Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 215 1066306 1066022 2026-05-23T13:05:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066306 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak |Koort=Low Saxon dialects.png |Spraak=Plattdüütsch</br> Nedderdüütsch/Neddersassisch |Länner={{DEU}}<br/> {{NLD}}<br/> {{DNK}}<br/> <small>'''In Spraakeilannen''':</br> {{BLZ}}<br/> {{BRA}}</br> {{BOL}}<br/> {{CAN}}<br/> {{KAZ}}<br/> {{KGZ}}<br/> {{MEX}}<br/> {{PRY}}<br/> {{RUS}}<br/> {{USA}}</small> |Spreker=4–8&nbsp;Millionen weltwied * Düütschland: ≈ 2,2&nbsp;Mio. gode Sprekers, ≈ 5&nbsp;Mio. Sprekers allens tohoop<ref>Adler u.&nbsp;a: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016''. ([https://web.archive.org/web/20180313031748/http://www.ins-bremen.de/fileadmin/ins-bremen/user_upload/umfrage2016/broschuere-umfrage.pdf online])</ref> * Nedderlannen: ≈ 1,6–2,15&nbsp;Mio.<ref>[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> * Brasilien: ≈ 0,3–0,4&nbsp;Mio. * Plautdietsch: ≈ 0,5&nbsp;Mio. |Klassifikatschoon= * [[Indoeuropääsche Spraken|Ιndoeuropääsch]] *: [[Germaansche Spraken|Germaansch]] *:: [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] |KSpraak=Plattdüütsch |Amtsspraak= |ISO1=- |ISO2=nds |ISO3='''För de ganze Spraak:''' nds<ref>[[SIL International]]: {{Internetquelle |url=https://iso639-3.sil.org/code/nds |titel=nds {{!}} ISO 639-3 |abruf=2021-01-12}}</ref><br />'''För enkel Dialekten:'''</br>[[Achterhooksch]]: act <br />[[Drents]]: drt</br>[[Grunnegs|Grönnegs]]: gos<br/>[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]: frs<br />[[Plautdietsch]]: pdt<br/> [[Sallandsch]]: sdz</br>[[Stellingwarfs]]: stl</br>[[Twents|Twentsch]]: twd</br>[[Veluws]]: vel</br>[[Westfäölsk Plat|Westföölsch]]: wep<br /> |Minderheitensprache={{DEU}} {{NLD}} {{BRA}}|Minnerhedenspraak={{DEU}}</br> {{NLD}}</br> {{BRA}}}} '''Plattdüütsch''', kort '''Platt''', ook '''Nedderdüütsch''' oder '''Neddersassisch''' un '''Sassisch''' heten, is ene [[Regionaalspraak]] un [[Dialektgrupp]], de rund twee Millionen Minschen in [[Noorddüütschland]] un an de twee Millionen Minschen in [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderland]] snackt. Besünners mit dat [[Mennisten|mennistsche]] [[Plautdietsch]] het sik de Spraak ook weltwied uutbreedt. Se höört to’n [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]], het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt, un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak, de tohoop mit [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Engelsche Spraak|Engelsch]] to de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaanschen]] Spraken tellt. Dat frömiddelöllerlich [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] is de öllste överlevert Spraakform vun dat Plattdüütsche. Later het de Spraak as [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] Inflood op [[Europa|Noordeuropa]] namen un weer Schrievspraak för Recht un Hannel. In de fröhe Neetied hebbt [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] de Rull as Schrievspraken övernamen, so dat Plattdüütsch, nu sünner Standard- un Schrievspraak un in verscheden Dialekten –&nbsp;so as [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]], [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersch]], [[Noordneddersassisch]], [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] un [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]&nbsp;– deelt, wieder besteit. Striedig blivt de Stand as Spraak. Op de enen Sied warrt Platt je na [[Dackspraak]] as hoogdüütschen oder nedderlandsschen Dialekt bekeken, annersieds behanndelt en Deel Spraakwetenschoppers un Kultuurorganisatschonen Plattdüütsch as ene egen Spraak. Ook mang den Spraakgemeenschop is de Ansicht, dat Plattdüütsch ene Spraak is, wied verbreedt. Vundaag laat [[Düütschland]] un de [[Königriek vun de Nedderlannen|Nedderlannen]] de Regionaalspraak Plattdüütsch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta vun de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] gellen. Liekers is de Spraak bedroot, denn de Präzens in dat Alldagsleven un de Apentlichkeid is ring. Hoogdüütsch un Nedderlandsch hebbt allerwegens de Överhand. Versöök, de Spraak to bewaren un wedder in’t Leven to halen, ümfaat [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütsch Schoolünnerricht]], [[Plattdüütsche Schrieveree|Literatuur]] un [[Plattdüütsche Musik|Musik]] in de Spraak, seltener ook Medien so as [[List vun plattdüütsche Films un TV-Serien|Feernseen]] oder [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radio op Platt]]. Verscheden regionale Organisatschonen stütt de Spraak mit Events, Spraakkursen un Publikatschonen. Doch blivt de Tokumst vun dat Plattdüütsch unseker. Öllern geevt eer meist nich meer an de Kinner wieder. So is Platt in Delen vun dat Spraakrebeed al meist uutstorven, un in wieden Delen vun dat Spraakrebeed bloot ünner de öllste Generatschoon begäng. == Klassifikatschoon == === Spraakverwandschop === [[Bild:2022 04 16 - KARTE WG – um 580 n.Chr. - END.png|duum|Westgermaansche Spraken üm 580.<ref>[[Wolfram Euler]]: ''Das Westgermanische: von der Herausbildung im 3. bis zur Aufgliederung im 7. Jahrhundert – Analyse und Rekonstruktion''. Inspiration Unlimited Berlin 2022.</ref> Ooldsassisch hier mit Ooldengelsch un Ooldfressch, de wedder ene enegere anglo-freesche Grupp (hier ook noordseegermaansch) billt, as Deel vun ene nöördliche westgermaansche Grupp]] Dat [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche]] Plattdüütsch tellt to’n [[germaansche Spraken|germaanschen]] Telg vun de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie. De Spraak het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]], de [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoogdüütsch]] vun annern westgermaanschen Spraken ünnerscheedt, nich mitmaakt un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;440&nbsp;f.</ref><ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap tot het begin van de 19de eeuw'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;55.</ref> Plattdüütsch is en Deel vun dat [[kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum]], dat sied den Schrievsprakenwessel vun [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] to’n [[Düütsche Spraak|Hoogdüütschen]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandschen]] un besünners sied dat 19.&nbsp;Jhd langs de Grenz vun de modernen Standardspraken uuteenbrickt.<ref>Maarten van den Toorn u.&nbsp;a.: ''Geschiedenis van de Nederlandse taal'', Amsterdam University Press, Amsterdam, 1997, S.&nbsp;149&nbsp;f.</ref><ref>[[Jan Goossens]]: ''Deutsche Dialektologie.'' De Gruyter 1977, S.&nbsp;48.</ref> So sünd besünners in dat 20.&nbsp;Jhd dat Plattdüütsch in Düütschland un dat [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Neddersassisch in de Nedderlannen]] uuteenannerdreven.<ref>Jan Goossens: . In: Jan Goossens (Hrsg.): . Karl Wachholtz, Neumünster 1973, S. 9–27.</ref> Plattdüütsch stünn in den Verloop vun de Tied besünners mit Hoogdüütsch, [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Nedderfranksche Spraken|Nedderfranksch]] in Kuntakt. [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], dat Plattdüütsche sienen Vöörlöper, [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]] un [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] hebbt so vele Gemeensamkeiden, dat se de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaansche]] Ünnergrupp binnen dat Westgermaansche billt. Striedig is, of de noordseegermaanschen Spraken vun enen gemeensamen Vöörlöper afstammt, wat in de verleden Tied as Annaam begäng weer, oder mit Spraakkuntakt langs de [[Noordsee]]küst opkamen sünd, wat vundaag de verbreedt Ansicht is.<ref name=":42">Henk Wolf: ''Nordseegermanisch''. In: Stefan J. Schierholz, Laura Giacomini (Ruutgevers): ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online''. De Gruyter, Berlin 2022 ([https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_15877/html. online], opropen den 13.06.2035).</ref> Vergleken mit Engelsch un Freesch, de wedder ene engere [[Anglofreesche Spraken|anglofreesche]] Ünnergrupp billt, wiest Ooldsassisch avers minner noordseegermaansche Kennteken.<ref name=":42" /> Sachtens het sik dat noordseegermaansche Ooldsassisch mit anner Varietäten vermischt, as de [[Sassen (Volk)|Sassen]] in’t 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süden tögen un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. Villicht weer aver ook heel dat sassische Stammland noordseegermaansch un den Ooldsassischen sünd wegen den Kuntakt mit dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderdfranksch]] un [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] noordseegermaansche Kennteken verlüstig gaan.<ref name="Peters 18f">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;18&nbsp;f.</ref> Plattdüütsch steit so twüschen de vun öllers her noordseegermaansche Grundlaag un den hoogdüütschen Inflood.<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', S.&nbsp;29. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Stand as Spraak === Wieldes Oold- un [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] allgemeen Spraken heten warrt, is de Stand as Spraak för’t Plattdüütsche vundaag striedig.<ref>[[Jan Wirrer]]: ''Zum Status des Niederdeutschen,'' S.&nbsp;308.</ref> Dat Plattdüütsch in öllere Tieden op’n Weg weer regionale Varianten in de Schrievspraak uuttoglieken, warkt vundaag as „[[Plattdüütsch Spraakmythos|plattdüütschen Spraakmythos]]“ na un bringt de Fraag na dat Plattdüütsche sienen Stand jümmers wedder op.<ref>[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache,'' S.&nbsp;26&nbsp;f.</ref><ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Zur Verwendung des Niederdeutschen heute.'' In: ''Mehrsprachigkeit in der Stadtregion'' ( =&nbsp;Jahrbuch des Instituts für deutsche Sprache 1982) Schwann: [[Düsseldörp]] 1982. S.&nbsp;152. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/1953/file/Stellmacher_Zur_Verwendung_des_Niederdeutschen_heute_1982.pdf online])</ref> Dat givt allgemeen dree Positschonen: * '''Plattdüütsch as Spraak''': De Historie na is Plattdüütsch ene westgermaansche Spraak, de den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt het un egenstännig ranwussen is, ook wenn se jümmers in Kuntakt mit de Süsterspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch stünn.<ref>[[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots een Dialekt, de sik to Wehr setten kann.'' S.&nbsp;27&nbsp;f.; Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' S.&nbsp;183.</ref> Ook de Status as Schrievspraak in de fröhe Neetied is en anner Argument för den Stand as egen Spraak. De Ünnerscheden in [[Luudstand]], [[Grammatik]] un [[Woordschatt]] twüschen Plattdüütsch, Nedderlandsch un Hoogdüütsch sünd groot noog Plattdüütsch as egen Spraak antospreken.<ref name=":14">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188&nbsp;f.</ref> * '''Plattdüütsch as Dialekt''': Na de [[Sotscholinguistik|sotscholinguistschen]] Begevenheiden vundaag is Plattdüütsch ene Spraak för dat private Ümfeld mit verminnert Funktschonen. Se is stark regionaal opdeelt un het kenen överegionalen Standard.<ref name=":14" /> Hoogdüütsch un Nedderlandsch sünd je na Staat [[Dackspraak|Dackspraken]] un överneemt de Funktschoon as Schrift- un Standardspraak. So kann Plattdüütsch för enen düütschen oder nedderlandschen Dialekt gellen, denn de Sprekerschen un Sprekers bruukt Platt jüst so, as ook anner Dialektsprekerschen un -sprekers dat doot, de ünner dat Dack vun ene Standardspraak staat.<ref name=":02">[[Ulrich Ammon]]: ''Was ist ein deutscher Dialekt?'' In: [[Klaus Mattheier]], [[Peter Wiesinger]] (Ruutgever): ''Dialektologie des Deutschen. Forschungsstand und Entwicklungstendenzen'' (=&nbsp;''Germanistische Linguistik.'' 147). Niemeyer: Tübingen 1994, S.&nbsp;369–384, S.&nbsp;376&nbsp;f.</ref> De Afstand twüschen Plattdüütsch un sienen Dackspraken warrt jümmerto lütter. Se billt vundaag en Kontinuum vun Dialekt na Standardspraak, in dat sik Plattdüütsch den Dackspraken anglieken deit.<ref name=":28" /> * '''Plattdüütsch as Afstandsspraak un Schiendialekt''': Ene Middelpositschoon, de versöcht de Historie un de Begevenheiden vundaag mittobedenken, is Plattdüütsch as ene [[Afstandsspraak]] un togliek enen [[Schiendialekt]] to beschrieven. De Begrepen gaat op [[Heinz Kloss]] torügg un beschrievt, dat Plattdüütsch in de verleden Tied as ene egenstännige Spraak ranwussen is un ook vundaag noch noog Afstand to sienen Dackspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch het, dat as egen Spraak antospreken. Liekers bruukt de Sprekerschen un Sprekers Plattdüütsch vundaag so, dat de Spraak so as enen Dialekt schient.<ref>[[Heinz Kloss]]: ''Abstandsprachen und Ausbausprachen.'' In: [[Joachim Göschel]] u.&nbsp;a. (Ruutgever): ''Zur Theorie des Dialekts'' (=&nbsp;ZDL Beih. N.&nbsp;F., Nr.&nbsp;16). Wiesbaden 1976, S.&nbsp;303, 305.</ref><ref>Heinz Kloss: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800'' (=&nbsp;''Sprache der Gegenwart'', 37). 2.&nbsp;Oplaag. [[Düsseldörp]] 1978, S.&nbsp;67–70, 181–198.</ref> == Naams vun de Spraak == {{Kiek ook bi|Naams vun dat Plattdüütsch}} === Egennaams === In’n Alldag bruukt de Plattdüütschen mit Hoogdüütsch as Schriftspraak ''Plat(t)dü(ü)tsch''&nbsp;–&nbsp;mit regionalen Varianten so as ''Pla(t)dü(ü)ts(k)'', ''Plat(t)duitsk'' oder kort ''[[Platt (Dialekt)|Plat(t)]].''<ref name=":39">{{Internetquelle |autor=Universität Münster, Andreas Brandt |url=https://www.uni-muenster.de/Germanistik/cfn/Plattinfos/WasistNiederdeutsch/Was_ist_Niederdeutsch.html#Plattdeutsch |titel=Was ist Niederdeutsch |abruf=2025-06-08 |sprache=de}}</ref> Wo Nedderlandsch Schriftspraak is, sünd Naams för den regionalen Dialekt, so as ''[[Drentsch|Drents Plat]]'' oder [[Twentsch|Twents Plat]], begäng. Ook de Uutdruck ''Nedersaksisch'' is in’n Nedderlannen verbreedt.<ref name=":41">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taalsociologische aspecten'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;295&nbsp;ff.</ref> De düütsche Spraakwetenschop bruukt ''[[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|Nedderdüütsch]].'' Op Platt is de Begreep bloots in formalen Kontexten begäng, so as in de Egennaam ''[[Bunnsraat för Nedderdüütsch]].<ref name=":39" />'' ''Neddersassisch'' un ''Sassisch –''&nbsp;de olen Egennaams to Hansetieden&nbsp;– schöölt dat „düütsch“ in Platt- un Nedderdüütsch ümgaan, dat de Lüüd buten Düütschland nich uutslaten warrt. Se schöölt ook den gemeensamen Oorsprung vun de noorddüütschen un oostnedderlandschen Dialekten ünnerstrieken. Beide Naams sünd vundaag in Düütschland raar un meist alleen bi spraakaktivistischen Gruppen begäng. Wieldes sett sik ''Nedersaksisch'' as Egennaam för de oostnedderlandschen Dialekten jümmers starker döör.<ref name=":41" /> === Historie vun de Naams === <gallery perrow="2" class="rechts"> Bild:BibelMagdeburg.jpg|''Düdesch'' in de Meideborger Bibel vun 1554: ''De gantze Hillige Schrifft, <u>Vordüdeschet</u>'' Bild:1614 Bible.jpg|''Sassisch'' as Naam in de [[Bibel vun 1614]]: ''De gantze hillige Schrifft / <u>Sassisch</u>'' </gallery> Uut de ooldsassische Tied is keen Egennaam överlevert. In [[Latiensche Spraak|latienschen]] Texten heet de Spraak {{lang|la|''lingua saxonica''}} na de [[Sassen (Volk)|Sassen]] oder allgemeen {{lang|la|''lingua germanica''}} un {{lang|la|''lingua theudisca''}},<ref name=":0">[[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch,'' S.&nbsp;24–27.</ref> so as ook in de Prolog vun de [[Heliand]] ({{lang|la|''Theudisca poëmata}}).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/09Jh/Heliand/hel_hf0p.html |titel=Heliand |werk=bibliotheca Augustana |abruf=2025-05-25}}</ref> In [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Tied weer de Egennaam {{Lang|gml|''düdesch''}} begäng, denn al to Hansetieden hebbt sik de Plattdüütschen as Deel vun de Düütschen seen.<ref name=":43">[[Agathe Lasch]]: ''Mittelniederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;5&nbsp;f.</ref> To de Tied stünnen Nedderdüütsch un Hoogdüütsch noch op den glieken Rang un {{Lang|gml|''düdesch''}} kunn noch för beide Spraken jüstso good staan. Hüüd denkt de Lüüd bi ''düütsch'' direkt an de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche Standardspraak]], wenn de Kuntext dat nich jüst uutsluten deit. Wenn dat doch wichtig weer, sik vun Nedderlandsch oder Hoogdüütsch aftosetten, weren Begrepen as {{Lang|gml|''unse düdesch''}}, {{Lang|gml|''sassesch''}} oder {{Lang|gml|''moderlike sprake''}} begäng.''<ref name=":33" />'' De Nedderlandschen beteken de Spraak ook as {{Lang|dum|''ôstersch''}}''.<ref name=":43" />'' Later as dat at [[Hartogdom Sassen]] na Süüd to wanner, keem {{Lang|gml|''neddersassesch''}} op, sik vun dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[Böversassen]] aftogrenzen.<ref name=":0" /> In moderne Tied versöchen to’n Bispeel [[Karl Friedrich Arend Scheller|Karl Scheller]], [[Christian Hinrich Wolke|Chrstian Hinrich Wolke]], [[Georg Ruseler]] oder [[Reinhard F. Hahn|Reinhard Hahn]] de Naams ''Sassisch'' un ''Neddersassisch'' wedder opleven to laten. In Düütschland het sik dat avers nich döörsett. Dat nedderlandsche {{lang|nl|''Nedersaksisch''}}, dat to’n Beginn vun’n 20.&nbsp;Jhd. in de nedderlandsche Spraakwetenschop opkeem, het sik man sied de 1950-er Jahren mit dat ''[[Nedersaksisch Instituut|Nedersaksisch Institut]]'' an de [[Universität Grönneng]] jümmers wieder verbreedt. Besünners sied dat de Nedderlannen Neddersassisch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] as regionale Spraak gellen laat, hebbt Spraakverenen un -instutschonen den Begreep övernamen.<ref name=":41" /> ''Plattdüütsch'', ''Platt'' un ''Nedderdüütsch'' kaamt uut’n Nedderlandschen.<ref>Nicoline Van der Sijs: ''Onze Taal'', Jahr 74. Genootschap Onze Taal, Den Haag 2005, S. 310.</ref> ''Plattdüütsch'' is toeerst in’n 16.&nbsp;Jhd. bi [[Cornelis Lettersnijder]] as {{Lang|dum|''in goeden platten duytsche''}} dokumenteert. De Begreep geit nich op dat „platte Land“ torügg, man op dat nedderlandsche {{lang|nl|''plat''}}, wat ‘klaar, düüdlich’ bedüdt un in de Tied noch nich minnächtig weer.''<ref name=":33">[[Agathe Lasch]]: ''Plattdeutsch''. In: ''Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur'', Band&nbsp;42 (1917), S.&nbsp;134&nbsp;ff.</ref>'' ''Nedderdüütsch,'' dat as ''{{lang|dum|neder duutsche}}'' gegenöver den ''{{lang|dum|hoghen duutsche}}'' 1457 dat eerste Maal in enen [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandschen]] Text stünn, kümmt würklich vun de geograafsche Laag af.<ref>[[Luc De Grauwe (Linguist)|Luc de Grauwe]]: ''Theodistik. Zur Begründung eines Faches und ein Plädoyer für eine kontinentalwestgermanische Sicht auf die neuzeitliche Bifurkation Deutsch/Niederländisch''; In: Raphael Berthele u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Die deutsche Schriftsprache und die Regionen: Entstehungsgeschichtliche Fragen in neuer Sicht.'' Walter de Gruyter: Berlin 2003, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/3110174979|ISBN 3-11-017497-9]], S. 127&nbsp;ff., hier S.&nbsp;136&nbsp;f.</ref> Ook de Naam ''Nedderlandsch'' kunn eerst noch Plattdüütsch jüst so as Nedderlandsch beteken.<ref>Lasch, Agathe (1914). . Niemeyer, Halle/Saale, p. 6.</ref> In’n 17.&nbsp;Jhd. weer de Naam ''Plattdüütsch'' denn ook in Noorddüütschland as minnächtigen Begreep begäng.''<ref name=":39" />'' Dat öllere ''sassesch'' is denn grotendeels verdrängt worrn.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/platt#2 ''platt''],'' In: [[Wolfgang Pfeifer (Etymologe)|Wolfgang Pfeifer]]: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.''</ref> Eerst mit de Dialektologie un Literatuur in dat 19. Jhd. kreeg ''Plattdüütsch'' wedder en neutraleren Klang.''<ref name=":39" />'' ''Nedderdüütsch'' weer to Anfang noch raar un eerst mit de [[Dialektologie]], de den düütschen Spraakruum in Nedder-, [[Middeldüütsche Dialekten|Middel]]- un [[Böverdüütsch]] deelt, het sik de Begreep ook in de hoogdüütsche Wetenschop döörsett.<ref>[[Werner Besch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung,'' 2.&nbsp;Oplaag., Bd.&nbsp;3, 2003, S.&nbsp;2211.</ref> In’n Verloop vun de Tied wurrn ''Platt-'' un ''Nedderdüütsch'' avers nich alleen as en neutralen Begreep ankeken, de dat Plattdüütsche siene geograafsche Laag beschrivt. Döör dat „düütsch“ wurr dat ook as enen Begreep uutleegt, de seggt, dat de Spraak nix Egenstännigs is un so den hoogdüütschen Anspröök ünnermuurt, dat Plattdüütsch as enen düütschen Dialekt tellt un minner gellen deit.''<ref name=":33" />'' In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. het sik ''Platt'' denn ook in Westdüütschland uutbreedt. So betekent de Begreep vundaag nich alleen nedderdüütsche Varietäten oder Plattdüütsch an un för sik, man ook [[Westmiddeldüütsche Dialekten|westmiddeldüütsche]] Dialekten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt |werk=atlas-alltagssprache |abruf=2024-11-27}}</ref> === Unklaarheiden vun de Naams === [[Bild:Definitions Low German.svg|thumb|Verscheden Definitschonen vun „Nedderdüütsch“]] De Naams för’t Plattdüütsche sünd je na Tied, Kuntext un Definitschoon meerdüdig un unklaar. ''Platt'' betekent nich alleen Spraakvarietäten, de uut dat Ooldsassisch ranwussen sünd oder en Kolonisatschoondialekt vun so ene Varietät sünd, man is ook as Egennaam för de [[Nedderfranksche Spraken|nedderfrankschen]] Dialekten in’n Nedderlannen un Düütschland un ook för den groten Deel westmiddeldüütsch Dialekten begäng.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt « atlas-alltagssprache |abruf=2025-05-28}}</ref> ''Nedderdüütsch'' betekent in’n wiedsten Sinn alle [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen Varietäten]], also Neddersassisch un Nedderfranksch tohoop. So weer dat besünners is de düütsche Dialektologie in’n 19.&nbsp;Jhd. begäng. Vundaag is dat raar Plattdüütsch un Nedderlandsch ünner düssen Begreep tohooptofaten. In’n wieden Sinn ümfaat de Begreep de neddersassischen Dialekten in Düütschland un Nedderland. Vundaag is de Begreep avers meist in’n engen Sinn begäng un betekent alleen de neddersassischen Varietäten in Düütschland.<ref name=":37" /> De nedderdüütsche Süüdgrenz ünnerscheedt sik ook je na Definitschoon un liggt meist an de [[Benrather Linie|maken/machen-Isogloss]] (Benrather Linie) oder ook an de [[Uerdinger Linie|ik/ich-Isogloss]] (Uerdinger Lien), seltener ook an Isolglossen wieder in’n Süden, so as de [[Bad Hönninger Linie|Dorp/Dorf-Isogloss]] (Bad Hönninger Linie).<ref name=":37" /> So is ook unklaar, of [[Nedderrhiensch]] oder [[Bergisch]], de as neddefranksche Varietäten mit to dat Nedderdüütsch in’n wiedsten Sinn tohöört, mit to dat Nedderdüütsch in’n engen Sinn, also dat Nedderdüütsch in Düütschland tellt.<ref name=":37">[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache – Versuch einer Definition,'' S. 13–15.</ref> ''Neddersassisch'' kann heel de Spraak vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] bet [[Urk]] beteken.<ref>[[Otto Behaghel]]: ''Geschichte der deutschen Sprache''. 5., verbesserte und stark erweiterte Auflage, Berlin/Leipzig 1928, S.&nbsp;159.</ref> Fakener betekent ''Neddersassisch'' in de Dialektologie avers alleen [[Westnedderdüütsch]], je na Definitschoon sünd de Varietäten in’n Nedderlannen inbegrepen oder nich.<ref>Dieter Stellmacher: ''Niedersächsisch.'' Schwann: [[Düsseldörp]] 1981.</ref> In de Ümgangsspraak kann de Begreep ook slicht de Dialekten in dat Bundsland [[Neddersassen]] beteken. So bruukt dat ook dat ''[[Niedersächsisches Wörterbuch|Niedersächische Wörterbuch]]'' för de Dialekten in Neddersassen un [[Bremen]].<ref>''Niedersächsisches Wörterbuch.'' Band 3, [[Niemünster]] 1953 ff.</ref> De Variant ''Nedersaksisch'' kann besünners in de nedderlandsche Dialektologie Oostnedderlandsch un Westnedderdüütsch tohoop beteken.<ref>[[Hendrik Entjes]]: ''Nedersaksische taal- en letterkunde''. In: ''Driemaandelikse Bladen.'' Bd.&nbsp;27 (1975), S.&nbsp;25–44 .</ref> Fakener betekent ''Nedersakisch'' avers de alleen de oostnedderlandschen Dialekten in’n Gegensatz to dat ''Nederduits'' op de düütsche Sied.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;54 Anm.&nbsp;4.</ref> == Historie == [[Bild:Germanic_dialects_ca._AD_1.png|duum|Germaansche Dialektgruppen üm Christi Gebort:<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=blue|[[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=red|[[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=orange|[[Werser-Rhien-Germaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=yellow|[[Elvgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=green|[[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]]}}]] === Översicht === De Spraakwetenschop deelt Plattdüütsch in dree Perioden: [[Ooldsassisch]] (ca.&nbsp;750–1150), [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] (ca.&nbsp;1150–1600) un Plattdüütsch (af 1600). De eerste wichtige Text is dat [[Heliand|Heliand-Epos]] uut’n 9.&nbsp;Jhd. Groot is de Tall schreven Borns uut de middelsassische Tied, besünners to’n Hoogpunkt vun de [[Hansetiet|Hansetied]] mit velen Texten üm [[Juristeree]], [[Theologie]] un [[Historie|Historienschrieveree]]. Een wichtigen Wennpunkt för’t Plattdüütsche weer dat 16./17&nbsp;Jhd., in den Hoogdüütsch un Nedderlandsch de middelsassiche Schrievspraak wegdrängt hebbt. Plattdüütsch is to’n groten Deel as mündliche Spraak mit velen verscheden Dialekten bestaan bleven. In’n 19.&nbsp;Jhd. begünnen Schrieverslüüd sik wedder op de Spraak to besinnen un schreven nu Literatuur op Platt. Vundaag leevt Plattdüütsch as mündliche Spraak un in schreven Dialektliteratuur wieder, is man in sienen Wiederbestand bedroot.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;17.</ref> === Oorindoeuropääsch un Oorgermaansch === As ene [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche Spraak]] sünd de Vöörlöpers för’t Plattdüütsche [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansch]] un noch wieder torügg [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]]. Mit Wannels in de kumplexe oorindoeuropääsche [[Flekschoon]] un Luudwannels so as de [[eerste germaansche Luudwannel]] het sik dat Oorgermaansche lütt bi lütt vun’n Oorindoeuropääschen un anner indoeuropääschen Spraken wegbeweegt un is to enen egen Telg binnen de Familie ranwussen.<ref>[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;ff.</ref> Düssen Stremel in de Spraakhistorie is man nich daalschreven worrn un uut later schreven Texten rekonstrueert. In de Tied uut de eerste schreven Borns nableven sünd, harr sik Oorgermaansch al in verscheden Telgen un Spraken deelt: [[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]], [[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]] un [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] mit [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]], [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]], [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksch]] un [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], de Vöörlöper för dat Plattdüütsche vundaag.<ref>Benrard Comrie: ''The World's Major Languages''. New York City 1987 Oxford University Press. S.&nbsp;69&nbsp;f.</ref> === Ooldsassisch === [[Bild:Map Old Saxon Language Area.svg|thumb|Ooldsassisch Spraakrebeed in geelrood mit Schrievoorden, Bischopseten un modern Städen to’n orienteren<ref>Na [[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache'', Kaartenanhang&nbsp;1.</ref>]] [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] weer de Spraak vun de [[Sassen (Volk)|Sassen]], de sik sik in’n 3. un 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süüd to uutbreeden un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. In’n 5.&nbsp;Jhd. tögen en Deel Sassen tohoop mit [[Angeln (Volk)|Angeln]], [[Fresen]] un [[Jüten]] na [[Grootbritannien|Britannien]] un bröchen de egen Spraak, dat later [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], mit op dat Eiland.<ref name="Dal 78ff">[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;78&nbsp;ff.</ref> Uut düsse Tied, de fröhe ooldsassische Periood, sünd man en paar Egennamen un anners keen schreven Borns nableven. Uutnaam sünd villicht de [[Weserrunen]].<ref name=":6">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'', S.&nbsp;33. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De Spraak weer tohoop mit Freesch un Angelsassisch Deel vun dat [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]. Mit de Tied het Ooldsassisch wat noordseegermaansche Kennteken verloren, indem dat sik de Spraak mit anner süüdlich Varietäten vermischt het oder de Spraakkuntakt mit dat Ooldhoogdüütsch starker worrn is.<ref name="Peters 18f" /> In’n 8.&nbsp;Jhd. wurr de Kunflikt twüschen den [[Franksch Riek|Frankenriek]] un den Sassen eernster un keem opletst mit den [[Christianiserung un Sassenkriege|Sassenkriegen]] 772–804 ünner [[Karl de Grote|Karl den Groten]] to Enn. Dat Ooldsassische an un för sik begünnt eerst üm 820/830, also na de Sassenkriegen, in den de Franken de Sassen betwungen un to’n [[Christendom]] bekeert un dat Stammland enen Deel vun’n frankschen Riek maakt harrn.<ref name=":7">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'' S.&nbsp;30. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De meisten Texten in de ooldsassische Tied weren op [[Latiensche Spraak|Latiensch]].<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;19.</ref> De wenigen ooldsassischen Texten stammt uut Kloosters un sünd meist religiöse Texten, so as [[Ooltsassisch Dööplöövnis|Dööplöövnissen]], Bichtformels un en [[Ooldsassische Genesis|Genesisfragment]], oder administrativ Översichten to Grundbesittafgaven. Dat gröttste un wichtigste Wark is man de [[Heliand]], en [[Epos]] uut de Tied üm 830, dat in meist 6000 Versen [[Jesus vun Nazaret|Jesus]] sien Leven navertellt.<ref name=":25">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;431&nbsp;f.</ref> Uut’n 10. un 11.&nbsp;Jhd., de late ooldsassische Tied, sünd noch lütter Spraakdenkmalen so as [[Glosse|Glossen]] nableven, denn geit de ooldsassische Schrieveree avers to Enn.<ref name=":6" /> Dat ooldsassische Spraakrebeed streck sik twüschen den [[Rhien]] un [[Elv]] un vun de [[Noordsee]] bet na [[Kassel]] un [[Merseburg]]. In’n Noorden weer de [[Eider]] de Grenz to dat [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]]. In’n Noordwesten grenz de Spraak an dat [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesche]], na West to an dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksche]]. De Süüdgrenz mit dat Ooldhoogdüütsch leep de Grenz in’n Westen grotendeels langs de [[Uerdinger Linie|ik/ich]]- un de [[Benrather Linie|maken/machen]]-Isogloss vun [[Dössen]]&nbsp;– [[Essen]]&nbsp;– [[Wupperdaal|Wopperdaal]]&nbsp;– [[Aeulpe]] över [[Waldeck (Land)|Waldegge]]&nbsp;– [[Kassel]]&nbsp;– [[Leinefelde-Worbis|Worbis]], denn süüdlich vun de [[Harz (Middelbargen)|Horz]] na [[Nordhausen|Nordhusen]] un [[Eisleben]] bet an de [[Saale]] bi [[Merseburg]].<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache,'' S.&nbsp;32&nbsp;f., 47f.</ref> Oosten de Elv un de Lien [[Kiel]]&nbsp;– [[Loonborg (Elv)|Loonborg]] grenz dat Ooldsassische an [[Slaawsche Spraken|slaawsche]] Spraken mit sassisch-slaawsch Övergangsrebeed in de [[Ollmark]] un dat [[Wendland]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;176&nbsp;f.</ref> === Middelsassisch<!-- överarbeiden, stringenter, frö- klassisch, laat, rebeed -->=== [[Bild:Hansesprache-mit Legende.jpg|duum|Gebeed vun de middelsassische Schrievspraak]] Uut’n Ooldsassischen is [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]], ook Middelnedderdüütsch heten, ranwussen. In dat 11. un 12. Jhd. weren, na dem nich meer op Ooldsassisch schreven worrn is, för rund 150 Jaren alle Texten in de Regioon op Latiensch.<ref name=":5">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;177.</ref> De fröhe middelsassische Schrieveree begünnt eerst üm 1200 <ref name=":40">''Lexikologie. Ein internationales Handbuch zur Natur und Struktur von Wörtern und Wortschätzen. 2. Halbband / Lexicology. An international handbook on the nature and structure of words and vocabularies. Volume 2.'' Walter de Gruyter, 2005, p. 1180</ref> In düsse Tied wunnen Städe Inflood un mit Oostkolonisatschoon breedt sik dat Sassis he na Oost to uut. De [[Sassenspegel]], en Rechtsbook vun 1225 is dat eerste grote middelsassische Wark. In de Tied kümmt de grote Deel middelsassische Texten uut den [[Elvoostfäälsch|elvoostfäälschen]] Ruum ööstlich vun’n [[Harz (Middelbargen)|Horz]]. Üm 1250 begünnt dat mit middelsassische Texten un Oorkunnen uut’n Städen. Üm 1350 het sik dat Middelsassische denn as Schrievspraak gegen dat Latiensche wiedhen döörsett.<ref name=":5" /> De Tied vun dat klassische Middelsassisch begünnt nadem sik Sassisch gegen dat latiensch döösett harr üm 1350 un geit bet rund 1500/1530.<ref name=":40" /> Nu kaamt ook meer Texten uut’n Westen un Noorden vun dat Spraakgebeed un de Anhängers vun de ''[[Devotio moderna]],'' ene religiöse Bewegung besünners in’n Westen vun dat middelsassische Rebeed, de sik stark för de Volksspraak insett het, faat vele religiöse Texten af. In den verscheden Regionen billt sik regionale Schrievspraken ruut.<ref name=":24">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;21&nbsp;f.</ref> An de Westkant billt de [[Iessellandsche Schrievspraak]] enen Övergang na’t [[Middelnedderlandsche Spraak|Middelnedderlandsch]].<ref name=":26">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;433.</ref> Mit’n 15.&nbsp;Jhd. begünn de middelsassische Hoogtied, de Tied as „[[Hansespraak]]“ an un för sik. Nu harr sünnerlich [[Lübeck|Lübeek]] för den middelsassischen [[Bookdruck]] de Leidkraft un Kennteken för enen överregionalen Uutgliek in de Schrievspraak sünd to seen.<ref name=":24" /> De lüübschen Kennteken neemt man na Süüd un West to af un ene vullstännige Uutglieksspraak oder ene echte [[lüübsche Norm]] kemen nich tostann.<ref name=":26" /> Anners as Middelhoogdüütsch mit siene [[höövsche Literatuur]] bleev Middelsassisch to’n groten Deel ene Schriftspraak för Saaktexten üm Recht, Hannel, [[Historie|Historienschrieverie]], [[Didaktik]] un [[Theologie]].<ref name=":10">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S. 98&nbsp;ff.</ref> Eerst laat sünd ook literaarsche Warken so as [[Dill Ulenspegel|Dyl Ulenspegel]] oder uut dat Middelhoogdüütsche översett Literatuur opkamen. Üm 1530/1500 begünnt de late middelsassiche Tied un de Schrievsprakenwessel sett in.<ref name=":40" /> Mit de [[Reformatschoon]] weer Middelsassisch ook noch de Spraak mit de Reformaters nu dat Evangelium in Noorddüütschland verkünnen wullen. So kemen de [[Bugenhagenbibel]] un reformatersche Schriften op, de to de late middelsassische Tied tellt. Al frö richten de Reformaters man eren Blick na dat [[Oostmiddeldüütsch]], dat mit de Reformatschoon starken Inflood winnen kunn. Nu begünnt ook allnagraad de Schrievsprakenwessel to’n Hoogdüütschen hen un de middelsassische Literatuur treckt sik na Noord to torügg.<ref name=":23">[[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]]: ''Mittelniederdeutsche Dichtung'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;352.</ref> Mit de [[Oostkolonisatschoon]] het sik de Spraak vun’t 12.&nbsp;Jhd. an över dat ole sassische Stammland hen uutbreedt. Sassische un nedderfranksche Kolonisten trocken na Oost to, grünnen Dörper un Städen un verdrängen allnagraad de [[Slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken ümto.<ref name=":5" /><ref name=":10" /> As de [[Lingua franca|''lingua franca'']] hebbt de [[Hanse|Hansekooplüüd]] dat Middelsassische rund üm de [[Noordsee|Noord]]- un [[Oostsee]] uutbreedt un vele sassische Handwarkers laten sik in [[Skandinavien]] daal.<ref name=":10" /> So harr Middelsassisch groten Inflood op de fastlandskandinaavschen Spraken, de enen groten Deel middelsassische [[Lehnwoort|Leenwöör]] afkregen hebbt.<ref name=":15">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;108&nbsp;f.</ref> In [[Oost-Freesland]] un [[Grunneng (Provinz)|Grönnen]] begünn in’n 15.&nbsp;Jhd. Middelsassisch de [[Ooldfreesche Spraak|ooldfreesche]] Spraak to verdrängen. In [[Sleswig]] is in’n 15.&nbsp;Jhd. [[Däänsche Spraak|Däänsch]] bet an de [[Slie]] un [[Danewark]] ran verdrängt worrn.<ref name=":15" /> Annersieds güngen in’n Süüdoosten vun dat Spraakrebeed al in’n 14.&nbsp;Jhd. Städen so as [[Halle (Saale)|Halle]], [[Mansfeld]], [[Eisleben]], [[Wittenbarg|Wittenberg]] un [[Merseburg]] to de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] Schrievspraak över un ook de eenfachen Lüüd sünd hier al in’n 15./16.&nbsp;Jhd. anfungen middeldüütsche Mundaarden to snacken.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Mittelniederdeutsche Sprache.'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;f. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Schrievsprakenwessel === In’n 16. un 17. Jahrhunnerd gung dat Prestige vun dat Middelsassisch daal, so dat de Spraak vun de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] un fröneenedderlandsche Schrievspraak verdrängt worrn is. Mit’n eersten [[Natschonalstaat|Natschonaalstaten]], de in de Tied starker warrt, de verscheden Interessen vun de [[Hansestadt|Hansestäden]] un de Kunkurrenz uut süüddüütschen Städen is de [[Hanse]] bilütten daalgaan un so ook de wichtigste Dreger för de middelsassische Schrievspraak.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;119–125.</ref> Annerster as in dat süüdliche Rebeed üm Halle, Wittenberg un ümto, wo Hoogdüütsch al in’n 14.&nbsp;Jhd. Schrievspraak weer, bleev dat Sassische annerwegens as plattdüütsche Dialekten bestaan.<ref name=":16">[[Timothy Sodmann]]: ''Der Untergang des Mittelniederdeutschen als Schriftsprache,'' S.&nbsp;117. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> In’n Nedderlannen verdräng de hollandsche Schrievspraak dat Iessellandsche un dat Oostfreesche in Grönneng, as sik de Kuntreien daar meer na [[Holland]] to uutrichten.<!-- Born fehlt --> De Schrievsprakenwessel begunn bi den Eddellüden un gung denn in de Kanzleen vun de Städen wieder.<ref name=":9">[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1800.</ref> Se begünnen na buten hen mit süüddüütschen Städen, den Institutschonen vun dat [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon|Hillige Röömsche Riek]] un den [[Först|Försten]] Hoogdüütsch to schrieven, bleven man eerst noch bi för egen Saken Middelsassisch to schrieven. De Schrievsprakenwessel begünn in [[Brannenborg]] un [[Berlin]], so as ook in [[Danzig]] un [[Goslär]]. Al üm 1570, in Branneborg noch eer, weer de Wessel hier afslaten. [[Mekelnborg]], [[Pommern]] un [[Oostfalen]] begünnen üm 1570 Hoogdüütsch na buten hen to bruken un geven üm 1620/1650 Middelsassisch ook för egen Saken op. [[Hamborg]], [[Sleswig-Holsteen]] un [[Westfalen]] begünnen üm 1580/1590 Hoogdüütsch to bruken un geven de middelsassische Schrievspraak eerst üm 1650 ganz op. Wieder op de Afsied schrievt [[Oostfreesland]] oder dat norweegsche [[Bargen (Noorwegen)|Bergen]] ook noch kort vöör 1700 Middelsassisch. Daarna is de Schrievsprakenwessel to Enn brocht.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;146–150.</ref> In’n Nedderlannen het dat [[Iesselandsch|Iesselandsche]], dat al vele middelnedderlandsche Kennteken harr, lütt bi lütt meer hollandsche un fläämsche Schrievwiesen övernamen un is opletst ganz vun de fröneenedderlandsche Spraak verdrängt worrn. Een beten later folgen de Gillen, Ämter un toletzt de Kark un de Privaatlüüd.<ref>Peters S. 26</ref><!-- Uutboen, better verklaren --> In [[Oostfreesland]], [[Lingen]] oder [[Tiäkenbuorger Land|Tiäkenbuorg]] weer de Vöörgang noch kumplexer. Hier bruken se beid Hoogdüütsch un Nedderlandsch, ook wegen de velen [[Reformeerte Kark|reformeerten]] Karken, as Schrievspraken, eer dat vun 1815 an [[Preußen (Staat)|Preußen]] un de [[Evangeelsch-luthersche Karken|luthersche]] Meerheid Hoogdüütsch ook hier allerwegens döörsetten kunnen.<ref name="Polenz240">[[Peter von Polenz]]: ''Deutsche Sprachgeschichte vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart.'' Band&nbsp;II: ''17.&nbsp;und 18.''&nbsp;''Jahrhundert.'' Walter de Gruyter: Berlin 2013, ISBN 978-3-11-031454-0, S.&nbsp;240.</ref> === Fröhneenedderdüütsch === De Spraak- un Literatuurwetenschop deelt de Tied na den Schrievsprakenwessel deelwies in de fröhe neenedderdüütsche Tied (1600–1800/1850) un nedderdüütsche Tied an för sik (vun 1800/1850 an) in. Na den Schrievsprakenwessel gellt nu ene mediale Diglossie, weer bi de betern Lüüd weer nu dat [[Hoochdüütsch]]e un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsche]] de feinere Spraak, tominnst bi Geschäftssaken, tohuus weer ook daar Plattdüütsch noch begäng.<ref>[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1799.</ref> De middelsassische Uutglieksspraak, de sik ruutbillt harr, füll nu aver sünner de Klammer, de de Hansespraak billt harr, in enkelte Dialekten uutenanner.<ref name=":2">[[Heinz Kloss]]: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800.'' 2.,&nbsp;gröttere Oplaag, Pädagogischer Verlag Schwann, [[Düsseldörp]] 1978, ISBN 3-590-15637-6, S.&nbsp;68.</ref> Dat Hoogdüütsche weer in de Teid ene Männerspraak, Fruenlüüd tohuus snnacken meist alleen Platt.<ref>Bichel 1985, 1886</ref> Bloot in ganz enkelte Ecken bleev dat Plattdüütsche noch in de Schrift bestaan. De Stadt Lübeck het ehr ''Oberstadtbook'' noch bet 1809 op Plattdüütsch schreven.<ref name=":2" /> Besünners in barocken Theaterstücken kümmt Plattdüütsch in den Twüschenspelen vöör un warrt bi Rullen bruukt, de Buren un lütte Lüüd vun’n Land wiest. In’n 17. un 18.&nbsp;Jhd. warrt Plattdüütsch besünners in Gelegenheidsdichtungen schreven, so as [[Epithalamium|Hoogtiedsgedichten]] oder as [[Satire]] in Schimpschriften. Daar bi is dat Plattdüütsche jümmers Dialekt, de in’n Gegensatz to de hoogüütsche Schrievspraak steit. De Schrievnorm uut middelsassische Tied nimmt man noch lange Inflood op de fröhe neenedderdüütsche Schrieveree.<ref name=":9" /> Ook eerste Stimmen weren opkamen, de in’n Sinn vun de [[Opklärung]] Plattdüütsch as Hemmnis för de Bildung vun de eenfachen Lüüd anseen deen. === Modern Plattdüütsch === [[Bild:Klaus Groth (Allers, Kunsthalle Kiel).jpg|duum|[[Klaus Groth]] gellt för en vun den wichtigen Begrünners vun de nee’e plattdüütsche Literatuur in’n 19.&nbsp;Jhd. (Portree vun [[Christian Wilhelm Allers]])]] Dat Neenedderdüütsche an un för sik begünnt eerst an’t Enn vun dat 18.&nbsp;Jhd., as de eersten Schrievers wedder anfüngen, [[Plattdüütsch Literatur|Literatuur in de Spraak]] optoschrieven, de middewiel den Naam Plattdüütsch annamen harr. To de eersten höör [[Jan Hinrich Voß]]. Plattdüütsch in Schrift bröcht hebbt denn besünners [[Fritz Reuter]] un [[Klaus Groth]] in de Jaren 1850. Toglieks is aver ook dat Hoogdüütsche in düsse Tied vun de böverste Schicht in den Städen nich bloot as Schriftspraak begäng wesen, man ook as Ümgangsspraak keem dat bi düsse Lüüd nu ganz in Bruuk.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30.</ref> Düsse Spraakverlust bi gooduutbillten börgerlichen Städers dat Plattdüütsche as idyllsch un oorsprünglich bekieken maakt. Mit düsse Sicht kemen ook [[Rassismus|rassistsche]] un [[Antisemitismus|antisemitsche]] Ansichten op, de Plattdüütsch nich alleen as Spraak man ook de Plattdüütschen as ene reine un oorsprüngliche Spraak- un Volksgemeenschop anseen deen, un sik as [[plattdüütsche Bewegung]] organiseert hebbt. Vertreders vun düsse [[Völkisch|völkische]] Bewegung hebbt so dinner dat Plattdüütsche, man eer Rassismus un Antisemtismus in Noorddüütschland vöörran bröcht un den Weg för den Natschonaalsotschalismus in dat 20.&nbsp;Jhd. free maakt. Dat Plattdüütsche het vun dat 16. bet 20.&nbsp;Jhd. bloots as Spraak för neeg bi un Spraak vun de eenfachen Lüüd deent. In School un Kark wöör jümmer meer Hoogdüütsch oder Nedderlandsch de Spraak. Vun de Midd vun dat 20.&nbsp;Jhd. an is dat Hoogdüütsche denn ook bi de eenfachen Lüüd op’n Land meer un meer indrungen. Hoogdüütsch harr dat gröttere Prestige. Dat leeg ünner annern daar an, dat de Lüüd mobiler worrn sünd un för’n Beroop un in’n Alldag meer rümkemen. Vöördem weer dat Dörp de wichtigste Levensmiddelpunkt un veel Lüüd harrn kuum Kuntakt na buten dat egene Dörp oder tominnst keen Kuntakt mit Lüüd vun wieder weg. As de moderne Mobilität mit Autos un Massenmedien in de Standardspraak opkemen un mit de velen Dörpslüüd, de na de Städen trocken sünd, het sik de Verkeersruum för de Lüüd vergröttert un de Naspraak Plattdüütsch het nich mehr noog Kommunikatschoonsreckwiet för düssen groten Kommunikatschoonsruum had.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;31&nbsp;ff.</ref> För de Landlüüd begünn de Spreeksprakenwessel in Brannenborg, un Delen vun Westfalen un Ostfalen üm 1920.<ref>Peter S.30.</ref> In welk Delen vun dat Spraakrebeed is dat Plattdüütsche in de Nutied nu bloot noch Spraak vun enkelte ole Lüüd un in welk folkloristsche Nischen so as Literatur un Theater, annerwegens is Platt tomindst de normale private Ümgangsspraak bi de wat öllern Lüüd. In wieden Delen vun dat Spraakgebeed kenntekent en Spraakverfall dat Plattdüütsche, indem sik Plattdüütsch meer un mer an de dat Hoogdüütsche oder Nedderlandsche angliekt un egen Kenntteken verlüstig gaat. Hinzu kommt der Dialektverlust: Regionen so Westfalen, Oostfalen un Brannenborg sünd vundaag meist kumplett dialektfree, hier is dat Plattdüütsche boold uutstorven. Man ook annerwegens striedt de Spraakverlust vööran. Plattdüütsch het minner un minner Situatschonen, in den dat spraken warrt un Kinners leert de Spraak meist nich meer tohuus. Mit de Spraakpleeg geit de Kumpetenz in den Basisdialekten verlüstig un mit Medien, Literatuur un Theater breedt sik deelwies en plattdütschen Kultuurdialekt uut. Düsse Spraakpleeg het mit de Opnaam in de Europääsche Charta för Minnerheiden un Regionaalspraken 1999 enen rechtlichen Ramen kregen.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30–32.</ref> Vundaag leevt Plattdüütsch as Kultuurspraak wieder, ook in Regionen wo de spraken Dialekt meit uutstorven is. == Spraakrebeed == === Karnrebeed === [[Bild:Low Saxon dialects.png|duum|Dat plattdüütsche Karnrebeed in Noorddüütschland un Oostnedderland (sünner Pommersch un Preußsch)]] Dat plattdüütsche Karnrebeed liggt in’n Noorden vun [[Middeleuropa]], in dat nöördliche Drüddel vun [[Düütschland]] un in de [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderlannen]]. Dat Rebeed ümfaat de düütschen Bundslänner [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] un de Noorddeel vun [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]], [[Sassen-Anholt]] so as ook lütte Delen vun [[Hessen|Noordhessen]] un [[Döringen]].<ref name=":45">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;171&nbsp;ff.</ref> In’n Nedderlannen sünd Provinzen [[Drenthe|Drente]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Oaveriessel|Overiessel]] so as ook de grote Deel vun [[Gelderlaand|Gelderland]] plattdüütsch.<ref>{{Internetquelle |url=https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects#:~:text=Nedersaksisch%20wird%20in%20seinen%20verschiedenen,Drenthe,%20Overijssel%20und%20Gelderland%20gesprochen. |titel=Dialekte in den Niederlanden und Flandern |werk=NEON - Nederlands online |hrsg=FU Berlin |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211000201/https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> De Grenz to dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] löppt twüschen [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un Freesland vun dat [[Laauwersmeer]] na Süüd to un knappt dat neddersassische [[Köllemerland]] un de [[Stellingwarven]] vun de Provinz Freesland af.<!-- Born fehlt --> De Spraakgrenz to dat Nedderfranksch folgt nu, dat ole Eiland [[Urk]] uutbenamen, de ole Waterkant vun dat [[Iesselmeer]], bet na [[Bunschoten]] in de [[Provinz Utrecht]] un löppt denn döör de Provinz [[Gelderlaand|Gelderland]] mit de Landschoppen [[Veluwe]] un [[Achterhook]] op plattdüütsch Rebeed na de düütsche Grenz to, wo se twüschen [[Emmerek|Emmerik]] un [[Bokelt]] över de Staatsgrenz röverlöppt.<!-- Born fehlt --> Nu folgt se de [[Westfalen|westfäälsche]] [[Eenheidsplural|Eenheidspluraallinie]] bet na’t [[Siegerland]].<ref>{{Internetquelle |autor=Lisa Felden |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/westfaelisch |titel=Westfälisch |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2023-09-20 |abruf=2025-06-15 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/westfaelisch |wayback=20250520061905 |text=Westfälisch |archiv-bot=2026-05-23 13:05:36 InternetArchiveBot }}</ref> Hier folgt de Grenz nu de [[Benrather Linie]] bet [[Hessen]],<ref>{{Internetquelle |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/benrather-linie |titel=Benrather Linie |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2021-03-08 |abruf=2025-06-15 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/benrather-linie |wayback=20250729014443 |text=Benrather Linie |archiv-bot=2026-05-23 13:05:36 InternetArchiveBot }}</ref> wo [[Waldeck (Land)|Waldegge]] un de nöördliche [[Landkreis Kassel]] noch plattdüütsch sünd.<ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Hessen |titel=Weten: Plattdeutsch in Hessen |werk=plattmakers.de |hrsg= |datum=2021-11-27 |abruf=2025-06-15}}</ref> Denn knappt se bi [[Hedemünnen]] de süüdlichste Eck vun [[Neddersassen]] af.<ref name="rede" /> Se folgt de Grenz vun [[Döringen]] langs, bloots mit dat [[Eiksfeld|Neddereiksfeld]] op plattdüütsch Rebeed.<ref>[[Ulrich Scheuermann]]: ''Aspekte einer Sprachgeschichte des Ostfälischen''. In: ''Sprachgescichte'', Bd.&nbsp;3, De Gruyter Mouton, Berlin/Boston 2003, S.&nbsp;2668.</ref> De Spraakgrenz löppt wieder döör [[Sassen-Anholt]] an de Münn vun de [[Saale]] in de [[Elv]] langs na [[Brannenborg]] rin, maakt enen groten Bagen na Noorden üm [[Berlin]] rüm un geit denn en Stück noorden vun [[Frankfort an de Oder]] an de [[Polen|poolsche]] Grenz ran.<ref name="rede">[https://www.regionalsprache.de/SprachGis/RasterMap/WA/267 REDE: WA 267 „machen“], Kaarten ID&nbsp;417, opropen den 30.&nbsp;September 2023.</ref> Vunwegen dat’t [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborger Platt]] bloots noch swack vertreden is, givt dat hier vundaag kene klare Spraakgrenz meer.<ref name=":48">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 233.</ref> Achter de Grenz na Polen to givt dat, sieddem de Düütschen na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd, kuum meer Plattdüütsche. De Spraakgrenz folgt nu de Staatsgrenz bet an de [[Oostsee]]. Vöör 1945 weren Hinnerpommern un Preußen, bet op dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsch]] [[Hoogpreußsch]],<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten.'' In: ''Ostpreußen. Land und Leute in Wort und Bild.'' Königsbarg: Gräfe und Unzer, S.&nbsp;78–81.</ref> plattdüütsch.<ref name=":45" /> De Noordgrenz is ook kene klare. In öllere Tieden weer [[Sleswig (Landschop)|Sleswig]] [[Däänsche Spraak|däänsch]] ([[Synnejysk]] un Rieksdännsch) un in’n Westen [[noordfreesch]]. Doch mit dat Middelsassische het sik dat Düütsche uutbreedt. Hüüd is grov de Staatsgrenz ook Spraakgrenz.<ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart'', S.&nbsp;36.</ref> Binnen dat plattdüütsche Rebeed liggt in’n Noordoosten dat [[Saterfreesch]] as Spraakeiland un in’n Süden dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[oberharzisch]] Spraakeiland.<ref>Erich Borchers: ''Sprach- und Gründungsgeschichte der erzgebirgischen Kolonie im Oberharz''. Elwert, Marburg 1927, S. 34.</ref><!-- Born fehlt för saterfreesch --> === Uutwannerers un Spraakeilannen === [[Bild:Low German dialects around the world.jpg|duum|Plattdüütsch weltwied mit Stammgebeed in Europa un Spraakeilannen weltwied]] Mit Uutwannerers is Plattdüütsch ook in annere Delen vun de Welt kamen un het sik daar in [[Spraakeiland|Spraakeilannen]] över meer oder minner lange Tied hollen. Vöör allen de [[Mennisten]], de ethnischen [[Mennoniten]], de uut dat [[Wießel|Wiesseldelta]] stammt un dat [[Nedderpreußisch|nedderpreußsche]] [[Plautdietsch]] snacken doot, leevt in [[Argentinien]], [[Brasilien]] (to’n Bispeel in [[Fernheim]] un [[Curitiba]]), [[Kanada]], [[Mexiko]], [[Paraguay]] un de [[USA]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |titel=Les mennonites |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240612224502/https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |archiv-datum=2024-06-12 |abruf=2025-01-31 |sprache=fr}}</ref> Dat givt aver ook Rebeden, in de kene Mennisten leevt un in de sik Plattdüütsch deelwies hollen het, so as dat US-amerikaansche [[Wisconsin Pommeranian]] oder in Brasilien [[Pomerano]] un [[Vestfaliano]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=pommerscher-greif.de |hrsg=Pommerscher Greif e.V. |datum=2012-02-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250422094307/https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |archiv-datum=2025-04-22 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Plattdeutsch in Brasilien |werk=[[plattmakers.de]] |datum=2021-11-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220123065222/https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |archiv-datum=2022-01-23 |abruf=2025-01-31 |sprache=de}}</ref> Ook de „Kaschuubschen“ –&nbsp;wat de [[Ökelnaam]] weer – mang den [[Bessarabiendüütsche]]n, de vun 1814 af an uut [[Pommern]], [[Mekelnborg]] un dat [[Hartogdom Warschau]] inwannert sünd, hebbt eer [[Oostpommersch Platt|oostpommersch]] Plattdüütsch bibehollen. De Süüddüütschen weren man in de Övertall; söven vun de 24 düütschen Moderkolonien weren avers Plattdüütsch.