}}'') daalschreven het.<ref>G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names''. Vancouver: UBC Press. 2. Oplaag 1997. S. 229.</ref><ref>Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta'' Edmonton: Golden Meteorite Press. 3. Oplaag 2010, S. 283.</ref> == Geografie == [[Bild:Mount_Robson_Twilight.jpg|duum|Sicht op de [[Mount Robson]] in British Columbia, Kanada, vun de [[Berg Lake]] uut|alternativtext=Barg mit Binnesee]] [[Bild:Mt. Elbert.jpg|alternativtext=Mount Elbert in’n Achtergrund, daarvöör een Binnensee|duum|[[Mount Elbert]] in Colorado vun de [[Turquoise Lake]] uut bekeken]] De Rocky Mountains sünd de nöördlichste Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un streckt sik vun de [[Liard River]] in dat kanaadsche [[British Columbia]] bet na de US-amerikaansche [[Pecos River]], enen Siedenstroom vun’n [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]], in [[Nee-Mexiko|New Mexico]].<ref>Ben Gaad: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 17.</ref> De Rocky Mountains sünd twüschen 110 un 480&nbsp;km breed. De höögste Barg is de 4401&nbsp;m hoge [[Mount Elbert]] in [[Colorado]]. De [[Mount Robson]] in British Columbia is mit 3954&nbsp;m de höögste Barg in’n [[Kanada|kanaadschen]] Deel vun de Rocky Mountains. De Rocky Mountains sett sik uut verscheden Bargkeden tohoop, de op de Oostsied över de [[Interior Plains]] tohöög staat, so as de [[Cristo Mountains]] in New Mexico un [[Colorado]], de [[Front Range]] in Colorado, de [[Wind River-Range]] un de [[Big Horn-Mountains]] in [[Wyoming]], de [[Absaroka-Beartooth-Ranges]] un de [[Rocky Mountain-Front]] in [[Montana]] so as ook de [[Clark Range]] in de kanaadsche Provinz [[Alberta.]]<ref name="Cannings">Richard Cannings: ''The Rockies, A Natural History''. Greystone/David Suzuki Foundation 2007, S. 5, ISBN 978-1-55365-285-4.</ref> De middelste Bargkeed sett sik uut de [[La Sal Range]] an de Grenz twüschen [[Utah]] un Colorado, de [[Abajo Mountains]] un [[Henry Mountains]] in’n Süüdwesten vun Utah, de [[Uinta Range]] in Utah un Wyoming, un de [[Teton Range]] in Wyoming un [[Idaho]] tohoop. Op de Westsied liggt Bargkeden so as de [[Wasatch Range]] bi [[Salt Lake City]], de [[San Juan Mountains]] in New Mexico un Colorado, de [[Bitterroots]] an de Grenz vun Idaho un [[Montana]] un de [[Sawtooths]] in de Midd vun Idaho. Dat [[Great Basin]] un dat [[Columbia River Plateau]] scheedt de Bargkeden in de Rocky Mountains vun anner Bargkeden in’n Westen af. In Kanada billt de [[Rocky Mountain Trench]], de döör heel British Columbia löppt, de Westkant vun de kanaadschen Rockies.<ref name="Cannings" /> Na de kanaadschen Geografen begünnt de kanaadschen Rocky Mountains süüdlich vun’n [[Liard River]] un in’n Oosten vun’n Rocky Mountain Trench, een Gravensysteem un groot Daal in’n Westen vun de Rocky Mountains. De Bargen, de sik na de [[Yukon (Territorium)|Yukon]] un in’t [[Noordwest-Territorium]] streckt, tellt se nich daarto. De Bargen deelt sik in den [[Muskwa Range]], den [[Hart Range]] un den [[Continetal Range]]. Anner Bargruppen na Noord to, so as den [[Selwyn Range]], den [[Mackenizie Range]], de [[Richardson Mountains]] oder de [[Brook Ranges]] in [[Alaska]] tellt de ''[[Geological Survey of Canada]]'' nich to de Rocky Mountains. De ''[[Geological Society of America]]'' daargegen bekiekt de Bargen as enen Deel vun de „Arktischen Rockies“.<ref name="Geology">Richard F. Madole u.a.: ''Rocky Mountains''. In: William L. Graf (Ruutgever): ''Geomorphic Systems of North America''. Decade of North American Geology. Vol. 2 (Centennial Special ed.). Geological Society of America (Januar 1987). S. 211–257.</ref> [[Bild:APDW-en.png|alternativtext=Kaart Afströömrebeden in Noordamerika|duum|De Afströömrebeden vun de Pazifik (in gröön) un de Atlantik (in rood) scheedt sik in de Rocky Mountains]] In de Rocky Mountains liggt de grote noordamerikaansche [[Waterscheed]], ene Linie an de Strööm op de Westsied in den [[Pazifik]] fleet un op de anner Sied in den [[Atlantik]] ströömt. Vun de [[Triple Divide Peak]] in’n US-amerikaanschen [[Glacier-Natschonaakpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] fleet de Strööm nich alleen in de Atlantik un Pazifik, man ook in de [[Hudson Bay]]. Een Stück wieder na Noord to in [[Alberta]] fleet de [[Athabasca]] in’n [[Mackenzie River]], de in de [[Beaufortsee]], wat ene [[Nevenmeer|Siedensee]] vun de [[Nöördlike Iessee|nöördliche Iessee]] is, afströömt. Wichtige Strööm in de Rocky Mountains sünd: {| |- valign="top" | style="padding-right:50px;" | * [[Athabasca River]] * [[Colorado River]] * [[Columbia River]] * [[Fraser River]] | style="padding-right:50px;" | *[[Kootenay River]] * [[Liard River]] * [[Missouri River]] * [[Peace River]] * [[Platte River]] | * [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] * [[Saskatchewan River]] * [[Snake River (Columbia River)|Snake River]] * [[Yellowstone River]] * [[Yukon (Stroom)|Yukon]] |} In de Rocky Mountains leevt nich vele Minschen un Städer liggt wied uuteenanner. In’n Middel leevt veer Minschen op enen Quadraatkilometer un wenige Städer hebbt meer as 50.000 Inwaners. De Inwanertallen sünd man in de Tied twüschen 1950 un 1990 stark anwussen. Binnen veertig Jaren wuss de Inwanertall in Montana an de 35&nbsp;% un in Utah un Colorado üm 150&nbsp;%. De Inwanertallen in velen Städer in de Rocky Mountains hebbt sik twüschen 1972 un 2012 verdubbelt. [[Jackson (Wyoming)|Jackson]] in Wyoming is to’n Bispeel rund 260&nbsp;% anwussen; binnen 40 Jaren vun 1244 op 4472 Inwaners.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains |abruf=2024-07-21}}</ref> == Geologie == De öllste Steen in den Rocky Mountains is [[metamorphsch Steen]] uut dat [[Präkambrium]] un billt den Karn vun den [[Noordamerika|noordamerikaanschen Kontinent]]. Ook de rund 1,7&nbsp;Millionen Jaren ole Steen [[Argillit]], ene Aard [[Schever]] finnt sik in de Bargen. In’n [[Paläozoikum]] weer Noordamerika ünner sieden Water to liggen, so dat sik kilometerdicke Schichten [[Kalksteen]] un [[Dolomit]] aflagern deen.<ref name="gadd1">Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 76.</ref> In de süüdlichen Rocky Mountains, in dat hüdige Colorado, wurrn düsse olen Steen in’n [[Pennsylvanium]] (vöör ca. 300&nbsp;Millionen Jaren) to Bargen opfoolt. Düsse „Ancestral Rocky Mountains“ weren de Vöörlöper vun de Bargkeed vundaag. Se bestünnen grotendeels uut [[Präkambrium|präkambrischen]] metamorphen Steen, de vun Kalksteenschichten, de sik in de siede See tovöör aflagert harrn, na baven drückt wurr.<ref>Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado''. Mountain Press Publishing Company 1980, ISBN 978-0-87842-105-3.</ref> De Ancestral Rocky Mountains [[Eroschoon|verweddern]] denn in’n laten Paläozoikum un fröhen [[Mesozoikum]] un hebbt veel aflagert [[Sedimentit|Sedimentsteen]] nalaten. In’t [[Mississippium]] (vöör ca. 350&nbsp;Millionen Jaren) stötten [[Terran]]en mit de westliche Kant vun Noordamerika tohoop, so dat sik in de [[Antler-Orogenees]] westen vun de hüdigen Rocky Mountains Bargen langs de Kant vun de noordamerikaansche Plaat opfolen.<ref name="Blakely">{{Internetquelle |url=http://jan.ucc.nau.edu:80/~rcb7/Text_WUS.html |titel=Text -- Geologic History Western US |abruf=2025-10-21 }} {{Webarchiv|url=http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |wayback=20100622013326 |text=Text -- Geologic History Western US |archiv-bot=2026-05-17 14:00:52 InternetArchiveBot }}</ref> Över een Tied vun rund 270&nbsp;Millionen Jaren billen sik Bargen bloot an de noordamerikaansche Platenkant. Eerst vöör rund 80&nbsp;Millionen Jaren begunn de [[Orogonees]] ook wieder in’n Binnenland in de hüdigen Rocky Mountains.<ref name="English">{{Internetquelle |autor=Ron Blakely |url=http://web.uvic.ca/~stj/Assets/PDFs/04%20JE%20&%20STJ%20IGR%20Laramide.pdf |titel=Geologic History of Western US |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100622013326/http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |archiv-datum=2010-06-22 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De Rocky Mountains vundaag schoven sik denn vöör 55&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]] rop.<ref name="English" /> [[Bild:Shallow subduction Laramide orogeny.gif|thumb|right|upright=1.333|Bi de laramiedsche Orogenees schoov sik in de Subduktschoonszoon ene Plaat in enen sieden Winkel ünner de noordamerikaansche Plaat]] Wieder in’n Süden schoov sik de [[Farallon-Plaat]] in enen sieden Winkel ünner de [[noordamerikaansche Plaat]], so dat sik de Bargen vergleken mit anner [[Subduktschoon]]szonen, in de sik Bargen normalerwies rund 300&nbsp;km vun de Platengrenz ropschuuvt, wieder in’t Binnenland hoogschoven. De süüdlichen Rocky Mountains wurrn dör de Schichten vun [[Perm (Geologie)|permischen]] un [[Pennsylvanium|pennsylvaanschen]] Sedimentsteen, de sik in de Ancestral Rocky Mountains formt harrn, hoogschaven. So’ne Sedimentrester wurrn faken in steilen Winkels langs de Flanken vun de Bargkeed ümböögt un sünd vundaag an velen Steden in de Rocky Mountains to seen, so as to’n Bispeel an de [[Dakota Hogback]], ene [[Sandsteen|Sandsteenformatschoon]] uut de fröhe [[Kried (Geologie)|Kriedtied]] an de Oostflank vun de hüdigen Rocky Mountains. Na de laramiedsche Orogenees, weren de Rocky Mountains sachtens, so as dat [[Tibeetsch Hoogland]], een rund 6.000&nbsp;m hoog [[Plateau]]. In’n verleden 60&nbsp;Millionen Jaren het [[Eroschoon]] de Felsen afslepen, den öller Fels dör ünner vöördaag bröcht un de Rocky Mountains so as se vundaag sünd formt.<ref>Ben Gladd: ''Canadian Rockies Geology.'' Corax Press 2008, S. 80–81. <nowiki>ISBN 9780969263128</nowiki>.</ref> [[Bild:Jackson Glacier terminus.jpg|thumb|right|Gletschers, so as [[Jackson Glacier|Jackson-Gletscher]] in de [[Glacier-Natschonaalpark]] in [[Montana]], hebbt de Rocky Mountains formt]] In’n [[Pleistozän]] (vöör ca. 1&nbsp;Millioon – 70.000&nbsp;Jaren) un [[Holozän]] (vöör ca. 11.000&nbsp;Jaren) weren de Rocky Mountains [[Gletscher|vergletschert]]. Düsse Iestieden hebbt de Landschop vun de Bargkeed präägt un grote [[Keteldaal|Keteldalen]] formt.<ref name="Pierce79">K.L. Pierce: ''History and dynamics of glaciation in the northern Yellowstone National Park area''. U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F. Washington, DC 1979, S. 1–90.</ref> Alle düsse geoloogschen Perzessen hebbt veel verscheden Steen an de Böverflach brocht, to’n Bispeel vulkaansch Steen uut dat [[Paläogen]] un [[Neogen]] (vöör ca. 66–2,6&nbsp;Millionen Jaren) in de [[San Juan Mountains]] un anner Rebeden. De Eroschoon in dat [[Wyoming Basin]] het över Millionen Jaar een relativ platt Landschop formt. De [[Teton Range]] un anner Bargkeden in de Midd vun de nöördlichen Rocky Mountains bestaat uut braken un foolt Steen uut dat Paläozoikum un Mesozoikum, de över Karns vun [[Magmaatsche Steen|magmaatschen]] un metamorphen Steen uut dat [[Proterozoikum]] un [[Archaikum]] liggt. Düsse öller Karns sünd in’n Teton Range rund 1,2&nbsp;Milliarden Jaren oold, in de [[Beartooth Mountains]] sogaar 3,3&nbsp;Milliarden Jaren.<ref name="USGS" /> == Klima == [[Bild:Waldsterben_im_Rocky_Mountains_National_Park,_Sommer_2010.JPG|duum|Wooldstarven in’n [[Rocky-Mountain-Natschonaalpark]], [[Colorado]], in’n Summer 2010]] In de Rocky Mountains weit de Wind meest uut’n Westen. De Wind drivt so Wulken vun’n Pazifik vöör de Bargen, de sik daar staut un daalregent. So het de noordamerikaansche Pazifikküst överdöörsnidlich starken [[Nedderslag]]. De [[Great Plains]] achter de Rocky Mountains sünd daarför överdöörsnidlich dröög. Dat Wedder in de Rocky Mountains is so meist hevenschaddig un wulkig. Ene Uutnaam is dat Rebeed üm Yellowstone, dat ook wekenlang Schöönweddertieden hebben kann. Dat [[Klima]] vun de Rocky Mountains is typisch för een Bargland. De Döörsnidstempertuur liggt bi üm de 6&nbsp;°C. Mit 28&nbsp;°C is de Juli de heetste Maand, de Januar is mit −14&nbsp;°C de küllste. De Nedderslag liggt över dat Jaar verdeelt bi 36&nbsp;cm. De Sommer in de Rocky Mountains sünd mit 15&nbsp;°C un 15&nbsp;cm Nedderslag warm un dröög. In’n Juli dunnert un weddert dat in’n Snid 18 Stunnen. Sunnerlich in’n August veroorsaket de [[Dunnerwedder]] faken [[Wooldbrand|Wooldbränn]]. De Winter sünd koold un natt, mit -2&nbsp;°C un hebbt döörsnidlich 29&nbsp;cm Nedderslag. [[Snee|Sneeschichten]] vun fiev bet söss Meter sünd nich raar; in’n Noorden kann de Snee sogaar 15 bet 18&nbsp;m dick warrn. Af un an weit winters man ook warmen [[Wind]] vun’n Pazifik. Düsse Wind heet [[Chinook (Wind)|Chinook]] un kann de [[Temperatur]] op enen Slag 20 bet 25&nbsp;°C anstiegen maken. == Flora un Fauna == [[Bild:Alpine tundra Copper Mountain Colorado.jpg|alternativtext=Blick op Bargwisch|duum|Alpine Tundra in’n Rocky Mountains ([[Copper Mountain]]) in Colorado]] De Rocky Mountains deelt sik je na Boombestand un [[Oort (Biologie)|Aarden]] in verscheden Levensrüüm. In dat [[Hoochland|Hoogland]] un de [[alpine Tundra]] köönt kene [[Boom|Bööm]] wassen. De [[Great Plains]] liggt in’n Oosten vun de Rockies un sünd ene Grasslandschop, de op 550&nbsp;m över de See liggt. De alpine Tundra liggt baven de [[Boomgrenz]], de in New Mexico op 3.700&nbsp;m un in de büterst Noorden bi de [[Yukon (Stroom)|Yukon]] op 750m liggt. === Flora === De ''[[U.S. Geological Survey]]'' tellt tein verscheden Wooldrebeden in de Rocky Mountains. In de Woold in de süüdlichen warmen un drögen Rebeden finnt sik [[Pinyon-Fören|Pinyon-]] un [[Geel-Fören]] mischt mit [[Machangel]]bööm oder Mischwoold mit [[Ekenboom|Eken]] un [[Föhren|Fören]]. In de Woold in de nöördlichen küller un natter Rebeden finnt sik besünners [[Douglasie]]n, [[westamerikaansche Hemlockdann]]en, [[Küstenföhr|Küstenfören]] un [[amerikaansche Fledderesp]]en oder Mischwoold uut Fören un [[Fichten]]. Dicht bi de Boomgrenz wasst veel [[Nadelboom|Nadelbööm]] as [[Krummholt]], to’n Bispeel [[Wittstamm-Föhr|Wittstamm-]] un [[Bostenföhr|Bostenfören]].<ref name="USGS">{{Internetquelle |autor=T. J. Stohlgreen |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Rocky Mountains |werk=Status and Trends of the Nation's Biological Resources |hrsg=United States Geological Survey |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060927145110/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm |archiv-datum=2006-09-27 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> <gallery> Bild:Pinus edulis Torrey-UT.jpg|alternativtext=Ene Pinyon-Föör mit Bargen in’n Achtergrund|Pinyon-Föör<br/><small>(Pinus edulis)</small> Bild:Juniperus scopulorum, Yellowstone National Park, Montana 01.jpg|alternativtext= Ene Rocky Mountains-Machangel an enen Barghang|Rocky Mountains-Machangel<br/><small>(Juniperus scopulorum)</small> Bild:Pinus ponderosa scopulorum Custer State Park SD.jpg|alternativtext=Ene Rocky Mountains-Geel-Föör twüschen Felsen|Rocky Mountains-Geel-Föör <br/><small>(P. ponderosa var. scopulorum)</small> Bild:Pseudotsuga glauca forest.jpg|alternativtext=Een Holt uut Rocky Mountains-Dougalsien|Rocky Mountains-Dougalsien<br/><small> (Pseudotsuga menziesii var. glauca)</small> Bild:Tsuga heterophylla near Rainier.jpg|alternativtext=Ene Grupp Westamerikaansche Hemlockdannen mit Bargen in’n Achtergrund|Westamerikaansche Hemlockdannen <br/><small>(Tsuga heterophylla)</small> Bild:2013-10-06 15 04 21 Aspens during autumn along the Changing Canyon Nature Trail in Lamoille Canyon, Nevada.jpg|alternativtext=Grupp Amerikaansche Fledderespen|Amerikaansche Fledderespen <br/><small>(Populus tremuloides)</small> </gallery> === Fauna === De Rocky Mountains sünd een wichtigen Levensruum för grote [[Söögdeerten|Söögdeerter]], so as [[Wulf|Wülv]], [[Elk]]en, [[Wapiti]]s, [[Muuldeerthart]]en, [[Wittsteerthart]]en, [[Gavelbuck|Gavelbück]], [[Sneezeeg|Sneezegen]], [[Dickhoornschaap]], [[Sülverdass]]en, [[Swartbaar|Swartbaren]], [[Grizzlybaar|Grizzlybaren]], [[Koyoot|Koyoten]], [[Puma]]s, [[Löss|Lossen]] un [[Veelfraat|Veelfraten]].<ref name=USGS/><ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.de |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De europääschen Kolonisten, de sik in de Bargen daallaten hebbt, harrn avers allerwegens enen negativen Inflood op de groten Söögdeerter, man ook op veel anner Aarden, so as op [[Üütsen]], [[Fisch]], so as de [[Cutthroat-Forell|Cutthroat-Forellen]] un [[Witte Stöör|witte Stören]] oder [[Vagels]], so as [[Wittsteert-Sneehohn|Wittsteert-Sneehöner]], [[Trumpeterswaan]]s, [[Wittkoppseeaadler]]s un [[Wannerfalk]]en. In de US-amerikaanschen Rocky Mountains sünd grote [[Roofdeerter|Roovdeerter]] so as de Grizzlybaar oder Wülv uutrott worrn. Se sünd man to’n Deel wedder ansedelt worrn, so as de Wülv in de [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. Anner Aarden, de de dör Schuulprogrammen wedder toneemt, sünd to’n Bispeel de Wittkoppseeaadler un de Wannerfalk.<ref name="USGS" /> <gallery> Bild:Yellowstone-wolf-17120-2.jpg|alternativtext=Wulf in’n Snee|Ansedelt Wulf in’n Yellowstone-Natschonaalpark Bild:Rocky-mountain-elk.jpg|alternativtext=Twee Rocky Mountains-Wapitis|Mannliche Rocky Mountains-Wapitis (Cervus canadensis nelsoni) Bild:Moose superior.jpg|alternativtext=Mannlich westkanaadsche Elk |Westkanaadsche Elk<br/><small>(Alces alces andersoni)</small> Bild:Mule buck elk creek m myatt (5489214303).jpg|alternativtext=Mannliche Muuldeerthart in’n Winter|Muuldeerthartbuck<br/><small> (Odocoileus hemionus)</small> Bild:Antilocapra americana.jpg|alternativtext=Mannliche Gavelbuck|Mannliche Gavelbuck <br/><small>(Antilocapra americana)</small> Bild:Mountain Goat Mount Massive.JPG|alternativtext=Sneezeeg op Felsen|Sneezeeg <br/><small>(Oreamnos americanus)</small> Bild:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|alternativtext=Dickhoornschaap |Dickhoornschaap <br/><small>(Ovis canadensis)</small> Bild:Canadian Rockies - the bear at Lake Louise.jpg|alternativtext=Swartbaar|Swartbaar<br/><small>(Ursus americanus)</small> Bild:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|alternativtext=Grizzlybaar in hogen Gras|Grizzlybaar <br/><small>(Ursus arctos horribilis)</small> Bild:Canada lynx by Michael Zahra (cropped).jpg|alternativtext=Kanaadsche Loss in’n Snee|Kanaadsche Loss<br/><small> (Lynx canadensis)</small> Bild:Wolverine 01.jpg|alternativtext=Veelfraat op een Boomstamm|Veelfraat<br/><small> (Gulo gulo luscus)</small> Bild:Bald eagle about to fly in Alaska (2016).jpg|alternativtext=Wittkoppseeaadler op Boomstuml mit Bargen in’n Achtergrund|Wittkoppseeaadler <br/><small>(Haliaeetus leucocephalus)</small> </gallery> ==Historie== ===Vöörkoloniale Tied=== [[Bild:Folsom point.png|thumb|Ene Speerspitz, so as se de [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] [[Folsom-Kultuur]] för de Jagd op dat ''bison antiquus'' bruuk|alternativtext=Speerspitz uut Steen vöör swatten Achtergrund]] Na de leste [[Iestied]] leven verscheden [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] Gruppen in de Rocky Mountains un later [[Indianer|indiaanasche]] Stämm, so as de [[Apachen]], [[Arapaho]], [[Bannock]], [[Blackfoot]], [[Cheyenne (Volk)|Cheyenne]], [[Coeur d’Alene]], [[Kalispel]], [[Absarokee|Crow]] , [[Flathead]], [[Shoshone]], [[Sioux]], [[Ute (Volk)|Ute]], [[Kutenai]], [[Sekani]], [[Dunne-za]]. Se jagen in de Bargdalen Deerter, de vundaag uutstorven sünd, so as [[Mammut]]s oder dat ''Bison antiquus'', een [[Bison]], dat rund 20&nbsp;% grötter weer as de Deerter vundaag. So as ook moderne Stämm trocken de Paläoindianers winters wegen de Bisonjagd in de [[Great Plains]]. In’t Vöörjaar trocken se wedder in de Bargen un füngen daar Fisch, jagen Wild so as [[Harten (Wild)|Harten]] un [[Elk]]en oder sammeln [[Beer (Beerboom)|Beren]].<ref name="USGS" /> ===16.–18.&nbsp;Jhd.=== De spaansche Opdecker [[Francisco Vázquez de Coronado]] marscheer 1540 mit enen Trupp Soldaten un [[Misschonar|Misschonaren]] in de Rocky Mountains.<ref name="PBS2001">{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> 1610 grünnen de [[Spanien|Spanier]] [[Santa Fe (New Mexico)|Santa Fe]] in de Rocky Mountains vun dat hüdige [[Nee-Mexiko|New Mexico]]. Vundaag is dat de öllste döörgaans bewaant Stad in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]]. De Spaniers bröchen [[Peerd|Peer]], [[Warktüüch|Warktügen]] uut [[Metall]] un [[Füürwapen]] mit un slepen ne’e Krankheiden in. De ne’en Deerter un Technologien bröchen enen groten Wannel in de Kultuur vun de indiaanschen Gruppen in’n Gang. An de inslepen Krankeheiden güngen veel Indianers to Grunn. Se wurrn later vun eer Land verdreven oder in Kriegen uutrott.<ref name="USGS" /> De franzööschen [[Pelz|Pelzhändler]] Pierre un Paul Mallet, de op een Reis döör de [[Great Plains]] in de Gegend üm de Born vun de [[Platte River]] in de Bargen kemen, gellt för de eersten Europäers, de düsse Barggrupp, de bi de lokalen Stämm slicht „stenige Bargen“, also op Engelsch „Rocky Mountains“, heet, to seen kregen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> [[File:Alexander MacKenzie by Thomas Lawrence (c.1800).jpg|thumb|upright|Sir Alexander Mackenzie üm 1800]] [[Alexander Mackenzie]] het 1793 as eersten Europäer de Rocky Mountains överdweert.<ref name="PrincetonNWPass">{{Internetquelle |url=https://static-prod.lib.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm |titel=Mackenzie |abruf=2025-10-21}}</ref> He het ook den Böverloop vun den [[Fraser River]] opdeckt un keem op’n 20.&nbsp;Juli bi Bella Cola in de hüdige kanaadsche Provinz [[British Columbia]] bet an de Pazifikküst. He weer so ook de eerste Europäer, de nöördlich vun Mexiko dweer döör heel Noordamerika reist is.<ref name="CAHistPlace">{{Internetquelle |url=https://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&pid=0 |titel=HistoricPlaces.ca - HistoricPlaces.ca |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] (1804–1806) weer de eerste wetenschopliche Expeditschoon in de Rocky Mountains, de Deerter, Planten un Steen in den Bargen sammel.<ref name="NPSScientificEncounters">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm |titel=Scientific Encounters--Lewis and Clark Expedition: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |abruf=2025-10-20}}</ref> Ook vöör de Expeditschoon leven al Europäers, de ''[[Mountain Men]]'', in de Bargen. Se trocken in de Tied twüschen 1720 bet 1800 döör Bargen op Söök na [[Iesen]]-, [[Gold]]- un anner [[Arz]]vöörkamens un weren op Jaagd na Pelzen. De [[North West Company]] grünn 1799 dat [[Rocky Mountain House]] as een Hannelsposten bi dat hüdige [[Rocky Mountain Foothills]] in de moderne kanaadsche Provinz [[Alberta]]. De Konkurrent, de [[Hudson’s Bay Company]] grünn dichtbi dat Acton House.<ref name="PC2012">{{Internetquelle |autor=Government of Canada Parks Canada Agency |url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx |titel=index |datum=2017-03-28 |abruf=2025-10-20}}</ref> Düsse Hannelsposten denen de Europäers as Stüttpunkten bet in dat fröhe 19.&nbsp; Jhd. So to’n Bispeel ook för [[David Thompson (Kartograaf)|David Thompson]] sien Expeditschonen, de den Columbia River bet an de Pazfik uutforscht het.<ref name="nwda2006">''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845''. Northwest Digital Archives 2006. ([http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv07195 online])</ref> De [[Londoner Verdrag vun 1818]] het den [[49. nöördlichen Bredengraad]] vun de [[Lake of the Woods]] bet an de „Stony Mountains“<ref name="USDS2007">''Treaties in Force.'' United States Department of State November 2007. ([https://2009-2017.state.gov/documents/organization/83046.pdf online])</ref> as Grenz twüschen dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigt Königriek]] un de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] fastleggt. De Rebeden westen vun de Rocky Mountains wullen de Verenigten Staten un dat Verenigt Königriek gemeensaam besetten. De Grenzstried in Oregon, de al opkamen weer, bleev noch unklaar. 1819 geev Spanien den Anspröök op sien Land noorden vun de 42.&nbsp;Breidengraad op un dat Territorium an de Verenigten Staten af. === 19. un 20.&nbsp;Jhd. === [[File:Silver mines, Aspen, Colorado, 1898.jpg|thumb|Sülvermien in [[Aspen, Colorado]] (1898)|alternativtext=Blick op Sülvermien an enen groten Barg]] In’n 19.&nbsp;Jhd. bröchen Pelzhändler un Opdeckers de eerste grote amerikaansche Präsenz in de Rocky Mountains in’n Gang. Enige wurrn recht bekannt, so as [[William Henry Ashley]], [[Jim Bridger]], [[Christopher Houston Carson|Kit Carson]], [[John Colter]], [[Thomas Fitzpatrick]], [[Andrew Henry]] un [[Jedediah Smith]]. Op den 24.&nbsp;Juli 1832 föhr [[Benjamin Bonneville]] den eersten Treck mit Waggons över den Süüdpass in Wyoming döör de Rocky Mountains.<ref name="USGS" /> Jüstso wurrn na Mackenzie sien Expeditschoon 1794 westen vun de nöördlichen Rocky Mountains in de Regioon, de daarmaals [[New Caledonia]] heet un nu in dat kanaadsche British Columbia liggt, Hannelsposten för den Pelzhannel, so as [[Fort McLeod]], [[Fort Fraser]] un [[Fort St. James]], opricht. In’n [[Oregon Dispute]] verhanneln dat Verenigte Königriek vun Grootbritannien un de Verenigten Staten verhanneln in de tokamen Tied över de Grenz in Noordamerika. Se kemen man nich övereen. 1841 föhr [[James Sinclair]], de ''Chief Factor'' vun de Hudson’s Bay Company, rund 200 Lüüd vun de [[Red River Colony]] na West to. Se schullen daar dat [[Fort Vancouver]] Stütt geven un so dat [[Columbia District]] as ene Kolonie för dat Verenigte Königriek sekern. De Treck överdweer de Rocky Mountains döör dat [[Columbia Valley]], een Daal in de Rocky Mountain Trench bi dat hüdige [[Radium Hot Springs (British Columbia)|Radium Hot Springs]] in British Columbia un reis denn na Süüd to wieder. Liekers geev Grootbritannien 1846 sienen Anspröök op dat Territorium in’n Columbia District süden vun de 49.&nbsp;Bredengraad op un sett mit de Verenigten Staten in’n [[Oregon Treaty]] de Grenz vun de Territorien fast.<ref name="CSPN">{{Internetquelle |url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |titel=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |abruf=2025-10-21 }} {{Webarchiv|url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |wayback=20130117093537 |text=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |archiv-bot=2026-05-17 14:00:52 InternetArchiveBot }}</ref> In’n 1840-er kemen Dusende över den [[Oregon Trail]] döör de Rocky Mountains an de noordamerikaansche Pazifikküst.<ref name="BLMotic">{{Internetquelle |url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |titel=Basic Facts About the Oregon Trail |werk=U.S. Departement of the interior, Bureau of Land Management |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304084450/http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |archiv-datum=2016-03-04 |abruf=2025-10-20 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |wayback=20130117093537 |text=Basic Facts About the Oregon Trail |archiv-bot=2026-05-17 14:00:52 InternetArchiveBot }}</ref> De Mormonen hebbt sik 1847 bi de Grote Soltsee in dat hüdige Utah daallaten.<ref name="UNL">{{Internetquelle |url=http://cdrh.unl.edu:80/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html |titel=Mormon Trail - Digging In |abruf=2025-10-20}}</ref> Twüschen 1859 un 1864 keem in Colorado, Idaho, Montana un British Columbia Gold vöördaag, so dat de Goldruusch noch eenmaal Dusende Lüüd in de Bargen bröch un de Bargbo de eerste grote Industrie in de Rocky Mountains worrn is. 1869 weer de eerste transkontinentale Iesenbaanrout fardig un verbunn nu de Rocky Mountains mit de US-amerikaansche Oostküst.<ref name="UC2012">{{Internetquelle |url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu:80/themed_collections/subtopic2b.html |titel=Calisphere - The Transcontinental Railroad |abruf=2025-10-20 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu/themed_collections/subtopic2b.html |wayback=20120412120759 |text=Calisphere - The Transcontinental Railroad |archiv-bot=2026-05-17 14:00:52 InternetArchiveBot }}</ref> 1872 is in de Rocky Mountains de weltwied eerste Natschonaalpark, de Yellowstone-Natschonaalpark, grünnt worrn.<ref name="NPS">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/yell/index.htm |titel=Yellowstone National Park (U.S. National Park Service) |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> Op de kanaadsche Sied wurr de eerste transkontinentale Iesenbahnrout, de Canadian Pacific Railway, eerst 1885 fardig un leep nu över de Kicking Horse un de Rogers Pass döör de Rocky Mountains.<ref name="StanfordCPR">{{Internetquelle |url=http://www.stanford.edu:80/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |titel=Canadian Pacific Railway |abruf=2025-10-20 }} {{Webarchiv|url=http://www.stanford.edu/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |wayback=20121120171941 |text=Canadian Pacific Railway |archiv-bot=2026-05-17 14:00:52 InternetArchiveBot }}</ref> Op Initschatiev vun de Candian Pacific Railway Company besloot dat kanaadsche Parlament groot Rebeden in den kanaadschen Rocky Mountains as schuult Gebeden uuttowiesen, so as de [[Jasper-Natschonaalpark|Jasper]]-, [[Banff-Natschonaalpark|Banff]]-, [[Yoho-Natschonaalpark|Yoho]]- un de [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]]. De Iesenbahnfirma wull so den Tourismus un daarmit ook Iesenbahnfahrten in de kanaadschen Rockies in’n Gang bringen. De Glacier-Natschnaalpark is jüstso op Initschatiev vun de [[Great Northern Railway Company]] grünnt worrn.<ref name="PennState2011">{{Internetquelle |url=https://courses.ems.psu.edu/geosc10/l7_p3.html |titel=Glacier National Park {{!}} Course Template |abruf=2025-10-20}}</ref> In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. hebbt sik meer un meer Minschen in de Dalen un de Bargbostäder vun de Rocky Mountains daallaten. To’n Enn vun’n 19. un to’n Anfang vun’n 20.&nbsp;Jhd. sünd denn Ideen rund üm Schuul för de Natuur un de Ümwelt starker opkamen. De US-amerikaansche Präsident [[Benjamin Harrison]] het daarüm 1891/92 verscheden Wooldreservaten in de Rocky Mountains uutwiesen. 1905 vergrötter de US-amrikaansche Präsident [[Theodore Roosevelt]] dat [[Medicine Bow – Routt National Forest|Medicine Bow Forest Reserve]], dat vundaag de [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] is.<ref name="USGS" /> In’n Verloop vun’n 20.&nbsp;Jhd wuss de Tourismusbranche in de Rocky Mountains ran. Bueree, Holtbo un Bargbo bleven man ook wichtige Branchen in de Bargen. == Industrie == [[Datei:Rig wind river.jpg|duum|Bohrtoorn för Eerdgas in de [[Wind River Mountains]] in [[Wyoming]]|alternativtext=Bohrtoorn mit Bargen in’n Achtergrund]] In’n Rocky Mountains finnt sik veel bruukbaar Ressourcen, so as [[Kopper]], [[Gold]], [[Blie|Blee]], [[Molybdän]], [[Sülver]], [[Wolfram]] un [[Zink]]. Dat [[Wyoming Basin]] un en poor lütter Rebeden hebbt grote Reserven an [[Steenköhlen|Steenkölen]], [[Eerdgas]], [[Öölschever]] un [[Eerdööl]]. De Climax-Mien bi Leadville in [[Colorado]] weer de weltwied gröttste Produzent vun Molybdän, dat as Mischmetall in [[Hittenfastigkeid|hittenfast]] [[Staal]] nödig is. Över 3000 Minschen arbeiden dunntomalen in de Mien. De [[Coeur d’Alene (Idaho)|Coeur d’Alene]]-Mien in’n Noorden vun [[Idaho]] produzeert Sülver, Blee un Zink. De gröttsten Steenköhlenmienen in [[Kanada]] liggt bi [[Fernie (Brietsch-Kolumbien)|Fernie]] un [[Sparwood]] in [[British Columbia]]; anner Steenkölenmienen liggt bi [[Hinton (Alberta)|Hinton]] in [[Alberta]] un in de nöördlichen Rocky Mountains bi [[Tumbler Ridge]] in [[British Columbia]].<ref name="USGS" /> As negative Folg vun de [[Bargbo]], präägt ook Schuttbargen un deelwies giftigen Affall de Rocky Mountains. Een prominent Bispeel is ene Zinkmien, de den [[Eagle River (Colorado River)|Eagle River]] in’n Noorden vun Colorado 80 Jaren lang stark versmuddt het. De hogen Zinkkonzentratschonen sünd mit dat regelmatig Hoogwater in’t Vöörjaar uut de Mien in den Stroom spöölt worrn un hebbt [[Algen]], [[Moos]] un den[[ Forellen]]-Bestand in’n Eagle River schaadt.<ref name="USGS" /><ref name="Brandt93">E. Brandt: ''How much is a gray wolf worth?''. In: ''National Wildlife''. Vol. 31 (1993), S. 412.</ref> De Rocky Mountains hebbt een Reeg [[Sedimentbeken]], de riek an [[Coal Bed Methane]] (CBM) sünd. Dat is Eerdgas, dat sik döör [[Bakterien]] oder hoge Temperaturen uut Kölen billt. Coal Bed Methane deckt rund 7&nbsp;% vun de Nafraag na Eerdgas in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] af. De gröttsten Borns för Coal Bed Methane in de Rocky Mountains liggt in’t [[San Juan Basin]] in [[Nee-Mexiko|New Mexico]] un Colorado un in’t [[Powder River Basin]] in [[Wyoming]]. Tohoop hebbt de beiden Beken meer as ene Billion Kubikmeter Eerdgas. Dat Gas kann uut de Köhl lööst warrn, indem dat Water in de Kölen sprütt warrt un dat Gas so ruutkamen kann (dat heet [[hydraulisch Fracken]]).<ref>{{Cite web|url=http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|title=Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region|publisher=USGS|id=USGS fact sheet 158-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628182640/http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|archive-date=28. Juni 2012}}</ref> [[Bueree]] un [[Wooldbo]] sünd wichtige Branchen in de Rocky Mountains. De Bueree ümfaat [[Ackerbo]] un [[Veetucht]]. De Buren drievt dat [[Veehtüch|Vee]] in Trecks sommertieds op [[Weid]]en, de höger in de Bargen liggt un winters op Weiden, de deper liggt. Düt Systeem heet ook [[Transhumanz]].<ref name="USGS" /> == Tourismus un Natschonaalparks == [[Datei:Steam Phase eruption of Castle geyser with double rainbow.jpg|duum|Castle Geyser in’n [[Yellowstone-Natschonaalpark]]]] Millionen Minschen besöökt jeed Jaar de Rocky Mountains. De Besökers kaamt över heel dat Jaar henweg, summertieds to’n Wannern un Campen in de [[Naturreservat]]en un Natschonaalparks, un wintertieds to’n [[Ski]]lopen oder [[Snowboard]]ing.<ref name="USGS" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park |titel=Rocky Mountain National Park |datum=2024-08-01 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> In de Rocky Mountains sünd ook jümmers wedder Touristen bi Unfäll üm’t Leven kamen, to’n Bispeel dör enen Fall vun steilen Klippen oder Steen, de daalfullen sünd.<ref name="AAC-1993">{{Internetquelle |url=http://publications.americanalpineclub.org/articles/13199308300/Falling-Rock-Loose-Rock-Failure-to-Test-Holds-Wyoming-Wind-River-Range-Seneca-Lake |titel=AAC Publications - Falling Rock, Loose Rock, Failure to Test Holds, Wyoming, Wind River Range, Seneca Lake |abruf=2025-10-20}}</ref><ref name="CLMB-20070814">{{Internetquelle |autor=Dougald MacDonald |url=https://www.climbing.com/news/trundled-rock-kills-nols-leader/ |titel=Trundled Rock Kills NOLS Leader |werk=Climbing |datum=2007-08-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="TRIB-20151209">{{Internetquelle |autor=Alan Rogers, Star-Tribune |url=https://trib.com/lifestyles/recreation/article_eca43632-2f91-519f-bb81-0c59ed52e07e.html |titel=Officials rule Wind River Range climbing deaths accidental |datum=2015-12-09 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="WYO-20180814">{{Internetquelle |autor=Kelsey Dayton |url=http://wyofile.com/deadly-underestimation/ |titel=Deadly underestimation |werk=WyoFile |datum=2018-08-24 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Bi anner Malören muss de Bargwacht to’n Bispeel Wannerer uut de Luft mit’n [[Helikopter]] redden.<ref name="MP-2009">{{Internetquelle |url=https://www.mountainproject.com/area/106521163/squaretop-mountain |titel=Rock Climbing in Squaretop Mountain, Wind River Range |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Anner Gefaren köönt [[Wooldbrand|Wooldbränn]], [[Sneestörm]] un düchtig külle Temperaturen in de Nacht ween.<ref name="PD-20050727">{{Internetquelle |url=http://www.pinedaleonline.com/news/2005/07/WindRiverRangecondit.htm |titel=Wind River Range condition update - Pinedale, Wyoming |abruf=2025-10-20}}</ref> De gröttste Attraktschoon in de Rocky Nountains sünd de [[Natschoonaalpark]]s, so as de weltbekannte [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. De Naam „Yellowstone“ kümmt vun de Yellowstone River, de döör enen Canyon mit gele Stenen löppt. De sülve Naam hett ok de gröttste See in de Park. In’n Park givt dat veel [[Geysir]]en; de Bekanntste heet ''Old Faithful''. De Park is [[Weltkultuurarv]] vun de [[UNESCO]]. De Natschonaalparks in de Rocky Mountains sünd: ;USA [[Datei:Yellowstone Natl Park poster 1938.jpg|duum|rechts|230px|Plakaat vun 1938 för den Yellowstone-Natschonaalpark.]] * [[Yellowstone-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] * [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] * [[Grand Teton-Natschonaalpark]] ;Kanada * [[Jasper-Natschonaalpark]] * [[Banff-Natschonaalpark]] * [[Kootenay-Natschonaalpark]] * [[Yoho-Natschonaalpark]] * [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (Kanada)|Glacier-Natschonaalpark]] == Biller == <gallery perrow="3" heights="180"> Bild:Rocky Mountains around Mount Ida, Rocky Mountains National Park 20110824 2.jpg|Rocky Mountains üm [[Mount Ida]] in’n [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] Bild:Alberta Rocky Mountains (39358603442).jpg|Een Daal in de [[Kanada|kanaadschen]] Rockies ([[Alberta]]) Bild:Rocky Mountains Colorado.JPG|Rocky Mountains in [[Colorado]] Bild:Trail Ridge Road, Rocky Mountains National Park 20110824 1.jpg|[[Trail Ridge Road]] in’n Rocky Mountain-Natschonaalpark Bild:Moraine Lake 17092005.jpg|Valley of the Ten Peaks un Moraine Lake in’n [[Banff-Natschonaalpark]], Kanada Bild:Colorado rocky mtns.JPG|Rocky bi Ward, [[Boulder County]], Colorado </gallery> == Literatuur == ;Översicht * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective''. Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. [https://books.google.com/books?id=zxvFXkH0828C&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Sidford F. Hamp: ''The Treasure of Mushroom Rock: A Story of Prospecting in the Rocky Mountains''. G. P. P * Rick Newby: ''The Rocky Mountain Region''. Greenwood Press, 2004. ISBN 0-313-32817-X. [https://books.google.com/books?id=xv5ivm13_0oC&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Richard Cannings: ''The Rockies: A Natural History.'' Greystone Books / David Suzuki Foundation, 2007. ISBN 978-1-55365-285-4. ;Geografie * G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names.'' UBC Press, Vancouver 1997. * Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta.'' Golden Meteorite Press, Edmonton 2010. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. ISBN 978-0-9692631-0-9. * National Park Foundation: ''Rocky Mountain National Park''. ([https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park online]) ;Geologie un Geomorphologie * Richard F. Madole u. a.: ''Rocky Mountains.'' In: William L. Graf (Ruutgevers): ''Geomorphic Systems of North America. Decade of North American Geology, Vol. 2 (Centennial Special Edition).'' Geological Society of America, Boulder 1987, S. 211–257. * Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado.'' Mountain Press Publishing Company, 1980. ISBN 978-0-87842-105-3. * Joseph M. English, Stephen T. Johnston: ''The Laramide Orogeny: What Were the Driving Forces?'' In: ''International Geology Review.'' Band 46, Nr. 9, 2004, S. 833–838. DOI: 10.2747/0020-6814.46.9.833. * K. L. Pierce: ''History and Dynamics of Glaciation in the Northern Yellowstone National Park Area.'' U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F, Washington D.C. 1979. * U.S. Geological Survey: ''Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains.'' ([https://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html online]) * Ron Blakely: ''Geologic History of Western United States.'' Northern Arizona University. * U.S. Geological Survey: ''Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region.'' ;Historie * Princeton University Library: ''Mackenzie: 1789, 1792–1797.'' * Northwest Digital Archives: ''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845.'' 2006. * National Park Service: ''Lewis and Clark Expedition – Travel Itinerary.'' * United States Department of State: ''Treaties in Force.'' Washington D.C. * University of Washington Libraries: ''Historical Context and American Policy.'' Archivierte Online-Version, abgerufen am 20. Oktober 2025. * University of Nebraska: ''Mormon Trail – Digging In.'' * Calisphere: ''The Transcontinental Railroad.'' ;Ökologie un Umwelt * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective.'' Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. == Nettverwiesen == {{Commons|Rocky Mountains}} * ''[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rocky-mountains Rocky Mountains].'' In: ''The Canadian Encyclopedia.'' (engelsch, [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/rocky-mountains fransch]). * {{Webarchiv|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rocky_mountain.htm|wayback=20060812054319|text=Blue Plant Biomes: Plants, Animals, Climate}} (engelsch) * Thomas J. Stohlgren: [https://web.archive.org/web/20130720003304/http://www.nwrc.usgs.gov/sandt/Mountain.pdf Rocky Mountains] (PDF; 3,7&nbsp;MB), U.S. Geological Survey: Geologie, Vegetatschoonszonen (engelsch) * [http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html U.S. Geological Survey: Geologie] (engelsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4050243-0|LCCN=sh85114790|VIAF=248967808|NDL=00629471}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Kanada]] 4gpkfkd6iprr3t03j1kix2wc3umb8hs 0 182936 1065713 1065396 2026-05-17T13:26:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065713 wikitext text/x-wiki [[Datei:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|mini|PSM V44 D647Biller un Symbole up Härtbuckhoorn inreten, uut [[La Madeleine]]]] De '''Prähistorie''', ook '''Oorgeschicht(e)''' oder '''Vörhistorie''', betekent de öldste Tied in de Historie van de Minschheed, uut de dat kene schreven Borns givt. De prähistoorsche Tied forscht de [[Archäologie]] uut. De Prähistorie is de Tied twischen den eersten Steenwärktügen vör 2,6&nbsp;Millionen Jaren, bet dat de eersten schreven Borns nableven sind, wat je na Regioon een groten Unnerscheed sien kann, je na de Tied wenn de [[Schrift]] in een Regioon upkomen is. Up de Prähistorie folgt de [[Protohistorie]] oder Fröhistorie, in de dat indirekte schreven Borns givt: man de Archäologie is jümmers noch een wichtigen Born de Ümstänne in düsse Tied uuttoforschen. Denn folgt de [[Historie]] in’n engen Sinne, de schreven Borns uutforscht. == Tieden in Prähistorie == De Prähistorie gleder de däänsche Archäologe [[Christian Jürgensen Thomsen]] 1836 in siene däänsche Schrift ''{{Lang|da|Ledetraad til nordisk Oldkyndighed}}'' dat eerste Maal in een Dreeperiodensysteem: [[Steentiet|Steentied]], [[Bronzetiet|Bronzetied]] un [[Iesentiet|Iesentied]]. För de ole Welt is düt Dreeperiodensysteem ook vandage noch güllig. Man för anner Regionen in de Welt is düt Systeem swaar to bruken. To’n Bispeel beginnt de schreven Historie in wieden Delen van [[Noordamerika]] nich eer dat de Spaniers Amerika updeckt hadden. == Steentied == → Kiek bi: [[Steentiet|''Steentied'']] De Steentied is de öldste [[Ära|Epoche]] in de Minschheedshistorie. Dat wichtigste Kennteken sind de nabelven Steenwärktüge. De Tied begunn – so as wi dat vandage weet – med den öldsten Steenwärktügen, de wi bet nu finnen können, vör wat bi 2,6&nbsp;Millionen Jaren in [[Afrika]]. === Ooldsteentied === → Kiek bi: ''[[Ooldsteentied]]'' De Ooldsteentied, ook ''Paläolithikum'' was de eerste un längste Periode in de Prähistorie un betekent in Afrika, [[Europa]] un [[Asien]] dat öldste Stück van de [[Steinzeit|Steentied]]. ==== Steengrandwärktüge: ''Homo rudolfensis'' un ''Homo habilis'' ==== → Kiek bi: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]'' De Historie van de Minschheed begunn vör 6 Millionen Jaren Tied in Afrika, as [[Minschenapen]] as ''[[Ardipithecus ramidus]]'' begünnen uprecht to gaan. De [[Australopithecus|Australopithecinen]] daarna verbetern düsse Aard to gaan un wassen läter to den eersten ''[[Homo]]'' ran: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]''. Dat Kennteken, dat se Deel van dat Genus Homo maket, is dat se al vör 2,6 Millionen Jaren Tied slichte Steenwärktüge uut Grand un Schutt („[[Pebble Tools]]“) bruken. De eersten Steenwärktüge tellt to den Kultuurstand [[Oldowan]] an. De Tied heet ook Fröhpaläolithikum ==== Fuustbiele: ''Homo erectus'' ==== ''→'' Kiek bi: ''[[Homo erectus]]'' un ''[[Homo heidelbergensis]]'' ''[[Homo erectus]]'' het in de Kultuur leevt, de Ooldpaläolithikum heet un kenne [[Fuustbiel|Fuustbiele]] as Wärktüge. Al för de eersten Minschen van düsse Aard is nawiesen, dat se Steenwärktüge bruken; läter bruken se ook [[Füür]], so as de 790.000 Jare ole Stede [[Gesher Benot Ya’aqov]] – de öldste med sekeren Datum – vandage in [[Israel]] nawiest.