<ref>Albert Eckert: ''Die Mundarten der deutschen Mutterkolonien Bessarabiens und ihre Stammheimat''. (= ''Deutsche Dialektgeographie. 40''). Elwert: [[Marborg]] 1941.</ref> 1940 sünd de Bessarabiendüütschen verdreven worrn, kemen eerst in dat besett Polen un denn 1945 na Düütschland, wo de bessarabienplattdüütsche Spraakgemeenschop uuteenfullen is.<!-- Born fehlt --> 1858 sünd Lüüd uut de Ümgegend vun [[Ankum]] un [[Steiwelt]] na de [[Slowakei]] trocken, hebbt daar twee Adelsgöder köfft un sik mit meer as 400 Lüüd in de Dörper [[Tscherman]] un [[Groß Rippen]] daallaten. Eer plattdüütsche Spraak hebbt se bibehollen, bet dat se na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd.<ref>Theodor Deters: ''Tscherman in der Slowakei. Eine Siedlung des 19. Jahrhunderts von Auswanderern aus dem Altkreis Bersenbrück und dem südlichen Oldenburger Land.'' [[Quokenbrügge|Quakenbrügge]] 1982.</ref> Aver ook binnen Düütschland het dat en lütt plattdüütsch Spraakeiland geven. De [[Gerresheimer Glashött|Glashött in Gerresheim]] het vun 1864 af an siene Glasblasers vöör allen in de plattdüütschen Rebeden oosten de [[Elv]] anworven. Un so keem dat, dat sik in de Arbeiderkolonien op de Hött in [[Gerresheim]] en plattdüütschen Dialekt döörsett het, dat [[Hötter Platt]], dat vundaag aver meist uutstorven is.<ref>{{Internetquelle |autor=Charlotte Rein |url=https://dat-portal.lvr.de/themen/dialekte/dialektinseln/hoetter-platt |titel=Hötter Platt |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2020-04-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240404074746/https://rheinische-landeskunde.lvr.de/de/sprache/sprache_themen/tonaufnahmen/hoetter_platt.html |archiv-datum=2024-04-04 |abruf=2024-12-26 |sprache=de}}</ref> == Status == === Allgemeen === [[Bild:Aurich_schild.jpg|alternativtext=Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch–Plattdüütsch in dat oostfreesche Auerk|duum|Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch&nbsp;–&nbsp;Plattdüütsch in’t oostfreesche [[Auerk]]]]As Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwied warrt nu in all Delen vun Düütschland vun Sprekers vun dat Freesche jüst so as vun Sprekers vun dat Plattdüütsche dat Hoogdüütsche bruukt, in de Nedderlannen jüstso dat Nedderlandsche. Plattdüütsch is bloots ene Spraak för neegbi. Aver ook as Spraak för neegbi hebbt vele Lüüd de Spraak opgeven, so dat in groten vele Delen vun dat Spraakrebeed de Lüüd, de Plattdüütsch snackt, in de Minnertall sünd. Ook för de Spraakeilannen in annere Länner gellt dat to’n Deel, daar hebbt dat Hoogdüütsch, dat anner Uutwannerten mitbröchten oder de Landsspraken (meerstendeels [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]]) düsse Opgaven. Hoogdüütsch heerscht allerwegens vöör. Schreven Plattdüütsch find sik –&nbsp;ole Huusinschriften un Stratennaams uutbenamen&nbsp;– meist nich in dat apentliche Leven.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;209.</ref> Sied de 2000-er Jaren givt dat in Düütschland meer un meer [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|tweesprakige Oordschiller]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;211.</ref> In den letsten Jaren sünd ook de Nedderlannen mit en paar tweesprakig Oordschiller anfungen.<!-- Born Schiller nds nl? --> De Reklaam un de Tourismusbranch bruukt Platt af un an en oold, kommodig oder regionaal Gefööl to wiesen.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;215.</ref> === Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken === [[Bild:ECRM Low Saxon in Germany.svg|duum|Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch]] In Düütschland un de Nedderlannen is de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] de Ramen na dat Völkerrecht för de [[plattdüütsche Spraakpolitik]]. De beiden Staten hebbt de Charta 1992 ünnertekent un 1996 ratifizeert, so dat Plattdüütsch sied 1999 in [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Mekelnborg-Vörpommern|Mekelnborg-Vöörpommern]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] na Deel&nbsp;III, in [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]] un [[Sassen-Anholt]] un sied 1998 in’n Nedderlannen na Deel&nbsp;II vun de Sprakencharta schuult is.<ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |titel=Grundlagen der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250606010923/https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |archiv-datum=202506-06 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref name=":46">[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;155.</ref> Mit Deel&nbsp;III verplicht sik de Verdragsstaat tomindsten 35 Maatregels uut den Katalog in de Charta för de Stütt vun de Spraak ümtosetten. Deel&nbsp;II verplicht ook de Spraak aktiv to schulen, avers de Verdragsstaat verplicht sik nich to konkreten Maatregels.<ref name=":44" /> De düütschen Länner geevt dat [[Bundsbinnenministerium]] alle dree Jaren Bericht woans se Plattdüütsch föddern doot. Dat Ministerium verfaat op düsse Grundlaag den Statenbericht för den [[Europaraad]]. De [[Bunnsraat för Nedderdüütsch]] (BfN) vertriddt de plattdüütsche Spraakgemeenschop in Düütschland un begoodacht un kommenteert den Statenbericht. Op Grundlaag vun den Statenbericht, den BfN sien Kommentaar un Besöken in den düütschen Länner verfaat en [[Expertenkommitee (Spraakcharta)|Expertenkommitee]] den [[Expertenbericht (Spraakcharta)|Expertenbericht]], de begoodacht, of Plichten un Maatregels ümsett warrt. Na de Expertenbericht raadt dat [[Ministerkommitee (Europaraad)|Ministerkommitee]] vun de Europaraad de düütsche Regeren an, wat verbetert warrn kann.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |titel=Umsetzung der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250516145431/https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |archiv-datum=2025-05-16 |abruf=2022-12-20 |sprache=de}}</ref> In de Nedderlannen schrivt dat [[Ministerium van Binnenlandsche Saken un Königrieksraltschonen|Binnenministerium]] den Statenbericht un stütt sik för’t Neddersassisch op de ''[[Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied|Streektaal-Organsisatie in het nedersaksisch Taalgebied]]'' (SONT).<ref name=":46" /> De Zentraalregeren versöcht eer Plichten an de [[Provinz (Nedderlannen)|Provinzen]], de avers vergleken mit den düütschen Länner minner Kompetenzen hebbt, to övergeven un övernimmt wenig egen Initschativ för dat Neddersassisch. Andrääg dat Neddersassisch ook na Deel&nbsp;III vun de Charta to schulen, wiest de nedderlandsche Regeren af.<ref>[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;161&nbsp;ff.</ref> 2018 hebbt de oostnedderlandschen Provinzen dat [[Convenant Neddersassisch]] ünnertekent un vereenbaart mit de Gesetten un Regels, de al bestaat, dat Neddersassische starker to föddern, statts de Spraak ünner Deel&nbsp;III vun de Charta to stellen un de Spraakpleeg ünner den Provinzen beter to koordineren.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/10/10/convenant-nedersaksisch |titel=Convenant Nedersaksisch |werk=Rijksoverheid.nl |hrsg=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |datum=2018-10-10 |abruf=2024-12-26}}</ref> === Amtsspraak === In Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern un Sleswig-Holsteen, hier sogaar na dat Landsverwaltungsgesett, köönt Oorkunnen un Beweismiddel op Plattdüütsch vöörleggt warrn. Andrääg dörvt –&nbsp;mündlich un schriftlich&nbsp;– op Platt stellt warrn. In de Praxis weet Plattdüütschsprekers un Midarbeiders in Behöörden un op Ämter man nix vun düssen Rechten af, so dat Platt in so’n Kontext meist gaarnich bruukt warrt.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;10. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> De Gemeen [[Riessen-Hoolt’n]] verkünn 2008, dat se offitschell tweesprakig is un Börgers in dat Gemeenbüro Nedderlandsch un Neddersassisch bruken köönt. In de Praxis sitt avers meist kene Plattspekers in dat Gemeenbüro un Andrääg, de op Platt schreven sünd, warrt nich bearbeidt.<ref>{{Internetquelle |url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=bn4p6LpNGFRTXN8w&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.tubantia.nl%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Frijssen-holten%252Fgemeente-rijssen-holten-tweetalig-gea-kan-in-het-riessens-nergens-terecht%7Ea12822d6%252F |titel=Gemeente Rijssen-Holten tweetalig? Gea kan in het Riessens nergens terecht |werk=Tubantia |datum=2016-12-16 |abruf=2025-06-18 |sprache=nl}}</ref> Een wichtigen Fall to’n Status vun dat Plattdüütsche bi Amtssaken weer de „[[Läägeünnerloage|Läägeünnerloage“]], för de de Firma Twistringer RBM Dränfilter in’t Jaar 2000 en [[Patent]] anmellt harr. De Patentschrift weer op Plattdüütsch schreven un dat [[Patentamt]] harr eer daarvun torüggwiest. De [[Bundsgerichtshoff|Bundsgerichtshov]] harr toletzt seggt, dat dat rechtens is, en Patent op Plattdüütsch intogeven, aver gellen deit dat bloot, wenn de Patentschrift ook hoogdüütsch översett bigeven oder nalvert warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, ''Läägeünnerloage'', Besluut vun’n 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 |werk=lexetius.com |abruf=2024-12-25 |sprache=de}}</ref> Na düsse Ansicht meent „düütsch“ alleen de hoogdüütsche Standardspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, Beschluss vom 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 [12]b |abruf=2025-06-27}}</ref> Anner Juristen un Gerichten leggt „düütsch“ so uut, dat Hoog- un Plattdüütsch meent sünd un Platt so as Amtsspraak gellen schall.<ref>German Foerster, Gerd-Harald Friedersen: ''Landesverwaltungsgesetz Schleswig-Holstein'': ''Kommentar'', Nr.&nbsp;1 Abs.&nbsp;4 to §&nbsp;82 a Landesverwaltungsgesetz</ref> Se stütten sik op en öller Ordeel vun 1927 na dat „düütsch“ as Gerichtsspraak platt- un hoogdüütsch meent.<ref>[[Overlandsgericht Ollnborg|OLG Ollnborg]] vun de 10.&nbsp;Oktober 1927 – K 48, HRR 1928,392</ref> Sleswig-Holsteen het düsse Sicht in de verleden Tied deelt.<ref>{{Internetquelle |url=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 |titel=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 Drucksache 16/1400 |werk=Sleswig-Holsteensch Landdag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719082318/http://www.schleswig-holstein.de/cae/servlet/contentblob/633574/publicationFile/SprachenchartaberichtDownload.pdf |archiv-datum=2011-10-07 |abruf=2025-18-06 |sprache=en}}</ref> Dat weer man eer Behölperee.<ref>https://www.landtag.ltsh.de/infothek/wahl18/umdrucke/5600/umdruck-18-5652.pdf</ref> Mit de Norm §&nbsp;[https://web.archive.org/web/20250508024229/https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?xid=148815%2C381 82 b] [[LVwG SH]] is sied 2016 Plattdüütsch explizit as Spraak nöömt in de –&nbsp;anners as [https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?t=175023947014307096&sessionID=3107090891904654716&source=link&highlighting=off&templateID=document&chosenIndex=Dummy_nv_68&xid=148815,91#jurabs_2 §&nbsp;82 a], de „düütsch“ as Amtsspraak fastleggt&nbsp;– Dokumenten vöörleegt warrn köönt. Plattdüütsch het liekers in’n Alldag as Amtsspraak in Sleswig-Holsteen meist kenen Belang.<!-- Born fehlt --> === Plattdüütsch in Kinnergaarn, School un Universität === Kinnergaarns in Noorddüütschland versöcht hier un daar Plattdüütsch an de Kinners wieder to geven. Dat langt an vun en paar plattdüütschen Ledern bet to’n dagdääglichen Plattsnacken mit de Kinners. Plattdüütsch in’n Kinnergaarn stütt sik op private Initschativen. Stütt oder Vöörgaven vun de düütschen Länner givt dat meist nich.<ref name=":13">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;182&nbsp;ff.</ref><!-- Platt in nedderlandsch Kinnergaarns? --> Lange Tied geev dat keen [[Plattdüütsch (Schoolfack)|Plattdüütschünnerricht]]. 2010 is Hamborg mit Plattdüütsch in de [[Grundschool]] anfungen, 2014 sünd Sleswig-Holsteen un Bremen, 2016 Mekelnborg-Vöörpommern folgt. 2017 is Plattdüütsch en Schoolfack för dat [[Abituur]] worrn, dat betto man alleen in Mekelnborg-Vöörpommern anbaden warrt.<ref name=":13" /> In Neddersassen is Plattdüütsch keen Schoolfack, man en Deel vun anner Fäcker. In Noordrhien-Westfalen, Brannenborg un Sassen-Anholt is dat bloot en Arbeidsgemeenschop (AG) na de School. In kenen düütschen Bundsland givt dat allerwegens regulären Plattdüütschünnerricht.<ref name=":13" /> Ook in’n Nedderlannen givt dat Plaans Neddersassisch op de [[Basisschool]] to ünnerrichten.<ref>Kerndoelen Nedersakisch: ''Nedersaksisch in het basisonderwijs'' 2019 ([https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf online], [https://web.archive.org/web/20240612105457/https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf Archiv])</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |titel=Nedersaksisch in het onderwijs |werk=Nedersaksisch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240424062351/https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |archiv-datum=2024-04-24 |abruf=2024-12-01}}</ref> Veel noordüütsche Universitäten befaat sik mit [[nedderdüütsche Philologie]] un beedt enen [[Studiengang Nedderdüütsch]] an, to’n Bispeel [[Europa-Universität Flensborg|Flensborg]], [[Universität Hamborg|Hamborg]], [[Universität Griepswoold|Griepswoold]], [[Christian-Albrechts-Universität zu Kiel|Kiel]], [[Universität Mönster|Mönster]], [[Carl von Ossietzky Universität Oldenburg|Ollnborg]] un [[Universitär Rostock|Rostock]]. Semianren to Plattdüütsch givt dat ook in [[Universität Bremen|Bremen]], [[Europa-Universität Viadrina|Frankfort an’e Oder,]] [[Georg-August-Universität Chöttingen|Chöttingen]], [[Leuphana Universität Lüneburg|Lümborg]], [[Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg|Meideborg]], [[Universität Ossenbrügge|Ossenbrügge]], [[Universität Paderborn|Paderbuorn]] un [[Universität Potsdam|Potsdam]].<ref name=":13" /> In dat nedderlandsch [[Rieksuniversität Grönneng|Grönneng]] geev mit dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] bet 2010 en regulären Leerstool för Neddersassisch.<ref>{{Internetquelle |url=https://geheugenvandrenthe.nl/encyclopedie-drenthe/nedersaksisch-instituut |titel=Nedersaksisch Instituut |abruf=2025-06-17}}</ref> Sied 2018 givt dat wedder irregulären Leerstool för Neddersassisch. De schreven un spraken Spraak in den Seminaren is Hoogdüütsch oder in Grönneng Nedderlandsch.<!-- spraak op RUG? --> As ene rare Uutnaam sünd avers en paar [[Bachelor]]-Arbeiden op Platt schreven worrn, de man meist Betog to’n Plattdüütschen hebbt.<ref name=":13" /> === Bi de Plattdüütschen === [[Bild:Low_Saxon_Dialect_or_Language.svg|duum|De Meerheid (59,2&nbsp;%) in dat plattdüütsche Spraakgebeed seet Plattdüütsch as enen Dialekt an. Alleen 39&nbsp;% seet dat as ene Spraak.]] De Status ünner de Lüüd, de de Spraak snacken doot, is ook verscheden. De Süden vun dat Spraakrebeed, mit West- un Oostfalen un de Brannenborgsche Mark, daar is de Willen, de Spraak to bewaren minn stark as in’n Noorden, woneem de [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen Dialekten]] spraken warrt. In Delen vun Brannenborg is de Spraak meist ganz dood. Dor is keen Willen meer vörhannen, de Spraak to bewaren, dat givt keen Spraakvereens för Plattdüütsch un keen Speeldelen. Ganz anners süüt dat to’n Bispeel in [[Oostfreesland]] uut. Dar is de Spraak noch op dat beste as Alldagsspraak bewaart. Ook in Delen vun Sleswig-Holsteen un dat Dreeeck twüschen Elv un Weser sünd daar noch Plattsnackers, de sik ook aktiv för dat Plegen vun de Spraak insetten doot. Na de Ümfraag {{Lang|de|''Status und Gebrauch des Niederdeutschen''}} seet in Noordüütschland 59,2&nbsp;% Plattdüütsch as enen Dialekt an, 39&nbsp;% bekiekt Plattdüütsch as ene Spraak. De Ansichten ünnerscheedt sik man na Regioon: Mit 52&nbsp;% in [[Hamborg]] un 50,7&nbsp;% in [[Sleswig-Holsteen]] seet hier de Meerheid Plattdüütsch as ene Spraak an. In [[Sassen-Anholt]] (80,7&nbsp;%) un [[Brannenborg]] (80,5&nbsp;%) is de Andeel Lüüd, de Plattdüütsch as enen Dialekt beteken besünners hoog. Groten Inflood op de Ansicht of Plattdüütsch en Dialekt oder ene Spraak is, het de Plattdüütschkompetenz: Lüüd, de sülvenst Plattdüütsch snackt, seet Platt eer as Spraak. Lüüd, de keen Platt snacken köönt, bekiekt dat as enen Dialekt. Ook Lüüd, de sik stärker mit de egen Regioon verbunnen föölt, seet Platt eer för ene Spraak as enen Dialekt an.<!-- Ansichten to de Spraak in NL? --> == Sprekertall == === Översicht un Historie === Sprekertallen laat sik blot swaar angeven. In’n Zensus is faken de Moderspraak nich affraagt worrn un wenn se affraagt worrn is, denn hebbt de Behöörden keen Ünnerscheed maakt twüschen Plattdüütsch un Hoogdüütsch oder Plattdüütsch un Nedderlandsch. För de öllere Tied lett sik aver daar von uutgaan, dat so teemlich all Minschen in Plattdüütschland ook Plattdüütsch snackt hebbt. Ganz grov lett sik de Tall also för 1800 mit 7&nbsp;Millionen angeven un 1900 mag dat woll so knapp 20&nbsp;Millionen Minschen geven hebben, de Plattdüütsch snackt hebbt. (Düt Rebeed het vundaag en Inwanertall von meist 30&nbsp;Millionen Minschen.) Na 1900 un besünners na 1945 füng de Tall aver teemlich an to dalen. Alltohoop givt dat also dat vundaag so üm un bi 5&nbsp;Millionen Minschen, de Plattdüütsch snacken doot. === Düütschland === [[Bild:Low Saxon Competence by district 2016.svg|duum|Aktive Spraakkompetenz na Landkreisen (2016):<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;203.</ref><br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#217821|TEXT=Höögste aktive Kompetenz}}<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#afe9af|TEXT=Leegste aktive Kompetenz}}]] De repräsentative Ümfraag ''[[Wer spricht Platt?]]'', an de 200 Lüüd deelnemen, versöch 1984 dat eerste Maal de Spraakkompetenz in de Bundsrepublik Düütschland (sünner Oostdüütschland un Nedderland) to ünnersöken. Dat Resultaat weer, dat 20 % vun de Lüüd „bannig good“ Platt snackt, 15 % „good“ un 21 % „een beten“ Platt snackt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''[[Wer spricht Platt?]]'' [[Verlag Schuster|Schuster]], Leer 1987, S.&nbsp;95.</ref> Na een nee’er Ümfraag 2007, nu in ganz Düütschland, köönt 6 % Platt „bannig good“, 8,3 % „good“ un 23,4 % „een beten“ Platt snacken. Tohooprekent sünd an de an de 3&nbsp;Millionen Lüüd in Düütschland, de „bannig good“ oder „good“ Platt snackt. De nee’este Ümfraag vun 2016 (''[[Status un Gebrauch des Niederdeutschen 2016|Status un Gebrauch des Niederdeutschen]]'') fraag 1632 Lüüd in Plattdüütschland (sünner Süüdwestfalen).<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;7 ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> un keem to’n Resultaat, dat 6,2&nbsp;% „bannig good“, 9,5&nbsp;% „good“ un 16,7&nbsp;% „een beten“ Platt snacken köönt. 25,4&nbsp;% snackt en paar Wöör un 42,2&nbsp;% köönt gaar keen Platt.<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;13&nbsp;ff. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> De passive Spraakkompetenz, also de Tall Lüüd, de Platt verstaan köönt, liggt bi 76,9&nbsp;%.<ref name=":17" /> De Spraakkompetenz ünner de jüngen Lüüd het man stark afnamen: An de 10&nbsp;% (1,4&nbsp;% „sehr gut“, 3,1&nbsp;% good, 5,3&nbsp;% „mäßig“) vun de Lüüd twüschen 16 bet 29 Jaren kunnen 2016 Platt snacken, bi den Olen (över 60) sünd dat mit 52,3&nbsp;% fiev maal so vele. De Ümfraag 2016 ünnersöök ook den sotschalen Achtergrund vun de Deelmehners. Plattdüütschsnackers sünd normalerwiese öller (över 60), leevt op’t Land un hebbt enen ringerern Schoolafsluss. De Spraakompetenz ünnerscheedt sik stark na Regioon. De Spraak is in’n Noordwesten op’t starkst un nimt na Süüdwest to af. Langs de [[Waterkant|Noordseeküst]] vun [[Oostfreesland]] över dat [[Elv-Werser-Dreeeck]], [[Dithmaschen]] bet na [[Noordfreesland]] is Spraakompentenz mit an de 50&nbsp;% Lüüd, de bannig, good oder een beten Platt snackt, recht hoog. Op’t ringst is de Kompetenz in [[Brannenborg,]] hier köönt tohooprekent man 11,6&nbsp;% bannig good, good oder een beten Platt snacken.<ref name=":17">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;201&nbsp;f.</ref><gallery> Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland 2016|Spraakkompetenz na Bundsland (2016) Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller 2016|Spraakkompetenz na Öller (2016) </gallery> === Nedderland === In Nedderland het dat 2005 en Ümfraag geven. Bi düsse Ümfraag is rutkamen, dat 1.616.000 Lüüd en von de nedderlandschen plattdüütschen Dialekten snackt.<ref name=":8">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" |+Aantal sprekers Nedersaksisch eind 2002 volgens Bloemhoff (2005) !Gebede !Sprekers Tohuus !Sprekers allens tohoop !Andeel Sprekers in Percent !Andeel Sprekers ''goed/zeer goed'' !Andeel ''zeer goed'' |- |[[Provinz Grunneng|Grönnen]] |262.000 |446.400 |77,7% |60,9% |40,5% |- |[[Twente]] |334.200 |412.800 |76,1% |52,6% |30,2% |- |[[Oaveriessel|West-Oaveriessel]] |326.100 |378.500 |73,0% |58,8% |34,5% |- |[[Drenthe]] |255.200 |369.600 |76,6% |59,8% |40,9% |- |[[Achterhook]] |211.000 |258.400 |73,0% |57,9% |42,1% |- |[[Veluwe]] |174.800 |229.600 |48,6% |33,0% |14,9% |- |[[Steenwiekerland]] |21.100 |29.000 |67,4% |48,1% |23,5% |- |[[Stellingwarven|Weststellingwerf]] |13.800 |16.800 |64,6% |48,1% |33,0% |- |[[Stellingwarven|Ooststellingwerf]] |6.400 |10.500 |48,8% |30,1% |18,4% |- |Allens tohoop |≈1,6&nbsp;Millionen |≈2,15&nbsp;Millionen |70,9% | | |} De Tallen na en lütter Unnersöök vun 2011 unnerscheed sik man stark. De Andeel Öllern, de Neddersassisch mit eenanner snackt is vun 34&nbsp;% 1995 op 15&nbsp;% 2011 torüggegaan, de Andeel Kinner, mit de Öllern oder Broders un Sösters Platt snackt weer 1995 noch and 7&nbsp;%, man is 2011 op 1&nbsp;% torüggegaan. Vergliek de Tallen hier ünner:<ref>Geert Driessen: ''Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011,'' ITS, Radboud Universiteit Nijmegen, S. 3.</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" ! !1995 !2001 !2011 |- |Öllern |34% |24% |15% |- |Kind-Moder |7% |5% |1% |- |Kind-Vader |8% |6% |2% |- |Kind-Broder/Söster |7% |5% |1% |- |Kind-Frünnen |6% |5% |1% |} === Weltwied === Vun den 15.000 bet 20.000&nbsp;Düütschen in dat [[Däänmark]] köönt man en lütten Deel noch Plattdüütsch snacken.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Daenemark |titel=Weten: Plattdeutsch in Dänemark |abruf=2025-02-10}}</ref> Den [[plautdietsch]]en Dialekt von de [[Mennoniten]] snackt ook noch wedder so bi 300.000 bet 500.000&nbsp;Minschen.<ref name=":35">{{Internetquelle |url=https://www.ethnologue.com/language/pdt |titel=Plautdietsch |werk=ethnologue.com |hrsg=[[SIL International]] |abruf=2025-02-10}}</ref> Na de [[Ethnologue]] (Uutgaav 2016) verdeelt sik de Tall Plautdietsche so: 4.000 in [[Argentinien]], en beten ünner 10.000&nbsp;Minschen in [[Belize]],<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Belize |titel=Weten: Plattdeutsch in Belize |abruf=2025-02-10}}</ref> 60.000 in [[Bolivien]], rund 8.000 in [[Brasilien]], 80.000 in [[Kanada]], 2.000 in [[Costa Rica]], 100.000 in [[Kasachstan]], 40.000 in [[Mexiko]], noch eenmaal 40.000 in [[Paraguay]], 5.000 in [[Peru]] un üm de 12.000 in den [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]].<ref name=":35" /> Vun den rund 200.000 Russlandmennoniten in Düütschland hebbt vele dat Platdietsch opgeven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/migration-integration/kurzdossiers/252533/russlanddeutsche-und-andere-postsozialistische-migranten/ |titel=Russlanddeutsche und andere postsozialistische Migranten |datum=2017-07-13 |abruf=2025-02-10 |sprache=de}}</ref> De plattdüütschen Dialekten in Brasilien, besünners dat [[Pomerano]], snackt twüschen 100.000 un 300.000&nbsp;Minschen.<ref name=":36">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-02-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |titel=Espírito Santo investe na preservação da língua pomerana – DW – 03/09/2014 |archiv-url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |archiv-datum=2025-01-03 |abruf=2025-02-10 |sprache=pt}}</ref> Dat [[Vestfaliano]] in [[Westfália]] snackt nich meer as 3000&nbsp;Lüüd.<ref name=":36" /> == Dialekten un Varietäten == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Dialekten}} === Översicht === [[Bild:Plattdüütsche Dialektrebeden.png|duum|300px| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#B0FF75|TEXT=[[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCFF|TEXT=[[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC66|TEXT=Noordneddersassisch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Holsteensch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFCC|TEXT=Sleswigsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC33|TEXT=Brannenborgsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99FFCC|TEXT=Mekelbörgsch-Vörpommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Pommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCCC|TEXT=Nedderpreußsch}}<br /> Stand vun vör 1945]] Plattdüütsch is ene Spraak sünner Standard, de sik in verscheden Dialekten un Dialektgruppen deelt: * '''[[Mark-Brannenborger Platt|Märksch-Brannenborgsch]]''': Märksch oder ook Brannenborgsch sünd de plattdüütschen Dialekten in [[Brannenborg]], de [[Ollmark]] in [[Sassen-Anholt]] un den ööstlichsten Deel vun [[Mekelnborg-Vörpommern|Meklenborg-Vöörpommern]]. De Dialektgrupp deelt sik wieder [[Noordmarksch|Noordmärksch]], [[Middelmärksch]] un [[Middelpommersch]].<ref name=":49">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 234.</ref> Typsch Kennteken is ''det'' statts ''dat,''<ref>[[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch'', S.&nbsp;596&nbsp;ff.</ref> de Uutspraak vun /g/ as [j] un nedderfranksche Substratwöör.<ref name=":49" /> De märkschen Dialekten sünd al in dat 19.Jhd stark vun dat Middeldüütsch, besünners dat Berlinersch bedrängt worrn.<ref name=":48" /> * [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|'''Mekelnborg-Vöörpommersch''']]: ene relativ eenheidliche Dialektgrupp in Meklenborg-Vöörpommern, de avers deelwies wieder in Dialekten as Swerinersch, Strelitzsch un Vöörpommersch deelt warrt. Besünner Kennteken sünd de Diphthonge /au/ un /ei/ in Wöör as ''Kauken'' un ''hei'' un de Wannel vun Vokalen för /r/, so as ''Wuurd'' statts Woord un ''hüren'' statts ''hören.'' Typsch Meklenborgsch is ook de Diminutiv op ''-ing.<!-- Born fehlt -->'' * [[Nedderpreußisch Platt|'''Nedderpreußsch''']] is de ole Dialekt vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] un [[Danzig]] un ook Grundlaag vun dat [[Plautdietsch]]. Kennteken sünd deelwies de Affall vun /n/ so as in ''moake'' un de [[Unrund (Vokaal)|unrunnen]] Vokalen, so as ''Kenig'' statts ''König.''<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten. Proben und Darstellung.'' Hirt, Breslau 1924, S. 79.</ref> * '''[[Noordneddersassisch]]''' is en Dialekt in [[Noordneddersassen]], [[Sleswig-Holsteen]]. Dat Neddersassisch in [[Provinz Grunneng|Grönneng]] is de Spraakhistorie na ook noordneddersassisch. De realtiv eenheidliche Dialektruum kann wieder in [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Grunnegs|Grönnegsch]], [[Emslänner Platt|Eemslandsch]], [[Ollnborger Platt|Ollnborgsch]], [[Noordhannobersch]], [[Holsteener Platt|Holsteensch]] un [[Sleswigsch|Slewswigsch]] ünnderdeelt warrn.<ref>Helmut Glück (Hrsg.): ''Metzler Lexikon Sprache.'' 3., neubearbeitete Auflage. J. B. Metzler, Stuttgart 2005, <nowiki>ISBN 3-476-02056-8</nowiki>, Eintrag „Nordniederdeutsch“, S. 446–447.</ref> Vergleken mit Oost- un Westfäälsch is dat Luudsysteem starker vereenfacht.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;ff.</ref> Noordneddersassiche Dialekten tellt to den vitaalsten plattdüütschen Dialekten un de grote Literatuur un Medien sünd in enen noordneddersassischen Dialekt. * [[Oostfäälsch Platt|'''Oostfäälsch''']] is ene Dialektgrupp in [[Süüdneddersassen]] un de [[Meideborger Böörd]] in [[Sassen-Anholt]], de sik wieder in [[Elvoostfäälsch]],[[Göttingsch-Grubenhagensch]] [[Heidoostfäälsch]] un [[Karnoostfäälsch]] deelt. Kennteken sünd to’n Bispeel D[[Tweeklang|iphthongen]] uut olen Langvokalen, so as ''Stein'' (<&nbsp;''stên'')'','' ''Faut (<&nbsp;fō₁t'')'','' ''mëin (<&nbsp;mîn'')'','' ''Hius'' (<&nbsp;''hûs'')'',''<ref>Schröder, Ingrid. "Ostfälisch". ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online'', edited by Stefan J. Schierholz and Laura Giacomini. Berlin, Boston: De Gruyter, 2022. <nowiki>https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_16176/html</nowiki>. Accessed 2025-06-16.</ref> dat ''e-'' bi dat Partizip, so as ''ekofft'' statts ''kofft'' un de Personaalpronomen ''mik/mek'' un ''dik/dek'' statts ''mi'' un ''di.'' Anners as de noordneddersassisch toonlangen Vokalen un de westföölschen braken Diphthongen het Oostfäälsch faken Kortvokalen, so as ''Pepper'' un ''Könnig'' statts ''Peper/Piäper'' un ''Köni(n)g/Küöni(n)g.''<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;558&nbsp;f.</ref> * [[Oostpommersch Platt|'''Oostpommersch''']] is de ehmalige Dialekt vun [[Hinnerpommern]]. Vundaag leevt de Dialekt as [[Pomerano]] in [[Brasilien]] wieder. * [[Westfäölsk Plat|'''Westfäälsch''']] is de Dialektgrupp in [[Westfalen]], de sik in [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]], [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]], [[Süüdwestfäälsch]] un [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlansch]] ünnderdeelt, un vergleken mit de anner Dialektgruppen veel konservative Kennteken het.<ref name=":47">[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsch-neddersassischen]] Dialekten –&nbsp;[[Grunnegs|Grönnegsch]] uutbenamen&nbsp;– tellt de Spraakhistorie na mit to dat Westfäälsch. [[Emslänner Platt|Emslandsch]] gellt deelwies as en westfäälsch-noordneddersassisch Övergangsdialekt.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> Typsch sünd de braken Diphthongen, so as {{Lang|wep|''Biëke''}} un {{Lang|wep|''Vuëgel''}} statts de noordneddersassisch Langvokalen in ''Beek'' un ''Vagel''.<ref name=":47" /> === Struktuur vun de Dialekten ünnerenanner === [[Bild:Isoglossen.svg|duum|300px|Paar vun de wichtigen Isoglossen vun dat Plattdüütsche<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3afe33|TEXT=Apokoop vun dat e}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0000ff|TEXT=Eenheidsplural -en/-t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff9e00|TEXT=dat/det}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff00|TEXT=Affall vun dat -n an’t Woortenn}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#17c1fc|TEXT=Eenheidsplural -(e)t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff0000|TEXT=Partizip Verleden Tiet op e-}}]] De plattdüütschen Dialekten unnerscheed sik ünner en man nich so stark, as de [[Hoogdüütsche Dialekten|hoogdüütschen Dialekten]]. So is dat ook vergleken swarer de verscheden Varietäten in Gruppen intodelen.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen, Eine Re-Analyse der Wenkerdaten,'' S.&nbsp;20&nbsp;f. ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> Traditschonell ünnerdeelt de [[Dialektologie]] Plattdüütsch in [[Westnedderdüütsch]] un [[Oostnedderdüütsch]]. Westnedderdüütsch sünd de Dialekten in dat ole [[Sassen (Volk)|sassische]] Stammland –&nbsp; [[Oost-Freesland]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Sleswig]], wo sik Plattdüütsch eerst later uutbreedt het, inbegepen. Oostnedderdüütsch sünd de Dialekten in de Rebeden, in de sik Plattdüütsch mit de [[Oostkolonisatschoon]] hen uutbreed het. De Grenz löppt döör Oostholsteen, sniedt vun [[Neddersassen]] dat [[Wendland]] af un löppt denn dicht bi de Grenz twüschen [[Sassen-Anholt]] un [[Brannenborg]] na Süüd to. De grote Ünnerscheed twüschen düsse beiden Gruppen is de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]] op ''-(e)t,'' so as ''wi maakt/maket'' gegenöver ''-en'' so as in ''wi maken''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;240.</ref> Nee’eren Unnersöök, de den Spraakafstand twüschen Dialekten meten deit, stellt man de traditschonelle Sicht in Fraag. Dat traditschonell oostnedderdüütsche [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelborg-Vöörpommersch]] steit dichter bi dat westnedderdüütsche [[Noordneddersassisch]], as bi dat even so oostnedderdüütsche [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]]. [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]] un [[Oostfäälsch]] hebbt meer Gemeensamkeiden mit eenanner as mit dat Noordneddersassisch. So kann de plattdüütsche Spraakruum ook in ene [[Noordnedderdüütsch|nöördliche Grupp]] mit Noordneddersassisch, Mekelnborg-Vöörpommersch un ene [[Süüdnedderdüütsch|süüdliche Grupp]] mit Oostwestfäälsch un Oostfäälsch indeelt warrn. Märksch steit för sik is avers dichter bi nöördliche Gruppe.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen.'' ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> === Dackspraken un Varietätenspektrum === En wichtigen Ünnerscheed, de sik na de [[Dackspraak|Dackspraken]] richt, liggt ook twüschen [[Nedderlandsch-Neddersassisch]] un den Rest vun dat Plattdüütsche. Disse Verscheel is nich vun öllers her un is eerst mit de letsten Jaarhunnerden un besünners in dat 20.&nbsp;Jhd. vun de nedderlandsche un de hoogdüütsche Standardspraak kamen. De Dialekten in de Nedderlannen hebbt ne’e Wöör opnamen, de uut dat Nedderlandsche stammt un de Dialekten in Düütschland hebbt düsse ne’en Begrepen uut dat Hooddüütsche övernamen.<ref>Gooskens, C. S. & Kürschner, S. 2009 Low Saxon dialects across borders — Niedersächsische Dialecte über Grenzen hinweg. Lenz, A. N., Charlotte, G. & Siemon, R. (eds.). Franz Steiner Verlag, p. 273 - 297 (Beihefte Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik; no. 138)</ref> De Dialekten langs de Genze sünd so jümmers wieder uut en anner dreven.<ref>Jan Goossens: ''Niederdeutsche Spracke, Versuch einer Defintion.'' In: Jan Goossens (Ruutgever): ''Niedereutsch, Sprache und Literatur'', S.&nbsp;9–27.</ref> De mennonitschen Dialekten hebbt ook Hoogdüütsch as Dackspraak had, je na Land hebbt aver ook [[Russische Spraak|Russ’sch]], [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]] Inflood namen un veel technische Begrepen sünd daarvun bi de Plautdietschen teemlich verscheden. Eensprakig Plattdüütsche givt dat vundaag nich meer, so dat alle Sprekerschen un Sprekerschen tomindsten ook de düütsche oder nedderlandsche Standardspraak snackt. Unklaar is, of en düsse Situatschoon beter os [[Bilingualismus|Tweesprakigkeid]] oder [[Diglossie]] beschrieven kann.<ref name=":27">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;197&nbsp;ff.</ref> För den noorddüütschen Ruum givt dat verscheden Modellen de Spraaksituatschoon to beschrieven. Dat Diglossie-Modell ünnerscheedt Hoog- un Plattdüütsch as twee klaar scheden Spraakschichten. Dat Kunvergenzmodell, in dat Hoog- un Plattdüütsch en Diasysteem billt, beschrivt de noorddüütsche Spraaklandschop, in de Hoog- un Plattdüütsch op eenanner Inflood neemt un de Övergang twüschen den Varietäten verswümmt. So bruukt Plattsprekers to’n Bispeel [[Code Mixing]] un bruukt in eer Plattdüütsch hoogdüütsche Wöör, besunners Wöör, de in den Dialekt feelt oder ook Funktschoonswöör so as [[Abverb|Abverbien]], [[Kunjunktschoon|Kunjunktschonen]] oder [[Partikel (Linguistik)|Partikeln]]. Morphologie un Syntax blievt annersieds grotendeels plattdüütsch. In dat spraken Hoogdüütsch in Noordüütschland sliekt sik man plattdüütschen Kennteken in so [[Preposition stranding|''Preposition stranding'']] oder de [[Obliquus (Kasus)|oblique]] Kasus. So gliekt sik Plattdüütsch un dat noordüütsche Hoogdüütsch jümmer starker an.<ref name=":27" /><!-- Varietätenspektrum in nds-nl/nl? --> === Mischspraken === Na de Schreivsprakenwessel sünd sied dat 17.&nbsp;Jhd. hoogdüütsch-plattdüütsche [[Mischspraak|Mischspraken]] so as [[Missingsch]], dat [[Flensborg|Flensborger]] [[Petuh]], [[Ruhrdüütsch]] un [[Berlinsch]], opkamen. Plattdüütsch weer in de Tied spraken Spraak, Hoogdütsch meist rein schreven Spraak. Wenn Plattsprekers nu Hoogdüütch snacken wullen, kemen plattdüütsche Kennteken in de Spraak, so dat en Hoogdüütsch mit starken plattdüütschen Inflood opkeem. Eerst weren düsse Mischspraken noch de Spraak vun Lüüd, de plattdüütsch opwussen weren, un Hoogdüütsch snacken versöken. Later is dat ook de Ümgangsspraak vun Minschen worrn, de meist keen Platt snacken kunnen, un de Mischspraak as ere enige hoogdüütsche Varietät snacken. Sied de twede Halve vun dat 20.&nbsp;Jhad sünd de Mischspraken tohoop mit Plattdüütsch döör dat Hoogdüütsch verdrängt worrn. Mit Theater un Literatuur sünd de Mischspraken so as Missingsch un ook Ruhrdüütsch bekannt worrn un is vundaag en Deel vun de Identität in Städen so as [[Hamborg]], [[Bremen]] un Flensborg oder in de [[Ruhrpott]], ook wenn dat meist nich meer snackt warrt.<ref name=":28">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;199&nbsp;ff.</ref> <!-- Mischspraken in NL? Oder eer diglossie/regiolekt? --> == Phonetik un Phonologie == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Phonologie}} === Kunsonanten === Plattdüütsch ünnescheedt rund 20 [[Konsonant|Kunsonanten]], de in den plattdüütschen Dialekten to’n groten Deel gliek sünd. Ünnerscheden sünd ünner beschreven. <ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;245–265.</ref> {| class="wikitable" |+Kunsonanten in’n Plattdüütschen ! ![[Labial|Labiaal]] ![[Alveolar|alveolaar]] ![[Postalveolaar|postalv.]] ![[Palatal|palataal]] ![[Velar|velaar]] ![[Glottal|glottaal]] |- ! style="text-align:left" |[[Plosiv|Plosiven]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Plosiv|b]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] · [[Stimmhaften alveolaren Plosiv|d]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] · [[Stimmhaften velaren Plosiv|g]] | |- !style="text-align:left" |[[Nasaal (Phonetik)|Nasaalen]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | |- !style="text-align:left" |[[Frikativ|Frikativen]] |style="text-align:center" |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Frikativ|v]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen alveolaren Frikativ|s]] · [[Stimmhaften alveolaren Frikativ|z]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]] |style="text-align:center" |[[Stimmlosen palatalen Frikativ|ç]] · [[Stimmhaften palatalen Approximant|j]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen velaren Frikativ|x]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] |- !style="text-align:left" |[[Vibrant|Vibranten]] | |style="text-align:center"|[[Alveolaren Vibrant|r]] | | | | |- !style="text-align:left" |[[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften lateralen alveolaren Approximant|{{IPA-Text|l}}]] | | | | |} /{{IPA-Text|p t k}}/ hebbt meist [[Aspiratschoon (Phonetik)|Aspiratschoon]] {{IPA|pʰ tʰ kʰ}}, in’n West- un Oostfäälsch sünd aver deelwies unbepuust {{IPA|p t k}}.<ref>{{Internetquelle |autor=Paul Teepe, in |url=https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf |titel=Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. Band 1: Sprache. |hrsg=[[Jan Goossens]], LWL |datum=1983 |abruf=2018-11-29 |format=PDF}} (PDF)</ref> De [[Uutluudverharden]] maakt /b/ un /d/ an’n Woordenn stemmloos, so as ''goo<u>d</u>'' [go:t]. /d/ fallt twüschen Vokalen faken uut, so as ''Tieden'' /{{IPA-Text|tiːdn̩}}/&nbsp;→&nbsp;{{IPA|tiːn}}. /g/ is in allen Dialekten an’n Woordenn en Frikativ, je na Positschoon vun de Vokaal tovöör [ç x ‌x]. Westföölsch, Nedderlandsch-Neddersassisch un dat Angelsche Platt sprikt dat /g/ jümmers as Frikativ uut. Dat Brannenborgsch seggt meist /j/. /m n ŋ/ un /l/ köönt [[sülvsche Kunsonanten]] sien. /ŋ/ kann ook för en Kunsonantenkluuster {{IPA|ŋg}} gellen. Dat /s/ is an’n Woordanfang stemmloos {{IPA|z}}, in Westfalen stemmloos {{IPA|s}}. /ʃ/ kümmt vun öller ''*sk'' un is in welk Dialekten as {{IPA|sk~ʃk~sx}} bewaart. Dat /ʒ/ kann in Frömdwöör opkamen, so as ''Garage'' {{IPA|ga.ra:ʒ}} un is in welk noordneddersassischen Dialekten de Uutspraak vun dat /{{IPA-Text|ʝ}}/ Dat /l/ kann an’n Woordenn ene velaar Uutspraak hebben: {{IPA|ɫ}}. /r/ is je na Dialekt {{IPA|r~ɾ}} oder {{IPA|ʀ}}. De uvulare Uutspraak warrt in Düütschland jümmers fakener. === Vokalen === ==== Kort- un Langvokalen ==== Plattdüütsch ünnerscheedt acht Kortvokalen /{{IPA-Text|a ɛ ə ɪ ɔ ʊ œ ʊ y}}/ un meist ook /{{IPA-Text|ɐ}}/ as [[Allophoon]]. [[Plautdietsch]] het de [[Labialisatschoon|runnen]] Vokalen /{{IPA-Text|œ}}/ un /y/ mit’n [[Labialisatschoon|unrunnen]] /{{IPA-Text|ɛ}}/ un /{{IPA-Text|ɪ}}/ versmolten.<ref>Cox, Cristopher; Driedger, Jacob M.; Tucker, Benjamin V. (2013), "Mennonite Plautdietsch (Canadian Old Colony)", ''Journal of the International Phonetic Association'', '''43''' (2): 221–229</ref> Bi de langen Vokalen ünnerscheedt de [[Dialektologie]] twee Gruppen: de [[Ooldlange Vokalen|ooldlangen]] un de [[Toonlange Vokalen|toonlangen Vokalen]]. De ooldlangen Vokalen /â ê î ô ö̂ û ü̂/ weren [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansche]] Langvokalen oder [[Tweeklang|Diphthongen]] un sünd in den meisten plattdüütschen Dialekten Monophthongen. [[Ostwestfäälsch|Oost]]- un [[Süüdwestfäälsch]], [[Middelmärksch]] un deelwies ook dat [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] hebbt eer man to Diphthongen maakt. De Dialektolgie ünnerscheedt ooldlang ô₁ un ô₂, de je na Dialekt anners uutspraken warrt, un jüstso ooldlang ö̂₁ un ö̂_2. Dat givt veer ooldlange ê-Luden: ê₁, ê₂, ê₃ un ê₄, de ja na Dialektgrupp verscheden to twee oder dree Luden tohoopfullen sünd. Dat ê₂ het sik in ê_2a un ê_2b spleten, de in welk Dialekten mit je ünnerscheedlichen ê-Luden tohoopfullen sünd. So sünd to’n Bispeel in dat westliche [[Noordneddersassisch]], [[Noordmärksch]], [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlandsch]] un [[Twentsch]] ê₁, ê₂ un ê₄ to enen Luud tohoopfullen, ê₃ is as enen Diphthong för sik bleven. Annersieds het dat [[Süüdwestfäälsch|Süüdwestfäälsche]] dree ê-Luden: ê_1, ê₂ sünd apart bleven, ê₃ un ê₄ sünd tohoopfullen. In’n [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälschen]] un en Deel [[Ostfälsch Platt|Oostfäälsch]] wedderüm is ê₁ mit ê_2a tohoopfullen un ê_2b is mit ê₃ un ê₄ versmolten.<ref name=":31">{{Internetquelle |autor=Olaf Bordasch |url=https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |titel=Die westfälischen Dialekte |werk=plattdeutsch-niederdeutsch.net |datum=19. August 2020 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123220522/https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |archiv-datum=2025-01-23 |abruf=2025-01-23 |sprache=de}}</ref> De toonlagen Vokalen /ā ē ī ō ȫ ū ǖ/ sünd eerst mit’n Övergang vun [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] na [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] opkamen, as korte Vokalen, de in apen [[Stammsülv|Stammsülven]] mit [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] to de toonlangen Vokalen deent worrn sünd. De acht verscheden ooldsassischen Kortvokalen /a e ë i o ö u ü/ sünd in’n Westfäälschen as söven braken Diphtongen bewaart bleven. Oostfäälsch het dat to fiev Luden vereenfacht: /ā ē ī ō ȫ/. Noordneddersassisch un [[Oostnedderdüütsch]] ünnerscheedt alleen dree toonlange Vokalen: /ā ē ȫ/.<ref name=":31" /> ==== Överlange Vokalen ==== Welk noordneddersassische Dialekten hebbt överlange Vokalen, de ook „Sleeptoon“ oder „Knick“ heet. Se kemen wegen de [[Apokoop|e-Apokoop]] op. As dat /ə/ wegfullen is, is en langen Vokaal in de Stammsülv daarför deent worrn un noch länger as en normalen langen Vokaal worrn. Dat givt wat Miminaalparen, de sik döör düssen Sleeptoon ünnerscheedt, so as ''wied'' {{IPA|viːt}} mit eenfachen Langvokaal un ''Wied'' {{IPA|vîːt}} mit överlangen Vokaal.<ref>[[Steffen Höder]]: ''Tonalität im nördlichen Niederdeutschen und in Skandinavien: eine areale Perspektive.''In: ''[[Niederdeutsches Jahrbuch]]'' 143 (2020), [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]]. S.&nbsp;49–67.</ref> === Akzent === De [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] op Platt is dynaamsch, dat will seggen de [[Sülv]] mit den Akzent warrt luder uutsnackt. De Akzent liggt allgemeen op de eerste Sülv, to’n Bispeel: ''<u>bru</u>ken'' oder ''<u>Back</u>stuuv''. Bi Verben mit enen Vöörföögsel kann de Akzent op den Stamm oder op dat Vöörföögsel sitten. De beiden ünnerscheelich betoonten Wöör bedüüdt denn avers ook wat anners, so as ''över<u>setten</u> ‘''in en anner Spraak överdregen’ un ''<u>över</u>setten'' ‘wat överdweren’.'''<ref name=":32">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' , S.&nbsp;30.</ref>''' [[Frömdwoord|Frömdwöör]] köönt den Akzent ook op de leste oder vöörletste Sülv dregen, so as ''blüme<u>rant</u>'' oder ''verdeffen<u>de</u>ren''.<ref>{{Internetquelle |autor=[[Klaus-Werner Kahl]] |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |titel=Betonung |werk=Plattdeutsch.net |datum=2013-08-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240915223418/https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |archiv-datum=2024-09-15 |abruf=2025-01-27 |sprache=de}}</ref> === Luudstand === [[Kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum|Kuntinentalwestgermaansch]], dat op de Dialekten keken, ganz grov en Kontinuum billt, deelt sik op in dree Ünnerdelen, de düüdliche Ünnerscheden in de Phonologie hebbt: [[Nedderfränksch]], [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoochdüütsch]] un Plattdüütsch. De Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche kemen vöör allen döör den [[Hoochdüütsch Luutwannel|Hoogdüütschen Luudwannel]] tostann, de vun dat [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansche]] uut de Plosiven in’n [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütschen]] wannelt het. De [[Böverdüütsch|böverdüütschen]] Dialekten hebbt den gröttsten Deel Luudwannels mitmaakt, de [[Middeldüütsch|middeldüütschen]] Dialekten maken deelwies mit un de [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen]] Spraken sünd bi de unverschaven Kunsonaten bleven. {| class="wikitable" !Hoogdüütsch Luudwannel ([[Oorgermaansche Spraak|Germ]]. → [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ohd]].) !Bispelen !Gebeed |- |/*p/→/ff/→/f/ |nds. ''sla'''p'''en'' → ''schla'''f'''en''; nds. ''Schi'''pp''''' → ''Schi'''ff''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*p/→/pf/ |nds. '''''P'''eperr'' → '''''Pf'''effer''; nds. '''''P'''loog'' → '''''Pf'''lug;'' nds. ''schar'''p''''' → [[Düütsche Spraak|hd.]] ''schar'''pf'''/schar'''f''''' |Böverdüütsch |- |/*t/→/ss/→/s/ |nds. ''da'''t''''', ''wa'''t''''', ''e'''t'''en''→ ''da'''s''''', ''wa'''s''''', ''e'''ss'''en'' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*t/→/ts/ |nds. '''''T'''ied'' → '''''Z'''eit''; nds. '''''t'''ellen'' → '''''z'''ählen''; nds. '''''T'''immer'' → '''''Z'''immer''<ref>[https://woerterbuchnetz.de/?sigle=DWB&sigle=DWB&mode=Vernetzung&lemid=GZ06516 Eintrag „Zimmer“], in ''Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm'', Bd.&nbsp;31, Sp.&nbsp;1285 ff.</ref> |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/xx/→/x/ |nds., [[Nedderlandsche Spraak|nl.]] ''i'''k''''' → ''i'''ch'''''; nds. ''ma'''k'''en'' → ''ma'''ch'''en''; nds. ''oo'''k''''' → ''au'''ch''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/kx/ un →/x/ |dt. '''''K'''ind'' → [[Süüdbaiersch|süüdbair.]] '''''Kch'''ind'', [[Hoochalemannsch|hoogalem.]] '''''Ch'''ind'' |Süüdbaiersch, Hoog- und Höögstalemannsch |- |/*b/→/p/ |dt. '''''B'''erg'', '''''b'''ist'' → [[Zimbrisch|zimbr.]] '''''P'''erg'', '''''p'''ist'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |- |/*d/→/t/ |nds. '''''D'''ag'' → '''''T'''ag''; nds. ''Va'''d'''er'' → ''Va'''t'''er'' |Böverdüütsch |- |/*g/→/k/ |dt. '''''G'''ott'' → bair. '''''K'''ott'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |} De Ünnerscheed bi /{{IPA-Text|b}}/, /{{IPA-Text|v}}/ un /{{IPA-Text|f}}/ steit vun’n hoogdüütschen Luudwannel apart: Engelsch het ''wi<u>v</u>es'' {{IPA|waɪ'''v'''z}}, Hoogdüütsch ''Wei<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvaɪ̯'''b'''ɐ}} un Plattdüütsch kennt ''Wie<u>v</u>er'' {{IPA|viː'''v'''ɐ}}, aver ook ''Wie<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvi'''b'''ɐ}}. De Eentall ''Wief'' {{IPA|ˈvi'''f'''}} warrt aver jümmer as {{IPA|f}} spraken (Hoogdüütsch ''b'', ''Weib''). Ook dat Kluuster ''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' an’n Woortanfang is en Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche: ''Swien'' un ''slapen'' hebbt op Hoogdüütsch en ''sch'' /{{IPA-Text|ʃ}}/: '''''Sch'''wein'' un '''''sch'''lafen'' (''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' warrt man ook in welk plattdüütsche Dialekten as ''sch''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' uutspraken). De ole westgermaansche [[Stimmhaften velaren Frikativ|velare Frikativ]] /ɣ/ is in’n Hoogdüütschen /g/ worrn, en groten Deel plattdüütsche Dialekten het den Wannel ook mitmaakt, Dialekten so as [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]] hebbt man tohoop mit Nedderlandsch den Friaktiv bewaart. Bi de Kunsonanten is also en groten Ünnerscheed twüschen Hoogdüütsch un Plattdüütsch. Dat Nedderfranksche geit bi de Kunsonanten ganz mit dat Plattdüütsche. Ünnerscheden givt dat aver deelwies bi Luden, de sik eerst in jüngere Tiet verännert hebbt. So as de Övergang vun ''old'' na ''oud'', wat en wichtigen Ünnerscheed is, de Nedderfranksche vun dat Plattdüütsche scheedt. [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansche]] Kennteken verbinnt Plattdüütsch mit Engelsch un Freesch. Vergleken mit den beiden sünd man al in dat [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassische]] un noch meer in dat moderne Plattdüütsch noordseegermansche Kennteken verlüstig gaan. To’n noordseegermannschen Kennteken tellt de [[Nasaal (Phonetik)|Nasaalswund]] na dat [[Nasaal-Spirant-Gesett]], so as in *''uns''&nbsp;''>''&nbsp;''ūs, *gans''&nbsp;''>''&nbsp;''Goos, *fimf''&nbsp;''>''&nbsp; ''fiev.'' Ooldsassisch harr noch meer Wöör mit Nasaalswund so as {{Lang|osx|''mūth''}} ‘Mund’, man al dat Middelsassische het de Form ''mund'' wedderherstellt. So finnt sik ook in welk Dialekten vundaag Formen mit Nasaal, so as ''u'''n'''s'' oder ''Ga'''n'''s'' un Formen sünner Nasaal in anner Dialekten, so as ''us'' un ''Goos.'' Noordseegermaansche Kennteken sünd ook de Wegfall vun /{{IPA-Text|t}}/ in *''ist''&nbsp;''>''&nbsp;''is'', de Pronomen ''mi, di, he, wi,'' ''ji'' statts ''mir, dir,'' ''er, wir, ihr'' und de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]]. Anner Kennteken finnt sik bloot deelwies in’n Plattdüütschen, so as [[Metathees|r-Metathees]] in ''*brinnan'' ‘brennen’&nbsp;>&nbsp;engl. ''burn'', un de [[Assibilatschoon|Assibiliatschoon]], de Ooldsassisch mitmaakt het, [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] aver wedder torüggdreit het, so dat vundaag alleen wat Reliktwöör as „[[Kävers|Sever]]“ oder Naams so as „[[Celle]]“ den Luudwannel noch wiest.<ref>Adolphe van Loey: ''Schönfeld’s Historische Grammatica van het Nederlands. Kankleer, vormleer, woordvorming.'' 8.&nbsp;Druck. Thieme, [[Zutfent|Zütfent]] 1970, <nowiki>ISBN 90-03-21170-1</nowiki>, Kap.&nbsp;9, S.&nbsp;XXXIII.</ref> == Grammatik == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Grammatik}} === Verben === Dat Plattdüütsche [[Konjugatschoon|konjugeert]] (bögt) [[Verb|Verben]] na [[Persoon (Grammatik)|Persoon]], [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall), [[Tempus]] (Tied) un [[Modus (Grammatik)|Modus]] (Uutsaagwies) un ünnerscheedt so as anner germaansche Spraken [[Stark Verb|starke]] un [[Swack Verb|swacke Verben]]. ==== Konjugatschoon ==== In dat [[Präsens]] (Nutied) markeert Plattdüütsch den [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) mit dree verscheden [[Suffix|Suffixen]] (Nasülven): -''(e)'' för de 1.&nbsp;Persoon (ik/ek)'', -(e)st'' för de 2.&nbsp;Persoon (du)'','' un ''-(e)t'' för de 3.&nbsp;Persoon (he, se, dat/et). ''-e'' an’n Woordenn un /{{IPA-Text|e}}/ in ''-et'' sünd in Rebeden mit [[Apokoop|e-Apokoop]] wegfullen. De [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall) is en [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]], dat will seggen alle dree Personen kriegt, anners as op Hoogdüütsch, dat lieke Suffix: -''(e)t'' oder ''-en.'' Dat ''-(e)t'' is de Form in’n olen plattdüütschen Stammland; [[Oostnedderdüütsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]], [[Grunnegs|Grönnengsch]] un [[Sleswigsch]] hebbt de Pluraal op ''-en.'''''<ref name=":1">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;268.</ref><ref name=":18">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;65&nbsp;f.</ref>''' Starke Verben un en paar unregelmatige swacke Verben verännert in de 2. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar den [[Stammvokaal]], maakt em kort un geevt em, wenn mööglich, enen [[Ümluud]]. {| class="Tabell" |+[[Präsens]] (Nutied) | ! colspan="2" |Swacke Verben ('''maken''') |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''et'''/maak-'''t'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''et'''/maak-'''t''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik slap-'''e'''/slaap-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se slap-'''et'''/slaap-'''t'''/slap-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ö</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ö</u>p-'''t''' |} Dat [[Präteritum]] (verleden Tied) billt Plattdüütsch op twee verscheden Aarden: De swacken Verben billen dat Präteritum oorsprünglich met de Nasülven ''-e-de'' för de 1.&nbsp;un 3. Persoon Singulaar, ''-e-dest'' för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar un ''-e-den'' för’n Pluraal.'''<ref name=":1" />''' De Endsülven sünd man in velen plattdüütschen Dialekten afslepen un in Gebeden mit e-Apokoop sünd de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar Präsens un Präteritum ganz tohoopfullen.'''<ref name=":18" />''' De starken Verben billt dat Präteritum mit [[Afluud]]. Se wannelt den Stammvokaal un hangt för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar ''-(e)st'' un för de Meertall ''-en'' an'','' de 1. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar kriegt kene Endsülv.'''<ref name=":18" />''' De Afluud kann sik je na Dialekt ünnerscheden un is in’n Noordneddersassischen starker vereenfacht, as in’n Westfäälschen, dat deelwies noch verscheden Afluden binnen de Präteritumsformen kennt.<!-- born fehlt --> {| class="Tabell" |+[[Präteritum]] (Verleden Tied) | ! colspan="2" |Swacke Verben (maken) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''(e)den'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''d(e)st'''/mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik sl<u>ee</u>p | rowspan="3" |wi, ji, se sl<u>e</u>p-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ee</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ee</u>p |} ==== Tohoopsett Tieden ==== Anner Tieden sett sik [[Hülpsverb|Hülpsverben]] un [[Partizip|Partizipen]] tohoop: Dat [[Perfekt]] (tohoopsett verleden Tied) sett dat Plattdüütsche so as Hoogdüütsch un Nedderlandsch uut den Hülpsverben ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien'' un dat [[Partizip Perfekt]] tohoop. Annerster as Hoogdüütsch bruukt dat Plattdüütsche fakener dat Hülpsverb ''hebben'', so as bi Verben, de angeevt, dat sik wat beweegt. Se bruukt op Platt ''hebben'', wenn kene Richt angeven is, so as ''Ik <u>heff</u> lopen'' statts {{Lang|de|''Ich <u>bin</u> gelaufen''}}'','' man ''Ik <u>bün</u> na Huus lopen''. Dat [[Plusquamperfekt]] bruukt ook de Hülpsverben ''hebben'' un ''wesen/ween/sien'', de man in dat Präteritum staat, un dat Partizip Perfekt, so as ''ik <u>weer</u> na Huus <u>lopen</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-5-1-Formen-des-Praeteritumperfekts.html online])</ref> Dat [[Futur]] (Tokumst) bruukt de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn'' un ''willen/wollen,'' so as ''du <u>schallst</u> di <u>wunnern</u>'' oder ''he <u>will</u> woll noch <u>kamen</u>''. Faken steit man dat Präsens för dat Futuur, besünners wenn en [[Adverb]] de Tied angivt, so as ''ik <u>kaam</u> glieks'' statts ''Ik <u>schall</u> glieks <u>kamen</u>.''<ref name=":3">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;269.</ref> För dat [[Futur#Futur II|Futurperfekt]] (afslaten Tokumst) bruukt Plattdüütsch de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn,'' ''willen/wollen,'' dat Partizip Perfekt un den [[Infinitiv]] ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien,'' so as ''ik will/schall/warr lopen hebben.'' Dat Futuurperfekt is raar un dat Perfekt kann, so as ook op Hoogdüütsch, för dat Futuurperfekt instaan un finnt sik meist alleen, ween en sik wat vermoden is, so as: ''Dat <u>will</u> he woll <u>maakt hebben</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62–65. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-6-Futurperfekt.html onlien])</ref> ==== Partizipien ==== Plattdüütsch kennt twee [[Partizip|Partizipien]]: [[Partizip Perfekt]] un [[Partizip Präsens]]. Dat Partizip Perfekt billt de swacken Verben mit dat Suffix ''-(e)d/-(e)t'' (so as ''riep-'''(e)t''''' vun ''riepen, bruk-'''et'''/bruuk-'''t''' ''vun bruken'')'', de starken Verben mit Afluud un dat Suffix ''-en'' (so as ''h'''u'''lp-'''en''''' vun ''hölpen'', ''gr'''e'''p-'''en''''' vun ''griepen''). Dat [[Präfix]] (Vöörsülv) ''ge-'', so as op Hoog un Nedderlandsch , is –&nbsp;dat [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsche]] ''je-'' un dat [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] un geldersch-overiesselsche ''e-'' uutbenamen&nbsp;– kumplett affullen.'''<ref name=":1" />''' Dat Partizip Präsens kriegt dat Suffix ''-d'' achteran, dat man in groten Delen vun dat Spraakgebeed affullen is, so dat hier Partizip Präsens un Infinitiv gliek klingt.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;79. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-6-2-1-Partizip-Praesens.html online])</ref> ==== Modi (Uutsaagwiesen) ==== Plattdüütsch kennt dree [[Modus (Grammatik)|Modi]] (Uutsaagwiesen): [[Indikativ]] (Würklichskeidsform), [[Konjunktiv]] (Mööglichkeidsform) un [[Imperativ]] (Befeelsform). De Indikativ beschrivt allens, wat echt un würklich is. De Formen sünd baven beschreven. De Konjunktiv beschrivt Wünschen, allens wat unwürklich is un ook de [[indirekte Reed]]. In’n groten Deel Dialekten sünd Konjunktiv un Präteritum gliek. Westfäälsch ünnerscheedt bi velen starken Verben noch egen Konjunktivformen, so as ''ik gönk'' (Konjunktiv) vs. ''ik gonk'' (Präteritum).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f., 115.</ref> Man ook [[Modaalverb|Modaalverben]], so as ''warrn'' oder ''schölen/sollen,'' köönt den Konjunktiv ümschrieven.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68.</ref> De Imperativ is in’n Singulaar de slichte Verbstamm, in de Meertall kümmt dat Suffix -''(e)t'' achteran, so as ''griep!'' un ''griep-'''(e)t'''!<ref name=":3" />'' ==== Passiv ==== Dat [[Passiv]] bruukt op Platt dat Hülpsverb ''warrn'' un dat Partizip Perfekt, so as ''He <u>warrt</u> vun enen Hund <u>beten</u>''. Faken steit man dat [[Aktiv]] statts Passiv: ''Em <u>het</u>’n Hund <u>beten</u>''. Een [[Tostandspassiv]] kann Plattdüütsch mit ''ween/wesen/sien'' un dat Partizip Perfekt billen, so as ''De Posten <u>is</u> al <u>besett</u>''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;85&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-8-Aktiv-Taetigkeitsform-und-Passiv-Leideform.html online])</ref> === Substantiven === De [[Substantiv|Substantiven]] bögt Plattdüütsch na [[Kasus]] (Fall), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (Slecht). ==== Kasus ==== De Kasus sünd vergleken mit öller Spraakperioden, man ook mit dat [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsche]], stark vereenfacht. De meisten Dialekten hebbt man en beten meer vun’n Kasus bewaart as [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]], [[Noordgermaansche Spraken|Fastlandskandinaavsch]] oder [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un ünnerscheedt noch [[Nominativ|Subjektfall]] un enen [[Objektfall]]. [[Sleswigsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Oostnedderlandsch]] hebbt man enen [[Eenheidskasus]]. De ole [[Dativ]] find sik noch in Kortformen na [[Präpositschoon|Präpositschonen]], so as ''in’<u>n</u> Jaar,'' man ook de Objektfall ''in <u>dat</u> Jaar'' is begäng''.'' Na Süüd to neemt de olen Dativrester to. Dat [[Siuerlänner Platt|Suurländsch]] ünnerscheedt sogaar noch [[Dativ]] un [[Akkusativ]] as twee egen Fäll. De ole [[Genitiv]] find sik alleen in starren Uutdrücken so as ''Tied<u>s</u> genoog'' oder ''winterdag<u>es</u>'' un warrt süss ümschreven, to’n Bispeel mit ''vun'', so as ''dat Enne <u>vun</u> de Straat'', oder mit ''sien/eer'', so as ''Vader <u>sien</u> Hov''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;271.</ref><ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;139–142. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-2-2-2-Genitiv-2-Fall.html online])</ref> ==== Genus ==== De Spraak ünnerscheedt dree [[Genus (Grammatik)|Genera]] (Slechter): maskulin (männlich), so as ''de Mann'', feminin (wievlich), so as ''de Fru'' un neutrum (saaklich), so as ''dat Kind''. An dat Substantiv sülvenst is meist nich to seen, wat dat Genus is. Deelwies is dat Genus ook anners as op Hoogdüütsch oder ünnerscheedt sik je na Dialekt, to’n Bispeel: ''dat Lief'' (neutrum) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Leib''}} (maskulin), ''de Beek/Beke'' (maskulin oder feminin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Bach''}} (maskulin), ''dat/de Spegel'' (neutrum oder maskulin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Spiegel''}} (maskulin).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f.</ref> ==== Numerus ==== Plattdüütsch ünnerscheedt twee [[Antall (Grammatik)|Numeri]] (Antallen): [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) un [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall). De Singulaar is unmarkeert, den Pluraal kenntekent verscheden [[Suffix|Suffixen]] oder [[Ümluud]]. De Formen för de Pluraal wiest vele Ünnerscheden in den verscheden Dialekten. [[Oostfreesch Platt]] bruukt to’n Bispeel kenen Ümluud un markeert de Meertaal mit ''-en'', so as Bispeel ''Bomen, Husen'' statt ''Bööm/Böme, Hüüs/Hüser.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;145&nbsp;f.</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten kennt man ook de Suffixen ''-er'' un ''-en'' un ''-s.'' Dat ''-e,'' dat sik so in’n [[Westfäölsk Plat|Westfäälschen]] un [[Ostfälsch Platt|Oostfäälschen]] find, is in Dialekten mit [[Apokoop|e-Apokoop]] affullen. De Ümluud, de deent Stammvokaal oder en [[stemmhaft]] Endkunsonant sünd man ook na de Apokoop vun ''-e'' as Pluraalkennteken nableven. Deelwies bruukt de Dialekten mit e-Apokoop man ook en anner Suffix (meist ''-en'') oder de Pluraal blivt unmarkeert. De Suffixen ''-er'' un ''-e'' billt sowied mööglich enen Ümluud. {| class="wikitable" |+Översicht Pluraal op Plattdüütsch<ref>Na [[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;270.</ref> ! ! !-(e)/-'''∅''' !-er !-s !-(e)n !-'''∅''' |- | '''-∅''' |m. |Dag&nbsp;>&nbsp;Dag-'''e'''/D'''aa'''g-'''∅''' |Book&nbsp;>B'''ö'''k-'''er''' |Keerl&nbsp;>&nbsp;Keerl-'''s''' |Oss(e)&nbsp;>&nbsp;Oss-'''en''' | |- | |f. |Muus&nbsp;>&nbsp;M'''ü'''s-e/M'''üü'''s-'''∅''' | |Deern&nbsp;>&nbsp;Deern-'''s''' |Göre/Göör&nbsp;>&nbsp;Gör-'''en''' | |- | |n. |Bredd&nbsp;>&nbsp;Bree'''d''' |Kind&nbsp;>&nbsp;Kinn-'''er''' | | | |- | '''-er''' |m. | | |Hamer&nbsp;>&nbsp;Hamer-'''s''' | |Finger&nbsp;>&nbsp;Finger-'''∅''' |- | |f. | | |Moder&nbsp;>&nbsp;Moder-'''s''' | | |- | |n. | | |Fenster&nbsp;>&nbsp;Fenster-'''s''' | | |- | '''-el''' |m. | | |Düwel&nbsp;>&nbsp;Düwel-'''s''' |Appel&nbsp;>&nbsp;Appel-'''n''' | |- | |f. | | | | | |- | |n. | | |Buddel&nbsp;>Buddel-'''s''' | | |} === Artikels === Plattdüütsch het so as anner westgermaansche Spraken [[Artikel (Woortoort)#Bestimmte Artikels|bestemmte]] un [[Artikel (Woortoort)#Unbestimmte Artikels|unbestemmte Artikels]], de vöör dat Substantiv staat. De bestemmte Artikel is in de Eentall ''de'' för maskuline un femnine Substantiven un ''dat'' ([[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] ''det'', Oostnedderlandsch ''(h)et'') för’t Neutrum. In de Pluraal hebbt alle Genera den Artikel ''de.'' De grote Deel plattdüütsche Dialekten ünnerscheedt bi’n bestemmten Artikel ene oblique Form för dat Maskulinum ''den;'' de Artikels för dat Femininum un Neutrum blievt gliek. Dat Sleswiger, oostfreesche un oostnedderlandsche Platt hebbt enen Eenheidsfall; hier ännert sik de Artikels nich.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;149&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-1-1-Formen.html online])</ref> In’n Süden givt dat Dialekten, de Dativ un Akkusativ bi den Artikels noch scheden. {| class="wikitable" |+Bestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" |Numerus ! rowspan="2" |Kasus ! colspan="3" |Genus |- !maskulin !feminin !neutrum |- | rowspan="2" |'''Singulaar''' |'''Subjektfall''' |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |dat |- |'''Objektfall''' |de'''n''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de |- |'''Objektfall''' |} De unbestemmte Artikel is ''e(e)n'', staat bloot bi Substantiven in’n Singulaar un warrt na Kasus un Genus bögt: In’n Singulaar het de Subjektfall de Formen: ''e(e)n'' (maskulin/neutrum) un ''ene'' (feminin). In’n Objektfall het alleen dat Maskulinum ene egen Form: ''ene.'' Dat Suurländsche unnerscheed noch Dativ un Akkusativ, dat Brannenborgsche doot dat bloot bi’n Maskulinum. Faken is de unbestemmte Artikels verkört to ''’n'' (maskulin/neutrum)'', ’ne'' (feminin) oder ''’nen'' (maskulin Objektfall). De [[Suffix|Achterföögsels]] för Kasus un Genus sünd man meist afslepen, besünners bi’n Plattsnacken, so is de unbestemmte Artikel faken alleen ''e(e)n'' oder afkört ''’n'' för alle Genera un Kasus.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;152&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-2-1-Formen.html online])</ref> {| class="wikitable" |+Unbestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" | ! colspan="3" |Vullformen ! colspan="3" |Kortformen |- !maskulin !feminin !neutrum !maskulin !feminin !neutrum |- |'''Subjektfall''' |e(e)n-'''∅''' | rowspan="2" |en-'''e''' | rowspan="2" |e(e)n-'''∅''' |’n | rowspan="2" |’ne/’n | rowspan="2" |’n |- |'''Objektfall''' |en-'''en''' |’nen/’n |} === Adjektiven === [[Adjektiv|Adjektiven]] stemmt na Kasus, Genus un Numerus mit dat Substantiv op dat se Beotg neemt övereen. So as anner germaansche Spraken kennt ook Plattdüütsch twee verscheden Deklinatschonen för de Adjektiven: de starke Deklinatschoon, wenn dat Adjektiv alleen vöör dat Substantiv steit, un de swacke Deklinatschoon, de na enen Artikel steit. De Endsülven, de verscheden Formen markeert, sünd ''-e'', ''-en'' un je na Dialekt deelwies ook ''-(e)s'', ''-(e)t'' un ''-er''. Besünners bi dat Neutrum, wat minner bi Maskulinum un Feminum, givt dat ook Formen sünner Endsülv.<ref name=":34">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;192&nbsp;ff.</ref> {| class="wikitable" |+Deklinatschoon Adjektiven<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;191.</ref> |- !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' |dick-'''e''' Kopp |de dick-'''e''' Kopp |- |'''Objektfall''' |dick-'''en''' Kopp |den dick-'''en''' Kopp |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |ol-'''e''' Kann | rowspan="2" |de ol-'''e''' Kann |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' |oold-'''∅'''/-et Book | rowspan="2" |dat ol-'''e''' Book |- |'''Objektfall''' |oold-'''∅''' Book |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |dick-'''e''' Köpp | rowspan="2" |de dick-'''en''' Köpp |- |'''Objektfall''' |} Adjektiven to stiegern bruukt dat Plattdüütsche dat Suffix ''-er'' för den [[Komparativ]] un ''-(e)st'' för den [[Superlativ]]. De Stamm kann enen Ümluud kriegen un [[Assimilatschoon (Linguistik)|Assimlilatschonen]] köönt opkamen, so as ''jung&nbsp;–&nbsp;jüng-'''er''' - jüng-'''st''', oo<u>ld</u>&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''er'''&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''st'''''. Een paar Adjektiven hebbt unregelmatige Formen, so as ''good&nbsp;–&nbsp;beter&nbsp;–&nbsp;best'' un ''veel&nbsp;–&nbsp;meer&nbsp;–&nbsp;meist/meerst''. Annerster as op Hoogdüütsch bruukt Platt den Superlativ ook twee Grötten to verglieken: ''He is de jüng'''st''' vun de beiden'' gegenöver {{Lang|de|''Er ist der jüng'''ere''' von den beiden''}}.<ref name=":34" /> === Pronomen === ==== Personaalpronomen ==== De [[Personalpronomen|Personaalpronomen]] ünnerscheedt dree Personen, de Numeri Singulaar un Pluraal un den Subjekt- un Objektfall. De drüdde Persoon Singulaar ünnescheed ook de Genera maskulin, feminin un neutrum. In’n Subjektfall sünd de Formen: ''ik/ek'' (1.&nbsp;Persoon), ''du'' (2.&nbsp;Persoon) un in de 3.&nbsp;Person na Genus ünnerscheden: ''he'' (maskulin), ''se'' (feminin), ''et/dat'' (neutrum). In’n Pluraal sünd de Formen: ''wi/we'' (1.&nbsp;Persoon)'', ji/je/i'' (2.&nbsp;Persoon)'', se'' (3.&nbsp;Persoon)''.'' Alle Dialekten kennt Formen för den Objektfall, de sik je na Dialekt un Dialektgrupp stark ünnerscheden köönt. För de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar sünd dat ''mi'' un ''di'' ([[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''mik/mek'' un ''dik/dek''). För de 3.&nbsp;Persoon Singulaar ''em/en/enne'' (maskulin un neutrum), ''eer/öör'' (feminin);[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un de [[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderländschen]] Dialekten hebbt ook Formen mit /{{IPA-Text|h}}/ vöörn: ''hüm, hör''. För de 1.&nbsp;Person Pluraal is dat ''us/uns'' (oostfäälsch ''üsk/ösk''), för de 2.&nbsp;Persoon is dat ''ju'' mit velen regionalen Varianten as ''jü'', ''jau'', ''jo'', ''jö'', ''juug, u'' un oostfäälsch ''juck/jock/jück/jöck'' . De 3.&nbsp;Persoon Pluraal is ''eer, se, ennen'' oder ''jüm.''<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: NSL, S.&nbsp;274.</ref> ==== Possesivpronomen ==== De [[Possesivpronomen]] sünd in’n Singulaar: ''mien'' (1.&nbsp;Persoon), ''dien'' (2.&nbsp;Persoon), ''sien'' (3.&nbsp;Persoom maskulin/neutrum), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon feminin) mit dialektaal verscheden Luudvarianten. In’n Pluraal sünd dat: ''uns/us'' (1.&nbsp;Persoon) un ''ju/jo'' (2.&nbsp;Persoon), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon). De drüdde Persoon het ook regionale Varianten, so as ''se, jemeer, ennen'' etc. De Possesivpronomen bögt dat Plattdüütsche so as de Adjektiven, faken givt dat man ook unböögte Formen: ''Ik see mien-<u>en</u>/mien-''∅ ''Vadder.<ref name=":4">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;275.</ref>'' ==== Reflexivpronomen ==== Ene egen Form för dat [[Reflexivpronomen]] kennt alleen de 3.&nbsp;Persoon Singulaar un Pluraal: ''sik'' ([[Oostfreesch Platt|oostfreesch]] ''sük'', [[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''sek,'' [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsch]]/[[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderlandsch]] ''sich''), so as ''he/se höögt sik.'' De anner Personen bruukt den Objektfall vun dat Personaalpronomen, so as ''ik höög mi, du höögst di, wo höögt u(n)s, ji höögt jo/ju/juug/jük.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a. ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;157&nbsp;f.</ref> Slewswig un Delen vun Holsteen bruukt ''sik'' ook för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar, so as: ''Ji freut sik''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;157. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-4-2-Reflexive-Pronomen-rueckbezuegliche-Fuerwoerter.html online])</ref> Dat Reflexivpronomen för de 3.&nbsp;Persoon is uut’n Hoogdüütschen uutleent, [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], so as ook [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] vundaag noch, harr keen egen Reflexivpronomen.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;274&nbsp;f.</ref> === Syntax === Allgemeen is de Syntax vun’t Plattdüütsche nich so good uutforscht as anner Spraken.<ref>{{Internetquelle |url=https://kipdf.com/perspektiven-einer-modernen-niederdeutschen-syntaxforschung_5ad3fc8f7f8b9a728f8b45a7.html |titel=Perspektiven einer modernen niederdeutschen Syntaxforschung |abruf=2025-07-08 |sprache=en}}</ref> De plattdüütsche Syntax stemmt grotendeels mit’n Satzbo in anner kuntinentaalwestgermaanschen Spraken övereen, is man präägt döör den Bruuk as ene Spraak, de vööral snackt man nich schreven warrt. So finnt sik op Plattdüütsch meist [[Satzreeg|Satzregen]], de nich mit [[Konjunktschoon|Kunjunktschonen]] verbunnen sünd. [[Nevensatz|Nevensätz]] sünd rarer un köönt faken ook sünner Kunjunktschonen begünnen.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;321.&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-2-1-Grundsaetzliches.html online])</ref> To’n Bispeel: ''He kümmt nich, he is bang'' oder ''Dat regent, ik bliev to Huus.''<ref>Laurits Saltveit: ''Syntax'', In: ''NSL'', S.&nbsp;285.</ref> Ook as Kennteken vun spraken Spraak find sik ook in schreven Plattdüütsch eer en verbalen Stil as enen nominalen Stil, so as ''wat vundaag passeert is'' statts ''die Ereignisse des Tages.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;285.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-4-2-Verbale-zeitwoertliche-Umschreibungen-von-Substantiven-Nomen.html online])</ref> Een Ünnerscheed to de düütsche Standardspraak is dat [[Preposition Stranding]], dat will seggen dat [[Pronominaaladverb|Pronominaaladverbien]] scheden warrt, so as ''<u>daar</u>'' ''will ik nix <u>mit</u> to doon hebben s''tatts hoogdüütsch ''<u>Damit</u> will ich (...).''<ref name=":2" /> De scheden Pronominaaladverbien kümmt man ook in dat [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|noorddüütsche Hoogdüütsch]] op. Annerster as de düütsche Standardspraak kennt dat Plattdüütsche dubbelt Negatschoon, so as ''Dat hev ik <u>nie nich</u> seggt.''<ref name=":2" /> Dat Phänomeen is ook in hoogdüütschen Dialekten verbreedt un so keen spetschell Kennteken för’t Plattdüütsche. Annerster as de düütsche Standardspraak, man just so as hoogdüütsche Dialekten, kennt Plattdüütsch ene [[Periphraas]] uut ''doon''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv, de dat Verb betonen kann, so as ''<u>Verköpen deit</u> se mi nix.''<ref name=":2" /><ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart. Sprachgebiet – Grammatisches – Binnendifferenzierung.'' In: Dieter Stellmacher (Ruutgever): ''Niederdeutsche Sprache und Literatur der Gegenwart,'' S.&nbsp;44.</ref> Se finnt sik allerwegens in dat Plattdüütsche, dat givt man regionale Ünnerscheed, ''doon'' in Nevensätzen is fakener in dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] to finnen, dat [[Westfäölsk Plat|Westfäälsche]] het meer ''doon''-Periphrasen in Höövdsätzen.<ref>[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis,'' S.&nbsp;119.</ref> De ''doon''-Periphraas geit man döör den hoogdüütschen Inflood torügg.<ref name="Elmentaler Borchert">[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis''. In: ''Germanistische Linguistik'', (220), S.&nbsp;101–135.</ref> Anner spetschell plattdüütsche Periphrasen, sünd Kunstruktschonen de enen [[Aspekt]] uutdrückt, so as Beginn oder de Duur vun wat. Se finnt sik faken ook in de hoogdüütsche Ümgangsspraak vun Noorddüütschland. So kann de Periphraas uut Kopula&nbsp;+&nbsp;''an/bi''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv de Duur vun wat uutdrücken, so as ''He weer <u>an’t</u> Studeren dat Dansen <u>to leren</u>'' oder ''Ik bün jüst <u>bi’t Eten</u>.<ref name=":3" />'' As ''[[Rheinische Verlaufsform]]'' is de Kuntruktschoon ook in de düütsche un nedderlandsche Ümgangsspraak to finnen. Wenn wat anduurt, kann de Periphraas uut ''hebben''&nbsp;+&nbsp;''to''&nbsp;+&nbsp;Infintiv dat uutdrücken, so as ''he <u>het</u> veel Kraam <u>to liggen</u>''.''<ref name=":3" />'' Den Beginn vun wat kann de Periphraas ''kamen''&nbsp;+&nbsp;Infintiv uutdrücken, so as ''denn <u>keem</u> he op’n Rüch'' ''<u>to liggen</u>.''<ref name=":3" /> Starker as Hoogdüütsch bruukt Plattdüütsch [[Topikalisatschoon]], dat heet dat Satzleden na rechts oder links hen versett warrt, eer so to betonen un dat [[Topik (Linguistik)|Topik]] vun’n Satz to maken. Bispelen sünd: ''<u>Dat Peerd</u>, dat schüdde mit’n Kopp'', wo ''dat Peerd'' na links hen versett is, oder ''Nu hett he en Knecht had, <u>de Buur</u>, de het Hans heten'', wo ''de Buur'' na rechts hen versett is un so as Topik starker betoont is. == Woordschatt == {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Vokabular}} === Woordformatschoon === Plattdüütsch kann nee’e Wöör mit [[Kompositschoon (Linguistik)|Kompositschoon]] (Tohoopsetten), [[Derivatschoon (Linguistik)|Derivatschoon]] (Afleiden) un [[Kunverschoon (Linguisitk)|Kunverschoon]] (Woordaarwessel) billen. Bi de Kompositschoon kann Plattdüütsch twee oder meer Substantiven to enen nee’en Woord tohoopsetten, so as ''Fack-wark-huus.'' Platt bruukt man vergleken mit Hoogdüütsch minner tohoopsett Wöör un billt daarför to’n Bispeel en [[Präpositschonaalattribut]], so as ''Weg na Huus'' statts ''Nahuusweg''. Besüners lange tohoopsett Wöör in’n Hoogdüütschen warrt oplööst oder kört, so as ''Automaat för’t Torüggeven vun Pandbuddels'' oder fakener ''Pandbuddelautomaat'' statts hoogdüütsch {{Lang|de|''Pfandflaschenrückgabeautomat''}}. Vergleken mit’n Hoogdüütschen bruukt Plattdüütsch fakener Wöör, de uut enen [[Imperativ]] (Befeelsform) maakt sünd, so as ''Kiek-in-de-Luft'', ''[[Wippsteert|Wüppsteert]]'' (vun ''wüppen'' un ''Steert'').<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;251.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-1-Zusammengesetzte-Substantive-Nomen-Hauptwoerter-Namenwoerter.html online])</ref> Ene Besünnerheid, de so in’n Hoogdüütschen nich to finnen is, sünd tohoopsett Verben. Se köönt uut Substantiven, Adjektiven un Verben tohoopsett warrn oder uut twee Verben billt warrn, so as ''haartagen'' (Substantiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''geelsnacken'' (Adjektiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''smuustergrienen'' (Verb&nbsp;+&nbsp;Verb).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;62&nbsp;f.</ref> Besünners sünd ook de Verben de sik uut den Verbstamm un denn enen Lievdeel tohoopsett, so as ''begriesmulen'' (begriesen&nbsp;+&nbsp;Muul)'', duuknacken'' (duken&nbsp;+&nbsp;Nacken)'', plinkögen'' (plinken&nbsp;+&nbsp;Oog)''.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;253&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-2-Zusammengesetzte-Verben.html online])</ref> Mit [[Affix|Affixen]] (Vöör- un Anföögsels) kann Plattdüütsch nee’e Wöör afleiden (Derivatschoon), so as ''ver-tellen'' uut ''tellen,'' en Woord de Woordaard wesseln maken (Kunverschoon), so as dat Adjektiv ''schiet-ig'' uut’n Substantiv ''Schiet'' mit dat [[Suffix]] ''-ig.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;249, 263.</ref> Deelwies bruukt Plattdüütsch man anner Affixen as Hoogdüütsch dat sülve Woord to billen, so as ''Düüster-<u>nis</u>'' statts {{lang|de|''Dunkel-<u>heit</u>''}} oder ''<u>be</u>-leven'' statts un {{lang|de|''<u>er</u>-leben.''}}<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;273&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-3-3-1-Zur-unterschiedlichen-Verwendung.html online])</ref> === Nee’e Wöör un Juxwöör === {{Kiek ook bi|Neosassismus}} [[Bild:Bombus SNY02094 (51337141479).jpg|duum|„Plüüschmoors“ is faken Juxwöör för ‘[[Hummel]]’, wenn Hoogdüütsche enen Plattdüütschen na enen spaßig Woord op Platt fraagt]] In modernen Tieden het Plattdüütsch veel Wöör för nee’e Technolgie uut sienen Dackspraken Hoogdüütsch oder Nedderlandsch övernamen. Statts Leenwöör uut den Dackspraken to övernemen, givt dat deelwies Versöök egen plattdüütsche Wöör uuttodenken.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> Een Deel vun so’ne Wöör kaamt uut de mündliche Spraak un het ook Ingang in de plattdüütsche Ümgangsspraak funnen, anner sünd künstliche Vöörslääg, de nüms bruken deit. Een groten Deel sünd Juxwöör, also kene seriösen Wöör un ook keen eernsthaftigen Versöök för plattdüütschen [[Spraakuutbu|Spraakuutbo]]. Een Deel Plattdüütschsnackerschen un -snackers seet düssen Slag Wöör daarüm kritsch, denn se maakt Platt noch meer en „Spraak to’n Högen“.<ref name=":29">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |titel=Mehr Wöör för Platt - Woans geiht Spraakutbo? |werk=www.niederdeutschsekretariat.de |seiten=14.&nbsp;f. |archiv-datum=https://web.archive.org/web/20241216170706/https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |abruf=2024-12-16}}</ref> Bispelen för so’ne Wöör sünd ''Plüüschmoors'' för ‘[[Hummel]]’ oder ''Snutenpulli'' för ‘[[Mund-Nees-Dook|Mund-Neesdook]]’.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Lustige-Woerter |titel=Weten: Lustige Wörter |abruf=2024-12-25}}</ref> De Kategorie „beste aktuelle plattdüütsche Uutdruck“ bi dat [[Plattdüütsch Woort vun’t Johr]] tekent meist wenig eernsthaftige nee’e Wöör uut, so as ''Ankiekbook'' för ‘[[Facebook|Facebook’]], ''Brägenplietschmaschin'' för ‘[[Künstlike Intelligenz|künstliche Intelligenz]]’ oder ''fuurtsen-roewertrecken-Code'' för ‘[[QR-Kood]]’.<ref name=":29" /><!-- Juxwöör in NL? --> === Plattdüütsche Wöör uut anner Spraken === Sied den Schrievsprakenwessel het Plattdüütsch meer un meer [[Germanismus|hoogdüütsche Wöör]] övernamen. [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] as Kultuurspraak weer in de Neetied ook in Delen vun Westdüütschland begäng, so dat sik hier ook veel Nedderlandschs in’n Woordschatt finnt. In’n Mark-Brannenborger Platt finnt sik welk nedderlandsche Reliktwöör, de [[Fläämsch|flaamsche]] Kolonisten in de Gegend bröchten.<ref>[[Gilbert A. R. De Smet|Gilbert de Smet]]: ''Niederländische Einflüsse im Niederdeutschen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;730–761.</ref> De nedderlandsch-neddersassischen Dialekten hebbt sünnerlich in dat 20.&nbsp;Jhd. veel [[Nedderlandismus|nedderlandsche Wöör]] övernamen. Mit de [[Oostkolinsatschoon]] het besünners dat [[Oostnedderdüütsch|Oostnedderdüütsche]] [[Slawismus|slaawsche Wöör]] övernamen. Dat [[Wendländsch Platt|Wendlandsche Platt]] het besünners veel Reliktwöör uut dat [[Polaabske Sproke|Polaabsche]]. As [[Lehnwoort|Leenwöör]] hebbt sik welk slaawsche Wöör, so as ''[[Döns]]'', ook in dat ole Stammland hen uutbreedt. Al in’t [[Middelsassische Spraak|Middelsassische]] setten sik wat slaawsche Leenwöör döör, so as ''[[Pietsch|Pietsch(e)]]'' för öller ''Sweep''. [[Nedderpreußisch Platt|Nedderpreußisch]] un [[Baltendüütsch]] harrn bet in de Neetied direkten Kuntakt mit’n Slaawschen un [[Baltsche Spraken|Baltschen]], so dat sik hier besünners veel Leenwöör finnt.<ref name=":20">[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interreferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;690–693.</ref> Langs de Noordseeküst, wo Plattdüütsch de freeschen Spraken verdrängt het, finnt sik [[Frisismus|freesche Wöör]], so as [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oostfreesche]] Wöör in dat [[Oostfreesch Platt]] oder en paar wenige Wöör uut dat [[Eidersteder Freesch]] op dat Halveiland Eidersteeed. Dat nedderlandsche [[Stellingwarfs|Stellingwarvsch]] un [[Pompstersch]] hebbt Wöör uut dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] övernamen.<ref name=":30">Arne Spenter: ''Niederdeutsch-friesische Interferenzen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;762–782.</ref> [[Gallizismus|Franzöösche Wöör]] kemen al in middelsassische Tied över de Nedderlannen in’t Plattdüütsche. Düsse Slag Wöör is besünners in den westlichen Dialekten fakener.<ref>Hermann Schönhoff: ''Französische Lehnworte in den niedersächsischen Mundarten''. In: ''Germanisch-romanische Monatsschrift'' 1 (1909), S.&nbsp;356-367.</ref> De grote Deel franzöösche Wöör in’t Plattdüütsch keem avers in’n 18. un 19.&nbsp;Jhd över’t Hoogdüütsch un ümfaat Wöör rund üm dat [[Militäär]], so as ''Generaal'' un ''kummedeern'', de Verwandschopsnamen, so as ''Onkel/Unkel'' un ''Tant(e)'' un Wöör üm de Levenwies vun de betern Lüüd, so as ''kommodig, kumpelsant'' oder ''Pleseer''.<ref>Emil Mackel: ''Romanisches und Französisches im Niederdeutschen''. In: ''Festschrift Adolf Tobler zum 70. Geburtstage''. Dargebracht von der Berliner Gesellschaft für das Studium der neueren Sprachen. [[Bronswiek]]1905. S.&nbsp;263-273.</ref> In de [[Seemannsspraak]] het Plattdüütsch al frö wat [[Anglizismus|engelsche Wöör]] övernamen, so as ''Boot'' oder ''Dock.''<ref>Christopher Moss: ''Niederdeutsch-englische Sprachzusammenhänge,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;664.</ref> In nee’ere Tied kemen över’t Hoogdüütsche oder Nedderlandsche ook anner engelsche Wöör in’t Plattdüütsche, so as ''Computer'' oder ''Notebook.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> === Plattdüütsche Begrepen in annere Spraken === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Inwark op annere Spraken}} In de Hansetied het dat Plattdüütsche dull op de [[Skandinaavsche Spraken|fastlandskandinaavschen]] Spraken inwarkt. So schull bet to de Halv vun de sweedsche Woordschatt enen plattdüütschen Oorsprung hebben. Ook na’t [[Baltikum]], na [[Russland]], na [[England]] un [[Iesland]] sünd döör de Hanse wat plattdüütsche Wöör kamen.<ref>Karl Hyldgaard-Jensen: ''Mittelniederdeutsch und die skandinavischen Sprachen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp; 666–677.</ref> Na de överbleven Wöörlisten het dat uutstorven [[Polaabske Sproke|Polaabsch]] an de 20&nbsp;% plattdüütsche Wöör uutleent.<ref>[[Kazimierz Polański]]: ''Polabian''. In: Bernhard Comrie, Greville Corbet (Ruutgevers): ''The Slavonic languages'', Routledge: London/New York 1993, S.&nbsp;822.</ref> In’t [[Kaschuubsche Spraak|Kaschuubsche]] kaamt rund de Halv vun’n germaanschen Leenwöör uut’n Plattdüütschen, vöör al uut dat [[Oostpommersch Platt|Hinnerpommersche]].<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;687&nbsp;f.</ref> Dat Poolsche het eer hoog- statts plattdüütsche Leenwöör. Man de Wöör üm de Seefaart, so as {{Lang|pl|''bak''}} ‘[[Baak (Seeteken)|Baak]]’, {{Lang|pl|''śluza''}} ‘[[Slüüs]]’ oder {{Lang|pl|''sztymbort''}} ‘[[Stüerboord|Stüürboord]]’, sünd plattdüütsch''.'' De [[Masuursch|masuurschen]] Dialekten hebbt wedder en beten meer Platt övernamen, so as ''brukować'' ‘bruken’ oder ''dek'' ‘Dack’.<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;689&nbsp;f.</ref> Ook [[Neddersorbsche Spraak|Neddersorbsch]], dat in öllere Tieden ene gemeensame Grenz mit dat Plattdüütsche harr, het Wöör övernamen. Een lütten Deel Platt is so över’t Neddersorbsche ook in’t [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsche]] kamen, dat süss eer [[Middeldüütsch|middeldüütsche]] Wöör uutleent het.<ref name=":20" /> Al [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] un later besünners de [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oost]]- un [[Noordfreesche Spraak|noordfreeschen]] Mundaarden stünnen sied de middelsassische Tied mit’n Plattdüütsch in engen Kuntakt, so dat se veel Wöör, deelwies ook Grundvokabulaar, övernamen hebbt.<ref name=":30" /> So sünd to’n Bispeel de Tallen {{Lang|frr|''sööwen''}}, {{Lang|frr|''dörtig''}}, {{Lang|frr|''sööwentig''}} un {{Lang|frr|''hunnert''}} in dat [[Öömrang|Amrumer Freesch]] plattdüütsch.<ref>[[Nils Århammar]]: ''Die Amringer Sprache''. In: ''Amrum. Geschischte und Gestalt einer Insel.'' Hansen & Hansen: [[Itzhoe]] 1969, S.&nbsp;132.</ref> Op dat Westfreesche harr Plattdüütsch kenen groten Inflood.<ref name=":30" /> Later sünd, as de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche]] Standardspraak opkamen weer, wo ook Lüüd uut plattdüütsche Rebeden bi Andeel harrn, döör Schrievers uut’n Noorden ook welk plattdüütsche Wöör Deel vun dat Hoochdüütsche worrn, so as {{Lang|de|''dröge''}} oder {{Lang|de|''Achterdeck''}}. Anner Wöör uut dat Plattdüütsche sünd man nich Deel vun de Schriftspraak, aver vun de [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|Ümgangsspraak in Noorddüütschland]] worrn, so as: ''schnacken, küern, Trecker'' oder ''duun.''<!-- Born? NSL? --><!-- neddersassisch/oostnedderlandsch Wöör in NL Standardspraak? --> === Wöörböker === Den plattdüütschen Woordschatt dokumenteert besünners de [[Idiotikon|Grootlandschopswöörböker]], so as dat [[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch|''Sleswig-Holsteensch Wöörbook'']], dat [[Niedersächsisches Wörterbuch|''Neddersassisch Wöörbook'']], dat ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch|Mekelborgsch Wöörbook]]'' oder dat ''[[Westfälisches Wörterbuch|Westfäälsch Wöörbook]]''. Daaarto givt dat veel Wöörböker un Wöörlisten för lütter Dialektregionen. === Seggwöör un Wellerismen === Typsch för’t Plattdüütsch sünd [[Wellerismus|Wellerismen]]. Se bestaat uut dree Delen: en Seggwoord, denn en, de dat seggt (''…'', ''see he/se/de …,'')'','' un opletst de Ümstänn in de dat seggt warrt. De letste Deel givt den Seggwoord meist enen komischen Drei.<ref>Michael Töteberg: ''Sprichwort, Rätsel, Sage und Märchen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;491&nbsp;f.</ref> Een Bispeel is: ''Dubbelt höllt beter, see de Jung, daar streu he sik Zucker op’n Sirop''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;317&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-1-8-2-Beispielssprichwoerter-Doeoentjes.html online])</ref> == Schrievwies == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Orthographie|titel1=Plattdüütsche Orthografie}} [[Bild:Sass woorbook.jpg|duum|Dat Wöörbook na [[Johannes Sass]] (hier de Uutgaav vun de [[Fehrs-Gill]]) het mit siene Schrievregels groten Inflood op de noordneddersassische Schrievwies namen]] Plattdüütsch bruukt dat [[Latinsche Schrift|latiensche Alphabeet]], in Düütschland fröher ook as [[gootsche Schrift]]. De eersten [[Ooldsassische Spraak|ooldsassischen]] Texten hebbt besünners na dat franksche [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] keken. As [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] stünn dat plattdüütsche an’n Anfang vun ene överegionale Uutglieksschrievwies, so dat sik vergleken wenig Dialektkennteken in schreven Texten finnt. As Resultaat vun de lange Tied as ünnerdrückt Spraak, het Plattdüütsch vundaag kene eenheidliche Schrievwies meer un is in verscheden regionale Schrievtraditschonen opdeelt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;239.</ref> De Schrievwiesen in Düütschland kiekt meist na hoogdüütsche Orthografie; de in’n Nedderlannen na de nedderlandsche Schrievwies. Problemen maakt so avers Luden, de dat in’n [[Dackspraak|Dackspraken]] nich givt, so as de Achtervokaal {{IPA|ɑː~ɔː}}, oder Ünnerscheden, de Düütsch un Nedderlandsch nich kennt, so as de ö-Luden {{IPA|œː}} un {{IPA|œʏ}}.<ref>Gerhard Hinsch: ''Schreibung des Niederdeutschen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;184, 189.</ref> Een Deel Schrievwiesen bruukt kene Sünnerteken, de dat Hoogdüütsch nich kennt, anner bruukt Sünnerteken so as ''[[ę]]''[[Ę|,]] ''[[œ]]'' ode ''[[å]].'' För dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] is de [[Sass’sche Schrievwies]], de sik stark na dat Hoogdüütsche richt, wied verbreedt. [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] leent sik an de Schrievwiesen ümto an. För dat [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterlandsche]] givt dat man uutarbeidt Schrievwiesen, so as de Regels vun [[Klaus-Werner Kahl]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |titel=Platt schreiben |werk=plattdeutsch.net |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211224142/https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-01-08 |sprache=de}}</ref> Anner [[Westfäölsk Plat|west]]- un [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] Dialekten bruukt vele verscheden regionale Schrievwiesen.<ref name=":21">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Rechtschreibung |titel=Rechtschreibung des Plattdeutschen |werk=plattmakers.de |abruf=2024-12-09}}</ref> För dat [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersche]] is de Schrievwies na [[Renate Herrmann-Winter]] begäng.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.wb-mv.niederdeutsche-literatur.de/wb_mv_text-id.php |titel=Wörterbuch Mecklenburg-Vorpommern |abruf=2022-06-18}}</ref> [[Plautdietsch]] het egen Schrievwiesen uutdacht, de ook na’t Hoogdüütsche kiekt oder sik deelwies stärker afsetten wüllt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plautdietsch-freunde.de/woo-schriew-wie-plautdietsch.html |titel=Woo schriew wie Plautdietsch? |abruf=2022-06-18}}</ref> Dat [[Pomerano]] in Brasilien is lange nich schreven worrn, bruukt man vundaag meist ene Schrievwies, de op [[Ismael Tressmann]] torügggeit un sik mit Sünnerteken un lütt schreven Substantiven stärker vun dat hoogdüütsche Schriftbild ünnerscheidt.<ref name=":21" /> In’n Nedderlannen richt sik de Orthografie na dat nedderlandsche Vöörbild. För de verscheden Dialektgruppen bestaat egen Schrievtraditschonen. Versöök för överregionale Schrievregels so as de [[Vosbergenschriefwies]] uut’n 1950-er Jaren, de ook versöch Dialekten op de düütsche Sied mit to bedenken, de [[SONT-spelling]] uut’n 2000-er oder de [[Algemene Nedersaksische Schriefwieze]] uut de [[nedderlandsch-neddersassische Wikipedia]] kunnen sik nich wiedhen döörsetten.<ref>{{Internetquelle |url=www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |titel=SONT-spelling |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200814061841/https://www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |archiv-datum=2020-08-14 |abruf=2025-04-02}}</ref> Mit dat late 20.&nbsp;Jhd. un in’n 21.&nbsp;Jhd sünd besünners in’n [[Internet|Internett]] Initschativen för [[Intersaksische Schriivwise|Intersassische Schrievwiesen]] opkamen, de versöcht den egen Charakter vun de Spraak ruuttostellen, sik vun de Dackspraken afsetten wüllt un ene gemeensame Schrievwies för de düütschen un nedderlandschen Dialekten to finnen versöökt. Bispelen sünd [[Snorre Björkson]] sien ''[[Nordlannsk]]'',<ref>Kellner: ''Zwischen Anlehung und Abgrenzung'', S.&nbsp;295–307.</ref> [[Reinhard F. Hahn]] siene ''[[Algemeyne Schryvwys’|Algemeyne Schrywys’]]'' oder de ''[[Nysassiske Skryvwyse]]'', de man buten dat Internett meist nich bruukt warrt.<ref name=":21" /> == Nedderdüütsche Philologie == [[Bild:Agathe Lasch.jpg|duum|[[Agathe Lasch]] weer de eerste Hamborger Perfessersch för Nedderdüütsch un tellt to den wichtgsten nedderdüütschen Philologen. Eer ''Mitteniederdeutsche Grammatik'' is ook vundaag noch en Standardwark.]] De Wetenschop, de Plattdüütsch ünnersöcht, heet [[Nedderdüütsche Philologie|''Nedderdüütsche Philologie'']]. Se höört in Düütschland meist to de [[Germanistik]], in’n Nedderlannen to de [[Nedderlandistik]].<ref name="NSL1-6">[[Jürgen Meier]], [[Dieter Möhn]]: ''Geschichte un Methoden der niederdeutschen Philologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;1–6.</ref> Anners as to’n Bispeel de [[Westfreesland|westfreesche]] [[Frisistik]], de [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] ook as Wetenschopsspraak bruukt, is nich Plattdüütsch man Hoogdüütsch un deelwies Nedderlandsch de Wetenschopsspraak in düsse Disziplin.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Frisian Reference Grammar, Omkearwurdboek fan de Fryske taal, Ta de Fryske syntaksis, Wurdfoarried en Wurdgrammatika'' (Rezenschoon), In: ''Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik'', 57.&nbsp;Jg. Heft&nbsp;1 (1990), S.&nbsp;117.</ref> Wetenschoplich Interess an’t Plattdüütsche is in dat 18.&nbsp;Jhd. mit [[Idiotikon|Idiotika]], de Wöör uut den Volksmundaarden sammelt, anfungen, so as [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] sien {{lang|la|''[[Idioticon Hamburgense]]''}} oder [[Johann Carl Dähnert]] sien pommersch {{lang|de|''Platt-Deutsches Wörterbuch''}}. So weer [[Lexikografie]] de Vöörlöper för de nedderdüütsche Philologie later.<ref name="NSL1-6" /> Mit’n 19.&nbsp;Jhd. is de Germanistik as Wetenschop an un för sik opkamen. Eerst befaat sik de nedderdüütsche Philologie grotendeels mit de oold- un middelsassischen Spraakdenkmalen un geev kritische Textuutgaven ruut. To’n Enn vun dat 19.&nbsp;Jhd begünn de nedderdüütsche Philogie ook de modernen plattdüütschen Dialekten intensiver uuttoforschen. So stünn nu besünners de [[Dialektologie]] in’n Vöörgrund. 1874 grünn sik de ''[[Verein für niederdeutsche Sprachforschung]]'' mit de Afsicht de plattdüütsche Spraak mit eer Literatuur un Dialekten uuttoforschen.<ref name="NSL1-6" /> Mit de tweden Halv vun dat 20.&nbsp;Jhd. kemen in de nedderdüütsche Philologie [[Sotscholinguistik|sotscholinguistsche]] Fragen op, de to’n Bispeel ünnersöökt woans sik Plattdüütsch un siene [[Dackspraak|Dackspraken]] mit eenanner verhöllt. Eerst mit 20.&nbsp;Jhd. sünd egenstännige Leerstööl för nedderdüütsche Philologie inricht worrn, vöördem weer dat meist en Ünnerdeel vun de allgemene Germanistik oder mit Leeropdrägen afdeckt.<ref name="NSL1-6" /> Dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] an de [[Rieksuniversität Grönneng]] is 1953 grünnt worrn, man 2010 oplööst worrn. Ook vundaag is de nedderdüütsche Philolgie an den meistenn Universitäten en Ünnerdeel vun de Germanistik un keen egen Leerstool. <!-- Givt dat wat wichtigs to de "Nedersaksische taal- en letterkunde" in NL, dat binnen staan mott? --> == Kultuur == Plattdüütsch Kultuurleven mit Verenen, Speeldelen un Schrieverslüüd richt den Blick meist op alleen de egen Regioon. Wenige Institutschonen sünd ook överregionaal opstellt, so as dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]], de Tiedschrift [[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]], de [[Beemsen-Dagfohrt]] oder de Organisation [[SONT]] in’n Nedderlannen. Ook Priesen för plattdüüsche Schrieveree un Kultuur sünd meist överegionaal uutricht, so as de [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Pries]], de [[Freudenthal-Pries]], de [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-Pries]] oder [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln|Literatuurpries vun de Stad Kappeln]].<ref name=":19">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;184&nbsp;f.</ref> Ook wenn sik alle acht noorddüütschen Bundslänner verplicht hebbt dat plattdüütsche Kultuurleven to föddern, givt dat meist givt dat nich noog Steden un Nettwarken an de sik Lüüd in plattdüütschen Kultuurvereen wennen köönt, de plattdüütsche Kultuurarbeid koordineert.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;14&nbsp;f ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> === Literatuur === [[Bild:KGrothWKrauskopf.jpg|duum|[[Klaus Groth]] (1884, vun Wilhelm Krauskopf)]][[Plattdüütsche Schrieveree|Plattdüütsche Literatuur]] betekent de schreven Warken – so as [[Romaan|Romaans]], [[Gedicht|Gedichten]], [[Vertellsel|Vertellsels]] oder [[Leed (Musik)|Leder]]&nbsp;– in verscheden plattdüütschen Dialekten un is in siene Form vundaag in’n 19.&nbsp;Jhd anfungen. De Themen sünd meist dat Landleven, de egen Kuntrei, Volkskultuur un verleden Tieden.<!-- born fehlt --> Literatuur op Platt is sied den Beginn in’n 19.&nbsp;Jhd. nich alleen as kunstsinnigen Uutdruck dacht, se schall ook plattdüütsche [[Spraakpleeg]] wesen.<!-- born fehlt --> Na de Daalgang vun de middelsassische Schrievspraak is Plattdüütsch lange Tied nich schreven worrn. Literatuur op Platt begünn suutje in’n 18.&nbsp;Jhd, avers eerst in’n 19.&nbsp;Jhd stellen [[Klaus Groth]] un [[Fritz Reuter]] – de plattdüütschen Klassiskers&nbsp;–<!-- born fehlt --> in [[Düütschland]] ene nee’e plattdüütsche Literatuur op de Been. In’n [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is de Literatuur en Stücken later anfungen, to’n Bispeel mit [[Dörpsnovell|Dörpsnovellen]]. In’n 19. un 20.&nbsp;Jhd. folgt velen Warken un Schrievers in de Nafolg vun Groth un Reuter. Sied dat 20.&nbsp;Jhd. nimmt de plattdüütsche Schrieveree af un is het Delen vun dat Spraakrebeed al vullkamen nalaten.<ref>[[Robert Langhanke]]: ''Neuniederdeutsche Literatur: Über Beginn und nahenden Abschluss einer überschaubaren Literaturtradition'' ([https://open.fau.de/server/api/core/bitstreams/471e5920-dfb5-408d-81af-c6a8643a1861/content online])</ref> De [[Plautdietsch|plautdietsche]] Schrieveree is eerst laat in dat 20.&nbsp;Jhd mit Schrievers as [[Arnolt Ditj]] un [[Ruben Ap]] anfungen.<!-- born fehlt --> Ene wichtige Positschoon hebbt de [[Literaarsche Sellschop|Autorensellschoppen]], de enen groten Deel to plattdüütsche Kultuur bidreegt. Wichtig sünd de [[Augustin Wibbelt-Selschup|Augustin Wibbelt-Sellschop]], de [[Fehrs-Gill]], de [[Freudenthal-Sellschop]], de [[Fritz-Reuter-Sellschop|Fritz-Reuter Sellschop]] oder de [[Klaus-Groth-Sellschop]], de alle ook vele [[List vun plattdüütschen Priesen|Priesen för plattdüütsche Literatuur]] uutgeevt. Wichtig för de plattdüütsche Schrieveree weren ook Literatuurtiedschriften, so as de ''[[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]]'' oder ''[[Diesel (Blatt)|Diesel]]'' in Düütschland un ''[[’t Swieniegeltje]]'', ''[[Krödde]]'' un ''[[Roet]]'' in’n Nedderlannen.<ref name=":19" /><!-- born fehlt --> === Musik === [[Bild:Liedermacher Knut Kiesewetter (Kiel 68.106).jpg|duum|[[Knut Kiesewetter]] (1976)]] [[Bild:Ina Mueller 2 HagenU.jpg|duum|[[Ina Müller]] (2008)]] [[Plattdüütsche Musik]] is mit Gedichten, de [[Volksleed|Volksleder]] worrn sünd anfungen, so as [[Klaus Groth]] sien ''[[Lütt Matten de Has’]]'' oder [[Fritz Reuter]] sien [[De Eikboom|''Eikboom'']].<ref>[[Heike Müns]] (Ruutgeversche): ''Niederdeutsches Liederbuch. Volkstümliche Lieder aus 5 Jahrhunderten.'' [[Hinstörp]], Rostock 1981.</ref> Bi anner Leder is de Schriever unkünnig bleven, so as ''[[Dat du mien Leevsten büst]]'' oder [[Herrn Pastor sien Kauh|''Herrn Pastor sien Kauh'']]. In de 1960-er un 1970-er Jahren hebbt [[Folkmusik|Folkmusiker]] plattdüütsche Musik wedder in’n Leven haalt. Mit enen plattdüütschen Stück het [[Knut Kiesewetter]] den Anfang maakt un anner Musiker so as [[Hannes Wader]] inspireert. Ook in [[Mekelnborg]] weren Plattdüütsch in de Volksszeen vun de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] populäär, so as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] oder de Singer [[Kurt Nolze]]. Populäre Folkgruppen geev dat ook in’n Nedderlannden, so as [[Törf (Band)|Törf]], de op [[Grunnegs|Grönnengsch]] süngen. Een beten later is hier mit de [[Achterhooks|achterhooksche]] Band [[Normaal]] de [[Buurnrock|Burenrock]] opkamen. In de 1980-er kemen ook Gruppen op, de [[volkstümliche Musik|''volkstümliche Musik'']] op Platt maken, so as ''[[Godewind]], [[De Plattfööt]]'' oder ''[[Speelwark]]''. In de 2000-er Jaren weren [[Ina Müller]] ere Alben mit Covers vun [[Popmusik|Popsongs]] populäär. 2009 is de Hamborger Popgrupp [[De Tüdelband|''De Tüdelband'']] opkamen. Anner Musikstilen find sik hier un daar so as de [[Hardcore-Punk|Hardcore-Grupp]] [[COR (Band)|COR]] mit dat Album ''Snack Platt orrer stirb'' oder ''[[De fofftig Penns]]'' mit elektroonschen [[Hip-Hop (Musik)|Hip-Hop]]. Een Pries för plattdüütsche Musik is de [[Bad-Bemsen-Pries]], man ook anner plattdüütsche Priesen tekent Musikers uut. Mit [[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] un [[Plattbeats]] givt dat Musikweddstrieden, de sik an junge Lüüd richt un opmünnern schöölt plattdüütsche Musik to maken.<!-- Givt dat noch NL-Bands, Singers, de binnen staan schöölt? --> === Theater === [[Bild:2014-07-10 Conni Ohnsorg-Eingang S1-3082.jpg|duum|Logo vun dat [[Ohnsorg-Theater]] an’n Ingang vun dat Bieberhuus in [[Hamborg]]]] Een wichtigen Deel in’t plattdüütsche Kultuurleven neemt de Speeldelen in, so dat de [[UNESCO]] dat [[Plattdüütsch Theater|plattdüütsche Theater]] 2014 as [[immateriell Kultuurarv]] opnamen het.<ref name=":11">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> Nadem dat de [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Schrievspraak wegdrängt worrn is, find sik Plattdüütsch noch in [[Fastelavendstück|Fastelavendstücken]] mit groffen un erootschen Humoor. In de [[Barock|Barocktied]] sünd plattdüütsche Twüschenspelen in anners hoogdüütschen Stücken begäng, wo groffe Burenfiguren Platt snackt. Mit dat 19.&nbsp;Jhd. kemen wedder eerste Dramen op Platt op un mit de nedderdüütsche [[Bühnenbewegung]] üm 1900 hebbt sik ook proffeschonellere plattdütsche Speeldelen grünnt. De bekannteste plattdüütsche Speeldeel is dat [[Ohnsorg-Theater]] in [[Hamborg]], dat mit’n Feernseen sied den 1950-er Jaren ook in ganz Düütschland bekannt worrn is (De Stücke sünd man för’t Feernseen in [[Missingsch]] överdregen worrn). Dat anner profeschonell Theater is de [[Fritz-Reuter-Bühn]] in [[Swerin]]. Halvproffeschonelle Theaters givt an de 35, de in den dree Landsverbünnen vun’n [[Nedderdüütsch Bühnenbund|Nedderdüütschen Bühnenbund]] organiseert sünd. Bavento givt dat an de 3000 Laienspeeldelen.<ref name=":11" /> <!-- Theater op Platt in NL? --> === Radio un Höörspeel === De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radioprogramm op Platt]] givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht en plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm [[Plattradio]] man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet – Plattradio |abruf=2024-12-05 }} {{Webarchiv|url=https://www.plattradio.com/ |wayback=20240828043445 |text=Startsiet – Plattradio |archiv-bot=2026-05-23 13:05:36 InternetArchiveBot }}</ref> [[Hör mal ’n beten to]]'' sennt op de NDR jeden Dag plattdüütsche Dööntjes. De [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt sössmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> De nedderlandsche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen en good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> Se begünnen in’n 1920-er Jaren, as [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio broch. Dat keem man to’n Enn, as de regionalen Senner in’n [[Nazi-Düütschland|Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> === Film un Feernseen === {{Kiek ook bi|List vun plattdüütsche Films un TV-Serien}} Ofschoonst sik Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern Neddersassen un Sleswig-Holsteen in de Charta verplicht hebbt plattdüütsche Medien to föddern, is in dat düütsche Feernseen Plattdüütsch vundaag alleen en beten Nischenprogramm bi’n [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]].