<ref>[[Naama Goren-Inbar]] et al.: ''Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya'aqov, Israel''. In: ''[[Science]]''. Band 304, 2004, S. 725–727; [[doi:10.1126/science.1095443]]</ref> Vör bummelig 1,5 Millionen Jaren Tied begunn in Afrika de Tied, de [[Acheuléen]] heet un in de Minschen Wärktüge as [[Fuustbiel|Fuustbiele]], de up beden Sieden beslaan un sorgsam maket sind, bruken. Vör wat bi 500.000 Jaren keme düsse Techniken ook na Europa. ''Homo erectus'' was flexibel, so dat he sik eerst in Afrika, denn in [[Süüdwestasien]], denn [[Indien]] un ook in [[Volksrepubliek China|China]] un [[Süüdoostasien]] uutbreden konn. De laten ''Homo erectus'' – se steet faken bi den ''Homo heidelbergensis'' – könnt al Jäger un Sammler heten. ==== Afslagwärktüge: ''Homo neanderthalensis'' ==== → Kiek bi: [[Neanderdaler]] In Europa worde de ''Homo erectus'' över den ''[[Homo heidelbergensis]]'' un ''[[Homo steinheimensis]]'' to’n [[Neanderdaler]], de sunderlik an dat Klima in de [[Iestied]] anpasst was. Anderster os Forscherlüde dat eerdage dacht hebbet, was hadde de Naanderdaler ene Kultuur: För de Naanderdalers sind in Middeleuropa dat eerste Maal kultsche Praktiken nawiesbaar, so to’n Bispeel [[Begräffnis|Begrävenisse]] med [[Graffbigaav|Gravbigaven]]. De Neanderdaler hebbet sik ene niege Technik Stene to bewärken uutdacht, bi de se nich alleen de Kärn van [[Flintsteen|Flintstenen]], [[Quarzit]] oder annner Stenen bewärken, man ook den [[Afslag (Archäologie)|Afslag]]. Waarümme de de Neanderdaler daalgüngen is nich seker. Waarschienlik güng de Taal Neanderdalers bilüttken trügge, as de moderne Minsch na Europa kam. Up’t längeste waren sik de Neanderdalers up dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]]. ==== Höhlenmaleree, bildlike Kunst un Musik: ''Homo sapiens'' ==== → Kiek bi: [[Minsch|''Homo sapiens'']] Nich de ''Homo erectus,'' de na Europa un Asien uutwandert weren, man uut den ''Homo erectus,'' de in Afrika bleven weren, wuss de de moderne Minsche, de ''Homo sapiens,'' ran. Düsse Minschenaard begunn sik vör ca. 100.000 Jaren Tied uutrobreden. In Europa kemen sik de ''Homo sapiens'' un de Neanderdalers twischen 40.000 un 35.000 Jaren tomööt ''Homo sapiens'' verbetter de Methoden Stene to bewärken. Beachtlik sind de eerssten Tüügnisse för afstrakt un symboolsche Denken, dat sik sunnerlik in den eersten bildliken Kunstwärken vör 40.000 Jaren Tied wiest. Daar mang to’n Bispeel [[Löwenminsch|Löwenminschen]], Fabelwesen med een Löwenkopp un dat Liev van enen Minschen. Uut de Tied stammt ook [[Fleut|Floiten]] uut Knaken, wat de eerste Musik nawiest.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iceageart.de/startseite/ |titel=Home |sprache=de |abruf=2021-09-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.iceageart.de/startseite/ |wayback=20210926222409 |text=Home |archiv-bot=2026-05-17 13:26:40 InternetArchiveBot }}</ref> === Jungsteentied === To’n Enne van de letste Iestied hen verbetter sik dat Klima, so dat’t nu in Gebeden as den [[Fruchtbor Halfmaand|fruchbaren Halvmaan]] in [[Süüwestasien]] mööglik was sittfast to leven. In de jüngste [[Dyrastied]] worde Kliam noch eenmaal een beten küller, so dat Minschen twungen weren wedder as [[Nomaad|Nomaden]] to leven oder Alternativen uuttofinnen. Düsse Ümmestand brochte de [[Bueree|Buurie]] vör Dag. Een eersten Beginn givt’t al in [[Proto-Neolithikum]] vör 14.000 Jaren Tied. Van 9500 v.&nbsp;Chr. an keem de Domestikatschoon van Deren un Planten up. De Buurie brochte groten Wannel in de Weerdschop un Kultuur med, daarümme seggt een ook „[[Neolithsche Revolutschoon]]“. Van den froen Zentren het sik de Buurie wieder uutbreed un keem vör rund 7000 Jaren Tied in Europa an. Anner Kenntken för de Jungsteentied sind at sittfast Leven, [[Keramik]], un dat Slepen van Stenen. De wichtigsten sotscholen Folgen van de Buurie weren, dat de höger Produktschoon van Neermiddels, de Taal Minschen anwassen maakt het. So können sik Minschen up verscheden Proffeschonen spetschliseren un so de Organisatschoon in Staten vöranbringe. === Koppersteentied === → Kiek bi: [[Koppersteentied]] De Tied twischen Jungsteenstied un de Bronzetied, in de Minschen den [[Kopper|Kopperbärgbu]] begünnen un wichtige Techniken för de Metallurgie uutfünnen, heet Koppersteentied, in de Facksprake ook ''Chalkolithikum'' oder ''Äneolithikum.'' Kopper was man noch raar un de meesten Wärktüge weren noch uut Steen. [[Ötzi]], de Iesmumie uut den [[Ötztaler Alpen]] in [[Süüdtirool]], stammt uut de middeleuropääsche Koppersteenteid. He hadde een [[Biel]] med, dat een Lemmel uut 99&nbsp;% Kopper hadde, dat uut den [[Soltborger Land]] kam. == Bronzetied == → Kiek bi: [[Bronzetiet|Bronzetied]] [[Bronze]], een Mischmetall uut 90&nbsp;% Kopper un 10&nbsp;% Tinn, keem to’n Ennde van den 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. up. Dat Metall is veel harder as Kopper un givt de Tied den namen. In Israel gav et al 3300 v.&nbsp;Cht Bronze. De Bronzetied is in Lüttasien af 1700 v.&nbsp;Cht to Enne un ümme de Middelländsche See up’t läteste ümme 1200 v.&nbsp;Chr., as in düsse Regionen [[Iesen]] as Metall upkam. In Middeleuropa beginnt de Bronzetied eerst 2200 v.&nbsp;Cht. un langt bet 800 v&nbsp;.Chr. == Iesentied == → Kiek bi: [[Iesentiet|Iesentied]] Sied den laten 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. is [[Iesen]] as een Wärkstoff bekannt. De eerste schriftlike Borns, de wat över Iesen schrivt, steet up Kielschrifttafeln uut den laten 3. Jaardusend v.&nbsp;Chr. In düsse Tied was dat noch Iesen van [[Meteoroid|Meteoriten]]. Veer Funne uut den Iran, Mesopotamien un Ägypten sind sogaar noch öller. In de tweden Halve van den 3. Jaardusend is [[gediegen]] Iesen in [[Troja]] un de „Förstennekropole“ van [[Alaca Hüyük]] (twischen 2550 un 2350 v. Chr.) nawiesen<ref>[[Ernst Pernicka]]: ''Gewinnung und Verbreitung der Metalle in prähistorischer Zeit''. [[Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz]]. 1990, S. 62 [https://www.researchgate.net/profile/Ernst_Pernicka/publication/262916568_Gewinnung_und_Verbreitung_der_Metalle_in_prahistorischer_Zeit/links/54a5b0bc0cf257a63608d6f2/Gewinnung-und-Verbreitung-der-Metalle-in-praehistorischer-Zeit.pdf Online verfügbar] (PDF; 21,1&nbsp;MB)</ref>. In den 2. Jaardusend daarna is Isen sunderlik in [[Anatolien]] bekannt. [[Assyrsche Spraak|Assyrsche]] Borns uut de Tied van 1950–1700 v.&nbsp;Chr. vertellt, dat Iesen veel kostbarer as [[Gold]] un [[Sülver]] was. Staatsche Wapen so as Ext van [[Ugarit]] (ca. 1450–1350 v. Chr.) wieset, dat Iesen ook in de Tied van den [[Hethitsch Grootriek|Hethitschen Grootriek]] düchtig weerdvull was. Ook wenn et kene archäologgschen Funne givt, vertellt een Text uut de midelassyrsche Tied över enen Isensmedd an’n Hove van [[Ninurta-tukulti-Aššur]] (1168–1133 v.&nbsp;Chr.). Van den 9.&nbsp;Jaarhunderd an het dat nieassyrsche Riek Iesen in’n groten Mate herstellt, so dat sik Iesen langsam över heel de Welt uutbreed het.<ref> [[Christopher Pare]]: ''Frühes Eisen in Südeuropa: Die Ausbreitung einer technologischen Innovation am Übergang vom 2. zum 1. Jahrtausend v. Chr''. In: Elena Miroššayová, Christopher Pare, Susanne Stegmann-Rajtár (Hrsg.): ''Das nördliche Karpatenbecken in der Hallstattzeit. Wirtschaft, Handel und Kommunikation in früheisenzeitlichen Gesellschaften zwischen Ostalpen und Pannonien'' (Budapest Archaeolingua Alapítvány 2017) ISBN 978-6155766008 S. 14–20 [https://www.academia.edu/35668854/Fr%C3%BChes_Eisen_in_S%C3%BCdeuropa_Die_Ausbreitung_einer_technologischen_Innovation_am_%C3%9Cbergang_vom_2._zum_1._Jahrtausend_v._Chr Online verfügbar] (PDF)</ref> == Nettverwiese == {{Commonscat|Prehistory|Urgeschichte}} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Lexikon/Hoehlen.htm Die frühesten Funde menschlicher Kunst stammen aus der Altsteinzeit, vor allem Höhlenmalereien] (hoogdüütsch) * [http://www.loewenmensch.de/ Löwenmensch - Eines der ältesten bisher gefundenen Kunstwerke] (hoogdüütsch) * [http://www.landschaftsmuseum.de/Seiten/Lexikon/Altsteinzeit.htm Zur Altsteinzeit im Landschaftsmuseum Obermain Kulmbach] (hoogdüütsch) * [http://www.northpacificprehistory.com/ North Pacific Prehistory] (hoogdüütsch) * [http://www.urgeschichte.com/ Museum für Urgeschichte in Asparn an der Zaya] (hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.pa-linz.ac.at/institut/gspb/Urgeschichte.PDF|wayback=20060222064026|text=Manfred Aigner: ''Prähistorie – Ur- und Frühgeschichte. Ständige Erneuerung der Modelle und Hypothesen über die Homo-Evolution''.}} (PDF; 170&nbsp;kB) (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4078951-2}} [[Kategorie:Prähistorie]] [[Kategorie:Paläoanthropologie]] i40828gvolarveie5fbxwdmzyiq5mxl 0 183366 1065769 1065439 2026-05-17T17:13:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065769 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Weltbank''' ({{S|en|'''World Bank'''}}) betekent in’n wieden Sinne de Weltbankgruppe, ene [[Vereente Natschonen|UN-Sunnerorganisatschoon]], de in de [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Höövdstad [[Washington, D.C.]] sitt un ene Bank för Uphülpe in [[upwassen Staten]] is. Na den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] hadde de Weltbank eerst de Upgave de Staten, de de Krieg verwööst hadde Stütt to geven. De Weltbankgruppe sett sik uut fiev Organisatschonen tohope, de den Recht na egenstännig sind: * {{Lang|en|''International Bank for Reconstruction and Development''}}, ''IBRD''; de ''Weltbank'' in’n engen Sinn * {{Lang|en|''International Development Association''}} (IDA) * {{Lang|en|''International Finance Corporation''}} (IFC) * {{Lang|en|''Multilateral Investment Guarantee Agency''}} (MIGA) * {{Lang|en|''International Centre for Settlement of Investment Disputes''}} (ICSID) De Organisatschonen in de Weltbankgruppe verbind een gemeensam Präsident un deelwiese ene gemeensame Adminstratschoon. == Unnerschede to’n Internatschonalen Geldfonds == De Weltbank is wat anners as de [[Internatschonal Geldfonds|Internatschonale Geldfonds]] (IGF), ook wenn bede Institutschonen in de glieken Tied upkemen un den Sitt in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]] hebbet. Heel simple kann een seggen: De Weltbankgruppe stellt dat Geld för Uphülpe un Upbu in upwassen Länder up lange Sicht praat. De Internatschonale Geldfonds stellt Länner Geld för korte Tied praat, wenn se Problemen hebbet Uutgaven to talen. De Underscheed is vandage man minner klaar, denn de IGF het ook anfungen Kredite för Uphölp un Upbu up lange Sicht praattostellen. == Gemeensame Upgaven == De gemeesame Upgave för de Institutschonen van de Weltbank is med finantschlle Hülpe, Raad un technische Hülpe de Weertschop in den Staten, de Maten sind, vöran to bringen un internatschoonal ranwassen Länner uptohülpen. De Weltbankgruppe het 2008 38,2 Milliarden [[US-Dollar]] Lehnen, Toschööt, Bihülpe, Bate, Andele, Investitschonen un Garantien an de Maten un ook an private Investers uutgeven. Dat maket de Bank med Lehnen up lange Tied oder ook med tinsfriegen langfristigen Krediten för Investitschoonsprojekte, Reformprogramms, technische Hülpe un vandage ook indem dat se de privaat Weerdschop hülpt un Andele bi Firmen het oder Garantien övernimt. === ''{{Lang|en|''World Development Report''|}}'' === De Weltbank bringt eenmaal dat Jaar den {{Lang|en|''World Development Report''|}} ({{S|nds|Weltverloopsbericht}}) ruut, de sik med enen Thema befaat, dat för de akutelle Diskuschoon ümme Uphülpe wichtig is. In sienen detailrieken Analysen faat de Bericht nich bloot de Diskusschoon tohope, man stött de internatschonale Debatte an, wat wichtig för den weltwiedern Verloop in de Weerdschop is. == Präsidenten van de Weltbankgruppe == {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Eugene Meyer |{{USA}} |1946 |1946 |- |John Jay McCloy |{{USA}} |1947 |1949 |- |Eugene Robert Black |{{USA}} |1949 |1962 |- |George D. Woods |{{USA}} |1963 |1968 |- |Robert McNamara |{{USA}} |1968 |1981 |- |Alden W. Clausen |{{USA}} |1981 |1986 |- |Barber B. Conable |{{USA}} |1986 |1991 |- |Lewis T. Preston |{{USA}} |1991 |1995 |- |James Wolfensohn |{{AUS}} / <br /><br />{{USA}} |1995 |2005 |- |Paul Wolfowitz |{{USA}} |2005 |2007 |- |Robert Zoellick |{{USA}} |2007 |2012 |- |Jim Yong Kim |{{KOR}} /<br /><br />{{USA}} |2012 |2019 |- |Kristalina Georgiewa |{{BGR}} |2019 |<small>(kommissarisch)</small> |- |David Malpass |{{USA}} |2019 |2023 |- |Ajay Banga |{{IND}} /<br /><br />{{USA}} |2023 |''amtierend'' |} === Liste van de Chefökonomen === {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Hollis B. Chenery |{{USA}} |1972 |1982 |- |Anne O. Krueger |{{USA}} |1982 |1986 |- |Stanley Fischer |{{USA}} |1988 |1990 |- |Lawrence Summers |{{USA}} |1991 |1993 |- |[[Michael Bruno]] |{{ISR}} |1993 |1996 |- |[[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph E. Stiglitz]] |{{USA}} |1997 |2000 |- |Nicholas Stern |{{GBR}} |2000 |2003 |- |[[François Bourguignon]] |{{FRA}} |2003 |2007 |- |Justin Yifu Lin |{{CHN}} |2008 |2012 |- |Kaushik Basu |{{IND}} |2012 |2016 |- |[[Paul Michael Romer|Paul Romer]] |{{USA}} |2016 |2018 |- |Pinelopi Goldberg |{{GRC}} /<br /><br />{{USA}} |2018 |2020 |} == Stemmrechtreform == De Stemmrecht sind na Andeelsegendom verdeelt. 2010 gav dat ene Reform, de de Stemmrechtee anners wicht. So kregen besunners junge Industrielänner as China Inflood. De Länner, de med düsse „Voice Reform – Phase 2“ Stemmrechte winnen konnen weren ook[[Süüdkorea]], de [[Törkie]], [[Mexiko]], [[Singapur]], [[Grekenland|Grekenenland]], [[Brasilien|Bruunsilien]], [[Indien]], un [[Spanien]]. De Stemmandeel för de meesten Industriestaten worde minder, [[Nigeria]], [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]] un [[Saudi-Arabien]] bleven bi de lieke Taal Stemmrechten. 2020 hebbet de [[Vereenigte Staten|USA]] (15,69 % – 2019: 15,48 %) den gröttsten Deel Stemmrechte, denn folgt [[Japan]] (7,62 % – 2019: 7,79 %), [[Volksrepubliek China|China]] (5,17 % – 2019: 4,80 %), [[Düütschland]] (4,17 % – 2019: 4,09 %), dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigte Köningriek]](3,87 % – 2019: 3,81 %) un [[Frankriek|Frankrik]] (3,87 % – 2019: 3,81 %).<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |titel=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |werk=World Bank |hrsg= |datum=2019-12-04 |abruf=2019-12-08 |sprache= }} {{Webarchiv|url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |wayback=20190819152126 |text=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |archiv-bot=2026-05-17 17:13:49 InternetArchiveBot }}</ref> == Maten == De Weltbank-Gruppe höört 189 [[Staat|Staten]] to.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.worldbank.org/en/who-we-are |titel=Who We Are |werk= |hrsg=The World Bank Group |datum= |abruf=2019-03-22 |sprache=en}}</ref> Alleen fiev Staten sind kene Maten. Dat sind: * {{AND}} * {{CUB}} * {{PKR}} * {{MCO}} * {{LIE}} == Literatuur == * Axel Dreher: ''Die Kreditvergabe von IWF und Weltbank: Ursachen und Wirkungen aus politisch-ökonomischer Sicht''. wvb Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-936846-54-5. * Cord Twele: ''Die Entwicklungspolitik der Weltbank-Gruppe vor dem Hintergrund der Schuldenkrise der »Dritten Welt« seit Beginn der achtziger Jahre.'' [[Frankfort an’n Main]] 1995. * John B. Cobb Jr.: ''The earthist challenge to economism – a theological critique of the World Bank''. St. Martin’s Press, New York 1999, ISBN 0-312-21838-9. * Eric Toussaint: ''The World Bank: A Critical History'', Pluto Press, London 2023 == Nettverwiese == * [http://www.worldbank.org/ Offitschelle Webstede] van de Weltbank (englelsch, spaansch, franzöössch, araabsch, chineesch) * [http://data.worldbank.org/data-catalog Worldbank Data Catalog] (engelsch) * Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/DBF402 The World Bank: ''Stimmenverteilung'' (Stand: Juni/März 2017)], uut: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP ''Zahlen und Fakten: Globalisierung''], www.bpb.de (hoogdüütsch) * ''Internationales Netzwerk investigativer Journalisten'' (ICIJ): [https://www.icij.org/project/world-bank Evicted and Abandoned: The World Bank’s Broken Promise to the Poor] (engelsch) == Nawiese == [[Kategorie:Internatschonale Organisatschoon]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Weertschop]] [[Kategorie:Bank]] <references />{{Normdaten}} 3tg2xkl0z3vyuk3q5uuydps8v164unt 0 183756 1065707 1065390 2026-05-17T13:11:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065707 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} Een '''Phoneem''' (uut {{S|grc|φωνή|phōnḗ}} ‚Luut, Stemm‘) is de abstrakte Klass vun all Spraak[[Luud|luden]], de in’n spraken [[Spraak]], de alle de lieke Rulle hebbt, enen Luut binnen enen [[Woord|Woort]] van enen andern Luut to ünnerscheden. To’n Bispeel snackt verscheden Luden, de Platt küürt, dat Phoneem /r/ anners uut. De verscheden ''r''-Luden [ɾ] ~ [ʁ] sind man dat sülve ''r''-Phoneem. == Phoneem teggen Allophone == Ene grote Tahl verscheden Luden bekikt een Spreker van ene Spraak as Varianten ([[Allophoon|Allophone]]) van enen bestimmten Phoneem. De Mechanismus daar achter is dat kategoorsche Hören. De [[Labial|labiale]] [[stemhebben]] [[Plosiv]] an’n Beginn van’n Woort „Back“ klingt uut den Münner van teggen verscheden Sprekers steeds anders, man de teggen verscheden Luden bekieket de Sprekers doch as dat sülve Phoneem /b/. Wenn een de Luden med enen Luut, de unner dat Phoneem /d/ fallt, uuttuuscht, denn is „Dack“ to hören. Dat is een Woort, dat wat annerster bedüd un so tellt de Lude to een ander Phoneem. Dat heet, dat de Wöör „Back“ un „Dack“ up [[Plattdüütsch|Platt]] een [[Minimaalpaar]] formt. == Transkriptschoon == De gängige Konventschoon is Phoneem binnen Schreegsteken to schrieven. Dat Phoneem sülvenst transkribeert een meest na dat [[Internatschonal Phoneetsch Alphabet|Internatschonale Phoneetsche Alphabeet]]. == Nettverwiese == {{Commonscat|Phonemes|Phoneem}} * {{Internetquelle |autor=Udo L. Figge |url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |titel=Phonem |werk=Vorlesung „Grundlagen der romanischen Sprachwissenschaft“ (WS 2000/01) |datum=1998-12-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20101103044826/http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |archiv-datum=2010-11-03 |zugriff=2012-10-26 }} {{Webarchiv|url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |wayback=20101103044826 |text=Phonem |archiv-bot=2026-05-17 13:11:41 InternetArchiveBot }} * Robert F. Port: ''[http://www.cs.indiana.edu/~port/pap/TheGraphicalBasis.SGLSP.pdf The Graphical Basis of Phones and Phonemes].'' (PDF; 103&nbsp;kB) [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Phonologie]] b3yf22r1ecjmk4r5s64spybrbq2bs29 0 184765 1065712 1065395 2026-05-17T13:23:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065712 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox ICD |01-CODE=A80.0 |01-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch Impfvirus |02-CODE=A80.1 |02-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch importiertes Wildvirus|03-CODE=A80.2x |03-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch einheimisches Wildvirus |04-CODE=A80.3 |04-BETEKEN=Sonstige und nicht näher bezeichnete akute paralytische Poliomyelitis|05-CODE=A80.4 |05-BETEKEN=Akute nichtparalytische Poliomyelitis |06-CODE=A80.9 |06-BETEKEN=Akute Poliomyelitis, nicht näher bezeichnet}} '''Poliomyelitis''' (van ooldgreeksch πολιός <templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles> un {{Lang|grc|μυελός|myelós}})<ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref><ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CE%BC%E1%BF%A1%CE%B5%CE%BB%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref> oder ''Poliomyelitis acuta'', kort '''Polio''', plattdüütsch ook '''Kinnerlaamheid''' oder '''Kinnerlaamde''' is ene Infektschoonskrankheid, de Polioviren to’n groten Deel in’n de Kinnertied veroorsaakt. Se gript Neuronen an, de Muskeln in dat Liv stüürt un sorgt för verlaamt meest de Liddmaten up Duur. De Krankheid kann ook de Atenmuskeln befallen, wat den Dood bringen kann. De Krankheid brochte so ook de Isern Lungen, de eerste Atengeevmaschine. Ook noch Jaten na de Infektschoon kann de Krankheid wedder komen. Dat [[Viren|Virus]] breed sik meest över Urin oder Schiet uut, man ook Infektschonen över Drüppens könnt passeren. De Krankheid överdregt sik alleen in’n Minschen (un een paar Apenaarden) un kann sik bloot van den enen up den Minschen uutbreden.<ref name=":0">{{Literatur|Autor=Thomas Schmitz, Sven Siebert|Titel=Klartext: Impfen! – Ein Aufklärungsbuch zum Schutz unserer Gesundheit|Auflage=1|Verlag=HarperCollins|Datum=2019|ISBN=978-3-95967-884-1|Seiten=125}} </ref> Sinds den 1950er Jaren givt dat Impstoffe gegen Polio. De Antaal Infektschonen gaat sinds denn stark trügge. Grote Sundheidsorganisatschonen, sunnerlik de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|WHO]], arbeed sied Jaren de Poliomyeltis heel to betwingen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/polio_six_year_plan_20130425/en/ |titel=WHO {{!}} Global leaders support new six-year plan to deliver a polio-free world by 2018 |abruf=2017-02-09}}</ref> Man dat givt ook Trüggsläge: So verbreed sik Polio (Stand Anfang 2020) in [[Afghanistan]] un [[Pakistan]]. In de [[Ukraine]] steken sik2015 twee Kinder an, ofschoonst Europa al 2002<ref name=":2">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.impfen-info.de/impfempfehlungen/fuer-erwachsene/polio-kinderlaehmung/ |titel=Polio-Impfung bei Erwachsenen |werk= |hrsg=[[Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung]] |datum= |abruf=2020-01-08 |sprache=de}}</ref> för heel frei van Polio gull. Den September 2022 reep [[New York (Bundsstaat)|US-Bundsstaat New York]] den Noodstand uut, nadem dat se dat Virus in’n Afwater binnen veer Bezirken un ook in [[New York City]] nadem das Virus im Abwasser von vier Bezirken sowie in New York City nawiesen können. Nademdat in Afrika veer jare nene niegen Fall van Wild-Poliomyelitis upkomen was, het de WHO Afrika den 25.&nbsp;August 2020 för „Wild-Polio-frie“ verklöört.<ref>{{Internetquelle |url=https://polioeradication.org/news-post/africa-kicks-out-wild-polio/ |titel=Africa Kicks Out Wild Polio |hrsg=polioeradication.org |abruf=2020-08-25 |sprache=en}}</ref> Man Polioviren uut leven Impstoffen (cVDPVs) sind noch in’n Ümloop, ene Folge bi nich immuniseert oder nich good noch immuniseert Populatschonen un slechte Hygiene. So is sik de WHo vermoden, dat’t een hoog Risiko givt, dat sik cVDPVs in Zentraalafrika un in’n Hoorn van Afrika uutbreed.<ref name=":7">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.who.int/csr/don/01-september-2020-polio-sudan/en/ |titel=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 – Sudan |werk=WHO |hrsg= |datum=2020-09-01 |abruf=2020-09-04 |sprache=en}}</ref> Meer as den Dutzen Länner in Afrika fecht ook vandage noch tegen de Krankheed, daar mang sind [[Angola]], [[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo]], [[Nigeria]] un [[Sambia]].<ref>{{Internetquelle |url=https://apnews.com/619efb65b9eeec5650f011b960a152e9/ |titel=Maria Cheng: UN says new polio outbreak in Sudan caused by oral vaccine |hrsg=The Associated Press |abruf=2020-09-05 |sprache=en}}</ref> == Literatuur == * Deutsche Gesellschaft für Pädiatrische Infektiologie e.&nbsp;V. (DGPI) (Ruutgever): ''Handbuch Infektionen bei Kindern und Jugendlichen.'' 4. Uplage. Futuramed, München 2003, ISBN 3-923599-90-0. * Fabian Feil, Adolf Windorfer, Sabine Diedrich, Eckhard Schreier: Von der Prävention bis zur Ausrottung. WHO-Projekt der Polioeradikation und ihre Überwachung als gesundheitspolitische Herausforderung an die Medizin in Deutschland. In: Deutsches Ärzteblatt. Band 97(40), 2000, ISSN 0012-1207, S. A2598–A2599.  * Adolf Windorfer, Fabian Feil: Der Kampf gegen Poliomyelitis – Ausrottung einer Zivilisationsseuche. In: Bundesgesundheitsblatt. Band 43, 2000, S. 2–6, doi:10.1007/s001030050002.  * David M. Oshinsky: Polio: An American Story. Oxford University Press, USA 2005, <nowiki>ISBN 0-19-530714-3</nowiki>.  * Axel Karenberg: ''Kinderlähmung.'' In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Ruutgever): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin / New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 750. * {{Internetquelle |autor=Herwig Kollaritsch, Maria Paulke-Korinek |url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |titel=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-01-05 |format=PDF }} {{Webarchiv|url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |wayback=20200714003953 |text=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |archiv-bot=2026-05-17 13:23:23 InternetArchiveBot }} * Karl Wurm, A. M. Walter: ''Infektionskrankheiten.'' In: Ludwig Heilmeyer (Ruutgever): ''Lehrbuch der Inneren Medizin.'' Springer-Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Uplage ook daar 1961, S. 9–223, hier: S. 184–191. == Nettverwiese == {{Commonscat|Polio|Poliomyelitis|audio=1|video=1}} * [https://polioeradication.org/ Global Polio Eradication Initiative] * {{Internetquelle |url=https://ourworldindata.org/grapher/the-number-of-reported-paralytic-polio-cases |titel=The number of reported paralytic polio cases |werk=[[Our World in Data]] |abruf=2020-01-07}} * Lars Fischer: [https://www.spektrum.de/news/polio-der-lange-weg-zur-ausrottung-der-kinderlaehmung/2067612 ''Warum Polio wieder auflebt.''] In: Spektrum.de, 20. Oktober 2022. == Einzelnachweise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Krankheit]] [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Epidemiologie]] [[Kategorie:Neurologie]] [[Kategorie:Kinner]] [[Kategorie:Medizin]] sqye3ftaji0ujdcdyn03i24mr3x6c4z 0 185624 1065749 1065423 2026-05-17T15:50:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065749 wikitext text/x-wiki [[Datei:Telesphore Toppo.jpg|mini|hochkant|Telesphore Placidus Toppo (2017)]] [[Datei:Coat of arms of Telesphore Toppo.svg|mini|hochkant|Dat Kardinalswappen vun Toppo]] '''Telesphore Placidus Kardinal Toppo''' (* [[15. Oktober]] [[1939]] in [[Chainpur (Jharkhand)|Chainpur]]; † [[4. Oktober]] [[2023]] in [[Ranchi]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |titel=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |werk=ccbi.in |datum=2023-10-04 |sprache=en |abruf=2023-10-04 }} {{Webarchiv|url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |wayback=20231015112925 |text=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |archiv-bot=2026-05-17 15:50:35 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en indisch Geistlicher un [[Röömsch-kathoolsch Kark|röömsch-kathoolsch]] [[Arzbischop]] vun [[Arzbisdom Ranchi|Ranchi]]. == Leven == Telesphore Placidus Toppo wurr 1969 in Himmelried to’n Preester weeht. Wiedere Studien hemm hüm an de [[Päpstliche Universität Urbaniana]] in [[Rom]] führt. Nah eenig Johren in de [[Seelsörg]] un in’n Hoochschoolldeenst wurr he an’n 8. Juni 1978 to’n [[Bischop]] vun [[Bisdom Dumka|Dumka]] beropen. An’n 7. Oktober vun dat sülvige Johr wurr he dör Arzbischop [[Pius Kerketta]] to’n Bischop weeht. 1984 hett Paapst [[Johannes Paul II.]] to‘n [[Koadjutor]]arzbischop nöömt, een Johr later denn to’n [[Arzbisdom Ranchi|Arzbischop vun Ranchi]]. 2003 wurr Toppo as [[Kardinalpreester]] mit de [[Titelkark]] ''[[Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia]]'' in da [[Kardinalskollegium]] upnommen. He weer Präsident vun de Indische [[Bischopskonferenz]]. Kardinal Toppo hett an dat [[Konklave 2005]] deelnommen, bi dat [[Benedikt XVI.]] to’n Paapst wählt wurr un ok [[Konklave 2013|2013]] weer he mit dorbi, as Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] wählt wurr. Paapst Franziskus hett an’n 24. Juni 2018 sien Rückträe wegen Öller annommen. <ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/06/24/0480/01044.html|titel=Rinuncia dell’Arcivescovo di Ranchi (India) e nomina del successore|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]]|werk=Tägliches Bulletin|datum=2018-06-24|zugriff=2018-06-24|sprache=it}}</ref> == Fievt Marianisches Dogma == De Kardinal hett Paapst Benedikt XVI. 2008 dorum beeden, en fievt Marianisches [[Dogma]] över Maria as [[Maria Miterlöserin|Miterlöserin]] intoführen. So en Verkloren würr dat Nicht-Katholiken lichter maaken, de Modergottes to verstahn. Stöhn kreeg he dör Kardinal [[Luis Aponte Martínez]], emeriteert Arzbischop vun San Juan, Puerto Rico; Kardinal [[Varkey Vithayathil]], Arzbischop vun [[Grootarzbisdom Ernakulam-Angamaly|Ernakulam-Angamaly]], Indien; Kardinal [[Ricardo Jamin Vidal|Riccardo Vidal]], Arzbischop vun [[Arzbisdom Cebu|Cebu]], Philippinen, un Kardinal [[Ernesto Corripio y Ahumada]], emeriteert Arzbischop vun Mexiko-Stadt. So en Dogma würr in’n interreligiösen Dialog mit den Muslimen helpen, denen Maria dör den [[Koran]] vertroot is. Se gellt dor as „größte aller Frauen, ohne Sünde und jungfräulich“.<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Kath.net]]|url=https://www.kath.net/news/19766|titel=Dogma von Maria Miterlöserin hilfreich für interreligiösen Dialog|datum=2008-05-07|abruf=2019-08-16}}</ref> == Liddmaatschapen == Telesphore Placidus Kardinal Toppo weer Liddmaat vun de folgend Institutschonen vun de [[Röömsch Kurie|röömsch Kurie]]: * [[Dikasterium för de Evangeliseeren|Kongregatschoon för de Evangeliseeren vun de Völker]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003">{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2003/11/24/0592/01835.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20DEI%20DICASTERI%20DELLA%20CURIA%20ROMANA|titel=Nomina di Membri dei Dicasteri della Curia Romana|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2003-11-24|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * [[Dikasterium för den Interreligiösen Dialog|Päpstlicher Raat för den Interreligiösen Dialog]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003" /> * [[Päpstlicher Raat för de Kultur]] (siet 2009)<ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2009/01/17/0032/00087.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20E%20DI%20CONSULTORI%20DEL%20PONTIFICIO%20CONSIGLIO%20DELLA%20CULTURA|titel=Nomina di Membri del Pontificio Consiglio della Cultura|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2009-01-17|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * Kardinalskommission vun dat [[Istituto per le Opere di Religione]] (af 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.archivioradiovaticana.va/storico/2013/02/16/kardinalskommission_f%C3%BCr_ior_erneuert/ted-665508 |titel=Kardinalskommission für IOR erneuert |hrsg=[[Radio Vatikan]] |datum=2013-02-16 |abruf=2019-08-17}}</ref> == Weblinks == * [https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/btoppotp.html Indrag up catholic-hierarchy.org] * [https://press.vatican.va/content/salastampa/en/documentation/cardinali_biografie/cardinali_bio_toppo_tp.html Biografische Notiz (engelsch)] * [https://cardinals.fiu.edu/bios2003.htm#Toppo Indrag in In: Salvador Miranda: The Cardinals of the Holy Roman Church. (Website vun de [[Florida International University]], engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=1073534448|VIAF=316531388}} {{SORTIERUNG:Toppo, Telesphore Placidus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Boren 1939]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Arzbischop]] [[Kategorie:Kardinal]] c2oi3c2ws22qb8xowsjakxbj8h9zoxl 0 187004 1065690 1065374 2026-05-17T12:04:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065690 wikitext text/x-wiki [[Datei:Neil Diamond HWOF Aug 2012 other (levels adjusted and cropped).jpg|mini|Neil Diamond, 2012]] [[Datei:Neil Diamond 2.jpg|mini|Neil Diamond, 2007]] '''Neil Leslie Diamond''' (*&nbsp;[[24. Januar]] [[1941]] in [[New York City]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Gesang|Singer]] un [[Songwriting|Songwriter]]. He harr vör allen in de laat 1960er un in den1970er Johren Top-Ten-Hits as ''[[Sweet Caroline]]'', ''[[I Am… I Said]]'',<ref>{{Internetquelle |url=http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |titel=Neil Diamond - “I Am … I Said” |hrsg=swr.de |offline= |archiv-url=https://archive.today/20120911133001/http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |archiv-datum=2012-09-11 |abruf=2023-02-26 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |archive-is=20120911133001 |text=Neil Diamond - “I Am … I Said” |archiv-bot=2026-05-17 12:04:06 InternetArchiveBot }}</ref> ''[[Song Sung Blue]]'', ''[[Desiree (Lied)|Desireé]]'', ''Beautiful Noise'' un ''Cracklin’ Rosie''. Mit över 125 Millionen verköfft Schallplatten (bit Mai 2009) is Neil Diamond en vun de spoodriekst Musiker weltwiet. Diamond schreev ok Hits as ''[[I’m a Believer]]'' för de [[The Monkees|Monkees]] un ''Sunflower'' för [[Glen Campbell]] as ok (den eerst dör [[UB40]] bekannt wurrn Titel) ''[[Red Red Wine]]''. He wurr mit tallriek Sülvern, [[Golden Schallplaat|Golden]] un Platin-Schallplatten uttekent. För den [[Soundtrack]] ''Jonathan Livingston Seagull'' kreeg he 1973 en [[Grammy Award]]. == Leven == Neil Diamond is in den New Yorker Stadtdeel [[Brooklyn]] in en poolsch-russisch Inwannererfamilie mit jöödsch Gloven upwussen. Nah den Besöök vun de School muss he meestens in den Laden vun sien Vader uthelpen. <ref>''Radikal ernsthaft.'' In: ''[[Augsburger Allgemeine]]'', 3. März 2006.</ref> To sien 16. Gebortsdag kreeg he en [[Gitarr]] schunken, de he to spelen lehrt hett. He gung mit [[Barbra Streisand]] up de Erasmus Hall High School in [[Flatbush]] un hett mit hör in den [[Eerstsemester]]-Chor ({{enS|Freshman-Chorus}}) vun de [[High School]] sungen.<ref>Richar Alleman: ''New York: The Movie Lover's Guide''. Random House, New York City 1988, ISBN 0-7679-1634-4, S. 415–416.</ref> Diamond weer af 1963 mit Jaye Posner verheiraadt, mit de he twee Döchter harr.<ref name="us2012" /> 1967 hemm se sück trennt un 1969 wurr de Ehe schett.<ref name="us2012">{{Internetquelle |url=http://www.usmagazine.com/entertainment/news/neil-diamond-71-marries-his-manager-42-2012224 |titel=Neil Diamond, 71, Marries His Manager, 42 |datum=2012-04-22 |werk=Us Weekly |abruf=2023-12-10}}</ref> Ut sien tweete Ehe mit Marcia Murphey harr he twee Söhns, de 1970 un 1978 boren wurrn. Neil Diamond un Murphey hemm sück 1994 trennt<ref name="us2012" /> un leeten sück 1995 nah 26 Johren scheeden.<ref>Karen S. Schneider: {{Webarchiv|url=http://people.com/people/article/0%2C%2C20141128%2C00.html|wayback=20120512110102|text=''Period of Change''.}} In: ''[[People (Zeitschrift)|People]]'', 29. April 1996.</ref> In‘n April 2012 hett de nu 71-Johrige in [[Los Angeles]] sien 42-johrige Managerin, de Produzentin Katie McNeil heiraadt.<ref name="us2012" /> == Musikalisch Loopbahn == In de fröh 1960er Jahren hett Diamond tonächst as Songwriter mit ehrder minn Erfolg arbeit (bispeelswies mit ''Sunday and Me'', dat he för [[Jay and the Americans]] schreev un dat up Platz 18 lannen dee). Mit den Titel ''[[I’m a Believer]]'', den he den [[Monkees]] to’n Gebruuk överleet, harr he sien eersten Welterfolg. Dornah folgten de bekannten eegen Hits, de ok in’t Repertoire vun tallriek anner Popgrötten as [[Roy Orbison]], [[Elvis Presley]], [[Frank Sinatra]], [[Shirley Bassey]], [[Harry Belafonte]], [[Engelbert (Singer)|Engelbert Humperdinck]], [[Julio Iglesias]], [[Tom Jones]], [[Daliah Lavi]], [[Tina Turner]] oder [[Johnny Cash]] to finnen weern bzw. sünd. [[Datei:Neil Diamond in concert, 1972.jpg|mini|Neil Diamond, 1972]] Sien eerst komponeert un sülvst sungen Titel in den US-[[Musikcharts]] ''[[Billboard Hot 100]]'' van 1966 ''Solitary Man'' keem up Platz 55 un bleev negen Week, de latere [[Single (Musik)|Singleversion]] vun den Titel bleev 1970 24 Week (Platz 21) in disse Charts. Mit de nächst, in’n Harvst 1966 herutbrocht Single ''Cherry Cherry'' gelung hüm sien eerst Top-Ten-Hit över twalf Week un Bestplatzeeren up 6.<ref>Clay Cole: ''Sh-Boom!: The Explosion of Rock 'n' Roll (1953–1968)''. Morgan James. New York City 2009, ISBN 978-1-60037-638-2, S. 256.</ref> De eerste Nummer-1-Hit weer 1970 ''Cracklin’ Rosie'',<ref>Wiedere Informatschonen to dissen Titel in: Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3., överarbeit un utwiet Uplaag. Billboard Publications, New York City 1992, S. 282.</ref> ''[[I Am… I Said]]'' reck 1971 de Top 5 in [[England]] un den USA, un ''[[Song Sung Blue]]'' reck 1972 weer de Tipp vun de US-Charts. In dat glieker Johr kreeg he dör Afstimmen vun de Leserschap vun de düütschsprakig Jöögdtietschrift ''[[Bravo (Tietschrift)|Bravo]]'' den Bronzenen [[Bravo Otto#1972 Jahresende|Bravo Otto]] as Singer. As spoodriekst Song, de vun hüm sungen, aber nich vun hüm schreeven wurr, gellt ''He Ain’t Heavy … He’s My Brother'', en Platz-20-Hit ut dat Johr 1970, den tovör de [[Hollies]] upnommen harrn.1976 hett Diamond dat Album ''Beautiful Noise'' upnommen, dat vun [[Robbie Robertson]] produzeert wurr. Dat Album reck on in’n düütschsprakigen Ruum dde Tipp vun de Albumcharts (1976 Öösterriek, 1977 Düütschland). [[Datei:Neil Diamond plays Woburn Abbey in 1977.jpg|mini|Neil Diamond in England, 1977]] 1977 hett he den Song ''[[You Don’t Bring Me Flowers]]'' up dat Album ''I’m Glad You’re Here With Me Tonight'' herutbrocht. De Song wurr vun Barbra Streisand up hör Album ''Songbird'' covert. En Radio-DJ hett beid Versionen tosommen mixt un sörg dormit för Upsehn. Diamond un Streisand hemm dat Leed sluutend gemeensam nee upnommen. Disse Upnahm wurr en wieder Nr.-1-Hit. 1980 wurr de Film ''[[The Jazz Singer|Der Jazz-Sänger]]'' herutbrocht, in den Neil Diamond neben [[Laurence Olivier]] de Hööftrull speel un tosätzlich de Filmmusik leefern dee. Mit den Song ''America'', de Platz 8 vun de Billboard Single-Charts recken dee un de Ballade ''Love on the Rocks'' (Platz 2) wurr de [[Soundtrack]] enorm spoodriek un reck Platz 1 der [[Billboard Charts]]; de Film dorgegen weer en Flop un He kreeg dorför de „Golden Himbeere“. Dornah truck sück Diamond as Schauspeler wietgahnd ut de Filmwelt torüch, eerst goot 20 Johr later harr he in ''[[Saving Silverman|Zickenterror – Der Teufel ist eine Frau]]'' en Gastupträe. 1973 nehm Diamond för de Romanverfilmung vun [[Richard Bach]] sien ''[[Jonathan Livingston Seagull|Die Möwe Jonathan]]'' den glieknamigen Soundtrack up. 1982 hett hüm de Film ''[[E.T.]]'' to sien Hit ''Heartlight'' brocht. 1996 hett he mit ''Tennessee Moon'' ein [[Country-Musik|Country]]-Album upnommen, dat hüm en Platz 14 inbroch. In dat Johr 2000 kreeg Neil Diamond in New York den ''Lifetime Achievement Award'' vun de [[Songwriters Hall of Fame]]. In’n November 2005 keem sien Album ''12 Songs'' (Platz Nr. 4 vun de [[Billboard Charts]]) herut. Produzeert wurr dat vun [[Rick Rubin]], de ok de letzt veer Studioalben vun [[Johnny Cash]] produzeert harr. An‘n 9. Mai 2008 keem – ok weer in Tosommenarbeit mit Rubin – sien 29. Studioalbum mit den Titel ''Home Before Dark'' herut, up dat he ünner annern in en Duett mit [[Natalie Maines]], de Leadsingerin vun de [[Dixie Chicks]], to hören is. Dat Album weer Neil Diamond sien eerst Nummer-een-Album in den Billboard Charts. In‘n Sömmer 2008 weer he weer to en Konzert-Tournee in Europa; he is dorbi ünner annern in Hamborg, Köln un München as ok eerstmals bi dat [[Glastonbury Festival]] uptreeden. 1997 wurr in de USA sien Leed ''Sweet Caroline'' eerstmals to’n Anfang vun en Football-Speel speelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/news/fenway-parks-anthem-started-innocuously/c-45075964 |titel=Fenway Park’s anthem started innocuously |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210225142926/https://www.mlb.com/news/fenway-parks-anthem-started-innocuously/c-45075964 |archiv-datum=2021-02-25 |abruf=2019-07-30}}</ref> In de Folgetiet entwickel sück dat Afspelen vun ''Sweet Caroline'' to’n Anfang vun US-amerikaansch Footballspelen to en Traditschoon vun mehreren Football-Teams. Dat wurr en Stadion-Hymne, to de vör den Anfang vun de Spelen dat Publikum mitsingt. Mittlerwiel passeert dat ok bi europääschen Footballmannschapen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.welt.de/sport/fussball/article164433159/Diese-Popsongs-schafften-es-bis-in-die-Fankurven.html |titel=Fußball-Charts: Top 11 – Diese Popsongs schafften es bis in die Fankurven |autor=Lutz Wöckener |werk=[[Die Welt]] |datum=2017-05-20 |sprache=de |abruf=2023-12-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Tyler Beck |url=https://de.yourtripagent.com/3749-why-sweet-caroline-is-boston-anthem |titel=Warum |sprache=de-DE |abruf=2023-02-26 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nymag.com/intelligencer/2007/11/photo_hulton_archivegetty_imag.html |titel=Neil Diamond Reveals the Cute, Pervy Roots of ‘Sweet Caroline’ |sprache=en-us |abruf=2023-02-26}}</ref> Up sien Album van 2009 ''A Cherry Cherry Christmas'' hett Diamond den bekannten Musiktitel ''The Chanukah Song'' vun den Comedian [[Adam Sandler]] covert. Dat Musikvideo dorto wurr vun DJ Ashba, Gitarrist bi [[Guns N’ Roses]], produzeert. Neil Diamond hett hier en Musikwark passend to dat acht Daag lang düürn jöödsch Fest [[Chanukka]], den Vöravend vun den 12. Dezember 2009, ableefert. [[Datei:1afin-2795f.jpg|mini|Neil Diamond, 2015]] An‘n 14. März 2011 wurr Diamond in de [[Rock and Roll Hall of Fame]] upnommen, inführt wurr he dorbi vun [[Paul Simon]]. An‘n 10. August 2012 kreeg Diamond en Steern in de [[Hollywood Walk of Fame/Kategorie Musikupnahmen|Kategorie Musikupnahmen]] up den [[Hollywood Walk of Fame]] bi de Adresse 1750 North Vine Street, tegenöver vun den [[Capitol Records|Capitol Tower]]. De ''[[Rolling Stone]]'' hett Diamond 2015 up Rang 47 vun de [[De 100 gröttste Songwriter vun all Tieden|100 gröttsten Songwriter vun all Tieden]] uplist.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#neil-diamond |titel=The 100 Greatest Songwriters of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2015-08 |sprache=en |abruf=2017-08-07}}</ref> Dornah entwickel Neil Diamond en Leev to de [[Country-Musik]] („Melody Road“).<ref>Jan Wiehle: ''„Ich sagte ja, und dann war keiner da“.'' In: ''[[FAZ]]'', 23. Januar 2021.</ref> In‘n Januar 2018 geev Diamond bekannt, an [[Parkinson-Krankheit|Parkinson]] to lieden. He würr dorüm nich blots sien loopend Australien- un Niegseeland-Tournee afbreeken, sonnern generell kien Konzerte mehr geven. He wull aber wiederhen Musik in‘n Studio upnehmen.<ref name="faz-15412695">{{Internetquelle |autor=dpa |url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/menschen/neil-diamond-beendet-seine-tour-nach-parkinson-diagnose-15412695.html |titel=Neil Diamond beendet Tour wegen Parkinson |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung#FAZ.NET|FAZ.net]] |datum=2018-01-23 |abruf=2018-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/parkinson-neil-diamond-verkuendet-rueckzug-aus-dem-tourleben-1442603/ |titel=Parkinson! Neil Diamond verkündet Rückzug aus dem Tourleben |abruf=2019-07-30}}</ref> In‘n Juli 2018 is he in de Kommandozentrale vun de Füürwehrinsatzkräfte uptreeden, de en Busch- un Waldbrand in [[Colorado]] bekämpen deen. Diamond sülvst leevt siet goot 20 Johren in [[Basalt (Colorado)|Basalt]], Colorado.<ref>{{Internetquelle |autor=A. B. C. News |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/neil-diamond-firefighters-battling-wildfire-surprise-performance/story?id=56895149 |titel=Neil Diamond thanks firefighters battling wildfire with surprise performance |sprache=en |abruf=2023-02-26}}</ref><ref name="welt-180192332">{{Internetquelle |autor=dpa-infocom GmbH |url=http://www.welt.de/newsticker/dpa_nt/infoline_nt/boulevard_nt/article180192332/Neil-Diamond-ueberrascht-mit-Staendchen.html |titel=Neil Diamond überrascht mit Ständchen |werk=[[Die Welt#Online-Ausgabe|welt.de]] |datum=2018-07-30 |abruf=2018-10-07}}</ref> An‘n 4. Dezember 2022 fier dat up de Biographie vun Neil Diamond footen [[Jukebox-Musical]] ''A Beautiful Noise: The Neil Diamond Musical'' Premiere an’n dat Broadhurst Theatre in New York.<ref>{{Internetquelle |autor=Greg Evans |url=https://deadline.com/2022/05/neil-diamond-musical-beautiful-noise-broadway-opening-1235026979/ |titel=Neil Diamond Musical ‘A Beautiful Noise’ Sets Fall Broadway Opening |werk=Deadline |datum=2022-05-18 |sprache=en-US |abruf=2023-02-26}}</ref> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.neildiamond.com/ www.neildiamond.com] * [https://web.archive.org/web/20220630015236/http://www.neildiamondhomepage.com/ www.neildiamondhomepage.com] * {{IMDb|nm0004871}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130091200|LCCN=n82020006|VIAF=3570589}} {{SORTIERUNG:Diamond, Neil}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1941]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Pop-Musik]] [[Kategorie:Gitarrenspeler]] [[Kategorie:Komponist]] exo1jst571811du86sjv7ai6xet767h 0 187447 1065757 1065430 2026-05-17T16:16:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065757 wikitext text/x-wiki [[Datei:Toni Morrison (author, at her upstate New York home) (cropped).jpg|mini|Toni Morrison, 1980er Johren[[Datei:Toni Morrison (signature).svg|rahmenlos|hochkant|zentriert|klasse=notpageimage skin-invert-image|Signatur]]]] [[Datei:Toni Morrison 2008-2.jpg|mini|Toni Morrison (2008)]] '''Toni Morrison''' (* [[18. Februar]] [[1931]] as Chloe Ardelia Wofford in [[Lorain (Ohio)|Lorain]], [[Ohio]]; † [[5. August]] [[2019]] in [[New York City]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Schriever]]in. Se tellt to de bedüüdensten Vertrederinnen vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaanisch Literatur]] un kreeg 1993 as eerste [[swaarte]] [[Schrieverin]] den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Wirken == === Anfangsjohren === Toni Morrison wurr 1931 in [[Ohio]] as Dochter vun Ramah Willis un George Wofford boren. Se weer dat tweet vun veer Kinner vun en afroamerikaansch Arbeiterfamilie.<ref name="wofford">{{cite news |title=Chloe Wofford Talks About Toni Morrison |last=Dreifus |first=Claudia |url=http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050115083953/http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-date=2005-01-15 |language=en |work=The New York Times |date=1994-09-11 |accessdate=2007-06-11}}</ref> Hör Moder stamm ut [[Greenville (Alabama)]] un truck as Kind mit hör Familie nah Norden. Hör Vader is in [[Cartersville]] in [[Georgia]] upwussen. As he etwa 15 Johr olt weer, hemm Witte twee swaart Geschäftslüüd, de in sien Straat leven deen [[Lynchjustiz|lyncht]] Toni Morrison hett seggt: „Er hat uns nie erzählt, dass er Leichen gesehen hat. Aber er hatte sie gesehen. Und das war für ihn zu traumatisch.“<ref>{{Internetquelle |autor=Rachel Kaadzi Ghansah |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/magazine/the-radical-vision-of-toni-morrison.html |titel=The Radical Vision of Toni Morrison |werk=[[The New York Times]] |datum=2015-04-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> Kört nah dissen Vörfall truck George Wofford in de Haapnung, den [[Rassismus]] to entkommen un sück in de upkommen Industriewertschap in Ohio Arbeit toskern, in de rassisch integreerte Stadt [[Lorain (Ohio)|Lorain]] in Ohio. He weer sülvständig un hett as Schweißer för [[US Steel]] arbeit. Morrison hör Moder weer [[Huusfru]] un en fromm Liddmaat vun de [[African Methodist Episcopal Church]].<ref name="newyorker-200310">{{Internetquelle |autor=Hilton Als |url=https://www.newyorker.com/magazine/2003/10/27/ghosts-in-the-house |titel=Ghosts in the House. As an editor, author, and professor, Morrison has fostered a generation of black writers |werk=[[The New Yorker]] |datum=2003-10-27 |sprache=en |abruf=2017-05-01}}</ref> As Morrison etwa twee Johr olt weer, hett de Vermieter vun hör Familie dat Huus in Brand, in dat se leevten, in Brand sett, wiels se to Huus weern, wiel de Öllern dat Hüürgeld nich betallen kunnen. Hör Familie hett up disse „bizarre Form des Bösen“ reageert, indem se över den Vermieter lachen deen, anstratt vertwiefelt to ween. Morrison hett later seggt, dat de Reaktschoon von hör Familie wiest harr, wu man sien [[Integrität (Ethik)|Integrität]] bewohrt un sien eegen Leven in Anbetracht vun de Handlungen vun en sückse „monumentalen Rohheit“ uprecht hollen kunn.<ref>{{Internetquelle |autor=David Streitfeld |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/10/08/the-laureatess-life-song/10d3b79b-52f2-4685-a6dd-c57f7dde08d2/ |titel=The Laureates's Life Song |werk=[[The Washington Post]] |datum=1993-10-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> De Öllern vun Morrison hemm hör en Sinn för Överleeferung un Spraak vermiddelt, indem se traditschonelle afroamerikaansch [[Märken]] un Geistergeschichten veertellen un Leeder singen deen. <ref name="newyorker-200310" /><ref>{{Literatur |Autor=Dave Mote |Titel="Toni Morrison". ''Contemporary Popular Writers'' |Verlag=St. James Press |Ort=Detroit |Datum=1997 |ISBN=1-55862-216-0 |Sprache=en}}</ref> Morrison hett as Kind faken leest; to hör leevsten Schrievers tellen [[Jane Austen]] un [[Lew Nikolajewitsch Tolstoi|Leo Tolstoi]]. Mit 12 Johren wurr se kathoolsch un hett den Dööpnaam Anthony (nah [[Antonius von Padua]]) annommen, wat to hör Ökelnaam Toni führen dee.<ref name="Brockes">{{Internetquelle |autor=Emma Brockes |url=https://www.theguardian.com/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |titel=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |werk=[[The Guardian]] |datum=2012-04-13 |sprache=en |abruf=2013-02-14}}</ref> An de Lorain High School weer se in’n [[Debatteerclub]], in de Johrbook-Grupp un in‘n Theaterclub.<ref name="newyorker-200310" /> === Studium un Berop === 1949 fung se an de [[Howard University]] in [[Washington, D.C.]], en „swaart Universität“ an, [[Anglistik]] to studeeren. In disse Tiet hett se hör Roopnaam vun Chloe to Toni ännert.<ref>{{Literatur |Autor=Lucille P. Fultz |Titel=Toni Morrison: Paradise, Love, A Mercy |Verlag=Bloomsbury |Ort=New York |Datum=2013 |ISBN=978-1-4411-1968-1 |Seiten=4 |Sprache=en}}</ref> 1953 kreeg se den [[Bachelor of Arts]] in Engelsch un 1955 an de [[Cornell University]] den [[Master of Arts]]. Van 1955 bit 1957 hett se [[Engelsch Literatur]] an de [[Texas Southern University]] in [[Houston]] ünnerricht. 1957 keh se as Dozentin an de Howard University nah Washington torüch. [[Datei:Toni Morrison and sons.jpg|mini|Morrison mit hör Söhns vör hör New Yorker Huus, tüschen 1980 un 1987]] 1958 hett se den [[jamaika]]anschen Architekten Howard Morrison heiraadt, mit den se twee Söhns kreeg. Nah hör Scheeden 1964 fung se an as [[Verlagslektor]]in to arbeiten. Wiels hör Tätigkeit för [[Random House (Verlag)|Random House]] van 1967 bit 1983 speel se en wichtig Rull bi dat Bekanntmaken vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaansch Literatur]] un hett ünner annern Böker vun [[Toni Cade Bambara]] un [[Gail Jones]] herut. 1970 keem hör eenige Johren tovör entstahn eerst Roman ''The Bluest Eye ([[Sehr blaue Augen]])'' herut. Sowohl dit Wark as ok ''Sula'' (1974) wurrn vun de Kritik goot upnommen, den Spood bi dat Publikum broch aber eerst ''Song of Solomon (Solomons Lied)'' 1977. Hör Böker wurrn in mehrere Spraaken översett un hanneln meestens vun de Welt vun swaart Fruen.<ref name="dlfkultur" /> Hör Lehrtätigkeit harr se all wiels hör Arbeit bi Random House weer upnommen. 1981 wurr se in de [[American Academy of Arts and Letters]], 1988 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un 1994 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chloe+Anthony+%28Toni%29+Morrison&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |titel=Member History: Chloe Anthony (Toni) Morrison |hrsg=American Philosophical Society |sprache=en |abruf=2019-02-04 |kommentar=mit biographischen Anmerkungen}}</ref> wählt. 1989 wurr se mit de Robert F. Goheen Professur an de [[Princeton University]] würdigt un weer bit to hör [[Emeritieeren]] 2006 “Robert F. Goheen Professor in the Humanities”.<ref>{{Internetquelle |url=https://aas.princeton.edu/people/toni-morrison |titel=Toni Morrison |hrsg=Princeton University, Department of African American Studies |sprache=en |abruf=2022-11-02}}</ref> Toni Morrison is in’n August 2019 in dat Öller vun 88 Jahren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |titel=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |werk=wtap |datum=2019-08-06 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190806140632/https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |archiv-datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06 }} {{Webarchiv|url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |wayback=20190806140632 |text=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |archiv-bot=2026-05-17 16:16:26 InternetArchiveBot }}</ref> Ut dissen Anlaat hett [[Kara Walker]] en Titelsiet in‘n ''[[The New Yorker]]''<ref>{{Internetquelle |autor=Francoise Mouly, Kara Walker |url=https://www.newyorker.com/culture/cover-story/cover-story-2019-08-19 |titel=Cover Story: Kara Walker's Toni Morrison |werk=The New Yorker |datum=2019-08-08 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> mit en [[Porträt]] vun de Schrieverin gestalt. == Rezeptschoon, Utteknungen un Ehrungen == Wat Morrison nahlaaten hett befinnd sück in de Princeton University Library<ref>{{Internetquelle |url=https://catalog.princeton.edu/catalog/9989233003506421 |titel=Toni Morrison Papers 1908–2017. 1970-2015. |werk=Priceton University Library Catalog |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref>. 2021 hett de en umfaaten Utstellung to dat Leven un Wark vun Toni Morrison ankünnigt. ''Sites of Memory. The Archival World of Toni Morrison''. Dat weer för dat Fröhjohr 2023 plaant. De Hööfttitel vun de Utstellung betreckt sück up dat glieknamige [[Essay]] vun hör.<ref>{{Internetquelle |url=https://library.princeton.edu/news/general/2021-10-28/groundbreaking-pul-exhibition-toni-morrison-open-spring-2023 |titel=Groundbreaking PUL exhibition on Toni Morrison to open spring 2023 |hrsg=Princeton University Library |datum=2021-11-10 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> * 1988: [[Pulitzer-Pries]] för den Roman ''Beloved'' * 1993: [[Nobelpries för Literatur]]<ref name="dlfkultur">{{Internetquelle |autor=Johannes Kaiser |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/zum-tod-von-toni-morrisson-mit-wachem-blick-voller.2165.de.html?dram:article_id=455676 |titel=Zum Tod von Toni Morrisson – Mit wachem Blick, voller Menschlichkeit |hrsg=[[Deutschlandfunk Kultur]] |datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06}}</ref> * 1993: Kommandeur vun den [[Ordre des Arts et des Lettres]] * 1994: Condorcet-Médaille (Frankriek) * 2001: [[Premio Grinzane Cavour|Premio-Grinzane-Cavour]]-Sonnerpries * 2010: Offizier in de franzöösch [[Ehrenlegion]]<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/1288659519536/Toni-Morrison-ist-Ritterin-der-franzoesischen-Ehrenlegion ''Toni Morrison ist Ritterin der französischen Ehrenlegion''], 4. November 2010.</ref> * 2012: [[Presidential Medal of Freedom]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/04/26/president-obama-names-presidential-medal-freedom-recipients |wayback=20120428023545 |text=The White House: ''President Obama Names Presidential Medal of Freedom Recipients'' |archiv-bot=2026-03-14 09:05:54 InternetArchiveBot }} (englisch, 26. April 2012, abgerufen am 30. Mai 2012).</ref> * 2013: Nichols-Chancellor's Medal, verleeht vun de [[Vanderbilt University]] in Nashville<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vanderbilt.edu/commencement/nichols-chancellors-medal/ |titel=Nichols-Chancellor’s Medal |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> * 2014: Ivan Sandrof Lifetime Achievement Award, verleeht vun’n [[National Book Critics Circle Award|National Book Critics Circle]] * 2016: ''PEN/Saul Bellow Award for Achievement in American Fiction''. * [[Médaille de la Ville de Paris]] 2021 wurr vun de amerikaansch National Book Critics Circle de Toni Morrison Achievement Award in’t Leven ropen um Institutschonen to ehren, de signifikante Verdeenste för de Literatur leist hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bookcritics.org/the-toni-morrison-achievement-award/ |titel=The Toni Morrison Achievement Award |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> De eerst Priesdräger weer Cave Canem, en gemeeinnützige Organisatschoon, de sück de Förderung vun de künstlerisch un beroplich Entwicklung vun swaart Dichter verschreeven hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |titel=Cave Canem - Mission & History |sprache=en |abruf=2023-04-10 }} {{Webarchiv|url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |wayback=20230320084155 |text=Cave Canem - Mission & History |archiv-bot=2026-05-17 16:16:26 InternetArchiveBot }}</ref> == Warken == === Romane === * ''The Bluest Eye'', 1970 bei [[Holt, Rinehart and Winston]], ISBN 0-03-085074-6 (dt. ''[[Sehr blaue Augen]]'', 1979, översett vun [[Susanna Rademacher]]; Neeöversetten 2023 dör Tanja Handels) * ''Sula'', 1973 bi [[Alfred A. Knopf, Inc.|Alfred A. Knopf]], ISBN 1-4000-3343-8 (dt. ''Sula,'' 1980, översett vun Karin Polz) * ''Song of Solomon'', 1977 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-394-49784-8 (dt. ''[[Solomons Lied]]'', 1979, översett vun [[Angela Praesent]]) * ''Tar Baby'', 1981 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3344-6 (dt. ''Teerbaby'', 1983, översett vun [[Uli Aumüller]] un Uta Goridis) * ''Beloved'', 1987 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3341-1 (dt. ''Menschenkind'', 1989, översett vun [[Helga Pfetsch]]) * ''Jazz'', 1992 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7621-8 (dt. ''Jazz'', 1993, översett vun Helga Pfetsch) * ''Paradise'', 1998 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-676-97113-X (dt. ''Paradies'', 1999, översett vun Thomas Piltz) * ''Love: A Novel'', 2003 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7847-4 (dt. ''Liebe'', 2004, översett vun Thomas Piltz) * ''A Mercy'', 2008 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-27676-6 (dt. ''[[Gnade (Roman)|Gnade]]'', 2010, översett vun Thomas Piltz) * ''Home'', 2012 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-59416-7 (dt. ''Heimkehr'', 2014, översett vun Thomas Piltz) * ''God Help the Child'', 2015 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-74092-2 (dt. ''Gott, hilf dem Kind'', 2017, översett vun Thomas Piltz) === Anner literarische Genres === * Körtgeschichte: ''[[Recitatif]]'', herutbrocht in ''Confirmation: An Anthology of African American Women'', 1983 * Drama: ''Dreaming Emmet'', 1986 upführt, nich verapenlicht * Libretto: ''Margaret Garner'', 2005 eerstmals upführt * Kinnerböker (gemeensam mit hör Söhn Slade): ** ''The Big Box'', 1999 (''Die Kinderkiste'', 2000, översett vun Thomas Piltz) ** ''The Book of Mean People'', 2002 (''Das Buch der Bösen'', 2005, översett vun [[Harry Rowohlt]]) ** ''Who's Got Game? The Lion or the Mouse?'', 2003 ** ''Who's Got Game? The Ant or the Grasshopper?'', 2003 ** ''Who's Got Game? Poppy or the Snake?'', 2004 === Anner Publikatschonen (Utwahl) === * ''Playing in the Dark. Whiteness and the Literary Imagination.'' Harvard University Press, Cambridge 1992, ISBN 0-674-67377-8. ** ''Im Dunkeln spielen: weiße Kultur und literarische Imagination.'' Essays. Översetten Helga Pfetsch, Barbara von Bechtolsheim. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-499-13754-2. ** Neeöversetten: ''Im Dunkeln spielen. Weiße Perspektiven und literarische Imagination'', mit en Nahwoort vun Sharon Dodua Otoo; ut dat Engelsche vun Barbara von Bechtolsheim un Helga Pfetsch, överarbeit un aktualiseert vun Mirjam Nuenning, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg 2023, ISBN 978-3-499-01160-3. * Mitherutgeverin vun ''Birth of a Nationhood'', Essays över Dorstellen un Wohrnehmen vun den [[O. J. Simpson|O.-J.-Simpson]]-Perzess, 1996. * Herutgeverin vun ''Race-ing Justice, En-Gendering Power'', 1992, över den Fall [[Anita Hill]] gegen [[Clarence Thomas]], in den dat um [[sexuelle Belästigung]] gung un de wegen politischer Implikatschonen starke Beachtung in de Apenlichkeit funn. * {{Literatur |Titel=Die Herkunft der Anderen. Über Rasse, Rassismus und Literatur |Verlag=Rowohlt |Ort=Reinbek bei Hamburg |Datum=2018 |ISBN=978-3-498-04543-2 |Kommentar=Vorlesungen an der Harvard University in‘n Sömmer 2016 |Originaltitel=The Origin of Others |Originalsprache=en |Originaljahr=2006 |Übersetzer=Thomas Piltz}} * ''Selbstachtung. Ausgewählte Essays.'' Översett vun Thomas Piltz, Nikolaus Stingl, Dirk van Gunsteren, Christa Schuenke, Christiane Buchner, Christine Richter-Nilsson. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2020, ISBN 3-499-50651-3. == Verfilmung == * 1998: [[Menschenkind]] ''(Beloved)'' – Regie: [[Jonathan Demme]] == Literatur == * Michael Basseler: ''Kulturelle Erinnerung und Trauma im zeitgenössischen afroamerikanischen Roman. Theoretische Grundlegung, Ausprägungsformen, Entwicklungstendenzen.'' Wissenschaftsverlag Trier, Trier 2008, ISBN 978-3-86821-013-2. * Barbara von Bechtolsheim: ''Wer sich der Luft hingibt, vermag auf ihr zu reiten.'' In: [[Charlotte Kerner]] (Hrsg.): ''Madame Curie und ihre Schwestern – Frauen, die den Nobelpreis bekamen.'' Beltz, Weinheim 1997, ISBN 3-407-80845-3, S.&nbsp;356–385. * Barbara Hill Rigney: ''The Voices of Toni Morrison.'' Ohio State University Press, Columbus 1991, ISBN 0-8142-0554-2 ([https://kb.osu.edu/dspace/handle/1811/31738 Digitalisat] auf den Seiten des Verlags im Vollzugriff). * Julia Roth: ''„Stumm, bedeutungslos, gefrorenes Weiß“. Der Umgang mit Toni Morrisons Essays im weißen deutschen Kontext.'' In: Maureen Maisha Eggers, [[Grada Kilomba]], Peggy Piesche und Susan Arndt (Hrsg.): ''Mythen, Masken und Subjekte. Kritische Weißseinsforschung in Deutschland.'' Unrast, Münster 2005, ISBN 3-89771-440-X, S.&nbsp;491–506. * Heidi Thomann Tewarson: ''Toni Morrison.'' Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-50651-3. * Linda Wagner-Martin: ''Toni Morrison: a literary life.'' Palgrave Macmillan, Basingstoke [u.&nbsp;a.] 2015, ISBN 978-1-137-44669-5 (englisch). == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118911627 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118911627 Indrag Düütsch Digitale Bibliothek] * {{IMDb|nm0607339}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://web.archive.org/web/20140426232635/http://www.afrikanet.info/index2.php?option=com_partner&task=link&id=8 Toni Morrison in Oesterreich], Reportage vun [[Afrikanet]], 27. November 2006 * [https://www.rowohlt.de/autorin/toni-morrison.html Bibliographie vun all Titel] vun den in’n [[Rowohlt Verlag]] herutbrocht Översetten * Andrea Klasen: ''[https://www1.wdr.de/radio/wdr5/sendungen/zeitzeichen/zeitzeichen-morrison-literaturnobelpreis-100.html 07.10.1993: Toni Morrison - erster Nobelpreis für Schwarze Literatur]'' In: ''[[WDR5]]'', [[ZeitZeichen (Hörfunksendung)|ZeitZeichen]], 7.&nbsp;Oktober 2023, (Podcast, 14:43&nbsp;Min., verfügbar bit 7.&nbsp;Oktober 2099). == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118911627|LCCN=n80131379|NDL=00450600|VIAF=109406177}} {{SORTIERUNG:Morrison, Toni}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] o5q11sitbzttvkgoh7g98gz9cnpt5ae 0 187456 1065720 1065404 2026-05-17T13:53:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065720 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roberts, Richard John (1943).jpg|miniatur|Richard John Roberts]] Sir '''Richard John Roberts''' (* [[6. September]] [[1943]] in [[Derby (Derbyshire)|Derby]], [[Derbyshire]]) is en britisch-amerikaaansch [[Biochemiker]] un [[Molekularbiologie|Molekularbioloog]]. 1993 kreeg he gemaansam mit [[Phillip Allen Sharp]] den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] „für ihre Identifizierung des diskontinuierlichen Aufbaus einiger [[Erbanlage]]n von Zellorganismen“.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> Diss [[Mosaikgen]]e enthollen so nöömt [[Intron]]-Afsnitte, de nich för [[Protein]]afsnitte codeeren, sonnern bi’d [[Spleißen (Biologie)|Spleißen]] vun den [[Primärtranskript]] entfernt wurrn. Dat kann up verscheeden Oort un Wies passeeren, so dat identische DNA-Afsnitte verscheeden Proteine codeeren können. == Leven == Richard („Rich“) Roberts weer dat eenzige Kind vun Edna (borene Allsop) un John Roberts, en Automechaniker. As he veer Johr olt weer, truck de Familie nach [[Bath]], wo he de ''St. Stephen‘s School'' un de ''City of Bath Boys' School'' besöcht hett. Fröh kreeg he sien eerst Chemiebaukasten, woruphen he Chemiker wurrn wull. Roberts kreeg 1965 an de [[University of Sheffield]] en Bachelor in Chemie un kreeg hier 1969 mit en Arbeit över [[Flavonoide|Neoflavonoide]] sien Doktertitel. En Book vun [[John Cowdery Kendrew|John Kendrew]] hett hüm dorto brocht, sück de Biochemie totowennen. He hett en Angebot vun John Strominger, Perfesser för Biochemie un Molekularbiologie an de [[Harvard University]], annommen, wo he de Upgaav harr, en [[tRNA]] to sequenzeeren un ok de Biosynthese vun de Zellwand vun [[Bakterien]] studeeren dee.<ref name="PMID4367807">R. J. Roberts: ''Staphylococcal transfer ribonucleic acids. II. Sequence analysis of isoaccepting glycine transfer ribonucleic acids IA and IB from Staphylococcus epidermidis Texas 26.'' In: ''The Journal of biological chemistry.'' Band 249, Nummer 15, August 1974, S.&nbsp;4787–4796, PMID 4367807.</ref> Wiels de veer Johr in Boston harr he de Gelegenheit för veer Week dat Labor vun [[Frederick Sanger]] in [[Cambridge]] to besöken, um hier de Methood vun de RNA-Sequenzierung to lehrn. 1972 hett he en Angebot vun [[James Dewey Watson]] an dat [[Cold Spring Harbor Laboratory]] to forschen annommen. Hier hörr he in en Vördrag vun [[Daniel Nathans]] vun de Isoleeren vun dat eerste [[Restriktschonsenzym]], Endonuclease R, un hett de Bedüüden vun dat un tallriek wiedere noch optodecken Restriktschonsenzyme för de Molekularbiologie sehn. In sien Labor hett he mehr as 100 Restriktschonsenzyme opdeckt un isoleert.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/|titel=Sir Richard John Roberts - College of Science|autor=|werk=northeastern.edu|datum=2014-05-01|sprache=en|zugriff=2016-11-06}} {{Webarchiv|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/ |wayback=20161106101424 |text=Sir Richard John Roberts - College of Science |archiv-bot=2026-05-17 13:53:03 InternetArchiveBot }}</ref> Siet 1974 weer he Berader un Chairman vun dat Scientific Advisory Boards vun de privat Biotechnologie-Firma ''New England Biolabs''. Tosommen mit Phil Sharp hett he en Kartierung vun de DNA vun dat [[Adenovirus]]-2 herutbrocht, en Arbeit, de to dat Opdecken vun de ''split genes'' führen dee.<ref name="PMID1057470">C. Mulder, J. R. Arrand, H. Delius, W. Keller, U. Pettersson, R. J. Roberts, P. A. Sharp: ''Cleavage maps of DNA from adenovirus types 2 and 5 by restriction endonucleases EcoRI and HpaI.'' In: ''Cold Spring Harbor symposia on quantitative biology.'' Band 39 Pt 1, 1975, S.&nbsp;397–400, PMID 1057470.</ref> [[Elektronenmikroskop]]ische Upnahmen hemm de ungewöhnliche Genstruktur un dormit dat Opdecken vun en nee Mechanismus vun de Ad2 mRNA Synthese in Suugerzellen bestätigt.<ref name="PMID902310">L. T. Chow, R. E. Gelinas, T. R. Broker, R. J. Roberts: ''An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA.'' In: ''Cell.'' Band 12, Nummer 1, September 1977, S.&nbsp;1–8, PMID 902310.</ref> De Opdecken vun Roberts, dat en individuelle [[mRNA]] vun DNA in trennt Segmenten, den Exons, codeert wurrd, is en Mielensteen in de Genetik un in dat Verständnis vun de molekularen Grundlagen vun de [[Evolutschoon]] vun Eukaryonten. Dat vun hüm opdeckt [[Alternativ Spleißen]] bedüüd, dat en Gen ünnerscheedlich Proteine codeeren kann. 1992 wurr he Chefwetenschapler (CSO) bi ''New England Biolabs,'' Bedriever vun de Restriktschonsenzym-Datenbank REBASE.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.neb.com/about-neb/leadership|titel=Leadership – NEB|autor=New England Biolabs|werk=neb.com|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref><ref name="DOI10.1093/nar/gku1046">R. J. Roberts, T. Vincze, J. Posfai, D. Macelis: ''REBASE--a database for DNA restriction and modification: enzymes, genes and genomes.'' In: ''Nucleic Acids Research.'' 43, 2015, S.&nbsp;D298, {{DOI|10.1093/nar/gku1046}}.</ref> Hier erforscht he wiederhen Restriktschonsenzyme un Methyltransferasen. De ''[[Scopus (Datenbank)|Scopus]]''-Datenbank list hüm as Schriever vun mehr as 250 wetenschaplich Artikeln. Roberts hörrt de [[Brights-Bewegung]] an. He is verheiraadt un hett veer Kinner. 1992 kreeg he de Ehrendokterwürde vun de [[Universität Uppsala]] un 1994 vun de [[University of Bath|Universität Bath]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|titel=Honorary doctorates - Uppsala University, Sweden|autor=|werk=uu.se|datum=|sprache=sv|zugriff=2016-11-05}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|titel=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath|autor=|werk=bath.ac.uk|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-05|archiv-url=https://web.archive.org/web/20151219000643/http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|archiv-datum=2015-12-19|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/ |wayback=20151219000643 |text=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath |archiv-bot=2026-05-17 13:53:03 InternetArchiveBot }}</ref> 1995 wurr he to’n Fellow vun de [[Royal Society]] nöömt un to’n Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] EMBO wählt.1997 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un de American Academy of Microbiology upnommen. 2007 wurr he för sien Bidrag to dat Opdecken vun dat Spleißen un för sien Studien to de Struktur un Genetik der Restriktschonsenzyme mit de [[Gabor Medal]] vun de Royal Society uttekent. 2008 wurr he to’n [[Knight Bachelor]] nömmt för sien Verdeensten för de Molekularbiologie un de Wetenschap in dat [[Vereenigt Könikriek]]. 2021 kreeg he de [[Lomonossow-Goldmedaille]] vun de Russisch Akademie vun de Wetenschapen.<ref>[http://www.ras.ru/news/news_release.aspx?ID=72609491-fb8d-4235-97a2-0853af546268 Lomonossow-Goldmedaille 2021](russisch)</ref> 2023 wurr he in de [[National Academy of Sciences]] wählt. En Utwietenbau vun de chemischen Fakultät an de University of Sheffield un de, ok mit sien finanziell Ünnerstütten, moderniseert wetenschapliche Trakt vun de ''Beechen Cliff School'' (ehmals ''City of Bath Boys' School'') wurrn nah hüm nöömt. == Insetten för Golden Ries == Roberts sett sück för dat Tolaaten vun [[Gröön Gentechnik|gentechnisch verännert Planten]] in Entwicklungslännern in.<ref>{{Literatur |Autor=Juliette Irmer |Titel=Grüne Gentechnik: „Greenpeace hat versagt“ |Sammelwerk=FAZ.NET |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wissen/zukunftslabor-lindau/interview-mit-sir-richard-roberts-zur-gruenen-gentechnik-15664943.html |Abruf=2018-07-07}}</ref> He hett en apen Breef to de Gröön Gentechnik up den Weg brocht,<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html |titel=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2018-07-07}}</ref> in den 2016 tonächst 107 Nobelpriesdräger, de Nichtregeerensorganisatschoon [[Greenpeace]] för deren kritisch Hollen to den gentechnisch verännerten [[Golden Ries]] kritiseeren deen.<ref>{{Literatur |Titel=Offener Brief an Greenpeace: 107 Nobelpreisträger fordern ein Ende der Anti-Gentechnik-Kampagne |Sammelwerk=Trends der Zukunft |Online=https://www.trendsderzukunft.de/offener-brief-an-greenpeace-107-nobelpreistraeger-fordern-ein-ende-der-anti-gentechnik-kampagne/ |Abruf=2018-07-07}}</ref> Intüschen (2023) wurr de Breef vun 160 Nobelpriesdrägern ünnerschreven.<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html |titel=Laureates Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2023-04-22}}</ref> == Weblinks == {{Commons|Richard John Roberts}} * {{Academictree|chemistry|59977}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1172887764|LCCN=n2020186313|VIAF=12459768}} {{SORTIERUNG:Roberts, Richard John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Humanist]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Molekularbioloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] pletfo4ymp24ahmnz9g0vjea70vy2my 0 187528 1065721 1065405 2026-05-17T13:54:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065721 wikitext text/x-wiki [[Datei:Richard R. Ernst 15.10.2020.jpg|mini|195x195px|Richard R. Ernst 2020 in Winterthur|alternativtext=Richard R. Ernst 2020 in Winterthur]] [[Datei:Richard R Ernst.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (2009)]] [[Datei:Richard R. Ernst 1980s (cropped).jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1986)]] [[Datei:Richard R. Ernst ca. 1980.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1980)]] '''Richard Robert Ernst''' (* [[14. August]] [[1933]] in [[Winterthur]]; † [[4. Juni]] [[2021]] ok dor<ref>[https://www.srf.ch/news/schweiz/vater-des-mri-schweizer-chemie-nobelpreistraeger-richard-ernst-ist-verstorben ''Schweizer Chemie-Nobelpreisträger Richard Ernst ist verstorben.''] In: SRF.ch, 8. Juni 2021.</ref>) weer en [[Swiez]]er [[Chemiker]], de 1991 den [[Nobelpries för Chemie]] kreeg. == Leven == Richard Robert Ernst hett Chemie an de [[ETH Zürich]] studeert un hett 1962 mit en [[Dissertatschoon]] bi [[Hans H. Günthard]] un [[Hans Primas]] över dat Thema ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern''<ref>Richard R. Ernst: [https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/133369 ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern'']</ref> sien Doktorat in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] afslooten.<ref>{{Academictree |chemistry |51803|Name=Richard R. Ernst |Datum=4. Februar 2018}}</ref> Van 1962 bit 1968 weer he as Forscher bi de Firma [[Varian Associates]] in [[Palo Alto]], [[Kalifornien]], wo he de [[Kernspinresonanzspektroskopie#Puls-Fourier-Transform NMR|magnetische Kernspinresonanz]] (NMR)-Fourierspektroskopie, Ruuschentkopplung un wiedere Methoden entwickelte. 1968 kehr he as [[Privatdozent]] för physikalische Chemie an de ETH Zürich torüch. 1972 folg de Wahl to’n ausserordentlichen Perfesser för dat glieke Lehrrebeet un af 1976 weer he Ordinarius. Ernst hett en Forschungsgrupp in NMR-Spektroskopie mit Swoorgewicht up methodischen Entwicklungen in fleetig un fast Phase upbaut. auf. He broch de Entwicklung vun de medizinisch [[Magnetresonanztomographie|Magnetresonanz-Tomographie]] vöran. In Tosommenarbeit mit [[Kurt Wüthrich]] hett he wichtige Bidrääg to de Entwicklung vun de NMR-Strukturbestimmungsmethood vun [[Biopolymer]]en in Lösung leist. För sien bahnbreekend Bidrääg to de Entwicklung vun de hochuplösend magnetischen Kernresonanz-Spektroskopie (NMR) kreeg he 1991 den Nobelpries för Chemie.<ref>[http://www.michaelsimm.de/richard-ernst-nobelpreis-fuer-die-nmr-spektroskopie ''Michael Simm: Richard Ernst – Nobelpreis für die NMR-Spektroskopie, "Die Welt", 17. Oktober 1991'']</ref> 1998 is he emeriteert. Richard Ernst weer ünner annern Liddmaat vun den [[Schweizerischer Wissenschaftsrat|Schweizerischen Wissenschaftsrates]] (2000–2002)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |titel=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-16 }} {{Webarchiv|url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |wayback=20210608133759 |text=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |archiv-bot=2026-05-17 13:54:51 InternetArchiveBot }}</ref>, vun den Stiftungsraat vun de [[Marcel-Benoist-Stiftung]] un den Hochschoolraat vun de Technische Universität München. He kreeg tallriek wiedere Ehrungen, dorünner den [[Wolf-Pries]] (1991), den [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]] (1991) un den [[Marcel-Benoist-Pries]] (1986). He weer Ehrendokter vun de [[École polytechnique fédérale de Lausanne|ETH Lausanne]], de [[Technische Universität München|TU München]], de [[Universität Zürich]], de [[Universität Antwerpen]], de [[Babeș-Bolyai-Universität Cluj]] un de [[Universität Montpellier]]. He weer Liddmaat vun de US [[National Academy of Sciences]], Foreign Member vun de [[Royal Society]], London, de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]],<ref>{{Leopoldina|398|IDName=richard-r-ernst|Kommentar=mit Bild und CV|Datum=5. Juli 2016}}</ref> de [[Russische Akademie vun de Wetenschapen]], de Koreaansch Akademie vun de Wetenschap un Technologie, ordentlich Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1989),<ref>[https://www.ae-info.org/ae/Member/Ernst_Richard Eintrag] up de Internetsiet vun de Academia Europaea</ref> de [[American Academy of Arts and Sciences]] un Ehrenliddmaat vun völ wiederen Sellschopen. Siet 1998 vergifft de Fachgrupp ''magnetische Resonanzspektroskopie'' vun de [[Gesellschaft Deutscher Chemiker]] jährlich en nah hüm nöömt Pries an dree Nahwusswetenschapler.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |titel=Ernst Award {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e.&nbsp;V. |sprache=de |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201124153338/https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |archiv-datum=2020-11-24 |archiv-bot= |abruf=2024-07-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |wayback=20201124153338 |text=Ernst Award {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e. V. |archiv-bot=2026-05-17 13:54:51 InternetArchiveBot }}</ref> Richard Ernst leev in [[Winterthur]] un is dor Anfang Juni 2021 in dat Öller vun 87 Johren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://trauer.sueddeutsche.de/todesanzeige/richard-ernst |titel=Traueranzeige Richard R. Ernst (Süddeutsche Zeitung) |sprache=de |abruf=2021-06-19}}</ref> == Autobiographie == * ''Nobelpreisträger aus Winterthur: Autobiografie'', in Zusammenarbeit mit [[Matthias Meili]], Baden (Schweiz): Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte, ISBN 978-3-03919-501-5. == Literatur == * [Thomas Fuchs: Richard R.Ernst. In: Historisches Lexikon der Schweiz. https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/031336/2021-08-10/] * Geoffrey Bodenhausen: ''Richard Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Science]].'' Band 373, Nr. 6551, 2021, S. 164, [[doi:10.1126/science.abj9824]]. * Richard R. Ernst: ''Nobelpreisträger aus Winterthur. Autobiografie in Zusammenarbeit mit Matthias Meili''. [[Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte]], Baden 2020, ISBN 978-3-03919-501-5.<ref>Matthias Meili: {{Webarchiv |url=https://nzzas.nzz.ch/amp/wissen/nobelpreistraeger-richard-ernst-schonungslose-autobiografie-ld.1557722e |text=''Er verkroch sich in seinem Labor, tauchte Wochen später wieder auf – und strahlte: Die Geschichte eines Nobelpreisträgers aus Winterthur.'' |wayback=20210610184500 |archiv-bot=}} In: ''[[NZZ am Sonntag]]'', 23. Mai 2020. Afropen an'n 17. Juli 2024.</ref><ref>Alois Feusi: [https://www.nzz.ch/zuerich/richard-ernst-chemiker-aus-winterthur-revolutioniert-die-medizin-ld.1556522 ''Richard Ernst: Der Selbstzweifler, dem der Nobelpreis peinlich war.'' Besprechung seiner Autobiografie.] NZZ, 21. Mai 2020, afropen an'n 22. Mai 2020.</ref> * Jakob Bächtold: [https://www.tagesanzeiger.ch/der-ganz-gewoehnliche-nobelpreistraeger-650718029405 ''Der ganz gewöhnliche Nobelpreisträger.''] In: ''[[Tages-Anzeiger]]'', 9. Juni 2021 (Nahroop) * [[Kurt Wüthrich]]: ''Richard R. Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Nature]].'' Band 595, 2021, S. 645 == Weblinks == {{Commons|Richard Ernst}} * [https://helveticat.nb.admin.ch/discovery/search?tab=LibraryCatalog&vid=41SNL_51_INST:helveticat&lang=de&offset=0&query=lds50,contains,130683620 Indrag in den Katalog Helveticat vun de Swiezer Natschonalbibliothek * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=130683620 DNB-Katalog] * [https://www.richard-r-ernst.ch/ Persönliche Website] vun Richard R. Ernst * [https://chab.ethz.ch/das-departement/personen/emeriti/emeriti-homepages/richard-ernst.html.html Richard R. Ernst] up de Website vun de ETH Zürich * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/ernst/biographical/ Richard R. Ernst] up de Website vun de Nobelstiftung (engelsch) * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20241007103036/https://kurzgeschichten-aus-winterthur.ch/der-nobelpreistraeger Dokumentarfilm] "Der Nobelpreisträger" över Richard R. Ernst (Swiezerdüütsch mit düütsch un engelsch Ünnertiteln) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130683620|LCCN=n85133647|NDL=00466191|VIAF=94020857}} {{SORTIERUNG:Ernst, Richard Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1933]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 4c9gtrr3timfybjiotkm304cjs5s5jy 0 187577 1065692 1065376 2026-05-17T12:06:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065692 wikitext text/x-wiki '''Nihon Hidankyō''' ([[Japanische Schrift|jap.]] {{lang|ja|日本被団協}}, Afkörten vun {{lang|ja|日本原水爆被害者団体協議会|Nihon gensuibaku higaisha dantai kyōgikai}}), in engelsch Eegenöversetten '''Japan Confederation of Atomic and Hydrogen Bomb Sufferers Organizations''', is en japaansch Freedensorganisatschoon, de sück gegen de [[Nuklearwappen|nukleare]] [[Uprüsten]] in de Welt insett. Se versteiht sück vör allen as eenzige natschonale Organisatschoon för de Överlevenden vun de [[Atombombenabwürfe up Hiroshima un Nagasaki]] to’n Enn’n vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]], de as „[[Hibakusha]]“ betekent wurrn. De Liddmaaten stammen ut all [[Präfekturen vun Japan|japaansch Präfekturen]]. De Organisatschoon kreeg 2024 den [[Freedensnobelpries]] tospraaken. == Geschichte == Nihon Hidankyō wurr an’n 10. August 1956 vun [[Senji Yamaguchi]] in Tokio grünnd, mit dat Teel, de Interessen vun den Bedrapenen vun de Atombombenabwürfe to vertreeden. Yamaguchi sülvst hett an’n 9. August 1945 as 14-johrig Arbeiter in en Wappenfabrik vun [[Mitsubishi]] in Nagasaki starke Strahlenverbrennungen erleeden, de sien Gesicht blievend entstellt hemm;<ref>{{Internetquelle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10231657/Senji-Yamaguchi.html |titel=Senji Yamaguchi |werk=[[The Daily Telegraph]] |datum=2013-08-08 |sprache=en |abruf=2024-10-11}}</ref> he is 2013 storven. To de Teelen vun de Organisatschoon hörrn vör allen de Insatz gegen en nuklearen Krieg as ok de Vernichtung vun all nuklearen Wappen un dat en internatschonal Verdrag to de Ächtung vun Atomwappen ünnerschreven wurrd. Buterdem fordert se en staatliche Entschädigung för de Opfer un Schäden vun de Atombombenabwürfe un begrünnd dat dormit, dat de Staat sück an den Weltkrieg bedeeligt hett un dormit Schäden dör de Bombardeeren to verantworten hett. Sluutend fordert se en Sekern vun den Schuul un Ünnerstütten vun de Hibakusha, vun de dormals noch mehr as 300.000 in Japan un völ wiedere in Korea un anner Deelen vun de Welt leeven deen. För dat 2024 wurr vun dat japaansch Gesundheitsministeriums faststellt, dat dat Dörsnittsöller vun de levend Hibakusha 85,58 Jahre betroog un dat dat in’n März 2024 dorvan noch 106.825 in Japan leven deen, de to’n gröttsten Deel in Hiroshima (51.275 Personen) un Nagasaki (25.966 Personen) keemen.<ref>{{Internetquelle |autor={{lang|ja|日本放送協会}} – [[NHK]] |url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240701/k10014498291000.html |titel={{lang|ja|全国の被爆者 平均85.58歳に 団体の活動は2世へ引き継ぐ動き}} |werk=nhk.or.jp |datum=2024-07-01 |sprache=ja |abruf=2024-10-11}}</ref> 2005 harrn de Nihon Hidankyō un Senji Yamaguchi all to de Favoriten för den [[Freedensnobelpries]] hörrt, kreegen hüm aber nich.<ref>{{Literatur |Titel=Friedensnobelpreis: Heftige Kritik an Auszeichnung für El-Baradei und IAEA |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2005-10-07 |Sprache=de |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/politik/ausland/friedensnobelpreis-heftige-kritik-an-auszeichnung-fuer-el-baradei-und-iaea-a-378583.html |Abruf=2024-10-11}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=André Anwar |url=https://www.focus.de/politik/ausland/baradeis-grosser-moment-friedensnobelpreis_id_1711322.html |titel=Friedensnobelpreis – El Baradeis großer Moment |werk=[[Focus Online]] |datum=2013-11-12 |abruf=2024-10-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.focus.de/politik/ausland/baradeis-grosser-moment-friedensnobelpreis_id_1711322.html |wayback=20221207111649 |text=Friedensnobelpreis – El Baradeis großer Moment |archiv-bot=2026-05-17 12:06:17 InternetArchiveBot }}</ref> 2024 wurr de Organisatschoon de Pries denn doch noch tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/gesellschaft/zeitgeschehen/2024-10/friedensnobelpreis-geht-an-japanische-friedensorganisation |titel=Nihon Hidankyo – Friedensnobelpreis: Friedensnobelpreis geht an japanische Anti-Atomwaffenorganisation |werk=[[zeit.de]] |datum=2024-10-11 |abruf=2024-10-11}}</ref> == Weblinks == * [https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/english/index.html Website vun Nihon Hidankyō] (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Nihon Hidankyo}} [[Kategorie:Japan]] [[Kategorie:Organisatschoon]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] 9ibpgdbb6rj7t0at3sbnutp07ewnrnq 0 188847 1065693 1065377 2026-05-17T12:08:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065693 wikitext text/x-wiki '''Nils Århammar''', mit vullen Naam '''Nils Rudolf Århammar''' (* [[7. August]] [[1931]] in [[Katrineholm]], [[Sweden]]; † [[10. Januar]] [[2022]] in [[Breedsteed]]<ref>{{Internetquelle |autor=[[Horst Haider Munske]] |url=https://www.welt.de/kultur/article236377311/Nils-Arhammar-Der-Schwede-der-zum-Friesen-Papst-wurde.html |titel=Der Schwede, der zum Friesen-Papst wurde |werk=[[Die Welt]] |datum=2022-01-22 |abruf=2022-06-26}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.lc.nl/friesland/Oud-hoogleraar-Fries-Nils-%C3%85rhammar-90-overleden-27388815.html |titel=Oud-hoogleraar Fries Nils Århammar (90) overleden |werk=[[Leeuwarder Courant]] |datum=2022-01-11 |abruf=2022-06-26 |sprache=nl}}</ref>) weer een sweedschen [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] un [[Frisist]] mit Swaarpunkt op de [[Noordfreesche Spraak|noordfreesche]] Spraak. == Leven == Århammar studeer [[Germanistik]] in [[Universität Uppsala|Uppsala]], [[Univeristät Mönster|Mönster]], [[Universität Köln|Köln]] un [[Universität Marborg|Marborg]].