<ref name=":22">{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |titel=Plattdeutsch im Fernsehen |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |archiv-datum=2024-02-23 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref><ref name=":38" /> De nedderlandschen Regionaalsenners [[RTV Drenthe]], [[RTV Noord]] un [[RTV Oost]] sennt deelwies en beten wat op Platt. 1954 begünn de NDR [[Ohnsorg-Theater|Ohnsorg-Theaterstücken]] op [[Missingsch]] statt Platt to sennen; en paar Stücken op anner Speeldelen sünd man op Platt uutstraalt worrn. In de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] geev dat vun de ''[[Mäkelborgsch Staatstheater|Fritz-Reuter-Bühne]]'' ook plattdüütsche Stücken in’t Feernseen.<ref name=":22" /> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsche-neddersassische]] Serie [[Bartje]] keem 1972 ruut.<ref>{{Internetquelle |autor=Arend Kuik, Jan Krol, Jantje Weurding |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0179009/ |titel=Bartje |datum=1972-12-26 |abruf=2025-06-17}}</ref> Vun 1977 an leep bi’n NDR ''[[Wi speelt op Platt]],'' dat bet 1984 plattdüütsche Theaterstücken uutstraalt het. Vun 1977 bet 1982 geev dat 20 Folgen ''[[Platt in III]].'' 1978 senn de NDR dat eerste Maal de Talkshow ''[[Klönschnack (NDR)|Klönschnack]]'', bet 1982 ''[[Talk op Platt]]'', dat Formaat aflööst het. De plattdüütsche [[Tatort]] ''[[Wat Recht is, mutt Recht blieben|Wat Recht is, mutt Recht bliewen]]'' keem 1981 ruut. Sied 1999 wiest de NDR op [[Silvester|Ooldjaarsavend]] ''[[Dinner for one - up Platt|Dinner for one - op Platt]].<ref name=":22" />'' [[Regiosoap|Regiosoaps]] so as [[Van Jonge Leu en Oale Grond|''Van Jonge Leu en Oale Grond'']] un [[Boven Wotter|''Boven Wotter'']] sünd in’n 2000-er Jaren produzeert worrn.<ref>Erik Hitters, Tonny Krijnen: ''Koning van de regio: Populariteit en legitimiteit van regionale televisie'', S.&nbsp;60.</ref> 2006 harr de NDR alle plattdüütschen Formaten instellt, as Uutgliek kemen ''[[Billerbook Düütschland]]'' oder ''[[Die Welt op Platt]]'', de nu ook al wedder instellt sünd. Opstunds givt dat alleen ''[[De Noorden op Platt]]'' eenmaal den Maand.<ref name=":22" /><!-- Noch anner NL TV-Programm op Platt? --> As eersten plattdüütschen Film kann ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' vun 1970 gellen.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |titel=Plattdeutsche Filme |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |archiv-datum=2023-03-24 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref> De grote Deel plattdüütsche Films sünd [[Kummdie|Kummdien]], so as ''[[Ostfriesisch für Anfänger]],'' de Krimikomödien ''[[Boot un Dood]]'' un [[De Krooch an de Wiedau|''De Krooch an de Wiedau'']]'','' de [[Twentsch|twentsche]] Tragikömodie ''[[De Beentjes van Sint-Hildegard]]'' oder de Sciene-Fiction-Parodien uut de Reeg ''[[Apparatspott]]''. Anner Films weren dacht Kinners Platt to leren, so as ''[[Ritter Trenk op Platt]]''. Uutnamen sünd de [[Plautdietsch|plautdietsche]] Film [[Stellet Licht|''Stellet Licht'']] un dat [[Mönsterlänsk Platt|mönsterlandsche]] Drama [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']].<!-- Givt dat wichtige Films uut NL, de noch nich binnen steti? --> === Tiedschriften === Dat geev al in’n 19.&nbsp;Jhd kortwielig Versöök Tiedschriften op Platt ruuttogeven, so as so as de ''[[Plattdütsche Husfründ]]'' oder dat ''[[Weltblatt]]''. Liekers givt dat vundaag nix an plattdüütsche Tiedschriften un Dagbläder. Vele noorddüütsche Dagbläder hebbt man Kolumnen op Platt, de meist wat Spaßigs oder uut de Regioon vertellt. Plattdüütsche Artikels in anners hoogdüütschen Blädern sünd raar un hebbt meist ook enen regionalen Betog. Uutnaam weer alleen dat [[Hamburger Abendblatt|''Hamburger Abendblatt'']] 2010 mit ene Uutgaav op Platt un 2016 enen plattdüütschen Titelbladd.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;187&nbsp;f.</ref> <!-- Medien op Platt in NL? --> === Internet, Technik un sotschale Medien === Bi de moderne Technik un in dat Internet is Plattdüütsch wenig präsent. Dat givt man Software so as [[Linux op Platt]] oder „Brann-Stuuv&nbsp;7“ vun [[Ashampoo]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pro-linux.de/news/1/16483/linux-op-platt-wiederbelebt.html |titel=Linux op Platt wiederbelebt |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.computerbild.de/artikel/cb-Aktuell-Software-Kurios-Ashampoo-veroeffentlicht-CD-Brennprogramm-auf-Plattdeutsch-1534851.html |titel=Kurios: Ashampoo veröffentlicht CD-Brennprogramm auf Plattdeutsch |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref> Online sünd de gröttsten plattdüütschen Sieden de twee Spraakuutgaven vun de [[Wikipedia]]: de [[plattdüütsche Wikipedia]] för de düütsche Sied mit {{NUMBEROFARTICLES}}&nbsp;Artikels un de [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersassische]] Uutgaav mit {{NUMBEROF|ARTICLES|nds-nl}}&nbsp;Artikels. Spraaktechnologie givt dat meist alleen för dat Noordneddersassische.<ref>{{Internetquelle |url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |titel=oscar – Datasets at Hugging Face |abruf=2022-06-17 }} {{Webarchiv|url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |wayback=20221204195657 |text=oscar – Datasets at Hugging Face |archiv-bot=2026-05-23 13:05:36 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://wortschatz.uni-leipzig.de/de/download/Low%20German |titel=Korpusdownload Low German |abruf=2022-06-17}}</ref> Allgemeen kriegt Plattdüütsch dat meist nich torecht de Spraaktechnologie achteran to lopen, denn de plattdüütschen [[Korpus (Linguistik)|Spraakkorpora]], de dat för good Spraaktechnologie bruukt, sünd recht lütt un meist nich annoteert oder taggt.<ref>Die Universal Dependencies v.2.8 beinhaltete ein Sample-Korpus von 83 (!) Sätzen, vgl. https://universaldependencies.org/treebanks/nds_lsdc/index.html. 2024 enthält das Korpus etwa 1000 Sätze, vgl. https://aclanthology.org/2024.lrec-main.1388.pdf</ref> Op’t wichtigste sünd hier dat [[Zwirner-Korpus]],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/ZW--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat [[Korpus Deutsche Mundarten: DDR|''Korpus Deutsche Mundarten: DDR'']],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/DR--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat Korpus [[Ehemalige deutsche Ostgebiete|''Ehemalige deutsche Ostgebiete'']]<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/OS--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> un dat [[Korpus Russlanddeutsche Dialekte|''Korpus Russlanddeutsche Dialekte'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/RUDI_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> Dat ümfangriekste Korpus is nich för dat moderne Plattdüütsch man för’t Middelsassisch, dat ''[[Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650)]]''.<ref>{{Internetquelle |autor=Frank Schätzlein |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/en/ren.html |titel=Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650) |abruf=2022-06-17 |sprache=en}}</ref><!-- Spraaktechnolgie Uni Grünneng? --> === Plattdüütsch in de Kark === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch in de Kark}} Sied de 1960-er Jaren keem Plattdüütsch as Spraak wedder in de Predigt op. In velen Regionen givt dat tomindst eenmaal dat Jaar plattdüütsche Goddsdeensten. Översett Leder, Andachts-un Gebeedböker oder de [[Plattdüütsche Bibelöversetten|översett Bibel]] geevt so Initschativen Stütt. In den Rebeden wo Platt noch Alldagsspraak is, het de Spraak ene wichtige Rull för de Seelsorg. De plattdüütschen Pasters un Laien sünd vergleken mit anner plattdüütschen Kultuurorganistschonen düchtig good vernett.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188.</ref><!-- Platt in de Kark in NL? --> == Spraken Bispelen == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Platt anhöörn}} {| |'''[[Nedderlandsch-Neddersassisch]]''' ([[Twentsch]]) |[[Bild:Geluidsopname Johanna van Buren.ogg|duum|[[Johanna van Buren]], de eer twentsch Gedicht vöördrägt]] |- |'''[[Noordneddersassisch]]''' ([[Holsteener Platt|Holsteensch]]) |[[File:Holsteinisch-dialect 1.ogg|thumb|Fro vertellt op Holsteensch Platt|zentriert]] |- |'''[[Süüdwestfäälsch]]''' |[[File:South-Westphalian-dialect.ogg|thumb|Mann vertellt op Süüdwestfäälsch|zentriert]] |- |'''[[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]]''' ([[Paderböärnsch Platt]]) |[[File:East-Westphalian-dialect 1 -483.ogg|thumb|Mann vertelt op Paderböärnsch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]''' |[[File:East-Frisian-dialect-of-Low-German-548.ogg|thumb|Mann vertellt op Oostfreesch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostpommersch Platt|Oostpommersch]]''' ([[Pomerano]]) |[[File:East-Pomeranian-dialect-.ogg|thumb|Mann vertellt op Pomerano|zentriert]] |- |'''[[Plautdietsch]]''' (Mexiko) |[[File:Plautdietsch-dialect-546.ogg|thumb|Deern uut Mexiko Plautdietsch|zentriert]] |} == Kiek ook bi == {{Portal}} == Literatuur == === Allgemeen === * [[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]], [[Dieter Möhn]] (Ruutgevers): ''Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft. (NSL.)'' E.&nbsp;Schmidt: Berlin 1983, ISBN 3-503-01645-7. * [[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band 4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;590–615. * [[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band&nbsp;4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;550–590. * [[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten.'' In: [[Wolfgang Stammler]] (Ruutgever): ''Deutsche Philologie im Aufriss.'' 1.&nbsp;Bands. 2.&nbsp;Oplaag, Erich Schmidt Verlag: Berlin 1957, Sp.&nbsp;1730–1898. * [[Jan Goossens]] (Ruutgever): ''Niederdeutsch.'' Band&nbsp;1: ''Sprache.'' 2.&nbsp;Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1983, ISBN 3-529-04510-1. * [[Klaas Hanzen Heeroma|Klaas Heeroma]]: ''Niederländisch und Niederdeutsch.'' 3.&nbsp;Oplaag. Bonn 1976 ''(Nachbarn 2)''. * [[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen.'' Vandenhoeck & Roprecht: [[Chöttingen]] 1982, ISBN 3-525-01213-6 ''(Sammlung Vandenhoeck)''. * [[Dieter Stellmacher]]: ''Niederdeutsche Sprache.'' 2. Oplaag. Weidler: Berlin 2000, ISBN 3-89693-326-4 (''Germanistische Lehrbuchsammlung'' 26). * [[Henk Bloemhoff]], [[Jurjen van der Kooi]], [[Hermann Niebaum]], [[Siemon Reker]] (Ruutgevers): ''Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde'' (HNTL)'','' Van Gorcum: Assen 2008. * [[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina (Ruutgevers): ''Hand der Sprachminderheiten in Deutschland,'' Narr Francker Attempo Verlag: Tübingen 2020. === Wöörböker === {{Kiek ook bi|Wikipedia:Wöörböker}} * [[Renate Herrmann-Winter]]: ''Kleines plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.'' [[Hinstörp]]: Rostock 1985 (un anner Oplagen). * Renate Herrmann-Winter: Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Raum. [[Hinstörp]]: Rostock 1999 (un anner Oplagen). * [[Johannes Saß|Johannes Sass]]: ''Der neue Sass – Plattdeutsches Wörterbuch – Plattdeutsch – Hochdeutsch, Hochdeutsch – Plattdeutsch.'' 6.&nbsp;Oplaag, [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03000-0. '''Grootlandschopswöörböker''' * ''[[Hamburgisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd.. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1985–2006. * ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch]].'' 7&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]], later Akademie, Berlin 1937–1992. Nadruck [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1996. Nadrags- un Registerband ook daar 1998. * ''[[Niedersächsisches Wörterbuch]].'' Band 1&nbsp;ff. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1953&nbsp;ff. * ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1927–1935; Nadruck ook daar 1985. * ''[[Westfälisches Wörterbuch]]''. 5 Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: Kiel/[[Hamborg]] 1969–2021. === Grammatiken === * [[Martin Durrell]]: ''Westphalian and Eastphalian.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;59–90. * [[Reinhard Goltz]], Alastair G.&nbsp;H. Walker: ''North Saxon.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;31–58 * [[Rudolf Ernst Keller]]: ''North Saxon: Lower Elbe.'' In: ''German Dialects. Phonology & Morphology, with selected texts.'' Manchester University Press: Manchester 1961, S.&nbsp;339–381. * [[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' (= ''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 20). Schuster: Leer 1998, ISBN 3-7963-0332-3. * Helmut Schönfeld: ''East Low German.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;91–135. * [[Hein Thies|Heinrich Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik. Formen und Funktionen. A–Z'' (=&nbsp;''Kiek mal rin – zum Nachschlagen''). 2. Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03200-4. === Plattdüütsche Literatuur === * [[Heinrich Krüger]]: ''Geschichte der niederdeutschen oder plattdeutschen Literatur vom Heliand bis zur Gegenwart.'' Stiller: [[Swerin]] 1913. * [[Wolfgang Stammler]]: ''Geschichte der niederdeutschen Literatur. Von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart.'' Teubner: Leipzig 1920. * Claus Schoppenhauer: ''Plattdeutsche Klassiker 1850–1950. Wege zur niederdeutschen Literatur'' (=&nbsp;''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 7). Schuster: Leer 1982, ISBN 3-7963-0209-2. === Spraaksituatschoon === * Birte Arendt: ''Niederdeutschdiskurse: Spracheinstellungen im Kuntextvon Laien, Printmedien und Politik'' (=&nbsp;''Philologische Studien und Quellen.'' H.&nbsp;224). E.&nbsp;Schmidt: Berlin 2010, ISBN 978-3-503-12223-3. * [[Michael Elmentaler]], Peter Rosenberg: ''Norddeutscher Sprachatlas.'' Olms, [[Hilmessen]]: 2015–2022. * [[Hans-Joachim Gernentz]]: ''Niederdeutsch – gestern und heute. Beiträge zur Sprachsituation in den Nordbezirken der Deutschen Demokratischen Republik in Geschichte und Gegenwart'' (= ''Hinstörp-Bökerie. Niederdeutsche Literatur.'' 11). 2.&nbsp;Oplaag, [[Hinstörp]]: Rostock 1980. * [[Ulf-Thomas Lesle]]: ''Plattdeutsch zwischen gestern und morgen: Geschichtsbeschleunigung und die Suche nach der identitas.'' In: [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]], Horst P. Pütz, Ulrich Weber (Ruutgevers): ''Vulpis Adolatio.'' Festschrift für [[Hubertus Menke]] zum 60.&nbsp;Geburtstag. Heidelberg: 2001, S.&nbsp;429–449. * Ulf-Thomas Lesle: ''Das Eigene und das Fremde: ‚Der Fall des Niederdeutschen‘ – Beispiel eines Identitätsdiskurses.'' In: ''Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte.'' Jg.&nbsp;66, Heft&nbsp;1, 2014, S.&nbsp;32–55. * Ulf-Thomas Lesle: ''Identitätsprojekt Niederdeutsch. Die Definition von Sprache als Politikum.'' In: [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum.'' Festschrift für Willy Diercks. Verlag für Regionalgeschichte: [[Builefeld]] 2015, ISBN 978-3-89534-867-9, S.&nbsp;693–741. * Ulf-Thomas Lesle: ''Germanistik und Niederdeutsch. Liaison im Schatten eines Essentialismus.'' In: [[Michael Fahlbusch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Völkische Wissenschaften: Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen.'' De Gruyter: Berlin/Boston 2020, ISBN 978-3-11-065272-7, S.&nbsp;79–101. * [[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots en Dialekt, de sik to Wehr setten kann. Nachlese zur Diskussion um die Europäische Sprachenschutzcharta.'' In: Ursula Föllner (Ruutgever): ''Niederdeutsch. Sprache und Literatur der Region'' (=&nbsp;''Literatur – Sprache – Region.'' 5). Lang: [[Frankfort an’n Main]] u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-631-37194-2, S.&nbsp;9–33. * Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' In: Nina Hartel, Barbara Meurer, Eva Schmitsdorf (Ruutgevers): ''Lingua Germanica. Studien zur deutschen Philologie.'' Jochen Splett zum 60.&nbsp;Geburtstag. Waxmann: [[Mönster]] u.&nbsp;a. 1998, ISBN 3-89325-632-6, S.&nbsp;171–184. == Weblenken == '''Wöörböker''' * [https://plattmakers.de/nds Plattmakers-Wöörbook] (plattdüütsch) * [http://www.deutsch-plattdeutsch.de plattdüütsch Wöörbook] (hoogdüütsch, plattdüütsch) '''Websieden''' * [http://www.plattmaster.de Plattmaster] (hoogdüütsch, plattdüütsch, engelsch) * [http://lowlands-l.net/plattewelt/ Nu is de Welt platt!], wat in de hele Welt för de Spraak bereten ward (meersprakig) * [http://lowlands-l.net/grammar/ Drempels un Tegels vun't Neddersassische (Nedderdüütsche, Plattdüütsche)], so wat as’n lütte Grammatik (düütsch, engelsch) * [http://www.plattdeutsch.net/ Websteed vun Klaus-Werner Kahl mit Wöörböker un velen annern Kraam in Mönsterlänner Platt] (plattdüütsch) * [http://www.plattnet.de/ Webportal mit en List vun plattdüütsche Sieden in’t Internett un mit Narichten to plattdüütsche Themen] (plattdüütsch) '''Organisatschonen''' * [http://www.sont.nl/ Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied] (nedderlandsch) * [https://web.archive.org/web/20110718202459/http://niederdeutsch.bhu.de/niederdeutsch/content/de/bundesrat/start.html Bunnsraat för Nedderdüütsch] (plattdüütsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsche Spraakperioden}} {{Navigatschoonsliest Germaansche Spraken}} {{DEFAULTSORT:Plattduutsch}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraak]] 1jfgo2122lb3j0s8bn4vv3xyg9h5d15 0 231 1066305 1066021 2026-05-23T12:59:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066305 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Planet''' is en Begreep ut de [[Astronomie]]. Dat Wort kummt ut dat [[Greeksch]]e un heet so veel as ''Wannelsteern''. Dat kuumt dorvun, dat de Planeten an [[Himmel]] jüst so utseen hebt as de annern [[Steern (Astronomie)|Steerns]], nämlich as lütte lüchtende Punkte. De sünd aber man nich fast, as de Steerns, man bewegt sik allmählich un werrn mol hier to seen un mol dor. De meisten dorvun sünd hell noog, dat man jüm mit bloten Oog seen kann un wörrn deswegen ok all bi de oolen Greeken oder de Chinesen bekannt. Mit dat Utfinnen vun de Wietkiekers (ok Fernrühr nöömt) sünd noch meer entdeckt worrn, as letzten is 1930 Pluto funnen woorn, as dat al grote [[Teleskop]]en geev, mit de man ok noch bannig swack Licht wornemmen kann. Planeten sünd – wie man denn laater rutfunnen hett, as man meer mit Telsekope ünnersocht hett un irgendwann ok de eersten [[Ruumsond]]en in den [[Weltruum]] schoten worrn sünd, de uns denn Fotos no de Eer funkt hebbt – gröttere Massen, de as een Kugel formt sünd, man anners as en Steern nich vun sülvst lüchten dot. == Dat Planetensystem bit 2006 == Dat System vun uns [[Sünn]] (man seggt ok: [[Sünnsystem]]) hett bit August 2006 negen Planeten hat (vun binnen na buten): # de [[Merkur (Planet)|Merkur]] (lütter as de Eer) # de [[Venus (Planet)|Venus]] (meist so groot as de Eer) # de [[Eer]] (wat uns Planet is) # de [[Mars (Planet)|Mars]] (lütter as de Eer) # de [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] (de gröttste Planet) # de [[Saturn (Planet)|Saturn]] (is de tweetgröttste Planet, de mit den groten Ring) # de [[Uranus (Planet)|Uranus]] # de [[Neptun (Planet)|Neptun]] # de [[Pluto (Dwargplanet)|Pluto]] Wenn de Mass lütter wörr, denn hett man vun Planetoid oder ok [[Asteroid]] snackt. De hebbt nich blots en Beteken, man krigt ok een Nummer towiest, de denn mit to den Namen hörrt. Twüschen Mars un Jupiter is en Asteroidenrebeet – so ganz genau is dat man nich afgrenzt. Af un an geev dat Spekulatschonens, dat dat noch en teihnten Planeten achter den Pluto gifft. Wenn von Sünnsystem snackt warrt, is meist uns eegen meent. Dorto höört nich blots de Planeten, man allns, wat in de [[Gravitatschoon]] vun de Sünn steit. Siet en poor Johren weet wi aber, dat ok anner Steerns Planeten hebbt. In de Fackspraak nöömt sik so en Planet denn ''Exoplanet''. == Dat Planetensystem na de ne’e Indelen == [[Bild:Solar system.jpg|thumb|upright=0.8|[[Fotomontage|Monteert]] Bild vun de acht Planeten un den Maand (all vun [[Ruumsond|Sonden]] fotografert). De Grötten sünd nich na Skaal.]] In August 2006 hett sik dat nu en beten ännert. Na johrelang Snacken, wat denn nu en Planet is un wat nich, un wo man de Grenz leggen kann, wo groot en Mass wesen mutt, dat man noch Planet dorto seggen kann, hett de [[Internatschoonale Astronoomsche Union]] (IAU) aver en ne’e Definitschoon rutgeven. Dorna is de Pluto blots noch en [[Dwargplanet]], wat bi de IAU nich meer so rech as „richtigen“ Planet gellt, man en egen Klass von Massen billt un jümmer noch to dat Sünnsystem tellt. Pluto is nich de einzige Dwargplanet. Woveel dat dorvun gifft, dat weet man noch nich so nau, dat mutt noch prüft warrn. Vun Pluto afsehn hett de IAU noch twee benöömt, de vörher als Asteroiden betekend weern. Asteroiden kanns jümmers noch dorto seggen, wiel dat jo keen Planeten sünd. Un dormit dat sien Richtigkeit hett, hett nu ok Pluto en Nummer kregen. Opstunns sütt uns Sünnsystem nu as folgt ut (na tonehmen [[Groot Halfass|Halfass]]; Planeten sünd normal, Dwargplaneten ''kursiv'' schreven): # [[Merkur (Planet)|Merkur]] # [[Venus (Planet)|Venus]] # [[Eer]] # [[Mars (Planet)|Mars]] # ''[[Ceres (Dwargplanet)|(1) Ceres]]'' # [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] # [[Saturn (Planet)|Saturn]] # [[Uranus (Planet)|Uranus]] # [[Neptun (Planet)|Neptun]] # ''[[Pluto (Dwargplanet)|(134340) Pluto]]'' # ''[[Haumea (Dwargplanet)|(136108) Haumea]]'' # ''[[Makemake (Dwargplanet)|(136472) Makemake]]'' # ''[[Eris (Dwargplanet)|(136199) Eris]]'' Dat gifft aver noch annere Asteroiden, de as möögliche Dwargplaneten gellt un noch nauer ünnersocht warrt. De Tall warrt in de tokamen Tiet seker noch stiegen. == Literatur == * Jan Osterkamp: {{Internetquelle |url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |titel=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |hrsg=Die Zeit (Online) |datum=2005-08-01 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070228010500/http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |archiv-datum=2007-02-28 |abruf=2013-10-17 }} {{Webarchiv|url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |wayback=20070228010500 |text=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |archiv-bot=2026-05-23 12:59:27 InternetArchiveBot }} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 1. Vom Altertum bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. In: ''[[Sterne und Weltraum]].'' 45, 2006, 1, S. 34–44. {{ISSN|0039-1263}} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 2. Vom 19. Jahrhundert bis heute. In: ''Sterne und Weltraum.'' 45, 2006, 4, S. 22–33. {{ISSN|0039-1263}} * {{Literatur |Autor=Gibor Basri, [[Michael E. Brown]] |Titel=Planetesimals To Brown Dwarfs: What is a Planet? |Sammelwerk=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |Band=34 |Nummer=1 |Datum=2006 |ISSN=1545-4495 |Seiten=193–216 |arXiv=astro-ph/0608417 |DOI=10.1146/annurev.earth.34.031405.125058}} * Thorsten Dambeck: ''Planeten, geformt aus Gas und Staub'', in GEO kompakt Nr. 6, März 2006, S. 28–34, {{ISSN|1614-6913}} * Katharina Lodders, Bruce Fegley: ''The planetary scientist’s companion.'' Oxford Univ. Press, New York, NY 1998, ISBN 0-19-511694-1. * W.T. Sullivan, J.A. Baross: ''Planets and life – the emerging science of astrobiology.''Cambridge Univ. Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-53102-3. * Rudolf Dvorak: ''Extrasolar planets – formation, detection and dynamics.'' WILEY-VCH, Weinheim 2008, ISBN 978-3-527-40671-5. * Claudio Vita-Finzi: ''Planetary geology – an introduction.'' Terra, Harpenden 2005, ISBN 1-903544-20-3. * [[Günter D. Roth]]: ''Planeten beobachten.'' Spektrum, Akad. Verl., Berlin 2002, ISBN 3-8274-1337-0. == Weblinks == {{Commonscat|Planets|Planet}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} * [http://www.neunplaneten.de/nineplanets/nineplanets.html Die 8 Planeten – Multimedia-Tour durch das Sonnensystem] (von [[The Nine Planets]]) * [https://web.archive.org/web/20100517001020/http://solarsystem.dlr.de/RPIF/ RPIF-Bildbibliothek] * [https://web.archive.org/web/20040905191638/http://www.planeten.ch/ Informationen zu allen Planeten des Sonnensystems, sowie ihren Monden und über alle extrasolaren Planeten] {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Astronomie]] [[Kategorie:Planet|!]] ebzapxvnmpvbqibqyc3bfvi6acxdmml 0 300 1066363 1066066 2026-05-23T16:28:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066363 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = United States of America, USA |NAAM = Vereenigte Staten vun Amerika |NAAM_ENGELSCH = the United States |LAAG=LocationUSA.png |WAHLSPRÖÖK = E Pluribus Unum, In God we trust (vun 1956 af an) |WAPEN = US-GreatSeal-Obverse.svg |HYMNE = [[The Star-Spangled Banner]] |AMTSSPRAKEN = keen Amtsspraak fastleggt, man de facto: [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |HÖÖFTSTADT = [[Washington D.C.]] |BGR=38|BMIN=53|NS=N|LGR=77|LMIN=02|EW=W |GRÖTTSTE_STADT = [[New York]] |STAATSFORM = [[Präsidialrepubliek|Präsidiale]] [[Bundsrepublik]] |BAAS_TITEL = [[Präsident]] |BAAS = [[Donald Trump]] |GRÖTT = 9.826.630 |PERZENT_WATER = ? |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 300.888.812 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2006 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = 31 |BBP_JOHR = 2004 |BBP = |BBPjeKOPP = $ 44.825 |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = Souveränität |UNAFHÄNGIGKEIT = Vun [[Grootbritannien]]<br />[[4. Juli]] [[1776]] |GELDSOORT = [[US-Dollar]] |GELDSOORT_SYMBOL = $ |GELDSOORT_AFK = USD |TIETREBEET = [[UTC]] -5 bit UTC -10 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .us |ISO3166 = |VÖRWAHL = 1 |FOOTNOTEN = }} De '''Verenigten Staten vun Amerika''' (USA, United States of America) sünd en [[Bundsstaat]] in [[Noordamerika]]. 50 [[US-Bundsstaat|Bundsstaten]] höört dorto. Nahwers sünd [[Kanada]], [[Mexiko]] un över de [[Beringstraat]] ok [[Russland]]. De [[Hööftstadt]] is [[Washington D.C.|Washington]]. In'n [[Januar]] [[2007]] leven dor 300.888.312 Inwahners. Dat [[BBP]] liggt bi 44.828 US-$/Inwahner. == Etymologie vun de Landsnaam == De eerste Maal, dat de [[Engelsche Spraak|engelsche]] Uutdruck {{lang|en|''United States of America''}} in een Sokument steit, dateert op den 2. Januar 1776, as [[Stephen Moylan]], een Adjutant in de [[Continental Army]] vun [[George Washington]], enen Breev an [[Joseph Reed]], schreev un üm Stütt in de [[Unafhangigkeidskrieg]] fraag.<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer", The Christian Science Monitor, July 4, 2013, [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer link]</ref><ref>John Fay, "The forgotten Irishman who named the 'United States of America'", IrishCentral, July 15, 2016, [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html link]</ref> Dat eerste Maal, dat de Landsnaam so in druckt Form to lesen stüün, weer op den 6. April 1776 in enen annonymen Essay in de''[[The Virginia Gazette]]'', een [[Dageblatt|Dagblad]] uut [[Williamsburg (Virginia)|Williamsburg]] in [[Virginia]].<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'?", The Christian Science Monitor, July 4, 2013</ref> Een beten later schreev [[Thomas Jefferson]] op den 11. Juni 1776 ''United States of America'' in ene groffe Skizz för de [[amerikaansche Unafhangigkeidsverklaren]],<ref>Byron DeLear, ibid.</ref> de de [[Second Continental Congress|''Second Continental Congress'']] op den 4. Juli 1776 annamen het.<ref>Davis 1996, p. 7.</ref> ''America'' is de feminine Form vun {{lang|la|''Americus Vesputius''}} sien Vöörnaam, wat de latiensche Form vun [[Amerigo Vespucci]] (1454–1512) sien Naam is. ''Amercius'' stammt vun de ooldhoogdüütsch Naam ''Emmerich''. Den Naam Amerika bruken de düütschen Kartografen [[Martin Waldseemüller]] un [[Matthias Ringmann]] 1507 dat eerste Maal.<ref>"Amerigo Vespucci", Encyclopædia Britannica, [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci link]</ref><ref>Note: ''Americus'' comes from the Medieval Latin name ''Emericus'' (for Saint Emeric of Hungary), itself derived from the Old High German name Emmerich.</ref><ref>Sandra Sider, ''Handbook to Life in Renaissance Europe'', Oxford University Press, 2007, p. 226, ISBN 978-0-19-533084-7</ref><ref>Jessie Szalay, "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America", Live Science, September 20, 2017, [https://www.livescience.com/42510-amerigo-vespucci.html link]</ref><ref>Erin Allen, "How Did America Get Its Name?", Library of Congress Blog, July 4, 2016, [https://blogs.loc.gov/loc/2016/07/how-did-america-get-its-name link]</ref> == Demografie == Dat [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] tell bi Zensus op den 1. April 2020 331.449.281 Inwahners in de Verenigten Staten.<ref>Census Bureau, "2020 Population Count", United States Census, April 26, 2021. ([https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt] online])</ref>. So sünd de Verenigten Staten na China un Indien dat Land mit de drüddgröttste Inwahnertall.<ref>Central Intelligence Agency, "The World Factbook: United States", November 10, 2018. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |wayback=20211212224932 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Census Bureau schätt de Inwahnertall för 2024 op 340.110.988, war een Wassdoom vun 2,6% sied 2020 is.<ref>U.S. Census Bureau, "Vintage 2024 Population Estimates"</ref> 2023 weren 51% vun de Amerikaners över 15 verheiraadt, 6% weren Wittfroen oder Wittmänner, 10% weren scheden, un 34% unverheiraadt.<ref>U.S. Census Bureau, "Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present", September 11, 2019. Available at: https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html</ref> 2023, de [[Geboortenraat]] liggt bi 1,6 Kinner je Fro,<ref>Ivana Saric, "Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom", Axios, April 25, 2024. Available at: https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023</ref> un het mit 23% weltwied den gröttsten Andeel Kinners mit Ölern, de jüm alleen optrecken doot.<ref>Pew Research Center, "U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households", December 12, 2019. Available at: https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/</ref> De Minschen in de Verenigten Staten sünd bannig divers.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry 2000", June 2004. Available at: http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Witte Amrikaners sünd de gröttste Grupp mit 57.8%.<ref>U.S. Census Bureau, "The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010". Available at: https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html</ref> Hispaansche un Latienamerikaansche sünd de tweedgröttste Grupp mit 18.7%, [[Afroamerikaners]] mit 12.1% de drüddgröttste, Asiaatschamerikaansche sünd mit 5.9% op den veerten Platz, Native Americans maken rund 1%.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry and Native American Population", 2000. Available at: https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Some 574 Native tribes are federally recognized.<ref>U.S. Government, "Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities", April 5, 2024. Available at: https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native</ref> 2024 weer dat Mediaanöller 39.1 Jaren.<ref>Kristie Wilder and Paul Mackun, "Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1", U.S. Census Bureau, July 4, 2025. Available at: https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html</ref> === Spraken === [[Bild:Languages cp-02.svg|thumb|Meest spraken Spraken in de USA]] Wieldes veel Spraken in de Verenigten Staten spraken warrt, is Amerikaansch Engelsch de lingua franca.<ref>Harmeet Kaur, "FYI: English isn't the official language of the United States", CNN, May 20, 2018. Available at: https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd/index.html</ref> Engelsch weer al lang ''[[de facto]]'' Amtsspraak. Donald Trump maak 2025 mit de [[Executive Order 14224]] Engelsch ook de offitschelle Amtsspraak.<ref>Executive Order 14224, 2025.</ref> 28 Bundsstaten un de [[Jumfern-Eilannen]] leggt Engelsch as Amtsspraak fast; 19 Staten un Washington D. C. hebbt kene offitschelle Amtsspraak.<ref>The Washington Post, "States Where English Is the Official Language", August 12, 2014. Available at: https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/</ref> Hawaii, Alaska, South Dakota, Amerikaansch Samoa, Puerto Rico, Guam un Noord-Mariana-Eilannen laat ook regiobale indigene Spraken as Amtsspraken gellen.<ref>Hawaii Legislative Reference Bureau, "Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4", November 7, 1978. Available at: https://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html</ref><ref>NPR, Bill Chapel, "Alaska OKs Bill Making Native Languages Official", April 21, 2014. Available at: https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official</ref><ref>Argus Leader, "South Dakota recognizes official indigenous language", March 22, 2019. Available at: https://eu.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/</ref> 169 indigene Spraken warrt vundaag noch spraken.<ref>Julie Siebens and Tiffany Julian, "Native North American Languages Spoken at Home in the United States and Puerto Rico: 2006–2010", United States Census Bureau, December 2011. Available at: https://www2.census.gov/library/publications/2011/acs/acsbr10-10.pdf</ref> In Puerto Rico is Spaansch wieder verbreidt as Engelsch.<ref>Puerto Rico Channel, "Translation in Puerto Rico", December 29, 2013. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.puertorico.com/translation/ |wayback=20131230233259 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Besünners in den Middelwesten warrt ok noch 'n beten [[Plattdüütsch]] snackt, to'n Bispeel in [[Iowa]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]] un [[Wisconsin]]. == Geographie == == Staat == De Verfaten is de oolste demokraatsche Verfaten, de hüüt noch bruukt warrt. === Politisch System === Dat politisch System vun de Vereenigten Staten is en [[Bundsstaat]] mit en starken [[Präsident]]en an de Spitz vun den Bund. Siet 2025 is dat [[Donald Trump]]. He is de 45. Mann, de düt Amt utfüllen deit. De Präsident is Baas vun de [[Exekutive]]. In een Person is he [[Böverst vun’n Staat]] un [[Baas vun de Regeern]]. Bovenhen is he ok noch Böverst Befehlhebber vun de [[Strietkräft vun de Vereenigten Staten]]. De [[Legislative]] is de [[Kongress (USA)|Kongress]]. Hüdigendags is dat de 115. Kongress vun de Vereenigten Staten, wo de [[Republikaansch Partei (USA)|Republikaansch Partei]] de Mehrheit in hett. In düssen Kongress sitt Afordenten ut al 50 Bundsstaten, de wählt wurrn sünd. De [[Verfaten vun de Vereenigten Staten|Verfaten]] schrifft vör, dat de Kongress sik ut twee Kammern tohopensetten deit. He hett dat Seggen över den Huushollt un draff Gesetten in Gang bringen. Vunwegen sien Hoheit över den Huushollt un dormit över de Utgaven vun den Staat hett de Kongress bannig veel to Seggen in de amerikaansche Politik. He alleen draff Bundsgesetten rutgeven un annere Länner den Krieg verklaren. De eerste Kammer vun’n Kongress is dat [[Repräsentantenhuus (USA)|Repräsentantenhuus]]. De tweede Kammer is de [[Senat (USA)|Senat]]. Verdrääg mit frömde Staten weert vun’n Präsidenten ünnertekent, mütt avers vun den Senat in Gang sett (ratifizeert) weern. De Präsident hett dat Recht, Ministers oder hoge Richters (besunners to dat Böverst Gericht) vör to slahn, man de Senat mutt ok hier den Vörslag vun’n Präsidenten annehmen. De Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus weert för twee Johren wählt. Jedeen Repräsentant steiht in för den Wahlbezirk vun sien Bundsstaat. Wie veel Wahlbezirken dat gifft, warrt al tein Johren fastleggt, wenn dat Volk dor för tellt warrt. Senators weert för söß Johr wählt. In den Senat gifft dat dree [[Klassen (Senat vun de USA)|Klassen]]. All twee Johren warrt en Drüddel vun den Senat siene Liddmaten nee wählt. Vörsitter vun den Senat is vunwegen de Verfaten de Viezpräsident vun de USA. He draff avers bloß mit afstimmen, wenn en Patt bi de Stimmen vörliggt. Wenn de Viezpräsident nich dor is, bestimmt de Senat en „[[Pro tempore Präsident vun den Senat vun de Vereenigten Staten|Vörsitter up Tiet]]“. De Liddmaten vun de eerste Kammer wählt sik ehren egen Vörsitter. Dat is de „[[Spreker vun dat Repräsentantenhuus vun denVereenigten Staten|Spreker vun dat Repräsentantenhuus]]“ (Speaker). Spreker (hüdigendags [[Nancy Pelosi]]) un Vörsitter up Tiet (hüdigendags Senator [[Robert Byrd]]) sünd jummers Liddmaten vun de Partei, de in düsse Kammer an’n stärksten is. Ehr en Vörlaag vun en Gesett to’n [[Bundsgesett (Vereenigte Staten)|Bundsgesett]] weern kann, mutt se eerst mol dör dat Repräsentantenhuus un ok dör den Senat dörgahn. De Vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden Kammern vörstellt. En oder mehr Utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an. Dorna warrt se in de Kammer besnackt. Wenn se denn annahmen is, geiht se fudder na de annere Kammer. Eerst wenn beide Kammern över dat Gesett övereenkamen sünd, warrt se den Präsidenten vörleggt, dat he tostimmen schall. [[Bild:Uscapitolindaylight.jpg|200px|thumb|Dat Kapitol in Washington D. C., Seet vun den Kongress]] De [[Judikative]] in de USA boot sik vun de Bundsstaten her up. An ehre Spitz steiht avers de [[Böverst Gerichtshoff vun de Vereenigten Steaten|Böverste Gerichtshoff]]. Wat de Verfaten vun [[1787]] bestimmt hett, kann en vör Gericht inklagen. Düsse Verfaten bedutt in dat politische Leven vun de USA bannig veel. Wie strevig de Verfaten is, kann een dor an sehn, dat bitherto eerst 27 [[Tosatzartikel to de Verfaten vun de Vereenigte Staten|Tosatzartikels]] toföögt wurrn sünd. In de USA warrt na dat [[Mehrheitswahlrecht]] wählt. So is dat kamen, dat sik dor en [[Tweeparteiensystem]] bildt hett. Düsse beiden Parteien sünd de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]] un de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]]. In beiden Parteien finnt sik al Koalitschonen vun ganz verscheden Ansichten tosamen. Wenn en nee polietsche Idee upkummt, denn warrt normalerwiese nich versöcht, en nee Partei to grünnen, man sik mit de Afordenten vun beide Grootparteien af to snacken. So maakt dat de „[[American Liberties Union]]“ bi de Demokraten un de „[[Moral Majority]]“ bi de Republikaners. Lüttjere Parteien, as de [[Green Party (USA)|Grönen]] oder de [[Libertarian Party]] speelt keen grode Rull, ofschoonst bi de Wahl to’n Präsidenten de Stimmen, de de Kannedat vun de Grönen kriggt, amenne bi den Kannedaten vun de Demokraten fehlt. === Bundsstaten === [[Bild:Map of USA with state names.svg|duum|350px|links|Koort mit de 50 Bundsstaten]] De USA bestaht alltohoop ut 50 '''[[US-Bundsstaat|Bundsstaten]]'''. Disse 50 Staten warrt ok op de [[Flagg vun de USA]] dör de 50 Steerns dorstellt (de Flagg hett sik ok jümmer ännert, wenn dor Bundsstaten tokemen). Blangen de Bundsstaten gifft dat noch den Bundsdistrikt [[Washington D.C.]] un de US-Butenrebeden, de ok to de USA höört, aver nich densülven Status hebbt as de Bundsstaten. == Historie == === Indigene === [[Bild:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|left|[[Cliff Palace]], een Dörp vun de [[Pueblos]] jümeer Vöörfaren. Vundaag in dat [[Montezuma County]] in [[Colorado]]. Uut de Tied twüschen 1200 un 1275.<ref>[https://coloradoencyclopedia.org/article/cliff-palace "Cliff Palace"] at Colorado Encyclopedia. Retrieved January 31, 2024.</ref>]] De eersten Minschen in [[Noordamerika]], de [[Paläoindianer|Paläoindianers]], wannern vöör rund 12.000 Jaren över de [[Beringstraat]], de dunntomalen ene [[Landbrügg]] weer, oder kemen langs de ole [[Waterkant]], de in de [[Iestied]] dunntomalen veel leger weer un nu ünner de See liggt, na Noordamerika.<ref>Erlandson, Jon M.; Rick, Torben C.; Vellanoweth, Rene L. (2008). "Human impacts on ancient shellfish: A 10,000-year record from San Miguel Island, California". In *Journal of Archaeological Science*, S. 19.</ref><ref>Savage, Stephen (2011). *The Ancient Americas: A Brief History*. Oxford University Press, S. 55–58.</ref> De [[Clovis-Kultuur]], wuss üm 11.000 v. Chr. in de archaische Tied ran, un gellt för de eerste wiedverbreedt Kultuur in Nordamerika.<ref>Waters, Michael R.; Stafford, Thomas W. Jr. (2007). "Redefining the age of Clovis: Implications for the peopling of the Americas". In *Science*, vol. 315, pp. 1122–1126.</ref><ref>Flannery, Kent V. (2015). *The Early Mesoamerican Village*. Academic Press, pp. 173–185.</ref> Mit de Tied wussen de indigenen noordamerikaanschen Kulturen to steeds kumplexeren Sellschoppen ran, so as to’n Bispeel de [[Missipi-Kultuur]], mit [[Bueree]] un momumentale Architektuur.<ref>Lockard, Craig (2010). *World History*. Cengage Learning, p. 315.</ref> In de [[postarchaische Tied]] leev de Missipi-Kultuur in [[middelste Westen]], de Oosten un Süden vun de Verenigten Staten vundaag, de [[Algonkin]] leven rund üm de [[Grote Seen]] un de US-amerikaansche Oostküst. De [[Hohokam-Kultuur]] un de [[Pueblos]] leven in de Süüdwest vun de hüdigen Verenigten Staten.<ref>Johansen, Bruce (2006). *The Native Peoples of North America: A History, Volume 1*. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-3899-0. p. 51.</ref> De Tall Minschen, de vöör de de Koloniaaltied in dat Rebbed vun de Verenigten Staten leven, schätt de Forscherlüüd twüschen 500.000<ref>Thornton, Russell (1998). *Studying Native America: Problems and Prospects*. University of Wisconsin Press, p. 34.</ref><ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref> un 10 Millionen.<ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref><ref>Haines, Robin; Haines, Michael R.; Steckel, Richard H. (2000). *A Population History of North America*. Cambridge University Press, p. 12.</ref> === Kolonialtiet === [[Bild:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|The [[Colonial history of the United States|colonial possessions]] of [[British colonization of the Americas|Britain]] (the Thirteen Colonies in pink and others in purple), [[New France|France]] (in blue), and [[Kingdom of Spain|Spain]] (in orange) in North America, 1750|upright=1.3]] [[Christoph Kolumbus]] begünn 1492 in Opdrag vun Spanien na enen ne’en Seeweg na Indien to söken un het daarbi de Karibik opdeckt un daar Kolonien för dat Spaansche Riem grünnt. Spaansche Kolonien un Misschonen folgen op [[Puerto Rico]], in Florida un Nee-Mexiko un Kalifornien. De eerste spaansche Kolonie op Grund, de vundaag US-amerikaansch is, weer Spaansch Florida in’t Jaar 1513.<ref>Vigil, Ralph H.; Galloway, Patricia K. (eds.) (2006). *The Hernando de Soto Expedition: History, Historiography, and "Discovery" in the Southeast*. University of Nebraska Press, p. 329.</ref><ref>Hudson, Charles M. (2018). *Knights of Spain, Warriors of the Sun: Hernando de Soto and the South's Ancient Chiefdoms*. University of Georgia Press, p. 130.</ref><ref>Davis, Frederick T. (1932). "The Record of Ponce de Leon's Discovery of Florida, 1513". *The Quarterly Periodical of the Florida Historical Society*, vol. XI, no. 1, pp. 5–6.</ref><ref>Florida Center for Instructional Technology (2002). *A Short History of Florida*. University of South Florida.</ref> Na verscheden Versöök ene Stadt in Florida to grünnen, weer 1565 Saint Augustine, de eerste permantene spaansche Stadt in Noordamerika.<ref>NPR (2015). "Not So Fast, Jamestown: St. Augustine Was Here First". Retrieved March 5, 2021.</ref> Frankriek versöch ook sik in Florida daaltolaten. De Städer hebbt se avers gau wedder opgeven so as Charlesofrt oder de Spannschen hebbt se tonicht maakt, so as Fort Caroline. Op Dur hebbt sik de Franzosen man üm de Grote Seen daallaten, so as dat Fort Detroit, un langs de Mississippi, so as St. Luis un an de Gulf vun Mexiko in New Orleans.<ref>Petto, Christine Marie (2007). *When France Was King of Cartography*. Lexington Books, p. 125.</ref> Mang de fröhen europääschen Kolonisten weren okk de Nedderlänners, de Nee-Nedderland, dat hüdige New York grünnen, un Sweden mit de lütte Kolonie, de nunDelaware is. Grootbritannien begünn innVirginia un in Plymouth in Massachusetss.<ref>Seelye, James E. Jr.; Selby, Shawn (2018). *Shaping North America: From Exploration to the American Revolution*. ABC-CLIO, p. 344.</ref><ref>Bellah, Robert Neelly; Madsen, Richard; Sullivan, William M.; Swidler, Ann; Tipton, Steven M. (1985). *Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life*. University of California Press, p. 220.</ref> De [[Mayflower Compact]] in Massachusetts un de [[Fundamental Orders of Connecticut]] begrünnen de Kolonien, de sik sülvenst verwalten.<ref>Remini, Robert V. (2007). *A Short History of the United States*, pp. 2–3.</ref><ref>Johnson, Paul E. (1997). *A Shopkeeper’s Millennium: Society and Revivals in Rochester, New York, 1815–1837*. Hill and Wang, pp. 26–30.</ref> Bi de Kontakt twüschen Indigenen un Europäers keem dat jümmers wedder to Konflikten. Man ook Hannel, bi den de Europäers Warktügen gegen Pelzen vun de Indianers tuuschen, keem op.<ref>Ripper, Jason (2008). *American Stories: Living American History*. M.E. Sharpe, p. 6.</ref> === Unafhängigkeit === As de [[Sövenjöhrig Krieg|Sövenjöhrige Krieg]] toenne weer, harr Grootbritannien en groten Sieg över Frankriek schafft. Quebec weer vun de Briten innahmen un de Franzosen mössen [[Louisiana]] an Spanien verkopen. An'n [[7. Oktober]] [[1763]] güng en königliche Proklamatschoon rut. Dor is künnig maakt wurrn, dat de Kamm vun de [[Appalachen]]-Bargen nu de westliche Grenz vund e Kolonien ween scholl. Dat Land dorachter (twuschen Appalachen un [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] scholl in de Hannen vun de Indianers blieven. Dor weern de Siedlers nu gor nich mit inverstahn. Se harrn dat just up düt Land afsehn. De Inwahners in de Kolonien weern dor al vergrellt över England, as denn [[1764]] dat „[[Amerikaansch Fiskalgesett|Amerikaansche Fiskalgesett]]“ vun dat engelsche Parlament beslaten wurrn is. Düt Gesett kreeg in de Kolonien den Naam „Zuckergesett“. Bit dorhen weer dat mööglich ween, dat [[Molasse]] ut Westindien (wo de Zucker vun maakt wurrn is) ohn [[Toll]] na de Kolonien inföhrt weern konn. Nu schollen de Amerikaners dor Toll för betahlen. Dat güng ok dor üm, dat mehr Geld in de engelsche Staatskass keem. Dat duer nich lang, denn keem ok noch dat „[[Währungsgesett]]“ dor to. Dat maak de Lüde bitter gegen de engelsche Politik. Se menen, wat de Weertschup angüng, weern se bloß tweede-Klass-Börgers dor in de Kolonien. Man England geev nich Bott, man hett [[1765]] ok noch dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ rutgahn laten. Nu weern de Amerikaners avers rein in Brass. In al Kolonien geev dat Protest un dat weern ok Stimmen to höörn, de Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten. Stüern dröffen na de engelsche Verfaten bloß vun dat Volk süms in dat Parlament beslaten weern, dat gell ja woll ok för Stüern in Amerika. Man de Kolonien weern in dat Londoner Parlament nich vertreden. So weern also de amerikaanschen Stüern ohn dat amerikaansche Volk beslaten. Dat weer Unrecht, so heet dat. Geheeme Organisatschonen sünd upmaakt wurrn, as de „Söhns vun de Freeheit“. Dat geev ok Demonstratschonen un upsternaatschet Volk. Nu güng dat hen un her. [[1767]] maak London de Sake noch leger, as en Toll up [[Tee]] inföhrt wurrn is. De Habenstäder güngen in [[Boykott]] gegen engelsche Waren un in Massachusetts un en Reeg anner Kolonien beslaten de Parlamenten en Rundschrieven gegen de neen gesetten ut London. An'n [[1. Oktober]] [[1768]] lä de Regeern twee [[Regiment]]ers engelsche Suldaten na Boston. An'n [[5. März]] [[1770]] füern engelsche Wachtsuldaten in en upsternaatsche Mass un schaten fiev Lüde doot. Dor mössen de Englänner Bott geven un up en Insel in'n Haben utbüxen. An'n [[16. Dezember]] [[1773]] entern Mannslüde, de sik as Indianers utstaffeert harrn, de Teeschepen vun de ''East India Company'' in'n Haben vun Boston un smeten 342 Kisten mit Tee över Boord. Düsse Aktschoon kreeg later den Naam „[[Boston Tea Party]]“ un bedüüd för de amerikaansche Unafhängigkeit dat, wat de „[[Storm up de Bastille]]“ för Frankriek bedüden dö. Nu güng dat fix un dat keem to'n Krieg. An'n 4. Juli 1776 keem de Kongress vun al dartein Kolonien tohopen un unnerteken de Verklaren vun de Unafhängigkeit. Dor harr besunners [[Thomas Jefferson]] an mitarbeit'. An'n [[3. September]] [[1783]] hett Grootbritannien de Unafhängigkeit vund e USA na dat [[Völkerrecht]] offiziell gellen laten. === Bit to’n Börgerkrieg === An’n [[4. Februar]] [[1789]] is [[George Washington]] to’n eersten Präsidenten vun de USA wählt wurrn. Anners harr dat ok woll [[Benjamin Franklin]] weern konnt, man de weer in düsse Tiet al 83 Johr oolt. Viez weer [[John Adams]] ut [[Massachussetts]]. [[James Madison]] harr sik mit dat Utarbeiden vun 12 Tosätz to de Verfaten befaat. De [[Kongress]] hett 10 vun düsse Tosätz annahmen un de sünd denn [[1791]] ünner den Naam „[[Bill of Rights]]“ Deel vun de Verfaten wurrn. Dormols weer en grote Fraag, wat vun Rull de enkelten Staten vun de Bundsrepublik spelen schollen. Wie scholl de Macht verdeelt weern twuschen de enkelten Bundslänner un de Zentral in [[Washington D.C.]]? Butenminister [[Thomas Jefferson]] meen, dat stünn den Bund nich goot an, to veel Macht in siene Hannen to holen. Man Finanzminister [[Alexander Hamilton]] meen, ohn en starken Bund konnen [[Industrie]], [[Hannel]] un [[Schippfohrt]] nich richtig in’e Gangen kamen. In düssen Striet billen sik al twee Parteien in de Politik vun de USA. Dat weern de „Federalists“ üm Hamilton un Adams to un de „Jeffersonian Republicans“. In düsse Grupp sütt de hüdige demokraatsche Partei vun de USA ehre Wuddeln. In den Krieg twuschen Frankriek un Grootbritannien meen Washington, dat weer „wohre Politik, wenn een üm duerhaftige Bünnen mit jichenseen Deel vun de Welt ümto kamen“ konn. Dor harr he to’n eersten Mol mit utspraken, dat de USA för sik blieven schollen un dor nich Deel an nehmen, wat anners in’e Welt los weer. In dat Johr [[1801]] is Jefferson gegen Adams to’n Präsidenten wählt wurrn. He kreeg spitz, dat [[Spanien]] [[Louisiana]] in en Geheemverdrag an Frankriek aftreden harr. He wenn sik an de Franzosen un in’n [[Mai]] [[1803]] verköff Frankriek dat unbannig grote Land twuschen [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] un [[Rocky Mountains]] nöördlich vun [[Texas]] för 15 Mio. Dollars. Dor is dat Rebeet vun de USA up een Slag duppelt so groot mit wurrn, as vördem. [[1804]] is Jefferson to’n tweeden Mol Präsident wurrn. Dor is he denn in de [[Napoleon|napoleoonschen]] Kriegen mit rintrocken wurrn. De Briten grepen sik in düsse Kriegen jummers wedder amerikaansche Hannelsscheep. De USA setten sik to Wehr mit en Importstopp för Waren ut Grootbritannien [[1806]] un mit en [[Hannelsembargo]] [[1807]]. Man amenne möss dat wedder upgeven weern. Jefferson sien Nafolger Madison weer dor mit inverstahn, dat de Kongress an’n [[18. Juni]] [[1812]] den Krieg an Grootbritannien verklaar. Ziel weer, [[Kanada]] un ok noch [[Florida]] intonehmen. Man dor is gor nix vun wurrn. Blangenbi schollen ok de [[Indianer]]s ehre Länner in [[Indiana]] un [[Ohio]] innahmen weern. So hefft de Indianers unner jem ehrn [[Hööftling]] [[Tecumseh]] vun den Stamm vun de [[Shawanos]] up de Englänner ehre Siet in düssen krieg mitmaakt. Man Tecumseh is al [[1813]] in [[Kanada]] fullen. As de Amerikaners vergeevs versöcht harrn, Kanada to erovern un utbüxen mössen, marscheern de Briten in’n August [[1814]] in Washington in un setten grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol, in Brand. An’n [[24. Dezember]] [[1814]] is denn, wietaf in [[Belgien]], in [[Gent]] Freden slaten wurrn. [[1816]] is [[James Monroe]] Präsident wurrn un acht Johr lang bleven. De Partei vun de „Federalists“ löös sik in düsse Tiet up. So geev dat meist keen Oppositschoon. In düsse Johren güng dat so richtig los mit den Marsch na den Westen to. [[1817]] güng dat los mit den Bo vun den [[Eriekanal]]. [[1825]] weer he fardig. In düsse Johren steeg [[New York]] up to’n gröttsten Haben an de Atlantikküst. [[1818]] kemen de USA un Grootbritannien övereen över de Fischereerechten in [[Neepundland]] un över de Grenz twüschen de USA un Kanada. [[1819]] treed Spanien [[Florida]] an de USA af, de dorför [[Mexiko]] un ok Texas as Besitt vun Spanien gellen leten. Fiev Johr later kemen de USA mit [[Russland]] övereen, wie wiet de Russen ehr Interess up den Kontinent langen scholl. Man dat duer nich lang, un de vörmols spaanschen Kolonien sünd sülvstännig wurrn. De USA stünnen för de Fraag, ob se in düsse Situatschoon ingriepen schollen up Siet vun de jungen Staten, ehr Spanien de torüch erovern oder anners en Land ut Europa de innehmen konn. Monroe hett denn an’n [[2. Dezember]] [[1823]] en Verklaren för den Kongress afleggt, de later as „[[Monroe-Doktrin]]“ beröhmt wurrn is. He hett dor in klaar maakt, dat de Kontinent vun Amerika en egen Welt weer, ganz unafhängig vun Europa, un dat jedeen Staat ut Europa sik ünnerstahn scholl, dor wedder Kolonien vun to maken oder sik in to mengeln. [[1824]] is denn [[John Quincy Adams]] Präsident wurrn. [[1828]] folg [[Andrew Jackson]] na. Sien Anhängers dregen al den Naam „Democrats“. Mit siene Tiet, so menen de olen Eliten in den Oosten dormols, füng de „Tiet vun den lüttjen Mann“ in de amerikaansche Politik an. [[1828]] versöch [[South Carolina]] vunwegen en Tollgesett, den Bund to drauhen. Wenn de Bund dat Gesett nich torüchnehmen dö, denn woll South Carolina sien Recht bruken, as en freen Staat ut de USA ut to treden. Man Jackson hett sik nich dwingen laten un South Carolina bleev in de Sake alleen un möss torüch rodern. Man mit düsse „Nullification Crisis“ weer al en eersten Versöök vun en Sezzeschoon maakt. De Süden speel nu in de USA en besunnere Rull. Süüdstaten weern al Bundsstaten süüdlich de Süüdgrenz vun [[Pennsylvania]] un den [[Ohio (Stroom)|Ohio]]-Stroom („Mason-Dixon-Linie“). In de Süüdstaten weer dat verlöövt, Slaven to holen. In de Noordstaten nich. Ehr de Börgerkrieg losgüng, geev dat in dat Johr [[1860]] bi 4 Mio. Slaven. De veerte Deel vun de witten Inwahners in’n Süden heel sik dormols Slaven, man bloß 12 % vun jem harrn de grote Masse vun de Slaven in’e Hand. Se wollen jem partout nich loslaten. Tominnst bit 1850 weern de Präsidenten vun de USA tomeist Lüde ut’n Süden ween. Ok in de Behörden un Institutschonen vun’n Bund seten mehr Lüde ut’n Süden, as dat vunwegen jem ehr Inwahners schicklich weer. So geev dat in’n Noorden allerhand Druselee un suerpöttsch Snackeree över den Süden siene Macht, de em, so meen man, nich tostünn. Bavenhen bo de Noorden jummerto an siene Industrie un stell ok en industriell Landweertschup up’e Beene. Kortweg is de Noorden jummers moderner wurrn, de Süden bleev as he jummers ween weer. In de 1830er Johren keem dat in’n Süden to Slavenupstänn. In’n Noorden is dor denn de „American Antislavery Society“ üm grünnt wurrn. Se striet gegen de Slaveree an sik. [[1837]] stell Texas den Andrag un woll in den Bund upnahmen weern. In dat Johr tovörn harr sik düt Land vun Mexiko afspleten. De Kongress lehn dat af: He wull nich en Staat upnehmen, de denn vunwegen siene Laag to’n Süden tohöörn dö. In dat Repräsentantenhuus harrn al Staten twee Senaters, egolweg, wieveel Inwahners dor in leven döen. Mit jeden Süüdstaat würr de Macht vun den Süden in dat Repräsentantenhuus grötter weern. Dat woll de Noorden nich tolaten. Man an’n [[1. März]] [[1845]] is Texas denn ünner Präsident [[John Tyler]] doch in de USA upnahmen wurrn. Tyler weer bange, dat de Briten dat sunst an sik rieten konnen. Man nu geev dat Krieg mit Mexiko vunwegen Texas. An’n [[13. Mai]] [[1846]] verklaar de Kongress den Krieg an Mexiko. De USA nehmen foorts [[Kalifornien]] in un un marscheern in [[Mexiko-City]] in. An’n [[2. Februar]] [[1848]] is Freden slaten wurrn un de [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] gell nu as Süüdgrenz vun de USA. De hefft dor avers ok 15 Mio. Dollars för betahlt. Dat Rebeet vun de USA weer vun 1845 af an meist dubbelt so groot wurrn. In all Länner, de Mexiko wegnahmen wurrn sünd, scholl keen Slaveree bedreven weern. Dat bedüüd: Düsse neen Länner gellen nich as Süüdstaten. De USA weern woll bannig grötter wurrn, man de Süden nich. De Süden seet in’e Kniep. Man mit verscheden Kompromissen versöchen de US-Politikers, de Union tohopen to holen. In’n [[Juli]] [[1854]] is in [[Michigan]] de [[Republikaansch Partei|Republikaansche Partei]] grünnt wurrn. Hüdigendags driggt se den [[Ökelnaam]] „Grand Old Party“. Se weer en Partei vun Lüde, de gegen de Slaveree angüngen und dor weern se en Partei för den Noorden üm. In’n Süden legen de „Demokraten“ vörn. Se stünnen achter de Slaveree. Mit de Johren is de Striet üm de Slaveree twuschen Noord un Süüd jummers grötter wurrn. An’n [[16. Oktober]] [[1859]] hett [[John Brown (Abolitschonist)|John Brown]] mit 21 Mannslüde dat Arsenal vun Harper’s Ferry överfullen. He wull dor en Teken för den Upstand vun de Slaven in’n Süden mit geven. Man Truppen vun den Bund ünner dat Kommando vun [[Robert E. Lee]] hefft em fix grepen. He is vör Gericht stellt un uphungen wurrn. Ut den Upstand is nix wurrn. [[1860]] is denn [[Abraham Lincoln]] to’n Präsidenten wählt wurrn. He harr al an’n [[16. Juni]] [[1858]] seggt: „En Huus, wat in sik updeelt is, kann keen Bestand hebben. Ik glööv, düsse Staat kann nich to de Hälft ut Slaven un to de Hälft ut free Lüde bestahn...Ik tööv dor up, dat dat Huus nich länger updeelt is“. [[Bild:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumb|right|Abraham Lincoln]] Mit Lincoln weer dat klaar: Of stünn dat Enne vun de Union vor de Döör of dat Enne vun de Slaveree. Dat Dischddok twuschen Noord un Süüd weer entwei. === De Börgerkrieg === An [[20. Dezember]] [[1860]] verklaar South Carolina, dat dat Land nu ut de Union uttreden dö. Noch ehr Lincoln an’n [[4. März]] [[1861]] sien Amt antreden konn, hefft bit to’n [[1. Februar]] al söß Staten vun den unnern Süden de Union verlaten. Dat duer nich lang, un se wählen [[Jefferson Davis]] ut [[Missisippi (Bundsstaat)|Mississippi]] to’n Präsidenten vun de [[Konfödereert Staten vun Amerika|Konfödereerten Staten vun Amerika]]. An’n [[12. April]] [[1861]] güng South Carolina bi un füer mit Kanonen up [[Fort Sumter]]. Dat weer en Bundsfestung in den Haben vun [[Charleston]]. So füng de [[Amerikaansche Börgerkrieg]] an. Lincoln reep 75.000 Mann an de Wapen un sparr de Habens vun den Süden mit siene Flotte af. Dor slaten sik ok de veer Staten ut den bövern Süden an de Konföderatschoon an. Dat weern [[Virginia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]] un [[North Carolina]]. Veer annere Süüdstaten bleven bi de Union: [[Delaware]], [[Maryland]], [[Kentucky]] un [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], dorto de noordwestlichen Counties vun Virginia, de denn vun [[1863]] af an ünner den Naam [[West Virginia]] en egen Staat binnen de Union wurrn sünd. [[Bild:Robert Edward Lee.jpg|thumb|left|General Robert E. Lee, 1863]] De Börgerkrieg, de nu losgüng, weer in de ganze Welt de eerste Krieg, wo dat Material en grote Rull speel. Mit de [[Iesenbahn]] sünd de Truppen gau över wiete Strecken schickt wurrn. Denn geev dat en ganz nee Wapentechnik, besunners dat Repeteergewehr, de beröhmte „[[Winchester Rifle]]“, wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn. Beide Sieten stellen grote Armeen up. In’n Noorden weern se lange Tiet anföhrt vun [[General]]en, de to dösig för jem ehr Upgave weern. In’n Süden weer [[Robert E. Lee]] en General, de wat vun [[Taktik]] verstünn. Amenne is düsse Krieg de blödigste Krieg wurrn, den de USA jemols föhrt hefft. Mehr as ene Million Dode un Verwunnte sünd dor bi rutkamen, mehr as in al anner Kriegen vun de USA tohopen. De eerste Slacht weer an’n [[21. Juli]] [[1861]] de [[Slacht vun Bull Run]]. Dor sünd de Truppen ut den Noorden afslahn wurrn, as se versöchen, na Virginia dör to breken. In de neegsten Johren güng dat nich richtig vörut. Lee weer de allerbeste Feldherr un hett keen Slacht verloren. An’n [[17. September]] [[1862]] weer bi [[Antietam]] de blödigste Slacht vun den ganzen Krieg. Man an’n [[1. Juni]] [[1863]] slump Lee dat nich, as dat just dor up ankeem. He güng över de Grenz na [[Pennsylvania]] un dreep bi [[Gettysburg]] up veel stärker Truppen ut den Noorden. De slögen em torüch. Na dree Daag harr he 28.000 Mann verlaren, dat weer de drüdde Deel vun siene Suldaten. Dor weer nu klaar mit, dat de Süden düssen Krieg nich winnen konn. Nu harr de Norden ok endlich en General, de dat mit Lee upnehmen konn. Dat weer [[Ulysses S. Grant]]. He nehm an’n [[4. Juli]] [[Vicksburg (Mississippi)|Vicksburg]] in un kreeg dormit Mississippi in siene Hand. Nu güng dat na den Oosten vun [[Tenneessee]]. Dor nehm he [[Chatanooga]] in. Vun dor ut töög [[William Tecumseh Sherman]] dör [[Georgia]] na de Küst hen un lä allens in Dutt, wat up sien Weg liggen dö. An’n [[9. April]] [[1865]] möss Lee bi [[Appomatox Court House]] in [[Virginia]] kaptuleern. De Krieg weer meist veer Johre na sien Anfang to Enne. Fiev Dage later is Abraham Lincoln an’n [[14. April]] [[1865]] dootschaten wurrn un [[Andrew Jackson]] wurr de nee Präsident. === De USA weert Weltmacht === Na den Börgerkrieg sünd in de Johren vun 1865 bit [[1878]] en Reeg vun [[Indianerkriegen]] föhrt wurrn. Amenne weern de lesten [[Indianer]]s, de dat denn noch geev, in [[Reservat]]en tohopendrängelt. Üm [[1900]] rüm leven bloß noch 200.000 Indianers in de ganzen Vereenigten Staten. De meisten hüngen an de Nadel vun staatliche Hölp, harrn keen Arbeit un drunken to veel Alkohol. De Länner, de vördem de Indianers tohöört harrn, wurrn nu vun witte Towannerers besiedelt. [[1862]] weer de „Homestead Act“ rutgahn. Dor warrt jedeen in toseggt, dat he gegen 10 Dollars Gebühr 160 [[acre]]s Land kriegen scholl, wenn he verspreken dö, dor tominnst fiev Johr up to arbeiden. Bit to de Johrhunnertwenn harrn sik dor 600.000 Familien up inlaten. Dat weern bi 2,5 Mio. Minschen. Bit dorhen weern al Länner vun den Westen, bloß nich [[Oklahoma]], [[Arizona]] un [[New Mexiko]] as Staten Liddmaat vun de Union wurrn. Bit [[1880]] sünd 4,5 Mrd. Dollars investeert wurrn för den Bo vun Iesenbahnen. [[1865]] harr dat 35.000 Mielen Schienen geven. Üm 1900 rüm weern dat al 310.000 km. In düsse Johren sünd unbannig vele Saken in Amerika utfunnen wurrn. Dat weer ja nödig, slank över grote Strecken hen to kamen un fixer to ween, as de Annern. So sünd de [[Schrievmaschien]], dat [[Telefon]], de [[Registreerkass]], de [[Settmaschien]], de [[Rekenmaschien]] usw. utfunnen wurrn. [[1882]] grünn [[John D. Rockefeller]] mit den [[Standard Oil Trust]] den eersten groten Industrie-Trust. Dor harr he 90% vun de Öölraffinerien vun dat Land mit in’e Hand. In düsse Johren sünd unbannig grote Industrierieken upboot wurrn, as vun [[Andrew Carnegie]] mit sien Stahlimperium. 1865 produzeer de US-amerikaansche Industrie düütlich minner as Grootbritannien, Düütschland oder Frankriek. Üm 1900 rüm produzeer se mehr, as all dree Länner tohopen. Föfftig Johre lang, vun 1865 bit [[1914]], is dat amerikaansche Bruttosozialprodukt jedet Johr üm 4% wussen. Up de ganze Welt harr dat sowat bitherto noch nich geven. 1865 harr dat Land 35 Millionen Inwahners harrt, [[1895]] weern dat al 70 Millionen. Vun 1865 bit 1900 weern 13,5 Millonen Minschen in dat Land inwannert. Twuschen [[1905]] un [[1914]] kemen jedet Johr ene Million Inwannerers dorto. Mank de Inwannerers weern nu nich mehr an’n meisten Englänner, Iren, Schotten un Düütsche. Nu weern dat to dree Viddeln Lüde ut [[Öösterriek-Ungarn]], [[Italien]] un [[Russland]] ok veel [[Jodendom|Jöden]] dormank. Se harrn en annere Spraak, en annern Gloven un en annere Kultur un mössen integreert weern. Blangen de Indianers harrn de Swarten,de Froenslüde un de Kinner in dat Land avers jummers noch nix to mellen. De Kontinent is denn för de USA to lüttjet wurrn. [[1854]] al harr de Marine de [[Japan]]ers dwungen, jem ehrn Markt open to maken. [[1867]] intresseern sik de USA för en Hannelsverdrag mit [[Hawaii]]. Dor is nix vun wurrn, man in datsülvige Johr reten de USA de [[Midway-Inseln]] an sik un köffen för 7 Mio. Dollars [[Alaska]] vun Russland. In Middel- un Süüdamerika speel nu miteens de [[Monroe-Doktrin]] en grote Rull. De USA nehmen dat as Updrag, sik allerwegens up den Kontinent in to mengeln. [[1898]] reten de USA Hawaii an sik, nadem amerikaansche Siedlers dor al [[1893]] de Regeern stört’ harrn. Hawaii scholl as Hannelsbasis midden in’n [[Pazifik]] up den Weg na [[China]] hen denen. Ok 1898 delen sik de USA mit dat Düütsche Riek de [[Samoa]]- Inseln in’n Süüdpazifik. [[Kuba]] höör in düsse Johren noch to Spanien to. Man de USA stütten de Bewegen för Unafhängigkeit up de Insel. An’n [[19. April]] 1898 verklaar de Kongress Kuba för unafhängig vun Spanien. An’n [[25. April]] verklaren de USA den Krieg an Spanien. Na 113 Dagen weer he vorbi un Kuba weer free. An’n [[1. Mai]] maak de amerikaansche Oostasienflott in de Bay vun [[Manila]] de Spaansche Flott tonicht. In’n Februar [[1899]] geev dat en Fredensverdrag mit Spanien. Dor is in fastleggt wurrn, dat Kuba unafhängig weern scholl. Bavenhen treed Spanien [[Puerto Rico]] un [[Guam]] an de USA af. De [[Philippinen]] schollen eerst mol bi de USA blieven. Nu weern de USA up den Weg, en Kolonialmacht to weern. In’n November 1899 hett sik dor de „Anti-Imperialist League“ üm grünnt. Man amenne sünd de USA denn doch keen Kolonialmacht wurrn. Jem ehr „Open Door Policy“ bedüüd veel mehr, dat de USA sekern, freen un lieken Togang to al Markten hebben wullen. Dor för sehn se denn dor ganz vun af, Herrschup un Macht över en Land ut to öven. Düsse Politik hefft se besunners in China anwennt. Klaar is avers ok, dat de USA annere Länner nich geven hefft, wat se för sik vun de annern foddern döen. So weern de USA an’t Enne vun dat [[19. Johrhunnert]] en Weltmacht. === Bit na den Tweeten Weltkrieg === Präsident [[Theodore Roosevelt]] (1901-1909) seeg dat so, dat de USA allerwegens in de Welt ingriepen schollen. He streev de Böverherrschop vun de USA in [[Latienamerika]] an („[[Big Stick]]“). So güngen de USA bi un lösen in dat Johr [[1903]] [[Panama]] ut [[Kolumbien]] rut, wo dat bit dorhen tohöört harr. De nee Staat scholl den de USA de Souveränität över den [[Panamakanaal]] geven, vunwegen dat de besunners wichtig för de USA weer. In den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hefft de USA sik eerst mol rutholen. Dat duer bit [[1917]], bit se in den Krieg intreden döen. Dat [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]] harr dormols gegen [[Russland]] wunnen un weer nu stärker, as [[Grootbritannien]] un [[Frankriek]]. Bavenhen harrn de Düütschen künnig maakt, se wollen nu den „[[U-Boot-Krieg ahn Grenzen]]“ anfangen. Dor menen de USA, nu weer dat Tiet, mit to maken. Vunwegen de amerikaanschen Truppen kregen de Truppen vun de [[Triple Entente|Entente]] nu Böverwater. Na den Sieg versöch Präsident [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] (1913-1921) in Europa en Politik dör to setten, dat jedet Volk över sik süms bestimmen scholl. He möök ok den Anfang för en [[Völkerbund]]. Mit Hölpe vun sien [[14-Punkten-Programm]] scholl dat en stiftigen un stebigen Freden in Europa geven. Man de Englänner un Franzosen maken dor nich mit. Se wollen Düütschland richtig ünner kriegen. Dor keem noch to, dat utgerekent sien egen [[Senat (USA)|US-Senat]] nich tostimmt hett, dat dat Land in den Völkerbund intreden dröff. Nu fehl just de gröttste Macht vun de Welt in düssen Bund un heel sik wedder rut ut allens, wat in’e Welt passeer. Nu harr de Krieg unbannig veel köst un de Europäers harrn Schullen maakt bi de USA. De US-Weertschup keem in düsse Johren duchtig in Fohrt. Man in’n [[Oktober]] [[1929]] stört an den „[[Swart Dunnersdag|Swarten Dunnersdag]]“ de [[Böörs]] in [[New York]] ineens. Nu folg de [[Krise vun de Weltweertschup]]. In de USA geev dat in düsse Johren bi 15 Mio. Lüde ahn Arbeit ([[1932]]). Denn keem Präsident [[Franklin D. Roosevelt]] mit sien „[[New Deal]]“. Dat weer en Programm, wo de Staat bi as en [[Investor]] uptreden dö un unbannig veel Geld utgeven dö för apentliche Updrääg, as Straten, Bruggen, Flegerhabens oder ok Projekten, as den „Tennessee-Valley-Staudamm“. So schollen de Lüde wedder to Arbeit kamen. Bavenhen geev dat mit den ''Social Security Act'' vun [[1935]] ok en Sozialprogramm. Roosevelt weer de grote Mann in de USA in düsse Johren un he is mit grote Mehrheit wedder to’n Präsidenten wählt wurrn. As dat mit den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] losgüng, hefft de USA toeerst mol wedder nich mitmaakt. Man vun Anfang an hefft se Wapen an England utlevert un dormit duchtig unner de Arms grepen. Dat konnen de doon vunwegen dat [[Utlehn- un Pachtgesett]] (''lend-lease bill''), dat de [[Kongress (USA)|Kongress]] beslaten harr. Hüdigendags warrt annahmen, dat Roosevelt dat vun Anfang an up dat Mitmaken vun sien Land in’n Krieg afsehn harr. In düsse Hensicht keem em dat to pass, as [[Japan]] an’n [[7. Dezember]] [[1941]] den groten Flottenhaben [[Pearl Harbour]] up [[Hawaii]] angriepen dö. Nu verklaren de USA Japan den Krieg. Dat duer gor nich lang, denn verklaren Düütschland un [[Italien]] den Krieg an de USA. Vunwegen de övergrote Kraft vun de US-amerikaansche [[Industrie]] weer de Krieg vun dor af an för de [[Middelmächt]] nich mehr to winnen. Vunwegen de [[Atombomb]]en up [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] in’n [[August]] [[1945]], de Präsident [[Harry S. Truman]] befahlen harr, güng de Tweete Weltkrieg to Enne. Över Recht un Unrecht vun düssen Insatz vun Atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden Meenungen. === Vun’n Tweeten Weltkrieg bit to’n Enne vun’n Kolen Krieg === ==== Binnenpolitik ==== In den [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] na’n Tweeten Weltkrieg menen veel US-Amerikaners, de egentliche Fiend, dat weer de [[Kommunismus]]. In de „[[McCarthy-Johren]]“ geev dat en verrückte Jagd up Kommunisten in dat Land. De [[Senat (USA)|Senater]] [[Joseph McCarthy]] weer Vörsitter vun den „Utschuss för allens, wat unamerikaansch is“ (HUAC). He meen, allerwegens mank de Filmemakers un Politikers un bi dat Militär weern Kommunisten togange un he möss de finnen. Dat geev Anhören un Unnersöken, de ok in’t [[Feernsehn]] utstrahlt wurrn sünd. Wer nix utseggen wull, möss dormit reken, dat he sien Beroop verleren dö. As McCarthy bigüng un meen, ok Präsident [[Dwight D. Eisenhower]] harr wat mit de Kommunisten an’n Hoot, hett de Senat em afköört. Wie dat mit de Swarten Amerikaners weern scholl, dat weer ok na den Börgerkrieg [[1865]] nich kloorstellt wurrn. Al bi den Wedderupbo in de Süüdstaten harr dat in düsse Staten Gesetten geven, de vun de Swarten ehre Rechten wedder wat wegnehmen döen ([[Jim-Crow-Gesetten]]). Eerst na den Tweeten Weltkrieg is en [[Börgerrechtbewegen]] („Civil Rights Movement“) upkamen, de dor för sorgt hett, dat de Witten un de Swarten na dat lieke Recht behannelt wurrn sünd. Ganz wichtig weer dor bi, dat de [[Böverst Gerichtshoff (USA)|Böverste Gerichtshoff]] in dat Johr [[1954]] dat [[Scheden na de Raass]] afschafft hett. Nu dröffen ok swarte Kinner na „witte“ Scholen hengahn. Man to’n Deel möss de [[Natschonalgarr (USA)|Natschonalgarr]] dor för sorgen, dat düt Recht ok ümsett würr. De Gouverneuren vun de Südstaten bleven nämlich bit to’n Enne vun de 1960er Johren dorbi, dat to de „state rights“ in de USA tohören dö, wenn de Südstaten de Raassen ut’neenhollen wullen („Segregation“). [[1968]] hett de Kongress den „[[Civil Rights Act]]“ verafscheedt, de verbeden deit, dat en US-Börger up jichens en Aart diskrimineert weern draff. Präsident [[Lyndon B. Johnson]] hett sik dormols an Ideen vun sien dootschaten Vörlöper [[John F. Kennedy]] holen un de „Great Society“ utropen. Dor schollen [[Minnerheit]]en beter in de amerikaansche Sellschop bi inbunnen weern, de dat bitherto up de Rebeden vun de Gesundheits-, de Bildungs- un de Sozialpolitik nich so goot harrt harrn. ==== Butenpolitik ==== An’n [[26. Juni]] [[1945]] sünd in [[San Francisco]] de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] grünnt wurrn. De [[Sowjetunion]] weer dor noch ganz mit inverstahn un de USA hefft dor allerhand för daan. Man dat duer nich lang, denn geev dat Striet mit [[Josef Stalin|Stalin]] un amenne weer de [[Koolt Krieg|Kole Krieg]] dor. Präsident [[Harry S. Truman]] maak sien ''[[Rollback-Politik]]'' künnig. Dat bedüüd, he streev en Politik an, de dor up losgüng, den [[Kommunismus]] in de Welt torüch to schuven. Utdruck vun düsse Politik weer de „[[Truman-Doktrin]]“. Dor hett he al Länner mit toseggt, dat Amerika jem mit Militär un mit Geld hölpen dö, wenn dat dor üm güng, Freeheit un Unafhängigkeit to bewohren. Dor meen de Doktrin mit, wenn de Länner gegen den Kommunismus angüngen. Dat weer just dat Gegendeel vun de [[Monroe Doktrin]], wo de Amerikaners mit up den Kontinent vun Amerika un anners nargens hen keken. De USA grepen nu de Antikommunisten in [[Grekenland]] ünner de Arms un hölpen ok de [[Törkei]]. För Westeuropa stellen se den [[Marshall-Plaan]] up de Been. De scholl dor de Weertschup wedder in Gang bringen. [[1948]]/[[1949|49]] sneed de Sowjetunion den Togang na de westlichen Zonen vun [[Berlin]] in de [[Blockaad vun Berlin]] af. Dat weer en vun de Hööchtpunkten vun den Kolen Krieg. De USA boen foorts de [[Berliner Luftbrugge]] up. [[1949]] is denn de [[NATO]] vun de USA. Kanada un de Staten vun Westeuropa grünnt wurrn. Dor wollen se, wat dat [[Militär]] angüng, in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen. De Sowjets grünnen mit jem ehre Satellitenstaten denn foorts den [[Warschauer Pakt]]. In de Johrteinten, de denn folgen, geev dat en [[Wettrüsten]] mit [[Atomwapen]] twuschen düsse beiden Bünn. Vun de 1960er Johren af an bedüüd dat, dat jede Siete de Welt mehrmalen in’e Luft jagen konn ([[Overkill]]). Gefährlich weer dat, as bi den [[Korea-Krieg]] ([[1950]] – [[1953]]) un bi de [[Kuba-Krise]] [[1962]] de beiden Blöck an’nanner rasseln döen. Dor fehl nich veel un dat weer to’n Drüdden Weltkrieg kamen. [[1968]] hett dat denn en [[Verdrag to’n Stopp vun Atomwapen]] geven un [[1969]] sünd de [[SALT]]-Verhanneln upnahmen wurrn. Dor is in versöcht wurrn, de Gefohr ut de Saak rut to kriegen. [[1964]] grepen de USA apen in den [[Vietnam-Krieg]] in. Vördem weer dat to de „[[Tongking-Saak]]“ kamen. Man al ehrer harrn de USA Militärraatgevers in dat Land harrt. In düssen Krieg sünd de USA duchtig up’e Nese fullen, wat den Krieg süms angüng, man ok de [[Moral]], de dorachter stünn. [[1973]] mössen de US-Truppen denn aftrecken un dat Ganze enn mit en Nedderlaag. Vunwegen dat de USA sik vörnahmen harrn, den Kommunismus allerwegens in de Welt lüttsch to holen, nehmen se dat in de 1960er un 1970er Johren in düsse Sake mit de [[Demokratie]] nich jummers to genau. De USA grepen ok [[Militärdikatur|Militärdiktaters]] un Verbrekers unner de Arms, as [[Anastasio Somoza Debayle]] in [[Nicaragua]], [[Augusto Pinochet]] in [[Chile]], [[Ferdinand Marcos]] up de [[Philippinen]] un [[Mobuto Sese Soku]] in [[Zaire]]. Wichtig weer man bloß, dat se gegen den Kommunismus gegenan güngen. Na den Vietnamkrieg seeg dat so ut, as wüss de US-Butenpolitik nich recht, wat se woll. Hen un her güng dat. Mol woll sik dat Land um nix in’e Welt mehr groot scheren, denn wedder wies dat sien Militärkraft. So weer dat, as [[Jimmy Carter]] Präsident weer. As de Sowjetunion in [[Afghanistan]] inmarscheer, möök Amerika gor nix. Ünner de Regeern vun [[Ronald Reagan]] ([[1981]]-[[1989]]) keken de USA wedder nich so genau hen bi ehre Frünnen in de Welt, ob se nu de [[Minschenrechten]] gellen laten döen oder nich. Een kann sik fragen, ob de US-Butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde Kulturen un jem ehr Denken. Dormols stellen de USA sik na den [[Eerste Golfkrieg|Eersten Golfkrieg]] twuschen [[Iran]] un [[Irak]] ([[1980]]-[[1988]]) utgerekent achter den [[Diktater]] [[Saddam Hussein]] ut Irak. Dat möken se, weil se bange weern vör de [[Mullah]]s in Iran. Mit jem ehre [[Satellit (Ruumfohrt)|Satelliten]] hölpen se Hussein bi dat Överhenkieken över den Fiend sien Land un över de Front. Later weer kloor: Dat weer en duchtigen Fehler ween. In de Reagan-Tiet keem dat ok to de [[Iran-Contra-Saak]]: [[1986]] verköffen de USA Wapen ok an den Iran. Dat weern to’n groten Deel Raketen to’n Afscheten vun [[Panzer]]s. De US-Sekerheitsraatgever [[Robert McFarlane]] un de US-[[Oberst]] [[Oliver North]] harrn düt Geschäft vermiddelt. Dat Geld, wat de USA dor bi verdenen döen, dat steken se in den Börgerkrieg in Nicaragua. Dor grepen de USA de so nömmten „Contras“ ünner de Arms, de gegen de [[Sozialismus|sozialistische]] Regeern vun de [[Sandinisten]] gegenan güngen. Ok an de [[Mujaheddin]] in [[Afghanistan]] geven de USA Geld un Wapen. Dor wollen se de Sowjetunion in dat Land mit in’e Knee kriegen. Dat schaffen se woll ok, man just dormit möken se de [[Islam|islaamschen]] [[Fundamentalismus|Fundamentalisten]] mit stark, de denn later gegen allens angüngen, wat ut’n Westen keem. Ünner Präsident Reagan keem de Striet mit de Sowjetunion to en Enne. Reagan harr fökener mol seggt, de Sowjetunion, dat weer „Den Bösen sien Riek“ (''evil empire''), dor möss een gegenan gahn, bit dat ünner güng. He geev dor üm jummers mehr Geld för Rüstung ut. Ok Wapens för den [[Weltruum]] schollen för veel Geld boot weern. Dat weer dat so nömmte ''„Star-Wars''-Programm“ ''([[Strategic Defense Initiative|SDI]]-Projekt, Krieg in de Steerns)''. Man [[1985]] un [[1986]] hett Reagan sik ok mit sien sowjetschen Kollegen [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]] drapen. Dor güng dat denn bi üm Verhanneln, wie de ganzen Wapens ok nu afrüst’ weern konnen. De Naam vun düsse Verhanneln weer [[START]] (''Strategic Arms Reduction Talks''). Amenne hefft de USA mit ehre Politik de Sowjetunion ünnerkregen. [[1991]] breek de Sowjetunion ut’neen un de Kole Krieg weer ut. Vun dor af an sünd de USA de eenzigst Supermacht in de Welt. == Kultuur == === Eten === [[Bild:2019-11-28 14 46 15 A single serving of Thanksgiving Dinner in the Parkway Village section of Ewing Township, Mercer County, New Jersey.jpg|thumb|Een [[Thanksgiving dinner]] mit [[Kalkuun]], Stampkantüffeln, suren Gurken, Mais, kandeerte Yam, Kraanbeergelee, Granaat, Arvten un annerwat]] De fröhen Kolonisten kemen mit Spiesen vun de Native Americans so as Kalkuun, Kantuffels, Söotkantüffels, Mais un Körbis un Ahoornsiroop in Kuntakt. De Kolonisten un later Inwannerer bruken de nee’en Ingredentien bekannte Gerichten to kaken un mischen jüm mit Leevmiddels ut de ole Welt, so as Weten,<ref name="Wheat">"Wheat Info", Wheatworld.org, archived October 11, 2009, {{Webarchiv|url=https://www.wheatworld.org/wheat-info/fast-facts/ |wayback=20091011012758 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}, accessed January 15, 2015.</ref> Rindfleesch un Melk un schapen so ene frohe amerikaansche Kaaktraditschoon<ref>"Traditional Indigenous Recipes", American Indian Health and Diet Project, accessed September 15, 2014, https://aihd.ku.edu/recipes/index.html.</ref><ref>Ambrose Akenuwa, ''Is the United States Still the Land of the Free and Home to the Brave?'', Lulu Press, July 1, 2015, pp. 92–94, ISBN 978-1-329-26112-9.</ref> Leevmiddels uut de nee Welt, so as Körbis, Mais, Kantüfffels un Kalkuun as Felesxh sünd Bestanddelen vun dat [[Thanksgiving]]-Dinner.<ref name="Mintz1996">Sidney Wilfred Mintz, ''Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, and the Past'', Beacon Press, 1996, p. 134, ISBN 978-0-8070-4629-6.</ref> Gerichten, so as [[apple pie]], [[fried chicken]], [[Doughnut]]s, [[Pommes]], [[macaroni and cheese]], [[Ies]], [[Hamburger]]s, [[hot dog]]s un Pizza, de for besunners US-amerikaansch gellen, brochen later Inwannerer in dat Land.<ref>Hasia Diner, ''Hungering for America: Italian, Irish, and Jewish Foodways in the Age of Migration'', Harvard University Press, 2001, p. 1.</ref><ref>Tracy N. Poe, "The Origins of Soul Food in Black Urban Identity: Chicago, 1915–1947", ''American Studies International'', Vol. 37, No. 1 (February 1999), p. 5.</ref><ref>Haley Cawthon, "KFC is America's favorite fried chicken, data suggests", ''The Business Journals'', December 31, 2020, https://www.bizjournals.com/louisville/news/2020/12/31/consumer-spending-data-kfc-is-the-most-popular.html.</ref><ref>Joan Russell, "How Pizza Became America's Favorite Food", ''Paste'', May 23, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/america/the-history-of-the-pizza/.</ref> Mexikaansche Gerichten, so as [[burritos]] un [[tacos]] geev dat al in vöormaals mexikaansch Rebeden, wurrn man in ene spetschelle amerikaansch mexikaansch Woes anpassr, so as de TexMex Köok. Anpassr chineesche Gerichten un italieensche Pasta sund ook wied verbreidt.<ref name="IFT">James N. Klapthor, "What, When, and Where Americans Eat in 2003", Newswise/Institute of Food Technologists, August 23, 2003, https://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003.</ref> Dat amerikaansche Diner, een informell Restaurant for de Arbeiderklass, het sienen Oorsprung in dat 19. Jhd. un verbreidt in dat 20. jhd. in heel dat land.<ref>"The History of the American Diner", ''Paste Magazine'', September 5, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/the-history-of-the-american-diner/.</ref> Amerikaansch [[fast-food]] keem mit dat Automobil op.<ref>"America's Love Of Drive-thrus", ''NPR'', December 11, 2023, https://www.npr.org/2023/12/11/1198909271/1a-draft-12-11-2023.</ref> Al in de 1920.er Jaren geev dat de eersren Restaurant mot Drive-ins , un vun de 1940-er an mit Drive-throughs.<ref name="drivethru">"When Was the First Drive-Thru Restaurant Created?", Wisegeek.org, accessed January 15, 2015, https://www.wisegeek.org/when-was-the-first-drive-thru-restaurant-created.htm.</ref><ref>Andrew Sheldon, "The History of the Drive-Thru in America", ''Your AAA Network'', July 23, 2020, https://magazine.northeast.aaa.com/daily/life/cars-trucks/auto-history/history-of-the-drive-thru/.</ref> Amerikaansch [[fast-food restaurant]]keden, so as [[McDonald's]], [[Burger King]], [[Chick-fil-A]], [[Kentucky Fried Chicken]], [[Dunkin' Donuts]] un veel anner hebbt sik mit de Globalisarachoon weltwied uutbreidt, have numerous outlets around the world.<ref>Rada Pavlova, "Globalization of American Fast-Food Chains: the Pinnacle of Effective Management and Adaptability", ''The Yale Globalist'', April 8, 2019, https://globalist.yale.edu/in-the-magazine/globalization-of-american-fast-food-chains-the-pinnacle-of-effective-management-and-adaptability/.</ref> === Sport === De populäärste Sportaarden in de Verenigten Staten sünd American Football, [[Basketball]], [[Baseball]], [[Football]] un [[Ieshockey]].<ref>{{Internetquelle |autor=Gallup Inc |url=https://news.gallup.com/poll/4735/Sports.aspx |titel=Sports |datum=2007-09-25 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Sportaarden so as Baseball un American Football hebbt öller europääsche Spelen as Grundlaag. Annersieds wurrn Sportaarden so as Baskeball, [[Volleyball]], [[Skateboarding]] un [[Snowboarding]] in de Verenigten Staten uutfunnen un sünd later weltwied populäär worrn.<ref>Lindsay Sarah Krasnoff (December 26, 2017). "How the NBA went global". ''The Washington Post''. Retrieved September 14, 2023, from https://www.washingtonpost.com/news/made-by-history/wp/2017/12/26/how-the-nba-went-global/</ref> Noordamerikaansche Sportaarden so as [[Lacrosse in the United States|Lacrosse]] un [[Surfen]] hebbt ene indigene Grundlaag.<ref>Howard Liss (1970). ''Lacrosse''. Funk & Wagnalls, p. 13.</ref> The [[Professional sports market in the United States|market for professional sports in the United States]] was approximately $69 billion in July 2013, roughly 50% larger than that of Europe, the Middle East, and Africa combined.<ref>Reuters (June 18, 2008). "Global sports market to hit $141 billion in 2012". Retrieved July 24, 2013, from https://www.reuters.com/article/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618</ref> American Football is allens tohoop de populäärste Sport in de Verenigten Staten.<ref>David K. Krane (October 30, 2002). "Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport". Harris Interactive. Archived July 9, 2010, from https://web.archive.org/web/20100709111448/https://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337. Also see: Michael MacCambridge (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 978-0-375-50454-9.</ref> De spelen vun de [[National Football League]] hebbt weltwied de höögste döörsnidliche Besökertallen un den [[Super Bowl]] kiekt sik vele Millionen Minschen op de ganze Welt an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/27321898/how-nfl-took-america-100-years |titel=How the NFL took over America in 100 years |datum=2019-08-14 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Na American Football sünd Basketball, Baseball, Football un Ieshockey de populäarsten Sportaarden. De Topligen för düsse Sportaarden sünd de [[National Basketball Association]],<ref>{{Internetquelle |url=https://careers.nba.com/history/ |titel=Our History |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> de [[Major League Baseball]],<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/official-information/about-mlb |titel=About MLB {{!}} Official Information |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> [[Major League Soccer]],<ref>MLS Soccer. "About MLS Soccer". Retrieved June 8, 2025, from https://www.mlssoccer.com/about/</ref> un de [[National Hockey League]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhl.com/info/about-the-nhl |titel=Official Site of the National Hockey League {{!}} NHL.com |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> De Individuaalsport mit de meisten Tokiekers is [[Golf (Sport)|Golf]] un Autorennsport, besünners [[NASCAR]] un [[IndyCar]].<ref>Harris Interactive (January 16, 2014). "As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America's Favorite Sport". Retrieved March 9, 2014, from https://web.archive.org/web/20140309053431/https://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Kevin Grier and Tyler Cowen |url=https://grantland.com/features/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football/ |titel=» What Would the End of Football Look Like? |datum=87798 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> Vergleken mit Europa un anner Weltdelen het de Collegesport een besünner hogen proffesschonellen Rang un bringt dat Jaar bet to ene 1 Milliard US-Dollar.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.si.com/college/2018/03/07/ncaa-1-billion-revenue |titel=NCAA Reports $1.1 Billion in Revenues |datum=2018-03-07 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> College football un Basketball hebbt grote Tokiekertallen. De [[NCAA Division I men's basketball tournament|NCAA March Madness tournament]] un [[College Football Playoff]] sünd mang de Sportevents mit de meisten Tokiekers.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |titel=Home |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US }} {{Webarchiv|url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |wayback=20140407075223 |text=Home |archiv-bot=2026-05-23 16:28:07 InternetArchiveBot }}</ref> De proffesschonelle Collegesport is in den Verenigten Staten ook de wichtige Born för ne’e Talenten in de professchonellen Ligen, wieldes in anner Staten apentlich un privat föddert Sportorganisatschonen un Verenen düsse Opgaav hebbt.<ref>Thomas Rosandich (2002). "Collegiate Sports Programs: A Comparative Analysis". ''Education'', Vol. 122, Issue 3, p. 471.</ref> Achtmaal hebbt US-amerikaansche Städer de [[Olympsche Spele|Olympsche Spelen]] uutdregen. De Olympschen Summerspelen 1904 in St. Louis weren de eersten Olympschen Spelen buten Europa.<ref>Gerald P. Schaus & Stephen R. Wenn (2007). ''Onward to the Olympics: Historical Perspectives on the Olympic Games''. Wilfrid Laurier University Press, p. 224. ISBN 978-0-88920-505-5.</ref>T UOlympic Games will be held in the U.S. for a ninth time when Los Angeles hosts the [[2028 Summer Olympics]]. US-amerikaansche Athleten hebbt allenstohoop meer Medaillien bi Olympschen Spelen wunnen, as jeed anner Land weltwied.<ref>Greatest Sporting Nation. "All-time Olympic medal standings". Retrieved from {{Webarchiv|url=https://greatestsportingnation.com/ |wayback=20250110013648 |text=— |archiv-bot=2026-03-25 15:03:18 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/sports/olympics/the-1000-medals-of-the-united-states/ |titel=1,000 times gold - The thousand medals of Team USA |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Anner wichtige Sportevents in de Verenigten Staten sünd de [[Americas Cup]], [[World Baseball Classic]], de [[U.S. Open (tennis)|U.S. Open]], un de [[Masters Tournament]]. De männliche Footballnatschonaalmannschop vun de Verenigten Staten kunn sik för ölven Weltmeisterschoppen qualifizeren. De Froennatschonaalmannschop het de [[FIFA Women's World Cup]] un de Olympsche Goldmedaillie je veermaal wunnen.<ref>Jeff Carlisle (April 6, 2020). "MLS Year One, 25 seasons ago: The Wild West of training, travel, hockey shootouts and American soccer". [[ESPN]]. Retrieved May 5, 2021, from https://www.espn.com/soccer/major-league-soccer/story/4082408/mls-year-one25-seasons-ago-the-wild-west-of-trainingtravelhockey-shootouts-and-american-soccer</ref> De [[1999 FIFA Women's World Cup]] hebbt de Verenigten Staten ook uutricht.<ref>{{Internetquelle |autor=Aria Gerson |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2020/07/10/1999-womens-world-cup-uswnt-iconic-moments-brandi-chastain/5405459002/ |titel=Impact of 1999 Women's World Cup went far beyond Brandi Chastain's iconic goal |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> För de Mannslüüd hebt de Verenigten Staten de [[1994 FIFA World Cup]] uutricht un schall tohoop mit Kanada un Mexiko de [[2026 FIFA World Cup]] uutdregen.<ref>Laurel Wamsley (June 16, 2022). "The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced". [[NPR]]. Retrieved April 16, 2023, from https://www.npr.org/2022/06/16/1105562734/us-cities-hosting-2026-world-cup-announcement</ref> == Städer == * [[Washington D.C.|Washington]] * [[New York]] * [[Chicago]] * [[Los Angeles]] * [[Houston]] == Footnoten == <references/> {{Navigatschoonsliest Bundsstaten vun de USA}} {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:USA]] qr59fp5bdzbrxyzaedqipbngq7sucde 0 3639 1066313 1066029 2026-05-23T13:45:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066313 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|TEXT=För de Ümgangsspraak twischen Dialekt un Stannard kiek bi [[Regiolekt]]}} '''Regionaalspraak''' oder '''Streektaal'''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.platt-wb.de/hoch-platt/?term=Regionalsprache |titel=''Regionalsprache'' |werk=Plattdeutsch-Hochdeutsches Wörterbuch für Ostfriesland |abruf=2024-11-15}}</ref> is een Begreep uut de [[Spraakpolitik]], de kene klare Definitschoon het. De Ünnerschhed to ene [[Minnerheidenspraak]] is ook nich klaar. Besünners in [[Europa]] betekent Regionaalspraak ene inheemsche Spraak, de in ene bestimmte Regioon snackt warrt. Se is meest ene [[Afstandsspraak|Afstands]]- oder [[Uutbuspraak]] un kene [[Natschonaalspraak]]. De [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta van de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] bruukt den Dubbelbegreep ''Regionaal- oder Minnerheidenspraken'' un geit so ene klare Definitschoon uut den Weg. In [[Düütschland]] gellt [[Plattdüütsch]] för ene Regionaalspraak, wieldes [[Neddersorbsche Spraak|Nedder]]- un [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsch]], [[Saterfreesche Spraak|Sater]]- un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] so as ook [[Romani|Romanes]] för Minnerheidenspraken gellen. De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. De engelsche Uutdruck ''regional language'' kann wedder ene Regionaalspraak oder ''regionale Spraak'' beteken. == Regionaalspraken in Politik un Recht == [[Bild:European_Charter_for_Regional_or_Minority_Languages_membership.svg|duum|Staten, de de Europääsche Charta för Regionaal- un Minnerheiden unnerschreven un ratifizeert hebbt:</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008000|Unnerschreven un ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00ff00|unnerschreven, nich ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFFF|nich unnerschreven}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|Keen Maat}}]] As enen juristschen un politschen Begreep is ene Regionaalspraak in Europa ene Spraak, de in de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|europääsche Charta för Regionaal- un Minerheidenspraken]] as Regionaalspraak gellen laten warrt. De Charta unnerscheed man nich klaar twischen Regionaalspraak un Minnerheidenspraak. Se bruukt den Begreep jümmers tohoop as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“.<ref name=":0">[[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S.8f.</ref> Na de Charta betekent Regionaal- oder Minnerheidenspraken alle de Spraken:<ref>{{Internetquelle |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=148 |titel=European Charter for Regional or Minority Language |abruf=2024-11-15 |sprache=en-GB}}</ref> # de ene Gruppe Börgerschen un Börgers van enen Staat, de lüttker is as de överige Inwonerschen un Inwoners in den Staat, siet lange Tied in enen bestimmten Gebeed binnen düssen Staat bruukt, # de verscheden van de Amtsspraak oder den Amtsspraken in den Staat sind un nich een Dialekt van ene Amtsspraak oder de Spraak van Towannerten sind. De Charta betekent also alle inheemschen Spraken, de in enen Staat kene Amtsspraak sind un keen [[Dialekt]] sind as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“. Spraken van Migranten un Towannerten sind keen Regionaal- oder Minnerheidenspraken na de Charta. In verscheden Staten bruukt de Poltik Minnerheiden- un Regionaalspraak unnerscheedlik oder maakt so as de Charta kenen Unnerscheed. In Düütschland gellt Noord- un Saterfreesch, Nedder- un Böversorbsch so as ook Romani as natschonale Minnerheiden un ere Spraken as Minnerheidenspraken. Plattdüütsch is man in Düütschland offitscheel ene Regionaalspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |titel=Nationales und internationales Minderheitenrecht |werk=www.bmi.bund.de |hrsg=Bundesministerium des Inneren und für Heimat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240221050721/https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |archiv-datum=2024-02-21 |abruf=2024-11-17 |sprache=de |zitat=''In Deutschland werden sechs Minderheitensprachen nach der Sprachencharta geschützt: Dänisch, Nordfriesisch, Saterfriesisch, Romanes, Niedersorbisch, Obersorbisch. Als eigenständige Sprache ebenfalls geschützt wird die Regionalsprache Niederdeutsch, die in acht der sechzehn deutschen Bundesländer gesprochen wird.''}}</ref> Anners doot dat Frankriek: Daar is allens, wat nich Stannardfranzöösch is ene Regionaalspraak ({{S|fr|''langue régionale''}}). So sind [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Basksche Spraak|Basksch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]] hier just so Regionaalspaken as de ''[[Langues d’oïl]]'', wat eer franzöösche Dialekte sind.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.culture.gouv.fr/Thematiques/langue-francaise-et-langues-de-france/Agir-pour-les-langues/Promouvoir-les-langues-de-France/Langues-regionales |titel=Langues régionales |abruf=2024-11-17 |sprache=fr-FR}}</ref> De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. == Regionaalspraken in de Spraakwetenschop == Besünners in de [[Sotscholinguistik]] sünd „Regionaalspraak“ un „Minnerheidenspraak“ veel bruukt Begrepen, man beide sind nich klaar defineert. Faken betekent beide sotosegggen dat lieke, so as ook in de ''Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheidenspraken.'' Ene Regionaalspraak is allgemeen ene Spraak, de kene Staats- oder Natschonaalspraak is. Dat is man ene so wiede Definitschoon, dat se meist nich to bruken is.''<ref name="Radatz 71">Hans-Ingo Radatz: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bamberg.de/fileadmin/ba4rm97/Publikationen/Radatz__forthcoming__Regionalsprachen.pdf |wayback=20220521232757 |text=''Regionalsprache und Minderheitensprache.'' |archiv-bot=2026-03-14 07:40:45 InternetArchiveBot }} In: Sandra Herling et al. (Hrsg.): ''Weltsprache Spanisch: Variation, Soziolinguistik und geographische Verbreitung des Spanischen. Handbuch für das Studium der Hispanistik'' (Romanische Sprachen und ihre Didaktik). 2013, S. 71f.</ref>'' Versöök enen Unnerscheed twischen Regionaal- un Minnerheidenspraken to maken un ene Defintschoon för „Regionaalspraak“ to finnen givt dat man: === Unnerscheed Regionaalspraak - Minnerheidenspraak na Wirrer === Na de Germanist [[Jan Wirrer]] sind Minnerheidenspraken sind Spraken, de [[Minnerheit|Minnerheidengruppen]] för ere egen autochthone Spraak anseen doot. De Minnerheid bekikt sik vergleken mit de Meerheid sülvst as [[Ethnie|ethnisch]] oder religiöös verscheden. Unwichtig is hier of de Minnerheid in enen bestimmten Territorium leevt (so as [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]] oder [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]]) oder över een wied Gebeed verstreut is (so as [[Jiddische Spraak|Jiddisch]] oder [[Romani]]).<ref name=":4" /> Anners is dat na Wirrer bi Regionaalspraken: Se hebbt jümmers een fast Spraakterritorium över dat se sik bestimmt. De Sprekerschen un Sprekers seet sik sülvenst as Deel van de Meerheid in de Regioon un verstaat sik nich as ene ethnische oder religiöse Minnerheid. Bispelen sind [[Plattdüütsch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]].<ref name=":4"> [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S. 8f. ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00006.html online]</ref> === Westeuropääsche Regionaalspraken (WERS) na Radatz === De Romanist [[Hans-Ingo Radatz]] unnerscheedt eerstmaal Minnerheidenspraken, de annerwegens Natschonaalspraak sind (so as [[Düütsche Spraak|Düütsch]] in [[Süüdtirool]] oder [[Törksche Spraak|Törksch]] in Düütschland) un statenlose Minnerheidenspraken (so as [[Walisische Spraak|Walisisch]] oder [[Basksche Spraak|Basksch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 100, 106</ref> Regionaalspraken sind na Radatz jümmers statenloos. Minnerheidenspraken mit enen hogen Graad [[Spraakuutbu]] kriegt, so as Radatz seggt, eer den Namen „Regionaalspraak“, ringer uutbuut Spraken warrt meest „Minnerheidenspraak“ oder „Dialekt“ heten.<ref name=":1" /> Regionaalspraken sind so statenlose starker uutbuut Minnerheidenspraken met de Tendenz to ene Kultuurspraak.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107.</ref> Se sind [[Afstandsspraak|Afstandsspraken]], hebbt ene Spraakgemeenschop, de eer as Spraak un nich as Dialekt bekiekt un den Stand as Spraak ook infoddern doot. So is na Radatz [[Frankprovenziaalsche Spraak|Frankprovenziaalsch]] , dat de Sprekers un Sprekerschen meist as Dialekt un nich as Spraak bekiekt, ene schiendialektaliseerte Afstandsspraak un kene Regionaalspraak.<ref name=":1">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107f.</ref> Regionaalspraken stellt sik stärker as ring uutbuut Minnerheidenspraken gegen Staats- un Natschonaalstaten mit enen politschen Machtanspröök un kriegt faken natschonalistsche Fiendschop af. Vergleken met Minnerheiden, de ene Staatspraak snackt, kriegt se keen Stütt van buten un mött de egen Spraak gegen Wedderstand sülvenst vööranbringen. Se mött jümmers an de Siede van de Staatsspraak bestaan. De Sprekerschen un Sprekers sind meist tweesprakig, wieldes buten de Regioon alleen de Staatsspraak gellen laten warrt.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 109f.</ref> De Regionaalspraken in West- un [[Middeleuropa]] süüt Radatz as enen Typ an: de westeuropääschen Regionaalspraken, kort WERS.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 115.</ref> Se stünnen unner den Inflood van de [[Latiensche Spraak|latiensche]] Karkenspraak, de över allen Volksspraken stund un se hebbt de Ideen uut’n [[Humansismus]] un de [[Reformatschoon]] metkregen. In de fröhe [[Neetied]] un later in de [[Opklärung]] begunn de ''Subtitutschoonsphaas.'' Mit den [[Bookdruck]] wurrn de regionalen Schrievspraken vereenheidlikt un de Vöörlöpers för de lätern Staatsspraken hebbt regionale Spraken, de nu för troüggbleven güllen, bikant schoven.<ref name=":2">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 114 - 119.</ref><ref name=":3">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 122f.</ref> De ''Rekuperatschoonsphaas'' eerst mit de [[industrielle Revolutschoon]] un de [[Romantik]], as sik de Blick wannel un dat inheemsche un regionale wedder wat gull.<ref name=":2" /> De Regionaalspraken füngen meest wedder van frischen an un hebbt ene niege Schrievspraak up Grundlage van de Staatsspraak uutfunnen, een Stannard is ranwassen un Spraakorganisatschonen grünnen sik, de sik för de Spraak insetten doot.<ref name=":3" /> Westeuropääsche Regionaalspraken sind so daar inheemsch, wo dat Latiensche bet in’t [[Middelöller]] Schrievspraak was. Se sind nernstwo Natschonaalspraken un staat in Konkurrenz to Natschonaalspraken. Se föddert den Stand as Spraak in un de Spraakgemeenschop steet tomindst grotendeels för enen Spraakstannard un Spraakuutbu in.<ref name=":2" /> Radatz ünnerscheedt noch twee Typen: De primären Regionaalspraken weren de längste Tied spraken Spraken un sünd nich vöör de[[Reformatschoon]] daalschreven worrn (so as: [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], [[Sardsche Spraak|Sardsch]], [[Furlaansche Spraak|Furlaansch]]). De sekundären Regionaalspraken weren in’n Middölller un de froe Nietied schreven Spraken op den lieken Rang as later Staatsspraken, de denn verdrängt hebbt (so as: [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Irisch Spraak|Irsch]] oder [[Walisische Spraak|Walisisch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 119f.</ref> === Streektaal === De nedderländsche Begreep {{Lang|nl|''streektaal''}} meent oorsprünglik dat lieke as Dialekt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/streektaal |titel=streektaal |werk=van Dale |abruf=2024-11-18 |sprache=nl}}</ref> Sinds dat Nedderland de Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken unnertekent het, sind de Begrepen meer un meer verscheden Wege gaan un betekent nu faken enen Dialekt oder Spraakvarieeet, de offitscheel as Spraak gellen laten warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |titel=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |werk=Meertens Instituut |abruf=2024-11-18 |sprache=nl }} {{Webarchiv|url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |wayback=20241226184636 |text=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |archiv-bot=2026-05-23 13:45:24 InternetArchiveBot }}</ref> Streektaal is een neutralen Öberbegreep för Spraakvairtäten mit enen gemeensame Spraakidentieet, de in enen Gebeed de grote Deel van de Minschen snackt.<ref>C. Hoppenbrouwers: H''et regiolect van dialect tot Algemeen Nederlands''. Coutinho: Muiderberg 1990. S. 79.</ref> De Linguistsche Renée van Bezooijen defineert een ''streektaal'' för de Situatschoon in de Nedderlannen synchroon: Een Streektaal is ene upstunds düüdlike spraalike Eenheid, de sik van anner Streektalen un de Standardspraak unnerscheed. Anner Faktoren sind Spraakidentiteet un minner Spraakgebeed.Se unnerscheed minner twischen Umgangspraak as sproekn Sprake un Kultuur- oder Uutbuspraak.<ref>Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?'' S. 173.</ref> === Choralekt === [[Conrad Brann]] bruukt mit Blick up de Spraaksituatschoon in [[Indien]] den Begreep „Choralekt“, de uut {{S|grc|χώρα|chóra}} ‘Gegend, Rebeed, Regioon’ un {{Lang|grc|-λεκτος|-lektos}} vun {{Lang|grc|λέγω|légō}} ‘ik spreke’ tohoopsett is, also de Etymologie na dat glieke as Regionaalspraak bedüden kann. Brann ünnerscheed Choralekte, wat Spraken up regionalen Rang sind vun Chtonolekten, wat Volksspraken up de unnerst Rang sind, Demolekte, wat Spraken sind de över ene Regioon henweg oder in enen Staat vele Minschenn küürt un verstaat un upletzet Politolekte, wat Staatsspraken, de vun de Regren bruukt warrt.<ref>Brann, C.M.B. 1994. "The National Language Question: Concepts and Terminology." ''Logos'' [University of Namibia, Windhoek] Vol 14: 125–134</ref> === Regionaalspraak as Afstandspraak === [[Tapani Salminen]] bruukt den Begreep ''Regionaalspraak'' för Spraken, de sik vun de domaninante Spraak in de Gegend ünnerscheedt, avers togliek ook so wied liek kaamt, dat se in [[Disglossie]] mit de dominante Spraak staan köönt. Se finnt sik na Salminen besünners in de grötter europääschen Staten, so as Düütschland, Frankriek oder Italien un warrt meist minnachtig as Dialekt van de Staatsspraak bekeken.<ref>Tapani Salminen: ''Endangered Languages in Europe.'' In: Matthias Brenzinger (Ruutgever): ''Language diversity endangered'', S. 205–232. Berlin & Boston: De Gruyter Mouton.</ref> Saliminen siene Defintschoon steit so neeg bi [[Heinz Kloss]] siene [[Afstandsspraak un Uutbuspraak|Afstandsspraak]]. == Plattdüütsch as Regionaalspraak == Bi de Diskusschoon ümme dat plattdüütsche sienen juristschen Status as Regionaalspraak na de europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken gung dat besunners ümme de Frage of Plattdüütsch een düütschen oder nedderländschen Dialekt oder ene egen Spraak is, also de ole Fraag ümme den Sprakestatus. De Argumente för Plattdüütsch den juristschen Begreep „Regionaalspraak“ to bruken weren de middelsassische Schrievspraak in de Hansetied, de Afstand in de Spraakstruktuur twischen Hoog- un Plattdüütsch un de Plattdüütschen eer Sicht de egen Varieteet „Spraak“ to heten.<ref>[[Reinhard Goltz]], [[Andrea Kleene]]: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina: ''Handbuch der Sprachminderheiten in Deutschland.'' Narr Francke Attempo: Tübingen 2020, S. 179.