<ref name="Århammar 2007>{{Internetquelle |autor=Nils Århammar |url=https://open.fau.de/handle/openfau/664 |titel=Das Nordfriesische, eine bedrohte Minderheitensprache in zehn Dialekten: eine Bestandsaufnahme |werk=Sterben die Dialekte aus? |hrsg=Horst Haider Munke |datum=2007 |seiten=S.&nbsp;29 |abruf=2025-01-13 |sprache=de}}</ref> Al 1957 harr de as Lizentiatenstudent an de Universität Uppsala eerst op [[Amrum]] un denn op [[Föhr (Eiland)|Föhr]] Spraakstudien maakt un ümfangrieke Toonbandopnamen anfardigt. In den fröhen 1960-er Jaren weer Århammer wetenschoplich Assistent bi de {{lang|de|''[[Nordfriesische Wörterbuchstelle|Nordfriesischen Wörterbuchstelle]]''}} an de [[Universität Kiel]] un maak wetenschoplich [[Feldarbeid (Wetenschop)|Feldarbeid]], de noordfreeschen Dialekten op dat Fastland to ünnersöken. Denn arbeid he an dat Germanistisch Instituut vun de Universität Marborg, sammel man ook noch meer Spraakmateriaal op den Eilannen Amrum un Föhr. Van 1966 an weer he in Marborg Lekter för [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]], bleev man bi sienen Ünnersöök an’n Noordfreeschen wieder to bringen.<ref name="Århammar 2007 /> 1968 kreeg Århammar vun de {{lang|de|''[[Mainzer Akademie der Wissenschaften]]''}} den Opdrag an dat {{lang|de|''[[Helgoländer Wörterbuch]]''}} to arbeiden. Den Opdrag nemen se man wedder torügg. 1974 kreeg he siene [[Habilitatschoon]] mit dat Thema {{lang|de|„Germanische Philologie mit besonderer Berücksichtigung des Friesischen und des Niederdeutschen“}}.<ref name="Århammar 2007" /> 1976 neem he den Roop an den Leerstool för [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Gootsche Spraak|Gootsch]] an de [[Nedderlannen (Europa)|nedderlandsche]] [[Rieksuniversität Grönneng]] an.<ref name="Århammar 2007 /> 1988 is he denn de eerste Perfesser för Freesch un freesche Didaktik an de {{lang|de|''[[Pädagogische Hochschule Flensburg]]''}} worrn, so dat de Noordfresen dat eerste Maal egen Schoolmeisterschen un -meister för Freesch uutbillen kunnen. Mit sienen Leerstool in Flensborg weer he togliek ook Direkter vun dat ''[[Nordfriisk Instituut]]'' in [[Breedsteed]].<ref name="Århammar 2007 /> Na dem dat he 1996 eremiteert worrn is, begünn he wedder, nu tohoop mit siene Fru Ritva, de al sied 1993 Projektmitarbeidersche weer, an dat {{lang|de|''Helgoländer Wörterbuch''}} to arbeiden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.helgolaendisch-halunder.de/geschichte.html |titel=Helgoländisch-Halunder |abruf=2025-01-13 }} {{Webarchiv|url=http://www.helgolaendisch-halunder.de/geschichte.html |wayback=20250113102751 |text=Helgoländisch-Halunder |archiv-bot=2026-05-17 12:08:10 InternetArchiveBot }}</ref> Nils Århammar sien Leerstool is nich wedder besett worrn, so dat de Leerbedriev för’t Noordfreesche an de Pädagoogsche Hoogschool, de nu {{lang|de|''Euopa-Universität Flensburg''}} heet, alleen mit Leeropdrägen un Honorarperfesser afdeckt weer. Eerst 2016 het de Universität wedder enen regulären Leerstool för Freesch inricht.<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/friesisch/Friesisch-fuer-alle-Neuer-Friesisch-Professor,friesisch1090.html |titel=Friesisch für alle: Neuer Friesisch-Professor |abruf=2022-01-13 |sprache=de}}</ref> == Ehren un Priesen == * 2001: „[[C. P.- Hansen-Pries]]“ vun Sylter Gemenen * 2011: „Verdienter Bürger“ vun dat Eiland [[Helgoland]] as Mitruutgever vun dat Leerbook ''Wi lear halunder'' * 2014: [[Hans-Momsen-Pries]]<ref>{{Internetquelle |autor=NF-Magazine |url=https://blog.nordfriesland-online.de/nordfriesland-verleihung-des-hans-momsen-preises-prof-nils-rhammar/10166/ |titel=Nordfriesland: Verleihung des Hans-Momsen-Preises an Prof. Nils Århammar |datum=2014-10-03 |abruf=2025-01-13 |sprache=de-DE}}</ref> == Schriften (Uutwahl) == * ''Nordische Lehnwörter und lexikalische Stützung im Nordfriesischen.'' 1966 * ''Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur.'' In: Margot und Nico Hansen (Ruutgever): ''Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel''. Verlag Hansen & Hansen, [[Itzhoe]] 1969. * ''Die Syltringer Sprache, die Syltringer Literatur.'' 1967 un 1975 * ''Die Sprachen der Insel Föhr: Föhrer Friesisch (Fering) und Plattdeutsch.'' Hansen & Hansen, [[Münsterdörp]] 1975 * ''Scripta Frisica: tinkbondel foar Arne Spenter (1926-1977).'' 1979 * ''Miscellanea Frisica: in nije bondel Fryske stúdzjes = een nieuwe bundel Friese studies = a new collection of Frisian studies.'' 1984 * ''Skriiw fresk; Schriw frasch; Skriiv friisk: Texte aus einem friesischen Literaturwettbewerb 1989/90.'' 1993 * ''A Frisian and Germanic miscellany: published in honour of Nils Århammar on his sixty-fifth birthday.'' 1996 * ''Handbuch des Friesischen – Handbook of Frisian studies.'' 2001 (tohoop mit [[Horst Haider Munske]] un anner) * ''Aspects of language: studies in honour of Mario Alinei.'' Papers presented to Mario Alinei == Literatuur == * ''Zum Tode von Nils Århammar'', in: ''Nordfriesland'', Nr.&nbsp;217, März 2022, S.&nbsp;11–17. == Nettverwiesen == * [http://opus4.kobv.de/opus4-fau/frontdoor/index/index/docId/664 ''Das Nordfriesische'', Vortrag von Århammar (2007)] (PDF-Datei, 2,6 MB) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Arhammar, Nils}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Börger von Sweden]] [[Kategorie:Germanistik]] [[Kategorie:Frisistik]] [[Kategorie:Noordfreesch]] [[Kategorie:Noordfreesland]] 5b0efhg8uc7r93l6vzbgbhsl5aqmngn 0 189023 1065711 1065394 2026-05-17T13:22:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065711 wikitext text/x-wiki De '''Plattdüütsche Wikipedia''' (Ünnertitel: ''Dat free’e Nakieksel'') is de [[Wikipedia|Wikipediauutgaav]] op [[Plattdüütsch]] un is in’n April 2003 opstellt worrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |titel=Wikipedia Statistics - Site map |abruf=2025-01-25 }} {{Webarchiv|url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |wayback=20161116101810 |text=Wikipedia Statistics - Site map |archiv-bot=2026-05-17 13:22:22 InternetArchiveBot }}</ref> De Uutgaav het in’n {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} {{NUMBEROFARTICLES}} Artikels. De Spraakuutgaav steit för alle plattdüütschen Dialekten in [[Düütschland]] apen, het man to’n gröttsten Deel Artikels in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten. De [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersasssiche Wikipedia]] för de plattdüütschen Dialekten in den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is sied den 24.&nbsp;März 2006 ene egen Uutgaav. De Spraakuutgaav het {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} aktive Brukers un {{NUMBERINGROUP:sysop}} Adiministraters. == Historie == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Historie vun de Wikipedia|titel1=Historie vun de plattdüütsche Wikipedia}} An’n 10. Januar 2003 geev dat de eerste Anfraag för ene plattdüütsche Wikipedia op de Wikipedia-Mailing-List<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1365</ref>. Aver dor keem noch nix na. Eerst as an’n 15. März<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1542</ref> un 17. April<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1576/focus=1579</ref> 2003 en annern Bruker noch wedder nafraagt hett, hett dat klappt. De [[Bruker:Baas|Bruker Baas]] (later heet he denn [[Bruker:Plattmaster|Bruker Plattmaster]]) wull geern dat Artikelschrieven op Platt anfangen. An’n 27. April weer dat denn sowiet un he hett in de plattdüütsche Wikipedia de eersten Artikels schreven. Toeerst dee he dat noch ünner de Adress [[:za:|za.wikipedia.com]], en Afkörten, wat nu de Wikipedia op [[Zhuang]] tohöört. De Adress weer al för de Wikipedia op Zhuang inplaant, doch de Bruker Baas hett ehr för siene plattdüütschen Artikels kapert, vun wegen dat en egen plattdüütsch Wiki noch nich opsett weer. An’n 31. Mai hett de Wikipedia denn ehr richtige Adress ünner nds.wikipedia.com kregen (hüüt is de Domään för all Wikipedia-Projekten .org, nich mehr .com). In de eersten Maanden bet Enn Juni harrn de Brukers över 300 Artikel schreven un dormit höör de plattdüütsche Wikipedia kort to de twintig gröttsten Wikipedias<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Multilingual_statistics&oldid=1182062#Rankings en:Wikipedia:Multilingual statistics 2003]</ref>. Denn is dat Intress vun de Pioneer-Brukers wat afebbt un eerst wedder to Enn vun dat Johr 2004 nehm dat Intress wedder to. Den 1. Januar 2007 weer de Wikipedia blots noch de 89.-gröttste<ref>[[:en:Wikipedia:Multilingual statistics]]</ref>. Op de aktuelle [[MediaWiki]]-Software (Phaas 3) is dat Wiki in’n Januar 2004 ümstellt worrn. Dor sünd Delen vun de Versionshistorie un to’n Deel ganze Artikels bi verloren gahn. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 4m06j084fnanfsuujzpywetpt0ldabi 0 191561 1065766 1065436 2026-05-17T16:45:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065766 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak|ISO3=wep <small>(för Westfäölsk allgemeen)</small>|Spraak=Vestfaliano<br/>''sapato de pau''|Länner={{BRA}} <small>([[Rio Grande do Sul]], [[Santa Catarina]])</small>|Spreker=ca.&nbsp;3000|KSpraak=Vestfaliano|Klassifikatschoon=[[Westgermaansche Spraken|Westgermaansk]] :[[Plattdüütsch|Plattdüütsk]] ::[[Westfäölsk Plat|Westfäölsk]]|Amtsspraak=[[Westfália]], [[Rio Frande do Sul]], {{BRA}}|Minderheitensprache=Santa Catarina|Minnerhedenspraak=Santa Catarina}} '''Vestfaliano''' ([[Portugeesche Spraak|portugesisk]] för „westfäölsk“) beteket twee [[Westfäölsk Plat|westfäölske]] Dialekte, de an de 3000 Lüde in lüttken [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in’n Süden van [[Brasilien|Brunsilgen]] küert. De ene Dialekt is de [[Ostwestfäälsch|auswestfäölske]] Rio-Grandenser Dialekt van [[Evangeelsch-luthersche Karken|evangeelske]] Inwannerers besunners in de Gemene [[Westfália]] in’n brunsilsken Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]], de auk den [[Ökelnaam|Kiäkelnaome]] ''Sapato-de-pau'' (portugesisk för ‘Holtsken’) het un daor sied 2016 tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke is, de anner is de [[Mönsterlänsk Platt|mönsterländske]] Catarinenser Dialekt van [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsken]] Inwannerers in’n Bundsstaot [[Santa Catarina]], de anners äs dat ''Sapato-de-pau'', [[moribund]] un kene Amtsspraoke in de Giägend is. Westfäölske Inwannerer brachten de Spraoke uut [[Westfalen|Westfaolen]] met in den Süden van Brunsilgen met, wo se sik daallaten hebbet un auk vandaag [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in den Bundsstaoten Rio Grande de Sul un [[Santa Catarina]] billt.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Rosane Werkhasuen Luersen |url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |titel=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |archiv-datum=2015-04-19 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |wayback=20200729100134 |text=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-bot=2026-05-17 16:45:22 InternetArchiveBot }}</ref> Vestfaliano wärrt in dat [[Taquari-Daal]], [[Westfália]] un [[Teutônia]] küert, wo sik protestantske Inwannerer daallaten hebbet un sik de Dialekt biäter haulen konn. In den Süüdausten van Santa Catarina hebbet sik in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]], kathoolske Inwannerer daallaten. Hier het sik dat Vestfaliano nich so good haulen.<ref name=":0" /> Besunners in de Gemeen Westfália is de westfäölske Dialekt bewaort bliäwen un een graute Deel van de Minsken in de Gemene bruukt Vestfaliano noch äs Alldagspraoke.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.independente.com.br/ops/404 |titel=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |werk=Idependente |datum=2019-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20231111071405/https://independente.com.br/dicionario-da-lingua-westfaliana-sera-lancado-dia-4-de-setembro/ |archiv-datum=2023-11-11 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=https://www.independente.com.br/ops/404 |wayback=20240824151413 |text=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |archiv-bot=2026-05-17 16:45:22 InternetArchiveBot }}</ref> Mit alleen 3000 Spriäkersken un Spriäkers, sall sik de Dialekt wal man nich meer lange haulen können. De Chancen, dat Vestfaliano bestaon blivt, steit so leger äs bi dat [[Pomerano]].<ref name="plattmakers">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-05-13}}</ref> 2016 keem een Wöörbook ruut, dat ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira''; <ref name="plattmakers" /> 2022 auk ene [[Grammatik]]: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira |titel=„Gramática da Língua Westfaliana Brasileira“: Buch über das Plattdeutsche |abruf=2025-05-13 |sprache=de}}</ref> == Naome == De Noame ''Vestfaliano'' is dat portugesiske Woord för „westfäölsk“. De portugesiske Kiäkelnaome ''Sapato-de-pau'' kümmt van dat portugesiske Woord för Holtsken, de as typisk för de westfäölsken Lüde in de Regioon gellt. De Vestfaliano-Spiräkers seggt up Platt sülvenst slicht „Platt“ oder af un an auk „Plattdüütsk“, wenn se ere Dialekt beteken. „Düütsk“ bruket se nich eren westfäölsken Dialekt to beteken, man as Naome för anner düütske Varietäten, so äs dat Haugdüütsk un dat brunsilske [[Hunsrücker Platt]].<ref>Luciana Sulzbach 2004, S. 52.</ref> == Klassifikatschoon == Vestfaliano tellt to de [[Westfäölsk Plat|westfäölsken]] Dialekte, wat an Kennteken so äs twee verscheden a-Lude ([[toonlang]] ā so äs in ''maken'' {{IPA|maː.kn̩}} un [[Ooldlang|auldlang]] â, so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}}) un de bruoken [[Tweeklang|Diphthongen]] so äs ''iä'', ''oa'', ''öe'', ''uo'' un ''üe'' to seen is.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29">Sulzbach 2004: S.&nbsp;129.</ref> Binnen dat Westfäölske tellt de Riograndenser Dialekt to de austwestfäölske Ünnergrupp, wat Kennteken so äs de [[Hiatilger]] to’n Bispiäl in ''Egger'' ‘Eier’ un ''Fruwwen'' ‘Frauen’ wiest.<ref>Luciana Sulzbach 2004, S.&nbsp;139.</ref> De Wannel van dat auldlange â to {{IPA|au}} so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}} ‘Schaop’ un ''Maunt'' {{IPA|maunt}} ‘Maond’ is typisk för dat austwestfäölske [[Ossenbrügger Platt|Ossenbrügger]] un [[Tiäkenbuorger Platt]] van de dat Vestfaliano in Rio Grande do Sul afstammt.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29" /><ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> <!--== Historie ==--> == Spraokgebeed == [[Bild:Vestfaliano_in_Rio_Grande_do_Sul.svg|duum|Vestfaliano in Rio Grande do Sul:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffaaaa|TEXT=Vestfalianosprakige Gemene}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#fb2c2c|TEXT=Gemene mit Vestfaliano äs Amtsspraoke}}]] [[Bild:Vestfalliano_in_Santa_Catarina.svg|duum|Vestfaliano in Santa Catarina]] Vestfaliano warrt in twee süüdbrasiliaansken Sproakeilannen küert. Dat ene Spraokeiland liggt in de Midde van de brasiliaanske Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]] in’n Gemenen [[Immigrante]], [[Teutônia]] un [[Westfália]]. In Westfália is de Sproake sied 2016 auk tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke in de Gemene.<ref>{{Internetquelle |url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |titel=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190418013906/http://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |archiv-datum=2019-04-18 |abruf=2025-05-14 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |wayback=20190418013906 |text=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-bot=2026-05-17 16:45:22 InternetArchiveBot }}</ref> Dat anner Spraokeiland liggt in’n Süüdausten van’n Bundsstaot [[Santa Catarina]] in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]]. Hier is Vestfaliano in kene Gemene Amtsspraoke. == Spriäkertallen == Dat Vestfaliano küert an de 3000 Minsken. In Westfália giäwet de Öllern de Spraoke auk an de Kinner wieder. In de Öllersgruppe buowen 25 Jaoren küerden 2004 100&nbsp;% in Westfália dee Sproake. In de Gruppe unner 25 geev dat 13,3&nbsp;% (daormang 3,3&nbsp;% mit slechte un 10&nbsp;% mit middelmatige Spraakkompetenz), de Vestfaliano nich good küern küönt.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;200.</ref> == Phonetik un Phonologie == === Vokale === Dat Vestfaliano unnerscheedt so äs anner westfäölske Dialekten tein korte un niägen lange Vokale.<ref name="Sulzbach 2004:160">Sulzbach 2004: S.&nbsp;160&nbsp;f.</ref> De Vokale sind unner in de Tabelle uplist: {| class="wikitable" |+Vokale in’n Vestfaliano<ref name="Sulzbach 2004:160" /> ! ! colspan="4" |vüörn ! colspan="2" rowspan="2" |midde ! colspan="2" rowspan="2" |achtern |- ! ! colspan="2" |unrund ! colspan="2" |rund |- ! !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang |- |'''uopen''' |i |iː |y |yː | | |u |uː |- |'''halw-uopen''' |ø |øː | | | | |o |oː |- |'''midde''' |e |eː | | |ǝ | | | |- |'''halw-sluoten''' |ɛ |ɛː | | | | |ɔ |ɔː |- |'''sluoten''' | | | | |a |aː | | |} De Santa Catarina-Dialekt het anners as de Rio-Grandenser Dialekt nasale Vokale as Allophonen vüör Nasaalvokalen uut dat Portugesiske üöwernamen.<ref name="Sulzbach 2004:160" /> So äs auk anner westfäölske Dialekte unnerscheedt dat Vestfaliano viäle Diphthonge. Dat giwt de Diphthonge, de sik so äs in anner plattdüütsken Dialekten uut de auldlangen Vokalen billen, de bruoken Diphthongen, de typisk för dat Westfäölske sind, Diphthongen, de sik uut een /r/ na Vokaal billen un in’n Unnerscheed to anner plattdüütsken Dialekten auk Diphthongen, de sik uut de Lautfolge /j/ un Vokaal billen. Hier unner sind de Diphthonge in dat Vestfaliano uplist:<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;163&nbsp;ff.</ref> * /iɛ/ * /oa/ * /yə/ * /uɔ/ * /ai/ * /au/ * /ɛi/ * /øy/ * /ɔy/ * /ɔu/ * /io/ * /iu/ * /iu:/ === Konsonanten === Dat Vestfaliano unnerscheedt 21 Konsonanten as Phoneme. Dat Konsonanteninventar kümmt mit den meisten annern plattdüütsken Dialekten üöwereen. Ene Besunnerheid in’n Rio-Grandenser Dialekt sind de palatalen Lude /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut dat Portugesise üöwernuomen sind.<ref name="Sulzbach 2004:165">Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> De Tabelle unner wiest de Konsonanten in beiden Dialekten van dat Vestfaliano. Konsonanten, de dat alleen in enen Dialekt givt, steit in Klamers. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Labial|lab.]] ! colspan="2" |[[Alveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Postalveolar|post-]] [[Postalveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Palataal|pal.]] ! colspan="2" |[[Velar|vel.]] ! colspan="2" |[[Glottal|glott.]] |- |[[Stemmlosigkeid|stl.]] |[[Stemmhaftigkeid|sth.]] |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |- ![[Plosiv|Plosiven]] |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] |[[Stemmhaften bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|b}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|d}}]] | | | | |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] |([[Stemmhaften velaren Plosiv|{{IPA-Text|g}}]]) | | |- ![[Nasaal (Phonetik)|Nasalen]] | |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | |([[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]) | | | |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | | |- ![[Vibrant|Vibranten]] | | | |[[Stemmhaften alveolaren Vibrant|{{IPA-Text|r}}]] | | | | | | | | |- ![[Frikativ|Frikativen]] |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] |[[Stemmhaften labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|v}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|s}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|z}}]] |([[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]]) |([[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]) |[[Stemmlosen palatalen Frikativ|{{IPA-Text|ç}}]] | |[[Stemmlosen velaren Frikativ|{{IPA-Text|x}}]] | |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] | |- ![[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | | |[[Stimmhaften lateralen alveolaren Approximant|l]] | |([[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]) | | | | | | |} De Plosiven /p t k/ sind de Catarinenser Dialekt woordfinaal aspireert,so as {{IPA|trapʰ}} ‘Trapp’, {{IPA|blatʰ}} ‘Bladd’, {{IPA|lɛk}} ‘leck!’.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;49&nbsp;ff.</ref> /s/ is an’n Woordanfang un Woordenne een stemmloos {{IPA|s}. In de Woordmidde sind {{IPA|s}} un {{IPA|z}} friege Allophone.<ref name="Vandresen 1970:51">Vandresen 1968: S.&nbsp;51&nbsp;51f.</ref> In Konsonantenkluuster is de Uutspraoke van /s/ een [ʃ]. Dat /ʃ/ kann in welcke Lenwöör in de Woordmidde os ʒ oder ʃ uutspraoken wärrn.<ref name=":7">Vandresen 1968: S.&nbsp;52.</ref>De velare Frikativ /x/ kennt de Allophone {{IPA|x̟}} vüör un nao Vüörvokalen (Gesecht {{IPA|ˈx̟e.sex̟t}}), {{IPA|x̪}} vüör un na Achtervokalen (Goos {{IPA|x̪ɔːs}}) un dat friege Allophoon {{IPA|h}} ({{IPA|hɔːs}}). In’n Anluud van Sülven na ene Sülve mit [x] in’n Anluud tridd auk dat Allophoon [g] up, so as [xagel]].<ref name="Vandresen 1970:52">Vandresen 1968: S.&nbsp;52&nbsp;f.</ref> /m n ŋ/ köönt sylaabsche Konsoanten sien ʃlɔ:pm, ken, ki:kŋ.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;53&nbsp;f.</ref>/l/ is an’n Woordenne velariseert {{IPA|ɫ}}<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;54&nbsp;f.</ref>/r/ het de friegen Allophone {{IPA|[[Alveolaren Tap|ɾ]]}} un {{IPA|[[Alveolaren Vibrant|r]]}}.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;55&nbsp;f.</ref> De Rio-Grandenser Dialekt kennt anners so de Catarinenser Dialekt /g/ os Phoneem. An’n Woordanfang un in de Woordmidde is de Uutspraoke [g], an’n Woordenne is de Uutspraoke [x]. Ene Besunnerheid sind de palatalen Konsonanten /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut’n Portugeesken stammt un in de Catarinenser Dialekt nich vüörkuomet. Anners as de Catarinenser Dialekt het de Rio-Grandenser Dialekt keen egen Phoneem /ʃ/, üm dat de Dialekt de öllere Uutspraoke /sk/ oder /sx/ bewaort het. Auk in Leenwöörder bruket de Rio-Grandenser Dialekt [sk] för ʃ. [ʃ] kümmt man os Allophoon van /s/ in Konsonantenkluuster up.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> <--=== Akzent ===--> == Grammatik == === Substantive === Substantive bögt Vestfalino so äs de meisten anner plattdüütsken Dialekte nao [[Kasus]] ([[Nominativ|Subjektfall]]/[[Objektfall]]), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] ([[Eentall|Singular]]/[[Mehrtall|Pluraal]]) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (maskulin/feminin/neutrum). Den Pluraal billt Vestfaliano mit den Suffixen ''-er'' (''Kiänd''&nbsp;>&nbsp;''Kinner''), ''-(e)n'' (''Mensk''&nbsp;>&nbsp;''Mensk-en'', ''Straude''&nbsp;>&nbsp;''Straude-n''), ''-s'' (''Kerl''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Kerl-s''), enen [[Nullmorpheem]] (''Bloumen''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Bloumen-∅'') oder so äs anner westfäölske Dialekte mit ''-e'' (''Fisk''&nbsp;>&nbsp;''Fisk-e''). Anner Substantive markeert den Pluraal auk noch mit [[Ümluud]], so äs ''Vugel''&nbsp;>&nbsp;''V<u>ü</u>gel,'' ''Huus''&nbsp;>&nbsp;''Hüser'' oder ''Flauh''&nbsp;>&nbsp;''Fläuhe.''<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;149&nbsp;ff.</ref> === Pronomen === === Personaalpronomens === De [[Personaalpronomen|Personaalpronomens]] sind up Vestfaliano: ''ik'' (1.&nbsp;Sg.), ''du'' {{IPA|du(ː)~tu(ː)}} (2.&nbsp;Sg.), ''häi/säi/et'' (3.&nbsp;Sg m./f./n.), ''wäi'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). De höfflike Anspraoke is ''gäi''.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;156&nbsp;f.</ref> De Formen för den Objektfall sind: ''mäi'' (1.&nbsp;Sg.), ''däi'' (2.&nbsp;Sg.), ''em/iär/et'' (3.&nbsp;Sg. m,/f./n.) ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). === Possesivpronomens === De [[Possesivpronomen|Possesivpronomens]] sind: ''mäin'' (1.&nbsp;Sg.), ''däin'' (2.&nbsp;Sg.), ''säin/iär/säin'' (3.&nbsp;Sg. m./f./n.), ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''iär'' (3.&nbsp;Pl.). === Artikels === De bestemmte Artikel is in’n Singulaar ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}) för maskuline un feminine Substantive un ''dat'' för neutrale Substantive. Bi maskulinen Substantiven verännert sik de Artikel in’n Objketfall un wärrt ''den''. De anner bestemmten Artikels verännert sik nich. In’n Pluraal is de bestemmte Artikel för alle Genera un Kasus ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}). De unbestemmte Artikels is ''äin'' för maskuline un neutrale Substantive un ''äine'' för feminine Substantive. De Artikel verännert sik nich na Kasus.<ref name=":4">Sulzbach 2004: S.&nbsp;155.</ref> === Adjektive === Adjektive stemmt mit dat Substantiv up dat se Betog niämet in Kasus, Numerus un Genus üöwereen. För de swack bögt Adjektive bruukt Vestfaliano de Suffixe ''-e'' bi feminine un neutrale Substantive, so äs in ''däi daude Fruusmensk'' un ''dat gaude Braut'', ''-e'' för maskuline Substantive in’n Subjektfall un ''-e(n)'' för maskuline Substantive in’n Objektfall, so äs in ''däi graude Disk'' . In’n Pluraal ennt de stark böggt Adjektive up ''-e'' oder ''-en'', so äs ''däi gröune Biärge.'' De starke Deklinatschoon van de Adjektive unnerscheed de Suffixe ''-e'' oder ''-en'' för maskuline Substantiven, ''-en'' oder -Ø för de neutralen Substativen, ''-e'' oder ''-Ø'' för feminine Substantiven un ''-e'' Pluraal. {| class="wikitable" |+Adjektivdeklinatschoon in’n Vestfaliano<ref name=":4" /> !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e(n)'' |''-e'' |- |'''Objektfall''' |''-en'' |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(e)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(en)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e'' | rowspan="2" |''-e(n)'' |- |'''Objektfall''' |} === Verben === De Verben wärrt in dat Präsens na Persoon un Numerus böggt. In dat Präsens sind de Morpheme: ''-∅'' (1.&nbsp;Sg.), ''-∅'' (2.&nbsp;Sg.), ''-e(t)'' {| class="Tabell" | ! colspan="2" |maken |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik maak-'''∅''' | rowspan="3" |wäi, ju, säi mak-'''et''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''∅''' |- |3.&nbsp;Persoon |häi/säi/et mak-'''e(t)''' |} <!--== Syntax ==--> == Woordschatt == Dat Vestfaliano bruukt viäle portugeeske Leinwöörder. De Antall Leinwöörder is man vergliäken mit dat Hunsrücker Platt, dat in de Regioon auk spruoken wärrt ringer. De Grünn daorför sind de gröttere Antall Hunsrücksch-Spriäkers un dat viäl gröttere Spraokgebeed, de längere Tied in Brunsilgen un de ringe Kontakt, den de westfäölsken Inwannerers mit Portugeeskspriäkers harrn.<ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> == Schrievwies == De westfäölsken Dialekte in Brasilgen weren un sind auk noch grotendeels spruoken un kene schriäwen Spraoken. Se hebbet kene Schrift- oder Literatuurtraditschoon uutsunnen. De Schriewwies orienteert sik an dat haugdüütske Vüörbild, dat bet in de 1940-er Jaren noch in de School liärt worrn is un de Spraoke inn Goddsdeenst is. Mit dat Wöörbook un de Grammatik för de Rio-Grandenser Dialekt is de Versöök mitvermaakt, ene eenheidlike Schrivwiese to finnen. == Ünnersöök == Dat Vestfaliano in Brasilgen weer lange Tied meist gaor nich ünnersöcht oder beschriäwen worrn. De graute Deel Weiätenschoppers, de sik mit de Varieäten befatet sind sülvenst mit Vestfaliano os Spraoke upwussen oder kuomt uut de Giägend van de westfäölsken Spraokeilannen in Brasilgen. So ton Bispeel Paulino Andresen, de 1970 mit siene Dissertatschoon üöwer de Phonologie van de Catarinenser Dialekt in Rio Fortuna de eerste wiötenschoplike Publikatschoon to dat Vestfaliano ruutbrocht het un sülvst uut Rio Fortuna stammt. Auk de Ünnersökersken Rosane Werkhausen, ALine Horst un Sulzbach stammt uut de westfäölsksprakigen Gemenen in dat Val do Taquuari. == Textbispiäl == <blockquote>'''Anspraoke bi dat Familiendriäpen Ahlert''':<ref name="Sulzbach 2004:169">Sulzbach 2004: S.&nbsp;169.</ref> Et sinn oll mähr oss hunnerd Joar vergaun ose däi Christian mät siene gansen Familge nau Brasilgen henn kuem is. Häi was oll mähr oss füftig Joar ault oss häi up däi Räise gaun is. Et is vöer us wichtig dat wie vandage noch siene Sprauke küten küönt un auk dot. Wenn äine van Düütskland hir hen kümmt däi wünnert sik dat sal wat vadamt möglik is. Deswiegen mochte ik verlangen dat wie olle däi Staaken faste hault ümme dat et wieder gaut döt. In Panambi hätze üin Dach wo däi Lüe däi van Plattdüütske hiär stammet, bloss Platt küten dot. Däi Dach is in Mäi. Viäläicht hiär in Teutônia (vandage Wesfália) wör dat interessant dat däi Angestellten van dat Rathuus sau wat bestimmen därn.</blockquote> <blockquote>'''Phoneetske Transkriptschoon''':<ref name="Sulzbach 2004:169"/> et sin ol mɛː os hunert joːa fergaun osə dɛɪ krystian mɛt siːnə familgə nau brasilgən hɛn kuɔdm iz. hɛɪ vas mɛː os fytik joːa auld os hɛɪ up dɛɪ rɛɪzə gaun iz. et it føə uz viçtik dat viː vandagə nox siːnə sxprauke kydən kyənd un auk dɔt. vɛn ɛɪn fan dyːtskland hiɛ hɛn kymt dɛɪ vunərd zik dat zal wat vadamd møəglik iz. desviɛgən møxde ik vərlaŋə dat viː olə dɛɪ sxtaːkən dastə hauld ymə dat et viɛr gaun død. in panambi hɛs ɛɪn dax voː dɛɪ lyə van platdyːtskə jiɛ sxtammt, blɔs plat kydən dod. dɛɪ dax iz in mɛi. viɛlɛɪçt hiɛ in teutoːɲa vøːr dat interezant dat dɛɪ angesxteltən van dat rathuːs zau vat bəsxtimən dɛrn.</blockquote> == Weblenke == * [https://www.youtube.com/channel/UCeizN3dY9yHIciGkARExZZQ Amigos do Sapato de Pau] – Kanaal van de Vestfaliano-Gruupe uut Westfália up ''youtube.com'' == Literatuur == === Wöörderböker un Grammatiken === * [[Lucildo Ahlert]]: ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira. Plattdüütsk - Deutsch - Português; Português - Plattdüütsk - Deutsch.'' 2019, 498 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Dicion%C3%A1rio-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) * Lucildo Ahlert: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''. 2022, 334 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) === Wetenschoplike Artikels === * Aline Horst: Variação e contatos linguísticos do vestfaliano rio-grandense falado no Vale do Taquari. Dissertatschoon Universidade Federal do Rio Grande do Sul 2014. ([https://lume.ufrgs.br/handle/10183/102193 online])7 * Lucildo Ahlert: ''Cultura westfalians: Percepções sobre a sua realidade, importância e expectativas futuras no municíopio de Westfália'', Instituto Superior de Educação Ivoti (ISEI), 2012. ([https://www.academia.edu/34865899/INSTITUTO_SUPERIOR_DE_EDUCA%C3%87%C3%83O_IVOTI_ISEI_CURSO_DE_ESPECIALIZA%C3%87%C3%83O_EM_APRENDIZAGEM_DA_LINGUA_ALEM%C3%83_CULTURA_WESTFALIANA_PERCEP%C3%87%C3%95ES_SOBRE_A_SUA_REALIDADE_IMPORT%C3%82NCIA_E_EXPECTATIVAS_FUTURAS_NO_MUNIC%C3%8DPIO_DE_WESTF%C3%81LIA online]) * Göz Kaufmann: P''lautdietsch, Pomerano und Vestfaliano in Lateinamerika: Migrationsgeschichte, Sprachstand, Forschungsmethoden.'' In: Andreas Bieberstedt u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''100 Jahre Niederdeutsche Philologie: Ausgangspunkte, Entwicklungslinien, aktuelle Herausforderungen - Teil 2: Aktuelle Forschungsfelder''. Berlin: Peter Lang.S.&nbsp; 283–313. * Fernanda von Mühlen: ''Vitalidade e contatos linguísticos do vestfaliano na topodinâmica de ocupação de Vale do Taquari, Brasil.'' ([https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/289240/001244249.pdf?sequence=1&isAllowed=y online]) * [[Rosane Werkhausen Luersen]]: ''A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil,'' 2009 ([https://web.archive.org/web/20200729100134/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf online], {{Archive.org|https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf}}) * [[Luciana Sulzbach]]: ''Eine empirische Untersuchung zweier Varietäten des Brasildeutsch''. [[Dissertatschoon]] [[Universität Hannober]] 2004 ([https://repo.uni-hannover.de/items/ef30f5d2-46cd-4f01-a491-ef41698614f9 DOI]) * Paulino Vandresen: ''Fonologia do vestfaliano de Rio Fortuna''. Dissertatschhon Universidade Federal do Rio dé Janeiro 1968 ([https://repositorio.ufsc.br/xmlui/handle/123456789/74647 online]) * Paulino Vandresen: ''Estudo comparativo do bilingüismo em duas áreas de colonização alemã.'' In: Ana M. Carvalho (Ruutgeverske): ''Português em Contato.''Vervuert Verlagsgesellschaft: [[Frankfort an’n Main]], [[Madrid]]: 2009, S.&nbsp;199–214. * Agemir Bavaresco (Ruutgever): ''Die „Mottersproch” in der Vielfalt des Deutschen: A língua materna na diversidade do alemão''. Editora Fundação Fênix, [[Porto Alegre]]: 2022. ([[online]]) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Brasilien]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] bw8mzcftsq8cb1j2t8w3f3xry1rftkk 2 191996 1065783 1065469 2026-05-17T18:22:03Z Eastfrisian2 58044 1065783 wikitext text/x-wiki Bither weer ik as [[Bruker:Eastfrisian]] ünnerwegens. Mit en nee Computer weer de Siet nich mehr hertostellen. Also nu ünner de nee Naam. =Van mi anleggt Artikels= ==Automobilrennsport== [[Andrea Kimi Antonelli]] ==Bargen/Bargstieger== [[Wladimir Alexandrowitsch Karatajew]], [[Johannes Zumtaugwald]] ==Biathlon== ===Sportler=== [[Ragnhild Femsteinevik]], [[Lou Jeanmonnot]], [[Michal Krčmář]], [[Philipp Nawrath]], [[Justus Strelow]], [[Julia Tannheimer]] (6). === Veranstaltungen=== [[Olympisch Winterspelen 2026/Biathlon]] ==Football== [[Willy Baumgärtner]], [[Alfred Heiß]], [[Norbert Hof]], [[Albin Kitzinger]], [[Karl Koller (Footballspeler)]], [[Kees Kuijs]], [[Theodor Lohrmann]], [[Niccolò Pisilli]], [[François Remetter]] (9) ==Indianer== [[Yomba]] ==Kark== ===Paapst=== [[Anicetus]], [[Calixt I.]], [[Viktor I.]] ===Kardinal=== [[Carlo Leopoldo Calcagnini]] ==Literatur== [[Louise Penny]] ==Maleree, Maler== [[Richard Parkes Bonington]], [[Margaret Sarah Carpenter]], [[Lovis Corinth]], [[Franz Obrien]] ==Musik== ===Jazz=== [[Aimé Barelli]], [[Cab Calloway]], [[Bruce Eisenbeil]], [[Gil Evans]], [[Jimmy Giuffre]], [[Percy Heath (Jazzmusiker)]], [[Bill Holman]], [[Freddie Hubbard]], [[Jimmie Lunceford]], [[Dave Peyton]], [[Horace Silver]], [[Sarah Vaughan]], [[Mike Wofford]] (13). ===Rock/Pop=== [[Aliotta Haynes Jeremiah]], [[Sheena Easton]], [[The Last Dinner Party]], [[Three Dog Night]] ==Natschonalsozialismus (Lüüd, Wedderstand, Krieg usw.)== [[Paul von Hase]] ==Nobelpries== [[Philippe Aghion]], [[Sidney Altman]], [[Mary Elisabeth Brunkow]], [[Elias James Corey]], [[Hans Georg Dehmelt]], [[Michel Devoret]], [[Jerome Isaac Friedman]], [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]], [[Peter Wilkinson Howitt]], [[Henry Way Kendall]], [[Susumu Kitagawa]], [[László Krasznahorkai]], [[María Corina Machado]], [[John Matthew Martinis]], [[Joel Mokyr]], [[Fred Ramsdell]], [[Richard Robson (Chemiker)]], [[Shimon Sakaguchi]], [[Bert Sakmann]], [[William Forsyth Sharpe]], [[Richard Edward Taylor]], [[Omar Yaghi]] (23). ==Öörd un Städer== [[Kabul]], [[Manchester]], [[Niono]], [[Zandvoort]] (4) ==Politik== [[Günther Boekhoff]], [[Günther Bredehorn]], [[Gabriele Iwersen]], [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]], [[Philipp Raulfs]], [[Rita Süssmuth]] (6). ==Radsport== [[Adrie van der Poel]], [[Cian Uijtdebroeks]] ==Ruumfohrt== [[Oleg Germanowitsch Artemjew]], [[Jeffrey Alan Hoffman]], [[Juri Wassiljewitsch Malyschew]] ==Schach== [[Juraj Druska]], [[Božidar Đurašević]], [[Denis Kadrić]], [[Boris Tschatalbaschew]] ==Schauspeel== [[Amy Benkenstein]], [[Irene Dunne]], [[Henry Fonda]], [[Robert Fuller]], [[Mary Kerridge]], [[Penelope Milford]], [[Robert Morley]], [[Theresa Underberg]] (8) ==Slötter (un Borgen)== [[Slott Bīriņi|Bīriņi]], [[Slott Les Roches-Baritaud|Les Roches-Baritaud]], [[Slott Walzin|Walzin]] ==Swemmsport== [[Aileen Riggin]], [[David Wilkie (Swemmsportler)|David Wilkie]] bidollgj7yu0do7d99vz3c1yrtzyzwb 0 192053 1065756 1065429 2026-05-17T16:10:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065756 wikitext text/x-wiki [[Datei:Heilmann, Tobias.jpg|mini|hochkant|Tobias Heilmann (2018)]] '''Tobias Heilmann''' (* [[20. Oktober]] [[1975]] in [[Celle]]; † [[28. Mai]] [[2025]] in [[Ummern]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] Politiker ([[SPD]]). Van November 2021 bit to sein Dood heer he Landraat vun den [[Landkreis Gifhorn]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Kreisverwaltung-und-Politik/Der-Landrat/ |titel=Der Landrat |werk=www.landkreis-gifhorn.de |hrsg=Landkreis Gifhorn |abruf=2025-05-29}}</ref> Tovör weer he van November 2017 bit Oktober 2021 Afordneter vun den Landdag in [[Neddersassen]]. == Leven == Heilmann weer oorsrünglich as [[Industriekoopmann]] tätig. Vör sien Tiet as Landraat vun den Landkreis Gifhorn weer he Liddmaat vun den Raat vun de Gemeend Ummern, Liddmaat vun den Samtgemeendraat [[Samtgemeend Wesendorf|Wesendorf]] un Liddmaat vun den Kreisdag vun [[Landkreis Gifhorn|Gifhorn]]. In’n Raat vun de Gemeend Ummern weer he dormals Vörsitter, in de beid anner Kommunalparlamenten stellvertreedend Vöörsitter vun de SPD-Fraktschoon. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017|Landdagswahl an’n 15. Oktober 2017]] schaff he as Direktkandidat vun de SPD den Intoog in den Landdag vun Neddersassen.<ref>{{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}}</ref> Bi de [[Kommunalwahlen in Neddersassen 2021|Landraatswahl in‘n September 2021]] is he as SPD-Kandidat gegen Amtsinhebber [[Andreas Ebel (Politiker)|Andreas Ebel]] ([[Christlich Demokratsche Union vun Düütschland|CDU]]) antreeden. In den eersten Wahlgang reck he 38 % vun de Stimmen. Tüschen hüm un Ebel (34 %) funn an’n 26. September 2021 en Steekwahl statt, de he mit 64 % vun de Stimmen för sück entscheeden kunn.<ref>{{Internetquelle |url=https://votemanager.kdo.de/20210912/03151000/praesentation/ |titel=Kommunalwahlen 2021, Landratswahl Landkreis Gifhorn |werk=votemanager.kdo.de |hrsg= |abruf=2021-09-28}}</ref> Heilmann lhett doruphen sien Landdagsmandaat daal leggt; för hüm is [[Barbara Beenen]] nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |titel=Ersatzpersonen (Nachrücker) |hrsg=Die Präsidentin des Niedersächsischen Landtages |werk=www.landtag-niedersachsen.de |abruf=2021-11-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211109221410/https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |archiv-datum=2021-11-09 |offline=ja }} {{Webarchiv|url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |wayback=20211109221410 |text=Ersatzpersonen (Nachrücker) |archiv-bot=2026-05-17 16:10:48 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Amt vun den Landraat hett he bit to sien Dood utöövt. Tobias Heilmann is in’n Mai 2025 in dat Öller vun 49 Jahren nah en unverwacht Tosommenbröök storven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bastian Till Nowak |url=https://kurt-gifhorn.de/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-im-alter-von-nur-49-jahren-verstorben |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist im Alter von nur 49 Jahren verstorben |werk=Magazin KURT |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=28.05.2025}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409138329/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-gestorben.html |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist gestorben |werk=Gifhorner Rundschau |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=29.05.2025}}</ref> He hett in Ummern leevt, weer verheiraadt un harr dree Kinner.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |titel=Tobias Heilmann, SPD |werk=www.ndr.de |hrsg=[[Norddeutscher Rundfunk|NDR.de]] |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240421113433/https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |archiv-datum=2024-04-21 |abruf=2025-05-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |wayback=20240421113433 |text=Tobias Heilmann, SPD |archiv-bot=2026-05-17 16:10:48 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * [[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 58. == Weblinks == {{Commons|Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.spdnds.de/personen/tobias-heilmann/ |wayback=20220627135840 |text=SPD Niedersachsen.de: Tobias Heilmann}} == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=|VIAF=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2018-07-06}} {{SORTIERUNG:Heilmann, Tobias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1975]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] rczgbm1jxf2a8sbbzz86rd9qwah074z 0 192326 1065710 1065393 2026-05-17T13:20:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065710 wikitext text/x-wiki '''Plattdüütsch Regioprogramm''' betekent Formaten op [[Plattdüütsch]] in dat [[Radio]]. == Radioprogramm == De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Radio|Radioprogramm]] op Platt givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht een plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm ''[[Plattradio]]'' man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet |werk=Plattradio |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |offline=2026-01-11 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240227024838/https://www.plattradio.com/?rCH=2 |archiv-datum=2024-02-27 |abruf=2024-12-05 |sprache=nds }} {{Webarchiv|url=https://www.plattradio.com/ |wayback=20240828043445 |text=Startsiet |archiv-bot=2026-05-17 13:20:51 InternetArchiveBot }}</ref>''<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ln-online.de/kultur/regional/drei-monate-nach-start-medienrat-stoppt-plattradio-in-schleswig-holstein-EGSA5XWDVNGK3KTWBIQEVOVNRQ.html |titel=Drei Monate nach Start: Medienrat stoppt Plattradio in Schleswig-Holstein |werk=Lübecker Nachrichten |datum=2023-12-15 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref> An 5. Januor 2026 geiht dat Nafolge-Projekt ''[[PLATTform]]'' bi de Apen Kanal Sleswig-Holsteen an Start.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/plattform/plattform-de-oort-foer-nedderdueuetsch-inn-shhb.html |titel=PLATTform – de Oort för Nedderdüütsch in'n SHHB |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-12-15 |abruf=2025-12-26 |sprache=nds}}</ref> De NDR sennt mit ''[[Hör mal ’n beten to]]'' jeden Warkdag plattdüütsche Dööntjes. De ''[[Narichten op Platt]]'' vun NDR 90,3 in Hamborg un de [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt fiefmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> [[Düt un dat op Platt]] is een lütt plattdüütsch över allens interessants ut Neddersassen un [[Wi snackt Platt|''Wi snackt Platt'']] ut Hamborg. De Sennen warrt eenmal de Week bi NDR utsennt un künnt as [[Podcasting|Podcasts]] naluustert weren. Meklenborgsche Programmen op [[NDR 1 Radio MV]] sünd de [[Plappermoehl]], de [[Klönkist]], de Reportaag [[Platdütsch an’n Sünndag]] un dat Narichtenformat [[De Woch up Platt in mV|De Woch up Platt in MV]]. De nedderlandssche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> == Höörspelen == Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen een good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> In’n 1920-er Jaren begünn [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio to bringen, wat to’n Enn keem, as de regionalen Senner in’n [[Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de DDR de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> == Weblenken == * [https://www.funklockstoppen.de/ funklockstoppen.de] * [https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch Plattdüütsch Radio- un Podcastanbott] bi de NDR * [https://www.ndr.de/903/sendungen/narichten_op_platt Narichten op Platt bi NDR 90,3] * [https://www.bremeneins.de/themen/plattdeutsch-104.html Programm op Platt] bi Bremen eins * [https://www.heimatbund.de/plattform/ PLATTform] bi Heimatbund Schleswig-Holstein == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:Plattduutsch Radioprogramm}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Radio]] 32thfz75fvt9v801bgwc90geg1amg81 0 192922 1065752 1065426 2026-05-17T16:04:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065752 wikitext text/x-wiki '''Three Dog Night''' weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Rockband un van 1968 bit 1976 in de Originalbesetten aktiv. == Geschichte == De Grupp harr söben Liddmaaten, dorünner dree Singer (Danny Hutton, Chuck Negron un Cory Wells). De Gitarrenspeler weer Michael Allsup un Floyd Sneed speel Slagtüüch. An’n Bass weer Joe Schermie un de Keyboards wurrn vun Jimmy Greenspoon speelt. Die Band wurr vun [[Brian Wilson]] vun de [[Beach Boys]] fördert. De oorsprünglich Naam vun de Grupp weer ''Redwood'', se hemm sück aber umnöömt, wiel se in en Artikel leest harr, dat austraalsch [[Aborigines]] in kolt Nächten mit hör Hunnen tosommen slaapen deen; in besünners kolt Nächten hemm se dree Hunnen bruukt, um sück warm to hollen. Three Dog Night reck för de Musikverkööp in den USA 19 golden Schallplatten un twee Platin-Schallplatten. Se harr 21 Top-40-Hits. Sie hett Songs vun [[Randy Newman]] ''(Mama Told Me Not to Come)'',<ref>För mehr Informatschonen to dissen Titel kiek Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 277.