</ref> Plattdüütsch is ene Regionaalspraak na Wirrer, denn de Plattdüütschen seet sik nich as ethnische oder religiöse Minnerheid. Plattdüütsch eht een fast Spraakterritoirum un Sprekerschen un Sprekers unnerscheed sik van de Meerheid in Düütschland un Nedderland alleen de Spraak na. Na Radatz is dat Plattdüütsche ene sekundäre westeuropääsche Regionaalspraak, denn in de froe Neetied is de Schrievspraak, de Uutgliektendenzen wees, van de neehoogdüütsche Schrievspraak wegdrängt worrn. Plattdüütsch is ene statenloos, inso wied een Plattdüütsch nich as düütsche Spraak verstaan well un ene Afstandsspraak. Man ook een Schiendialekt na Heinz Kloss. De Spraakwillen is vergleken swack uutpräägt, nich alle Plattdüütschen seet de egen varieteet as Spraak an un de Tendenz to ene Kultuurspraak is nich wied uutbuut, enen schreven Stannard oder een överegionaal Bewusstsien för de Spraak is swack. Ook de Willen egen Spraakrechten intofoddern is swack. So is dat Plattdüütsche na Systematik van Radatz twischen scheindialkaiseerte Afstdnsspraak un is up den Weg na Regionaalspraak as statenlose Kultuurspraak noch wied gaan. == Literatuur == * Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?,'' In: ''Taal & Tongval'' 53 (2001), S. 154-174. ([https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/132273/132273.pdf online]) * Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' In: Sandra Herling, Carolin Patzelt (Ruutgevers): ''Sprachkontakt, Sprachausbau und Verschriftungsproblematik, Aspekte der Normalisierung von Regionalsprachen in der Romania.'' Meidenbauer: München 2012 (S.97-128). * [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' Westdeutscher Verlag: Wiesbaden 2000 ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00001.html online]) == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Spraak]] [[Kategorie:Spraakpolitik]] 5ptqzic6k6yuc40xsvns8rkhuyh7qxu 0 6284 1066300 1066017 2026-05-23T12:37:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066300 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Perzesser''' is een Vörarbeetinrichtung in de elektronschen Datenvörarbeetung (EDV). He is [[Hardware|Hartdeel]] vun [[Computer]] un de zentraale Vörarbeetungseenheit (CPU). Een Perzesser besteit uut Stüür-/Leid- un dat Rekenwark (ALU). Dat givt man ook noch anner Rekeneenheiden, de keen Stüür- oder Leidwark hebbt, man ook Perzesser heet. Se heet allgemeen Koperzessee un sünd för spetschelle Funktschonen daar. Bispelen sünd de Gliedkommaneenheid un de Grafik- un Soundperzessers. De Koperzessees vun den „echten“ Perzessers mit Stüür- un Rekenwark to ünnerscheden seegt een ook '''CPU''' (engelsch {{lang|en|''central processing unit''}} [{{IPA|ˈsɛntɹəl ˈpɹəʊsɛsɪŋ ˈju:nɪt}}]) oder Höövdperzesser. Moderne Mikroperzessers hebbt faken meer as enen Karn (''Multi-Core-Prozessoren''). Se köönt mit de richtige Software de Rekenleistung stiegern un de Taktfrequenz düüdlich verbetern. Multi-Core-Perzessers sett sik uut unafhangige Eenheiden mit enen Reken- un Stüürwark tohoop, üm de wedder Bestandelen as de Cache un [[Memory Management Unit]] (MMU) aornt sünd. Düsse Eenheiden heet Perzesserkarn (engl. ''core''). Üm dat de Karns egen Perzessers sünd seggt een ook to de Karns faken CPU.<ref>{{Internetquelle |autor=Tim Towell |url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |titel=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |werk= |hrsg= |seiten=7 |datum=2012-11-06 |format=PDF |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130603070504/http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |archiv-datum=2013-06-03 |archiv-bot= |offline=1 |abruf=2013-03-22 }} {{Webarchiv|url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |wayback=20130603070504 |text=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |archiv-bot=2026-05-23 12:37:32 InternetArchiveBot }}</ref> De Ünnerscheed twüschen Stüürwark, ene ALU as CPU (Höövdperzesser), Karn (Core) verswümmt meer un meer. Perzessers vundaag hebbt faken een Stüürwark, dat meer as een [[Hardwareseitiges Multithreading|Hardware-Threads]] verwalt (''Multi-/[[Hyper-Threading]]''); dat Bedrievssysteem bruukt de Perzesserkarns, de dat Stüürwark mellt (uut Sicht vun dat Bedrievssysteem as „CPUs“ oder „Prozessoren“ list), wat nich mit den Stüürwarken, de würklich daar sünd övereenstemmen mott. Daarto bedrivt een Stüürwark faken ook meer as een ALU un noch anner Bogruppen, so as Gliedkomma-Rekeneenheid, Vektereenheed oder de Kryptografieeenheid. == Weblenken == {{Commons|Category:Central processing units|Perzessers}} == Footnoten == [[Kategorie:Reekner]] 2riwl0d9hjw2fvehyvhi2x1hivsfzld 0 8751 1066418 1065215 2026-05-24T11:38:34Z Eastfrisian2 58044 /* Wat de Vereen schafft hett */ 1066418 wikitext text/x-wiki De '''FC Bayern München''' is en düütsche Mannen-[[Football-Bundsliga (Düütschland)|Bundsliga]]-Vereen ut München. De Vereen hett in'n September [[2006]] mehr as 120.000 Liddmaten harrt. Dor is he achter [[Benfica Lissabon]], [[Manchester United]], den [[FC Barcelona]] un [[FC Arsenal]] een vun de gröttsten Vereenen vun de Welt. De Afdeelung Football is midderwielen för sik nahmen. Dor is an'n 14.Februar [[2002]] de [[FC Bayern München AG]] vun maakt wurrn. Babenhen gifft dat noch de Sportarten [[Basketball]], [[Handball]], [[Kegeln]], [[Schachspeel|Schach]] un annere in'n Vereen. [[Bild:Allianz Arena Pahu.jpg|thumb|right|300px|Die [[Allianz Arena]] in München]] Vun [[1965]] bit [[1972]] hett Bayern München siene Heimspeelen in dat Stadion an der grünwalder Straat speelt, vun 1972 bit Mai [[2005]] in't Olympiastadion, un vun de Saison 2005/2006 af an speelt Bayern in de nee Allianz Arena. == Wat de Vereen schafft hett == * [[UEFA Champions League|De Meesters ehren Europapokal]] (3) / [[UEFA Champions League|Champions League]] (2) ** Winner: De Meesters ehren Europapokal 1974, 1975, 1976; UEFA Champions League 2001, 2013, 2020 ** Tweede: De Meesters ehren Europapokal 1982, 1987, 1999, 2010, 2012 * [[UEFA-Pokal]]winner (1): 1996 * [[De Pokalwinners ehren Europapokal]] (1): 1967 * [[Weltpokal]] (2): 1976, 2001 * [[FIFA Club Weltmeester]] (1): 2013, 2020 * [[Double (Football)|Double]] (7): 1969, 1986, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010 * [[Düütsche Meester]] (35): 1932, 1969, 1972, 1973, 1974, 1980, 1981, 1985, 1986, 1987, 1989, 1990, 1994, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2025 * Düütsche Vizemeester (11):1966, 1970, 1971, 1988, 1991, 1993, 1996, 1998, 2004, 2009, 2012 * [[DFB-Pokal]]-Winner (17): 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2016, 2019, 2021, 2026 * DFB-Pokal-Finalist (2): 1985, 1999 * [[Supercup]]-Winner (5): 1983 (inoffiziell), 1987, 1990, 2010, 2012, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021 * [[Ligapokal]]-Winner (6): 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007 * [[Süddüütsche Meester]] (2): 1926, 1928 * [[Bayerische Meester]] (4): 1910, 1911, 1926, 1928, * [[Südbayerische Meester]] (12): 1910, 1916, 1917, 1918, 1920, 1923, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933, 1944 * [[Overbayerische Meester]] (6): 1904, 1905, 1908, 1917, 1918, 1945 * [[Audi-Cup]] (2): 2009,2010 === Trainers === (vun den Upstieg in de Bundsliga 1965 af an) [[Bild:Guardiola 2010.jpg|thumb|upright|[[Pep Guardiola]], Chef-Trainer vun 1. Juli 2013 af an]] * Thomas Tuchel (vun 24. März 2023 af an) * Julian Nagelsmann (vun 1. Juli 2021 bit 23. März 2023) * Hansi Flick (vun 3. November 2019 bit 30. Juni 2021) * Niko Kovać (vun 1. Juli 2018 bit 3. November 2019) * Jupp Heynckes (vun 9. Oktober 2017 bit 30. Juni 2018) * Carlo Ancelotti (vun 1. Juli 2016 bit 28. September 2017) * [[Pep Guardiola]] (vun 1. Juli 2013 bit 30. Juni 2016) * [[Jupp Heynckes]] (vun 1. Juli 2011 bit 30. Juni 2013) * [[Andries Jonker]] (vun'n 10. Apr. 2011 bit 30. Juni 2011) * [[Louis Van Gaal]] (vun'n 1. Juli 2009 bit 9. Apr. 2011) * [[Jupp Heynckes]] (vun 28. April 2009 bit 30. Juni 2009) * [[Jürgen Klinsmann]] (vun'n 1. Juli 2008 bit 27. April 2009) * [[Ottmar Hitzfeld]] (vun 1. Februar 2007 bit 30. Juni 2008) * [[Felix Magath]] (vun 1. Juli 2004 bit 31. Januar 2007) * [[Ottmar Hitzfeld]] (vun 1. Juli 1998 bit 30. Juni 2004) * [[Giovanni Trapattoni]] (vun 1. Juli 1996 bit 30. Juni 1998) * [[Franz Beckenbauer]] (vun 29. April 1996 bit 30. Juni 1996) * [[Otto Rehhagel]] (vun 1. Juli 1995 bit 27. April 1996) * [[Giovanni Trapattoni]] (vun 1. Juli 1994 bit 30. Juni 1995) * [[Franz Beckenbauer]] (vun 7. Januar 1994 bit 30. Juni 1994) * [[Erich Ribbeck]] (vun 12. März 1992 bit 27. Dezember 1993) * [[Sören Lerby]] (vun 9. Oktober 1991 bit 11. März 1992) * [[Jupp Heynckes]] (vun 1. Juli 1987 bit 8. Oktober 1991) * [[Udo Lattek]] (vun 1. Juli 1983 bit 30. Juni 1987) * [[Reinhard Saftig]] (vun 17. Mai 1983 bit 30. Juni 1983) * [[Pál Csernai]] (vun 16. Dezember 1978 bit 16. Mai 1983) * [[Gyula Lóránt]] (vun 2. Dezember 1977 bit 28. Februar 1979) * [[Dettmar Cramer (Footballtrainer)|Dettmar Cramer]] (vun 16. Januar 1975 bit 1. Dezember 1977) * [[Udo Lattek]] (vun 14. März 1970 bit 2. Januar 1975) * [[Branko Zebec]] (vun 1. Juli 1968 bit 13. März 1970) * [[Zlatko Čajkovski]] (vun 1. Juli 1965 bit 30. Juni 1968) === Präsidenten === * Herbert Hainer (vun 2019 af an) * [[Uli Hoeneß]] (2009-2014 & 2016-2019) * [[Franz Beckenbauer]] (1994 - 2009) * Prof. Dr. [[Fritz Scherer]] (1985 - 1994) * [[Willi O. Hoffmann]] (1979 - 1985) * [[Wilhelm Neudecker]] (1962 - 1979) * [[Roland Endler]] (1958 - 1962) * [[Alfred Reitlinger]] (1955 - 1958) * [[Adolf Fischer]], [[Karli Wild]], [[Hugo Theisinger]] (1953 - 1955) * [[Julius Scheuring]] (1951 - 1953) * [[Kurt Landauer]] (1947 - 1951) * [[Siegfried Herrmann]] (1945 - 1947) * [[Josef Bayer]] (1945) * [[Franz X. Heilmannseder]] (1945) * [[Josef Sauter]] (1943 - 1945) * [[Dr. Kellner]] (1938 -1943) * [[Franz Nußhardt]] (1937 - 1938) * Dr. [[Richard Amesmeier]] (1935 - 1937) * Dr. [[Karl-Heinz Oettinger]] (1934 - 1935) * [[Siegfried Herrmann]] (1933 - 1934) * [[Kurt Landauer]] (1922 - 1933) * [[Fred Dunn]] (1921 - 1922) * [[Kurt Landauer]] (1919 - 1921) * [[Fritz Meier]] (1916 - 1919) * [[Hans Bermühler]] (1916) * [[Fritz Meier]] (1915) * [[Hans Tusch]] (1915) * [[Fred Dunn]] (1914 - 1915) * [[Kurt Landauer]] (1913 - 1914) * Dr. [[Angelo Knorr]] (1907 - 1913) * Dr. [[Kurt Müller (Sportfunkschonär)|Kurt Müller]] (1906 - 1907) * Dr. [[Willem Hesselink]] (1903 - 1906) * [[Franz John]] (1900 - 1903) == Weblinks == {{Commons}} {{Wikinews|Portal:Bayern München|FC Bayern München}} * [https://www.fcbayern.com/ Offizielle Website vun de FC Bayern München AG] [[Kategorie:Sport|München, FC Bayern]] [[Kategorie:Sportvereen|München, FC Bayern]] [[Kategorie:Footballvereen|München, FC Bayern]] p8w01a3oltuwrlsr8o6ldbdxbp2p19n 1066419 1066418 2026-05-24T11:39:38Z Eastfrisian2 58044 1066419 wikitext text/x-wiki De '''FC Bayern München''' is en düütsche Mannen-[[Football-Bundsliga (Düütschland)|Bundsliga]]-Vereen ut München. De Vereen hett in'n September [[2006]] mehr as 120.000 Liddmaten harrt. Dor is he achter [[Benfica Lissabon]], [[Manchester United]], den [[FC Barcelona]] un [[FC Arsenal]] een vun de gröttsten Vereenen vun de Welt. De Afdeelung Football is midderwielen för sik nahmen. Dor is an'n 14.Februar [[2002]] de [[FC Bayern München AG]] vun maakt wurrn. Babenhen gifft dat noch de Sportarten [[Basketball]], [[Handball]], [[Kegeln]], [[Schachspeel|Schach]] un annere in'n Vereen. [[Bild:Allianz Arena Pahu.jpg|thumb|right|300px|Die [[Allianz Arena]] in München]] Vun [[1965]] bit [[1972]] hett Bayern München siene Heimspeelen in dat Stadion an der Grünwalder Straat speelt, vun 1972 bit Mai [[2005]] in't Olympiastadion, un vun de Saison 2005/2006 af an speelt Bayern in de nee Allianz Arena. == Wat de Vereen schafft hett == * [[UEFA Champions League|De Meesters ehren Europapokal]] (3) / [[UEFA Champions League|Champions League]] (2) ** Winner: De Meesters ehren Europapokal 1974, 1975, 1976; UEFA Champions League 2001, 2013, 2020 ** Tweede: De Meesters ehren Europapokal 1982, 1987, 1999, 2010, 2012 * [[UEFA-Pokal]]winner (1): 1996 * [[De Pokalwinners ehren Europapokal]] (1): 1967 * [[Weltpokal]] (2): 1976, 2001 * [[FIFA Club Weltmeester]] (1): 2013, 2020 * [[Double (Football)|Double]] (7): 1969, 1986, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010 * [[Düütsche Meester]] (35): 1932, 1969, 1972, 1973, 1974, 1980, 1981, 1985, 1986, 1987, 1989, 1990, 1994, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2025 * Düütsche Vizemeester (11):1966, 1970, 1971, 1988, 1991, 1993, 1996, 1998, 2004, 2009, 2012 * [[DFB-Pokal]]-Winner (17): 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2016, 2019, 2021, 2026 * DFB-Pokal-Finalist (2): 1985, 1999 * [[Supercup]]-Winner (5): 1983 (inoffiziell), 1987, 1990, 2010, 2012, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021 * [[Ligapokal]]-Winner (6): 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007 * [[Süddüütsche Meester]] (2): 1926, 1928 * [[Bayerische Meester]] (4): 1910, 1911, 1926, 1928, * [[Südbayerische Meester]] (12): 1910, 1916, 1917, 1918, 1920, 1923, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933, 1944 * [[Overbayerische Meester]] (6): 1904, 1905, 1908, 1917, 1918, 1945 * [[Audi-Cup]] (2): 2009,2010 === Trainers === (vun den Upstieg in de Bundsliga 1965 af an) [[Bild:Guardiola 2010.jpg|thumb|upright|[[Pep Guardiola]], Chef-Trainer vun 1. Juli 2013 af an]] * Thomas Tuchel (vun 24. März 2023 af an) * Julian Nagelsmann (vun 1. Juli 2021 bit 23. März 2023) * Hansi Flick (vun 3. November 2019 bit 30. Juni 2021) * Niko Kovać (vun 1. Juli 2018 bit 3. November 2019) * Jupp Heynckes (vun 9. Oktober 2017 bit 30. Juni 2018) * Carlo Ancelotti (vun 1. Juli 2016 bit 28. September 2017) * [[Pep Guardiola]] (vun 1. Juli 2013 bit 30. Juni 2016) * [[Jupp Heynckes]] (vun 1. Juli 2011 bit 30. Juni 2013) * [[Andries Jonker]] (vun'n 10. Apr. 2011 bit 30. Juni 2011) * [[Louis Van Gaal]] (vun'n 1. Juli 2009 bit 9. Apr. 2011) * [[Jupp Heynckes]] (vun 28. April 2009 bit 30. Juni 2009) * [[Jürgen Klinsmann]] (vun'n 1. Juli 2008 bit 27. April 2009) * [[Ottmar Hitzfeld]] (vun 1. Februar 2007 bit 30. Juni 2008) * [[Felix Magath]] (vun 1. Juli 2004 bit 31. Januar 2007) * [[Ottmar Hitzfeld]] (vun 1. Juli 1998 bit 30. Juni 2004) * [[Giovanni Trapattoni]] (vun 1. Juli 1996 bit 30. Juni 1998) * [[Franz Beckenbauer]] (vun 29. April 1996 bit 30. Juni 1996) * [[Otto Rehhagel]] (vun 1. Juli 1995 bit 27. April 1996) * [[Giovanni Trapattoni]] (vun 1. Juli 1994 bit 30. Juni 1995) * [[Franz Beckenbauer]] (vun 7. Januar 1994 bit 30. Juni 1994) * [[Erich Ribbeck]] (vun 12. März 1992 bit 27. Dezember 1993) * [[Sören Lerby]] (vun 9. Oktober 1991 bit 11. März 1992) * [[Jupp Heynckes]] (vun 1. Juli 1987 bit 8. Oktober 1991) * [[Udo Lattek]] (vun 1. Juli 1983 bit 30. Juni 1987) * [[Reinhard Saftig]] (vun 17. Mai 1983 bit 30. Juni 1983) * [[Pál Csernai]] (vun 16. Dezember 1978 bit 16. Mai 1983) * [[Gyula Lóránt]] (vun 2. Dezember 1977 bit 28. Februar 1979) * [[Dettmar Cramer (Footballtrainer)|Dettmar Cramer]] (vun 16. Januar 1975 bit 1. Dezember 1977) * [[Udo Lattek]] (vun 14. März 1970 bit 2. Januar 1975) * [[Branko Zebec]] (vun 1. Juli 1968 bit 13. März 1970) * [[Zlatko Čajkovski]] (vun 1. Juli 1965 bit 30. Juni 1968) === Präsidenten === * Herbert Hainer (vun 2019 af an) * [[Uli Hoeneß]] (2009-2014 & 2016-2019) * [[Franz Beckenbauer]] (1994 - 2009) * Prof. Dr. [[Fritz Scherer]] (1985 - 1994) * [[Willi O. Hoffmann]] (1979 - 1985) * [[Wilhelm Neudecker]] (1962 - 1979) * [[Roland Endler]] (1958 - 1962) * [[Alfred Reitlinger]] (1955 - 1958) * [[Adolf Fischer]], [[Karli Wild]], [[Hugo Theisinger]] (1953 - 1955) * [[Julius Scheuring]] (1951 - 1953) * [[Kurt Landauer]] (1947 - 1951) * [[Siegfried Herrmann]] (1945 - 1947) * [[Josef Bayer]] (1945) * [[Franz X. Heilmannseder]] (1945) * [[Josef Sauter]] (1943 - 1945) * [[Dr. Kellner]] (1938 -1943) * [[Franz Nußhardt]] (1937 - 1938) * Dr. [[Richard Amesmeier]] (1935 - 1937) * Dr. [[Karl-Heinz Oettinger]] (1934 - 1935) * [[Siegfried Herrmann]] (1933 - 1934) * [[Kurt Landauer]] (1922 - 1933) * [[Fred Dunn]] (1921 - 1922) * [[Kurt Landauer]] (1919 - 1921) * [[Fritz Meier]] (1916 - 1919) * [[Hans Bermühler]] (1916) * [[Fritz Meier]] (1915) * [[Hans Tusch]] (1915) * [[Fred Dunn]] (1914 - 1915) * [[Kurt Landauer]] (1913 - 1914) * Dr. [[Angelo Knorr]] (1907 - 1913) * Dr. [[Kurt Müller (Sportfunkschonär)|Kurt Müller]] (1906 - 1907) * Dr. [[Willem Hesselink]] (1903 - 1906) * [[Franz John]] (1900 - 1903) == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.fcbayern.com/ Offizielle Website vun de FC Bayern München AG] [[Kategorie:Sport|München, FC Bayern]] [[Kategorie:Sportvereen|München, FC Bayern]] [[Kategorie:Footballvereen|München, FC Bayern]] nw65sr30q1ate1pmm2rxq73a39b98a7 0 8855 1066417 1055640 2026-05-24T11:37:37Z Eastfrisian2 58044 /* Söhns un Döchter vun de Stadt */ 1066417 wikitext text/x-wiki [[Bild:Karlsruhe asv2022-10 img07 Schloss Karlsruhe.jpg|thumb|Slott in Karlsruhe]] '''Karlsruhe''' {{IPA|ˈkaʁlsˌʁuːə}} is en [[Stadtkreis]]. Dor finnt sik de Sitten vun den [[Regierungsbezirk Karlsruhe]], vun de [[Region Middel-Böverrhien]] un vun den [[Landkreis Karlsruhe]]. Fröher is Karlsruhe Hööftstadt un Residenzstadt vun dat vörmalige Land [[Baden (Land)|Baden]] ween. In’n Noorden, Oosten un Süden grenzt de Stadt an den Landkreis Karlsruhe, in'n Westen stött se an den [[Rhien]], wat ok de Grenz na dat [[Düütschland|düütsche]] Bundsland [[Rhienland-Palz]] is. Na [[Stuttgart]] (bi 80 km ööstlich) un [[Mannheim]] (bi 60 km nöördlich) is Karlsruhe mit bi 308.988 Inwahners (Stand: 31. Juli 2020) un 173 km² Grund de drüttgröttste Stadt vun [[Baden-Württemberg]]. Vun [[1950]] af an sitt in Karlsruhe de [[Bundsgerichtshoff]] un vun [[1951]] ok dat [[Bundsverfatengericht]]. Dor hett de Stadt ok üm den [[Ökelnaam]] ''Dat Recht sien Residenz'' kregen. == Attraktschonen == [[Bild:Karlsruhe Marktplatz (Pyramide) meph666-2004-Feb-15-a.jpg|thumb|De Pyramid]] In Karlsruhe steiht 'n Pyramid, wo de Grünner vun Karlsruhe unner licht. ==Söhns un Döchter vun de Stadt== * [[Wawau Adler]] (*1967), Tater un Jazz- Gitarrenspeler * [[Oliver Bierhoff]] (*1968), Footballnatschonalspeler * [[Adolf des Coudres]] (1862-1924), Maler * [[Dieter Haack]] (*1934), Politiker * [[Karl Wilhelm Lorenz]] (1886-1918), Mathematiker un Astronom * [[Mehmet Scholl]] (*1970), Footballnatschonalspeler == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.karlsruhe.de/ Offizielle Webpräsenz vun de Stadt] * [https://web.archive.org/web/20180308062046/http://geodaten.karlsruhe.de/stadtplan/ Amtlicher WebStadtplan Karlsruhe] mit thematischen un historsch Koorten * [http://stadtlexikon.karlsruhe.de/ Stadtlexikon Karlsruhe] vun dat [[Stadtarchiv Karlsruhe|Stadtarchiv]] {{Panorama|Schlossturm karlsruhe panorama texts.jpg|3000px|De „Karlsruher Fächer“ vun Slott ut}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Gemeen]] [[Kategorie:Baden-Württemberg]] 0g0ygff24vw80kwmhofa13k28ihnvv1 0 10743 1066338 1066042 2026-05-23T14:30:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066338 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {| class="Tabell rechts" !colspan="2" align="center" bgcolor="#FFDEAD"|'''Eenheit''' |---- | Norm || [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Eenheit]]<br />[[cgs-Eenheitensystem|cgs-Eenheit]] |---- | Naam || '''Sekunn''' |---- | Grött || [[Tiet]] |---- | [[Eenheitenteken]] || '''s''' oder ''′′''<br />(fröher ok ''sec.'') |---- | [[Formelteken]] || ''t'' |---- | nöömt na|| [[latiensch|lat.]]: ''pars minuta secunda'' |} De '''Sekunn(e)''' (afkött vun [[Latiensch|lat.]] ''pars minuta secunda'' „den tweemol verminnerten Deel (vun de [[Stünn]])“) is de [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Basiseenheit]] för de Tiet. Bi’t SI-Eenheitensystem is de Sekunn dör en atomar [[Tietnormal]] – as ''Atomsekunn'' betekend – defineert. Dordör is de Nauigkeit veel grötter un ok op lange Tiet veel beter fastleggt as en [[Astronomie|astronomsch]] Tietnormale. == Definitschoon == Physikaalsch is de Sekunn as dat 9.192.631.770-fache vun de [[Period (Physik)|Period]] vun en [[Mikrobülg]] fastleggt, de mit een utwählten Niveauövergang in dat [[Cäsium]]atom in [[Resonanz]] is. Anners utdrückt is een Sekunn dat 9.192.631.770-fache vun de Periodenduer vun de Strahlen, de dör den Övergang twüschen de beiden [[Hyperfeinstruktur]]en vun den Grundtostand vun [[Atom]]en vun dat [[Nuklid]] ¹³³Cs entsteiht. Disse Övergang warrt vun [[Atomklock]]en meten. == Ole Definitschoon == [[Bild:Montinari Milano.jpg|thumb|right|200px|10 Sekunnen in’t Leven vun en Armbandklock.]] Fröher geev dat noch keen Atomklocken. Bit 1967 weer de Sekunn ut astronomsch Meten bestimmt. Bit in de 1950er Johren geev dat de ''Sünnsekunn'', de as de 1/86.400te Deel vun en middleren [[Sünnendag]] fastleggt weer. Dit [[Maat]] is inföhrt worrn, dormit en dörsnittlichen Sünnendag 24 · 60 · 60 Sekunnen lang is. Dat is de Tiet, de de [[Eer]] bruukt, üm sik eenmol um de egen [[Ass]] to dreihn, so dat de Sünn wedder an de glieken Steed to sehn is. Dat is ok de historsch Definitschoon vun de Sekunn. Aver dat geev ok noch de ''Ephemeridensekunn'', de na de Definitschoon de [[Brook (Mathematik)|Brook]] 1/31.556.925,974.7 vun dat [[tropisch Johr]] an’n 0. Januar 1900 (dat is de 31. Dezember 1899) üm Klock 12 UT. == Vun de olen to de niegen Definitschoon == [[Adolf Scheibe]] un [[Udo Adelsberger]] hebbt 1938 an de [[Physikaalsch-Technisch Rieksanstalt|Physikaalsch-Technischen Rieksanstalt]] den Nawies to en Opdecken brocht, de se al 1934 maakt aver eerst een Johr later publizeert harrn, wiel se sülvst Bedenken dorbi harrn: De [[Rotatschoon (Physik)|Rotatschoon]] vun de Eer is nich konstant. Wiel de Eerdrotatschoon jümmers langsamer warrt vun wegen de [[Tiedenrieven]] un unregelmatig Ännern vun [[Magma (Vulkan)|Magmaströöm]] binnen de Eer weer denn de astronomsch Dagläng nich mehr so akkerat as de [[Quarzklock]]en, de se dunntomalen utfunnen harrn. Dör dat Langsamer Warrn ännert sik de Sünnendag gegenöver den Tietdag. Üm dat to kompenseeren sünnd Schaltsekunnen inföhrt worrn, üm all Klocken mit den jümmer längeren Sünnendag gliek to schalten. == Afleidt Eenheiden == De Eenheid Sekunn is mit verscheden Präfixen ([[SI-Präfix]]em) begäng,to’n Bispeel: {| class="wikitable" ! Präfix-Schrievwies ! Beteeknis ! Dezimaal |- | 1&nbsp;zs || '''Zeptosekunn'''{{Anker|Zeptosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;as || '''Attosekunn'''{{Anker|Attosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;fs || '''Femtosekunn'''{{Anker|Femtosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ps || '''Pikosekunn'''{{Anker|Picosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ns || '''Nanosekunn'''{{Anker|Nanosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 001 s |- | 1&nbsp;μs || '''Mikrosekunn'''{{Anker|Mikrosekunn}}|| align="right" | 0,000 001 s |- | 1&nbsp;ms || '''Millisekunn'''{{Anker|Millisekunn}}|| align="right" | 0,001 s |} As grötter Tiedeenheiden sünd [[Minuut]], [[Stunn]], [[Dag]] begäng. Dat givt man ook Sekunnen mit SI-Präfixen för grötter Eenheiden, so aa „Megasekunn“ (=&nbsp;1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;s = 11&nbsp;Daag 13&nbsp;h&nbsp;46&nbsp;min&nbsp;40&nbsp;s). Vun de Sekunn afleidt sünd de Eenheiden „[[Hertz (Eenheit)|Hertz]]“ (1&nbsp;Hz&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för perioodsche Begevenheiden un „[[Becquerel (Eenheit)|Becquerel]]“ (1&nbsp;Bq&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för (Radio-)[[Aktivität (Physik)|Aktivitäät]]. == Weblenken == {{Commons|Second|Sekunn}} * {{Internetquelle |url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |titel=unit of time (second) |hrsg=[[Internationales Büro für Maß und Gewicht|BIPM]] |abruf=2019-08-02 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |wayback=20190603231246 |text=unit of time (second) |archiv-bot=2026-05-23 14:30:03 InternetArchiveBot }} Definitschoon för de Sekunn * ''[http://www.ptb.de/cms/fachabteilungen/abt4/fb-44/ag-441/realisierung-der-si-sekunde/die-geschichte-der-zeiteinheit.html#c3500 Die Sekundendefinition von 1967.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[http://www.ptb.de/cms/index.php?id=156 Zeit und Frequenz.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[https://public.ptb.de/files/download/59ef10144c918497222d9bb7 50 Jahre atomare Definition der Sekunde.]'' Auf: ''ptb.de.'' Sonderheft der PTB-Mitteilungen (PDF; 2,44&nbsp;MB), daar in u.&nbsp;a.: Johannes Graf: ''Die zweite Teilung der Stunde. Zur Geschichte der Sekunde.'' Andreas Bauch: ''Atomare Definition der Zeiteinheit 1967–2017.'' {{SI-Präfixen}} {{SI-Basiseenheit}} [[Kategorie:Physik]] [[Kategorie:SI-Eenheit]] [[Kategorie:Tieteenheet]] aprw7n0a0rtqiw1k7yrldpe6d0e67ak 0 11059 1066349 1058561 2026-05-23T15:26:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066349 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Sutter County | BUNDSSTAAT = Kalifornien | TYP = County | SITT = [[Yuba City]] | INWAHNERTALL = 94737 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 1560 | GRÜNNT = 1850 | WEBSTEED = www.co.sutter.ca.us | FIPS = 06101 }} '''Sutter County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[Kalifornien]]. He hett 94.737 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.562 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Yuba City]]. == Historie == De Kreis is 1850 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 78.930 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 35.470 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 17.428 [[US-Dollar]]. 35.811 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 7.502 Minschen maakt. 15,24 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 30,35 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 19,29 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 67,52 % vun de Minschen Witte, 1,91 % Swarte, 11,26 % stammt ut Asien un 0,20 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 1,55 % sünd Nakamen vun Indianers. 12,96 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 4,60 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 22,21 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1900 || 5.886 Inwahners |- | 1910 || 6.328 Inwahners |- | 1920 || 10.115 Inwahners |- | 1930 || 14.618 Inwahners |- | 1940 || 18.680 Inwahners |- | 1950 || 26.239 Inwahners |- | 1960 || 33.380 Inwahners |- | 1970 || 41.935 Inwahners |- | 1980 || 52.246 Inwahners |- | 1990 || 64.415 Inwahners |- | 2000 || 78.930 Inwahners |- | 2010 || 94.737 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20040405140313/http://www.co.sutter.ca.us/ Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110606213209/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06/06101.html U.S. Census Bureau] (engelsch) 2dos2e81s15oy4zeoc1xkf0mtbqu9wq 0 16299 1066369 1066071 2026-05-23T17:01:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066369 wikitext text/x-wiki '''Wiesbaden''' is de Landshööftstadt vun [[Hessen]] un mit sien 15 [[Thermalborn|Thermal-]] un [[Mineralborn]]s<ref name="quelle">{{Internetquelle |url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |titel=Quellen sind eine Image-Frage |werk=[[Wiesbadener Tagblatt]] |datum=2008-09-18 |abruf=2015-05-04 |kommentar=Darin wird aus dem Bericht einer Projektgruppe für die Stadtverordneten zitiert: „Bei den Thermal- und Mineralquellen wird ein Bestand von 27 Quellen angegeben. Tatsächlich vorhanden sind jedoch nur 15 Quellen. Sieben Quellen sind außer Betrieb und fünf weitere wurden beseitigt.“ |offline=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |wayback=20111002102704 |text=Quellen sind eine Image-Frage |archiv-bot=2026-05-23 17:01:23 InternetArchiveBot }}</ref> en vun de öldsten [[Kuroort|Kurbäder]] vun [[Europa]]. De Stadt liggt an’n [[Rhien]] in’n Süüdwesten vun Hessen. Wiesbaden hett 278.474 Inwahner (Stand: 31.12.2019) up en Flach vun 203,93 km². De Landdag un de Staatsregeern vun Hessen sünd dor to Huus. ==Bekannt Lüüd ut disse Stadt== * [[Olaf Buhl]] (1953-2024), düütsch Journalist * [[Daniel Deußer]] (*1981), Springrieder * [[Jürgen Grabowski]] (1944-2022), Footballnatschonalspeler * [[Franz Kaiser (Astronom)|Paul Kaiser]] (1891-1952), Astronom * [[Paul Kuhn]] (1928-2013), Pianist, Bandleader un Singer * [[Folkert Meeuw]] (*1946), Swemmsportler == Kiek ok == * [[Hessen]] * [[List vun de Grootstäder in Düütschland]] * [[Düütschland]] ==Weblinks== {{Commons|Wiesbaden}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hessen]] [[Kategorie:Hööftstadt (düütsche Bundslänner)]] [[Kategorie:Stadt]] 1mlg8v3aqg1ed814cbvi32m0bzff7ua 0 16717 1066415 1048509 2026-05-24T11:36:14Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1066415 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Oktober}} == Wat passeert is == * [[1793]]: In [[Frankriek]] warrt de Königin [[Marie-Antoinette]] mit de Guillotine henricht'. * 16. - [[19. Oktober]] [[1813]]: In de [[Völkerslacht bi Leipzig]] slaht de [[Öösterriek]]er, [[Preußen (Staat)|Preußen]], [[Russland|Russen]] un [[Sweden]] de [[Frankriek|franzööschen]] Truppen vun [[Napoléon Bonaparte]] * [[1956]]: [[Franz Josef Strauß]] lööst [[Theodor Blank]] as [[Bunnsministerium för't Verdeffenderen|Bundsminister för't Verdefferen]] af. * [[1963]]: [[Ludwig Erhard]] (CDU) wurrd as Nahfolger vun [[Konrad Adenauer]] to'n düütschen Bundskanzler wählt. == Boren == * [[1861]]: [[Richard Sears]], US-amerikaansch Tennisspeler († [[1943]]) * [[1867]]: [[August Lähn]], plattdüütsch Schriever († [[1955]]) * [[1888]]: [[Émile Masson senior|Émile Masson]], belgisch Radrennfohrer († [[1973]]) * [[1903]]: [[Buck Washington]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[1955]]) * [[1905]]: [[Ernst Kuzorra]], düütsch Footballnatschonalspeler († [[1990]]) * [[1909]]: [[Franz Krumm]], düütsch Footballnatschonalspeler († [[1943]]) * [[1927]]: [[Max Bollwage]], düütsch Grafikdesigner, Schriftsetter, Kalligraf, Lehrer un Schriever († [[2022]]) * [[1927]]: [[Günter Grass]], düütsch Schriever, Bildhauer, Maler, Grafiker un Nobelpriesdräger († [[2015]]) * [[1931]]: [[Hans Friderichs]], düütsch Politiker un Bundsminister († [[2025]]) * [[1937]]: [[Kurt Palis]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter * [[1954]]: [[Corinna Harfouch]], düütsch Schauspelerin un Synchroonsnackerin * [[1955]]: [[Marlene Mortler]], düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete * [[1958]]: [[Klaus Jensen (CDU)|Klaus Jensen]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Sleswig Holsteen * [[1970]]: [[Mehmet Scholl]], düütsch Footballnatschonalspeler * [[1983]]: [[Philipp Kohlschreiber]], düütsch Tennisspeler == Storven == * [[1621]]: [[Jan Pieterszoon Sweelinck]], nedderlannsch Orgelspeler un Komponist (* [[1562]]) * [[1767]]: [[Burchard Christoph von Münnich]], düütsch Ingenieur, Politiker un Generalfeldmarschall (* [[1683]]) * [[1924]]: [[Alan Hume]], britisch Kameramann († [[2010]]) * [[1946]]: [[Willem Keitel]], düütschen [[Generalfeldmarschall]] un Kriegsverbreker (* [[1882]]) * [[1946]]: [[Joachim von Ribbentrop]], düütsch Politiker un Kriegsverbreker (* [[1893]]) * [[1946]]: [[Alfred Rosenberg]], düütsch Politiker un Kriegsverbreker (* [[1893]]) * [[1946]]: [[Arthur Seyß-Inquart]], öösterrieksch Jurist, Politiker un Kriegsverbreker (* [[1892]]) * [[1946]]: [[Julius Streicher]], düütsch Politiker vun de NSDAP un Kriegsverbreker (* [[1885]]) * [[1954]]: [[Karl Meyer (Schriever)|Karl Meyer]], plattdüütsch Schriever un Heimatforscher (* [[1876]]) * [[1967]]: [[Carl Clarence Kiess]], US-amerikaansch Astronom (* [[1887]]) * [[1973]]: [[Gene Krupa]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1909]]) * [[1981]]: [[Reinhard Onken]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter (* [[1891]]) * [[1910]]: [[Wilhelm Fricke (Schriever, 1843)|Wilhelm Fricke]], plattdüütsch Schriever (* [[1843]]) * [[1990]]: [[Art Blakey]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1919]]) * [[2023]]: [[Martti Ahtisaari]], finnisch Politiker un Freedensnobelpriesdräger (* [[1937]]) [[Kategorie:Dag|Oktober 16]] pm8oxper69ggbyr8ckol7icp4l9mb54 0 17519 1066416 1061799 2026-05-24T11:36:48Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1066416 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == * [[4. Juni]]: [[Tonga]] wurrd unafhängig vun Grootbritannien. === Kultur, Wetenschoppen un Kunst === * [[Alexander Solschenizyn]] kriggt den [[Nobelpries for Literatur]] == Boren == * [[19. Januar]]: [[Steffen Freund]], düütsch Footballnatschonalspeler * [[20. Januar]]: [[Branka Katić]], serbisch Schauspelerin * [[2. Februar]]: [[Jewgeni Leonidowitsch Redkin]], sowjeetsch bzw. wittrussisch Biathlet * [[3. Februar]]: [[Warwick Davis]], britsch Schauspeler * [[10. Februar]]: [[Marco Girnth]], düütsch Schauspeler * [[14. Februar]]: [[Simon Pegg]], britisch Komiker, Schauspeler un Dreihbookschriever * [[22. Februar]]: [[Manuela Stellmach]], düütsch Swemmsportlerin * [[8. März]]: [[Valeriu Streleț]], moldauisch Politiker un Ministerpräsident * [[13. März]]: [[Alexander Michailowitsch Samokutjajew]], russisch Kosmonaut * [[15. März]]: [[Derek Parra]], US-amerikaansch Iesflinklöper * [[24. März]]: [[Lara Flynn Boyle]], US-amerikaansch Schauspelerin * [[24. März]]: [[Heiko Schmelzle]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter * [[27. März]]: [[Elizabeth Mitchell (Schauspelersche)|Elizabeth Mitchell]], US-amerikaansch Schauspelersche * [[28. März]]: [[Swen Moritzen]], plattdüütsch Schriever * [[28. März]]: [[Vince Vaughn]], US-amerikaansch Schauspeler * [[4. April]]: [[Mark Kirchner (Biathlet)|Mark Kirchner]], düütsch Biathlet un Biathlontrainer * [[5. April]]: [[Petar Genov]], bulgaarsch Schachspeler * [[13. April]]: [[Rintje Ritsma]], nedderlannsch Iesflinklöper * [[17. April]]: [[Martin Buschmann (Politiker)|Martin Buschmann]], düütsch Politiker * [[2. Mai]]: [[Matt Gerald]], US-amerikaansch Schauspeler * [[14. Mai]]: [[Jan Kleyna]], britisch Astronom * [[16. Mai]]: [[Gabriela Sabatini]], argentiensch Tennisspelersche * [[21. Mai]]: [[Sebastian Schnülle]], düütsch Musher * [[26. Juni]]: [[Chris O’Donnell]], US-amerikaansch Schauspeler * [[14. Juli]]: [[Natalja Jewgenjewna Mischkutjonok]], russisch Ieskunstlöperin * [[14. August]]: [[Julia Richter (Schauspelerin)|Julia Richter]], düütsch Schauspelerin * [[22. August]]: [[Ricco Groß]], düütsch Biathlet un Biathlontrainer * [[23. August]]: [[River Phoenix]], US-amerikaansch Schauspeler († [[1993]]) * [[7. September]]: [[Tom Everett Scott]], US-amerikaansch Schauspeler * [[10. September]]: [[Julie Halard-Decugis]], franzöösch Tennisspelerin * [[14. September]]: [[Francesco Casagrande]], italieensch Radrennfohrer * [[16. Oktober]]: [[Mehmet Scholl]], düütsch Footballnatschonalspeler * [[18. Oktober]]: [[Ferrán Latorre Torres]], spaansch Bargstieger * [[12. November]]: [[Valerie Haller]], düütsch Moderatorin * [[15. November]]: [[Uschi Disl]], düütsch Biathletin * [[16. November]]: [[Markus Beerbaum]], düütsch Springrieder * [[18. November]]: [[Geert Van Bondt]], belgisch Radrennfohrer * [[27. November]]: [[Han Kang]], süüdkoreaansch Schrieversche un Nobelpriesdrägerin * [[11. Dezember]]: [[Chris Henderson]], US-amerikaansch Footballnatschonalspeler * [[12. Dezember]]: [[Jennifer Connelly]], US-amerikaansche Schauspelersche * [[28. Dezember]]: [[Oleg Germanowitsch Artemjew]], russisch Kosmonaut * [[30. Dezember]]: [[Bart Rouwenhorst]], nedderlandsch Maler ;Ahn bekannt Datum * [[Petra Hartmann]], düütsche Schrieversch vun Fantasy-Romanen, Vertellsels un Märchen == Storven == * [[19. Januar]]: [[Albert Mähl]], plattdüütsch Schriever (* [[1893]]) * [[8. Februar]]: [[Lester Rollo Stoefen]], US-amerikaansch Tennisspeler (* [[1911]]) * [[22. Februar]]: [[Dora Boothby]], britisch Badminton- un Tennisspelerin (* [[1881]]) * [[23. März]]: [[Ludwig Rödl]], düütsch Schachspeler (* [[1907]]) * [[25. März]]: [[Hans Mahler]], düütsch Schauspeler, Intendant un Speelbaas (* [[1900]]) * [[5. April]]: [[Therese Pöhler]], plattdüütsche Schrieversche (* [[1891]]) * [[9. Mai]]: [[Franz Etzel]], düütsch Politiker un Bundsminister (* [[1902]]) * [[18. Mai]]: [[Camillo Ugi]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1884]]) * [[31. Mai]]: [[Bruno Peyn]], plattdüütsch Schriever (* [[1887]]) * [[8. Juni]]: [[Nicola Pende]], italieensch Endokrinoloog (* [[1880]]) * [[10. Juli]]: [[Arnolt Ditj]], [[plautdietsch]] Schriever (* [[1889]]) * [[13. Juli]]: [[Louis Wolfe Gilbert]], US-amerikaansch Komponist (* [[1886]]) * [[6. August]]: [[Albin Kitzinger]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1912]]) * [[8. August]]: [[Ernst Behrens]], plattdüütschen Dichter un Schriever (* [[1878]]) * [[9. August]]: [[Hinrich Holsten]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* [[1902]]) * [[17. September]]: [[Désiré Keteleer]], belgisch Radrennfohrer (* [[1920]]) * [[21. September]]: [[Adolf Wiklund (Biathlet)|Adolf Wiklund]], sweedsch Biathlet (* [[1921]]) * [[20. Oktober]]: [[Patrick Wymark]], britisch Schauspeler (* [[1926]]) * [[9. November]]: [[Charles de Gaulle]], franzöösch General un Staatspräsident (* [[1890]]) * [[21. November]]: [[Chandrasekhara Venkata Raman]], indisch Physiker un Nobelpriesdräger (* [[1888]]) [[Kategorie:20. Johrhunnert]] [[Kategorie:Johr]] 93p1f1qdrgpy0k07z4p4cq333tjy6at 2 21981 1066322 1017315 2026-05-23T13:56:37Z Flaverius 21322 1066322 wikitext text/x-wiki De so bi 800 wichtigsten Artikels överhaupt för en Nakieksel vun de Nee- un Nutiet (wenn een dorna geiht, wat veel söcht warrt). Ruttreckt ut de Toplisten vun de dusend opfakenst opropenen Artikels in’n Februar 2008 op [http://stats.grok.se/en/top en], [http://stats.grok.se/de/top de] un [http://stats.grok.se/nl/top nl]. Wat dubbelt is, is rutnahmen (sünd aver wohrschienlich noch jümmer en ganze Reeg över), allens, wat in’n Februar blot kort vun Bedüden weer, is ok rut. Bi de Popkultur geiht de List en Middelweg. En goden Deel vun Schauspelers, Computerspelen un all sowat is rut, aver lang nich allens, so dat ok Amy Winehouse un George Clooney as weltwied bekannte Figurn vun de moderne Welt stahn bleven sünd. De List is 849 Indrääg lang (nablevene dubbelte mittellt). Dorvun sünd 591 rood. En ''bruukbor'' Nakieksel schull bi 0 stahn. <div style="column-width:20em; column-count:4; max-width: 85em"> # [[Wiki]] 4264295 # [[Barack Obama]] 3851 # [[Sex]] 1221250 # [[Naruto]] 921059 # [[Muhammad]] 875290 # [[YouTube]] 759661 # [[Maanddüüsternis]] 687772 # [[MySpace]] 677961 # [[Penis]] 614870 # [[Amy Winehouse]] 595267 # [[Abraham Lincoln]] 560552 # [[Leevde]] 555990 # [[Masturbatschoon]] 534274 # [[Adolf Hitler]] 532760 # [[New York City]] 532532 # [[George W. Bush]] 528177 # [[Fidel Castro]] 526792 # [[Facebook]] 516102 # [[Pornografie]] 494691 # [[Britney Spears]] 486353 # [[Hillary Clinton]] 475046 # [[Aschermiddweken]] 469143 # [[Michael Jackson]] 439048 # [[Newton (Eenheit)]] 436865 # [[Blu-ray Disc]] 426498 # [[Dubai]] 426418 # [[Ronald Reagan]] 425117 # [[Tupac Shakur]] 418519 # [[Eminem]] 410317 # [[Bill Clinton]] 406999 # [[Wii]] 367823 # [[PlayStation 3]] 361278 # [[Metallica]] 360668 # [[Malcolm X]] 352777 # [[Michael Jordan]] 348969 # [[Elisabeth I. (Tudor)|Elisabeth I.]] 348969 # [[Orgasmus]] 346007 # [[Anime]] 342694 # [[Politik]] 342455 # [[Vietnam-Krieg]] 338267 # [[Kokain]] 332863 # [[George Washington]] 329871 # [[Tina Turner]] 328110 # [[Hentai]] 320507 # [[Google]] 319387 # [[Sünndüüsternis]] 316660 # [[Hydrazin]] 307312 # [[Hund]] 305971 # [[Perzesser]] 305090 # [[Batman]] 303722 # [[Henry VIII.]] 303117 # [[Muhammad Ali]] 302819 # [[Bill Gates]] 302615 # [[Engelsche Spraak]] 297094 # [[Jesse James]] 294946 # [[Free Software]] 291451 # [[Katt]] 290117 # [[Thomas Jefferson]] 289815 # [[Söven Weltwunners]] 285114 # [[Mahatma Gandhi]] 284614 # [[Hiroshima un Nagasaki]] 284549 # [[Emo]] 284083 # [[Buddhismus]] 283836 # [[St.-Patricks-Dag]] 283561 # [[Oostern]] 283552 # [[Klitoris]] 280718 # [[Angelina Jolie]] 279715 # [[Venedig]] 279241 # [[Arnold Schwarzenegger]] 274069 # [[Hawaii]] 273679 # [[Proxy-Server]] 272213 # [[Anne Boleyn]] 271293 # [[The Simpsons]] 270351 # [[Theodore Roosevelt]] 267786 # [[Elisabeth II.]] 266582 # [[Book]] 266512 # [[Marilyn Monroe]] 265625 # [[Söven Doodsünnen]] 986 # [[Ku Klux Klan]] 541 # [[Harry Potter]] 462 # [[Windows Vista]] 371 # [[Playboy]] 439 # [[Bob Marley]] 966 # [[Pablo Picasso]] 435 # [[Oprah Winfrey]] 186 # [[Bost]] 685 # [[Franklin D. Roosevelt]] 079 # [[RSS]] 243481 # [[Snoop Dogg]] 691 # [[Thomas Edison]] 520 # [[Boeing 747]] 743 # [[Tuberkulose|Tuberkuloos]] 512 # [[RAID]] 239089 # [[Grote Depresschoon]] 848 # [[Will Smith]] 096 # [[Tiger]] 356 # [[Lungensweer]] 950 # [[Led Zeppelin]] 453 # [[Edgar Allan Poe]] 363 # [[Julius Caesar]] 835 # [[Lööw]] 434 # [[George H. W. Bush]] 412 # [[Absinth]] 274 # [[Hard Disc]] 672 # [[Jimi Hendrix]] 601 # [[Microsoft]] 876 # [[Benjamin Franklin]] 646 # [[Mars (Planet)|Mars]] 183 # [[IPod]] 396 # [[Jennifer Lopez]] # [[Kamasutra]] 956 # [[Édith Piaf]] 827 # [[Sylvester Stallone]] 006 # [[Greeksch Alphabeet]] 462 # [[RMS Titanic]] 668 # [[Ethanol]] 123 # [[Maand (Eer)]] 933 # [[Freemurers]] 917 # [[AC/DC]] 974 # [[James Bond]] 086 # [[Tschernobyl]] 774 # [[Elvis Presley]] 403 # [[Marie Antoinette]] 999 # [[Charles Darwin]] 890 # [[Linux]] 789 # [[South Park]] 434 # [[Isaac Newton]] 530 # [[Bob Dylan]] 206771 # [[Michelangelo]] 206616 # [[Richard Nixon]] 203602 # [[Schizophrenie]] 203472 # [[Lolita]] 203040 # [[Florida]] 202264 # [[Autismus]] 201740 # [[Hurrican Katrina]] 201141 # [[Charles Manson]] 200936 # [[Terroranslääg vun’n 11. September]] 200296 # [[Oscar]] # [[Schiev]] 199452 # [[Superman]] 199069 # [[Winston Churchill]] 198965 # [[Blog]] 198192 # [[Christendom]] 198018 # [[Louis Armstrong]] 196778 # [[Al Capone]] 193403 # [[Star Wars]] 192151 # [[Freddie Mercury]] 190999 # [[Salvador Dalí]] 190805 # [[World Trade Center]] 190242 # [[Nelson Mandela]] 189318 # [[Sparta (Antike)|Sparta]] 189033 # [[Pearl Harbor]] 186419 # [[Asien]] 186393 # [[Koffein]] 185974 # [[Marketing]] 184112 # [[Madonna]] 182513 # [[Windows XP]] 182423 # [[Darfur-Konflikt]] 181284 # [[Swart Lock]] 180781 # [[Sozialismus]] 179779 # [[BDSM]] 179409 # [[Router]] 179349 # [[Paul McCartney]] 179244 # [[Karl Marx]] 179117 # [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] 178941 # [[Deert]] 178581 # [[Pink Floyd]] 178375 # [[Irak-Krieg]] 178277 # [[Akbar]] 178167 # [[Nikola Tesla]] 177649 # [[Galileo Galilei]] 176489 # [[Red Hot Chili Peppers]] 176357 # [[Musik]] 176205 # [[Demokratie]] 176028 # [[Ernest Hemingway]] 176002 # [[Gold]] 175694 # [[Antarktika]] 175659 # [[Jimmy Carter]] 175616 # [[Steern (Astronomie)|Steern]] 175364 # [[Weertschop]] 174126 # [[Asperger-Syndrom]] 174037 # [[Pluto]] 173276 # [[Woodrow Wilson]] 172479 # [[Pokémon]] 172446 # [[Brad Pitt]] 172424 # [[Beowulf]] 172359 # [[Virus]] 171837 # [[Existentialismus]] 171567 # [[Faschismus]] 170261 # [[Wi-Fi]] 170188 # [[Euro]] 168863 # [[Platon]] 168153 # [[Serial ATA]] 168054 # [[C (Programmeerspraak)]] 166698 # [[Erekschoon]] 165303 # [[G-Punkt]] 165038 # [[John Locke]] 164470 # [[Geslechtskrankheit]] 164132 # [[Tom Cruise]] 163700 # [[Homosexualität]] 163568 # [[Ronaldo]] 163479 # [[George Clooney]] 162520 # [[Charlie Chaplin]] 162511 # [[Aerosmith]] 161962 # [[Mount Everest]] 161385 # [[Bluetooth]] 161185 # [[Rezession]] 161024 # [[David Bowie]] 160665 # [[DVD]] 160636 # [[Korn]] 160608 # [[High School Musical]] 160608 # [[Zeus]] 160132 # [[Vergewaltigung]] 159785 # [[Andrew Jackson]] 159487 # [[Demokraatsche Partei (USA)]] 158036 # [[Swart Dood]] 157922 # [[Metapher]] 157773 # [[Delfin]] 157757 # [[Booker T. Washington]] 157725 # [[Haiku]] 157335 # [[Enzyklopädie]] 155646 # [[XML]] 155593 # [[Tiger Woods]] 155448 # [[Kyoto-Protokoll]] 155387 # [[Feernsehn]] 154585 # [[Nee-England]] 153980 # [[Roos]] 153735 # [[Frank Sinatra]] 153477 # [[Beyoncé Knowles]] 153469 # [[Zeitgeist]] 153336 # [[Spice Girls]] 153132 # [[Anne Frank]] 153094 # [[Bill Cosby]] 152780 # [[Genitalverstümmelung]] 152437 # [[Wöörbook]] 152287 # [[Uniform Resource Locator]] 151909 # [[Venus (Planet)]] 151621 # [[Dwight D. Eisenhower]] 151561 # [[Condoleezza Rice]] 150989 # [[Manga]] 150671 # [[Web 2]] 150562 # [[Toronto]] 150317 # [[Raúl Castro]] 150259 # [[Al Gore]] 150091 # [[Rambo]] 150021 # [[Walt Disney]] 149713 # [[Cher]] 149451 # [[Saturn (Planet)|Saturn]] 149410 # [[Bedriefssystem]] 149149 # [[Krieg vun 1812]] 149139 # [[Noordamerika]] 149068 # [[Steve Jobs]] 148915 # [[Jennifer Aniston]] 148623 # [[Kapitalismus]] 148545 # [[Freeheitsstatue]] 148242 # [[Windows 7]] 148211 # [[Shakira]] 147703 # [[Korea-Krieg]] 147532 # [[Spaansche Spraak]] 146885 # [[US-Dollar]] 146780 # [[Tornado]] 145762 # [[Illuminati]] 145673 # [[Johnny Cash]] 145282 # [[Stonehenge]] 144362 # [[Marilyn Manson]] 144347 # [[Manhattan]] 144191 # [[Machu Picchu]] 144099 # [[Guns N' Roses]] 143857 # [[Nintendo DS]] 143541 # [[Microsoft Windows]] 143410 # [[Sünnenergie]] 143159 # [[Handy]] 142244 # [[Agnostizismus]] 142188 # [[Överwicht]] 142100 # [[Louisiana Purchase]] 141782 # [[Meningitis]] 141531 # [[Steven Spielberg]] 141165 # [[Aretha Franklin]] 141124 # [[Gollen Snitt]] 141050 # [[Maya (Indianers)|Maya]] 140854 # [[Harry S. Truman]] 140459 # [[Diamand]] 140354 # [[Final Fantasy VII]] 140345 # [[Audrey Hepburn]] 140310 # [[Airbus A380]] 140183 # [[Alkohol]] 139910 # [[LSD]] 139686 # [[Eiffeltoorn]] 139594 # [[Fibonacci-Tall]] 139562 # [[Guitar Hero]] 139490 # [[Guam]] 139412 # [[Howard Hughes]] 139254 # [[Lichtgeswinnigkeit]] 138996 # [[Interpol]] 856 # [[Europääsche Union]] 198631 # [[Tweet Weltkrieg]] 174353 # [[Scientology]] 163864 # [[London]] 146572 # [[Hypertext Transfer Protocol]] 144379 # [[Eerst Weltkrieg]] 140643 # [[Eer]] 111594 # [[Hamborg]] 111122 # [[Borderline-Persönlichkeitsstörung]] 110307 # [[Hart]] 100602 # [[Afrika]] 100576 # [[Saw]] 97670 # [[Paris]] 96704 # [[Islam]] 96072 # [[Sophie Scholl]] 95628 # [[HIV/AIDS]] 94263 # [[Romantik]] 90672 # [[Barock]] 89739 # [[München]] 89137 # [[Periodensystem]] 87895 # [[Norovirus]] 85765 # [[Swangerschop]] 84392 # [[Bayern]] 84248 # [[Water]] 82850 # [[World Wide Web]] 81621 # [[Vereente Natschonen]] 81045 # [[Franzöösche Revolutschoon]] 80868 # [[Köln]] 79149 # [[Napoléon Bonaparte]] 75299 # [[Wien (Stadt)|Wien]] 74408 # [[Bertolt Brecht]] 74209 # [[Leonardo da Vinci]] 73810 # [[Martin Luther]] 73573 # [[Renaissance]] 73425 # [[Sünn]] 72242 # [[Baden-Württemberg]] 71991 # [[Weimarer Republik]] 71315 # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] 70663 # [[Internet]] 70660 # [[Scharlach]] 70339 # [[Expressionismus]] 69389 # [[Buddhismus]] 68851 # [[Diabetes mellitus]] 68042 # [[Kalifornien]] 66161 # [[Bruttobinnenlandsprodukt]] 65273 # [[Oog]] 65169 # [[Noordrhien-Westfalen]] 65059 # [[Greeksche Mythologie]] 64555 # [[NATO]] 64354 # [[Röömsch Riek]] 64081 # [[Albert Einstein]] 64009 # [[Düütsche Demokraatsche Republik]] 63887 # [[Frankfurt am Main]] 63616 # [[Fastentiet]] 63338 # [[Klavier]] 63034 # [[Nathan der Weise]] 62554 # [[Logarithmus]] 62247 # [[The Beatles]] 62035 # [[Dubai]] 61622 # [[Cannabis]] 61219 # [[Erdööl]] 61012 # [[Poker]] 60007 # [[Fever]] 58593 # [[Multiple Skleroos]] 58307 # [[Los Angeles]] 57767 # [[Inflatschoon]] 57575 # [[Neddersassen]] 57489 # [[Witte Roos]] 57394 # [[Martin Luther King]] 57393 # [[Hessen]] 57305 # [[Johann Sebastian Bach]] 56727 # [[Sinus]] 56352 # [[Dreeeck]] 56095 # [[Minsch]] 56056 # [[Quadraatsche Gliekung]] 55955 # [[Judendom]] 55617 # [[Bregen]] 55314 # [[Friedrich Schiller]] 54742 # [[Windpocken]] 54445 # [[Photosynthees]] 53545 # [[Internatschonale Ruumstatschoon]] 53516 # [[Ludwig van Beethoven]] 53356 # [[Pablo Picasso]] 53200 # [[Prag]] 52413 # [[Christoph Kolumbus]] 52183 # [[Jugoslawien]] 52146 # [[Rhienland-Palz]] 52124 # [[Hoochdüütsch]] 52113 # [[ADHS]] 52073 # [[Arthroos]] 52062 # [[Globale Upwärmen|Global Opwarmen]] 51994 # [[Tügen vun Jehova]] 51985 # [[Dörtigjohrig Krieg]] 51633 # [[Universal Serial Bus]] 51605 # [[KZ Auschwitz-Birkenau]] 51358 # [[Otto von Bismarck]] 51271 # [[Hämorrhoiden]] 50724 # [[Stuttgart]] 50615 # [[Schaltjohr]] 50507 # [[Sünnsystem]] 50452 # [[Gitarr]] 50355 # [[IP-Adress]] 49972 # [[Rode Armee Frakschoon]] 49967 # [[Che Guevara|Ernesto Che Guevara]] 49691 # [[Mohammed]] 49682 # [[Slangen]] 49557 # [[Madeira]] 49231 # [[Koffie|Kaffee]] 49187 # [[Differentschaalreeknung]] 49058 # [[Domain Name System]] 48980 # [[Drievhuuseffekt]] 48871 # [[Olympsche Spele|Olympsche Spelen]] 48551 # [[PH-Wert]] 48185 # [[Immanuel Kant]] 48154 # [[Aborigines]] 48151 # [[Zirkumzision]] 48141 # [[Droog (Ruuschmiddel)|Droog]] 48135 # [[Hinduismus]] 48134 # [[William Shakespeare]] 48085 # [[Punk]] 48019 # [[Holocaust]] 48000 # [[ICQ]] 47617 # [[Aluminium]] 47426 # [[Alpen]] 46848 # [[Bakterien]] 46292 # [[Pubertät]] 46123 # [[Morbus Crohn]] 46093 # [[Kanaarsche Eilannen]] 45961 # [[Football]] 45632 # [[Iesen]] 45549 # [[Jakobsweg]] 45371 # [[Barcelona]] 45183 # [[Franz Kafka]] 45109 # [[Natschonalsozialismus]] 45085 # [[Basketball]] 45057 # [[Kohlenstoffdioxid]] 44765 # [[Sassen (Bundsland)]] 44488 # [[Regenwoold]] 44417 # [[Enzym]] 44215 # [[Magnetresonanztomographie]] 44155 # [[Ku-Klux-Klan]] 43993 # [[Stahl]] 43938 # [[Aminosüür]] 43802 # [[Pest]] 43697 # [[Krinktall]] 43430 # [[Down-Syndrom]] 43164 # [[Wulf]] 43123 # [[Blood]] 43061 # [[Amphetamin]] 43024 # [[Ethernet]] 43017 # [[Helmut Schmidt]] 42954 # [[Chicago]] 42870 # [[Röömsche Tallen]] 42859 # [[Sowjetunion]] 42602 # [[Iesboor]] 42600 # [[Faslaam]] 42570 # [[Friedrich Dürrenmatt]] 42244 # [[Heinrich Heine]] 42229 # [[Leipzig]] 42197 # [[Bloodgrupp]] 42188 # [[Willy Brandt]] 42140 # [[Gotik]] 41980 # [[Tätowierung]] 41938 # [[Mallorca]] 41900 # [[Fabel]] 41899 # [[Fleger]] 41865 # [[Düsseldörp]] 41600 # [[Madrid]] 41503 # [[Fisch]] 41489 # [[Föhrerschien]] 41471 # [[Hongkong]] 41453 # [[Standardafwiekung]] 41438 # [[Wööst]] 41426 # [[Latiensche Spraak]] 41304 # [[Chemie]] 41252 # [[Bremen]] 41192 # [[Schilddrüüs]] 41159 # [[Epilepsie]] 41066 # [[Integralreeknung]] 40982 # [[Bilanz]] 40857 # [[Antarktis]] 40773 # [[Erich Kästner]] 40756 # [[Slaganfall]] 40728 # [[Normalverdelung]] 40523 # [[Hillig Röömsch Riek]] 40490 # [[Emoticon]] 40473 # [[Angela Merkel]] 40393 # [[Herpes Zoster]] 40368 # [[Carl Spitzweg]] 40273 # [[Desoxyribonukleinsüre]] 40158 # [[Leukämie]] 39998 # [[Neer (Organ)|Neer]] 39941 # [[Viren]] 39835 # [[Hannober]] 39820 # [[Dörngen]] 39808 # [[Osmaansch Riek]] 39742 # [[Transistor]] 39434 # [[Erneuerbare Energie]] 39429 # [[Romeo un Julia]] 39339 # [[Brannenborg]] 39304 # [[Nicolas Cage]] 39215 # [[Binoomsche Formel]] 39210 # [[Sturmund und Drang]] 39184 # [[Thomas Mann]] 39171 # [[Mathematik]] 39093 # [[Jesus vun Nazaret]] 39046 # [[Krink]] 38988 # [[Airbus A380]] 38957 # [[Thromboos]] 38952 # [[Impressionismus]] 38938 # [[Sezessionskrieg]] 38805 # [[Kate Nash]] 38758 # [[Aristoteles]] 38714 # [[Blooddruck]] 38669 # [[Kartoffel]] 38658 # [[SQL]] 38576 # [[Donau]] 38480 # [[Metapher]] 38432 # [[Hermann Hesse]] 38405 # [[Texas]] 38330 # [[Nürnberg]] 38291 # [[Kopper]] 38234 # [[Tokio]] 38077 # [[Shanghai]] 38069 # [[Saarland]] 38044 # [[Brennstoffzell]] 38028 # [[Alaska]] 37998 # [[Demenz]] 37924 # [[Kohlenhydrate]] 37913 # [[Wireless LAN]] 37587 # [[Tsunami]] 37577 # [[Panzer]] 37574 # [[Rosenmaandag]] 37557 # [[Antibiotika]] 37485 # [[Las Vegas]] 37472 # [[Sweißen]] 37351 # [[Preußen (Staat)|Preußen]] 37207 # [[Radioaktivität]] 37119 # [[Diabetes]] 37087 # [[Minschenrechten]] 36948 # [[Ruhrgebiet]] 36874 # [[Süüdamerika]] 36842 # [[Byte]] 36619 # [[Folter]] 36602 # [[Bloodkreisloop]] 36509 # [[Dieselmotor]] 36499 # [[Dichte]] 36434 # [[Lyrik]] 36406 # [[Vitamine]] 36295 # [[Nettbreef]] 36275 # [[Gripp]] 36145 # [[Industrielle Revolutschoon]] 36126 # [[Karibik]] 36101 # [[Hepatitis B]] 36079 # [[Legasthenie]] 36011 # [[Fladdermüüs]] 35999 # [[Bandschievenvörfall]] 35982 # [[Tastatur]] 35968 # [[Sydney]] 35960 # [[Primtall]] 35886 # [[Wales]] 35840 # [[Kommanditsellschop]] 35830 # [[Söökmaschien]] 35814 # [[Malaria]] 35790 # [[Konrad Adenauer]] 35781 # [[Fro]] 35647 # [[Photovoltaik]] 35629 # [[Viskosität]] 35611 # [[Düütsch Riek]] 35560 # [[Juden]] 35546 # [[Zürich]] 35395 # [[Laser]] 35389 # [[Bushido]] 35354 # [[Meioos]] 35335 # [[Joseph Goebbels]] 35303 # [[Liberalismus]] 35245 # [[Transformater]] 35110 # [[Vagels]] 35079 # [[Kunststoff]] 35013 # [[Prostitutschoon]] 35009 # [[Stiftung]] 34953 # [[Dinosaurier]] 34923 # [[Automobil]] 34913 # [[Puls]] 34901 # [[Schokolaad]] 34883 # [[Marihuana]] 34528 # [[Ottomotor]] 34513 # [[Ekstaas]] 34493 # [[Elektrisch Wedderstand]] 34490 # [[Sleswig-Holsteen]] 34486 # [[Hepatitis]] 34482 # [[Kinnergeld]] 34460 # [[DVB-T]] 34443 # [[Tinnitus]] 34386 # [[Pinguine]] 34350 # [[Absolutismus]] 34277 # [[Rheuma]] 34126 # [[Sassen-Anhalt]] 34096 # 883 [[Imperialismus]] 34068 # 884 [[Mitoos]] 34038 # [[Nil]] 33998 # [[Ludwig XIV.]] 33868 # [[Gotthold Ephraim Lessing]] 33730 # [[Sarkasmus]] 33714 # [[Ohr (Orgaan)|Ohr]] 33678 # [[Dood]] 33676 # [[Steernteken]] 33652 # [[Ingwer]] 33632 # [[Stephen King]] 33611 # [[Gentechnik]] 33566 # [[Gicht]] 33564 # [[Schutzstaffel]] 33489 # [[Atom]] 33481 # [[Eerdbeven]] 33401 # [[Mormonen]] 33399 # [[Volkswagen]] 33386 # [[Huut]] 33379 # [[Schengener Afkamen]] 33307 # [[Dampmaschien]] 33271 # [[Stadt]] 33268 # [[Albrecht Dürer]] 33229 # [[Monaco]] 33156 # [[Indianer]] 33095 # [[Tibet]] 33089 # [[Magnesium]] 33036 # [[Industrialiserung]] 33007 # [[Pilates]] 32949 # [[Essigsüür]] 32939 # [[Kosovo-Krieg]] 32929 # [[Nicolas Sarkozy]] 32901 # [[Caspar David Friedrich]] 32851 # [[Stickstoff]] 32810 # [[Friedensreich Hundertwasser]] 32770 # [[Exponentschalfunkschoon]] 32663 # [[Magnetismus]] 32609 # [[Ammoniak]] 32576 # [[Kernkraftwark]] 32566 # [[Gran Canaria]] 32480 # [[Elektrisch Stroom]] 32470 # [[Düörpm]] 32460 # [[Jean-Jacques Rousseau]] 32375 # [[Essen]] 32253 # [[Richard Wagner]] 32246 # [[GmbH]] 32217 # [[Swevelsüür]] 32039 # [[Rhetorik]] 32036 # [[Alexandre Dumas de Öllere]] 32036 # [[Krüüztog]] 32019 # [[Server]] 31950 # [[Pille achterna]] 31894 # [[Chromosom]] 31864 # [[Sahara]] 31817 # [[John Lennon]] 31800 # [[Mohammed]] 46 # [[Leonardo da Vinci]] 19447 # [[Rotterdam]] 18467 # [[Rembrandt van Rijn]] 17236 # [[Middelöller]] 17195 # [[Vincent van Gogh]] 17039 # [[Barcelona]] 14198 # [[Berliner Muur]] 13835 # [[Lever]] 12433 # [[Den Haag]] 12332 # [[Achtigjohrig Krieg]] 11627 # [[Kreeft]] 11140 # [[Oolt Ägypten]] 11084 # [[Maastricht]] 10984 # [[Bronchitis]] 10977 # [[Surrealismus]] 10919 # [[Istanbul]] 10703 # [[Louvre]] 10657 # [[Troja]] 10647 # [[Tennis]] 10378 # [[Mafia]] 10302 # [[Kolosseum]] 10124 # 334 [[Psychose]] 10105 # 348 [[Süüd-Amerika]] 9832 # [[World of Warcraft]] 9707 # [[Religion]] 9706 # [[Vulkaan]] 9701 # [[Evolutschoonstheorie]] 9596 # [[The Lord of the Rings]] 9468 # [[Peerd]] 9384 # [[Karl de Grote]] 9366 # [[Beer (Drunk)|Beer]] 9358 # [[Brügge]] 9296 # [[Koolt Krieg]] 9265 # [[Jugendstil]] 9252 # [[Waterstoff]] 9251 # [[Swangerschopsafbröök|Abort]] 9220 # [[Chineesche Muur]] 9168 # [[Kubismus]] 9095 # [[Arthrose]] 9045 # [[Sperma]] 8948 # [[Sigmund Freud]] 8925 # [[Freesland]] 8883 # [[Koran]] 8868 # [[Wikingers]] 8761 # [[Diarrhöe]] 8555 # [[Singapur]] 8541 # [[Athen]] 8432 # [[Fohrrad|Fiets]] 8399 # [[Andy Warhol]] 8319 # [[Jazz]] 8317 # [[Pingsten]] 8312 # [[Antoni Gaudí]] 8054 # [[Alexander de Grote]] 8053 # [[Blinddarmentzündung]] 8050 # [[Parkinson]] 8047 # [[San Francisco]] 8036 # [[Kunst]] 7994 # [[Planeet]] 7982 # [[Vlannern]] 7959 # [[Alphabet]] 7899 # [[Alzheimer]] 7890 # [[Haien]] 7881 # [[Schildpadden]] 7862 # [[Teihn Gebaden]] 7830 # [[Ecstasy]] 7785 # [[Pythagoras]] 7574 # [[Brüssel]] 7517 # [[Ethik]] 7445 # [[Popmusik]] 7424 # [[Fotografie]] 7421 # [[Eindhoven]] 7405 # [[Josef Stalin]] 7326 # [[Vancouver]] 7305 # [[Noord-Brabant]] 7263 # [[Telefoon]] 7251 # [[Gregoriaansch Klenner]] 7179 # [[Migräne]] 7178 # [[William Wallace]] 7165 # [[Aphrodite]] 7056 # [[Gelderlaand]] 7046 # [[Graffiti]] 7029 # [[Protein]] 7000 # [[Taj Mahal]] 6954 # [[Windenergie]] 6927 # [[Skelett]] 6913 # [[PHP]] 6903 # [[Liter]] 6865 # [[Satz vun Pythagoras]] 6863 # [[Pompeji]] 6859 # [[Cholesterin]] 6831 # [[Psychologie]] 6809 # [[Orkaan]] 6794 # [[Atheismus]] 6759 # [[Scharia]] 6758 # [[Tutanchamun]] 6755 # [[Rock (Musik)|Rock]] 6743 # [[Humanismus]] 6734 # [[Baarmoder]] 6714 # [[Schimmels]] 6680 # [[Euthanasie]] 6661 # [[Mao Zedong]] 6646 # [[Mustafa Kemal Atatürk]] 6634 # [[Kreta]] 6621 # [[Judo]] 6618 # [[Elifant]] 6598 # [[Valentin]] 6597 # [[Utrecht]] 6592 # [[Mood]] 6576 # [[Teneriffa]] 6574 # [[Asthma]] 6571 # [[Elisabeth vun Öösterriek-Ungarn]] 6562 # [[Rom]] 6544 # [[Dyslexie]] 6528 # [[Süüf]] 6524 # [[Röömsch-kathoolsche Kark]] 6502 # [[Sport]] 6499 # [[Claude Monet]] 6428 # [[Moskau]] 6381 # [[Budapest]] 6368 # [[Willem I. vun de Nedderlannen]] 6361 # [[Godd]] 6341 # [[Al Qaida]] 6287 # [[Rhien]] 6267 # [[Franzöösche Spraak]] 6263 # [[Waalfisch]] 6262 # [[Suurstoff]] 6230 # [[Peking]] 6210 # [[Podcasting]] 6205 # [[Quantenmechanik]] 6156 # [[Johannes Vermeer]] 6125 # [[René Descartes]] 6121 # [[Gedicht]] 6118 # [[Peter Paul Rubens]] 6114 # [[Formel 1]] 6113 # [[ABBA]] 6102 # [[Rammstein]] 6094 # [[Drenthe]] 6045 # [[Serotonine]] 6023 # [[Kinnerarbeit]] 6021 # [[Taliban]] 6006 # [[Europa]] 5988 # [[Dalai Lama]] 5984 # [[Araabsche Spraak]] 5971 # [[Dresden]] 5957 # [[Karnenergie]] 5952 # [[Hypophyse]] 5950 # [[Big Ben]] 5897 # [[Regenbagen]] 5890 # [[Leopard]] 5853 # [[Menstruatschoonscyclus]] 5843 # [[Feminismus]] 5839 # [[Kelten]] 5832 # [[Süüd-Holland]] 5819 # [[Blues]] 5807 # [[Space Shuttle]] 5806 </div> let6qadei3qwwyblog0hvhwijcrc46v 1066329 1066322 2026-05-23T13:59:59Z Flaverius 21322 Ännern [[Special:Diff/1066322|1066322]] vun [[Special:Contributions/Flaverius|Flaverius]] ([[User talk:Flaverius|Diskuschoon]]) trüchdreiht. 1066329 wikitext text/x-wiki De so bi 800 wichtigsten Artikels överhaupt för en Nakieksel vun de Nee- un Nutiet (wenn een dorna geiht, wat veel söcht warrt). Ruttreckt ut de Toplisten vun de dusend opfakenst opropenen Artikels in’n Februar 2008 op [http://stats.grok.se/en/top en], [http://stats.grok.se/de/top de] un [http://stats.grok.se/nl/top nl]. Wat dubbelt is, is rutnahmen (sünd aver wohrschienlich noch jümmer en ganze Reeg över), allens, wat in’n Februar blot kort vun Bedüden weer, is ok rut. Bi de Popkultur geiht de List en Middelweg. En goden Deel vun Schauspelers, Computerspelen un all sowat is rut, aver lang nich allens, so dat ok Amy Winehouse un George Clooney as weltwied bekannte Figurn vun de moderne Welt stahn bleven sünd. De List is 849 Indrääg lang (nablevene dubbelte mittellt). Dorvun sünd 591 rood. En ''bruukbor'' Nakieksel schull bi 0 stahn. <div style="column-width:20em; column-count:4; max-width: 85em"> # [[Wiki]] 4264295 # [[Barack Obama]] 3851 # [[Sex]] 1221250 # [[Naruto]] 921059 # [[Muhammad]] 875290 # [[YouTube]] 759661 # [[Maanddüüsternis]] 687772 # [[MySpace]] 677961 # [[Penis]] 614870 # [[Amy Winehouse]] 595267 # [[Abraham Lincoln]] 560552 # [[Leevde]] 555990 # [[Masturbatschoon]] 534274 # [[Adolf Hitler]] 532760 # [[New York City]] 532532 # [[George W. Bush]] 528177 # [[Fidel Castro]] 526792 # [[Facebook]] 516102 # [[Pornografie]] 494691 # [[Britney Spears]] 486353 # [[Hillary Clinton]] 475046 # [[Aschermiddweken]] 469143 # [[Michael Jackson]] 439048 # [[Newton (Eenheit)]] 436865 # [[Blu-ray Disc]] 426498 # [[Dubai]] 426418 # [[Ronald Reagan]] 425117 # [[Tupac Shakur]] 418519 # [[Eminem]] 410317 # [[Bill Clinton]] 406999 # [[Wii]] 367823 # [[PlayStation 3]] 361278 # [[Metallica]] 360668 # [[Malcolm X]] 352777 # [[Michael Jordan]] 348969 # [[Elisabeth I. (Tudor)|Elisabeth I.]] 348969 # [[Orgasmus]] 346007 # [[Anime]] 342694 # [[Politik]] 342455 # [[Vietnam-Krieg]] 338267 # [[Kokain]] 332863 # [[George Washington]] 329871 # [[Tina Turner]] 328110 # [[Hentai]] 320507 # [[Google]] 319387 # [[Sünndüüsternis]] 316660 # [[Hydrazin]] 307312 # [[Hund]] 305971 # [[Perzesser]] 305090 # [[Batman]] 303722 # [[Henry VIII.]] 303117 # [[Muhammad Ali]] 302819 # [[Bill Gates]] 302615 # [[Engelsche Spraak]] 297094 # [[Jesse James]] 294946 # [[Free Software]] 291451 # [[Katt]] 290117 # [[Thomas Jefferson]] 289815 # [[Söven Weltwunners]] 285114 # [[Mahatma Gandhi]] 284614 # [[Hiroshima un Nagasaki]] 284549 # [[Emo]] 284083 # [[Buddhismus]] 283836 # [[St.-Patricks-Dag]] 283561 # [[Oostern]] 283552 # [[Klitoris]] 280718 # [[Angelina Jolie]] 279715 # [[Venedig]] 279241 # [[Arnold Schwarzenegger]] 274069 # [[Hawaii]] 273679 # [[Proxy-Server]] 272213 # [[Anne Boleyn]] 271293 # [[The Simpsons]] 270351 # [[Theodore Roosevelt]] 267786 # [[Elisabeth II.]] 266582 # [[Book]] 266512 # [[Marilyn Monroe]] 265625 # [[Söven Doodsünnen]] 986 # [[Ku Klux Klan]] 541 # [[Harry Potter]] 462 # [[Windows Vista]] 371 # [[Playboy]] 439 # [[Bob Marley]] 966 # [[Pablo Picasso]] 435 # [[Oprah Winfrey]] 186 # [[Bost]] 685 # [[Franklin D. Roosevelt]] 079 # [[RSS]] 243481 # [[Snoop Dogg]] 691 # [[Thomas Edison]] 520 # [[Boeing 747]] 743 # [[Tuberkulose|Tuberkuloos]] 512 # [[RAID]] 239089 # [[Grote Depresschoon]] 848 # [[Will Smith]] 096 # [[Tiger]] 356 # [[Lungensweer]] 950 # [[Led Zeppelin]] 453 # [[Edgar Allan Poe]] 363 # [[Julius Caesar]] 835 # [[Lööw]] 434 # [[George H. W. Bush]] 412 # [[Absinth]] 274 # [[Hard Disc]] 672 # [[Jimi Hendrix]] 601 # [[Microsoft]] 876 # [[Benjamin Franklin]] 646 # [[Mars (Planet)|Mars]] 183 # [[IPod]] 396 # [[Jennifer Lopez]] # [[Kamasutra]] 956 # [[Édith Piaf]] 827 # [[Sylvester Stallone]] 006 # [[Greeksch Alphabeet]] 462 # [[RMS Titanic]] 668 # [[Ethanol]] 123 # [[Maand (Eer)]] 933 # [[Freemurers]] 917 # [[AC/DC]] 974 # [[James Bond]] 086 # [[Tschernobyl]] 774 # [[Elvis Presley]] 403 # [[Marie Antoinette]] 999 # [[Charles Darwin]] 890 # [[Linux]] 789 # [[South Park]] 434 # [[Isaac Newton]] 530 # [[Bob Dylan]] 206771 # [[Michelangelo]] 206616 # [[Richard Nixon]] 203602 # [[Schizophrenie]] 203472 # [[Lolita]] 203040 # [[Florida]] 202264 # [[Autismus]] 201740 # [[Hurrican Katrina]] 201141 # [[Charles Manson]] 200936 # [[Terroranslääg vun’n 11. September]] 200296 # [[Oscar]] # [[Schiev]] 199452 # [[Superman]] 199069 # [[Winston Churchill]] 198965 # [[Blog]] 198192 # [[Christendom]] 198018 # [[Louis Armstrong]] 196778 # [[Al Capone]] 193403 # [[Star Wars]] 192151 # [[Freddie Mercury]] 190999 # [[Salvador Dalí]] 190805 # [[World Trade Center]] 190242 # [[Nelson Mandela]] 189318 # [[Sparta (Antike)|Sparta]] 189033 # [[Pearl Harbor]] 186419 # [[Asien]] 186393 # [[Koffein]] 185974 # [[Marketing]] 184112 # [[Madonna]] 182513 # [[Windows XP]] 182423 # [[Darfur-Konflikt]] 181284 # [[Swart Lock]] 180781 # [[Sozialismus]] 179779 # [[BDSM]] 179409 # [[Router]] 179349 # [[Paul McCartney]] 179244 # [[Karl Marx]] 179117 # [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] 178941 # [[Deert]] 178581 # [[Pink Floyd]] 178375 # [[Irak-Krieg]] 178277 # [[Akbar]] 178167 # [[Nikola Tesla]] 177649 # [[Galileo Galilei]] 176489 # [[Red Hot Chili Peppers]] 176357 # [[Musik]] 176205 # [[Demokratie]] 176028 # [[Ernest Hemingway]] 176002 # [[Gold]] 175694 # [[Antarktika]] 175659 # [[Jimmy Carter]] 175616 # [[Steern (Astronomie)|Steern]] 175364 # [[Weertschop]] 174126 # [[Asperger-Syndrom]] 174037 # [[Pluto]] 173276 # [[Woodrow Wilson]] 172479 # [[Pokémon]] 172446 # [[Brad Pitt]] 172424 # [[Beowulf]] 172359 # [[Virus]] 171837 # [[Existentialismus]] 171567 # [[Faschismus]] 170261 # [[Wi-Fi]] 170188 # [[Euro]] 168863 # [[Platon]] 168153 # [[Serial ATA]] 168054 # [[C (Programmeerspraak)]] 166698 # [[Erekschoon]] 165303 # [[G-Punkt]] 165038 # [[John Locke]] 164470 # [[Geslechtskrankheit]] 164132 # [[Tom Cruise]] 163700 # [[Homosexualität]] 163568 # [[Ronaldo]] 163479 # [[George Clooney]] 162520 # [[Charlie Chaplin]] 162511 # [[Aerosmith]] 161962 # [[Mount Everest]] 161385 # [[Bluetooth]] 161185 # [[Rezession]] 161024 # [[David Bowie]] 160665 # [[DVD]] 160636 # [[Korn]] 160608 # [[High School Musical]] 160608 # [[Zeus]] 160132 # [[Vergewaltigung]] 159785 # [[Andrew Jackson]] 159487 # [[Demokraatsche Partei (USA)]] 158036 # [[Swart Dood]] 157922 # [[Metapher]] 157773 # [[Delfin]] 157757 # [[Booker T. Washington]] 157725 # [[Haiku]] 157335 # [[Enzyklopädie]] 155646 # [[XML]] 155593 # [[Tiger Woods]] 155448 # [[Kyoto-Protokoll]] 155387 # [[Feernsehn]] 154585 # [[Nee-England]] 153980 # [[Roos]] 153735 # [[Frank Sinatra]] 153477 # [[Beyoncé Knowles]] 153469 # [[Zeitgeist]] 153336 # [[Spice Girls]] 153132 # [[Anne Frank]] 153094 # [[Bill Cosby]] 152780 # [[Genitalverstümmelung]] 152437 # [[Wöörbook]] 152287 # [[Uniform Resource Locator]] 151909 # [[Venus (Planet)]] 151621 # [[Dwight D. Eisenhower]] 151561 # [[Condoleezza Rice]] 150989 # [[Manga]] 150671 # [[Web 2]] 150562 # [[Toronto]] 150317 # [[Raúl Castro]] 150259 # [[Al Gore]] 150091 # [[Rambo]] 150021 # [[Walt Disney]] 149713 # [[Cher]] 149451 # [[Saturn (Planet)|Saturn]] 149410 # [[Bedriefssystem]] 149149 # [[Krieg vun 1812]] 149139 # [[Noordamerika]] 149068 # [[Steve Jobs]] 148915 # [[Jennifer Aniston]] 148623 # [[Kapitalismus]] 148545 # [[Freeheitsstatue]] 148242 # [[Windows 7]] 148211 # [[Shakira]] 147703 # [[Korea-Krieg]] 147532 # [[Spaansche Spraak]] 146885 # [[US-Dollar]] 146780 # [[Tornado]] 145762 # [[Illuminati]] 145673 # [[Johnny Cash]] 145282 # [[Stonehenge]] 144362 # [[Marilyn Manson]] 144347 # [[Manhattan]] 144191 # [[Machu Picchu]] 144099 # [[Guns N' Roses]] 143857 # [[Nintendo DS]] 143541 # [[Microsoft Windows]] 143410 # [[Sünnenergie]] 143159 # [[Handy]] 142244 # [[Agnostizismus]] 142188 # [[Överwicht]] 142100 # [[Louisiana Purchase]] 141782 # [[Meningitis]] 141531 # [[Steven Spielberg]] 141165 # [[Aretha Franklin]] 141124 # [[Gollen Snitt]] 141050 # [[Maya (Indianers)|Maya]] 140854 # [[Harry S. Truman]] 140459 # [[Diamand]] 140354 # [[Final Fantasy VII]] 140345 # [[Audrey Hepburn]] 140310 # [[Airbus A380]] 140183 # [[Alkohol]] 139910 # [[LSD]] 139686 # [[Eiffeltoorn]] 139594 # [[Fibonacci-Tall]] 139562 # [[Guitar Hero]] 139490 # [[Guam]] 139412 # [[Howard Hughes]] 139254 # [[Lichtgeswinnigkeit]] 138996 # [[Interpol]] 856 # [[Europääsche Union]] 198631 # [[Tweet Weltkrieg]] 174353 # [[Scientology]] 163864 # [[London]] 146572 # [[Hypertext Transfer Protocol]] 144379 # [[Eerst Weltkrieg]] 140643 # [[Eer]] 111594 # [[Hamborg]] 111122 # [[Borderline-Persönlichkeitsstörung]] 110307 # [[Hart]] 100602 # [[Afrika]] 100576 # [[Saw]] 97670 # [[Paris]] 96704 # [[Islam]] 96072 # [[Sophie Scholl]] 95628 # [[HIV/AIDS]] 94263 # [[Romantik]] 90672 # [[Barock]] 89739 # [[München]] 89137 # [[Periodensystem]] 87895 # [[Norovirus]] 85765 # [[Swangerschop]] 84392 # [[Bayern]] 84248 # [[Water]] 82850 # [[World Wide Web]] 81621 # [[Vereente Natschonen]] 81045 # [[Franzöösche Revolutschoon]] 80868 # [[Köln]] 79149 # [[Napoléon Bonaparte]] 75299 # [[Wien (Stadt)|Wien]] 74408 # [[Bertolt Brecht]] 74209 # [[Leonardo da Vinci]] 73810 # [[Martin Luther]] 73573 # [[Renaissance]] 73425 # [[Sünn]] 72242 # [[Baden-Württemberg]] 71991 # [[Weimarer Republik]] 71315 # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] 70663 # [[Internet]] 70660 # [[Scharlach]] 70339 # [[Expressionismus]] 69389 # [[Buddhismus]] 68851 # [[Diabetes mellitus]] 68042 # [[Kalifornien]] 66161 # [[Bruttobinnenlandsprodukt]] 65273 # [[Oog]] 65169 # [[Noordrhien-Westfalen]] 65059 # [[Greeksche Mythologie]] 64555 # [[NATO]] 64354 # [[Röömsch Riek]] 64081 # [[Albert Einstein]] 64009 # [[Düütsche Demokraatsche Republik]] 63887 # [[Frankfurt am Main]] 63616 # [[Fastentiet]] 63338 # [[Klavier]] 63034 # [[Nathan der Weise]] 62554 # [[Logarithmus]] 62247 # [[The Beatles]] 62035 # [[Dubai]] 61622 # [[Cannabis]] 61219 # [[Erdööl]] 61012 # [[Poker]] 60007 # [[Fever]] 58593 # [[Multiple Skleroos]] 58307 # [[Los Angeles]] 57767 # [[Inflatschoon]] 57575 # [[Neddersassen]] 57489 # [[Witte Roos]] 57394 # [[Martin Luther King]] 57393 # [[Hessen]] 57305 # [[Johann Sebastian Bach]] 56727 # [[Sinus]] 56352 # [[Dreeeck]] 56095 # [[Minsch]] 56056 # [[Quadraatsche Gliekung]] 55955 # [[Judendom]] 55617 # [[Bregen]] 55314 # [[Friedrich Schiller]] 54742 # [[Windpocken]] 54445 # [[Photosynthees]] 53545 # [[Internatschonale Ruumstatschoon]] 53516 # [[Ludwig van Beethoven]] 53356 # [[Pablo Picasso]] 53200 # [[Prag]] 52413 # [[Christoph Kolumbus]] 52183 # [[Jugoslawien]] 52146 # [[Rhienland-Palz]] 52124 # [[Hoochdüütsch]] 52113 # [[ADHS]] 52073 # [[Arthroos]] 52062 # [[Globale Upwärmen|Global Opwarmen]] 51994 # [[Tügen vun Jehova]] 51985 # [[Dörtigjohrig Krieg]] 51633 # [[Universal Serial Bus]] 51605 # [[KZ Auschwitz-Birkenau]] 51358 # [[Otto von Bismarck]] 51271 # [[Hämorrhoiden]] 50724 # [[Stuttgart]] 50615 # [[Schaltjohr]] 50507 # [[Sünnsystem]] 50452 # [[Gitarr]] 50355 # [[IP-Adress]] 49972 # [[Rode Armee Frakschoon]] 49967 # [[Che Guevara|Ernesto Che Guevara]] 49691 # [[Mohammed]] 49682 # [[Slangen]] 49557 # [[Madeira]] 49231 # [[Koffie|Kaffee]] 49187 # [[Differentschaalreeknung]] 49058 # [[Domain Name System]] 48980 # [[Drievhuuseffekt]] 48871 # [[Olympsche Spele|Olympsche Spelen]] 48551 # [[PH-Wert]] 48185 # [[Immanuel Kant]] 48154 # [[Aborigines]] 48151 # [[Zirkumzision]] 48141 # [[Droog (Ruuschmiddel)|Droog]] 48135 # [[Hinduismus]] 48134 # [[William Shakespeare]] 48085 # [[Punk]] 48019 # [[Holocaust]] 48000 # [[ICQ]] 47617 # [[Aluminium]] 47426 # [[Alpen]] 46848 # [[Bakterien]] 46292 # [[Pubertät]] 46123 # [[Morbus Crohn]] 46093 # [[Kanaarsche Eilannen]] 45961 # [[Football]] 45632 # [[Iesen]] 45549 # [[Jakobsweg]] 45371 # [[Barcelona]] 45183 # [[Franz Kafka]] 45109 # [[Natschonalsozialismus]] 45085 # [[Basketball]] 45057 # [[Kohlenstoffdioxid]] 44765 # [[Sassen (Bundsland)]] 44488 # [[Regenwoold]] 44417 # [[Enzym]] 44215 # [[Magnetresonanztomographie]] 44155 # [[Ku-Klux-Klan]] 43993 # [[Stahl]] 43938 # [[Aminosüür]] 43802 # [[Pest]] 43697 # [[Krinktall]] 43430 # [[Down-Syndrom]] 43164 # [[Wulf]] 43123 # [[Blood]] 43061 # [[Amphetamin]] 43024 # [[Ethernet]] 43017 # [[Helmut Schmidt]] 42954 # [[Chicago]] 42870 # [[Röömsche Tallen]] 42859 # [[Sowjetunion]] 42602 # [[Iesboor]] 42600 # [[Faslaam]] 42570 # [[Friedrich Dürrenmatt]] 42244 # [[Heinrich Heine]] 42229 # [[Leipzig]] 42197 # [[Bloodgrupp]] 42188 # [[Willy Brandt]] 42140 # [[Gotik]] 41980 # [[Tätowierung]] 41938 # [[Mallorca]] 41900 # [[Fabel]] 41899 # [[Fleger]] 41865 # [[Düsseldörp]] 41600 # [[Madrid]] 41503 # [[Fisch]] 41489 # [[Föhrerschien]] 41471 # [[Hongkong]] 41453 # [[Standardafwiekung]] 41438 # [[Wööst]] 41426 # [[Latiensche Spraak]] 41304 # [[Chemie]] 41252 # [[Bremen]] 41192 # [[Schilddrüüs]] 41159 # [[Epilepsie]] 41066 # [[Integralreeknung]] 40982 # [[Bilanz]] 40857 # [[Antarktis]] 40773 # [[Erich Kästner]] 40756 # [[Slaganfall]] 40728 # [[Normalverdelung]] 40523 # [[Hillig Röömsch Riek]] 40490 # [[Emoticon]] 40473 # [[Angela Merkel]] 40393 # [[Herpes Zoster]] 40368 # [[Carl Spitzweg]] 40273 # [[Desoxyribonukleinsüre]] 40158 # [[Leukämie]] 39998 # [[Neer (Organ)|Neer]] 39941 # [[Viren]] 39835 # [[Hannober]] 39820 # [[Dörngen]] 39808 # [[Osmaansch Riek]] 39742 # [[Transistor]] 39434 # [[Erneuerbare Energie]] 39429 # [[Romeo un Julia]] 39339 # [[Brannenborg]] 39304 # [[Nicolas Cage]] 39215 # [[Binoomsche Formel]] 39210 # [[Sturmund und Drang]] 39184 # [[Thomas Mann]] 39171 # [[Mathematik]] 39093 # [[Jesus vun Nazaret]] 39046 # [[Krink]] 38988 # [[Airbus A380]] 38957 # [[Thromboos]] 38952 # [[Impressionismus]] 38938 # [[Sezessionskrieg]] 38805 # [[Kate Nash]] 38758 # [[Aristoteles]] 38714 # [[Blooddruck]] 38669 # [[Kartoffel]] 38658 # [[SQL]] 38576 # [[Donau]] 38480 # [[Metapher]] 38432 # [[Hermann Hesse]] 38405 # [[Texas]] 38330 # [[Nürnberg]] 38291 # [[Kopper]] 38234 # [[Tokio]] 38077 # [[Shanghai]] 38069 # [[Saarland]] 38044 # [[Brennstoffzell]] 38028 # [[Alaska]] 37998 # [[Demenz]] 37924 # [[Kohlenhydrate]] 37913 # [[Wireless LAN]] 37587 # [[Tsunami]] 37577 # [[Panzer]] 37574 # [[Rosenmaandag]] 37557 # [[Antibiotika]] 37485 # [[Las Vegas]] 37472 # [[Sweißen]] 37351 # [[Preußen (Staat)|Preußen]] 37207 # [[Radioaktivität]] 37119 # [[Diabetes]] 37087 # [[Minschenrechten]] 36948 # [[Ruhrgebiet]] 36874 # [[Süüdamerika]] 36842 # [[Byte]] 36619 # [[Folter]] 36602 # [[Bloodkreisloop]] 36509 # [[Dieselmotor]] 36499 # [[Dichte]] 36434 # [[Lyrik]] 36406 # [[Vitamine]] 36295 # [[Nettbreef]] 36275 # [[Gripp]] 36145 # [[Industrielle Revolutschoon]] 36126 # [[Karibik]] 36101 # [[Hepatitis B]] 36079 # [[Legasthenie]] 36011 # [[Fladdermüüs]] 35999 # [[Bandschievenvörfall]] 35982 # [[Tastatur]] 35968 # [[Sydney]] 35960 # [[Primtall]] 35886 # [[Wales]] 35840 # [[Kommanditsellschop]] 35830 # [[Söökmaschien]] 35814 # [[Malaria]] 35790 # [[Konrad Adenauer]] 35781 # [[Fro]] 35647 # [[Photovoltaik]] 35629 # [[Viskosität]] 35611 # [[Düütsch Riek]] 35560 # [[Juden]] 35546 # [[Zürich]] 35395 # [[Laser]] 35389 # [[Bushido]] 35354 # [[Meioos]] 35335 # [[Joseph Goebbels]] 35303 # [[Liberalismus]] 35245 # [[Transformater]] 35110 # [[Vagels]] 35079 # [[Kunststoff]] 35013 # [[Prostitutschoon]] 35009 # [[Stiftung]] 34953 # [[Dinosaurier]] 34923 # [[Automobil]] 34913 # [[Puls]] 34901 # [[Schokolaad]] 34883 # [[Marihuana]] 34528 # [[Ottomotor]] 34513 # [[Ekstaas]] 34493 # [[Elektrisch Wedderstand]] 34490 # [[Sleswig-Holsteen]] 34486 # [[Hepatitis]] 34482 # [[Kinnergeld]] 34460 # [[DVB-T]] 34443 # [[Tinnitus]] 34386 # [[Pinguine]] 34350 # [[Absolutismus]] 34277 # [[Rheuma]] 34126 # [[Sassen-Anhalt]] 34096 # 883 [[Imperialismus]] 34068 # 884 [[Mitoos]] 34038 # [[Nil]] 33998 # [[Ludwig XIV.]] 33868 # [[Gotthold Ephraim Lessing]] 33730 # [[Sarkasmus]] 33714 # [[Ohr (Orgaan)|Ohr]] 33678 # [[Dood]] 33676 # [[Steernteken]] 33652 # [[Ingwer]] 33632 # [[Stephen King]] 33611 # [[Gentechnik]] 33566 # [[Gicht]] 33564 # [[Schutzstaffel]] 33489 # [[Atom]] 33481 # [[Eerdbeven]] 33401 # [[Mormonen]] 33399 # [[Volkswagen]] 33386 # [[Huut]] 33379 # [[Schengener Afkamen]] 33307 # [[Dampmaschien]] 33271 # [[Stadt]] 33268 # [[Albrecht Dürer]] 33229 # [[Monaco]] 33156 # [[Indianer]] 33095 # [[Tibet]] 33089 # [[Magnesium]] 33036 # [[Industrialiserung]] 33007 # [[Pilates]] 32949 # [[Essigsüür]] 32939 # [[Kosovo-Krieg]] 32929 # [[Nicolas Sarkozy]] 32901 # [[Caspar David Friedrich]] 32851 # [[Stickstoff]] 32810 # [[Friedensreich Hundertwasser]] 32770 # [[Exponentschalfunkschoon]] 32663 # [[Magnetismus]] 32609 # [[Ammoniak]] 32576 # [[Kernkraftwark]] 32566 # [[Gran Canaria]] 32480 # [[Elektrisch Stroom]] 32470 # [[Düörpm]] 32460 # [[Jean-Jacques Rousseau]] 32375 # [[Essen]] 32253 # [[Richard Wagner]] 32246 # [[GmbH]] 32217 # [[Swevelsüür]] 32039 # [[Rhetorik]] 32036 # [[Alexandre Dumas de Öllere]] 32036 # [[Krüüztog]] 32019 # [[Server]] 31950 # [[Pille achterna]] 31894 # [[Chromosom]] 31864 # [[Sahara]] 31817 # [[John Lennon]] 31800 # [[Mohammed]] 46 # [[Leonardo da Vinci]] 19447 # [[Rotterdam]] 18467 # [[Rembrandt van Rijn]] 17236 # [[Middelöller]] 17195 # [[Vincent van Gogh]] 17039 # [[Barcelona]] 14198 # [[Berliner Muur]] 13835 # [[Lever]] 12433 # [[Den Haag]] 12332 # [[Achtigjohrig Krieg]] 11627 # [[Kreeft]] 11140 # [[Oolt Ägypten]] 11084 # [[Maastricht]] 10984 # [[Bronchitis]] 10977 # [[Surrealismus]] 10919 # [[Istanbul]] 10703 # [[Louvre]] 10657 # [[Troja]] 10647 # [[Tennis]] 10378 # [[Mafia]] 10302 # [[Kolosseum]] 10124 # 334 [[Psychose]] 10105 # 348 [[Süüd-Amerika]] 9832 # [[World of Warcraft]] 9707 # [[Religion]] 9706 # [[Vulkaan]] 9701 # [[Evolutschoonstheorie]] 9596 # [[The Lord of the Rings]] 9468 # [[Peerd]] 9384 # [[Karl de Grote]] 9366 # [[Beer (Drunk)|Beer]] 9358 # [[Brügge]] 9296 # [[Koolt Krieg]] 9265 # [[Jugendstil]] 9252 # [[Waterstoff]] 9251 # [[Swangerschopsafbröök|Abort]] 9220 # [[Chineesche Muur]] 9168 # [[Kubismus]] 9095 # [[Arthrose]] 9045 # [[Sperma]] 8948 # [[Sigmund Freud]] 8925 # [[Freesland]] 8883 # [[Koran]] 8868 # [[Wikingers]] 8761 # [[Diarrhöe]] 8555 # [[Singapur]] 8541 # [[Athen]] 8432 # [[Fohrrad|Fiets]] 8399 # [[Andy Warhol]] 8319 # [[Jazz]] 8317 # [[Pingsten]] 8312 # [[Antoni Gaudí]] 8054 # [[Alexander de Grote]] 8053 # [[Blinddarmentzündung]] 8050 # [[Parkinson]] 8047 # [[San Francisco]] 8036 # [[Kunst]] 7994 # [[Planeet]] 7982 # [[Vlannern]] 7959 # [[Alphabet]] 7899 # [[Alzheimer]] 7890 # [[Haien]] 7881 # [[Schildpadden]] 7862 # [[Teihn Gebaden]] 7830 # [[Ecstasy]] 7785 # [[Pythagoras]] 7574 # [[Brüssel]] 7517 # [[Ethik]] 7445 # [[Popmusik]] 7424 # [[Fotografie]] 7421 # [[Eindhoven]] 7405 # [[Josef Stalin]] 7326 # [[Vancouver]] 7305 # [[Noord-Brabant]] 7263 # [[Telefoon]] 7251 # [[Gregoriaansch Klenner]] 7179 # [[Migräne]] 7178 # [[William Wallace]] 7165 # [[Aphrodite]] 7056 # [[Gelderlaand]] 7046 # [[Graffiti]] 7029 # [[Protein]] 7000 # [[Taj Mahal]] 6954 # [[Windenergie]] 6927 # [[Skelett]] 6913 # [[PHP]] 6903 # [[Liter]] 6865 # [[Satz vun Pythagoras]] 6863 # [[Pompeji]] 6859 # [[Cholesterin]] 6831 # [[Psychologie]] 6809 # [[Orkaan]] 6794 # [[Atheismus]] 6759 # [[Scharia]] 6758 # [[Tutanchamun]] 6755 # [[Rock (Musik)|Rock]] 6743 # [[Humanismus]] 6734 # [[Baarmoder]] 6714 # [[Schimmels]] 6680 # [[Euthanasie]] 6661 # [[Mao Zedong]] 6646 # [[Mustafa Kemal Atatürk]] 6634 # [[Kreta]] 6621 # [[Judo]] 6618 # [[Elifant]] 6598 # [[Valentin]] 6597 # [[Utrecht]] 6592 # [[Mood]] 6576 # [[Teneriffa]] 6574 # [[Asthma]] 6571 # [[Elisabeth vun Öösterriek-Ungarn]] 6562 # [[Rom]] 6544 # [[Dyslexie]] 6528 # [[Syphilis]] 6524 # [[Röömsch-kathoolsche Kark]] 6502 # [[Sport]] 6499 # [[Claude Monet]] 6428 # [[Moskau]] 6381 # [[Budapest]] 6368 # [[Willem I. vun de Nedderlannen]] 6361 # [[Godd]] 6341 # [[Al Qaida]] 6287 # [[Rhien]] 6267 # [[Franzöösche Spraak]] 6263 # [[Waalfisch]] 6262 # [[Suurstoff]] 6230 # [[Peking]] 6210 # [[Podcasting]] 6205 # [[Quantenmechanik]] 6156 # [[Johannes Vermeer]] 6125 # [[René Descartes]] 6121 # [[Gedicht]] 6118 # [[Peter Paul Rubens]] 6114 # [[Formel 1]] 6113 # [[ABBA]] 6102 # [[Rammstein]] 6094 # [[Drenthe]] 6045 # [[Serotonine]] 6023 # [[Kinnerarbeit]] 6021 # [[Taliban]] 6006 # [[Europa]] 5988 # [[Dalai Lama]] 5984 # [[Araabsche Spraak]] 5971 # [[Dresden]] 5957 # [[Karnenergie]] 5952 # [[Hypophyse]] 5950 # [[Big Ben]] 5897 # [[Regenbagen]] 5890 # [[Leopard]] 5853 # [[Menstruatschoonscyclus]] 5843 # [[Feminismus]] 5839 # [[Kelten]] 5832 # [[Süüd-Holland]] 5819 # [[Blues]] 5807 # [[Space Shuttle]] 5806 </div> aseqrhtmjykjzmrxd4178d7uvnbp7w9 0 31110 1066316 1044399 2026-05-23T13:49:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066316 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film |PT = — |DT = Machtlos |OT = Rendition |PL = [[USA]]/[[Süüdafrika]] |PJ = 2007 |LEN = 117 |OS = [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |AF = 16 |REG = [[Gavin Hood]] |DRB = [[Kelley Sane]] |PRO = [[Steve Golin]],<br />[[David Kanter]]<br />[[Keith Redmon]]<br />[[Michael Sugar]]<br />[[Marcus Viscidi]] |MUSIK = [[Paul Hepker]]<br />[[Mark Kilian]] |KAMERA = [[Dion Beebe]] |SNITT = [[Megan Gill]] |DS = *[[Reese Witherspoon]]: Isabella Fields El-Ibrahimi *[[Jake Gyllenhaal]]: Douglas Freeman *[[Yigal Naor]]: Abasi Fawal *[[Omar Metwally]]: Anwar El-Ibrahimi *[[Zineb Oukach]]: Fatima *[[Moa Khouas]]: Khalid *[[Meryl Streep]]: Corrine Withman *[[Peter Sarsgaard]]: Alan Smith *[[Alan Arkin]]: US-Senator Hawkins *[[J.K. Simmons]]: Lee Mayer *[[Bob Gunton]]: Lars Whitman *[[Rosie Malek-Yonan]]: Nuru El-Ibrahimi }} '''Rendition''' (op Platt so veel as „noch mol afspelen“; dt. Titel: ''Machtlos'') is de Titel vun en US-amerikaanschen-süüdafrikaanschen [[Thriller]] ut dat Johr 2007, de mit ’n Reeg bekannte Stars besett worrn is. [[Speelbaas]] weer [[Gavin Hood]]. == Inholt == De Film fangt in [[Kapstadt]] an, woneem Anwar El-Ibrahimi vun Gewarfs wegen to doon harr un nu wedder na Huus flegen deit. El-Ibrahimi is in [[Ägypten]] boren, leevt aver siet siene Jöögd un Kindheit al in de [[USA]] un wahnt dor nu ok sien junge Fro un sien Söhn. To de glieken Tiet warrt in en noordafrikaansch Land en [[Bombenanslag]] veröövt, de gegen den öörtlichen Geheemdeenst Abasi Fawal richt is. Bi den Anslag gifft dat vele Dode, dorünner ok en US-amerikaanschen Agenten vun de [[CIA]]. Foorts sett de CIA allns in Bewegen, üm ruttofinnen, wokeen achtern den Anslag steken deit. Dorbi warrt faststellt, dat de Ägypter El-Ibrahimi vun en Telefon anropen worrn is, dat mit den bekannten [[Terrorist]]en Rashid Silime in Verbinnen bröcht warrt. Korterhand warrt El-Ibrahimi an’n Flaaghaven affungen, verhöört un in dat noordafrikaansche Land utflagen, woneem de Anslag weer. Dor warrt he in en Gefängnis steken un ünner [[Folter]] wieter verhöört. Nu warrt wiest, woans El-Ibrahimi ünner minschenverachten Ümstännen foltert un fangenhollen warrt. Abasi Fawal is meist beseten vun de Vörstellen, dat El-Ibrahimi wat mit den Terroristen Rashid to kriegen harr un versöcht mit all Middel ruttokriegen, wovun Rull he bi den Anslag speelt hett. Beobacht warrt de Folterverhören vun den jungen CIA-Agent Douglas Freeman, de an de Methoden twieveln deit un ok an de Schuld vun El-Ibrahimi, de ganz ogenschienlich nix afweet vun den Anslag. Gliektietig versöcht in de USA de hoochswangere Fro vun El-Ibrahimi ruttofinnen, woneem ehr Mann beleven is un wennt sik an en ollen Fründ, de för den Senator Hawkins arbeit. Över em finnt se rut, dat de CIA achter dat Verswinnen vun ehrn Mann stickt un he ogenschienlich verdächtig is, in en Terrorfall verwickelt to wesen. Se versöcht allns, wat ehr mööglich is, üm dorför to sorgen, dat ehr Mann wedder freelaten warrt, rennt dorbi aver gegen faste Muern an, de to överwinnen se keen Macht hett In de Twüschentiet warrt de Folter för El-Ibrahimi jümmer duller un he kann dat nich länger uthollen. Blots, dat de Pien ’n Enn hett, gifft Ibrahimi to, dat he vun Rashid anropen worrn weer un em wat över Sprengstoff verklort hett. He vertellt ok ’n Reeg vun Naams, de mit den Anslag to doon hebben schüllt, ofschoonst he an sik gor nix dormit to doon hett. As nu klor warrt, dat de Naams, de El-Ibrahimi optellt, hett allns Speler vun en fröhere Footballmannschop vun Ägypten weern, beslutt de junge CIA-Mann Freeman, em freetolaten ahn sien Basen dorvun wat to vertellen. He bringt El-Ibarhimi ut dat Gefängnis rut bit na en Schipp, mit dat he eerstmol ut dat Land rutkummt un gifft em sien Pass un de [[Green Card (USA)|Green Card]] torüch. Parallel dorto warrt de Geschicht vun Abasi Fawal sien Dochter Fatima vertellt, de na jemehr Traditschoon verheiraadt warrn schall. Man, se hett sik in Khalid verkeken, den se vun de Uni kennt. As se een Dag Striet mit ehrn Vadder hett, neiht se ut un krüppt bi Khalid ünner. Em lehrt se as en emotschonalen Minschen kennen, de schöne Biller maalt, sik aver ok politisch stark maakt. As bi en [[Razzia]] dör de Polizei in de Universität en drangen Fründ vun Khalid fastnahmen warrt, is klor, dat ok de in dat Foltergefängnis bröcht warrt un jemehr geheeme Grupp opflegen warrt. Nu stellt sik rut, dat Khalid sik as Sülvstmoord-Attendäder verplicht hett un nu en Anslag op den Fawal maken schall. Fatima kriggt dor nix vun mit, waakt aver fröh morgens op un stellt fast, dat Khalid nich dor is. In sien Wahnung finnt se nu aver klore Henwiesen dorop, dat Khalid en Anslag plaant, bi den ehr egen Vadder ümbröcht warrn schall. Se neiht em achteran un kummt jüst noch rechttietig vör den Anslag an. Wohrhaftig bringt se em dorto, Twievel to kriegen bi dat wat he vörhett, man de Terrorgrupp hett mit en Scharpschütten vörsorgt. As klor warrt, dat Khalid den Anslag nich maakt, warrt schaten. Fawal warrt dorbi verfehlt un kann in Sekerheit bröcht warrn. Man ok Khalid warrt vun de Terroristen doodschaten. Wobi he den Utlöser för de Bomb fallen lett, de denn doch noch tünnert un so ok Fatima mit in’n Dood ritt. To’n Enn hen finnt Abasi Fawal rut, dat sien Dochter bi Khalid ünnerkamen is un söcht na ehr. In dat Huus finnt he aver blots en olle Fro vör, de üm ehrn Söhn truert. Eerst nu warrt klor, dat de beiden Geschichten in de Tiet versett speelt hebbt. Khalid hett also de Sülvstmoord-Anslag maakt hatt un nu eerst weet Fawal ok, dat sien Dochter dorbi mit üm’t Leven kamen is. De Film geiht dormit to Enn, as Anwar El-Ibrahimi wedder in [[Chicago]] bi sien Familie ankummt. == Kritiken == [[Roger Ebert]] hett in de ''[[Chicago Sun-Times]]'' vun’n 19. Oktober 2007 schreven, dat de Film, de de Theorie un de Praxis vun’t Foltern un de persöönlichen Verantwoorden behannelt, kostbar un roor weer. He snack vun en „''intelligenten''“, „''wichtigen''“, „''souveränen''“ un „''wirkungsomen''“ Thriller<ref>[http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071018/REVIEWS/710180307 Filmkritik vun Roger Ebert, afropen an’n 22. Oktober 2007]</ref>. Todd McCarthy hett in de Tietschrifft ''[[Variety]]'' vun’n 10. September 2007 schreven, dat sülvst de inspireerte Reese Witherspoon, de eenfache Figuren un unsinnige Dreihböker Swung geven künn, nich veel mehr maken künn, as na verscheden Wiesen to söken, bedrapen uttosehn. Mehr „''Saft''“ weer in de Dorstellen vun de arabischen Figuren to finnen, sünners in de Dorstellen vun Omar Metwally<ref>[http://www.variety.com/review/VE1117934646.html?categoryid=31&cs=1 Filmkritik vun Todd McCarthy, afropen an’n 17. September 2007]</ref> Op ''Reel Film Reviews'' hett David Nusair schreven, dat de Dreihbookschriever för wirksomen Utgliek twüschen de verscheden Figuren un de enkelten Geschichten sorgt. De Film weer nich dat Drama, dat to’n Nadenken provozeert, as dat eendüdig de Afsicht vun’n Speelbaas weer. Liekers geev dat pacende Momenten<ref>[http://www.reelfilm.com/tiff0702.htm#rend Filmkritik vun David Nusair, afropen an’n 17. September 2007]</ref>. == Utteken == De Film is 2007 mit den ''[[Mill Valley Film Festival Award]]'' för Gavin Hood uttekent worrn in de Kategorie ''Beste vertellen Film''. In dat Johr dorop weern Jake Gyllenhall un Reese Witherspoon beide för den ''[[Teen Choice Award]]'' vörslahn, hebbt aver nich wunnen. == Produkschoon == De Film is in [[Anaheim]], in [[Los Angeles]], in [[Washington D.C.]], in [[Kapstadt]] ([[Süüdafrika]]) un in [[Marrakesch]] ([[Marokko]]) dreiht worrn<ref>[http://german.imdb.com/title/tt0804522/locations Filming locations für Rendition, afropen an’n 17. September 2007]</ref>. De Weltooropföhren weer an’n 7. September 2007 op dat [[Toronto International Film Festival 2007]], de brede Publikatschoon güng dorna an’n 19. Oktober 2007 in de USA, Grootbritannien un in [[Kanada]] los. in Düütschland keem de Film an’n 22. November 2007 rut<ref>[http://german.imdb.com/title/tt0804522/releaseinfo Premierendaten för Rendition, afropen an’n 25. November 2007]</ref>. In de US-amerikaanschen Kinos hett de Film bit to’n 15. November 2007 üm un bi 9,7 Millionen [[US-Dollar]] inspeelt<ref>[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rendition.htm www.boxofficemojo.com, afropen an’n 25. November 2007]</ref>. == Wohre Achtergrund == De Filmkonzern [[Warner Bros.]] sülvst hett dat nafolgen Statement to den Inholt vun’n Film afgeven: :''Gavin Hood (Speelbaas vun den mit’n Oscar uttekenten Film „Tsotsi“) grippt mit sien packen Thriller in de Grauzoon twüschen links un rechts, Recht un Unrecht, ahn eenfacke Antwoorten praat to hebben. He smitt en provokant Slaglicht op de kumplizeerten Utwirken vun de as „extraordinary rendition“ (''utermaten Utlevern'', Överstellen in de Redchtslosigkeit) bekannte US-Politik: In’n Rahmen vun dit Verfohren warrt Nich-Amerikaners, de as Gefohr för de natschonale Sekerheit ansehn warrt, roovt un in geheeme Gefängnisse buten de USA verhöört<ref>[http://wwws.warnerbros.de/rendition/ Warner Bros.: Machtlos, Inhalt]</ref>. De Film grippt also de Praxis vun de ''[[extraordinary rendition]]'' op, de opstunns begäng is. Dat heet, dat Överstellen vun Lüüd ünner Terrorverdacht in Drüttstaaten, to’n Deel in de Hapen, dat se dor ünner [[Folter]] wichtige Informatschonen priesgeevt. Dat Verfohren warrt vun de US-Utlandsdeensten maakt, un is ünner annern dör de Fangenen in’n Naloop vun de Afghanistan- un Irak-Invasionen vun de USA, tomindst för den US-egenen Gefängnisoort [[Guantanamo Bay]] in [[Kuba]] in de westlichen Medien bekannt worrn. Vun Sieten vun de USA warrt jümmer wedder ünnerstreken, dat sik dat dorbi nich üm en Rebeet vun de US-Verfaten hannelt, so dat de Grundrechten vun de US-Verfaten nich griepen doot, un ok nich üm Kriegsfangene, so dat – tomindst ut dat Sülvstverständnis vun de USA rut – keen Notwännigkeit besteiht, de [[Genfer Konventschoon]] antowennen. De Presse hett dit meist kuntaktlose Fangensetten vun de Bedrapenen fakener mit dat spraakliche Bild vun’t „Swarte Lock“ betekent<ref>[http://www.n-tv.de/677309.html n-tv.de: Das "schwarze Loch" – Das Lager Guantanamo] {{Webarchiv|url=http://www.n-tv.de/677309.html |archive-is=20120911145845 |text=n-tv.de: Das "schwarze Loch" – Das Lager Guantanamo |archiv-bot=2026-05-23 13:49:51 InternetArchiveBot }}</ref>. In’n Tosamenhang mit disse utermatige Överstellen geev dat ok al op hööchste Even vun de [[Europääsche Union|EU]] Diskusschonen, sünners wegen de dormit verbunnen Luftbewegen un de transporteerten Lüüd<ref>[http://www.heise.de/tp/r4/artikel/24/24655/1.html Heise/Telepolis: Wissentliche Akzeptanz von EU-Staaten bei Verschleppungsflügen]</ref>. Starke Henwiesen gifft dat op solke US-Lagers in [[Polen]] un Rumänien<ref>[http://www.heise.de/tp/r4/artikel/21/21272/1.html Heise/Telepolis: „Die Washington Post sprach von etwa 100 Gefangenen“]</ref>. Jüst so gifft dat Henwiesen op Överstellen vun disse Oort oder gliekweertige intensive Mitwirken vun de USA bi’t Fangensetten vun Minschen in Gefängnissen vun Drüttlänner, as to’n Bispeel in denn noch anduern Fall vun den düütsch-syrischen Staatsmann [[Mohammed Haydar Zammar]]<ref>[http://www.domstadtkoeln.de/index.php?option=com_content&task=view&id=12017&Itemid=1 domstadtkoeln.de: Fall Zammar: Regierung weiß von Folter in Syrien]</ref>. An’n Enn staht de US-Behöörden all Mööglichkeiten apen, jeden Utlänner to’n gegnerischen Kämper aftostempeln<ref>[http://www.heise.de/tp/r4/artikel/24/24035/1.html Heise/Telepolis: Ausländer in den USA können zu feindlichen Kämpfern erklärt werden]</ref>, üm dormit en grötteren Speelruum to’n Winnen vun Informatschonen to hebben. == Borns == <references /> == Weblenken == {{IMDb|FID=0804522}} * [http://www.rottentomatoes.com/m/rendition/ Kritiken to’n Film] op [[Rotten Tomatoes]] * [http://www.film-zeit.de/home.php?action=result&sub=film&info=cinema&film_id=19303 Tosamenstellen vun Filmkritiken op film-zeit.de] (hoochdüütsch) * [http://wwws.warnerbros.de/rendition/ Machtlos], offizielle Filmsiet bi Warner Bros. [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Film ut dat Johr 2007]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Süüdafrika]] [[Kategorie:Thriller]] 70w0t232yg23afw4ovolh3qrnk1pwdg 0 43364 1066368 920541 2026-05-23T16:53:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066368 wikitext text/x-wiki [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F042278-0004, Prof. Dr. Werner Maihofer.jpg|thumb|upright|Werner Maihofer (1974)]] '''Werner Maihofer''' (* [[20. Oktober]] [[1918]] in [[Konstanz]]; † [[6. Oktober]] [[2009]]<ref>[[Informationsdienst Wissenschaft|IDW]]: {{Webarchiv|url=http://idw-online.de/pages/de/news339778 |wayback=20110728070743 |text=''Alt-Rektor der Universität des Saarlandes Professor Werner Maihofer verstorben'' |archiv-bot=2026-05-23 16:53:36 InternetArchiveBot }}, Meldung van‘ 20. Oktober 2009, afropen an‘ 22. Oktober 2009</ref> in [[Bad Homburg]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] [[Rechtswetenschp]]ler, insbesünnere [[Straafrecht]]ler un [[Rechtsphilosophie|Rechtsphilosoph]], as ok [[Politiker]] vun de ([[FDP]]). He weer van 1972 bit 1974 [[Bundsminister för sünnere Upgaaven]] un van 1974 bit 1978 [[Bundsministerium för't Binnere|Binnenminister vun Düütschland]]. == Leven == In sien Jöögd weer Maihofer Iesflinklöper un hörr 1936 bi de Olympisch Winterspelen to’n Kader vun Düütschland.<ref>[http://www.sueddeutsche.de/politik/203/491568/text/ Heribert Prantl: ''Im Zweifel für die Freiheit''], in: [[Süddeutsche Zeitung]], afropen an‘ 19. Oktober 2009</ref> Nah dat Abitur an de domaligen Zeppelin-Oberrealschool, dat hüüdig [[Alexander-von-Humboldt-Gymnasium (Konstanz)|Alexander-von-Humboldt-Gymnasium]] Konstanz, 1937 hett he sien [[Rieksarbeitsdeenst|Arbeits-]] un [[Wehrdeenst]] afsolveert un nehm denn bit 1945 as [[Suldat]] an den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] deel. Van 1946 bit 1950 hett he Rechtswetenschapen an de [[Albert-Ludwigs-Universität Freiburg]] studeert un wurr 1950 mit de Arbeit ''Der Handlungsbegriff im Verbrechenssystem'' to‘n ''Dr. iur.'' [[Promotschoon (Doktor)|promoveert]]. 1953 hett he [[Habilitatschoon|habiliteer]] (mit de Schrift ''Recht und Sein'') un wurr 1955 to’n Perfesser in [[Saarbrücken]] beropen. Maihofer leev in [[Bad Homburg vor der Höhe]] un later in [[Überlingen]] an‘ [[Bodensee]]. He weer Musikleevhaber un speel Geig un Bratsche. He wurr in [[Frankfort an’n Main]] begrabent.<ref>[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,656085,00.html ''Früherer Innenminister Werner Maihofer ist tot''], Spiegel-Online nah Agenturmeldungen van‘ 19. Oktober 2009, afropen an‘ 22. Oktober 2009</ref> == Lehre == Van 1955 bit 1969 harr he as ordentlich [[Perfesser]] den Lehrstohl för Rechts- un Sozialphilosophie, Straafrecht un [[Straafprozessrecht]] an de [[Universität vun dat Saarland]] in [[Saarbrücken]] inne. Van 1967 bit 1969 amteer he as [[Rektor]] vun disse Universität. 1970 is he an de [[Universität Builefeld]] wesselt un harr dor den Lehrstohl för Straafrecht, Straafprozessrecht, [[Soziologie|Rechtssoziologie]], Rechtstheorie, Rechts- un Sozialphilosophie. Van 1982 bit 1988 weer he Präsident vun dat [[Europäisch Hochschoolinstitut]] in [[Fiesole|San Domenico di Fiesole]] (bi [[Florenz]], [[Italien]]). An de [[Universität Konstanz]] harr he dorto noch en [[Honorarprofessur]].<ref>[http://www.suedkurier.de/news/brennpunkte/politik/Politik;art410924,3992143 Dieter Löffler: ''Der Liberale vom Bodensee''], in: [[Südkurier]] online van‘ 19. Oktober 2009, afropen an‘ 20. Oktober 2009</ref> == Politik == Siet 1969 weer Maihofer Liddmaat vun de FDP. As Vörsitter vun de FDP-Programmkommission af 1970 weer he neben [[Karl-Hermann Flach]] un [[Walter Scheel]] en vun de „Vaders“ vun de [[Freiburger Thesen]]. Van 1970 bit 1978 weer he buterdem Liddmaat vun dat Präsidium vun de FDP. Maihofer weer Liddmaat vun de Programmkommission vun de FDP van 1994 bit 1996 un hett dat Wiesbadener Programm, dat tweet Grundsatzprogramm vun de Partei, präägt. Van 1972 bit 1980 weer Maihofer Liddmaat vun den [[Düütsch Bundsdag|Düütschen Bundsdag]]. Nah de Bundsdagswahl 1972 wurr he an’ 15. Dezember 1972 as Bundsminister för besünnere Upgaaven in de vun Bundskanzler [[Willy Brandt]] führt Bundsregeeren beropen. Nah de Rückträe vun Willy Brandt nahdem Binnenminister [[Hans-Dietrich Genscher]] to’n Butenminister ernannt wurrn weer, wurr Maihofer nu in de vun [[Helmut Schmidt]] leit Bundsregeeren an‘ 16. Mai 1974 to’n [[Bundsministerium för't Binnere|Binnenminister vun Düütschland]] ernannt. In disse Funktschoon weer an an de [[Luuschaffäre Traube]] un anner illegale Aktivitäten vun den Bundsverfaatenschutz verwickelt.<ref> James G. Carr: Wiretapping in West Germany. In: The American Journal of Comparative Law. 29, Nr. 4, 1981, S. 607–645, S. 621.., 1981 </ref> An’ 6. Juni 1978 is he vun sien Amt torüchtreden; dorbi hett he as Grund sien Verantwortung för en Fahndungspanne bi de Entführung vun [[Hanns Martin Schleyer]] in de so nömmt [[Düütsch Harvst]] 1977 angeven. He hett denn ok nich mehr för den nee’n Bundsdag kandideert. == Utteknungen == * 1988: Grootkrüüz vun den Verdeenstoorden vun de Italieensch Republik * 1989 [[Ehrensenator]] vun de Universität Builefeld<ref>http://ekvv.uni-bielefeld.de/blog/uniaktuell/entry/trauer_um_ehrensenator_professor_em ''Trauer um Ehrensenator Professor em. Dr. Dr. h.c. Werner Maihofer'', Pressemitdeelen vun de Universität Builefeld van‘ 20. Oktober 2009, afropen an‘ 22. Oktober 2009</ref> * 2009 [[Ehrendokter]] vun de Universität Builefeld, Fakultät für Rechtswissenschaft (Verleihung posthum) == Böker un Schriften == *''Die Freiburger Thesen der Liberalen'' (mit [[Karl-Hermann Flach]] und [[Walter Scheel]]), Rowohlt, Reinbek 1972, ISBN 3-499-11545-X *''Liberales Selbstverständnis heute'', in: Politik und Kultur, Heft 3/1976, Seiten 3 ff., Colloquium Verlag Berlin, ISSN 0340 5869 == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Weblenken == {{Commons}} {{Navigatschoonsliest Minister Sünneropgaven Düütschland}} {{Innenminister BRD}} {{SORTIERUNG:Maihofer, Werner}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:FDP]] [[Kategorie:Bundsminister]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Boren 1918]] [[Kategorie:Storven 2009]] fibcl7vgf0hvcn8bhjim2ru7t7qk1zd 0 45689 1066311 1066027 2026-05-23T13:39:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066311 wikitext text/x-wiki [[Bild:Poulidor.jpg|thumb|Raymond Poulidor bi de Tour de France 2004 in Angers]] [[Bild:Raymond_POULIDOR.jpg|thumb|Raymond Poulidor (1993)]] '''Raymond Poulidor''' (* [[15. April]] [[1936]] in [[Masbaraud-Merignat]]; † [[13. November]] [[2019]] in [[Saint-Léonard-de-Noblat]]<ref name="focus">{{Internetquelle | autor=cvh | url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html | titel=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot | werk=[[Focus|Focus Online]] | datum=2019-11-13 | abruf=2019-11-13 }} {{Webarchiv|url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html |wayback=20191113100103 |text=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot |archiv-bot=2026-05-23 13:39:01 InternetArchiveBot }}</ref>)) weer, ofschoonst „ewig Tweet“, en vun de populärsten [[Frankriek|franzöösch]] Radrennfohrer. De in Frankriek blots „Poupou“ nömmt Poulidor kunn sück tüschen 1962 un 1976 acht Mal up dat Podium vun de [[Tour de France]] platzeeren (dree 2. Platzen, fiev 3. Platzen), ahn dat wichtigst [[Etappenrennen]] vun de Welt een eenzig Mal to winnen, oder ok blots dat [[Geel Trikot]] to dragen. In Frankriek wurrd sien Naam dorher bit hüüd faktisch as [[Synonym]] för „Pechvagel“ bruukt. Trotz oder jüst wegen dit [[Image]] as „ewig Tweet“ weer Poulidor to sien akktiv Tiet de populärste Sportler vun Frankriek, noch vör sien groot sportlich Rivalen, den fievmaligen Toursieger [[Jacques Anquetil]]. An‘ dichtsten dran an en Toursieg weer he 1964. In de franzöösch Sporthistorie ingahn is dorbi vör allen sien legendär Ellenbagenduell mit den grooten Favoriten Anquetil an den [[Puy de Dôme]]. Anquetil weer in‘ Gegensatz to Poulidor an‘ Enn‘ vun sien Kräfte, hett dat aber an Barg nich wiest. Poulidor hett völ to lang mit sien Angreep töövt. In Paris harr he man blots 55 Sekunn Rückstand up dat Geel Trikot. Neben völ anner Siege bi lüttgere Rundfohrten kunn Poulidor aber tominst de [[Vuelta a España]] 1964 winnen un dormit wenigstens een vun de groot Landsrundfohrten up sien Naam schrieven. To Anfang vun sien Karriere harr he 1961 dat klassisch Eendagsrennen [[Mailand–Sanremo]] wunnen. 1974 wurr he vun de Sportzeitung [[L’Équipe]] to Frankrieks Sportler vun dat Johr („[[Champion des champions]]“) wählt. 1977 hett Poulidor sien Loopbahn beend, nahdem he noch een Johr vörher mit 40 Johren noch eenmal den darten Platz bi de Tour beleggt harr. ==Filme== *Arte-Dokumentation: Radsport Anquetil/Poulidor - Die großen Sportduelle, Doku von Olivier Hennegrave, Frankriek 2001, 50 min == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20100612015650/http://www.memoire-du-cyclisme.net/palmares/poulidor_raymond.php List vun de Erfolge (''Palmares'') vun Raymond Poulidor] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=4000 Poulidor in de Datenbank vun Radsportseiten.net] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Poulidor, Raymond}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Frankriek)]] [[Kategorie:Boren 1936]] [[Kategorie:Storven 2019]] 6q1hjh8yoj1vm0p4jtsimvts1wqbrgp 0 49577 1066334 1066039 2026-05-23T14:07:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066334 wikitext text/x-wiki '''Roland Mall''' (* [[17. April]] [[1951]] in [[Stuttgart]]; † [[7. April]] [[2025]] ok dor)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |titel=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |werk=Footboom |datum=2025-04-10 |sprache=de |abruf=2025-04-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |wayback=20250412002710 |text=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |archiv-bot=2026-05-23 14:07:19 InternetArchiveBot }}</ref> ) weer en [[Düütschland|düütsch]] Footballspeler. De Middelfeldspeler speel van 1971 bit 1975 för den [[VfB Stuttgart]] in de Football-Bundsliga un keem dorbi up 58 Bundsligaspelen. Dornah wurr he an den [[VfR Heilbronn]] in de 2. Bundsliga utlehnt, wo he 21 Spelen 8 Doren schaaten hett. Den Afstieg vun dissen Vereen kunn he dormit aber ok nich verhinnern und gung weer nah Stuttgarte torüch. De Vereen weer allerdings ok afsteegen. 1975/76 keem he denn noch up 7 Spelen in de 2. Bundsliga. Dornah hett he denn dree Johr lang bi [[Preußen Münster]] speelt un keem in 96 Tweetligaspelen up 7 Doren. Sein Karriere hett he denn bi [[SCB Viktoria Köln]] utklingen laaten, wo he van 1979 bit 1981 in de 2. Bundsliga in 62 Spelen noch 6 Dooren schaaten hett. == Weblenken == * [http://www.fussballdaten.de/spieler/mallroland/1981/ Roland Mall in de Datenbank vun Fußballdaten.de] * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/roland-mall/ Roland Mall in de Datenbank vun Weltfussball.de] {{SORTIERUNG:Mall, Roland}} [[Kategorie:Footballspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] ba9htvr73tddcm4lyp0snd746bui8ub 0 56304 1066376 1066078 2026-05-23T17:44:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066376 wikitext text/x-wiki '''Äßtrupp''' [ˈˀæstʀʊp] oder [ˈˀæstəʀʊp] (Hauchdöüitschk ''Oesdorf'', bey [[Schtabirge]]) iss en [[Dörp|Duorp]] mee rund 690 Inwunnern (2017),<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Marsberg |url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |titel=Demographische Entwicklung 1997–2017 |werk=Stadt Marsberg IKEK |hrsg= |datum= |zugriff=2018-09-15 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |wayback=20240624193804 |text=Demographische Entwicklung 1997–2017 |archiv-bot=2026-05-23 17:44:42 InternetArchiveBot }}</ref> noo bey de [[Waldeck (Land)|waldeckeschken]] Grentße in [[Westfalen|Westfoalen]]. Äßtrupp wass biss [[1975]] ne ßölweßtschtändige Gemeinde un ne ehemoligen Däl van' allen [[Kreyse Böören]].<ref>Stadt Marsberg (Hg.). (2013). Internetauftritt der Stadt Marsberg, Stadtportrait: Ortsteil Oesdorf. Marsberg: Selbstverlag.</ref> == Geographie == Äßtrupp licht manken [[Deymel]]-Daal un denn Outleupern van' [[Eggebirgen]] un van' [[ßintfälle]]. De Kordinaten ßeyt: [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Oesdorf_(Marsberg)&language=nds&params=51.50671243_N_8.87532234_E_dim:10000_region:DE-NW_type:city(748) 51° 30′ 24″ N, 8° 52′ 31″ O]. Noowaschke Dürpere un Oortschaften ßeyt un haitet: [[Blankenroon]], [[Meerhurf]], [[Füsstenbirch]], [[Ässente]], [[Schtabirge]], [[Wässten]] un [[Schirwede]]. == Schprooke == In Äßtrupp weert düser Daage vill [[Hoochdüütsch|Hauchdöüitschk]] kört. De offizielle Schprooke wass, bis in de Preußenteyt rin, de äßtrüppschke Mundoart van' [[Oostwestfäälsch Platt|Oßtweßfälleschken Plattdöüitschk]]. == Weblenken == * [http://www.marsberg.de/Oesdorf.385.0.html Informationen ürwa Äßtrupp in' Stadtportrait vanne Stadt Schtabirge.] (Hauchdöüitschk) * [https://web.archive.org/web/20130616103911/http://oesdorf.info/ Homepage van denn Vereynen in Äßtrupp.] (Hauchdöüitschk) == Fautnouten == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hoochsuerlandkreis]] exx45nzl8togbe2n4faw9rqf576flnz 0 58130 1066297 1066015 2026-05-23T12:14:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066297 wikitext text/x-wiki [[Bild:Pablo picasso 1.jpg|miniatur|Pablo Picasso in dat Johr 1962]] [[Bild:Picasso Signatur-DuMont 1977.svg|150px|Signatur Pablo Picasso|alternativtext=Signatur Pablo Picasso|duum]] '''Pablo Picasso''', egentlich Pablo Ruiz Picasso, (* [[25. Oktober]] [[1881]] in [[Málaga]], [[Spanien]]; † [[8. April]] [[1973]] in [[Mougins]], [[Frankriek]]) weer en spaansch [[Maleree|Maler]], [[Grafiker]] un [[Bildhaueree|Bildhauer]]. Sien umfangriek Gesamtwark, dessen Gesamttall up 50.000 schätzt wurrd, umfaat Gemälde, Teeknungen, Grafiken, Plastiken un Keramiken. Dat is präägt dör en groot Völfalt vun künstlerisch Utdrucksformen. De Warken ut sien Blau un Rosa Periood, un de Begrünnen vun den [[Kubismus]] tosommen mit [[Georges Braque]] billen den Anfang vun sien besünner Künstlerloopbahn. To den bekanntst Warken vun Picasso hörrt dat Bild ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' (1907). Dat wurr to’n Slötelbild vun de Klassische Moderne.<ref name="Herding5" /> Mit Utnahm vun dat monumental Gemälde ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'' (1937), en künstlerisch Ümsetten vun de Schrecken vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]], hett kien anner Kunstwark vun dat 20. Johrhunnert de Forschung so herutfordert as de ''Demoiselles''.<ref name="Herding5" /> Dat Motiv vun de [[Freedensduuv|Fredensduuv]] up dat Plakat, dat he 1949 för den Pariser Weltfredenskongress schafft hett, wurr weltwiet to en [[Freedensteeken|Fredenssymbol]]. Picasso ist neben [[Salvador Dalí]] en Künstler vun dat 20. Johrhunnert, för de sien Wark all to Levenstieden twee Museen inricht wurrn, dat [[Museu Picasso]] in [[Barcelona]] un dat [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso]] in [[Antibes]]. == Leven == === Kindheit un Utbillen (1881–1900) === [[Bild:Spain Andalusia Malaga BW 2015-10-24 13-13-30.jpg|miniatur|Geboortshuus vun Picasso in [[Málaga]], Plaza de la Merced 36 (ganz links, hüüd Nr.&nbsp;15)]] ==== Fröhe Johren ==== Pablo Ruiz Picasso weer dat eerste Kind vun José Ruiz Blasco (1838–1913) un María Picasso y López (1855–1938). De traditschonell Namensgeven in Málaga folgend<ref name="Sabartes">Jaime Sabartés: ''Picasso – Documents iconographiques.'' herutgeven vun Pierre Cailler, Genf 1954.</ref> kreeg he bi sien Gebort 1881 völ Vörnaams: Pablo, Diego, José, Francisco de Paula, Juan Nepomuceno, María de los Remedios, Crispiniano de la Santísima Trinidad,<ref>Luut Gebortsoorkunn un Dööpschien (digital reproduzeert vun dat On-line Picasso Project)</ref> vun de aber blots Pablo (en Reverenz an de kört vör den egentlichen Hochtietstermin storven ölleren Bröer vun Don José) begäng wurr. De Vader weer freeschaffen Maler un Lehrer an de „Escuela de San Telmo“, en Kunstgewarfschool, de in de Traditschoon vun de akademisch Maleree vun dat 19. Johrhunnert stunn, as ok Konservator vun en lütt Museum. 1884 wurr sien Süster Dolores (Lola) un 1887 sien Süster Concepción (Conchita) boren. Picasso beschreev de künstlerisch Fähigkeiten vun sien Vader so: „Mein Vater malte Bilder für Eßzimmer; Rebhühner oder Tauben, Tauben und Kaninchen: Fell und Federn waren darauf zu sehen, Vögel und Blumen seine Spezialität. Vor allem Tauben und Flieder.“<ref>Sabartés: ''Picasso. Gespräche''. S.&nbsp;13.</ref> All mit söben Johr fung he an ünner dat Anleiden vun sien Vader to malen. He hett 1890 dat 1889 anfungen Öölbild ''Picador'', dat Stierkämper in de Arena wiest un as sien eerst bekannt Öölbild gellt, fardigstellt.