</ref> [[Laura Nyro]] ''(Eli’s Coming)'', [[Hoyt Axton]] ''(Joy to the World,''<ref>Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 291</ref> ''Never Been to Spain)'', [[Elton John]] & [[Bernie Taupin]] ''(Lady Samantha)'', [[John Lennon]] und [[Paul McCartney]] ''(It’s for You)'', [[Leo Sayer]] ''(The Show Must Go On)'' un [[Harry Nilsson]] ''(One)'' sungen. En groot Spood för de Band weer de Interpretatschoon vun den [[Hair]]-Klassiker ''Easy to Be Hard''. Midden vun de 1980er Johren düük de Grupp weer up, 2006 gung se sogor up Tour. Vun de Originalliddmaaten stunnen noch twee Singer (Cory Wells un Danny Hutton), ei Keyboarder (Jimmy Greenspoon) un en Gitarrist (Michael Allsup) up de Bühne. Ergänzt wurrn se dör en nee Bassisten (Paul Kingery) un en nee Slagtüüchspeler (Pat Bautz). An‘n 11. März 2015 is Keyboarder Jimmy Greenspoon in dat Öller vun 67 Johren an Krebs storven.<ref>[http://www.syracuse.com/entertainment/index.ssf/2015/03/jimmy_greenspoon_dead_three_dog_night_cancer.html ''Jimmy Greenspoon dead: Three Dog Night keyboardist loses cancer battle at 67.''] In: ''syracuse.com'', afropen an’n 16. März (engelsch).</ref> In dat sülvig Johr folg hüm de 73-johrig Singer Cory Wells an‘n 20.&nbsp;Oktober in [[Dunkirk (New York)|Dunkirk]], [[New York (Bundsstaat)|New York]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | titel=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben | werk=zeit.de | hrsg=[[Die Zeit]]/[[Agence France-Presse|AFP]] | datum=2015-10-22 | abruf=2020-12-30 | archiv-url=http://web.archive.org/web/20160307203303/http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | archiv-datum=2016-03-07 | abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 |wayback=20160307203303 |text=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben |archiv-bot=2026-05-17 16:04:46 InternetArchiveBot }}</ref>. <ref>Floyd Sneed (22. November 1942 bit 7. Januar 2023) ut Kanada is 2023 storven. https://bestclassicbands.com/floyd-sneed-obituary-three-dog-night-drummer-1-29-23/</ref> == Literatur == * Stambler, Irwin: ''The Encyclopedia Of Pop, Rock And Soul''. 3. överarbeit Uplaag, New York City, New York: St. Martin’s Press, 1989, S. 687&nbsp;f – ISBN 0-312-02573-4. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.threedognight.com Offizielle Website] (engelsch) {{Normdaten|TYP=k|GND=4380946-7|VIAF=154915089}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] 4c7jnnbt2soq7qhonv4gef4h4kniqn7 0 192978 1065777 1065444 2026-05-17T17:47:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065777 wikitext text/x-wiki '''Wolfgang Mahnke''' (* [[22. Februar]] [[1937]] in [[Malchin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Peplow |url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |titel=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |werk=Plattdeutsches aus MV |hrsg=NDR MV |datum=2022-03-04 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220805053858/https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |archiv-datum=2022-08-05 |abruf=2026-02-15 |sprache=nds }} {{Webarchiv|url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |wayback=20220805053858 |text=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |archiv-bot=2026-05-17 17:47:49 InternetArchiveBot }}</ref>, † [[6. Februar]] [[2026]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-mit-88-jahren-gestorben,wolfgangmahnke-100.html |titel=Plattdeutsch: Autor Wolfgang Mahnke mit 88 Jahren gestorben |werk=Kulturjournal |hrsg=NDR 1 Radio MV |datum=2026-02-06 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref>) weer ein penschonierten [[Biologie|Bioloog]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schrieber]], dei up [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mäkelborgsch Platt]] schrifft. == Läben == Mahnke würr 1937 in [[Malchin]] buren un måk 1956 an dei [[Oberschool|Oberschaul]] sien Abitur.<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.suedstern.net/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-ausgezeichnet/ |titel=Plattdeutsch-Autor Wolfgang Mahnke ausgezeichnet |werk=Südstern |datum=2017-12-13 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Hei studier denn [[marine Biolgoie]] in [[Rostock]]. Von 1962 an arbeid hei an’n Institut för Hoogseefischerie in [[Marrn]] bi Rostock, ierst as wätenschoplich Mitarbeider un von 1973 bet 1991 as Bås von dat Afdeil för Fischeriebiologie.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=1987 |titel=Wolfgang Mahnke |werk=Die niederdeutsche Literatur |abruf=2025-07-13}}</ref> Al as Student un låter Wätenschopper fohr Mahnke in dei Tied von 1960 bet 1992 up verscheden Seereisen mit ünnerscheidlich Forsch- un Fangschäpen. Hei fohr besünners up den Fischerieforschschipp ''[[Ernst Haeckel (Schipp)|Ernst Haeckel]]'', up den hei ok as Expeditschoonsbås wier.<ref name="voss">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.yumpu.com/de/document/read/22294147/leseprobe-hinstorff-verlag |titel=Voß un Haas 2014 |titelerg=Norddeutscher Heimatkalender |werk=Yumpu.com |hrsg=Hinstorff Verlag |datum=2013 |seiten=50 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Nå siene Tied an’n Rostocker Institut för Hoogseefischerie wier Mahnke noch korte Tied an’n Institut för Seefischerie in [[Hamborg]] un güng 1993 in Penschoon.<ref name=":2" /> Al in’n 1960er Johren wier Mahnke anfungen [[Plattdüütsch|plattdütsche]] Gedichten un Geschichten tau schrieben. As hei in Penschoon wier, begünn hei von 1994 an as plattdütschen Schriever tau arbeiden.<ref name=":2" /> In sienen iersten Book ''Fischerie, Fischera, Fischerallala'' (2001) vertellt Mahnke Geschichten von sienen Seereisen. Väl anner plattdütsch Böker sünd folgt. 2012 keem dei Audio-CD ''Murd in't Hotel'' ruut, up dei hei sien eigen Geschichten vörläst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.discogs.com/release/10848802-Wolfgang-Mahnke-Murd-Int-Hotel |titel=Wolfgang Mahnke - Murd In't Hotel |werk=Discogs |datum=2012 |abruf=2025-07-13 |sprache=en}}</ref> Mahnke schrifft Bidrääg’ för verscheiden [[Blatt (Narichten)|Blädder]], tau’n Bispäl eine plattdütsche Kolumm in dei ''[[Ostsee-Zeitung.]]'' Dortau is hei mit siene välen Läsåvends in Noorddütschland bekannt wurrn.<ref name=":2" /> Von 2000 bet 2012 wier hei Vörsitter von de ''[[Bund Niederdeutscher Autoren]]'', 2012 würr hei Ihrenvörsitter.<ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Lubs |url=http://bund-niederdeutscher-autoren.de/historie-des-bundes/ |titel=Historie des BNA |hrsg=Bund Niederdeutscher Autoren e.V |abruf=2026-02-15 |sprache=nds}}</ref> == Pries == * 2003: [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] för ''Fischerie, Fischera, Fischerallala. Geschichten von dei Hochseefischerie,'' * 2016: [[Unkel-Bräsig-Pries]], * 2017: [[Sprachpreis des Landes Mecklenburg-Vorpommern|Språkpries von’n Land Mäkelnborg-Vörpommern]], * 2018: [[Johannes-Gillhoff-Pries]] för sien Gesamtwerk. == Wark == '''Böker''' * ''Fischerie – Fischera – Fischerallala: Geschichten von dei Hochseefischerie.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-11-6 * ''Kiek eins! Sowat giwt in Meckelborg! Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-15-4 * ''Von mall'n Kram un schnurrig Lüd: Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2004, ISBN 978-3-933541-18-5 * ''In jed'ein Mand bläuhn anner Blaumen: Rimels för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2006, ISBN 978-3-933541-21-5 * ''Von Aap bet Zapp: Lütt zoo(platto)logisch Lexikon.'' Khs-Verl., [[Stemhagen]] 2007, ISBN 978-3-933541-23-9 * ''Upschnappt! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2010, ISBN 978-3-356-01402-0 * ''Nägenklauk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01487-7 * ''Finstertalk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2013, ISBN 978-335-60160-1-7 * ''Lies orer Lut? Ein Läuschenbuch.'' [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01870-7 * ''Un wat is, wenn …? Plattdeutsche Geschichten.'' Hinstörp, Rostock 2016, ISBN 978-3-356-02057-1 * ''Wenn bi Storm noch fischt würd …: Plattdeutsche Seefahrtsgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02093-9 * ''Returkutsch: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2019, ISBN 978-3-356-02233-9 * ''Väl maller kann ’t nich kamen! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02328-2 * ''Blage Beern un rode Hoor: Plattdeutsche Kriminalgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2021, ISBN 978-3-356-02379-4 * ''Dei plattdütsche Urlaub: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02442-5 '''Audio''' * ''Murd in't Hotel: Wolfgang Mahnke liest seine besten Geschichten.'' CD (80 Min.), [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01528-7 '''Översett Wark''' * Werner Holzwarth: ''Kleeorg un Kleeopatra: Ein Geschicht von’t Glück.'' Up Plattdütsch von Wolfgang Mahnke, [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01828-8 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|1987|NAME=Wolfgang Mahnke}} * [https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Mahnke-Wolfgang/ ''Mahnke, Wolfgang.''] In: ''hinstorff.de'' == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mahnke, Wolfgang}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1937]] [[Kategorie:Storven 2026]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Mekelnborg-Vörpommern]] n6rizp4t4494y40fmlzn852dko054r9 0 193149 1065774 1065442 2026-05-17T17:36:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065774 wikitext text/x-wiki '''Willy Diercks''' (* [[15. Januar]] [[1945]] in [[Jübeek]]) is en [[Düütsche Spraak|düütschen]] [[Schriever]], [[Översetten|Översetter]], [[Pädagogik|Pädagoog]], [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] mit Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un en [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Spraakaktivismus|Spraakaktivist]]. == Leven == Na de Schooltied un dat [[Abituur]] in [[Sleswig]] studeer Diercks [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Pädagogik]] un [[Philosophie]] an de [[Universität Hamborg]] un an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]]. 1977 keeg he siene [[Promotschoon]] to’n ''[[Dokter (Akadeemsch Graad)|Dr. phil]].'' in Kiel. Vun 1985 an het Diercks erenamtlich för den [[Sleswih-Holsteensch Heimatbund|Sleswig-Holsteensch Heimatbund]] (SHHB) arbeidt. 1994 wurr he höövdamtliche Geschäftsföhrer vun de Heimatbund un bleev dat 16 Jaren lang.<ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2010-02-05--22-18-59/ |titel=(10014) SHHB ehrt seinen scheidenden Geschäftsführer |abruf=2026-02-23|werk=Plattnet|hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund|datum=2010-02-05|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jan Graf |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Mister-Heimatbund-Willy-Diercks-fiiert-80-Geboortsdag,willydiercks100.html |titel="Mister Heimatbund": Willy Diercks fiiert 80. Geboortsdag |werk=Moin! Schleswig Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2025-01-13 |abruf=2026-02-23 |sprache=nds}}</ref> As 1999 de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] to gellen anfungen is un Plattdüütsch as ene [[Regionaalspraak]] gull, sett sik Diercks för enen ''[[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat]]'' in un wurr 200 ook to een vun twöv Maten in den Raat wählt. Bet to sien Afschied 2010 weer he denn ok Spreker vun Raat. De SHHB is bet hüüt Geschäftsföhrer vun de Raat, de sik besünners för den plattdüütschen leerstool an de [[Universität Flensborg]] insett un den [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütschen Ünnerricht]] in Scholen un Kinnergaarns.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/sprache-literatur/plattdeutscher-rat/plattdeutsch/de-geschicht-vun-den-raat.html |titel=De Geschicht vun den Raat |abruf=2026-02-23|werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V.|sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.schleswig-holstein.de/DE/landesregierung/ministerien-behoerden/III/Service/Broschueren/Bildung/Niederdeutsch |titel=Leitfaden für den Niederdeutschunterricht an Grundschulen in Schleswig-Holstein |abruf=2026-02-23|werk=Ministerium für Allgemeine und Berufliche Bildung, Wissenschaft, Forschung und Kultur|hrsg=Landesportal Schleswig-Holstein|datum=2019-01-08|sprache=de}}</ref> In sienen Rohstand neem Diercks ene Honorarproffesuur för [[Nedderdüütsche Philologie]] an de [[Europa-Universität Flensborg]] an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.koeblergerhard.de/ZIER-HP/ZIER-HP-05-2015/Sprache-Literatur-Raum.htm |titel=Sprache, Literatur, Raum - Festgabe für Willy Diercks |abruf=2026-02-23|autor=Gerhard Köbler|werk=Zeitschrift Integrativer Europäischer Rechtsgeschichte|datum=2015|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/wer-wir-sind/alle-lehrenden |titel=Alle Lehrenden - Institut für Germanistik |datum=2024-04-08 |abruf=2026-02-23 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/abteilungen/niederdeutsche-sprache-und-literatur-und-ihre-didaktik |titel=Niederdeutsche Sprache und Literatur und ihre Didaktik - Institut für Germanistik |datum=2024-10-22 |abruf=2025-07-19 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref> He ünnersöcht Spraak un Kultuur in Sleswig-Holsteen. 2011 grünn he mit [[Karl-Heinz Groth]] dat ''Schleswig-Holsteinische Spendenparlament für Kultur und Gesellschaft e. V.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spendenparlament-schleswig-holstein.de/organsation.html |titel=Arbeitsweise und Organisation |abruf=2026-02-23|werk=Spendenparlament Schleswig-Holstein|sprache=de}}</ref> He is de eerste Vöörsitter vun de ''Selk-Harder-Stiften,'' de dat verstorven Ehpaar [[Irmgard Harder]] un [[Paul Selk]] op de Been stell mit de Aficht Kultuut, Heimarkunn un Heimatpleeg in Sleswig-Holsteen to föddern.<ref>{{Internetquelle |autor=Prof Dr Willy Diercks |url=https://selk-harder-stiftung.de/shs/die-stiftung/vorstand.html |titel=Der Vorstand |abruf=2026-02-23 |sprache=de|hrsg=Selk-Harder-Stiftung}}</ref> 2014 grünn he dat Zentrum för lütte un Regionaalspraken an de Universität Flensborg mit.<ref>{{Internetquelle |autor=Uni Flensburg |url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |titel=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |datum=2014-05-23 |abruf=2025-07-19 |sprache=de |werk=Flensburg Szene |hrsg= |offline=2026-02-23 }} {{Webarchiv|url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |wayback=20240909155315 |text=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |archiv-bot=2026-05-17 17:36:50 InternetArchiveBot }}</ref> Diercks leevt vundaag in Sleswig. == Publikatschonen == * ''Empirische Untersuchungen zur Stilkompetenz von Grundschulkindern''. Göppingen 1979, ISBN 3-87452-422-1. * ''Kindheit und Jugend in Schleswig-Holstein, op Platt vertellt''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1991, ISBN 3-8042-0541-0. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 1''. Winter Verlag, Heidelberg 1993, ISBN 3-8253-0037-4. * ''Niederdeutsch in der Stadt Schleswig. Zu Attitüden und zur Sprachverwendung''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06625-X. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 2''. Winter Verlag, Heidelberg 1995, ISBN 3-8253-0338-1. * Hrsg.: ''Flüchtlingsland Schleswig-Holstein. Erlebnisberichte vom Neuanfang, 1945–1950''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1997, ISBN 3-8042-0802-9. * ''De Verfaten vun dat Land Sleswig-Holsteen: Op Plattdüütsch und Hochdeutsch = Die Verfassung des Landes Schleswig-Holstein''. Clausen &amp;amp; Bosse, [[Leek]] 2000. * Hrsg.: ''Leben auf dem Lande. Geschichten und Erinnerungen auf Hoch und Platt''. Husum Verlag, Husum 2005, ISBN 3-89876-007-3. == Literatuur == * [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum. Festgabe für Willy Diercks.'' Bielefeld 2015, ISBN 978-3-89534-867-9.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Langhanke |url=https://igdd.org/neuerscheinung-sprache-literatur-raum/ |titel=Neuerscheinung „Sprache, Literatur, Raum“ |werk=Internationale Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen e.V. |datum=2015-03-04 |abruf=2024-09-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == {{PBuB|4500}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Diercks, Willy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] 1s1xzezhcym6enfzxag25z9ww7tbe1l 0 193167 1065762 1065433 2026-05-17T16:26:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065762 wikitext text/x-wiki '''Udo Franken''' (* [[1951]] in [[Emden|Emmen]]) is en grotendeels [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un [[Schoolmeester]] för [[Sunnerpädagogik]] uut [[Oostfreesland]]. == Leven == Franken wuss in [[Emden|Emmen]] up un gung daar to School. Na ene Lehr as [[Diskler]] studeer he [[Sunnerpädagogik]] un het dann in verscheden Projekten vun de [[Landschap van Oostfreesland|Oostfreesch Landskupp]] in [[Auerk]]. Daar wark he to’n Bispeel mit an dat ''[[Ostfriesisch Wörterbuch]]'' vun [[Jürgen Byl]] un [[Elke Brückmann]] mit. Hier befaat he sük vör al mit de oostfreesch Grammatik. He weer ok de Baas vun dat Projekt [[plattdüütsch in der Schule|''plattdüütsch in der Schule'']]. Toletzt weer he Sunnerschoollehrer in [[Mainhaaf]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |titel=Autor: Udo Franken |abruf=2025-07-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |wayback=20241105161440 |text=Autor: Udo Franken |archiv-bot=2026-05-17 16:26:06 InternetArchiveBot }}</ref> Franken leevt in dat oostfreesche Süüdbrookmerland un sett sük för de Pleeg vun de plattdüütsche Taal in. He schrivt [[Prosa]], [[Lyrik]] un [[Theater|Theaterstücken]] op [[Düütsche Spraak|Hoog]]- un Plattdüütsch, deelwies tosamen mit siene Frau, de Schrieversche [[Gitta Franken]]. De beiden billen mit Mariane Deutschland de Musikgrupp ''[[Dreebladd]]''. == Priesen == * 1991: [[Hans-Henning-Holm-Pries]] * 1994: [[Wilhelmine Siefkes|Wilhelmine-Siefkes-Pries]] * 2005: [[Borsla-Pries]] (tosamen mit Gitta Franken) == Warken == * ''Vehjöd Levi''; Volkstheater in acht Szenen vun Thomas Strittmatter, in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1988 * ''Mallmöhlen'', Kummedie in veer Biller vun [[Anna Bonacci]], in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Steern van Padua'', Kummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Höhnerbaron'', Heiterer Einakter, Theaterverlag, [[Veern]] 1990 * ''Tiet is Geld'', Swank in enen Akt vun Udo Franken un [[Anke Habekost]], [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1991 * ''Allens heel eenfach'', Plattdüütsch Körtspeel, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Hier bün ik, hier bliev ik'', Kummedie in dree Akten vun [[Raymond Vincy]] und [[Jean Valmy]], deutsch vun [[Alexander Barone]], plattdüütsch vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De grote Dag'', [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Wenn de Vullmaand schient'', Kortthriller in enen Akt, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De Moordörpers – arm un doch riek? – Vertellsels ut de Histoorje van Moordörp'', sammelt un opschreven vun Gerdina Kranz. [[Auerk]] 1996 * ''Buur Hermann up Reisen – Bauer Hermann auf Reisen'', ein Buch mit Bildern vun Kindern für Kinder, Text plattdüütsch/Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Selbstverlag, Südbrookmerland 1998 * ''Doornroosje'', ein Märchen-Singspiel frei nach den Brüder Grimm vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2001 * ''Dat is ja woll verhext'', Singspiel in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2002 * ''En Fall för Willi'': Kummedie in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], Verden 2004 * ''Hinni in Gefahr'': eine Katz- und Mausgeschichte in Platt- und Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Bilder vun [[Monika Lüppen]], Leda-Verlag, Leer 2004, ISBN 3-934927-54-8 * ''In Toornhusen geiht wat scheev'': Eine fantastische Geschichte für Kinder vun 9 bis 99, Text un Biller vun Gitta und Udo Franken, Bösel 2005 * ''Toornmanntjes Trick'' vun Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2006, ISBN 3-928327-92-5 * ''Verleevt, verloovt - verraden!'': Kriminaalkummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2007 * ''Plattdütsk is cool'' [Musikdruck]: 14 neue plattdüütsche Kinderlieder Von Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2009, ISBN 978-3-939870-28-9 * '' De Gedanken sünd freei'', alle Texte und Titel: Gitta und Udo Franken, Klang-Lounge, 2011 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=3087}} * [https://www.mahnke-verlag.de/autoren/105-franken-udo.html ''Franken, Udo.''] In: ''mahnke-verlag.de'' * [http://www.dreebladd.de// ''Gitta Franken - Dreebladd''] == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Leedtexter]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] otcb3lac6g98kqdc2njahupinn6r3cu 0 193168 1065761 1065432 2026-05-17T16:26:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065761 wikitext text/x-wiki '''Udo Bielenberg''' (* [[29. April]] [[1938]] in [[Itzhoe]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Ingenieur]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]]. == Leven == Udo Bielenberg sien Vadder weer [[Bankkoopmann]]. He besöch vun 1944 eerst de [[Volksschool]] un denn de [[Realschool]] in [[Kremp]]. 1955 maak he en [[Bopraktikum]] un studeer denn vun 1957 bet 1959 an de [[Fackhoogschool Kiel]] Bowesen. Dorno weer he Boingenieur in [[Hameln]], [[Gemünd]] in de [[Eifel]] un vun 1962 an in [[Kiel]]. Vun 1968 bet 1998 weer he sülvststännig Boingeniuer in [[Schönkarken]] bi Kiel.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |titel=Autor: Udo Bielenberg |abruf=2025-07-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |wayback=20250717090308 |text=Autor: Udo Bielenberg |archiv-bot=2026-05-17 16:26:02 InternetArchiveBot }}</ref> Udo Bielenberg leevt vundaag mit siene Fro in [[Eckernföör]] un in [[Sweden]]. In siene free’e Tied schrivt he grotendeels plattdüütsche Geschichten. == Wark == * ''Marie un Johann'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1981 * ''Riemels un Vertellen ut Masch un Geest'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1982 * ''Dümmtög un Kreienschiet'', Verlag Michael Jung, Kiel 1983 * ''Studentenöög und Schobernack'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1985 * ''Hinne - dat Original'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1986 * ''Musst di wunnern!: Allerlei Lüüd un ehr Geschichten'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1987 * ''Von Buurn, Swien un anner Ort Lüüd'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1988, * ''Is doch wohr ... oder wat???'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1989, ISBN 3-923525-63-X * ''Ick un du un all de annern ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1990, ISBN 3-923525-71-0 * ''Ut Pütt un Pann: Vertellen von Eten un Drinken'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1991, ISBN 3-923525-78-8 * ''Wachtmeister Schütt op Spitzbovenfang'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1992, ISBN 3-923525-88-5 * ''Wachtmeister Schütt op hitte Spoor'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1993, ISBN 3-923525-95-8 * ''Wenn een op Reisen geiht ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1994, ISBN 3-929596-04-0 * ''Wachtmeister Schütt ünner Spitzboven un Ganoven'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1995, ISBN 3-929596-13-X * ''Schiet an't Geld!'', Verlag Michael Jung, Kiel 1996, ISBN 3-929596-28-8 * ''Wenn de Grogketel klötert ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 1997, ISBN 3-929596-45-8 * '' Wetten dat ...?'', Verlag Michael Jung, Kiel 1998, ISBN 3-929596-57-1 * ''Klöönsnacken un Klookschieten'', Verlag Michael Jung, Kiel 1999, ISBN 3-929596-72-5 * ''Wiehnachten... un'n beten mehr'', Verlag Michael Jung, Kiel 2000, ISBN 3-929596-85-7 * ''Allns nich so eenfach!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2001, ISBN 3-89882-000-9 * ''Ede, smiet den Trecker an!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2002, ISBN 3-89882-014-9 * ''So as dat fröher weer!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2003, ISBN 3-89882-021-1 * ''Güstern so un morgen so...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2005, ISBN 3-89882-036-X * ''Domools op´n Gootsherrnhoff: vergnööglich un opsternootsch'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-061-0 * ''Op´n Trödelmarkt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2007, ISBN 978-3-89882-076-9 * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Verlag Michael Jung, Kiel 2008, ISBN 978-3-89882-086-8 * ''Wat deit de Minsch, wenn he nix deit?'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-097-4 * ''Dat vergnöögte Krankenhuus'', Verlag Michael Jung, Kiel 2010, ISBN 978-3-89882-110-0 * ''Allerwegens snooksche Lüüd!: Minschen, de een nich vergitt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2011, ISBN 978-3-89882-118-6 * ''Von Fischerslüüd un Sprottenfang'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-127-8 * ''Eerstens koomt dat anners ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-124-7 == CD’s == * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Sprecher: Joachim Grabbe, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Wenn dat Wiehnachten ward ...'', Sprecher: [[Ludger Abeln]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]] und Udo Bielenberg, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Kieler Wiehnachtsgeschichten'', Sprecher: Udo Bielenberg, Lotte Brügmann-Eberhardt und Eckart Ehlers, Verlag Michael Jung, Kiel 2010 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenk == {{PBuB|ID=1431}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Ingenieur]] 1m4l7kn0mdy5nlm1a99n1nugzr3txwg 0 193189 1065778 1065445 2026-05-17T17:48:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065778 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_07.JPG|duum|Wolfgang Rieck (2015)]] [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_02.JPG|duum|Wolfgang Rieck 2015 bi einen Uptridd in dei Kulturspieker [[Dörnt]]]] '''Wolfgang „Hein“ Rieck''' (* [[30. März]] [[1953]] in [[Rostock]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.buetzow-schwaan.de/kuenstler_rieck.htm|wayback=20140927035335|text=Künstler/Rieck.}} Buetzow-Schwaan.de</ref> is ein [[Düütschland|dütschen]] [[Lyrik|Lyriker]], [[Singer]] un [[Ledermaker|Ledermåker]], dei ok [[Plattdüütsche Musik|Musik up Plattdütsch]] rutbrocht het. == Läwen == Wolfgang Riek wier von 1970 an musikålsch aktiv. 1969 bet 1971 för hei as [[Vullmatros]] op [[Hannelsschipp|Hannelsschäp]] von de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |titel=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |abruf=2025-07-21 }} {{Webarchiv|url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |wayback=20230529051135 |text=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |archiv-bot=2026-05-17 17:48:05 InternetArchiveBot }}</ref> Denn studier hei [[Elektrotechnik]] an dei [[Universität Rostock]]. Hei wier Deil von dei Rostocker [[Singeklub KuBa]], wo hei [[Joachim Piatkowski]] begägent is. 1975 begünn hei an dat [[Konservatorium Rostock]], einen Vörgänger von dei [[Hoogschaul för Musik un Theater Rostock]], eine Liehr in [[Sang]] un von 1976 an in klassiche [[Gitarr]] bi Friedhelm Steltner, de hei 1985 afslåten harr. Von 1975 bet 1993 treed hei tauhop mit Joachim Piatkowski as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] up,<ref>{{Internetquelle |autor=click solutions GmbH |url=https://www.wolfgang-rieck.de/ueber_mich/piatkowski_rieck |titel=Piatkowski & Rieck |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> dat, so as dei Dramaturg vun dat [[Volkstheater Rostock]] [[Hans-Joachim Theil]] dat anrögt harr, besünners Leder up [[Plattdüütsch|Plattdütsch]] späl. Ierst wieren dat grotendeils traditschonelle Leder, man gau kemen Leder mit Text von de Rostocker Schriewersche [[Lisa Milbret]] un anner plattdüütsche Lyrik dortau. Mit ''Plattdeutsche Lieder'' un ''Utkiek'' kemen twee [[Amiga]]-Alben. 1991 keem de CD ''Old Meklenburg for Ever'' rut. Piatkowski het denn beslåten, dat hei siene Musikkarier upgäwen un lewer as Dokter arbeiden will. Rieck måk von 1992 an mit dat Musikertrio [[Liederjan]] wieder, wo hei den platz von Edzard Wagenaar. Hei bleev bet 2001 in dei Band.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.liederjan.com/historie.htm |titel=Liederjan online! |abruf=2025-07-21}}</ref> Hüd triddt Wolfgang Riek meist allein up un giwt Seminaren. Siene Konzert ümfåt hoogdütsche un plattdütsche Leder, dei hei deilwies sülwen schriwt un deilwies von anner Schriewer stammt. Hei büddt ok Kinnerprogramm an, so as ''Die Maus im Fernrohr''. Dortau singt hei ok traditschonelle Wiehnachtsleder, Interpretatschonen von [[Ernst Barlach]] un egen Texten tau dat Thema. In’n Dezember 2003 keem siene Solo-CD ''Alles muss sich wandeln'' mit 19 Gastmusiker rut. 2003 geew Rieck mit Jörg Kokott ene CD rut. Mit dei Berliner Musikersche [[Heike Kellermann]] stell vertoont Leder von [[Theodor Kramer]] vör un bröch mit eer ene CD rut. För den Verlag [[Hinstörp]] het Rieck mit an einen [[Höörbook|Hürbauk]] na eine plattütsche Novell von [[John Brinckman]] arbeidt: ''Mottche Spinkus un de Pelz'', de in dat jüüdsche Milieu von [[Güstrow]] in de Midd von dat 19. Johrhunnerd spält. 2016 keem sien Album ''Der singende Mann'' rut. För den Titel in dit Album ''Vergessne Helden'' kreeg hei den [[Liederpreis 2017]]. Rieck spält [[Gitarr]], [[Banjo]], [[Fleut]], [[Mundharmonika]], [[Mandolin]] un [[Konzertina]]. == Pries == * 1979 (mit Joachim Piatkowski) und 1983 (mit dem „Liederzirkus“) Höövdpries bi den [[DDR-Chansondaag]] in [[Frankfort an de Oder|Frankfort/Oder]] * 1985 [[Kulturpries von dei Stadt Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 1986 [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bemsen-Pries]] (mit Joachim Piatkowski) * 1988 [[Kulturpries von dei Bezirk Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 2003: [[Liederbestenliste|Lederbestenlist]] för ''Alles muss sich wandeln'' * 2017: [[Liederbestenliste|Lederpries 2017]] för ''Vergessene Helden'' * 2020: [[Johannes-Gillhoff-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Lyriker-Wolfgang-Rieck-erhaelt-Gillhoff-Preis,gillhoffpreis104.html |wayback=20200324152825 |text=''Lyriker Wolfgang Rieck erhält den Gillhoff-Preis'' |archiv-bot=2026-03-14 09:53:00 InternetArchiveBot }}, NDR-Meldung vom 23. März 2020, abgerufen am 23. März 2020</ref> == Diskografie == === Solo-CD === * ''Mottche Spinkus un de Pelz''. Kabinettstück von dei plattdütsch Dichter John Brinckman – eine Geschicht ut den jüdschen Milieu von de Stadt Güstrow (Hürbauk)[http://d-nb.info/1205103511%7CDNB-Link] * ''Peter Lurenz bi Abukir''. Alles muss sich wandeln – 16 Lieder aus eigener Feder sowie vertonte Lyrik verschiedener Dichter (2003) * ''Der singende Mann'' (2017) === CD mit Heike Kellermann === * ''Was solln wir noch beginnen'' (2006) === Kinner-CD === * ''Die Maus im Fernrohr'' – Leder un Lügenmärken von dei Seefohrt (2002) * ''Adele-Ukulele'' – oder warum mit Musik alles besser geht (2007) * ''Wir können alles werden'' (2014) === Duo Piatkowski & Rieck === * LP ''Plattdeutsche Lieder'' – traditionelle und eigene Lieder aus dem norddeutschen Sprachraum (1983) * LP ''Utkiek'' – eigene plattdeutsche Lieder in aufwändigen, kunstvollen Arrangements (1987) * CD ''Old Meklenborg for ever'' – 18 neue plattdeutsche Lieder, modern arrangiert, aus eigener Feder und von anderen Textautoren (1991) === DVD === * ''Lebens-Töne'' – ein professionell produzierter Film über den Sänger und Liedermacher Wolfgang Rieck == Literatur == * Jan Wielgohs: ''Rieck, Wolfgang''. In: ''Wer war wer in der DDR?'' 5. Ausgabe. Band 2. Ch. Links, Berlin 2010, <nowiki>ISBN 978-3-86153-561-4</nowiki>. == Weblenk == * Literatur über Wolfgang Rieck in der Landesbibliographie MV * [http://wolfgang-rieck.de/ Website von Wolfgang Rieck] * [https://web.archive.org/web/20240222153512/https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/mit_ihm_waere_ich_ueberall_hin_gegangen Musikalische Lesung] * Heike Kellermann, Wolfgang Rieck: [http://www.kramerprogramm.de/programm.html Konzert- und Literaturprogramm nach Texten von Theodor Kramer] == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1953]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Börger von de DDR]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Musiker]] [[Kategorie:Lyrik]] p23c16n4zr7y5cwzk82pz8szyuki78s 0 193229 1065775 1065443 2026-05-17T17:41:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065775 wikitext text/x-wiki '''Wisconsin Pomeranian''' oder '''Wisconsin Platt''' is een [[Oostpommersch Platt|oostpommerschen]] Dialekt, den [[Pommern|pommersch]], besünners [[Hinnerpommern|hinnerpommersch]] Uutwannerers, in’n fröhen 19.&nbsp;Jaarhunnnerd in de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] mitbröchten.<ref>{{Internetquelle |url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=Blog Pommerscher Greif e.&nbsp;V. |datum=2012-02-09 |abruf=2020-02-19 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |wayback=20200721091751 |text=Die Pommernvereinigungen in den USA |archiv-bot=2026-05-17 17:41:30 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |titel=Wisconsin Platt Today |werk= |hrsg=Pommerscher Verein Central Wisconsin |datum= |abruf=2020-02-19 }} {{Webarchiv|url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |wayback=20200214134335 |text=Wisconsin Platt Today |archiv-bot=2026-05-17 17:41:30 InternetArchiveBot }}</ref> == Varietäten == De verscheden pommerschen Dialekten in Wisconsin unnerscheedt sik je na de Afkumst van de Uutwannerers.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |titel=Sound Comparisons |abruf=2020-02-19 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |wayback=20200811004605 |text=Sound Comparisons |archiv-bot=2026-05-17 17:41:30 InternetArchiveBot }}</ref> * [[Stettin]], Wisconsin<ref name="Stettin">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Stettin_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Stettin'' |abruf=2020-02-19}} [hat nur Aussprache-Angaben in IPA und keine Schreibweisen]</ref> ** middelsassisch ê > lang ''e'' [e:] (''twee'', ''Knee'', ''Eeke'') ** middelsassisch ''ô'' > lang o [oʊ~o:] (''gout'', ''Fout'', ''Koh'' , ''Stool'') ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''green'' „gröön“, ''ääve'' „över“, ''hääre'' „hören“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „söss“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs-'' ** g- in’n Anluud vöör depen Vokalen [g] (''Goare'' „Garten“; ''gout'' „gut“), vöör hogen Vokalen [j] (''Jääs'' „Gänse“) * [[Maine]], Wisconsin<ref name="Maine">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_TownofMaine_Dl |titel=Sound Comparisons...: ''Wisconsin Pomeranian: Town of Maine'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ''ê'' ''> ei (twei „zwei“, Knei „Knie“, Eik „Eiche“)'' ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''jaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' diphthongeert (''greun'' „grün“, ''euve'' „über“) oder unrund maakt (''häre'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' bewaart (''söss'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs''- (daraus ''Jaus'' „Gans“) ** anlautendes g- as [j] artikuliert (''Jaus'' „Gans“, ''Joare'' „Garten“, ''jaut'' „gut“) * Naugart, Wisconsin<ref name="Naugart">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Naugart_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Naugart'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ê > ''ei'' (''twei'' „zwei“, ''Knei'' „Knie“, ''Eik'' „Eiche“) ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''gaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''grään'' „grün“, ''äve'' „über“, ''här'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-âs-'' (''Gaas'' „Gans“) ** ''g-'' in’n Anluud vöör depen Vokalen as [g] artikuleert (''Gaas'' „Gans“, ''Goare'' „Garten“, ''gaut'' „gut“) == Spraakbispelen == Bispeelsätz (sachtens [[Marathon County]], Wisconsin):<ref name="PlattTied">{{Internetquelle |url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |titel=Platt Tied (Low German Time) |abruf=2020-02-19 }} {{Webarchiv|url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |wayback=20200214134341 |text=Platt Tied (Low German Time) |archiv-bot=2026-05-17 17:41:30 InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |Sommer iss een gaude Tied vom johr. |- |Spoad im sommer goahe wi tum fair. |- |Bald fingt dat högen wedder an. |- |Vääl lüüd warre in Juni verfriegt. |- |Miine hund het angst wenn dat buten dunnerd. |- |Frühe johr hevve wi noa kark sommer shoal hin gahn. |- |Ik hass dat unkrut vom goade ut trecken. |- |Vääl scheune blomen finge nu an tum blömen. |- |Dat fischen is an diise johr tied gaut. |} Interview (18. Juni 1968) mit ene Plattdüütsche, Hamborg, geb. 1903, Marathon County, WI:<ref>{{Internetquelle |url=https://language.mki.wisc.edu/german-american-dialect-recordings/female-speaker-born-1903-hamburg-marathon-county-wi-date-place-of-interview-june-18-1968-marathon-county-wi-interviewer-jurgen-eichhoff-nagda-record-number-eic-20/ |titel=Female speaker, born 1903, Hamburg, Marathon County, WI. Date/Place of Interview: June 18, 1968, Marathon County, WI. Interviewer: Jürgen Eichhoff NAGDA Record Number: EIC 20 |abruf=2020-02-26 |sprache=en-US}}</ref> – Jeef dat hier an’n Anfang auch Indianer? – Ja, aber weer ma wenich, sehr wenich. Mej Vatter secht, dat öfters Winters dann hadde wecke bi ehr im Busch ehr Wintercamp hatt. Un da hadd’er a Körf moakt va Elm, slippery Elm, un da hadd'er seine Körf upbrecht un hadde sich doa Äten veur [=&nbsp;vör] tuuscht, Brot odder wat weer tum Äten wäst. Awers da hadder öfters uck Hirschfleisch bräächt. Awer sehr väl Indians sin nich wäst hier, groad hier in dissen Town sind uck a poar wäst, awer ein Famielch is sogoar, ne, de Jung is denn inne Schaul jaa [=&nbsp;gahn], awer sogar der Schaulleerer, de hett Angst hatt vor dei un hatt alles daa [=&nbsp;doan] wat he no künn, damit dat se nich inne Schaul kommen schulle. == Footnoten == <references />{{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Pommern]] [[Kategorie:Wisconsin]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Dialekt]] 0dgnf3n38uwv1iqwt7q3v2bz2l3tr4p 0 193246 1065767 1065437 2026-05-17T17:01:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065767 wikitext text/x-wiki '''Walter Höher''' (* [[22. Februar]] [[1925]] in [[Schweierte]]; † [[22. August]] [[2015]] ook daar<ref name="BS">{{Internetquelle |autor=Ingo Rous |url=https://blickwinkel-schwerte.de/files/walter-hoeher-verstorben-elsebad-trauert-um-seinen-freund-und-foerderer/ |titel=Walter Höher verstorben: Elsebad trauert um seinen Freund und Förderer |werk=Blickwinkel Schwerte |datum=2015-08-24 |abruf=2017-08-25}}</ref>) was en [[Düütsche Spraak|düütsken]] [[Schoolmeester|Schoolmester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]]. == Liäwen == Naodem dat he de Volksschole in [[Iärgste]] besöcht hadde, gung he up dat Gymnasium in [[Schweierte]]. Siene Schooltied het de Twede Weltkrieg ünnerbruoken. In’n Krieg is he swaor verwunnt worrn. 1946 make he dann sien Abituur. Daornao besöchte he eerst de höger Hannelsschole un studeer dann in [[Düörpm]] Pädagogik. Later was he Schoolmester in [[Bönen]] un [[Kalthof]]. Vun 1968 an was he bet to siene Penschoon Rekter an Gemeinskopschole Iärgste. He ünnerricht Düütsk un Musik. Höher engageer sik för Plattdüütsk un was in verscheden Organisatschonen, so as de Heimaotverbund Märksk Kreis, in’n ''[[Plattdüütsk Schrieverkring]]'' in’n [[Westfäölsk Heimaotbund]] [[Mönster]] un in de [[Plattdüütske Spraokstie|''Plattdüütske Spraokstie'']] in Mönster. Daorto was he lange Jaohren Geschäftsföhrer un Plattdüütskwaort in’n Heimaotvereen Iärgste. He geew regelmaotig plattdüütske Vüördräge in Verenen un plattdüütsken Oragnisatschonen. He verfaat nich alleen plattdüütske Essays un Bidräge för de regionalen Printmedien, man auk Rundfunkbridräge un plattdüütsche Leder. Een vun sien bekannste Stücken is de Text van dat ''Südwestfalenlied'' dat he 2008 schreew.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |titel=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |abruf=2025-07-24 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |wayback=20220701180147 |text=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |archiv-bot=2026-05-17 17:01:58 InternetArchiveBot }}</ref> == Priese == * 1981: 1. Autorenpries van den Märksken Kreises för enen plattdüütsken Schölerliäsweddstried * 1984: 1. Pries bi den Lünscher Schrieverweddstried * Ehrenring van de Stadt Schweierte * [[Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland|Bundsverdeenstkrüüz]] * 1994: [[Andreas-Rottendorf-Pries]] == Wiärke == * ''Dör Bruuk un Tiet. Texte und Lieder''. LP und MC. Sülwstverlag,Iärgste1980. * ''Luster maol. Texte und Lieder''. LP. Sülwstverlag,Iärgste1984. * ''Hiärwestblaumen. En bunten Struuss för Frönne van dä plattdütsche Spraoke''. Herausgegeben vom Heimatverein Ergste,Iärgste1984. * ''Chrisdaggsklocken klingt. Plattdeutsch zur Winter- und Weihnachtszeit in Wort und Klang''. LP und MC. Linnepe Verlag, Schwerte 1988; Erweiterte Neuauflage als CD 2008. * ''Miärkische Kost, mündkesmaote''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1992. * ''Luster mol „hör mal zu“. Walter Höher singt plattdeutsche Lieder''. MC. Sülwstverlag, Schwerte-Ergste 1993. * ''Plattdeutsch hören – Hochdeutsch mitlesen. Mundarten im Märkischen Kreis und in den angrenzenden Gebieten. 50 Jahre plattdeutsche Aufnahmen''. 9 Bücher bzw. CDs. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 2008, ISBN 978-3-926890-32-0. ; tohaupe mit Horst Ludwigsen * ''Wörterbuch südwestfälischer Mundarten''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1997, ISBN 3-926890-13-4. * ''Rüüm(e)straote. Gereimtes und Ungereimtes in westfälisch-märkischem Platt''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1999. == Weblenke == {{PBuB|1743}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2015]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] oqgzkt5sc3iym65k0vqms1nsf5uzpnf 0 193260 1065738 1065420 2026-05-17T15:29:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065738 wikitext text/x-wiki '''Susanne Bliemel''' (* [[1968]] in [[Swerin]], [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]]) is ene [[Düütschland|dütsche]] [[Schoolmeester|Lihrersche]], [[Radio|Radiomoderåtersche]] un [[Plattdüütsch|plattdütsche]] [[Schriever|Schriewersche]]. Sei is bekannt as Moderåtersche von de [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|mäkelborg-vöpommersch]] Radioreeg ''[[Plappermoehl|De Plappermoehl]]''. == Läwen == Bliemel studie [[Germanistik]] un [[Slawistik]] in [[Güstrow]], in [[Odessa]] in de [[Ukraine]] un in [[Griepswold]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |titel=Autor: Susanne Bliemel |abruf=2025-07-25 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |wayback=20250517125630 |text=Autor: Susanne Bliemel |archiv-bot=2026-05-17 15:29:18 InternetArchiveBot }}</ref> Nå den Studium ünnerricht Bliemel an’e Schaul. Von 1998 bet 2004 wier se Studienleidersche an dat Landsinstitut för Schaul un Utbilldung von [[Mekelnborg-Vörpommern|Mäkelborg-Vörpommern]]. Dortau arbeid sei 15 Jaren as Plattdütschbeopdragte von dat Land un Beopdragte för dat Programm „Meine Heimat – Mein modernes Mecklenburg-Vorpommern“.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ |titel=Bliemel, Susanne |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.bildung-mv.de/unterricht/rahmenplaene/rahmenplaene-fuer-die-allgemein-bildenden-faecher/niederdeutsch/ |titel=Niederdeutsch |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref> Sei läwt as frieberoplich Schriewersche un Språk- un Kulturvermiddlersche in Mäkelborg.<ref name=":0" /> Von 2001 an wier Bliemel bi [[NDR 1 Radio MV]] togang un moderier dor ünner anner tauhop mit [[Thomas Lenz]] de plattdütsche Radioreeg [[Plappermoehl|''De Plappermoehl'']].<ref name=":0" /><ref>{{Internetquelle |autor=NDR.de |url=https://www.ndr.de/radiomv/sendungen/de_plappermoehl |titel=De Plappermoehl - die plattdeutsche Traditionssendung |abruf=2025-07-25 |sprache=de}}</ref> Dotau engagiert sei sik för dei plattdütsche Språkpläg’, schirwt plattdütsche Geschichten un oewersett hogdütsche Bäuker in’t Platdütsche. Se het twee Döchter.<ref name=":0" /> == Priesen == * 2020: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] von dei [[Carl-Toepfer-Stiftung]] Hamborg<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |titel=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |werk= |hrsg= |datum=2020-03-02 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200328020626/https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |archiv-datum=2020-03-28 |abruf=2020-07-13 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |wayback=20200328020626 |text=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |archiv-bot=2026-05-17 15:29:19 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021: [[Unkel-Bräsig-Pries]] <ref>{{Internetquelle |url=https://www.länderzentrum-für-niederdeutsch.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |titel=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |werk=länderzentrum-für-niederdeutsch.de |datum=2021-08-25 |abruf=2023-12-13 }} {{Webarchiv|url=https://www.xn--lnderzentrum-fr-niederdeutsch-0pc17e.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |wayback=20240229142247 |text=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |archiv-bot=2026-05-17 15:29:19 InternetArchiveBot }}</ref> * 2023: Pries von dei ''[[Stiftung Mecklenburg]]'' <ref>{{Internetquelle |url=https://stiftung-mecklenburg.de/aktuelles/infos-neues/de-pries-von-stiftung-maekelborg-geiht-an |titel=de Pries von de Stiftung Mäkelborg geiht an … |werk=stiftung-mecklenburg.de |datum=2023-12-07 |abruf=2023-12-13}}</ref> == Wark == * ''Wenn de Gott oewer nu’n Lock hett''. Plattdeutsche Geschichten, [[Hinstörp]], [[Rostock]] 2012, ISBN 978-3-356-01526-3. * Stephan Bliemel: ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Ins Niederdeutsche übertragen von Susanne Bliemel, Bilder von Peter Bauer,Hinstörp, Rostock 2013, ISBN 978-3-356-01591-1. * ''Dat wier de Nachtigall un nich de Uhl …'' Plattdeutsche Geschichten. [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02149-3. * ''Bananen vör de Sœgen … Plattdeutsche Geschichten aus Norddeutschland.''Hinstörp, Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02326-8. * ''Nieges ut Hoppenhagen.'' Bilder von Silke Herr, [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02484-5. Oewersett in’t Plattdüütsche * ''Ünnerwägens in de Hansetiet: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-248-9. * ''De Schatz von de Likedeelers: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-249-6. '''Toondräger''' * ''De Mallbüdel – de 100 besten Witze ut de Plappermœhl''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller, u.&nbsp;a. Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2007. * ''De niege Mallbüdel: miehr Witze ut „De Plappermoehl“''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller: Susanne Bliemel, [[Marianne Meier]] und [[Norbert Bosse]], Tennemann Media, [[Swerin]] 2012, ISBN 978-3-941452-24-4. * ''Rudolf Tarnow – Mötst di nich argern''. Hörbuch u.&nbsp;a. gelesen von Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2018, ISBN 978-3-941452-54-1. * ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Plattdeutsches Hörbuch für Kinder. Gelesen von Susanne Bliemel unter der Regie von Rainer Schobeß, [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02295-7. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen|List von plattdütschen Schriewerschen]] == Weblenk == {{PBuB|5031}} * Hinstörp Verlag: ''[https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ Susanne Bliemel]'' (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Journalismus]] hg6lbofb5s0lyf6szw4mhuelj04hrbt 0 193338 1065701 1065384 2026-05-17T12:32:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065701 wikitext text/x-wiki [[Bild:Otto_Garber.jpg|duum|Otto Garber, üm 1940]] '''Otto Garber''' (* [[3. Juli]] [[1880]] in [[Lassahn]]; † [[17. Oktober]] [[1949]] in [[Ratzborg]]) wier en [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. == Leven == Garber stamm ut ene Burenfamilie. Hei måk ene Lier as [[Schoolmeester|Schaulmeister]] an dat Liererseminår in [[Ratzborg]].<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1519 |titel=Autor: Otto Garber |abruf=2025-07-28 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1519 |wayback=20250215133814 |text=Autor: Otto Garber |archiv-bot=2026-05-17 12:32:05 InternetArchiveBot }}</ref> Hei arbeid denn an Schaulen in [[Kiel]], [[Reinbeek]], [[Lassahn]] un Ratzborg. In’n [[Eerste Weltkrieg|Iersten Weltkrieg]] wier hei Soldaat un is swaar verwunnt worrn. Hei wier Liddmåt in’n [[Heimatbund Hartogdom Loonborg|''Heimatbund Hartogdom Loonborg'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://ratzeburg.de/index.php?La=1&object=tx,2559.202.1&kat=&kuo=2&sub=0 |titel=Start / Ratzeburg |abruf=2025-07-28}}</ref> Hei läw in St. Georgsbarg an’n Ratzborger See. == Pries un Ihren == Garber kreeg 1939 den [[Johann-Hinrich-Fehrs-Pries]].<ref name=":0" /> In [[Mölln]] dregt de ''Otto-Garber-Weg'' sien Nåm, in Ratzborg de ''Otto-Garber-Straße.'' == Wark == * ''Up Posten: Kriegsbiller ut de Vogesen.'' Lühr & Dircks, [[Gaarn]] 1916 ([[Plattdütsche Volksböker]]; 7). * ''Stina Dreews: veer Vertelln.'' [[Quickborn-Verlag]], [[hamborg]] 1918 (Quickborn-Bücher; 20). * ''Grundwater: twölf Ämmer ut'n plattdütschen Sood''. Nordischer Heimatverlag H. H. Nölke GmbH, [[Borsholm]] 1921. * ''Smöken und andere Novellen'' Beltz, Langensalza 1923 (Aus deutschem Schrifttum und deutscher Kultur; 33) (Heimaterde; 4). * ''De Schoolmeisterbuer: een Stück Leben twüschen Book un Ploogsteert''. [[Wachholtz]], [[Niemünster]] 1924. * ''Ut de Bilad''. Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1927. * ''Een von de Ohlen''. [[Quickborn-Verlag]], [[Hamborg]] 1932. * ''Kamerad, kumm!'' Lauenburger Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1940. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewers]] == Literatur == * [[Gustav Friedrich Meyer]]: ''Otto Garber zum 60. Geburtstag''. In: ''Die Heimat. Monatsschrift für schleswig-holsteinische Heimatforschung und Volkstumspflege''. Bd. 50 (1940), Heft 7, Juli 1940, S. 97f. ([https://resolver.sub.uni-hamburg.de/kitodo/PPN846060221_0050/page/105 Digitalisat]). == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Garber, Otto]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1949]] [[Kategorie:Boren 1880]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] 21ox8n7iuifzh2qkuqrbt2w5q8kf9yu 0 193357 1065773 1065441 2026-05-17T17:29:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065773 wikitext text/x-wiki '''Wilhelm Schmidt''', Pseudonym: '''Wilhelm Schmidt-Fischerbrook''' (* [[11. März]] [[1872]] in [[Rostock]]; † [[15. Mai]] [[1941]] ok daar) wier en dütschen [[Pädagogik|Pädagog]], [[Journalist]], [[Rutgever|Rutgäwer]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. [[Bild:Wilhelm_Schmidt_(1872-1941).png|duum|Wilhelm Schmidt (1872–1941)]] == Läwen == Wilhelm Schmidt wurr 1872 as Soehn von enen Rostocker [[Schipper (Beroop)|Schipper]] buren. Nåden dat hei dei Brögerschaul besöcht harr, güng he up dei [[Präparandenanstalt]] un denn up dat Lihrerseminår in [[Niekloster]]. Von 1895 bet 1921 wier hei Schaulmeister in [[Rostock]]. V onwägen ene swore Krankheid, güng hei vör de Tied in Penschon. 1898 wier hei Mitbegrünner von den ''[[Plattdütsch Vereins för Rostock un Ümgegend|Plattdütschen Verein för Rostock un Ümgegend]]''. He dröög ut den Wark von [[Fritz Reuter|Fritz Reuters]] un [[John Brinckman]] vör,<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |titel=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |hrsg=Deutsches Rundfunkarchiv |datum= |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170620202820/http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S |archiv-datum=2017-06-20 |archiv-bot=2024-06-14 22:05:38 InternetArchiveBot |abruf=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |wayback=20170620202820 |text=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |archiv-bot=2026-05-17 17:29:57 InternetArchiveBot }}</ref> wier Sammler von plattdütschen Seggwiesen un Läuschen un woll so de plattdütsche Språk un Kultur bewohren. Hei wier en engen Fründ von den Volkskünnigen [[Richard Vosslo|Richard Voslo]]. Schmidt harr besünners Interess an John Brinckman sien Wark. 1914 gew hei ene John-Brinckman-Biographie rut. Al von 1904 an is hei tauhop mit den Illustrater Adolf Jöhnssen ene Editschoon von Brinckman sien Wark ruttaugäwen. Nå ene Idee von Schmidt, gew dei Stadt Rostock 1922 dat ierste Mål tauhop mit dei Arbeidsgemeinschop von dei Heimåtverein up den Plattdütschen Volksdag den [[John-Brinckman-Pries]] rut. De Pries würr an Dichter, Schriewer, Wätenschopper un Künstler, de sik för dat Plattdütsch insetten, utgäwen. Priesdräger wieren tau’n Bispäl [[Richard Ohnsorg]] un [[Richard Vosslo]]. 1935 kreg Schmidt sülwenst den Pries för sienen Insatt in dei plattdütsche Språkpläg’. Schmidt bruuk verscheden Schriewernåm, so as Wilhelm Fischerbrok un Hinnik Isen för siene Arbeid in Dagbläder. Een Deil von sienen Wark keem ünner den Nåm Wilhelm Schmidt-Fischerbrook oder Wilhelm Schmidt-Rostock rut. Wilhelm Schmidt blew 1941 dod. Hei liggt up den Niegen Dodenhoff in Rostock begråwen (Feld Od 60). == Wark (Utwåhl) == === As Schriewer === * ''Wat Vagel Grip vertellt. Geschichten un Dönken in Meckelbörger Platt'' (Haak, Ribnitz 1910) * ''Seemannsblot orer de Schönheit ut Tripolis'' Schwank, (Sülwstverlag, Rostock 1912) * ''John Brinckman. Leben und Werk'' (Kaufungen, Rostock 1914) * ''De leckern Füsiliere orer De Häunerkrieg in Fischkaten: En Soldatenschwank'' (Sülwstverlag, Rostock 1915) * ''Dünung. Schippermärken und Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1919) * ''Hannis Bo-i un anner Geschichten'' (Koch, Rostock 1933) * ''Ann Strand’n'' (Koch, Rostock 1936) * ''Kiek in de Sünn'' (Koch, Rostock 1940) * ''Ick will juch wat vertellen ... Plattdeutsche Märchen, Rätsel, Läuschen, Geschichten und Gedichte'' ([[Hinstörp]], Rostock 1988) * ''Uemmer manierlich! : Un anner Vertellers'' ([[Hinstörp]], Rostock 1994) * ''Schippermärken un Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], Rostock 1996) * ''Adolf Jöhnssen, ein Maler der Heimat'' (1927) * ''Vom Rostocker Pfingstmarkt'' (1931) * ''Detloff Carl Hinstörp. Leben und Wirken eines mecklenburgischen Buchhändlers'' (1931) * ''Meckelbörger Heimatarbeit binnen und buten'' (1933) === As Rutgäwer === * ''Vagel-Grip-Kalender'' (Adlers Erben, Rostock af 1760) * ''Großherzoglich Mecklenburg-Schwerinscher und Mecklenburg-Strelitzer Kalender'' im Volksmund genannt: ''Voß-un-Haas-Kalender'' ([[Hinstörp]], Rostock af 1864) * Ludwig Kreutzer: ''Zehn mecklenburgischen Volkserzählungen'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Boldt, Rostock 1904) * [[John Brinckman]]: ''Kasper Ohm un ick'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Nister, Nürnberg 1905) * John Brinckman: ''De Generalreeder'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1918) == Literatur == * Grete Grewolls: Wer war wer in Mecklenburg und Vorpommern. Das Personenlexikon. [[Hinstörp]] Verlag, Rostock 2011, <nowiki>ISBN 978-3-356-01301-6</nowiki>, S. 8894.  * ''Schmidt, Wilhelm''. In: ''Deutsches Literatur-Lexikon''. Bd. 15, Saur, Bern (u.&nbsp;a.) 1993, Sp. 426 * Wilhelm Schmidt: zu seinem 60. Geburtstag. In: Mecklenburgische Monatshefte. Band 8. [[Swerin]] 1932, S. 131–132 (Digitalisat – PDF).  == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewer]] == Weblink == {{PBuB|950|NAME=Wilhelm Schmidt}} == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1941]] [[Kategorie:Boren 1872]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Rutgever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Heimatforscher]] l9yx7wy87cwzvwlj87tub957o3q0ugv 0 193404 1065768 1065438 2026-05-17T17:02:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065768 wikitext text/x-wiki '''Walter Zelinski''' (* [[4. Oktober]] [[1948]] in Elmshoorn, † [[21. Dezember]] [[2019]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]], [[Radiomoderater]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |titel=Autor: Walter Zelinski |abruf=2025-07-31 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |wayback=20240812135505 |text=Autor: Walter Zelinski |archiv-bot=2026-05-17 17:02:31 InternetArchiveBot }}</ref> == Leven == Na siene Schoolteid maak Waler Zelinski ene Leer as Heizungsmonteur in [[Hamborg]]. Daarna studeer he un is [[Schoolmeester]] worrn. Vun 1976 an bet to siene [[Penschoon]] 2012 ünnerricht he an de Samschool [[Trappenkamp]], vundaag de ''Richard-Hallmann-School''. Hier weer he vun 1989 an Schooldirekter. Daarto het Zelinski bi [[NDR 1 Welle Nord]] arbeidt un schreev plattdüütsche [[Glosse (Journalismus)|Glossen]] över [[Sport|Sportthemen]]. 1997 begünn he dat Schrieven för de Radioreeg [[Hör mal ’n beten to|''Hör mal ’n beten to'']]. He bröch ok Böker un Höörböker mit plattdüütschen Kortgeschichten rut.<ref>Andrea May und Michael Jung (Ruutgever): ''Wiehnachten steiht vör de Döör!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, [[:de:Special:BookSources/3898820386|ISBN 3-89882-038-6]]</ref> Walter Zelinski weer verheiraadt un Vadder vun ene Dochter. == Wark == * ''Wenn de Hahn kreiht op den Mist ...: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', [[Verlag Michael Jung]], [[Kiel]] 2000, ISBN 3-929596-86-5 * ''Von Quarkbüdels un anner Lüüd: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-034-3 * [[Andrea May]] und Michael Jung (Ruutgever) ''Wiehnachten steiht vor de Döör!'', Autoren: [[Ines Barber]], [[Udo Bielenberg]], [[Anneliese Braasch]], [[Ulli Brüchmann]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]], [[Heiko Gauert]], Ubbo Gerdes, [[Günter Harte]], Kerstin Kromminga, [[Wolfgang Sieg]], Jasper Vogt, [[Falko Weerts]] und Walter Zelinski, Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-038-6 * ''Kümmt jümmers anners, as een denkt!: ‚Hör mal ’n beten to´-Geschichten‘'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-063-7 * ''Beten scheev hett Gott leev!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-105-6 == CD’s == * ''Walter Zelinski vertellt: `Hör mal'n beten to´-Geschichten'' (CD), Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-073-4 == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblink == {{PBuB|ID=1441}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Höörspeel]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Moderator]] 2smrcyha7m1wxkv164zm5zrgzsh6s25 0 193559 1065724 1065408 2026-05-17T14:01:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065724 wikitext text/x-wiki '''Roel Oostra''', mit vullen Naam '''Roelof Jacobs Oostra''' (* [[29. August]] [[1921]] in [[Oosthem]], [[20. November]] [[2025]]) <ref> [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17976507/oud-directeur-roel-oostra-104-van-de-lawei-in-drachten-overleden ''Oud-directeur Roel Oostra (104) van De Lawei in Drachten overleden''] Omrop Fryslân, 20. November 2025 </ref> weer en [[Nedderlannen (Europa)|nederlandschen]] [[Schriever]] un [[Speelbaas]] van de [[Westfreesche Spraak|westfreesche]] Kabarettgrupp [[De Spinnekop|''De Spinnekop'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |titel=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |abruf=2025-08-08 }} {{Webarchiv|url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |wayback=20240116102105 |text=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |archiv-bot=2026-05-17 14:01:00 InternetArchiveBot }}</ref> He schreev ok op för dat [[Stellingwarfs kabberet|''Stellingwarfs kabberet'']] up [[Stellingwarfs]]. == Leven == Roel Oostra gung in [[Wolvege]] op School, 1962 wurr Oostra Direkter van dat Kultuurzentrum [[De Lawei|''De Lawei'']] in [[Drachten]] un weer hier 25 Jaren lang aktiv. 1971 kreeg de he [[Freesche Presspries]]. Twüschen 1996 un 2002 schreev un produzeer Oostra noch fiev Programmen up Stellingwarfs för dat ''Stellingwarfs kabberet.'' 2008 nööm dat Kultuurzentrum ''De Lawei'' de lütte Saal in dat Zentrum ''Roel Oostra-Saal''. 2021 fier he sien 100. Boortsdag.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=LC-20210828-NO01028005 |titel=Een eeuw Roel Oostra - NDC mediagroep - De Krant van Toen |abruf=2025-08-08}}</ref> == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1921]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Speelbaas]] [[Kategorie:Westfreesch]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] p514ytlk658dn320rqhwf7zz2x9f92r 0 194643 1065784 1046655 2026-05-17T18:23:23Z Eastfrisian2 58044 /* Charakterdorsteller */ 1065784 wikitext text/x-wiki [[Datei:Henry Fonda 1942 crop.jpg|mini|Henry Fonda (1942)]] '''{{Roopnaam|Henry}} Jaynes Fonda''' (* [[16. Mai]] [[1905]] in [[Grand Island (Nebraska)|Grand Island]], [[Nebraska]]; † [[12. August]] [[1982]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Schauspeler.<ref>Peter B. Flint: [https://www.nytimes.com/1982/08/13/obituaries/henry-fonda-dies-on-coast-at-77-played-100-stage-and-screen-roles.html ''Henry Fonda Dies on Coast at 77; Played 100 Stage and Screen Roles''.] In: ''[[The New York Times]]'', 13. August 1982.</ref> Tüschen 1935 un 1981 harr he 115 Film- un Feernsehupträen. He gellt as en vun de bedüüdendst US-amerikaansch [[Charakterdorsteller]] un wurr vun dat [[American Film Institute]] in de List vun de 25 gröttsten männlichen Filmlegenden ut all Tieden up Rang 6 wählt. Fonda wurr meestens as uprechter, moralisch integrer US-Amerikaner besett, as in den Filmklassikern ''[[Früchte des Zorns (Film)|Früchte des Zorns]]'' un ''[[Die zwölf Geschworenen (1957)|Die zwölf Geschworenen]]''. En Afkehr vun disse Rull bill sien Upträe as Killer ahn Geweeten in ''[[Spiel mir das Lied vom Tod]]''. 1981 kreeg he en [[Ehrenoscar]], ein Johr later wurr Fonda för sien letzten Film ''[[Am goldenen See]]'' mit en [[Oscar]] as best Hööftdorsteller uttekent. He is de Vader vun [[Jane Fonda]] un [[Peter Fonda]] as ok de Grootvader vun [[Bridget Fonda]]. == Leven == === Fröhe Johren === Henry Fonda – Söhn vun William Brace Fonda un Elma Herberta (Jaynes) Fonda – hett tonächst en Loopbahn as Journalist plaant. Midden vun de 1920er Johren hett he sück en Amateurtheatertrupp anslooten, de vun Dorothy Brando (Moder vun [[Marlon Brando]]) leit wurr. An de Universität vun [[Minnesota]] is Fonda up [[James Stewart (Schauspeler)|James Stewart]] drapen, mit de he levenslang befrüend bleev. Stewart un Fonda hemm Theater in New York speelt un tosommen en in lütt Apartment wahnt. Midden vun de 1930er Johren kreegen de beid Schauspeler de eersten Angebote ut [[Hollywood]]. Van 1931 bit 1932 weer Fonda in eerst Ehe mit sien Schauspeelkollegin [[Margaret Sullavan]] verheiraadt. === Eerste Erfolge === [[Datei:Bette Davis & Henry Fonda by Elmer Fryer.jpg|mini|Fonda mit [[Bette Davis]] in den Leevstenfilm ''[[Jezebel – Die boshafte Lady]]'' (1938)]] 1935 dreih Henry Fonda sien eersten Film: ''Der Farmer will heiraten'' weer de Adaptschoon vun en Bühnenstück, mit den he all an’n Broadway spoodriek weer. Af 1936 weer Fonda mit Frances Seymour Brokaw verheiraadt – ut de Ehe gungen de beid Kinner [[Jane Fonda|Jane]] un [[Peter Fonda|Peter]] hervör, de later ebenfalls as Schauspeler spoodriek wurrn sünd. De gootutsehnd, hochtalenteert Fonda wurr in Hollywood gau to en populären Star un speel glieks ünner so renommeert Regisseuren as [[Fritz Lang]] un [[William Wyler]]. In ''[[Jesse James, Mann ohne Gesetz]]'' is he neben [[Tyrone Power]] in de Rolle vun den [[Frank James]] uptreeden. [[John Ford]] geev Fonda de Hööftrull in ''[[Der junge Mr. Lincoln]]'' (1939) un hett ok 1940 för sien [[John Steinbeck|Steinbeck]]-Verfilmung ''[[Früchte des Zorns (Film)|Früchte des Zorns]]'' haalt, in de Fonda de Rull vun den [[Tom Joad]] verkörper. Fonda wurr för de letztere för en [[Oscar]] nomineert, de Utteknung kreeg aber sien Früend James Stewart för sien Hööftrull in ''[[Die Nacht vor der Hochzeit]].'' === Charakterdorsteller === De Spood vun ''Früchte des Zorns'' hett Henry Fonda as en vun de groot Charakterdorsteller vun sien Generation maakt. Wiels de meesten Hollywood-Stars blots in Kinofilmen uptreeden deen, hett Fonda wiels sien gesamt Filmkarriere regelmaatig as Theaterschauspieler arbeit. In den 1940er Johren speel he ünner Regisseuren as Fritz Lang oder John Ford wichtige Rollen in Westernklassikern as ''[[Ritt zum Ox-Bow]]'' (1943), ''[[Faustrecht der Prärie]]'' (1946) oder ''[[Bis zum letzten Mann]]'' (1948). Fondas Image weer dat vun en uprechten, moralisch integren Amerikaner. [[Datei:Henry Fonda - USN.jpg|mini|hochkant|links|Henry Fonda bi de US Navy]] Wiels den Tweeten Weltkrieg hett sück Fonda 1942 freewillig to en dreejohrigen Deenst in de [[United States Navy]] melld. Dor deen he ünner annern as Quartiermeester in’n Rang vun en Ünneroffizier up den [[Zerstörer]] [[USS Satterlee (DD-626)|USS ''Satterlee'']] un later as Offizier in‘n militärischen Nahrichtendeenst in‘n Pazifik. För sien Deenst wurr he ünner annern mit de [[Bronze Star Medal]] uttekent. 1950 hett sück sien tweete Fru (Frances Seymour Brokaw) in de Psychiatrie in dat Öller vun 42 de Hals upsneeden, nahdem he hör dree Maand tovör de Scheeden ankünnigt harr, um Susan Blanchard (* 1928) to heiraaten. Johren later hett de behannelnd Psychiaterin Margaret Gibson Fonda as „kollen, sülvstsüchtigen un kompletten [[Narzisstische Persönlichkeitsstörung|Narzissten]]“ beschreven.<ref>[[Patricia Bosworth]]: ''Jane Fonda, The Private Life of a Public Woman.'' Houghton Mifflin Harcourt, 2011, S. 67.</ref> [[Datei:Bacall, Bogart, Fonda crop.jpg|mini|upright=1.05|Fonda (rechts) mit [[Lauren Bacall]] un [[Humphrey Bogart]] in dat Feernseh&shy;speel ''Petrified Forest'' (1955)]] Sien nächst Besetten in en Film geev dat eerst fief Johr later: 1955 speel he in'' [[Keine Zeit für Heldentum]]'', en Verfilmen vun dat Theaterstück ''Mister Roberts'', en Marineoffizier, nahdem he in disse Rull johrenlang up de Bühne uptreeden weer. Fonda speel 1956 in [[Alfred Hitchcock]] sien ''[[Der falsche Mann]]''. 1957 dreih he ünner de Regie vun [[Sidney Lumet]] dat Gerichtsdrama ''[[Die zwölf Geschworenen (1957)|Die zwölf Geschworenen]]'' nah dat Theaterstück vun [[Reginald Rose]], för dat he ok as Produzent verantwortlich weer. För sien Dorstellen vun en skeptischen Geschworenen, de all annern vun den Tiefel an de Schuld vun en jungen Anklaagten övertüügt un den so vör sien Veroordeelen to’n Dood bewohrt, kreeg Fonda den [[British Academy Film Award|BAFTA]] in de Kategorie [[British Academy Film Award/Best Hööftdorsteller|Best utlänndsch Dorsteller]] un en [[Golden Globe Award|Golden-Globe]]-Nomineeren. In ''[[Angriffsziel Moskau]]'' (1964), en Filmdrama över den [[Kollen Krieg]], speel he de Rull vun den amerikaanschen Präsidenten. 1965 hett he de Hööftrull in den Kriegsfilm ''[[Die letzte Schlacht (1965)|Die letzte Schlacht]]'' övernommen. 1968 hett hüm Speelbaas [[Sergio Leone]] radikal entgegen sien bitherig Image för den Kultwestern ''[[Spiel mir das Lied vom Tod]]'' besett, in den Fonda de Rull vun den ieskollen Updragskiller Frank övernehm, de nich bang weer, ganz Familien uttolöschen. Van 1959 bit 1961 speel Fonda in insgesamt 76 Folgen de Hööftrull vun den [[United States Marshals Service|Marshals]] vun Silver City in de Feernsehreeg ''[[Der zweite Mann (Fernsehserie)|Der zweite Mann]]'', vun de af den 6. Juni 1964 24 Folgen in dat westdüütsch Feernsehn utstrahlt wurrn. Buterdem is he Anfang vun de 1960er Johren as Moderator vun de Feernsehsennen ''[[The Big Picture (Feernsehreeg)|The Big Picture]]'' uptreeden, de vun de [[United States Army]] to [[Propaganda]]zwecken produzeert wurr. === Laat Johren === [[Datei:Henry Fonda, full length portrait in his Los Angeles home, 1964.jpg|mini|Henry Fonda in sien Huus (1964)]] In den 1970er Johren weer de öller wurrn Schauspeler in sien Rullenutwahl weniger wählerisch un is ok in völ besünners kommerziell orienteert Filmen uptreeden. To sien bekannter Hollywood-Filmen vun de 1970er Johren tellen ''[[Schlacht um Midway (1976)|Schlacht um Midway]]'' (1976) oder ''[[Meteor (Film)|Meteor]]'' (1979). 1973 geev hüm Sergio Leone, de de Produzent weer, in de Westernkummedie ''[[Mein Name ist Nobody]]'' de Rull vun en legendären Westernhelden, de sück mit en jungen Bewunnerer ([[Terence Hill]]) anfrüend. 1981 hett hüm [[Robert Redford]] en [[Ehrenoscar]] för sien Levenswark övergeven. 1982 kreeg Fonda blots wenig Maand nah sien Dood en wiederen för sien Dorbeeden in dat Generatschonendrama ''[[Am goldenen See]]'', den he aber nich mehr sülvst in Empfang nehmen kunn. Neben [[Katharine Hepburn]] un dat eerste un eenzige Mal neben sien Dochter Jane wies he in den Film de Charakterstudie vun en Ollen Mann, de sien anfangend Senilität un de Angst vör den Dood mit grimmigem Humor överspeelt. In sien letzt Levensjohren hett Fonda sück betont abfällig över de Politik vun sien fröheren Schauspeelkollegen [[Ronald Wilson Reagan|Ronald Reagan]] ütert, de 1980 as Präsident in dat [[Witt Huus]] wählt wurrn weer. Henry Fonda, de fiefmal verheiraadt weer, is an’n 12. August 1982 in dat Biween vun sien Fru Shirlee, sien Dochter Jane un sien Söhn Peter in sien Wahnen in Los Angeles an en Hartlieden storven. As wiedere, aber nich doodsoorsachlich Erkrankung, is Prostatakrebs up de Starvensoorkunn vermarkt. == Schauspelerische Leistung == Henry Fonda gellt as en vun de bedüüdendst Schauspeler vun de [[Filmgeschichte]]. He wurr in de Loop vun de Johrteihnten to en amerikaansch Ikone, de vun sien Landlüüd in bispeelslos Oord un Wies verehrt wurr. Dör sien indringlich Dorstellen vun moralisch unfehlbor Mannlüüd, de stets verantwortungsvoll hanneln dee, verkörper he de amerikaansch Tugenden in hör reinste Form. Mehrmals hett he amerikaansch Präsidenten dorstellt. Fonda hett aber inrüümt, dat dat nich mögelk weer, in de Realität en ebenso ehrenhaftes Leven as sien Lienwandcharaktere to führen. Bi Kritik un Publikum hett sück Henry Fonda en eenzigoordige [[Reputatschoon]] erwurben. De schlanke, aristokratisch wirkende, ok in dat Öller attraktive Schauspeler mit de upfällig blau Oogen, weer för sien naturalistische Dorstellungswies bekannt. He speel betont schnörkellos un torüchnommen un hett dör sien butergewöhnliche Intensität vun sien Rullengestaltungen övertüügt. Fonda hull wenig vun de psychologiseerend Schauspeelmethod vun dat [[Method Acting]], de de Schauspeellehrer [[Lee Strasberg]] propageeren dee un as deren herutragendst Vertreder [[Marlon Brando]] gellt. Strasberg hengegen hett Fonda as „den besten Method Actor von uns allen“ betekent. == Synchronisatschoon == Fonda wurr hööftsächlich vun den düütschen Schauspeler [[Ernst Wilhelm Borchert|Wilhelm Borchert]] synchroniseert. Buterdem hemm hüm noch [[Siegmar Schneider]], [[Jürgen Thormann]], [[Friedrich Schoenfelder]], [[Helmo Kindermann]] un [[Ernst Fritz Fürbringer]] hör Stimmen lehnt. == Filmografie == * 1935: Der Farmer will heiraten ''(The Farmer Takes a Wife)'' * 1935: Way Down East * 1935: [[I Dream Too Much]] * 1936: [[Kampf in den Bergen]] ''(The Trail of the Lonesome Pine)'' * 1936: Flucht in die Liebe ''(The Moon’s Our Home)'' * 1936: Spendthrift * 1937: [[Gehetzt]] ''(You Only Live Once)'' * 1937: Zigeunerprinzessin ''(Wings of the Morning)'' * 1937: [[Slim (Film)|Slim]] * 1937: That Certain Woman * 1938: I Met My Love Again * 1938: [[Jezebel – Die boshafte Lady]] ''(Jezebel)'' * 1938: [[Blockade (Film)|Blockade]] * 1938: [[Piraten in Alaska]] ''(Spawn of the North)'' * 1938: The Mad Miss Manton * 1939: [[Jesse James, Mann ohne Gesetz]] ''(Jesse James)'' * 1939: [[Laßt uns leben]] ''(Let Us Live)'' * 1939: [[Liebe und Leben des Telefonbauers A. Bell]]<br>''(The Story of Alexander Graham Bell)'' * 1939: [[Der junge Mr. Lincoln]] ''(Young Mr. Lincoln)'' * 1939: [[Trommeln am Mohawk]] ''(Drums along the Mohawk)'' * 1940: [[Früchte des Zorns (Film)|Früchte des Zorns]] ''(The Grapes of Wrath)'' * 1940: [[Lillian Russell (Film)|Lillian Russell]] * 1940: [[Rache für Jesse James]] ''(The Return of Frank James)'' * 1940: Chad Hanna * 1941: [[Die Falschspielerin]] ''(The Lady Eve)'' * 1941: Wild Geese Calling * 1941: Du gehörst zu mir ''(You Belong to Me)'' * 1942: Thema: Der Mann ''(The Male Animal)'' * 1942: Das große Spiel ''(Rings on Her Fingers)'' * 1942: The Magnificent Dope * 1942: [[Sechs Schicksale]] ''(Tales of Manhattan)'' * 1942: The Big Street * 1942: [[It’s Everybody’s War]] (Dokumentarfilm, Stimme) * 1942: [[Schlacht um Midway (1942)|Schlacht um Midway]] ''(The Battle of Midway)'' (Stimme) * 1943: [[Ritt zum Ox-Bow]] ''(The Ox-Bow Incident)'' * 1943: Immortal Sergeant * 1946: [[Faustrecht der Prärie]] ''(My Darling Clementine)'' * 1947: [[Die lange Nacht]] ''(The Long Night)'' * 1947: [[Befehl des Gewissens]] ''(The Fugitive)'' * 1947: [[Daisy Kenyon]] * 1948: On Our Merry Way * 1948: [[Bis zum letzten Mann]] ''(Fort Apache)'' * 1949: [[Jigsaw (1949)|Jigsaw]] (Cameo-Auftritt) * 1950: Showtime, U.S.A. (Feernsehreeg, een Folg) * 1951: [[Benjy]] (Dokumentarkörtfilm) * 1953: Medallion Theatre (Feernsehreeg, een Folg) * 1955: General Electric Theater (Feernsehreeg, Folge ''The Clown'') * 1955: Producers’ Showcase (Feernsehreeg, Folge ''The Petrified Forest'') * 1955: [[Keine Zeit für Heldentum]] ''(Mister Roberts)'' * 1956: [[Krieg und Frieden (1956)|Krieg und Frieden]] ''(War and Peace)'' * 1956: [[The Wrong Man (1956)|Der falsche Mann]] ''(The Wrong Man)'' * 1957: [[Die zwölf Geschworenen (1957)|Die zwölf Geschworenen]] ''(12 Angry Men)'' * 1957: [[Stern des Gesetzes]] ''(The Tin Star)'' * 1958: Eines Tages öffnet sich die Tür ''(Stage Struck)'' * 1958: Rangers of Yellowstone (Körtfilm, Stimm) * 1959: [[Warlock (1959)|Warlock]] * 1959: [[Über den Gassen von Nizza]] ''(The Man Who Understood Women)'' * 1959–1961: Der zweite Mann (''The Deputy'', Feernsehreeg, 76 Folgen) * 1961: San Francisco Fire (Körtfilm, Stimm) * 1962: [[Sturm über Washington]] ''(Advise and Consent)'' * 1962: [[Der längste Tag]] ''(The Longest Day)'' * 1962: [[Das war der Wilde Westen]] ''(How the West Was Won)'' * 1963: The Dick Powell Show (Feernsehreeg, een Folg) * 1963: [[Sommer der Erwartung]] ''(Spencer’s Mountain)'' * 1964: [[Der Kandidat (1964)|Der Kandidat]] ''(The Best Man)'' * 1964: [[Angriffsziel Moskau]] ''(Fail-Safe)'' * 1964: … und ledige Mädchen ''(Sex and the Single Girl)'' * 1965: [[Nebraska (1965)|Nebraska]] ''(The Rounders)'' * 1965: [[Erster Sieg]] ''(In Harm’s Way)'' * 1965: [[Spione unter sich]] ''(The Dirty Game)'' * 1965: [[Die letzte Schlacht (1965)|Die letzte Schlacht]] ''(Battle of the Bulge)'' * 1966: [[Höchster Einsatz in Laredo]] ''(A Big Hand For The Little Lady)'' * 1967: Mordbrenner von Arkansas ''(Welcome to Hard Times)'' * 1967: Ein Fremder auf der Flucht ''(Stranger on the Run)'' (Feernsehfilm) * 1968: [[Die fünf Vogelfreien]] ''(Firecreek)'' * 1968: [[Nur noch 72 Stunden]] ''(Madigan)'' * 1968: [[Deine, meine, unsere]] ''(Yours, Mine and Ours)'' * 1968: [[Der Frauenmörder von Boston]] ''(The Boston Strangler)'' * 1968: Pat Paulsen for President (Feernsehfilm, Stimm) * 1968: [[Spiel mir das Lied vom Tod]] ''(C’era una volta il West)'' * 1969: [[An Impression of John Steinbeck: Writer]]<br>(Dokumentarkörtfilm, Stimm) * 1970: [[Bill Cosby (Feernsehreeg)|Bill Cosby]] (Feernsehreeg, een Folg) * 1970: Pat Paulsen’s Half a Comedy Hour (Feernsehreeg, een Folg) * 1970: [[Geschossen wird ab Mitternacht]] ''(The Cheyenne Social Club)'' * 1970: [[Zu spät für Helden – Antreten zum Verrecken]] ''(Too Late the Hero)'' * 1970: [[Zwei dreckige Halunken]] ''(There Was a Crooked Man)'' * 1970: Howdy (Feernsehfilm) * 1971: The Doris Day Show (Feernsehreeg, een Folg) * 1971: [[Sie möchten Giganten sein]] ''(Sometimes a Great Notion)'' * 1971–1972: The Smith Family (Feernsehreeg, 39 Folgen) * 1973: Das letzte Wort hat Tilby (''The Red Pony'', Feernsehfilm) * 1973: [[Die Schlange (1973)|Die Schlange]] ''(Le Serpent)'' * 1973: Im letzten Moment (''The Alpha Caper'', Feernsehfilm) * 1973: [[Die Rivalin (1973)|Die Rivalin]] ''(Ash Wednesday)'' * 1973: [[Mein Name ist Nobody]] ''(Il mio nome è Nessuno)'' * 1974: [[Mussolini – Die letzten Tage]] ''(Mussolini – Ultimo atto)'' * 1974: Clarence Darrow (Feernsehfilm) * 1974: The Music School (Feernsehkörtfilm, Stimm) * 1974: Parker Adderson, Philosopher (Feernsehkörtfilm, Stimm) * 1976: Collision Course: Truman vs. MacArthur (Feernsehfilm) * 1976: [[Schlacht um Midway (1976)|Schlacht um Midway]] ''(Midway)'' * 1976: Bernice Bobs Her Hair (Feernsehfilm, Stimm) * 1976: Der Preis der Macht (''Captains and the Kings'', Fernsehminireeg) * 1977: [[Der Polyp – Die Bestie mit den Todesarmen]] ''(Tentacoli)'' * 1977: I’m a Fool (Feernsehfilm, Stimm) * 1977: The Displaced Person (Feernsehfilm, Stimm) * 1977: The Last of the Cowboys * 1977: [[Achterbahn (Film)|Achterbahn]] ''(Rollercoaster)'' * 1977: The Blue Hotel (Feernsehfilm, Stimm) * 1978: [[Die große Offensive]] ''(Il Grande Attaco)'' * 1978: Home to Stay (Feernsehfilm) * 1978: [[Fedora (Film)|Fedora]] * 1978: [[Der tödliche Schwarm]] ''(The Swarm)'' * 1979: [[Roots – Die nächsten Generationen]]<br>(''Roots: The Next Generations'', Feernsehserie, dree Folgen) * 1979: [[Stadt in Flammen]] ''(City on Fire)'' * 1979: [[Wanda Nevada]] * 1979: [[Meteor (Film)|Meteor]] * 1979: [[Eine amerikanische Familie]] (''Family'', Feernsehreeg, een Folg) * 1980: Barn Burning (Feernsehfilm, Stimm) * 1980: The Jilting of Granny Weatherall (Feernsehfilm, Stimm) * 1980: The Oldest Living Graduate (Feernsehfilm) * 1980: Der Fall Gideon (''Gideon’s Trumpet'', Feernsehfilm) * 1981: [[Am goldenen See]] ''(On Golden Pond)'' * 1981: Sonnenwende (''Summer Solstice'', Feernsehfilm) == Utteknungen (Utwahl) == [[Datei:Henry Fonda's hand and footprints, Grauman's Chinese Theatre, Los Angeles, California LCCN2010630040.tif|mini|Fondas Hand- un Schohafdrücke vör [[TCL Chinese Theatre|Grauman’s Chinese Theatre]]]] * 1941: [[Oscar]]-Nomineeren in de Kategorie [[Oscar/Best Hööftdorsteller|Best Hööftdorsteller]] för ''Früchte des Zorns'' * 1956: [[Laurel Award]] in de Kategorie Best Dorsteller in en Kummedie för ''Keine Zeit für Heldentum'' * 1958: [[Golden Globe Award|Golden-Globe]]-Nomineeren in de Kategorie [[Golden Globe Award/Best Hööftdorsteller – Drama|Best Hööftdorsteller – Drama]] för ''Die zwölf Geschworenen'' * 1958: Oscar-Nomineeren in de Kategorie [[Oscar/Best Film|Best Film]] för ''Die zwölf Geschworenen'' * 1958: [[British Academy Film Award|BAFTA]] in de Kategorie [[British Academy Film Award/Best Hööftdorsteller|Best utlänndsch Dorsteller]] för ''Die zwölf Geschworenen'' * 1960: Steern up den [[Hollywood Walk of Fame]] (1601 Vine Street) * 1973: [[David di Donatello]] för sien Levenswark * 1977: [[Grammy Awards 1977|Grammy]] in de Kategorie Best spraaken Upnahm för ''Great American Documents'' * 1978: [[AFI Life Achievement Award]] vun dat [[American Film Institute]] * 1980: [[Cecil B. DeMille Award]] för sien Levenswark * 1981: [[Ehrenoscar]] för sien Levenswark * 1981: [[Golden Apple Award]] in de Kategorie Top Male Star vun dat Johr * 1982: Oscar, Golden Globe und [[National Board of Review|National Board of Review Award]] för ''Am goldenen See'' * 1983: BAFTA-Nomineeren in de Kategorie Best Hööftdorsteller för ''Am goldenen See'' == Literatur == * Michael Kerbel: ''Henry Fonda. Seine Filme – sein Leben.'' (Originaltitel: ''Henry Fonda''). (= ''Heyne-Filmbibliothek.'' Band 56). Düütsch Översetten un Ergänzungen vun Bernd Eckhardt. Heyne, München 1982, ISBN 3-453-86056-X, S. 262. * [[Tony Thomas]]: ''The Complete Films of Henry Fonda.'' Citadel Press, Secaucus (N.J.) 1983, ISBN 0-8065-1189-3. (Paperback 1990) * Henry Fonda, Howard Teichmann: ''Fonda: My Life.'' London 1984, ISBN 0-491-02866-0. * Peter Collier: ''The Fondas. A Hollywood Dynasty.'' Putnam Pub Group, 1991, ISBN 0-399-13592-8. * Andreas Kern: ''Die Fondas.'' Campus, 2001, ISBN 3-593-36531-6. * Devin McKinney: ''The Man Who Saw a Ghost. The Life and Work of Henry Fonda.'' St. Martin’s Press, New York 2012, ISBN 978-1-250-00841-1. == Dokumentatschoon == * ''Fonda – Anatomie eines Hollywood-Clans.'' Regie: Charles-Antoine de Rouvre. Arte, Frankriek 2023, 53 Minüüt. == Weblinks == {{Commons}} * {{IMDb|nm0000020}} * [https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/henry-fonda-40805 Henry Fonda] in de Internet Broadway Database (engelsch) * {{Findagrave|1730}} * {{Synchronkartei|darsteller|152}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=11853422X|LCCN=n81066419|NDL=00620671|VIAF=112378001}} {{SORTIERUNG:Fonda, Henry}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1905]] [[Kategorie:Storven 1982]] [[Kategorie:Schauspeler]] 6mbauqspijz51k8wisejrrgzk6zonmb 0 194907 1065758 1065431 2026-05-17T16:19:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065758 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:Transistors-white.jpg|duum|Verscheden Transisters in ünneracheedliche THT-Hüüskenformen]] Een '''Transister''' is een elektronisch [[Halvleider]]-Boelement to’n [[Elektronik|Stüren]] oder Verstarken vun meist ringen elektrischen Spannungen un Strööm. He is de wichtigste „aktive“ Deel vun elektroonsche Schalters, de to’n Bispeel in de Nachrichtentechnik, de Leistungselektronik un in [[Reekner|Computersystemen]] bruukt warrt. Besünners wichtig sünd Transisters – meist as In/Uut-Schalter – in integreerten Schaltkreisen, wat de wied verbreedt Mikroelektronik mööglich maakt. Dat Woord „Transister“ is een [[Mengelwoort|Kufferwoord]] uut dat [[Engelsche Spraak|engelsche]] {{Lang|en|'''''trans'''fer res'''istor'''''}}.<ref>[http://nobelprize.org/educational_games/physics/transistor/function/firsttransistor.html ''The First Transistor''] Information zur Herkunft des Wortes „Transistor“ auf der Website der ''The Nobel Foundation''.</ref> == Literatuur == * Ulrich Tietze, Christoph Schenk: Halbleiter-Schaltungstechnik. 12. Oplaag. Springer, Berlin 2002, <nowiki>ISBN 3-540-42849-6</nowiki>.  * Kurt Hoffmann: Systemintegration: Vom Transistor zur großintegrierten Schaltung. 2. Oplaag. Oldenbourg, 2006, <nowiki>ISBN 3-486-57894-4</nowiki>.  * Ulrich Hilleringmann: Silizium-Halbleitertechnologie: Grundlagen mikroelektronischer Integrationstechnik. 6. Oplaag. Springer Vieweg, 2014, <nowiki>ISBN 978-3-8348-1335-0</nowiki>.  * Stefan Goßner: Grundlagen der Elektronik. 11. Oplaag. Shaker, 2019, <nowiki>ISBN 978-3-8440-6784-2</nowiki>.  * Alfred Kirpal: ''Die Entwicklung der Transistorelektronik. Aspekte einer militärischen und zivilen Technik''. In: ''Technikgeschichte.'' Band 59, Heft, 1992, S. 353–369. == Weblenken == * {{Internetquelle |url=https://www.electronicsplanet.ch/bauteile/standard-transistoren.htm |titel=Liste mit Standardtransistoren |werk=electronicsplanet.ch |abruf=2014-12-07}} * {{Internetquelle |autor=Thomas Krueger |url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |titel=Der Transistor – Ein Tausendsassa |werk=dieelektronikerseite.de |datum=2009-04-20 |abruf=2009-06-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |wayback=20090306064130 |text=Der Transistor – Ein Tausendsassa |archiv-bot=2026-05-17 16:19:37 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Thomas Schaerer |url=https://www.elektronik-kompendium.de/public/schaerer/powsw1.htm |titel=Schalten und Steuern mit Transistoren |werk=elektronik-kompendium.de |datum=2008-02-13 |abruf=2009-06-22}} * {{Internetquelle |autor=Kai Janßen |url=http://www.kjanssen.de/Studium/Forschungen/Diplomarbeit/da/weTEiS/weteis.htm |titel=weTEIS – interaktives Tutorial zu Lehrveranstaltung Entwurf integrierter Schaltungen |werk=kjanssen.de |datum=1999-11-03 |abruf=2010-01-19}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Technik]] evh78qte6jj3eo7kt85cmok906bkur1 0 195004 1065700 1065383 2026-05-17T12:23:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065700 wikitext text/x-wiki [[Datei:Omar Yaghi 413953 by Christopher Michel 1-7-2025.jpg|mini|hochkant|Omar Yaghi (2025)]] '''Omar Mwannes Yaghi''' (* [[9. Februar]] [[1965]] in [[Amman]], [[Jordanien]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]]-palästinensisch-jordaansch [[Chemiker]] un Perfesser an de [[University of California, Berkeley]]. 2025 kreeg gemeensam mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="nobelprize">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/yaghi/facts/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref><ref name="bbc2025">{{Internetquelle |autor=Georgina Rannard |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0r0l742kpjo |titel=Chemistry Nobel awarded to three scientists for their work on metal organic frameworks |werk=[[British Broadcasting Corporation|bbc.com]] |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> == Leven == Yaghi stammt ut en palästinensisch Flüchtlingsfamilie. He is in en groot Familie mit begrenztem Togang to Water un ahn Strom upwussen. Mit 15 Jahren truck he in de USA. He hett an de [[University at Albany, The State University of New York]] studeert, wo he 1984 sien [[Bachelor]] kreeg. Sien Doktertitel kreeg he 1990 an de [[University of Illinois]]. Ansluutend weer he för dree Johr <!-- 1990–1992 --> as [[National Science Foundation|NSF]]-[[Fellow]] in [[Harvard University|Harvard]]. Dornah is he an de [[Arizona State University]] gahn, bevör he 1999 an de [[University of Michigan]] as ''Robert W. Parry Collegiate Professor'' wesseln dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Nancy Imelda Schafer |url=http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |titel=U. Michigan’s Omar Yaghi on What’s In Store for MOFs |werk=sciencewatch.com |hrsg=15,6 |datum=2004-11 |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110811114326/http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |archiv-datum=2011-08-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> Vun Januar 2006 bit 2012 weer he an de [[University of California, Los Angeles]] tätig.<ref>{{Internetquelle |url=http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |titel=Omar M. Yaghi |werk=ucla.edu |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120210165059/http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |archiv-datum=2012-02-10 |abruf=2025-10-09 }} {{Webarchiv|url=http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |wayback=20120210165059 |text=Omar M. Yaghi |archiv-bot=2026-05-17 12:23:28 InternetArchiveBot }}</ref> Yaghi forscht an [[Metal Organic Framework]]s un anner Gerüsten, de [[Waterstoff]]<ref>{{Internetquelle |autor=Susanne Donner |url=http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |titel=Kleiner Tank mit großen Löchern |werk=[[Handelsblatt]] |datum=2006-09-21 |seiten=9 |format=pdf; 362&nbsp;kB |kommentar=wiedergegeben auf uni-konstanz.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070720175639/http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |archiv-datum=2007-07-20 |abruf=2025-10-09}}</ref> oder [[Kohlendioxid]]<ref>{{Internetquelle |autor=Ben Schwan |url=https://www.heise.de/news/Klimagas-Schlucker-am-Schornstein-187085.html |titel=Klimagas-Schlucker am Schornstein |werk=[[heise online]] |datum=2008-03-05 |abruf=2025-10-09}}</ref> spiekern un wenn nödig weer afgeven können. ==Ehrungen== 2007 kreeg he den [[Newcomb Cleveland Prize]] vun de [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] för de best wetenschaplich Arbeit un för butergewöhnlich Leistungen in de Wetenschap. Ebenfalls 2007 wurr he mit de [[Materials Research Society]] Medal uttekent.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mrs.org/advancing-careers/award-central/fall-awards/mrs-medal |titel=MRS Medal Recipients |werk=mrs.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> 2010 kreeg he den [[Centenary Prize vun de Royal Society of Chemistry]]. 2015 wurr he mit den [[König-Faisal-Pries]] in de Kategorie Wetenschap un 2017 mit den [[Albert Einstein World Award of Science]] un den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] uttekent. 2018 kreeg he den [[Wolf-Pries]] för Chemie, för 2019 wurr hüm de [[Gregori-Aminoff-Pries]] tospraken. Ok in dat Johr 2019 wurr Yaghi in de [[National Academy of Sciences]] wählt, 2022 in de [[American Academy of Arts and Sciences]]. 2020 kreeg ge de [[August-Wilhelm-von-Hofmann-Denkmünt]].<ref>{{Internetquelle |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/anie.202005849 |titel=GDCh Awards 2020/DBG Awards 2020: Graphical Abstract |werk=Angewandte Chemie International Edition |datum=2020-06-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> In dat glieker Johr wurr Omar Yaghi as Liddmaat vun de Sektschoon Chemie in de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] upnommen. 2023 wurr hüm de [[Wilhelm-Exner-Medaille]] verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wilhelmexner.org/medalists/omar-m-yaghi/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=Wilhelm Exner Medaillen Stiftung |sprache=de-AT |abruf=2025-10-14}}</ref> 2024 wurr he mit den [[Tang Prize]] in de Kategorie „Nahhollend Entwicklung“ uttekent<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?id=1935&cat=24 |titel=Omar M. Yaghi Receives 2024 Tang Prize in Sustainable Development for Groundbreaking Work in Innovative Materials for Carbon Capture, Energy Storage, and Water Harvesting |werk=tang-prize.org |datum=2024-06-18 |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> un ebenfalls 2024 mit den [[Balzan-Pries]] för sien Bidrääg to „Nanoporöse Materialien för Umweltanwendungen“.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.balzan.org/de/preistraeger |titel=Preisträger: 2024 |werk=balzan.org |abruf=2025-10-09}}</ref> För 2025 kreeg Yaghi den [[Von Hippel Award]] tospraken. Mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] kreeg he 2025 den [[Nobelpries för Chemie]] für die Entwicklung [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="bbc2025" /> == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Guangming Li, Hailian Li |Titel=Selective binding and removal of guests in a microporous metal–organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=378 |Nummer=6558 |Datum=1995 |Seiten=703–706 |DOI=10.1038/378703a0}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Hailian Li |Titel=T-Shaped Molecular Building Units in the Porous Structure of Ag(4,4‘-bpy)·NO₃ |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=118 |Nummer=1 |Datum=1996 |Seiten=295–296 |DOI=10.1021/ja953438l}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Synthetic Strategies, Structure Patterns, and Emerging Properties in the Chemistry of Modular Porous Solids |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=31 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=474–484 |DOI=10.1021/ar970151f}} * {{Literatur |Autor=Hailian Li et al. |Titel=Design and synthesis of an exceptionally stable and highly porous metal-organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=402 |Nummer=6759 |Datum=1999 |Seiten=276–279 |DOI=10.1038/46248}} * {{Literatur |Autor=Mohamed Eddaoudi et al. |Titel=Modular Chemistry: Secondary Building Units as a Basis for the Design of Highly Porous and Robust Metal−Organic Carboxylate Frameworks |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=34 |Nummer=4 |Datum=2001 |Seiten=319–330 |DOI=10.1021/ar000034b}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Reticular synthesis and the design of new materials |Sammelwerk=Nature |Band=423 |Nummer=6941 |Datum=2003 |Seiten=705–714 |DOI=10.1038/nature01650 |PMID=12802325}} * {{Literatur |Autor=Jesse L. C. Rowsell, Omar M. Yaghi |Titel=Metal–organic frameworks: a new class of porous materials |Sammelwerk=Microporous and Mesoporous Materials |Band=73 |Nummer=1-2 |Datum=2004 |Seiten=3–14 |DOI=10.1016/j.micromeso.2004.03.034}} * {{Literatur |Autor=Adrien P. Côté et al. |Titel=Porous, Crystalline, Covalent Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=310 |Nummer=5751 |Datum=2005 |Seiten=1166–1170 |DOI=10.1126/science.1120411 |PMID=16293756}} * {{Literatur |Autor=E.C. Spencer et al. |Titel=Determination of the hydrogen absorption sites in Zn₄O(1,4-benzenedicarboxylate) by single crystal neutron diffraction |Sammelwerk=Chemical Communications |Band= |Nummer=3 |Datum=2005 |Seiten=278–280 |DOI=10.1039/b511941c }} * {{Literatur |Autor=Baoling Huang et al. |Titel=Thermal conductivity of a metal-organic framework (MOF-5): Part II. Measurement |Sammelwerk=International Journal of Heat and Mass Transfer |Band=50 |Nummer=3-4 |Datum=2006 |Seiten=405–411 |DOI=10.1016/j.ijheatmasstransfer.2006.10.001}} * {{Literatur |Autor=Hong‐Cai Zhou, Jeffrey R. Long, Omar M. Yaghi |Titel=Introduction to Metal–Organic Frameworks |Sammelwerk=Chemical Reviews |Band=112 |Nummer=2 |Datum=2012 |Seiten=673–674 |DOI=10.1021/cr300014x }} * {{Literatur |Autor=Hiroyasu Furukawa et al. |Titel=The Chemistry and Applications of Metal-Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=341 |Nummer=6149 |Datum=2013 |Seiten= |DOI=10.1126/science.1230444}} == Weblinks == {{Commons|Omar M. Yaghi|Omar Yaghi}} * Liddmaatsindrag vun [https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/omar-yaghi/ Omar Yaghi] bi de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] * [http://yaghi.berkeley.edu/ Website vun dat Yaghi Laboratory] * {{Academictree|chemistry|59430}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1185536280|VIAF=7620155769100727880007}} {{SORTIERUNG:Yaghi, Omar}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Jordanien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1965]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 6bxeiyci1ecyqww8h6h6ppj7eukie3d 0 195131 1065706 1065389 2026-05-17T13:09:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065706 wikitext text/x-wiki [[Datei:Raulfs, Philipp.jpg|mini|Philipp Raulfs, 2018]] '''Philipp Raulfs''' (* [[25. April]] [[1991]] in [[Gifhorn]])<ref name="Handbuch 2017">[[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 131</ref> is en düütsch Politiker ([[SPD]]). He is siet 2025 [[Landraat]] vun den Landkreis Gifhorn. Tovör weer he van 2017 bit 2025 Afordneter vun den [[Landdag Neddersassen]]. == Leven == An den Realschoolafsluss 2007 hett Philipp Raulfs en Utbillen to’n Mechatroniker anslooten. Nah dat Fackabitur 2012 studeer he in’n dualen Studium Konstruktschoonstechnik an de [[Hochschool Hannover]]. 2016 hett he en Maschinenbaustudium an de [[Leibniz Universität Hannover]] upnommen, dat he 2019 mit den Master of Science afslooten hett.<ref>{{Internetquelle |autor=Philipp Raulfs |url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |titel=Ausbildung und Beruf |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |wayback=20201001121150 |text=Ausbildung und Beruf |archiv-bot=2026-05-17 13:09:53 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/alle/,cms_id,341,ausschuss_id,42,abgeordneten_id,202805.html |titel=Abgeordnetenprofil von Philipp Raulfs |werk= |hrsg=Landtag Niedersachsen |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de}}</ref> == Politik == Raulfs weer van 2011 bit 2025 Liddmaat in den Raat vun de Gemeend [[Hillerse]]. Dor weer he van 2011 bit 2021 Vörsitter vun de SPD-Fraktschoon, van 2021 bit 2025 weer he ehrenamtlicher Börgermeester vun de Gemeend Hillerse. Den [[Samtgemeenderaat]] [[Samtgemeend Meinersen|Meinersen]] hörr he van 2016 bit 2023 an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sitzungsdienst-meinersen.de/bi/pa020.asp?PALFDNR=1 |titel=Samtgemeinderat Meinersen |hrsg=Internetseite Bürgerinformationssystem ALLRIS®net. |abruf=2024-10-03}}</ref> Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017]] kreeg he en Direktmandat in den [[Landdagswahlkreis Gifhorn-Süüd]]. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2022]] kunn he dat Direktmandat verteidigen. Sien Landdagsmandat hett he an*n 18. November 2025 in’t Vörfeld vun sien Amtsanträe as Landraat daalleggt. För hüm is [[Andrea Kötter]] in den Landdag nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zevener-zeitung.de/region/nach-tod-von-landrat-wechsel-in-spd-fraktion-333173.html |titel=Nach Tod von Landrat: Wechsel in SPD-Fraktion |werk=zevener-zeitung.de |datum=2025-11-18 |abruf=2025-11-18}}</ref> Nah den Dood vun den [[Landkreis Gifhorn|Gifhorner]] Landraat [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]] hett Raulfs bekanntgeven, as sien Nahfolger to kandideeren.<ref>{{Internetquelle | autor=Dirk Kühn, Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409362286/spd-abgeordneter-philipp-raulfs-will-landrat-in-gifhorn-werden.html/ |titel=SPD-Abgeordneter Philipp Raulfs will Gifhorns Landrat werden |werk=Gifhorner Rundschau |datum=27.06.2025 |sprache=de |abruf=08.07.2025}}</ref> An‘n 26. Oktober 2025 wurr he mit 53,6 Perzent vun de Stimmen to’n Landraat wählt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/braunschweig_harz_goettingen/spd-kandidat-philipp-raulfs-ist-neuer-landrat-von-gifhorn,landratswahl-100.html |titel=SPD-Kandidat Philipp Raulfs ist neuer Landrat von Gifhorn |werk=ndr.de |datum=2025-10-28 |abruf=2025-10-28}}</ref> Sien Amt hett he an’n 24. November 2025 antreeden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Amtsantritt-von-Philipp-Raulfs-Fokus-auf-Wirtschaft-Bildung-und-Sicherheit.php?object=tx,4083.6606.1 |titel=Amtsantritt von Philipp Raulfs: Fokus auf Wirtschaft, Bildung und Sicherheit |hrsg=Landkreis Gifhorn |datum=2025-11-24 |abruf=2025-11-24}}</ref> Siet 2019 is he Vörsitter vun de SPD in‘n Landkreis Gifhorn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |titel=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |wayback=20200804223928 |text=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |archiv-bot=2026-05-17 13:09:53 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblinks == {{commons}} * [https://www.philipp-raulfs.de/ Persönlich Website] * [https://www.spdnds.de/personen/philipp-raulfs/ Philipp Raulfs bi de SPD Niedersachsen] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2024-04-01}} {{SORTIERUNG:Raulfs, Philipp}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1991]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] ktokwf9eu815ovy158wkhccema48vjt 0 195223 1065740 1065421 2026-05-17T15:29:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065740 wikitext text/x-wiki [[Datei:Susumu Kitagawa cropped Susumu Kitagawa 20191212.jpg|mini|Susumu Kitagawa]] '''Susumu Kitagawa''' ([[Japaansch Schrift|japaansch]] {{lang|ja|北川 進}}, ''Kitagawa Susumu''; * [[4. Juli]] [[1951]] in [[Kyōto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref>) is en japaansch Chemiker. He gellt as internatschonal führend Experte för [[Metal Organic Framework|metall-organische Gerüste]] (MOF).<ref>[https://web.archive.org/web/20080929233813/http://www.pm.rub.de/pm2008/msg00302.htm Presseinformatschoon vun de Ruhr-Universität Bochum to en Vördrag vun Kitagawa, 29. September 2008]</ref> 2025 kreeg he gemeensam mit [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] un [[Omar Yaghi]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganische Gerüstverbindungen]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> Kitagawa wurr 1979 an de [[Universität Kyōto]] promoveert.<ref>{{Academictree |chemistry |61507|Name=Susumu Kitagawa|Datum=24. Februar 2018}}</ref> Dornah weer he Assistant Professor, af 1983 [[Lecturer]] un 1988 Associate Professor an de [[Kinki-Universität]]. 1992 wurr he Perfesser för Anorganische Chemie an de [[Tokyo Metropolitan University]] un 1998 Perfesser för Inorganische Funktschonale Chemie an de Universität Kyoto. Siet 2007 is he dor stellvertredend Direkter vun dat Institute for Integrated Cell-Material Sciences. Sien Fachrebeet is [[Komplexchemie]], speziell polymere Komplexstrukturen un MOFs, wat he as ''Chemie im Koordinations-Raum'' betekent. 1986/87 weer he Gastwetenschapler an de [[Texas A&M University]] (F. A. Cotton Laboratory) un 1996 Gastperfesser an de [[City University of New York]]. He kreeg 2008 den [[Humboldt-Forschungspries]] (un weer dormit an de [[Ruhr-Universität Baukem]]), 2009 den Chemical Society of Japan Award un 2003 den Pries vun de [[Chemical Society of Japan]] (CSJ) för Kreative Arbeit. 2010 hörr he to den [[Thomson Reuters Citation Laureates]]. 2011 kreeg he de [[Ehrenmedaille (Japan)|Medaille mit Purpurnem Band]] un wurr Liddmaat vun den Wetenschapsraat (Science Council) vun Japan. 2018 wurr he Ehrendokter vun den [[Technische Universität München]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/| titel=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie| hrsg=TU München| zugriff=2023-02-06}} {{Webarchiv|url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/ |wayback=20230206165612 |text=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie |archiv-bot=2026-05-17 15:29:28 InternetArchiveBot }}</ref> 2023 wurr Kitagawa to’n utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] wählt. == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Mitsuru Kondo |Titel=Functional Micropore Chemistry of Crystalline Metal Complex-Assembled Compounds |Sammelwerk=Bulletin of the Chemical Society of Japan |Band=71 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=1739–1753 |DOI=10.1246/bcsj.71.1739}} * {{Literatur |Autor=Ryo Kitaura et al. |Titel=Porous Coordination‐Polymer Crystals with Gated Channels Specific for Supercritical Gases |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=42 |Nummer=4 |Datum=2003 |Seiten=428–431 |DOI=10.1002/anie.200390130}} * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Ryo Kitaura, Shin‐ichiro Noro |Titel=Functional Porous Coordination Polymers |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=43 |Nummer=18 |Datum=2004 |Seiten=2334–2375 |DOI=10.1002/anie.200300610}} * {{Literatur |Autor=Kazuhiro Uemura, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=Flexible microporous coordination polymers |Sammelwerk=Journal of Solid State Chemistry |Band=178 |Nummer=8 |Datum=2005 |Seiten=2420–2429 |DOI=10.1016/j.jssc.2005.05.036}} * {{Literatur |Autor=Tapas Kumar Maji, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=A flexible interpenetrating coordination framework with a bimodal porous functionality |Sammelwerk=Nature Materials |Band=6 |Nummer=2 |Datum=2007 |Seiten=142–148 |DOI=10.1038/nmat1827}} * {{Literatur |Autor=Shinpei Hasegawa et al. |Titel=Three-Dimensional Porous Coordination Polymer Functionalized with Amide Groups Based on Tridentate Ligand: Selective Sorption and Catalysis |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=129 |Nummer=9 |Datum=2007 |Seiten=2607–2614 |DOI=10.1021/ja067374y}} * {{Literatur |Autor=Satoshi Horike, Satoru Shimomura, Susumu Kitagawa |Titel=Soft porous crystals |Sammelwerk=Nature Chemistry |Band=1 |Nummer=9 |Datum=2009 |Seiten=695–704 |DOI=10.1038/nchem.444}} == Weblinks == {{Commons}} *[https://web.archive.org/web/20250321045549/https://www.jst.go.jp/erato/kitagawa/img/CV.Susumu_Kitagawa111005.pdf Levensloop, PDF] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1247641937|LCCN=n2009002557|NDL=00846692|VIAF=21629459}} {{SORTIERUNG:Kitagawa, Susumu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 8jd3x2e0jil6ke1pmyanpiuuehxl2go 0 195569 1065746 1063323 2026-05-17T15:33:50Z Eastfrisian2 58044 /* Storven */ 1065746 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == === Politik un Sellschap === * [[3. Januar]]: De Vereenigten Staten hemm bi en Angreep up [[Venezuela]] de sien Staats­chef [[Nicolás Maduro]] fangen nommen un buten Land brocht. === Kunst un Kultur === ===Sport=== * [[3. Januar]]: De engelsch Dartspeler [[Luke Littler]] hett to'n tweeten Mal de Darts-Welt­meester­schap wunnen. * [[26. April]]: Der Kenianer [[Sabastian Sawe]] hett in London as eerst Minsch en Marathon in weniger as 2 Stünnen wunnen. === Weertschap === * [[1. Januar]]: Dat Land [[Bulgarien]] is in den Euroruum upnommen wurrn. * [[17. Januar]]: Nah mehr as 20-johrig Verhanneln is dat Freehannelsafkommen EU-Mercosur in [[Asunción]] vun Sieden vun de EU un Vertreedern vun de [[Mercosur]]-Staaten ünnerschreven wurrn. === Religion === === Katastrophen un Terroransläge === * [[1. Januar]]: Bi de [[Brandkatastrophe vun Crans-Montana]] kommt um de 40 Minschen to Dood un mehr as 100 wurrn deelwies swoor besehrt. == Boren == == Storven == * [[2. Januar]]: [[Horst Witzler]], düütsch Footballtrainer (* [[1932]]) * [[11. Januar]]: [[Louis Eugene Brus]], US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* [[1943]]) * [[1. Februar]]: [[Rita Süssmuth]], düütsch Politikerin, Bundsministerin un Präsidentin Düütsch Bundsdag (* [[1937]]) * [[2. Februar]]: [[Ken Peplowski]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1959]]) * [[5. Februar]]: [[Friedrich G. Beckhaus]], düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker (* [[1927]]) * [[6. Februar]]: [[Wolfgang Mahnke]], Bioloog un plattdütschen Schriever (* [[1937]]) * [[6. Februar]]: [[Bruno Parma]], jugoslaawsch-sloweensch Schachspeler (* [[1941]]) * [[18. Februar]]: [[Josef Piontek]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* [[1940]]) * [[2. März]]: [[Günther Bredehorn]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* [[1935]]) * [[8. März]]: [[Anthony James Leggett]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* [[1938]]) * [[14. März]]: [[Christopher Albert Sims]], US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesdräger (* [[1942]]) * [[25. März]]: [[Ursula Heyer]], düütsch Schauspelerin un Synchroonsnackerin (* [[1940]]) * [[31. März]]: [[Kees Kuijs]], nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* [[1931]]) * [[6. April]]: [[Peter Nissen (Schriever)|Peter Nissen]], plattdüütsch Schriever (* [[1957]]) * [[6. April]]: [[Christian Schwarz-Schilling]], düütsch Politiker un Bundsminister (* [[1930]]) * [[24. April]]: [[Dirk Kempthorne]], US-amerikaansch Politiker (* [[1951]]) * [[25. April]]: [[Jesper Thilo]], däänsch Jazzmusiker (* [[1941]]) * [[15. Mai]]: [[Edmund Strother Phelps]], US-amerikaansch Ökonoom un Nobelpriesdräger (* [[1933]]) == Nobelpriesen == * [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin oder Physiologie]]: * [[Nobelpries för Physik|Physik]]: * [[Nobelpries för Chemie|Chemie]]: * [[Nobelpries för Literatur|Literatur]]: * [[Fredensnobelpries|Freeden]]: * [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen|Wertschapswetenschapen]]: [[Kategorie:Johr]] [[Kategorie:21. Johrhunnert]] 497m5mfpyldlxnz84tojc0s7q192wxs 0 196976 1065789 1065679 2026-05-18T10:57:03Z Flaverius 21322 1065789 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 ruutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt to freen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang , dat mit den Fall vun [[Ikarus]] vergleken warrt. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>Vulltext ''[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen],'' S. 44.</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt keenen wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. Der Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Echte|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt denn swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Echte|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t [[Blatt (Narichten)|Blatt]] steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]]. He het sik in enen herrnhulligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt bloot noch Hoochdüütsch un verbüdt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]], to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johren lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un mit sienen Opstieg dat allen wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de sik as Leevhebbersche vun „klassische“ Bildung utgivt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man mit klogen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Süster wiesen. Se wiest em dor koolt op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un en Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet: <blockquote>„{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“<ref>Breev vun Peters an den Fründ Otto Kröger vun’n 9. Dezember 1912, Nalaat vun Peters in der Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek.</ref><br/> ''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner eensiedig bün. Ik warr nu nich mehr bloots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!''</blockquote> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in der Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat Schölerbeer (dat Schoolfest) oder ok dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, en Drepen bi de [[Dööp]] vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Ruutgeven vun Jürgen Kleen u.&nbsp;a. [[Rendsborg]], Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Ruutgeven vun[[Otto Mensing]]. [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, de [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en [[Sotschaldemokratie|sotschaldemokraatsch]] sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat [[Lüttbörger|Lüttbörgerdom]] un dat kaiserliche Militär in’t [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]], de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un de militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de [[Süüf]], Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, de sik op [[Rassismus|rassenkunnige]] Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit de Macht ümtogahn: <blockquote>„{{lang|de|Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.}}“ (S. 235)<br> ''Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich markt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch en Faktor, dat en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchhalen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.''</blockquote> Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „{{lang|de|Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘}}“<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat Wiesen!], S. 231.</ref> (''He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Männer mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘'') Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert. In Betog op de Spraak vun den Roman is de [[Phraseologie]] een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de ''Formelhaftigkeit des Plattdeutschen'' (1939) beschreven harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Vulltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in de wöörtliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal ’n Heek un denn mal ’n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 130.</ref> So sünd in’n Anhang vun de Uutgaav vun 2012 ok Peters siene ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' rutbrocht worrn, in de Peters siene Leevde to dat Plattdüütsche bekennt un op de Lüüd antert, de em vörholen harrn, dat sien Vördrag över de „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt de hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, de Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un lichtglöövsch weddergivt: „{{lang|de|Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: ‚Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?‘ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.}}“<ref>Heine Steenhagen, S. 177.</ref>(''Dor harr Heine heel koolt un grootmuulsch seggt: „ Herr Eenjöhrig-Freewilligen von Reißwitz, wüllt Ji villicht de Gewogenheit zeitigen un laten dat Grünen na?“'' ). För Heine sienen Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „{{lang|de|Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat}}.“ (''Leger ut dat Lengen wat to schapen un Dichterweh un Lengen na dat Glück; he lüggt siene krumme Welt wedder graad, maakt goot, wat de Herrgott verbraken het''.)<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', egenhännig Manuskript, 18. November 1911, Nalaat F. E. Peters in der Sleswig-Holsteensche Landsbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediale Betöög inbett. Dat Wark ist vull mit echte un utdachte Zitaten. Heel de Struktur wiest op den [[Bildungsroman]] as Genre hen un övernimmt siene typsche Kennteken, brickt se man iroonsch. In’n hochdüütschen Deel sünd besünners klassische Zitaten ut ''[[Wallenstein]]'' un ''[[Minna von Barnhelm]]'' to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De goden un legen Vörbiller, an de sik de Protagonist in siene „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is ene [[Pastiche]] vun Ünnerhollensliteratur üm 1900. Dat is die Grundlaag vun Heine siene Opstiegsdrööm, de dör triviale Literatur un sienen kindlichen [[Bovarysmus]] formt sind. Op de Traditschoon vun den Bildungsroman wiest to’n Bispeel:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (to’n Bispeel ''[[Der grüne Heinrich]]'' un ''[[Stopfkuchen]]''); * de Bildungsetappen, de Heine dörlöppt: Striet mit dat Öllernhuus, Menters (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erootsche Beleevnissen un de Kontakt to dat politsche Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativen Bildungsroman: keen Vollennnen oder Integratschoon, man en Afbröök vun den Protagonist sien Deeg un Wassen; * Optreckerfiguren, de den Helden begeleidt un kommenteert; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in sotscholoogschen Sinn (vergliek [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat het, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), wo he ok op ''[[Der Zauberberg]]'' un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Helden siene fehlslaan Bildungsgeschicht un de sülvstverschullte Afstört vun Hööftmann Goesch mit de Bemarken „auch ein Ikarus“ (''ok en Ikarus'') quitteert. Disse Vergliek wiest nich bloots op [[Ovid]] sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sienen Roman un de swaar begriepliche Schilleree „[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]“ her, de lange Tiet [[Pieter Bruegel de Ole|Bruegel den Olen]] toschreven wurr un 1912 wedderfunnen wurr. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de sünnerlich Ümgang mit den Ikarus-Stoff. De Fall vun de mytholoogsche Figur Ikarus warrt driest as slichte Notiz, de an’n Rand von dat Schehn op de Welt mitlöppt, wiest, un de existentschelle Tragik maakt de Tokiekers, enen [[Bueree|Buer]], en [[Fischeree|Fischer]], en [[Harder (Beroop)|Harder]] un en [[Rappheen]], de enen Kehr-di-an-nix an dat Schehn hebbt, to ene Nevensak. Dat Schicksal vun den enkelte Person höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrstieden nich op. Jüstso wunnerwarkt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buern, dat de Protagonist Heine op de Snuut fullen is. Se wüllt den Paster fragen, wat dat mit Hööftmann Goesch sienen Ikarus-Vergliek op sik het. Man al gau hebbt se mehr Vermaak mit de Kindsdööp bi Eggert Reimers as mit Heine sienen Enn. Dat kann as en Sinnbild för den Krinkloop vun’t Leven un den Sieg över den Dood ankeken warrn. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leevt in Peters sienen Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) liekt düchtig op Heine Steenhagen. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un misslückten Buer lidt he ünner siene Armoot, de minnachtige Afhängigkeit vun staatliche Stütt un de Sellschop, de op em daalkiekt. Wieldes Heine sienen Frust dorto föhrt, dat he sik blind bi dat preußsche Militär ünnerornt un bi em grote Opstiegsfantasien ranwasst, slütt sik Franz Wende, de jüsto unriep as Heine Steenhagen is, eerst den [[Nazi-Düütschland|Natschonalsotschalisten]] un later de [[Landvolkbewegung (Sleswig-Holsteen)|Landvolkbewegung]] in Sleswig-Holsteen an. Nadem dat ene Gefängnisstraaf en annern Minschen ut em maakt het, wennt he sik vun den Bewegung af un finnt wedder to dat eenfache Leven as Buer torüch. In’n Middelpunkt vun den stark politschen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Fraag na de Oorsaken vun Extremismus un radikal Denken. De Schoolleidersche vun Pahlen faat de zentrale Uutsaag vun de Vertellen so tohoop: <Blockquote>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.“<br/>''Franz siene Wenn is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist rinlaat, wo he – as ik liekers glööv – siene Gaven för de Sellschop bruken schall, wenn wi em man afwiest, denn warrt he mol Bomben smieten. Dor will ik mit seggen, dat wi em nich extreme Parteien in de Arms drieven dörvt. Ik pleeg bitieden to seggen: Wi hebbt kenen Anstoot, so’ne Parteien mit verfienert Intelligenz to belevern.''</blockquote> ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', is stedenwies ene Variant vun ''Heine Steenhagen'', die för de Tied vun de [[Weimarer Republik]] topasst wurr un verschedene Motiven un Szenen ut den fröhen Bildungsroman opnimmt un dorto ok autobiograafsche Elementen verarbeidt. Dat Wark höllt Peters siene klore Sicht in de Tied, blots en lütten Stoot ehr dat Hitler de Macht övernahmen harr, op de Anhangers vun radikale politsche Strööm an de rechte as ok linke Kante vun’t politsche Spektrum fast. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [<nowiki/>[[Sleswig]]] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F. E. Peters vun de Sleswig-Holsteensche Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen.'' In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] [de eenzige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, keen Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Vulltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut den Nalaat vun den Arven un Typoskript ut den Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Vulltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F. E.Peters]. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' [[Sleswig]], 1927. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] dz99jfeyvep1rfryewc7l97nhf9s8oo 1065791 1065789 2026-05-18T11:16:17Z Flaverius 21322 1065791 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 ruutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt to freen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang , dat mit den Fall vun [[Ikarus]] vergleken warrt. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>Vulltext ''[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen],'' S. 44.</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt keenen wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. Der Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Echte|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt denn swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Echte|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t [[Blatt (Narichten)|Blatt]] steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]]. He het sik in enen herrnhulligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt bloot noch Hoochdüütsch un verbüdt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]], to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johren lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un mit sienen Opstieg dat allen wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de sik as Leevhebbersche vun „klassische“ Bildung utgivt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man mit klogen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Süster wiesen. Se wiest em dor koolt op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un en Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet: <blockquote>„{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“<ref>Breev vun Peters an den Fründ Otto Kröger vun’n 9. Dezember 1912, Nalaat vun Peters in de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek.</ref><br/> ''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner eensiedig bün. Ik warr nu nich mehr bloots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!''</blockquote> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in der Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat Schölerbeer (dat Schoolfest) oder ok dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, en Drepen bi de [[Dööp]] vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Ruutgeven vun Jürgen Kleen u.&nbsp;a. [[Rendsborg]], Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Rutgeven vun [[Otto Mensing]]. [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, de [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en [[Sotschaldemokratie|sotschaldemokraatsch]] sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat [[Lüttbörger|Lüttbörgerdom]] un dat kaiserliche Militär in’t [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]], de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un de militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de [[Süüf]], Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, de sik op [[Rassismus|rassenkunnige]] Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit de Macht ümtogahn: <blockquote>„{{lang|de|Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.}}“ (S. 235)<br> ''Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich markt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch en Faktor, dat en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchhalen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.''</blockquote> Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „{{lang|de|Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘}}“<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 231.</ref> (''He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Männer mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘'') Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert. In Betog op de Spraak vun den Roman is de [[Phraseologie]] een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de ''Formelhaftigkeit des Plattdeutschen'' (1939) beschreven harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Vulltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in de wöörtliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal ’n Heek un denn mal ’n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 130.</ref> So sünd in’n Anhang vun de Uutgaav vun 2012 ok Peters siene ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' rutbrocht worrn, in de Peters siene Leevde to dat Plattdüütsche bekennt un op de Lüüd antert, de em vörholen harrn, dat sien Vördrag över de „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt de hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, de Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un lichtglöövsch weddergivt: „{{lang|de|Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: ‚Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?‘ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.}}“<ref>Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!, S. 177.</ref>(''Dor harr Heine heel koolt un grootmuulsch seggt: „ Herr Eenjöhrig-Freewilligen von Reißwitz, wüllt Ji villicht de Gewogenheit zeitigen un laten dat Grünen na?“'' ). För Heine sienen Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „{{lang|de|Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat}}.“ (''Leger ut dat Lengen wat to schapen un Dichterweh un Lengen na dat Glück; he lüggt siene krumme Welt wedder graad, maakt goot, wat de Herrgott verbraken het''.)<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', egenhännig Manuskript, 18. November 1911, Nalaat F. E. Peters in de Sleswig-Holsteensche Landsbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediale Betöög inbett. Dat Wark ist vull mit echte un utdachte Zitaten. Heel de Struktur wiest op den [[Bildungsroman]] as Genre hen un övernimmt siene typsche Kennteken, brickt se man iroonsch. In’n hochdüütschen Deel sünd besünners klassische Zitaten ut ''[[Wallenstein]]'' un ''[[Minna von Barnhelm]]'' to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De goden un legen Vörbiller, an de sik de Protagonist in siene „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is ene [[Pastiche]] vun Ünnerhollensliteratur üm 1900. Dat is die Grundlaag vun Heine siene Opstiegsdrööm, de dör triviale Literatur un sienen kindlichen [[Bovarysmus]] formt sind. Op de Traditschoon vun den Bildungsroman wiest to’n Bispeel:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (to’n Bispeel ''[[Der grüne Heinrich]]'' un ''[[Stopfkuchen]]''); * de Bildungsetappen, de Heine dörlöppt: Striet mit dat Öllernhuus, Menters (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erootsche Beleevnissen un de Kontakt to dat politsche Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativen Bildungsroman: keen Vollennnen oder Integratschoon, man en Afbröök vun den Protagonist sien Deeg un Wassen; * Optreckerfiguren, de den Helden begeleidt un kommenteert; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in sotscholoogschen Sinn (vergliek [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat het, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), wo he ok op ''[[Der Zauberberg]]'' un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Helden siene fehlslaan Bildungsgeschicht un de sülvstverschullte Afstört vun Hööftmann Goesch mit de Bemarken „auch ein Ikarus“ (''ok en Ikarus'') quitteert. Disse Vergliek wiest nich bloots op [[Ovid]] sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sienen Roman un de swaar begriepliche Schilleree „[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]“ her, de lange Tiet [[Pieter Bruegel de Ole|Bruegel den Olen]] toschreven wurr un 1912 wedderfunnen wurr. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de sünnerlich Ümgang mit den Ikarus-Stoff. De Fall vun de mytholoogsche Figur Ikarus warrt driest as slichte Notiz, de an’n Rand von dat Schehn op de Welt mitlöppt, wiest, un de existentschelle Tragik maakt de Tokiekers, enen [[Bueree|Buer]], en [[Fischeree|Fischer]], en [[Harder (Beroop)|Harder]] un en [[Rappheen]], de enen Kehr-di-an-nix an dat Schehn hebbt, to ene Nevensak. Dat Schicksal vun den enkelte Person höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrstieden nich op. Jüstso wunnerwarkt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buern, dat de Protagonist Heine op de Snuut fullen is. Se wüllt den Paster fragen, wat dat mit Hööftmann Goesch sienen Ikarus-Vergliek op sik het. Man al gau hebbt se mehr Vermaak mit de Kindsdööp bi Eggert Reimers as mit Heine sienen Enn. Dat kann as en Sinnbild för den Krinkloop vun’t Leven un den Sieg över den Dood ankeken warrn. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leevt in Peters sienen Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) liekt düchtig op Heine Steenhagen. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un misslückten Buer lidt he ünner siene Armoot, de minnachtige Afhängigkeit vun staatliche Stütt un de Sellschop, de op em daalkiekt. Wieldes Heine sienen Frust dorto föhrt, dat he sik blind bi dat preußsche Militär ünnerornt un bi em grote Opstiegsfantasien ranwasst, slütt sik Franz Wende, de jüsto unriep as Heine Steenhagen is, eerst den [[Nazi-Düütschland|Natschonalsotschalisten]] un later de [[Landvolkbewegung (Sleswig-Holsteen)|Landvolkbewegung]] in Sleswig-Holsteen an. Nadem dat ene Gefängnisstraaf en annern Minschen ut em maakt het, wennt he sik vun den Bewegung af un finnt wedder to dat eenfache Leven as Buer torüch. In’n Middelpunkt vun den stark politschen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Fraag na de Oorsaken vun Extremismus un radikal Denken. De Schoolleidersche vun Pahlen faat de zentrale Uutsaag vun de Vertellen so tohoop: <Blockquote>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.“<br/>''Franz siene Wenn is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist rinlaat, wo he – as ik liekers glööv – siene Gaven för de Sellschop bruken schall, wenn wi em man afwiest, denn warrt he mol Bomben smieten. Dor will ik mit seggen, dat wi em nich extreme Parteien in de Arms drieven dörvt. Ik pleeg bitieden to seggen: Wi hebbt kenen Anstoot, so’ne Parteien mit verfienert Intelligenz to belevern.''</blockquote> ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', is stedenwies ene Variant vun ''Heine Steenhagen'', die för de Tied vun de [[Weimarer Republik]] topasst wurr un verschedene Motiven un Szenen ut den fröhen Bildungsroman opnimmt un dorto ok autobiograafsche Elementen verarbeidt. Dat Wark höllt Peters siene klore Sicht in de Tied, blots en lütten Stoot ehr dat Hitler de Macht övernahmen harr, op de Anhangers vun radikale politsche Strööm an de rechte as ok linke Kante vun’t politsche Spektrum fast. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [<nowiki/>[[Sleswig]]] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F. E. Peters vun de Sleswig-Holsteensche Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen.'' In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] [de eenzige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, keen Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Vulltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut den Nalaat vun den Arven un Typoskript ut den Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Vulltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F. E.Peters]. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' [[Sleswig]], 1927. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] 0a9ju1fvitvo34ti346qokgmuzqztz7 0 197147 1065728 1065412 2026-05-17T14:14:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065728 wikitext text/x-wiki [[Datei:Sarah Vaughan - William P. Gottlieb - No. 1.jpg|mini|Sarah Vaughan (1946) (Foto: [[William P. Gottlieb]])]] '''Sarah Lois Vaughan''' (* [[27. März]] [[1924]] in [[Newark (New Jersey)|Newark]], [[New Jersey]]; † [[3. April]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Gesang|Singerin]] un Pianistin. Se gellt neben [[Billie Holiday]] un [[Ella Fitzgerald]] as en vun de bedüüdenst Vokalistinnen vun den Jazz.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – „Niemals so populär wie Billie Holiday oder Ella Fitzgerald, und –&nbsp;einige würden sagen&nbsp;– besser als jede von beiden“</ref> == Leven == [[Datei:Newark-broad-street.jpg|mini|Broad Street in de Binnenstadt vun [[Newark (New Jersey)|Newark]]]] === Kindheit un Jöögd === Sarah Vaughan hör Vader, Asbury „Jake“ Vaughan, weer Timmermann un en Amateurgitarrist. Hör Moder Ada weer Wäscherin un hett in’n Karkenchor sungen. Jake un Ada Vaughan weern wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] vun [[Virginia]] nah Newark trucken. Sarah weer hör eenzig Kind. De Vaughans hemm in de Brunswick Street leevt, wo Sarah hör fröh Kindheit verbroch. Jake Vaughan weer deep religiös un die Familie in de ''New Mount Zion Baptist Church'' aktiv, de sück in de ''186 Thomas Street'' befunn. Sarah harr all mit söben Johren Klaveerstünnen, sung in’n Karkenchor un speel af un to bi Proben Klaveer un Örgel.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218">S. 1218</ref> Vaughan hett sück fröh för de populäre Musik up Schallplatten un in’n Radio interessert. In den 1930er Johren harr Newark en lebendig Livemusik-Szene un Vaughan hett regelmatig lokale un tourende Bands, de in de Stadt uptreeden sünd, to sehn kreegen. Ofschons dat wegen hör Öller illegal weer, fung se an in den Nachtclubs vun Newark as Pianistin un gelegentlich ok as Singerin uptotreeden, as in den ''Piccadilly Club'' un an den Newarker Flooghaben bi de [[United Service Organizations|USO]]. [[Datei:Apollo Theater Harlem NYC 2005.jpg|mini|Apollo Theater in [[Harlem]]]] Vaughan hett in Newark tonächst de ''East Side High School'' besöcht, later is se to de ''Newark Arts High School'' wesselt, de 1931 as de eerste Kunst-High School vun de USA apen maken dee.<ref>[https://www.nps.k12.nj.us/ART/our-school/our-history/ ''Our History.''] The Newark Public Schools Website</ref> Hör nächtliche Upträen hemm aber sluutend dorto führt, dat se ut de Highschool herutfloog. In disse Zeit hemm Sarah Vaughan un hör Früenden New York besöcht, um dor de Bigbands in [[Harlem]] to hören, de in’n [[Savoy Ballroom]] un dat [[Apollo Theater]] spelen deen. De Biographin [[Leslie Gourse]] vertellt de komplexe Geschichte vun hör Opdecken: Vaughan keem immer mit hör Früendin Doris Robinson nah New York City. An en Dag in’n Harvst 1942, as Sarah jüst 18 Johr olt weer, hett se hör Früendin raaden bi en nachts stattfinnen Amateurwettbewarf in‘n ''Apollo'' deeltonehmen; se hett Doris an dat Klaveer begleit, de dorbi den tweeten Platz belegg. Later hett Sarah sück entscheed, sülvst as Singerin uptotreeden. Vaughan sung den Standard ''[[Body and Soul (Leed)|Body and Soul]]'' un wunn. De Gewinn weer, as Vaughan late [[Marian McPartland]] vertellt hett, 10 $ un dat Toseggen för en een Week düern Engagement in‘n ''Apollo.'' In dat Fröhjohr 1943 is Sarah Vaughan sluutend eerstmalig in dat ''Apollo'' uptreeden, wo se för [[Ella Fitzgerald]] inspringen dee. Wiels disse Week seet ok de Singer [[Billy Eckstine]] in dat Publikum, de to disse Tiet bi [[Earl Hines]] weer; he wurr up hör Talent upmarksom un hett hör Hines empfahlen. De hett later dormit angeven, dat he Sarah Vaughan opdeckt harr un hett hör den Job as Pianistin in sien Band anboden. An‘n 4. April 1943 hett he sluutend sien Bandsingerin dör Sarah Vaughan ersett. === Mit Earl Hines un Billy Eckstine (1943–1944) === Sarah Vaughan tour nah hör ''Apollo''-Verdrag Enn‘n 1943 un Anfang 1944 mit de [[Earl Hines]] [[Big Band]]. Vaughan weer as Pianistin instellt, aber nahdem [[Cliff Smalls]] as Basuunist un Pianist in de Band keem, weer Sarah de Sängerin vun de [[Earl Hines and His Orchestra|Hines-Band]]. De gellt hüüd as en Aart Grünnenszentrum vun den [[Bebop]], weil in de Band dormals naamhaft Musiker vun den Bebop as de Trompeter [[Dizzy Gillespie]] un de Saxophonist [[Charlie Parker]] as ok de Basuunist [[Bennie Green]] speelt hemm.<ref group="Polillo">S. 345</ref> Gillespie weer ok Arrangeur für disse Band; en allgemeen Streik ([[Recording ban]]) hett dat aber verhinnert, dat Plattenupnahmen vun disse Formatschoon entstahn sünd. Eckstine hett Enn’n 1943 de Hines-Band verlaaten un hett [[Billy Eckstine and His Orchestra|sien eegen Bigband]] apen maakt mit Gillespie, de Hines verlaaten dee, um musikalisch Leiter vun de nee Band to wurrn. Charlie Parker keem ebenfalls dorto, un de Eckstine-Band weer in de nächst Johren en Sammelbecken vun jung Jazz-Talenten: [[Miles Davis]], [[Kenny Dorham]], [[Art Blakey]], [[Lucky Thompson]], [[Gene Ammons]] un [[Dexter Gordon]] hemm dor speelt. Vaughan is 1944 in Eckstine sien neegrünnd Band intreeden; dat geev hör Gelegenheit, hör eegen Stil wiedertoentwickeln. Mit de Band vun Eckstine entstunnen denn eerste Schallplatten-Upnahmen; bi en Session an‘n 5. Dezember 1944 entstunn de Song ''I’ll Wait and Pray'' för dat ''Deluxe''-Label. Dör disse Schallplaat wurr ok de Kritiker un Produzent [[Leonard Feather]] up hör upmarksom un hett hör fraagt, of se veer Schallplattensieden ünner eegen Naam mit hüm upnehmen wull, de denn up dat Label [[Continental Records|Continental]] herutkeemen; begleit wurr se dorbi vun en Septett mit ünner annern Dizzy Gillespie un [[Georgie Auld]]. Angevlich hett hör de dormalige Bandpianist [[John Malachi]] den Ökelnaam „Sassy“ geven. Enn’n 1944 hett Vaughan offiziell de Eckstine-Band verlaaten, um en Solokarriere antofangen, bleev hüm aber wiederhen verbunnen un hett mit hüm later ok Platten upnahmen. === Fröhe Solokarriere (1945–1948) === [[Datei:Sarah Vaughan, Cafe Society 1946 (Gottlieb 08831).jpg|mini|Sarah Vaughan im [[Café Society]] (1946)<br />(Foto: William&nbsp;P. Gottlieb)]] Sarah Vaughan fung hör Solokarriere as freeschaffend Singerin 1945 in den New Yorker [[Jazzclubs vun de 52nd Street]] as den ''Three Deuces,'' den ''Famous Door,'' den ''Downbeat'' un den ''Onyx Club'' an. Vaughanis ok in’n ''Braddock Grill'' uptreeden, nich wiet vun dat Apollo Theater in Harlem liggend. An’n 11. Mai 1945, nehm Vaughan ''[[Lover Man]]'' för dat lütt ''Guild'' Label up, begleit vun en Quintett mit Gillespie un Parker, buterdem weern dorbi de Pianist [[Al Haig]], Bassist [[Curly Russell]] un [[Sid Catlett]] an dat Slagtüüch. Kört dornah gung se weer mit Gillespie/Parker in‘t Studio un hett dree wiedere Titel upnommen.<ref group="Polillo">S. 506</ref> Nah en kört Gastspeel in de Band vun [[John Kirby]] un en Upnahm mit den Geiger [[Stuff Smith]], bi dat de Song ''Time and Again'' in’n Oktober entstunn, wurr hör en Plattenverdrag vun dat ''[[Musicraft Records|Musicraft]]''-Label anboden. Bit disse Verdrag 1946 wirksam wurr, nehm se Platten för de Label ''Crown'' un ''Gotham'' up un is regelmatig in den Club [[Café Society]] Downtown uptreeden, en Club an‘n Sheridan Square, in den dat kien Rassenschranken geev. [[Datei:Sarahvaughanicoverthewaterfront.jpg|mini|links|„I Cover the Waterfront“: [[Schellackplatte]] bi Musicraft]] Wiels hör Engagement in dat ''Cafe Society'' hett Vaughan den Trompeter [[George Treadwell]] kennenlehrt. Der wurr sluutend hör Manager, musikalischer Leiter bi tallriek Upnahmesessions un kümmer sück um hör Uptreeden, insluutend hör Garderobe, hör Frisur un ok um de Reguleeren vun hör Gebitt. Völ vun hör 1946 för ''Musicraft'' upnommen Titel wurrn vun dat Publikum un Kritik gliekermaten positiv upnommen; dat weern ''[[If You Could See Me Now]]'' (den [[Tadd Dameron]] schreeven un arrangeert harr), ''Don’t Blame Me,'' ''I’ve Got a Crush on You,'' ''Everything I Have is Yours'' un weer ''Body and Soul.'' Vaughan un Treadwell hemm an’n 16. September 1946 sluutend heiraadt. Vaughan hör kommerziell Spood ''Musicraft'' hett sück 1947 an 1948 fortsett; hör Interpretatschoon vun ''Tenderly'' wurr Enn’n 1947 en unverwacht Hit (#27). Noch spoodrieker weer de an’n 27. Dezember 1947 upnommen [[Jule Styne|Jule-Styne]]-Song ''It’s Magic'' ut den [[Doris Day|Doris-Day]]-Film ''[[Romance on the High Seas]]''; de harr Anfang 1948 in den Pop-Charts grooten Spood un stunn elf Week in den Charts. En anner Hit vun disse Tiet weer ''[[Nature Boy]]'' (entstahn 8. April 1948). De Song ''Nature Boy,'' eerstmals vun [[Nat King Cole]] upnommen, gull as de eerste „Crossover“-Titel, de vun en swaarten Künstler upnommen un bit dat witt Publikum spoodriek wurr. Kört nahdem Ella Fitzgerald mit den Song herutkommen weer, hemm den ok [[Frank Sinatra]] för ''[[Capitol Records|Capitol]],'' Sarah Vaughan as ok [[Dick Haymes]] för [[Decca Records|Decca]] upnommen. === Columbia-Johren (1948–1953) === Nah den Bankrott vun de Firma ''Musicraft'' kreeg se de Gelegenheit, bi dat groot Label ''[[Columbia Records]]'' en Verdrag aftosluuten; in’n Sömmer 1949 harr se dor mit ''Black Coffee'' en Charterfolg. Wiels hör Johren bi ''Columbia'' bit 1953 nehm Vaughan tallriek kommerzielle Pop-Balladen up, as ''That Lucky Old Sun,'' ''Make Believe (You Are Glad When You’re Sorry),'' ''I’m Crazy to Love You,'' ''Our Very Own,'' ''I Love the Guy,'' ''Thinking of You'' (mit dem Pianisten [[Bud Powell]]), ''I Cried for You,'' ''These Things I Offer You,'' ''Vanity,'' ''I Ran All the Way Home,'' ''Saint or Sinner,'' ''My Tormented Heart,'' ''Time'' un völ annern. Bi de Jazz-Kritikern kreeg se liekers groot Anerkennung; so wunn se 1947 den ''[[Esquire]] Magazine’s New Star Award,'' buterdem den as best Vokalistin vun dat ''[[Down Beat]]'' Magazin regelmatig van 1947 bit 1952; ebenso vun dat ''Metronome'' Magazin van 1948 bit 1953. Eenige Kritiker funnen aber hör Gesangsstil nich goot un hemm den as „over-stylized“ betekent. Liekers weer de Tenor vun de Jazzkritik insgesamt wietgahnd positiv. Hör Spood bi Kritik un bi dat Publikum weer Anlaat vun tallriek boshaft Bemerkungen vun hör „Rivalin“ [[Billie Holiday]], de in disse Tiet um hör Ansehn as „beste Jazzsingerin“ bang ween muss. Mit dissen Erfolg verbunnen weer de Gelegenheit to Tallriek Upträen un Upnahmemögelkeiten. In’n Sömmer 1949 is Vaughan eerstmals mit en Sinfonieorchester uptreeden; dat weer en Benefiz-Veranstaltung för dat [[Philadelphia Orchestra]] ünner dat Motto „100 Men and a Girl“. In disse Tiet wurr se vun de ok as „The Divine One“ nöömt, en Tosatz, de hör dör hier wiedere Loopbahn begleiten sull. 1951 is se eerstmals in Europa up Tour gahn. [[Datei:Miles Davis by Palumbo.jpg|mini|[[Miles Davis]] Midden vun de 1950er Johren]] De Erfolgsdruck un persönliche Konflikte hemm to Spannungen tüschen Treadwell un Sarah Vaughan führt. Treadwell hett en Road-Manager instellt, de sück um de Tourneen vun de Singerin kümmern dee, un hett sülvst en Managementbüro in [[Manhattan]] apen maakt, um mit wiedere Künstlern ahn Sarah Vaughan to arbeiten. Vaughan hör Verhältnis to ''Columbia Records'' wurr liekers hör Spood tonehmend unbefreedigend för de Singerin, wiel se hör Ansicht nah to völ kommerzielles Songmaterial kreeg. En Utnahme bleev de Session 1950, bi de se dör Musiker as [[Miles Davis]], [[Tony Scott]], [[Benny Green]] un [[Budd Johnson]] begleit wurr. De Upnahmen as ''[[East of the Sun (and West of the Moon)]]'' oder ''[[Ain’t Misbehavin’ (Jazzstandard)|Ain’t Misbehavin’]]'' tellen to de besten vun hör Karriere,<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219">S. 1219</ref> bleeven aber atypische Utnahmen in hör ''Columbia''-Ära. === Mercury-Johren (1954–1959) === 1953 hett Treadwell en Plattenverdrag bi [[Mercury Records]] uthannelt. Se sull fortan kommerzielles Songmaterial för dat Hööftlabel ''Mercury'' un mehr jazz-orienteert Songs up de sien Sublabel [[EmArcy Records|EmArcy]] herutbringen. Vaughan hett fortan mit den Produzenten [[Bob Shad]] tosommenarbeit; hör Kooperatschoon weer sowohl en finanziell as ok künstlerisch Erfolg. Hör eerste ''Mercury''-Session funn in’n Februar 1954 statt, hör letzt 1959. Nah en kört Tosommenarbeit mit [[Roulette Records]] (1960 bit 1963), kehr se van 1964 bit 1967 to ''Mercury'' torüch. [[Datei:Countbasie.jpg|mini|links|[[Count Basie]] (links) 1975<!—wiels en Konzert in Köln !-->]] In’n Sömmer 1954 is se up dat [[Newport Jazz Festival]] uptreeden. Vaughan hör groot Erfolg bi ''Mercury'' fung mit den Hit ''Make Yourself Comfortable'' an, den se in’n Harvst 1954 upnehm; wiedere Erfolge weern ''How Important Can It Be'' (mit [[Count Basie]]), ''Whatever Lola Wants,'' ''The Banana Boat Song,'' ''You Ought to Have A Wife'' un ''[[Misty]]'' vun [[Erroll Garner]]. In’n Harvst 1954 is se in de [[Carnegie Hall]] mit dat [[Count Basie Orchestra]] uptreede; mit dorbi weern dorneben [[Billie Holiday]], [[Charlie Parker]], [[Lester Young]] un da [[Modern Jazz Quartet]].<ref group="Polillo">S. 498</ref> Vun völ Jazzkritikern as Hööchtpunkt vun hör künstlerisch Loopbahn wurrd hör Album ''Sarah Vaughan (with Clifford Brown)'' ansehn, dat in’n Dezember 1954 upnommen wurr. Dorup is ok de Titel ''[[Lullaby of Birdland]]'' mit en vun hör seltenen [[Scat]]-Inlagen.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – Dat Album wurrd mit de Hööchstnoot samt toätzlich „Kroon“ versehn</ref> Dornah gung se weer up en spoodriek Europatournee un den folg en Tournee dör de USA in en Konzertprogramm mit Count Basie, [[George Shearing]], Erroll Garner un [[Jimmy Rushing]]. 1955 harr se up dat ''New York Jazz Festival'' up [[Randalls Island]] en Upträe. In de tweet Hälft vun de 1950er Johren nehm Sarah Vaughan in Begleitung vun völ naamhaft Jazzmusiker Platten up, etwa 1957 mit Billy Eckstine weer en Reeg vun Duetten, dorünner den Hit ''Passing Strangers.'' Se gung up Tourneen mit en Trio, in dat neben Pianist [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]] [[Roy Haynes]] un [[Jimmy Cobb]] spelen deen,<ref>[[Ian Carr]], [[Digby Fairweather]], [[Brian Priestley]]: ''Rough Guide Jazz. Der ultimative Führer zum Jazz. 1800 Bands und Künstler von den Anfängen bis heute.'' 2., erweiterte und aktualisierte Auflage. Metzler, Stuttgart/Weimar 2004, ISBN 3-476-01892-X, S. 661.</ref> denn in en Tio mit [[Ronnell Bright]].<ref>Bright nah hett se gern de Schoh vun hör Mitmusiker vör de Upträen verstaken, so dat de ok mal in Socken upträen mussen. Vgl. [http://www.jazzwax.com/2008/04/index.html Bright-Interview durch Marc Myers (2008)]</ref> As en vun de an’n Besten gelungen Bispelen vun hör Live-Upträen gellt hör Album ''At Mr. Kelly’s'' van 1957 mit [[Richard Davis (Jazzmusiker)|Richard Davis]] un Roy Haynes.<ref group="Cook/Morton">S. 1493</ref> Hör kommerzieller Erfolg reck 1959 sien Hööchtpunkt mit den Song ''Broken Hearted Melody,'' de mehr as een Million Dollar einspelen dee un för den se hör eerst [[Goldene Schallplaat]] kreeg.<ref>Vgl. {{Webarchiv |url=http://www.allaboutjazz.com/php/musician.php?id=11033 |text=Biographie (AllAboutJazz) |wayback=20110106071943}}</ref> De hörr den fortan to dat ständige Repertoire in hör Konzerte. Vaughan hör kommerzielle Upnahmen wurrn vun verscheeden Arrangeuren un Orchesterleitern inspeelt, as [[Hugo Peretti]] un [[Hal Mooney]]. Ofschons de geschäftliche Betrecken tüschen Vaughan un Treadwell in den 1950er Johren spoodriek weer, leet sück de Singerin 1958 vun hüm scheeden un hett den ok de geschäftliche Tosommenarbeit instellt. === 1960er Johren === [[Datei:Grand Gala du Disque populier in Kurhaus te Scheveningen Sarah Vaughan, Bestanddeelnr 915-6275.jpg|mini| Sarah Vaughan mit [[Quincy Jones]] in Scheveningen 1963]] Nah de Trennung vun Treadwell is Clyde „C.B.“ Atkins in Sarah Vaughans Leven intreeden, den se in Chicago kennenlehrt harr un den se an’n 4. September 1959 heiraadt hett.<ref>Ken Bloom: ''The American Songbook – The Singers, the Songwriters, and the Songs – 100 Years of American Popular Music – The Stories of the Creators and Performers.'' Black Dog & Leventhal, New York City 2005. Nah Bloom weer Atkins en ehmaliger Profi-American Footballspeler mit ansonsten unbekannt Vergangenheit.</ref> Ofschons Atkins kien Erfohrungen mit Künstlermanagement oder in dat Musikgeschäft harr, wull Vaughan mit hüm en geschäftliche as persönliche Betrecken as mit Treadwell ingahn. Se hett Atkins to hör Manager maakt un is mit hüm nah [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]] trucken. As hör Kontrakt mit ''Mercury Records'' 1959 to Enn’n gung, hett se bi ''Roulette Records'' ünnerschreeven, en lütt Label vun [[Morris Levy]], en vun de Miteegendömer vun den New Yorker Jazzclub [[Birdland (New York)|Birdland]], in den se faken uptreeden dee. In Roulette sien Katalog befunnen sück ok Platten vun Count Basie, [[Joe Williams]], [[Dinah Washington]], [[Dave Lambert (Singer)|Lambert, Hendricks and Ross]] as ok [[Maynard Ferguson]]. Vaughan fung in’n April 1960 an för ''Roulette'' uptonehmen. So entstunn en Reeg vun Alben, de vun vun [[Billy May]], [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]], [[Joe Reisman]], [[Quincy Jones]], [[Benny Carter]], [[Lalo Schifrin]] un [[Gerald Wilson]] arrangeert bzw. inspeelt wurrn un as blots jazzbeinfloot, letztlich kommerzielle Upnahmen gellen.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> 1960 harr se en Pop-Charterfolg mit ''Serenata'' bi ''Roulette,'' buterdem mit hör noch för ''Mercury'' inspeelt Titeln ''Eternally'' un ''You’re My Baby.'' In lütt Besetten (Gesang, Gitarr, Bass) nehm se eenige Alben mit [[Jazz-Standard]]s up, as ''After Hours'' (1961) mit den Gitarristen [[Mundell Lowe]] un den Bassisten [[George Duvivier]]. Cook un Morton werten de Session as hör best in den 1960er Johren; Brian Priestley heevt de ''definitiven'' Interpretatschonen vun Vaughan vun ''[[My Favorite Things (Lied)|My Favorite Things]]'' un ''[[In a Sentimental Mood]]'' hervör. <!-- un ''Sarah Plus Two'' (1962) mit [[Barney Kessel]] un den Bassisten [[Joe Comfort]]. --> Wiel Sarah Vaughan kien eegen Kinner kriegen kunn, hett dat Paar 1961 en Dochter, Debra Lois, adopteert. Dat Verhältnis to Atkins bleev anspannt un gung in’n November 1963 mit en Scheeden to Enn’n. Mit Hülp vun Früenden as den Clubbesitter John „Preacher“ Wells un Clyde „Pumpkin“ Golden Jr. kregg se dat hen, hör finanzielle Situatschoon bi de Trennung to bewältigen. Wells un Golden hemm faststellt, dat Atkins dör Glücksspelen un Spennen hör Vermögen vun $150,000 up’n Kopp haun harr. Vaughan kreeg dat Sörgerecht för dat adopteert Kind; Golden wurr denn hör Manager un Levensgefährte för den Rest vun de Dekaad. In de Tiet vun hör twee Scheeden hett se sück ok vun ''Roulette Records'' trennt, wiel de Firma hör nich genögend Honorar för hör spoodriek Platten utbetallen dee. Nah dat Enn’n vun den Kontrakt 1963 kehr Vaughan to ''Mercury Records'' torüch. In’n Sömmer 1963 hull sück Vaughan in [[Däänmark]] up, um mit den Produzenten [[Quincy Jones]] Live-Upnahmen mit hör Trio to maken, de ünner den Titel ''Sassy Swings the Tivoli'' herutbrocht wurrn, de en exzellentes Bispeel vun hör Live-Shows in disse Periood beden. In dat folgend Johr ist he in dat Witt Huus vör [[Lyndon Baines Johnson|Präsident Johnson]] uptreeden.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Mit de Verännern vun den Publikumsmack Midden vun de 1960er Johren harr ok Sarah Vaughan as völ annern Jazzmusiker mit fallend Tohörertallen bi hör Konzerten to kämpen, worto noch nich passend Material dorto keem. De Qualität vun hör Schallplatten weer mal so, mal so; se hett versöcht sück mit Pop- un Ünnerhollensmusik över Water to holllen. In disse Tiet wurr ok hör Stimm dunkler. An dat Enn’n vun hör ''Mercury''-Verdrag 1967 weer se för den Rest vun dat Johrteihnt ahn Plattenkontrakt, is aber bi europääsch un amerikaansch Jazzfestivals uptreeden. 1969 hett Vaughan hör Geschäftsbetrecken mit Golden beend un leet sück an de Westküst daal, dicht bi Benedict Canyon bi [[Los Angeles]], denn in [[Hidden Hills]]. === Comeback in de 1970er Johren === Nah en Upträe in dat Casino in [[Las Vegas]] hett se Marshall Fisher kennenlehrt; de nehm nu de hör vertroot Düppelrull as Levensgefährte vun Vaughan un Manager in. Fisher harr woll ok kien Erfohrungen in de Ünnerhollensindustrie, weer aber en groot Fan vun hör un hett denn hör Comeback fördert. In de 1970er Johren hett Vaughan hör Upnahmetätigkeit fortsett. 1971 wurr se vun Bob Shad, de as Produzent bi ''Mercury Records'' mit hör arbeit harr, fraagt, of se en Album för sien eegen nee grünnd Label ''[[Mainstream Records]]'' upnehmen wull. De Basie-Veteran [[Ernie Wilkins]] hett de Session arrangeert un leit, bi de dat Album ''A Time In My Life'' in‘n November 1971 entstunn. In’n April 1972 nehm Vaughan en Album mit Balladen up, schreeven, arrangeert un leit vun [[Michel Legrand]]. In Tokio entstunn in’n September 1973 mit hör Trio dat Album ''Live in Japan,'' dat för en [[Grammy]] nomineert wurr.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Bi hör Sessions mit Legrand hett se ok den Song ''[[Send in the Clowns]]'' upnommen, den [[Stephen Sondheim]] för dat [[Broadway (Theater)|Broadway]]-[[Musical]] ''A Little Night Music'' komponeert harr. De Song wurr dornah hör Markenteken un hett den bitherigen ''Tenderly'' ersett, de mit hör siet Anfang vun hör Solokarriere verbunnen bleeven weer. Hör Tosommenarbeit mit ''Mainstream'' gung 1974 in’n Striet to Enn’n. Se weer dornah weer dree Johr ahn Plattenkontrakt. In‘n Dezember 1974 is Vaughan bi en privat Konzert för Präsident [[Gerald Rudolph Ford|Gerald Ford]] un den franzööschen Staatspräsidenten [[Valéry Giscard d’Estaing|Giscard d’Estaing]] bi deren Gipfeldrapen up [[Martinique]] uptreeden. 1974 nehm se ok an en [[George Gershwin|Gershwin]]-Konzert deel, dat de Dirigent [[Michael Tilson Thomas]] leiten de, de dat [[Los Angeles Philharmonic Orchestra]] in den [[Hollywood Bowl]] dirigeeren dee. De Arrangements stammten vun [[Marty Paich]], in de Begleitband hemm ok [[Dave Grusin]], [[Ray Brown]] un [[Shelly Manne]] mitwarkt. Nah den Spood vun dat Konzert hemm Thomas un Vaughan dat nochmal 1975 un 1976 mit verscheeden Sinfonieorchestern maakt. [[Datei:Oscar Peterson.jpg|mini|links|[[Oscar Peterson]] (1977)]] 1977 hett Vaughan hör geschäftlich un persönlich Verhältnis to Marshall Fisher beend. Nu fung se en Verhältnis to [[Waymon Reed]] an, en Trompeter, de in de Count Basie Band speel. Reed speel nu in hör Trio un weer hör musikalisch Direkter; 1978 hemm de beid heiraadt. 1977 hett de Filmemaker un TV-Produzent Tom Guy Vaughan up hör Tournee begleit, hett tallriek Künstler över de Singerin interviewt un fung Konzertmitsnitte un Szenen achter den Kulissen in. Da Ergevnis weer de Dokumentarfilm ''Listen To The Sun,'' de an’n 21. September 1978 in dat ''New Jersey Public Television'' Premiere harr, aber nie en Vedriev funn. 1977 hett se bi [[Norman Granz]], de ok de Manager vun [[Ella Fitzgerald]] weer, en Plattenverdrag bi de sien Label [[Pablo Records]] afslooten. Vaughan harr tovör nah en dreejohrig Plattenpaus en Album mit Songs vun de [[The Beatles|Beatles]] (1977) in Pop-Arrangements för [[Atlantic Records|Atlantic]] inspeelt. Bi hör Kontrakt mit ''Pablo'' entstunnen wichtige Alben vun hör Laatwark as ''Love Brazil,'' dat mit brasiliaansch Musikern in [[Rio de Janeiro]] in’n Harvst 1977 upnommen un för en [[Grammy]] nomineert wurr. Buterdem entstunnen ''How Long Has This Been Going On?'' (1978) mit en Quartett ut [[Oscar Peterson]], [[Joe Pass]], Ray Brown un [[Louis Bellson]]; twee ''Duke Ellington Songbook'' Alben (1979); ''Send in the Clowns'' (1981) mit dat Count Basie Orchestra, mit Arrangements vör allen vun [[Sammy Nestico]]; sluutend dat Album ''Crazy and Mixed Up'' (1982), weer mit en Quartett-Begleitung mit [[Roland Hanna|Sir Roland Hanna]], Joe Pass, [[Andy Simpkins]] un [[Harold Jones (Slagtüüchspeler)|Harold Jones]]. 1981 hemm sück Vaughan un Waymon Reed trennt. === Laat Karriere === [[Datei:Sarah Vaughan and Billy Eckstine.jpg|mini|Sarah Vaughan un Billy Eckstine bi dat Monterey Jazz Festival (1981)]] Sarah Vaughan bleev ok in den 1980er Johren aktiv; tallriek Ehrungen hemm hör Bidrag to de amerikaansch Musik un hör Status as en wun de wichtigsten Jazzsingerinnen würdigt. So kreeg se in’n Sömmer 1980 en Plakett in de 52nd Street an de Butersiet vun dat [[CBS Building]] (Black Rock), um an hör un de intüschen verschwunnen Jazzclubs to erinnern, in de se faken uptreeden weer. 1980 is se nochmals mit dat sinfonisch Gershwin-Programm, begleit vun de ''New Jersey Symphony,'' uptreeden, 1981 wunn se den [[Emmy Award]] in de Kategorie „Individual Achievement – Special Class“. Mit Michael Tilson Thomas nehm se en modifizeerte Version vun dat Gershwin-Programm up, mit den Los Angeles Philharmonic, herutbrocht up dat Album ''Gershwin Live!,'' mit dat Vaughan den Grammy Award as best wieflich „Jazz Vocal Performance“ wunn. 1985 kreeg se en Steern up den [[Hollywood Walk of Fame]]. 1988 wurr se in de [[American Jazz Hall of Fame]] upnommen un 1989 kreeg se de [[NEA Jazz Masters Fellowship]]. Nah dat Utloopen vun hör Kontrakt mit dat ''Pablo''-Label 1982 hett Sarah Vaughan blots noch wenige Studioupnahmen maakt. Se harr bi [[Barry Manilow]] sien ''2:00 AM Paradise Cafe'' en Gastupträe, 1984 hett se bi dat Projekt ''The Planet is Alive, Let It Live'' mitwarkt, en sinfonisch Stück vun [[Tito Fontana]] un [[Sante Palumbo]], footend up italieensch Översetten vun Gedichten vun Karol Wojtyla, den lateren Paapst [[Johannes Paul II.]] 1986 sung Sarah Vaughan twee Songs, ''Happy Talk'' un ''Bali Ha’i,'' in de Rull vun de ''Bloody Mary'' in en Studio-Produktschoon vun dat Broadwaymusical ''[[South Pacific]]'' mit Opernstars as [[Kiri Te Kanawa]] un [[Jose Carreras]]. Vaughan hör letzt eegen Album weer ''Brazilian Romance,'' produzeert un komponeert vun [[Sérgio Mendes]] un entstunn Anfang 1987 in New York un Detroit. 1988 sung Vaughan för en Album mit Wiehnachtsleder mit den [[Mormon Tabernacle Choir]], begleit vun dat [[Utah Symphony Orchestra]]. 1989 harr se up [[Quincy Jones]] sien Album ''[[Back on the Block]]'' en körten Gastupträe, as se mit [[Ella Fitzgerald]] in‘n Duett scatten dee. Dat weer hör letzte Studioaupnahm un ok de eenzige mit Fitzgerald in den Loop vun hör Karriere, de 46 Johr tovör anfungen harr, as se för Ella Fitzgerald in dat ''Apollo Theater'' uptreeden weer. === Levensenn’n === Ofschons sück in den Loop vun dat Johr 1989 de Gesundheitstostand vun Sarah Vaughan schlechter wurr, is se wiederhen uptreeden. Vaughan hett aber ok mehrere Gastspelen in Europa afseggt, de för 1989 plaant ween weern. Liekers hör [[Arthritis]] in de Hand hett se noch en Reeg vun Konzerten in [[Japan]] maakt. Wiels en Gastspeel in den New Yorker ''Blue Note'' Jazzclub kreeg se de Diagnose [[Lungenkrebs]] (se hett twee Pack Zigaretten an’n Dag rookt); dat weern hör letzt apenlich Upträen. Vaughan kehr in hör Huus nah Kalifornien torüch, fung en [[Chemotherapie]] an un verbroch de letzt Maanten afwesselnd in‘t Krankenhuus oder to Huus. As hör Enn‘n aftosehn weer, wull Vaughan to Huus blieven, wo se denn an’n Avend vun den 3. April 1990 storven is, as se jüst en TV-Film tosommen mit hör Adoptivdochter kieken dee. De Liek vun Vaughan wurr in de ''First Mount Zion Baptist Church'' in Newark aupbahrt; nah de Zeremonie broch en vun Peer trucken Liekenwagen den Sarg to den ''Glendale Cemetery'' in [[Bloomfield (New Jersey)]].<ref>{{Findagrave|2224|Abruf=2015-01-08}}</ref> === Privates === Sarah Vaughan weer veer Mal verheiraadt. Hör Ehmannlüüd weer de Jazz-Trompeter un Musikmanager [[George Treadwell]], de [[American Football|Footballer]] Clyde Atkins, Marshall Fisher un de Trompeter [[Waymon Reed]].<ref>{{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27}}</ref> == Stil un Infloot == [[Datei:EllaFitzgeraldvv.jpg|mini|[[Ella Fitzgerald]] (1940)]] Ofschons Sarah Vaughan för begäng as Jazz-Sängerin ansehn wurr, hett se immer vermeeden, sück sülvst so to sehn oder to klassifizeeren. Tatsächlich is hör Jazz-Wark un hör ehrder kommerzielles Pop-Material nich radikal verscheeden. Se sülvst wull sück denn ok nich as Jazzsingerin festleggen laaten: '''Zitat:''' ''I don’t know why people call me a jazz singer, though I guess people associate me with jazz because I was raised in it, from way back. I’m not putting jazz down, but I’m not a jazz singer. [[Betty Carter]] is a jazz singer, because that’s all she does. I’ve even been called a blues singer. I’ve recorded all kinds of music, but (to them) I’m either a jazz singer or a blues singer. I can’t sing a blues – just a right-out blues – but I can put the blues in whatever I sing. I might sing ’Send In the Clowns’ and I might stick a little bluesy part in it, or any song. What I want to do, music-wise, is all kinds of music that I like, and I like all kinds of music.'' '''Översetten:''' ''Ik weet nich, worüm mi de Lüüd en Jazzsingerin nöömen, aber ik vermoot, se bringen mi mit den Jazz in Verbinnen, wiel ik vun fröher her mit hüm groot wurrn bin. Ik will Jazz nich schlecht maken, aber ik bin kien Jazzsingerin. Betty Carter is en Jazzsingerin, denn se maakt dat immer. Ik wurr ok en Bluessingerin nöömt. Ik hebb all Aarten vun Musik upnommen, aber (för hör) bin ik entweder en Jazzsingerin oder en Bluessingerin. Ik kann den Blues nich singen –&nbsp;den Blues so liek herut&nbsp;– aber ik kann den Blues in all rinbringen, wat ik sing. Ik kunn ‚Send In the Clowns‘ (Schick de Clowns rin) singen un en bluesigen Andeel rinbringen, oder in jede anner Leed. Dat is jede Aart vun Musik, de ik mag, de ik musikalisch maaken much, un ik mag jede Aort von Musik.'' [[Leonard Feather]] beschreev hör Fähigkeiten: „Kürzlich hörte ich eine klassische, eine Pop- und eine Jazzsängerin. Einen Sopran, einen Contra-Alt und eine [[Koloratur]]sängerin. Eine Sängerin mit der Spontaneität von Ella Fitzgerald, mit der Seele von [[Aretha Franklin]], der Wärme von [[Peggy Lee (Sängerin)|Peggy Lee]] und der makellosen [[Phrasierung]] von [[Carmen McRae]]. Sie waren alle in der derselben Show und sie alle waren Sarah Vaughan“.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218" /> Kunzler sücht hör Wuddels in de Neerungen vun den Bebop, as se mit hör Kollegen Gillespie un Parker de harmonischen un melodischen un vör allen rhythmischen Neerungen vun de Bop-Instrumentalisten mitvulltrecken dee. Se steiht vör hüm as original Talent in en Reeg mit [[Bessie Smith]], [[Billie Holiday]] un Ella Fitzgerald. Jüngere Kolleginnen as [[Dee Dee Bridgewater]] oder [[Flora Purim]] beteken Vaughan und hör instrumentale Upfaaten as „vorbildlich, vor allem ihre rhythmische Flexibilität und die Sophistication. (…)“.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1217">S. 1217</ref> Kunzler ergänzt: „Bei perfekter Intonation auch in weitintervallisch aufgebauten Improvisationslinien und einer atemberaubenden Flexibilität reichte diese Stimme über drei Oktaven vom Alt- in den höchsten Sopranbereich.“<ref group="Kunzler" name="Kunzler1217" /> As en vun hör Kennteken gull dat „swooping“ [[Glissando]], en Hinafglieden in hör deepste Stimmlagen. Vaughan hett hör Stimm immer mehr as en Melodieinstrument denn as Vehikel to en dramatisch Interpretatschon vun Songtexten sehn. In hör Kindheit weer se all sowohl dör de populäre Musik ut de Tiet beinfloot as ok –&nbsp;dör hör deep religiöös Vader&nbsp;– dör de [[Gospel]]-Traditschonen, de se in de Baptistengemeend beleev, in de se upwussen is. En wieder fröhe Infloot, de sück in tallriek Duett-Upnahmen herutbillen dee, weer hör fröher Früend un Mentor [[Billy Eckstine]]. == Filme == * 1960: [[Unterwelt (1960)|Unterwelt]] ''(Murder Inc.)'' == Literatur == * [[Leslie Gourse]]: ''Sassy – The Life of Sarah Vaughan.'' Scribners 1992, Da Capo Press 1994, ISBN 0-306-80578-2. * [[Joachim Ernst Berendt]], [[Günther Huesmann]]: ''Das Jazzbuch.'' Fischer TB, Frankfurt 1994. * J. Haskins: ''Ella Fitzgerald.'' Heyne, München 1994. * Donald Clarke: ''Billie Holiday – Wishing on the Moon.'' Eine Biographie. Piper Verlag, 1995, ISBN 3-492-03756-9. * [https://www.zeit.de/1990/16/alles-ist-gesungen ''Zum Tode von Sarah Vaughan: Alles ist gesungen.''] In: ''[[Die Zeit]],'' Nr. 16/1990. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119140047 DNB-Katalog] * {{IMDb|nm0891098}} * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000204901 Billboard Chart-Geschichte von Sarah Vaughan] * {{Internetquelle |autor=Toby Walker |url=http://www.soulwalking.co.uk/Sarah%20Vaughn.html |titel=Sarah Vaughan |werk=soulwalking.co.uk |datum=2014-05-23 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.bbc.co.uk/music/artists/351d8bdf-33a1-45e2-8c04-c85fad20da55 |titel=Sarah Vaughan |werk=[[British Broadcasting Corporation|BBC Music]] |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |titel=Artist Profiles: Sarah Vaughan |werk=BBC Music |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060528023222/http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |archiv-datum=2006-05-28 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/sarah-vaughan-about-sarah-vaughan/723/ |titel=About Sarah Vaughan |werk=[[Public Broadcasting Service|PBS]]-Sendung „American Masters“ |datum=2005-10-08 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Ken Burns]] |url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |titel=Sarah Vaughan |werk=Ken Burns Jazz Series |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150919011803/http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |archiv-datum=2015-09-19 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |wayback=20111009002558 |text=Sarah Vaughan |archiv-bot=2026-05-17 14:14:29 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=[[Will Friedwald]] |url=http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |titel=Sarah Vaughan |werk=Verve Records |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20040918011129/http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |archiv-datum=2004-09-18 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * [https://archive.org/details/rhythm_blues_review] Sarah Vaughans Upträe 1955 mit ''Perdido'' bi Joseph Kohn, Leonard Reed: „Rhythm and Blues Revue“. == Enkeld Nahwiesen == <references /> * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]].'' 6. Auflage. Penguin, London 2002, ISBN 0-14-051521-6. <references group="Cook/Morton" /> * [[Martin Kunzler]]: ''Jazzlexikon.'' Rowohlt, Reinbek 1988 <references group="Kunzler" /> * [[Arrigo Polillo]]: ''Jazz.'' Piper, München 1981. <references group="Polillo" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119140047|LCCN=n82019976|VIAF=112758178}} {{SORTIERUNG:Vaughan, Sarah}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Singer]] 1qs8wunqjq1q1prz4v2lem2p08z13c3 0 197290 1065733 1065227 2026-05-17T14:30:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1065733 wikitext text/x-wiki [[Datei:Shimon Sakaguchi cropped 3 Shimon Sakaguchi 201711.jpg|mini|hochkant|Shimon Sakaguchi (2017)]] '''Shimon Sakaguchi''' ({{S|ja|坂口 志文|Sakaguchi Shimon}}; * [[19. Januar]] [[1951]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kaimm.org/abstract/2017_fall/file/cv/pl03.pdf |titel=Curriculum Vitae |werk=ksimm.or.kr |hrsg=The Korean Association of Immunologists |datum=2017-08-30 |format=PDF; 103 kB |sprache=en |abruf=2020-01-23}}</ref> in [[Nagahama]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |titel=免疫学者・大阪大学免疫学フロンティア研究センター教授 坂口 志文さん |werk=[[Präfektur Shiga|pref.shiga.lg.jp]] |datum=2015-07-01 |sprache=ja |kommentar=Interview mit Sakaguchi |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190624051034/https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |archiv-datum=2019-06-24 |abruf=2025-10-07 }} {{Webarchiv|url=https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |wayback=20220710033110 |text=免疫学者・大阪大学免疫学フロンティア研究センター教授 坂口 志文さん |archiv-bot=2026-05-17 14:30:55 InternetArchiveBot }}</ref>) is en [[Japan|japaansch]] [[Immunologie|Immunoloog]] an de [[Universität Osaka]]. He is bekannt för dat Opdecken vun de [[Regulatorische T-Zelle|regulatorischen T-Zellen]], dat Beschrieven vun hör Rull för dat [[Immunsystem]] un de Anwennen vun disse Erkenntnisse bi dat Behanneln vun [[Autoimmunkrankheit]]en un [[Krebs (Medizin)|Krebs]]. == Leven == Sakaguchi kreeg 1976 en [[M.D.]] un 1982 en [[Ph.D.]], beid an de [[Universität Kyōto]]. Hier kreeg he ok sien wiedere Utbillen in [[Pathologie]] und [[Immunologie]]. As [[Postdoktorand]] hett he an de [[Johns Hopkins University]] un de [[Stanford University]] arbeit. 1989 kreeg he sien eerst Professur ''(Assistant Professor)'' an dat [[Scripps Research Institute]], gung aber 1991 torüch nah Japan, wo he tonächst an dat [[RIKEN]] forschen dee un denn de Leitung vun de Afdeelen för Immunpathologie an dat ''Tokyo Metropolitan Institute'' övernehm. 1999 kreeg he en Professur för Experimentelle Pathologie an de Universität Kyōto, 2007 wurr he dor Baas vun dat ''Institute for Frontier Medical Sciences''. 2011 wurr he Perfesser an dat ''Immunology Frontier Research Center'' vun de [[Universität Osaka]], dat he hüüd (2025) noch leit. 2016 wurr he as „Meiyo Kyōju“<ref group="A">Meiyo Kyōju (名誉 教授) wurrd in’t Düütsche af un to mit „Professor emeritus“ weddergeven. Aber in’n Ünnerscheed to disse, bi Inträe in den Ruhestand automatisch führten Titel, is dit in Japan en blots gelegentlich gewährt, besünner Utteknung.</ref> vun de Universität Kyōto un 2017 vun de Universität Osaka ehrt. Siet 2015 tell hüm [[Thomson Reuters]] to de Favoriten up en [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]].<ref>[http://stateofinnovation.thomsonreuters.com/citation-laureates-2015 Announcing the 2015 Citation Laureates], bi Thomson Reuters.</ref> [[File:34 Nobel Prize FOXP3 Hegasy v03A4 DE-01.png|thumb|Nobelpreis in Physiologie oder Medizin 2025: FoxP3⁺ T_reg Zellen in de Immuntoleranz.]] För 2025 wurr hüm för „Entdeckungen zur peripheren Immuntoleranz“ de Nobelpries för Medizin tospraken (gemeensam mit [[Mary Elisabeth Brunkow]] un [[Fred Ramsdell]]).<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.srf.ch/wissen/nobelpreise/nobelpreise-2025-nobelpreis-fuer-medizin-geht-an-trio-zur-forschung-zum-immunsystem |titel=Nobelpreise 2025: Nobelpreis für Medizin geht an Trio zur Forschung zum Immunsystem |werk=srf.ch |datum=2025-10-06 |sprache=de |abruf=2025-10-06}}</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 2004: [[William B. Coley Award]]<ref>[http://www.cancerresearch.org/about/annual-awards/william-b-coley-award William B. Coley Award] bi dat ''Cancer Research Institute'' (cancerresearch.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2005: [[Takeda-Medizinpries]] * 2008: [[Keio Medical Science Prize]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ms-fund.keio.ac.jp/en/prize/013.html |titel=The 2008 Keio Medical Science Prize Awardees |hrsg=Keio University Medical Science Fund |sprache=en |abruf=2023-01-09}}</ref> * 2009: [[Ehrenmedaille (Japan)|Kaiserliche Ehrenmedaille]] an dat violett Band * 2011: [[Asahi-Pries]]<ref>[http://www.asahi.com/shimbun/award/asahi/english.html#2011 The Asahi Prize] bei [[Asahi Shimbun-sha]] (asahi.com); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2012: Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20027341.html Shimon Sakaguchi] bi de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2015: [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://www.gairdner.org/content/shimon-sakaguchi Shimon Sakaguchi MD, PhD] bi de [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2017: [[Crafoord-Pries]] * 2017: [[Person mit besonderen kulturellen Verdiensten]] * 2019: [[Deutscher Immunologie-Preis]] * 2019: [[Kulturorden (Japan)|Kulturorden]] * 2020: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]]<ref>[http://www.tagesschau.de/inland/paul-ehrlich-preis-109.html Medizinpreis für japanischen Immunologen] bi [[tagesschau.de]] van’n 21. Januar 2020; afropen an’n 21. Januar 2020</ref> * 2020: [[Robert-Koch-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.robert-koch-stiftung.de/preise/robert-koch-preis |titel=Robert-Koch-Preis |werk=robert-koch-stiftung.de |sprache=de |abruf=2024-05-09}}</ref> * 2025: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Nobelpries för Medizin]]<ref name=":0" /> == Anmarken == <references group="A" /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/laboratory/shimon_sakaguchi Shimon Sakaguchi] up de Website vun de Universität Osaka (osaka-u.ac.jp; engelsch) * [https://kotobank.jp/gs/?q=坂口志文 Biografie Shimon Sakaguchi] in de Kotobank, japaansch == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1096506297|LCCN=n/2006/183507|NDL=001184172|VIAF=51127382}} {{SORTIERUNG:Sakaguchi, Shimon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Immunoloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] jyjz0rhxolhlzxrzs2hoxskjyqn918h 0 197316 1065787 1065689 2026-05-18T08:54:59Z Flaverius 21322 removed [[Category:Redirects von en Schrievwies ahn Sünnerteken]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1065787 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]] 97mk83zyrjm44auod48wo5jmovhm5my 0 197317 1065781 2026-05-17T18:18:36Z Eastfrisian2 58044 Nee ut Weblenken un düütsch WP 1065781 wikitext text/x-wiki [[File:20090730-IMG 6979. Bīriņu pils.jpg|thumb|Slott Bīriņi]] '''Slott Bīriņi''' is dat Wahngebäude vun dat glieknamig Landgoot bi den [[Lettland|lettischen]] Oort [[Bīriņi]]. Dat wurr 1860 in‘n Stil vun de [[Neegotik]] nah Plään vun den ut [[Riga]] stammen Architekten [[Friedrich Wilhelm Hess]] fardigstellt. Die Binnenutstattung is in’n Stil vun de [[Neorenaissance]] hollen. Updraggever weer [[August von Pistohlkors]]. == Laag == Dat Slott liggt up en Anhööcht böverhalv vun den [[Bīriņisee]]. == Dorstellungen in de Kultur == Van 2009 bit 2017 weer dat Slott in de Titelszene vun de anseggt lettisch Reeg ''[[UgunsGrēks]]'' to sehn. 2025 wurr dor de düütsch Speelfilm ''[[Fabian und die mörderische Hochzeit]]'' dreiht. == Denkmalschuul == Dat Slott is ünner de Nummer 6456 in dat lettisch Denkmalverteken indragen. == Weblinks == {{Commons|Bīriņi Palace}} * [https://www.latvia.travel/de/sehenswurdigkeit/schloss-birini Schloss Bīriņi] bi Latvia Travel * [https://industrialheritage.pro/de/objects/wasserturm-vom-schloss-birini/53 Wasserturm vom Schloss Bīriņi] bi industrialheritage.pro {{Einbindung von Wikidata-Koordinaten|building|LT}} [[Kategorie:Slott|Birini]] [[Kategorie:Lettland]] 5jz7umoa4n4sd8p402pdaarnm8a13t0 1065782 1065781 2026-05-17T18:19:25Z Eastfrisian2 58044 1065782 wikitext text/x-wiki [[File:20090730-IMG 6979. Bīriņu pils.jpg|thumb|Slott Bīriņi]] '''Slott Bīriņi''' is dat Wahngebäude vun dat glieknamig Landgoot bi den [[Lettland|lettischen]] Oort [[Bīriņi]]. Dat wurr 1860 in‘n Stil vun de [[Neegotik]] nah Plään vun den ut [[Riga]] stammen Architekten [[Friedrich Wilhelm Hess]] fardigstellt. Die Binnenutstattung is in’n Stil vun de [[Neorenaissance]] hollen. Updraggever weer [[August von Pistohlkors]]. == Laag == Dat Slott liggt up en Anhööcht böverhalv vun den [[Bīriņisee]]. == Dorstellungen in de Kultur == Van 2009 bit 2017 weer dat Slott in de Titelszene vun de anseggt lettisch Reeg ''[[UgunsGrēks]]'' to sehn. 2025 wurr dor de düütsch Speelfilm ''[[Fabian und die mörderische Hochzeit]]'' dreiht. == Denkmalschuul == Dat Slott is ünner de Nummer 6456 in dat lettisch Denkmalverteken indragen. == Weblinks == {{Commons|Bīriņi Palace}} * [https://www.latvia.travel/de/sehenswurdigkeit/schloss-birini Slott Bīriņi] bi Latvia Travel * [https://industrialheritage.pro/de/objects/wasserturm-vom-schloss-birini/53 Watertoorn vun dat Slott Bīriņi] bi industrialheritage.pro [[Kategorie:Slott|Birini]] [[Kategorie:Lettland]] t6no0ulgnj3f9o6ib26nwll737zq8y0