<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;7–11.</ref> 1891 truck de Familie na [[A Coruña]] in [[Galicien]] um, wiel Picasso sien Vader en Stäe as Kunstlehrer an dat „Instituto da Guarda“ annommen harr un wo Picasso as Teihnjohriger an de School för Bildende Künste upnommen wurr. Af 1894 fung he an, Daagböker to führen, de he ''La Coruña'' un ''Azul y Blanco'' (Blau un Witt) nömmt hett un mit Porträts un Karikaturen versehn hett. In dat sülvig Johr fung he an, sien Warken mit „P.&nbsp;Ruiz“ to signeren. ==== Studium ==== Nah den Dood vun sien Süster Conchita, de in’ Januar 1895 an [[Diphtherie]] storven weer,<ref>To de korrekt Dateeren un to dat Utwarken vun de traumatisch Erfohren vgl. Mary Mathews Gedo: ''Looking at Art from the Inside Out. The psychoiconographic Approach to Modern Art''. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1994, S.&nbsp;109–118.</ref> truck de Familie nah [[Barcelona]], wo Picasso mühelos mit 14 Johr de Upnahmeprüfung an de Kunstakademie „La Llotja“ in blots een Dag schafft hett – sien Vader wurr dor en Stäe as Lehrer anboden – sodat he de eerst beid Klassen överspringen drüff. De Vader hett hüm een Johr later sien eerst Atelier dicht bi de Wahnung vun de Öllern inricht, dat Picasso gemeensam mit sien Früend Manuel Pallarès, en [[Katalonien|katalaansch]] Maler, bruken dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;13.</ref> 1897 studeer Picasso för en körten Tiet an de ansehn Königlichen [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie vun San Fernando]] in de Hööftstadt [[Madrid]], de he aber weer verlaten hett, wiel hüm de Lehrmethoden dor nich gefullen. In sien Sülvstbildnis van 1897/98 hett he de Signatur „Ruiz“ eerstmals to „P.&nbsp;Picasso“ ännert – en Symbol för dat binnere Lösen vun sien Öllernhuus. In Madrid hett Picasso de Museen besöcht, vör allen den [[Museo del Prado|Prado]] – as all up en Besöök 1895 – un ok de Künstlerlokale. ==== Eerste Eenzelutstellung in’ „Els Quatre Gats“ ==== [[Bild:Ramon Casas - Retrat de Pablo Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Ramon Casas]]: ''Pablo Picasso'', 1900, [[Museu Nacional d’Art de Catalunya]]]] Nah en Scharlach-Erkrankung, de hüm to de Rekonvaleszenz in [[Horta de Sant Joan]] (Katalonien) dwung, kehr he 1898 nah Barcelona torüch. Hier verkehrt he in [[Avantgarde|avantgardistischen]] Künstlerkrinken vun de katalaansch [[Modernisme]], ünner annern mit [[Ramon Casas i Carbó|Ramon Casas]], [[Carlos Casagemas]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], de sück in dat Café un Künstlerzentrum [[Els Quatre Gats]] drapen deen. Af Juni 1898 verbroch he acht Maand mit sien Malerfrüend Pallarés in de sien Heimatstadt Horta de Sant Joan. 1899 hett he dor den Dichter [[Jaime Sabartés]] kennenlehrt, de sien eng Früend un 1935 sien Sekretär wurrn sull. In’ Februar 1900 wurr in dat „Els Quatre Gats“ de eerste Eenzelutstellung vun Picassos wiest, de aber, kritisch rezenseert, nich völ inbroch.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;24&nbsp;f.</ref> In dat sülvig Johr ünnernehm Picasso to’n Anlaat vun de [[Weltutstellung Paris 1900|Weltutstellung]] gemeensam mit sien Früend Casagemas en eerste Reis in de Kunstmetropole Paris, wo de [[Impressionismus|impressionistisch]] Warken vun [[Paul Cézanne]], [[Edgar Degas]] un [[Pierre Bonnard]] Indruck up hüm maken deen. In’ Oktober hett he sück tietwies mit Casagemas en Atelier an’ [[Montmartre]] in 49 Rue Gabrielle deelt, dat Nonell upgeven harr.<ref>William H. Robinson, Jordi Falgàs, Carmen Belén Lord, Cleveland Museum of Art, Barcelona and modernity: Picasso, Gaudí, Miró, Dalí, Yale University Press, <nowiki>ISBN 978-0-300-12106-3</nowiki> , 2006, S. 102 ([https://books.google.de/books?id=6EvIx6zOuqgC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false Online Google Book]).</ref> To disse Tiet hett he ok de Arbeiten vun [[Henri de Toulouse-Lautrec]] kennenlehrt, de hüm to farvenfroh Dorstellen vun dat grootstädtisch Leven inspireert hett. === Paris – Madrid – Barcelona – Paris (1901–1907) === ==== Dood vun Casagemas – Anfang vun de Blau Periood ==== [[Bild:Cezanne Ambroise Vollard.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Paul Cézanne]]: ''Porträt vun den Ambroise Vollard'', 1899]] In’ Januar 1901 kehr Picasso nah Madrid torüch. Dor kreeg he bald en Nahricht, de hüm deep erschüttern dee: Sien Früend Carlos Casagemas harr sück an’ 17. Februar ut Leevstenkummer to de Danzerin Germaine Gargallo in Paris doodschaten. Picasso hett sück in Madrid an en nee Karriere versöcht: Af März vun dat Johr keem dat eerste vun fiev Heften vun de Kunsttietschrift ''Arte Joven'' (''Junge Kunst'') herut, herutgeven vun den katalaanschen Schriever Francisco de Assis Soler, de Picasso as Mitherutgever mit Illustratschonen versehn hett. Sien Signatur änner sück nochmals, he signeer blots noch mit „Picasso“. De Tietschrift muss aber nah en körten Tiet ut finanziellen Grünnen instellt wurrn. Picasso hett denn Madrid ok weer verlaten un gung nah Barcelona torüch. Twee Johr later hett he en Porträt vun Francisco de Assis Soler malt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |titel=Portrait of Senora Soler, 1903 (oil on canvas) by Picasso, Pablo (1881-1973) |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415144920/https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> In’ Mai hett Picasso weer [[Paris]] besöcht. Kunsthändler as [[Pere Mañach]] (1870–?), [[Berthe Weill]] un vör allen de Kunsthändler un Verlegger [[Ambroise Vollard]] wurrn up den jungen Künstler upmarksom. Af den 24. Juni 1901 wies Vollard in sien Galerie, 6 Rue Laffite, Picassos Warken eerstmals in en Pariser Utstellung un wurr sien Förderer in Picasso sien Blau un Rosa Periood. Den nahfolgen kubistisch Wark stunn he nich so positiv tegenöver. Picasso sien kubistisch Porträt vun Vollard entstunn 1910.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/culture/2002/nov/30/art |titel=Portrait of Ambroise Vollard, Picasso (1910) |werk=The Guardian |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Picasso hett 1901 sien Früend Casagemas dat Bild ''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' widmet. Dat gellt as dat eerste Bild vun de Blau Periood. Dat Porträt vun Casagemas is ebenfalls in de männlich Figur vun dat melancholisch Gemälde ut dat Johr 1903, ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') dorstellt. De Warken ut disse Tiet hemm den Künstler mehr Tostimmen vun Galeristen un Kritikern inbrocht as sien fröhere Biller. En Früend vun Gauguin, de Dichter Charles Morice, hett in en Bespreeken de „unfruchtbor Truerigkeit“ sehn, aber Picasso dennoch en „wohrhaftig Talent“ beschienigt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50.</ref> In’ Oktober 1902 kehr Picasso to’n darten Mal nah Paris torüch, wahn dor eerst in Hotels, dornah bi den Dichter [[Max Jacob]], de as Hülpsmann in en Modegeschäft arbeiten muss. In’ Winter hebbt de beid Früenden mit Teeknungen vun Picasso den Ruum beheizt, wiel se kien Geld för Heizmaterial harrn, ut den sülvigen Grund hett Picasso Luchtpetroleom statt Ööl to’t Malen bruukt un hett ok an Bindemiddel spoort.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;41.</ref> ==== Picasso sien Atelier in’ Bateau-Lavoir ==== 1903 hett Picasso bannig produktiv in Barcelona arbeit, gung aber weer nah Paris torüch, wo he af April 1904 bit to’n Oktober 1909 in’ [[Bateau-Lavoir]] wahnen dee; dat weer en verwohrloost Huus mit tallriek Künstlerateliers up den Montmartre. Dor harrn all de mit Picasso befrüend spaansch Bildhauer [[Paco Durio]] un de Maler [[Kees van Dongen]] Ünnerkunft funnen; later keemen ünner annern Max Jacob un [[Juan Gris]] dorto. He wurr good Früend mit den Dichter [[Guillaume Apollinaire]] un hett 1904 [[Fernande Olivier]] kennen lehrt, de van 1905 bit 1912 sien Begleiterin un [[Muse (Beziehung)|Muse]] wurr. Fernande weer en ut lüttbörgerlich Verhältnissen stammen schett Fru, de sück för de Maleree vun de [[Impressionismus|Impressionisten]] begeisterte. Över de Begegnung mit Picasso schrifft se in hör Erinnerungen ''Neun Jahre mit Picasso'': :„Er hatte nichts Verführerisches, wenn man ihn nicht kannte. Allerdings, sein seltsam eindringlicher Blick erzwang die Aufmerksamkeit […] dieses innere Feuer, das man in ihm spürte, verliehen ihm eine Art Magnetismus, dem ich nicht widerstand. Und als er mich kennenzulernen wünschte, wollte ich es auch.“<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> Fernande Olivier hett he in dat Öölbild ''Dat blau Zimmer'' (''La Toilette'') 1906 afbildt oder 1909 in Bronze gaten as ''Tête de femme''.<ref>{{Internetquelle |autor=Thomas Altmann |url=https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |titel=Eine der Musen in Bronze und Öl |werk=Mitteldeutsche Zeitung |datum=2007-05-15 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415150211/https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=de}}</ref> De Ünnerkunft in’ Bateau-Lavoir weer kärglich. De Kunsthändler vun Picasso, [[Daniel-Henry Kahnweiler]] erinnert sück an dat ieskolt un trecken Atelier in’ Winter un bericht, dat in’ Sömmer, „wenn es zu heiß war, Picasso bei geöffneten Türen völlig nackt im Korridor mit nur einem Tuch um die Lenden arbeitete.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> ==== Bekanntschap mit Gertrude un Leo Stein as ok mit Matisse ==== [[Bild:Gertrude Stein 1935-01-04.jpg|miniatur|hochkant|Gertrude Stein, Fotografie vun [[Carl van Vechten]], 1935]] Clovis Sagot, en fröhere Zirkusclown, harr in en ehmalge Aftheek in de Rue Laffitte en Galerie inricht. Dor hett de in Paris leven US-amerikaansch Kunstsammler [[Leo Stein (Kunstsammler)|Leo Stein]], de Bröer vun de Dichterin und Kunstsammlerin [[Gertrude Stein]], 1905 Picassos Biller opdeckt. Dat eerste Bild vun den Künstler, dat Leo Stein köfft hett, ''Jung Deern mit Blömenkörv'', gefull sien Süster aber nicht. As Picasso de Geschwister bi Sagot kennenlehrt harr, hett he de in sien Atelier inladen un kunn hör Biller för 800 Francs verkopen, de ok dat Interesse vun Getrude Stein waakt harrn. De Steins hebbt regelmatig in hör [[Literarisch Salon|Salon]] dicht bi den [[Jardin du Luxembourg]] in de 27 Rue de Fleurus an’ Saterdag Sellschoppen geven, wo sück de Künstler vun de [[Avantgarde]] drapen deen, to de af nu ok Picasso hörrn dee, de dor 1906 [[Henri Matisse]] drapen un Früendschap mit hüm sluten dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50–57.</ref> In’ [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] harrn de [[Fauvismus|Fauves]], to de ok Matisse hörr, mit hör eerst Gemeenschapsutstellen in dat Vörjohr up sück upmarksom maakt. De Galerist Vollard hett Picasso bald dorup Warken för 2000 Franc afköfft, wat sien finanzielle Situatschoon wesentlich verbetern dee. Sien [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']] entstunn 1906, för dat de Schrieversche bit to negentig Mal Modell seten hemm sall. In Fröhjohr hett Picasso de Porträtsitzungen mit Gertrude Stein afbraken. He hett [[André Derain|Derain]] dör Vermittlung vun Alice Princet drapen. In’ Sömmer vun dat sülvig Johr hull he sück mit Fernande Olivier in Gósol up. As he weer in Paris weer, hett Picasso dat Porträt vun Gertrude Stein ut dat Gedächtnis rut fardig stellt un minneseer de Gesichtstüüg up de Schlichtheit vun iberisch Masken.<ref>Judith Cousins: ''Vergleichende biographische Chronologie''. In: William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus''. Prestel, München 1990, S.&nbsp;335.</ref> ==== Anfang vun de Rosa Periood un Les Demoiselles d’Avignon ==== Af 1905 fung dat an, dat rosa Töne in Picasso sien Warken vörherrschen. So is dat Bild ''[[Jung mit Piep]]'' van 1905 de Övergang vun de Blau to de Rosa Periood. In’ Vergliek to de Blau Periood gifft dat blots noch wenig Melancholie in de Warken vun disse Periood. Dat Blau wiekt in den Achtergrund. Besünners Gaukler, Seiltänzer und Harlekins, truerieg Spassmakers ut de [[Commedia dell’arte]], tellen to sien Bildmotiven. Siet den Winter vun dat Johr 1906 hett Picasso in tallriek Studien un Variatschonen dat groot Gemälde ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' vörbereit, dat he in’ Juli 1907 fardig stellt hett. Mit den ''Demoiselles'' hett he den Grundsteen vun kubistisch Denken leggt un de as „période nègre“ betekent Periood inleit.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> [[Bild:Juan Gris Daniel-Henry Kahnweiler 1921.jpg|miniatur|hochkant|[[Juan Gris]]: Porträt Daniel-Henry Kahnweiler, 1921, Musée National d’Art Moderne, Paris]] De eersten Reaktschonen bi de Begegnung mit den ''Demoiselles'' in Picasso sien Atelier weern överwegend negativ. Dat Bild wurr wietgahnd as unmoralisch ansehn un vun völ, sülvst eng Früenden vun Picasso, düchtig kritiseert. Neben [[Wilhelm Uhde (Kunsthändler)|Wilhelm Uhde]] harr blots Leo Stein tonächst Verständnis för de ''Demoiselles'' upbrocht, hett aber sien nee Warken nich mehr köfft. De Künstler vun den [[Fauvismus]], [[Henri Matisse|Matisse]] un [[André Derain|Derain]], hebbt ok hör Missfallen ütert. Gertrude Stein hett dorgegen Picasso wieder fördert un hett ehrn literarischen Utdruck wat in Richt Kubismus lenkt. 938 schreev se en Book över Picasso.<ref>Götz Adriani: ''Die Kunst des Handelns: Meisterwerke des 14. bis 20. Jahrhunderts bei Fritz und Peter Nathan'', Hatje Cantz,Tübingen 2005, <nowiki>ISBN 978-3-7757-1658-1</nowiki> (binnennetts: [https://books.google.de/books?id=QsPnJMIizy8C&pg=PA198#v=onepage&q&f=false Google Books]).</ref> Wilhelm Uhde hett den jungen düütschen Galeristen [[Daniel-Henry Kahnweiler]], de in de Rue Vignon 28 sien eerst Galerie inricht harr, up Picasso upmarksom maakt. Kahnweiler wurr nu sien wichtigst Förderer un stell in dat sülvig Johr Warken vun Picasso ut.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;63&nbsp;f</ref> Picasso harr de groot [[Retrospektive]] vun [[Paul Cézanne]] sien Warken 1907 in’ Pariser [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] besöcht, de een Jahr nah den Dood vun de Künstler utricht wurrn weer. Dör Apollinaire hett Picasso den gliköllerigen [[Fauvismus|fauvistischen]] Maler [[Georges Braque]] gegen Enn vun dat Johr kennen lehrt; de Früendschaft mit Braque sull groot Utwirken up den Verloop vun de modern Kunstgeschichte hemm. === Picasso begrünnd mit Braque den Kubismus (1908–1914) === ==== Tosommenarbeit mit Braque ==== [[Bild:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Juan Gris]]: ''Hommage à Picasso'', 1912, [[Art Institute of Chicago]], Chicago]] Den Sömmer 1908 hett Picasso mit Fernande Olivier in La Rue-des-Bois nöördlich vun Paris verbrocht. In’ Harvst vun dat sülvig Johr hebbt Braque un Picasso hör in’ Sömmer malt Biller – Braque in L’Estaque un Picasso in La Rue-des-Bois mitnanner vergleken. Se weern merkwürdig ähnlich.<ref>Bernard Zurcher: ''Georges Braque — Leben und Werk'', (ut dat Franzöösch översett vun Guido Meister), Hirmer Verlag, München 1988, ISBN 3-7774-4740-4, S. 42.</ref> Braque stell in’ Gegensatz to Picasso in’ November vun dat Johr sien Warken in de Galerie Kahnweiler ut. In dat Bespreeken to de Utstellung vun de Biller vun Braque hett de franzöösch Kunstkritiker [[Louis Vauxcelles]] in de Kunsttietschrift ''[[Gil Blas (Tietschrift)|Gil Blas]]'' to’n eersten Mal den Begreep vun de „cubes“ (Kuben) präägt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;66&nbsp;f.</ref> Vauxcelles betruck sück dorbi besünners up dat Bild ''[[Hüüs in L’Estaque]]'' vun Braque.<ref> Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart Eerstuplaag 1920, S.&nbsp;20 ff.</ref> Tüschen September 1908 un Mai 1909 hebbt sück Picasso un Braque meest jeden Dag sehn; Kahnweiler weer de darte in den Bund un hett tüschen de vun dat Naturell her bannig ünnerscheedlich Künster, den besonnenen, systematisch arbeitenden Braque un den temperamentvullen Picasso vermiddelt. Hör Arbeitsgemeenschap weer so intensiv, dat sück de Künstler mit de [[Bröers Wright]] verglieken deen, den Floogpionieren, un sück as Mechaniker antrucken hemm.<ref>Siegried Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde. Pablo Picasso – Leben und Werk''. DuMont, Köln 2006, S.&nbsp;20 f.</ref> Ebenfalls 1908 weer de spaansch Maler [[Juan Gris]] in dat Bateau-Lavoir trucken, wo he Ateliernahber vun Picasso wurr. Nahdem he 1911 anfungen harr, sück mit den [[Kubismus]] utnannertosetten, entstunn 1912 dat kubistisch Porträt ''Hommage à Picasso'' vun Gris.<ref>[https://web.archive.org/web/20051015230739/http://www.g26.ch/art_gris.html Juan Gris], g26.ch, afropen an' 2. Oktober 2012</ref> ==== Dat Bankett för Rousseau ==== [[Bild:Henri Rousseau - Portrait of a Woman (1895).jpg|miniatur|hochkant=0.75|Henri Rousseau: ''Portrait de femme'', ok ''Yadwigha'' nömmt, üm un bi 1895, [[Musée Picasso]], Paris]] In’ November 1908 geev Picasso in sien Atelier in’ Bateau-Lavoir en groot Fest to Ehren vun [[Henri Rousseau]], vun de he dat levensgroot Bildnis vun en fröhere Früendin vun Rousseau, de so nömmt ''Yadwigha'', köfft harr un dat he en Leven lang behollen sull. Över dat kunsthistorisch bekannt wurrn [[Bateau-Lavoir#Dat Bankett för Rousseau|Bankett för Rousseau]], an dat neben völ anner Künstler Apollinaire, Jacob, Salmon, Uhde un den Geschwistern Stein ferner de jung Malerin [[Marie Laurencin]] deelnehm, hett Raynal as Oogentüüg bericht: „Es war eine richtige Scheune. […] An den Mauern, die man von ihrem gewöhnlichen Schmuck befreit hatte, hingen nur einige schöne Negermasken, eine Münztabelle und auf dem Ehrenplatz das große, von Rousseau gemalte Porträt Yadwigha“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> Nich lang nah dat Bankett hett Picasso 1909 dat Bateau-Lavoir verlaten un hett bit 1912 in en Atelierwahnen an’ Boulevard de Clichy 130 wahnt. ==== Distanzeeren vun de Salonkubisten ==== [[Fernand Léger]] un [[Robert Delaunay]] hebbt de Arbeiten vun Picasso un Braques dör Vermittlung vun Kahnweiler kennenlehrt. De Infloot vun Picasso un Braque hebbt sück denn ok in de Bildwarken vun völ Maler bemarkbor maakt. 1911 hett sück en Grupp vun Maler bild, de as [[Kubismus#Eerste apenlich Diskussion (1911)|Salonkubisten]] betekent wurrn. Dorto tellen neben Léger un Delaunay de Künstler [[Albert Gleizes]], [[Jean Metzinger]] un [[Henri Le Fauconnier]]. Picasso un Braque hemm sück vun de Salonkubisten distanzeert. ==== De Roov vun de Mona Lisa ==== In’ Sommer 1911 sünd de Früenden Apollinaire un Picasso in den Verdacht geraden, an den Diebstahl vun dat bekanntst Gemälde vun den [[Louvre]], de ''[[Mona Lisa]]'', bedeeligt ween to hemm. Se weer siet den 21. August 1911 spoorlos verschwunden, un de beid kemen in dat Visier vun de Polizei dör den Besitt vun iberischen Steenmasken, de över Géry Pieret – en belgisch Avendüerer un tietwies Angestellter vun Apollinaire – köfft wurrn weern. Nah en Huusdörsöken wurr Apollinaire an’ 8. September wegen Beherbergen vun en Kriminellen un Verwohren vun Roovgood verhaft; he hett nah twee Daag de Bedeeligen vun Picasso verraden.<ref>Antonina Vallentin: ''Picasso'', Kiepenheuer & Witsch, Köln 1958, S. 205 f.</ref> De wurr woll verhört, keem aber nich in Arrest. Apollinaire wurr wenig Daag later ut de Haft entlaten un de Prozess gegen hüm in’ Januar 1912 ut Mangel an Bewies instellt. De ''Mona Lisa'' is eerst weer an’ 13. Dezember 1913 in [[Florenz]] opdüükt un kehr an’ 1. Januar 1914 in den Louvre torüch.<ref>Judith Cousins, in: William Rubin, Anm.&nbsp;119 S.&nbsp;364 f., S. 419.</ref> ==== Eerste Utstellungen vun Picasso sien Warken in’t Utland ==== De fröhe Phase vun den Kubismus bit etwa 1912 wurrd as „Analytischer Kubismus“ betekent. En Bispeel dorför is dat ''Bildnis Ambroise Vollard'' (1910). Af 1912 entstunnen de [[Papier collé|Papiers collés]], en Fröhform vun de [[Collage]]n. Dormit fung de Övergang to’n „Synthetischen Kubismus“ an. Picasso sien Warken wurrn nah un nah in’t Utland bekannt. In Düütschland weer Picasso 1910 up de Utstellung vun de [[Neue Künstlervereinigung München|''Neue Künstlervereinigung München'']] vertreden as ok up de in’ Mai 1912 stattfunnen Utstellung vun den Sonderbund in Köln un in [[Herwarth Walden]] sien Galerie [[Der Sturm (Tietschrift)|''Der Sturm'']] in Berlin. Veer vun Picasso sien Warken wurrn in dat sülvig Johr in de tweet Utstellung vun den [[Der Blaue Reiter|''Blauen Reiter'']] in de Münchner Galerie [[Hans Goltz|Goltz]] upnommen: (''Fruenkopp'' (1902), ''Umarmung'' (1903), ''Kopp'' (1909) un ''Stillleven'' (1910).<ref>=Galerie Hans Goltz, {{Webarchiv|url=http://www.bad-bad.de/hansgoltz/picasso.htm |wayback=20130316164247 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Picasso, afropen an’ 8. Mai 2013}}</ref> Af November 1910 wies de vun [[Roger Fry]] in [[London]] organiseert Utstellung [[Manet and the Post-Impressionists|''Manet and the Post-Impressionists'']] Gemälde, Teeknungen un Drucke vun Picasso, ebenso en Nahfolgeutstellung 1912.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/picasso-and-modern-british-art/picasso-and-modern-british-art-selected-artwork-0 ''Picasso and modern british art''], www.tate.org.uk, afropen an’ 8. Mai 2013</ref> In Översee weer de nee Kunstricht nah en eerstmalig Utstellung vun Picasso 1911 in de [[Alfred Stieglitz]]’ [[Galerie 291#Cézanne, Picasso, Matisse und die Neudefinition von Ästhetik 1911–1913|Galerie 291]] ebenfalls in de [[Armory Show|''Armory Show'']], [[New York City|New York]], 1913 vertreden, in de bispeelswies Warken vun Braque, Picasso un Matisse utstellt wurrn. Wiest wurrn vun Pablo Picasso acht Arbeiten, dorünner twee Stillleven, de Teeknung ''Fruenakt'' von 1910, ''Fru mit Mustertpott'' van 1910, en Leihgaav vun Kahnweiler, un de Bronze ''Fruenkopp'' van 1909, en Leihgaav vun Stieglitz.<ref>William Rubin: ''Pablo Picasso. A Retrospective, with 758 plates, 208 in colour, and 181 reference illustrations''. The Museum of Modern Art, New York, Thames and Hudson, London 1980, S.&nbsp;153.</ref><ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;72.</ref> De Kritik bi all Utstellungen weer aber beträchtlich, de moderne Kunst wurr noch nich akzepteert. As Picasso sien Liaison mit Fernande Olivier 1912 to Enn’ weer, wurr bit hör fröh Dood 1915 [[Eva Gouel]], boren Marcelle Humbert, de he Eva nömmen dee, sien tweet Levensgefährtin. Den Sömmer vun dat Johr 1913 verbroch Picasso mit Braque un Juan Gris in [[Céret]]. In dat sülvig Johr is ok sien Vader storven. Sien Wahnsitz nehm he denn in de Rue Schoelcher 5 an’ [[Montparnasse]], nahdem he 1912 för en körten Tiet an’ Boulevard Raspail 242 wahnt harr. === Eerste Weltkrieg (1914–1918) === [[Bild:Modigliani, Picasso and André Salmon.jpg|miniatur|links|Modigliani, Picasso un André Salmon vör dat [[Café de la Rotonde]], Paris, 1916]] Picasso hett de Tiet van Enn’ Juni bit Mideen November 1914 mit Eva Gouel in [[Avignon]] verbrocht. Mit Utbröök vun den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] änner sück de Situatschoon för völ Künstler slagoordig. An’ 2. August 1914 hett Picasso Braque un [[André Derain|Derain]], de ehr Stellungsbefehl kregen harrn, to’ Bahnhoff in Avignon begleit. Braque hett 1915 en swoor Koppversehrn kregen un hett nah överstahn Operatschoon länger as een Johr bruukt, um sück dorvan to verhalen. Hör Kunsthändler Kahnweiler, de Düütscher weer, muss Frankriek verlaten; Picasso, de as Spaansch kien Kriegsdeenst leisten muss, bleev in Paris isoleert zurück.<ref>Gohr, S.&nbsp;24,&nbsp;62</ref> In’ Juli 1916 hett André Salmon en Utstellung, ''L’Art moderne en France'' (de so nömmt „Salon d’Antin“), in de Pariser [[Galerie Barbazanges]] organiseert. Dor wurr dat Wark vun Picasso ''Les Demoiselles d’Avignon'' to’n eersten Mal dat Publikum vörstellt; dat Bild kreeg eerst to dissen Tietpunkt vun Salmon dissen Naam.<ref>André Salmon, http://www.andresalmon.org/, Biografie vun André Salmon, engelsch, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> [[Bild:Amedeo Modigliani - Portrait de Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Amedeo Modigliani]]: ''Portrait de Pablo Picasso'', 1915, Privatsammlung. De eerst Besitter weer [[Frank Burty Haviland]], en Früen vun Picasso.<ref>[http://www.secretmodigliani.com/xx-3.html ''Portrait de Picasso''], secretmodigliani.com, afropen an’ 9. Mai 2013</ref>]] Nah den Dood vun Eva Gouel, de 1915 an [[Tuberkulose]] storven is, harr Picasso en Affäär mit [[Gabrielle Lespinasse]], de he Gaby nömmen dee. Se wahn an’ Boulevard Raspail nich wiet vun sien Studio weg. Wiels en Upenholt in [[Saint-Tropez]] 1916 hett he hör sien Leev verkloort, se hett hüm aber afwiest un in dat folgen Johr de amerikaanschen Künstler Herbert Lespinasse heiraadt.<ref>Billy Klüver, A Day with Picasso, MIT Press, ISBN=978-0-262-61147-3, 1999, Siet 45 </ref> In’ Fröhjohr 1917 hett sück Picasso in [[Rom]] de Proben vun dat Ensembles [[Ballets Russes]] ünner de Leitung vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]] to dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' mit dat Libretto vun [[Jean Cocteau]] un de Musik vun [[Erik Satie]] ankeeken un hett de Kostüme, Bühnenbiller un de ut de Reeg fallen klassisch romantischen Bühnenvörhang entworfen. De sowjeetsch Schriever [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]], de in Paris in’t [[Exil]] leev, beschreev de spektakuläre Eerstupführen in’ Mai 1917 in’t Pariser [[Théâtre du Châtelet]] un de Upruhr vun dat Publikum, dat fordern de, de Vörstellung aftobreeken:: „Die Musik gab sich modern, das Bühnenbild war halb kubistisch […] Und als ein Pferd mit kubistischer Schnauze Zirkusnummer vorführte, verloren sie endgültig die Geduld: ‚Tod den Russen! Picasso ist ein [[Boche]]! Die Russen sind Boches!‘“ De Früenden vun Picasso weern dorgegen begeistert. Apollinaire bispeelswies hett de eerstmalige künstlerische Allianz tüschen Maleree un Dans, Plastik un Dorstellungskunst as Anfang vun en umfaten Kunst, as en Oort „sur-réalisme“ sehn.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;93f.</ref> Wiels de Arbeiten to ''Parade'' hett Picasso de Danserin [[Olga Stepanowna Chochlowa]], [[Primaballerina]] vun dat „Ballets Russes“, kennen lehrt, de he an’ 12. Juli 1918 in Paris heiraadt hett. Trotügen weern Cocteau, Max Jacob un Apollinaire. Dat Ehepaar betruck in’ Dezember en Wahnung in de Rue La Boétie 23.<ref>Ziteert nah On-line Picasso Project</ref> Nah de Heirat geev he sien [[Bohème]]leven up un wurr to’n „Malerfürsten“ mit egen Chauffeur un Huuspersonal. Ut de Ehe gung Sohn Paulo hervör. Nah Kahnweiler wurr Picasso af 1918 vun de Kunsthändlern [[Paul Rosenberg (Kunsthändler)|Paul Rosenberg]] un [[Georges Wildenstein]] gemeensam weltwiet vertreden. Se hebbt jedes Johr en good Hörn vun sien Biller köfft. De Verbinnen vun Picassos to Rosenberg düer bit 1939, de to Wildenstein bit 1932.<ref>[http://www.thefreelibrary.com/Making+Modernism%3A+Picasso+and+the+Creation+of+the+Market+for...-a017239592 Artforum International, 22. Juni 1995], afropen an’ 9. Mai 2013</ref> === Afkehr vun de Kubisten (1916–1924) === All 1914 fung Picasso an, sück vun den Krink vun de Kubisten to entfeern. He hett sück an dissen Afscheed erinnert un dorto seggt: „Aus dem Kubismus hat man eine Art Körperkultur machen wollen. […] Daraus ist eine verkünstelte Kunst hervorgegangen, ohne echte Beziehung zur logischen Arbeit, die ich zu tun trachte.“<ref name="“Über Kunst69">Pablo Picasso: ''Über Kunst.'' Diogenes, Zürich 1988, S.&nbsp;69.</ref> Van 1916 bit 1924 wiest sien Wark en stilistisch Nebennanner. Neben klassizistischen Gemälden as ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921, malt in [[Fontainebleau]], un ''Panfleut'', 1923, malt in sien Ferienoort [[Antibes]], entstunnen Arbeiten in’ Stil vun den synthetischen Kubismus, as bispeelswies ''[[Dree Muskanten]]'' ut dat Johr 1921. Picasso kunn nu dank sien wussen Ruhm mehr Tiet för de Entwicklung vun sien Formenspraak verwennen. He hett völ utprobeert un legg en nee Swoorpunkt up sien plastisch Wark, dat he 1902 mit ''Sitten Fru'' anfungen harr. Mit sien Fru Olga wurr he aber immer mehr frömd. === Utnannersetten mit den Surrealismus (1924–1936) === ==== Bedeeligen un Konflikte ==== [[Bild:Paris Montmartre in 1925.jpg|miniatur|Paris, [[Montmartre]], um 1925]] 1923 hett Picasso den [[Surrealismus|Surrealisten]] [[André Breton]] drapen. All in de eerst Nummer vun de surrealistisch Tietschrift ''[[La Révolution surréaliste]]'' vun Dezember 1924 wurr en plastisch Konstruktschoon vun Picassos afbildt. In de tweet Nummer vun Januar 1925 twee Sieden ut dat in’ Sömmer 1924 in Juan-les-Pins führt Skizzenbook mit de ''Steernteeknungen''. In de veert Utgaav geev dat en Afbillen vun dat Picasso-Gemälde ''De Dans''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDK3 ''Der Tanz''], Juni 1925, 215&nbsp;×&nbsp;142&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Tate Gallery, London.</ref> un – eerstmals in Frankriek – vun de ''Demoiselles d’Avignon''.<ref name="Warncke327">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso.'' Band 1, S.&nbsp;327-328.</ref> De langjohrig Kuntakt mit de Surrealisten weer aber nich konfliktfree. As 1924 [[Eric Satie]] sien Ballett ''Les Aventures de Mercure'' mit dat Bühnenbild un de Kostüms vun Picasso upführt wurr, hebbt mehrere Surrealisten gegen dat Mitwarken vun Picasso protesteert un hebbt dat Ereignis as en Wohltätigkeitsveranstaltung för de internatschonale Aristokratie betekent.<ref name="Warncke327" /> [[André Breton]], [[Louis Aragon]] un anner Surrealisten, de vun Picasso sien Infallsriekdom beindruckt weern, hebbt doruphen in’ ''Paris-Journal'' en as ''Hommage à Picasso'' deklareert Entschuldigung schreven.<ref name="Warncke327" /> Up de anner Siert hett Picasso 1926 de Surrealisten in en utführlich Stellungnahm to de Afsichten un Teelen vun sien Kunst beschuldigt, hüm nich verstahn to hemm. De gegen Breton richt surrealistisch Tietschrift ''[[Documents]]'' vun [[Georges Bataille]] hett sück in hör Sünnerutgaav Nr. 3 van’ April 1930 vullstännig Picasso widmet.<ref>Picasso and the Avant-Garde in Paris, {{Webarchiv|url=http://www.philamuseum.org/exhibitions/354.html?page=3 |wayback=20130507082831 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Philadelphia Museum of Art, afropen an' 9. Mai 2013 (engelsch)</ref> 1927 hett he [[Marie-Thérèse Walter]] kennen lehrt, de he in ''Fru mit Blööm'' 1932 in minimalistisch Wies mit surrealistisch Anklängen malt hett. De Liason to de anfangs noch minnerjohrig Marie-Thérèse hull he lang Tiet för sück. Eerstmals düük 1928 dat [[Minotauros|Minotaurus]]-Motiv in sien Werken up – as Spanier weer Picasso all immer vun den Stierkamp faszineert. De eerste Nummer vun dat surrealistisch Künstlermagazin ''[[Minotaure]]'' keem an’ 25. Mai 1933 mit en Cover vun Picasso herut, de den Titel gemäß en Minotaurus wiest.<ref group="Bild">[http://thenonist.com/index.php/thenonist/comments/3621/ Minotaure (1933–1939)], thenonist.com, afropen an' 9. Mai 2013</ref> 1935 entstunn de Radeerensfolg ''Minotauromachie'', de vun [[Francisco de Goya]] sien ''[[Tauromaquia#De Tauromaquia bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' (üm un bi 1815) inspireert wurrn. Dorin wurrd in immer nee Variatschonen de Tosammenhang vun Sexualität, Gewalt un Dood utloot. ==== Familiäre Probleme ==== Düütlichere Anklänge an sien Laatstil wiest en wieder Porträt vun de Marie-Thérèse Walter, dat ''Interieur mit teeken Deern'' ut dat Johr 1935. De Tosommenhang vun Sexualität un künstlerisch Kreativität wurrd to en Thema, mit dat Picasso bit to sien Levensenn’ befaten deiht. Dat Johr 1935 betekent en Krise in sien Leven un Schaffen. Ut dat Verhältnis to Marie-Thérèse, de bit 1937 andüer, wurr de Dochter Maya in dit Johr boren. Dat hett man sien Frau staken, de doruphen de Scheeden verlang. Nah franzöösch recht harr Picasso sien Besitt mit hör deelen muss; doran harr he aber kien Interesse, se sünd dorher bit to hör Dood in’ Februar 1955 verheiraadt bleven. 1936 hett Picasso de franzöössch Fotografin [[Dora Maar]] kennen lehrt, de in de 1940er Johren sien stännig Begleiterin wurr un de hüm faken Modell seten hett. In’ November 1937 hett he [[Paul Klee]] in Bern besöcht, um hüm moralisch to ünnerstütten, wiel de sien Warken jüst in de berüchtigt Münchner Utstellung över [[Entartete Kunst]] vun de Natschonalsozialisten diffameert wurrn. 1941 entstunn dat Porträt vun Dora Maar mit Vörder- un Siedenansicht to glieker Tiet, ''Dora Maar mit Katt'' ''([[Dora Maar au Chat|Dora Maar au chat]]''). Se stunn in Konkurrenz mit Marie-Thérèse Walter um de Gunst vun Pablo Picasso. „Ich hatte kein Interesse daran, eine Entscheidung zu treffen. […] Ich sagte ihnen, sie sollten es unter sich ausmachen“,<ref>vgl. Katja von Nagy: ''Ich habe 60 Tänzerinnen und komme spät ins Bett''. In: [[Welt am Sonntag]] van' 1. März 1998</ref> so de Maler över de Rivalität tüschen de beid Fruen. === De Spaansch Börgerkrieg – Guernica (1936–1939) === De Ereignisse vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]] hebbt Picasso deep erschüttert un he hett Biller malt, de in hör Indringlichkeit an [[Francisco de Goya|Goya]] sien ''[[Desastres de la Guerra|Schrecken des Krieges]]'' erinnern, vör allen ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', dat dat Grauen to’n Anlaat vun dat Bombadeeren bun de baskisch Stadt [[Gernika]] an’ 26. April 1937 dör de düütsch [[Legion Condor]] to’n Thema hett. Ünner dissen Indruck fung Picasso all an’ 1. Mai mit Studien för dat glieknamig monumentale Bild an, dat af den 12. Juli 1937 as Wandbild in’ spaanschen Pavillon up de [[Weltfackutstellung Paris 1937|Weltutstellung in Paris]] utstellt wurr.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;107f.</ref> Picasso hett af 1936 vun Paris ut de republikaansch Regeeren vun Spanien ünnerstütt, de sück gegen den Putschisten un tokünftigen Diktater [[Francisco Franco|Franco]] to Wehr setten dee, he versöch – wenn ok vergevens – de franzöösch Regeeren to dat Ingriepen to bewegen un wurr för sien Insatz vun de republikaansch regeeren vun Spanien 1937 in Afwesenheit to’n Direkter vun dat bedüden Kunstmuseum [[Museo del Prado|Prado]] in Madrid bestimmt. === Twete Weltkrieg (1939–1945) === [[Bild:Picasso qga.jpg|miniatur|Plakette in de 7 Rue des Grands-Augustins, Paris]] De Künstler hett siet 1936 in Paris in en Atelier in de 7 Rue des Grands-Augustins arbeit, in dat ''Guernica'' entstunn un dat he siet dat Fröhjohr 1939 todem as Wahnung bruuk. Vun Anfang vun de düütsch Besetten 1940 in’ [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] bit to de Befreen vun Paris an’ 25. August 1944 bleev he dor wahnen, ahn en Reis to ünnernehmen. De [[Natschonalsozialismus|Natschonalsozialisten]] harrn hüm wegen sien Gegnerschap to Franco Utstellensverbot erdeelt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;115&nbsp;f</ref> De vun Picasso 1940 stellt Andrag up der franzöösch Staatsbörgerschap weer aflehnt wurrn, wiel den Behörden Dossiers ut dat Johr 1905 vörlegen, in de he as [[Anarchie|anarchistisch]] instuuft wurrn weer.<ref>Klaus von Beyme: ''Das Zeitalter der Avantgarden: Kunst und Gesellschaft 1905–1955.'' C.H.Bec, München 2005, ISBN 978-3-406-53507-9 S. 811.</ref> Wiels de Besattenstiet wurr de moderne Kunst vun de [[Kollaboration|Kollaborateuren]] nich tolereert. De Maler [[André Lhote]] erinner sück an de Slachtropen „Matisse in den Müllkasten“ un „Picasso in’t Irrenhuus!“. Nah de Befreen hett hüm de politische Linke tonächst as den Künstler inschätzt, de „aufs Wirksamste den Geist des Widerstands versinnbildlichte“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;121.</ref> Dat [[Museum of Modern Art]] in New York City ünner sien Direkter [[Alfred Barr]] hett Picasso 1939–1940 en spoodriek [[Retrospektive]] widmet, de hüm in Amerika un bi Kunstkritiker ut sien Tiet un Künstlerkollegen wiethen bekannt maken dee. 1944 wurr Picasso Liddmaat vun de [[Parti communiste français|Kommunistisch Partei vun Frankriek]]; de Ernsthaftigkeit vun sien Inträe wurr betwiefelt, un man hett hüm beschuldigt, dat sien Farven un Formen in sien Arbeiten en bestimmte symbolisch Bedüden harrn, worup he kontert hett: „Blots wegen dat Vergnögen, verstahn to wurrn, do ik nich in en begäng Stil arbeiten.“<ref name="Harrison1">Charles Harrison/ Paul Wood (Hrsg.): ''Kunsttheorie im 20. Jahrhundert. Künstlerschriften, Kunstkritik, Kunstphilosophie, Manifeste, Statements, Interviews''. Verlag Gerd Hatje, Ostfildern-Ruit 1998, S.&nbsp;777, ISBN 3-7757-0739-5.</ref> En Utsaag, ünner annern, de to de Anschuldigung führ, dat sien Kommunismus böverflächlich weer un he nich an de Untrennborkeit vun Kunst un Politik glööven dee. To sien Verteidigung schreev he: „Wat, glöövt ji denn, is en Künstler? En, de nich ganz deeg is, de blots Oogen hett, wenn he Maler is, blots Ohren, wenn he Musiker ist, gor blots en Lyra för all Lagen vun dat Hart, wenn he Dichter is, oder gor Muskeln, wenn he Boxer ist? Ganz in’ Gegendeel! He is to glieker Tiet en politisch Wesen, dat stännig in Bewusstween vun de zerstörerisch, brennen oder beglücken Weltereignisse leevt un sück ganz un gor nah hör Bild formt. […] Nee, de Maleree is nich utfunnen, um Wahnungen uttosmücken! Se is en Wappen to’n Angreep un to de Afwehr gegen den Feind.“<ref name="Harrison1" /> === De latere Johren (1945–1973) === [[Bild:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|miniatur|hochkant|Henri Matisse in’ Mai 1933]] Nah söss Johren vun binnere Emigratschoon un Isolatschoon in Paris wiels den Tweeten Weltkrieg hett Picasso af 1945 fakener süüdfranzöösch Öörd as [[Antibes]] un [[Nizza]] besöcht. Dor besöch he denn ok [[Henri Matisse]], de sien Malwies düütlichen Infloot in dat Laatwark vun Picasso achterleet. Beid Künstler bleven över völ Johren in loos Verbinnen, wobi Matisse de eenzig leven Künstler weer, de Picasso as ebenbürtig anseeg. Beid hebbt de Bedüden vun den Anner sehn, hebbt sück tietlevens annanner respekteert un hebbt sück gegensiedig trotz hör Annersoordigkeit beinfloot.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;52f.</ref> Sien Begleiterin in disse Johren weer de Malerin [[Françoise Gilot]], de he 1943 in Paris kennen lehrt harr. Se bleven bit 1953 tosommen. De Söhn Claude wurr 1947 boren un de Dochter [[Paloma Picasso|Paloma]] 1949.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |titel=Early Years |werk=www.francoisegilot.com |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |archiv-datum=2023-15-04 |abruf=2023-04-15 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |wayback=20230531191525 |text=Early Years |archiv-bot=2026-05-23 12:14:39 InternetArchiveBot }}</ref> ==== Vallauris un Cannes ==== De mediterrane Umgeven vu sien Jöögdtiet truck Picasso weer in sien Bann, denn af dat Fröhjohr 1948 hebbt he un Françoise Gilot nah Uphollen in [[Golfe-Juan]] in de Villa „La Galloise“ in [[Vallauris]] wahnt, en Oort mit traditschonell Pöttgereen, wo se sück all dat Johr tovör uphollen harrn. Dor experimenteer he ünner Anleiden vun öördlich Pöttgers in de Manufaktur Madoura mit Toon un [[Glasur (Keramik)|Glasuren]], spreng den traditschonellen Produktrahmen un verhulp den Oort to överregional un later to internatschonal Bekanntheit. Ok wenn he in de Kommunistisch Partei intreeden weer, behull Picasso en unafhängig Instellen. Dat Bild ''Massaker in Korea'', dat 1951 entstunn, hett de Amerikaner argert, sien Porträt vun [[Josef Stalin|Stalin]] van 1953 de Kommunisten, denn in de [[Sowjetunion]] gull sien Malwies offiziell as dekadent. Picasso hett sück allerdings, wannehr man immer hüm drum beden hett, för den Freden insett. 1949 hett he en Plakat mit en Duuv för den Pariser Weltfreedenskongress schafft; de [[Freedensduuv|Duuv]] wurr in de Folge weltwiet en Symbol för den Freden. 1952 entstunnen twee groot Wandgemälde, ''De Krieg'' un ''De Freden'', för den „Fredenstempel“ in Vallauris.<ref>Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde'', S.&nbsp;232.</ref> [[Jacqueline Roque]], en Keramikverköpersche bi Madoura in Vallauris, weer Picasso sien nee Levensgefährtin af 1953, nahdem hüm Françoise Gilot verlaaten harr. Vun Roque hett he tallriek Porträts malt, as bispeelswies 1954 ''Bildnis Madame Z. (Jacqueline Roque)'' un 1956 ''Jacqueline in’t Atelier''. 1955 hett he de Villa „La Californie“ in [[Cannes]] köfft. Sien Henwennen to klassisch Interpretatschonen vun Meesterwarken hebbt Warken as ''Fruen vun Algier'' vun [[Eugène Delacroix]] 1955, [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]]’ ''[[Las Meninas]]'' 1957 oder [[Édouard Manet]] sien ''Fröhstück in’t Free’e'' 1961 wiest. All 1946 harr en Utstellung in’ Louvre sien Biller de vun klassisch Meester tegenöverstellt. In de „[[Dauweer-Periood]]“ vun de Sowjetunion gelung dat [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]] 1956, en groot Picasso-Utstellung in dat Moskauer [[Puschkin-Museum]] dörtosetten.<ref>Ziteert nah Joshua Rubenstein: Tangled Loyalties. The Life and Times of Ilya Ehrenburg. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1999, S. 297.</ref> [[Bild:Chateau Vauvenargues.JPG|miniatur|Chateau Vauvenargues]] ==== Koop vun Slott Vauvenargues ==== Picasso wurr tonehmend vun Touristen un Bewunnerer belästigt. In unmittelborer Nähe vun „La Californie“ wurrn Hoochhüüs baut, de hüm sowohl den Utblick up de Landschap sparren deen as ok frömd Lüüd den Inblick up sien Grundstück mögelk maken deen. He hett ahn Spood versöcht, den Kunstsammler [[Douglas Cooper]] dorto to bewegen, hüm de sien Slott ''Château de Castille'' dicht bi [[Avignon]] to överlaaten; Cooper hett hüm 1958 stattdessen dat Schloss [[Vauvenargues]] bi [[Aix-en-Provence]], mit Blick up [[Paul Cézanne]] sien leevste Motiv, dat Gebirge [[Montagne Sainte-Victoire]] empfahlen. Picasso hett dat denn köfft un dor en Studio inricht, he is aber ok immer weer nah „La Californie“ trüggkehrt.<ref>[http://www.centrepompidou.fr/education/ressources/ENS-Picasso-EN/ENS-Picasso-EN.html#Chronology Chronologie von Picasso des Centre Pompidou], centrepompidou.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso sien Stil reduzeer sück tonehmend up dat Linienbetonte, Skizzenhafte. Mit hooch Produktivität hett he sück nich blots mit de Maleree un Grafik as [[Lithografie]] un [[Linolsnitt]] utnannersett, sonnern af 1947 ok mit de [[Bildhaueree]] un [[Keramik]]. Sien Themen hatt he dorbi fakener varieert un ziteert. ==== Letzt Wahnoort Mougins ==== Picasso harr sück vun sien Fru Olga ut finanziellen Grünnen nie scheeden laten. Mehrere Johr nah hör Dood hett he 1961 Jacqueline Roque un truck mit hör nah [[Mougins]], nöördlich över de Hängen vun [[Cannes]]. Kinner hebbt de beid nich mehr kregen. Dat Slott Vauvenargues hett he as Lager för nich to tellen Biller bruukt. [[Bild:Shoshana at exhibition with Picasso.jpg|miniatur|Picasso bi de [[Soshana]]-Utstellung 1962 mit de Künstlerin, [[André Verdet]] un [[Édouard Pignon]] in dat Château Grimaldi, af 1966 ümnömmt in [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso d’Antibes]]]] 1963 wurr dat [[Museu Picasso]] in Barcelona apenmaakt, dat later en Grootdeel vun sien Nahlass kreeg. Den Grundstock bill de Schenkung vun 574 Warken vun Picasso sien Früend un Sekretär Sabartés. To’n Anlaat vun de rutbrocht Erinnerungen vun [[Françoise Gilot]], ''Leben mit Picasso'' in dat Johr 1964, keem dat to en Zerwürfnis mit sien ut dit Verhältnis stammen Kinner [[Claude Picasso|Claude]] un [[Paloma Picasso]]. 1971 funn en [[Retrospektive]] in Paris to’n Anlaat vun Picasso sien 90.Gebortsdag in’ [[Louvre]] statt, he weer de eerste Künstler, de disse Utteeknung all to Leevtieden kreeg. An’ 8. April 1973 is Picasso in sien Huus in Mougins an de Folgen vun en [[Myokardinfarkt|Hartinfarkt]] storven, de vun en [[Lungenödem]] utlööst wurrn weer, un wurr an’ 10. April in den Gorden vun sien Slott Vauvenargues bisett.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945265,00.html |wayback=20091115094337 |text=''Art: Pablo Picasso's Last Days and Final Journey'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, www.time.com, 23. April 1973, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso harr kien Testament achterlaten; sien Arven hebb de Arvschapsstüer mit Kunstwarken vun Picasso un anner Biller ut sien Sammlung, as bispeelswies Warken vun Matisse un de ''Yadwigha'' vun Rousseau betallt. De hebbt denn de Grundstock vun de Kollektschoon vun dat [[Musée Picasso]] in Paris bild. 2003 hebbt Verwandte dat Picasso widmet Museum in sien Gebortsstadt Málaga inweeht, dat [[Museo Picasso]], un hebbt dat Museum völ Utstellenstücke överlaaten. === Kinner vun Picassor === Paulo Picasso (* 4. Februar 1921; † 5. Juni 1975) weer dat eerste Kind vun Picasso ut sien Ehe mit [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]]. Paulo weer as Lüttkind ünner annern dat Modell för de Gemälde ''Paulo as Harlekin'' (1924) un ''Paulo up en Esel''. Maya Widmaier Picasso (* 5. September 1935) entstammt de Verbinnen mit [[Marie-Thérèse Walter]]. Hör Vader hett eenig Biller malt, de Maya to’n Thema harrn, dorünner ''Maya à la poupée'' (''Maya mit Pupp''), dat in’ Februar 2007 ut de Wahnung vun Picasso sien Enkeldochter [[Diana Widmaier Picasso]] roovt wurr.<ref>Spiegel Online, 1. März 2007, http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,469419,00.html, Ohne Spuren und Versicherung, afropen an' 9. Mai 2009</ref> Maya Widmaier Picasso leevt in Paris un gellt as Picasso-Expertin, de Picasso-Originale vun Fälschungen ünnerscheeden kann. Claude Picasso (* 15. Mai 1947) is dat eerste Kind ut de Verbinnen mit [[Françoise Gilot]]; he wurr twee Johr nah den Dood vun Picasso as Nahlatverwalter för de Familie insett.<ref>IngeborgRuthe/Carolin Meister, Berliner Zeitung online, http://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2000/1007/magazin/0002/index.html, Picassos Sohn|, afropen an' 9. Mai 2013 </ref> Ok Claude Picasso leevt in Paris. [[Paloma Picasso]] (* 19. April 1949) entstammt ebenfalls ut de Verbinnen mit Françoise Gilot. Se hett sück besünners dör Smuckdesigns, Modeaccessoires un Parfums en Naam maakt. == Wark == Nah dat [[On-Line Picasso Project]], 1997 vun Enrique Mallen ([[Sam Houston State University]]) inricht, wurrd de Gesamttall vun Picasso sien Warken up 50.000 schätzt, dorünner 1885 Gemälde, 7089 Teeknungen, 30.000 Drucke (Radeerungen, Lithographien etc.), 150 Skizzenböker, 1228 Skulpturen, 3222 Keramiken as ok Bildteppiche.<ref>Ziteert nah [[On-Line Picasso Project]], dat sück betreckt up Robinson 1999, S.&nbsp;10, un Habarta 2000, S.&nbsp;77</ref> === Maleree === '''Zitat:''' Beim Malen bedeutet „Suchen“ meiner Ansicht nach gar nichts. Auf das Finden kommt es an.Pablo Picasso, 1923<ref name="wort_und_bekenntnis_s9">Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957, Siet 9 (26. Mai 1923)</ref>}} ==== Wark ut de Jöögd (1889–1897) ==== Dat eerste, um 1889 entstahn Bild vun Picasso is ''De Picador''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/261.jpg ''Der Picador''], 1889, Ööl up Lienwand, Sammlung Claude Picasso, Paris</ref>, dat all in Ööl malt is. Stierkampszenen, Duven un de Dorstellen vun en Herkulesstatue weern de Themen vun sien eerste Teeknungen. Sien Öölbillerut de Tiet entstunnen in de Malwies vun de oltmeesterlich [[Genre]]maleree nah dat Vörbild vun sien Vaders. As Elfjohrig kreeg he Ünnerricht in de Traditschoon vun de [[Akademisch Kunst|Akademisch Maleree]] ünner de sien Anleiden. Nah Gipsafdrücke hett he Teeknungen as ''Etude pour un torse'' maakt.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3939.php ''Etude pour un torse''], 1894, 52,4&nbsp;×&nbsp;36,7&nbsp;cm, Kohle und Conté-crayon-Stift, Museo Picasso, Barcelona</ref> In de üm 1895 entstahn Biller weern de spaansch Maler vun dat 17. Johrhunnert sien Vörbild. To disse Tiet weer he Schöler vun de Teekenklass vun der „La Llotja“ in Barcelona.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;10&nbsp;ff</ref> Eenig vun sien Biller wiesen Anklänge un Studien nah de Warken vun [[Francisco de Zurbarán]] un de fröhen [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]] up, as etwa dat ''Porträt Philippe IV.''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3725.php ''Porträt Philippe IV.''], 1897, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> nah Velázquez. Af 1897 studeer Picasso füör en körten Tiet an de königliche [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie von San Fernando]] in Madrid. En ut disse Tiet stammen Teeknung wiest den ''Matador Luis Miguel Dominguin''.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-12.php ''Matador Luis Miguel Dominguin''], 1897, Teeknung, Museo Picasso, Barcelona</ref> 1896 weer sien Gemälde ''De Eerstkommunion''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDCF ''Die Erstkommunion''], 1896, 166&nbsp;×&nbsp;118&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> in de Utstellung för Kunst un Kunstgewarf in Barcelona utstellt un wurr in en bedüden Zeitung lobend bespraken.<ref name="Warncke54">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, Sieden 54–55</ref> 1897 hett he de groot Kompositschoon ''Wetenschap un Nächstenleev'' malt.<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDGY ''Wissenschaft und Nächstenliebe''], 1897, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> Se entsprook de dormals anseggt Speeloord vun de [[Historienmaleree]] un kreeg in de Allgemeen Kunstutstellung in Madrid en offiziell ehrenvull Erwähnung. Later kreeg dat in sien Gebortsstadt Málaga en Goldmedaille.<ref name="Warncke54" /> ==== Johren vun de Orienteren (1898–1901) ==== As Picasso 1897, in dat Öller vun 16 Johren, de Königliche Akademie verlaten harr, fung sien sülvstännig Künstlerkarriere an. De Johren tüschen 1898 un 1901 stellen de Tiet vun de Orienteren dor: dat konsequente Överprüfen vun de kreativ Prinzipien vun meest all dormals progressiv un avantgardistisch Richten.<ref name="Warncke81">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;81</ref> He hett sien rein akademisch Utbillen in en för hüm beteken Wies överwunnen, so as he lehrt harr, Nees uptonehmen: as Anegnung dör Nahmaken.<ref name="Warncke59">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;59</ref> He wurr vun de Warken vun de katalaansch Maler vun de [[Modernisme]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], beinfloot<ref>Ingo F. Walther: [http://books.google.de/books?id=rSaSpe-Bx4AC&printsec=frontcover&dq=Pablo+Picasso,+1881-1973:+genius+of+the+century+walther&source=bl&ots=KshiflL5GM&sig=bWYZoRP8Ke8aBcu3CecH6kNOxe4&hl=de&ei=utu_Tf38N8-LswaLws20Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Pablo Picasso 1881–1973: Genius of the Century''], Taschen 2000, S. 10, afropen an' 9. Mai 2011</ref> un kreg wiedere Anregungen – um blots eenige to nömmen – ut den Beriek vun den [[Symbolismus (Billend Kunst)|Symbolismus]], de engelsch [[Präraffaeliten]], de [[Wiener Moderne]], katalaansch Wandmalereen vun dat 14. Johrhunnert, ut de Warken vun [[El Greco]]<ref name="Warncke70">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;70</ref>, [[Henri de Toulouse-Lautrec]] un [[Théophile-Alexandre Steinlen|Théophile Steinlen]], den Illustrator in’ Stil vun den [[Jugendstil|Art Nouveau]].<ref>Gohr: ''Picasso'', S. 14</ref> Picasso hett all versöcht sien Vörbiller umtoformen.<ref name="Warncke72" /> 1900 funn Picasso sien Utnannersetten mit Toulouse-Lautrec in dat Bild ''Le Moulin de la Galette''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Le_Moulin_de_la_Galette_1900_.jpg |wayback=20140712054129 |text=''Le Moulin de la Galette'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1900, 88,2&nbsp;×&nbsp;115&nbsp;cm, Öl auf Leinwand, Solomon R. Guggenheim Museum, New York</ref> ehrn Hööchpunkt.<ref name="Warncke72">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;72–73</ref> Sien eerst Eenzelutstellung in’ „''Els Quatre Gats''“ in dat sülvig Johr broch hüm aber negativ Kritiken.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;14</ref> ==== Blau Periood (1901–1904) ==== De Begreep ''Blau Periood'' in dat Wark vun Picasso stellt de vörherrschende [[Monochrome Maleree|monochrome]] Farvigkeit in den Vördergrund. De Grundlagen vun de Blau Periood wurrn in Paris entwickelt.<ref name="Warncke81" /> Dat Bild ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Evocation_%28The_Burial_of_Casagemas%29_1901_.jpg |wayback=20140712041720 |text=''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1901, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris</ref> is dat eerste Bild ut disse Schaffensphase. Dat sull dat Enn’ vun en Früendschap un den Anfang vun wat Nees dorstellen. In de Folg entstunnen Warken as ''Dat Blau Zimmer''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_The_Blue_Room_1901_.jpg |wayback=20140712053109 |text=''Das blaue Zimmer'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 50,8&nbsp;×&nbsp;62&nbsp;cm, Herbst 1901, Ööl up Lienwand, Philipps Collection, Washington</ref> un dat berühmte ''Sülvstbildnis''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Self_Portrait_with_Cloak_1901.jpg |wayback=20140712044822 |text=''Selbstbildnis'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 80&nbsp;×&nbsp;60&nbsp;cm, Enn' 1901, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1901. Nah de Umsiedlung nah Barcelona in dat Johr 1902 weern swoormodig Figurenbiller de Hööftthemen. Butensieder vun de Sellschopp, as Bettler, Obdacklose, aber ok eensam Minschen as ok Moder un Kind wurrn dorstellt. Mit Hülp vun disse Themen hett he sowohl sien Eensamkeit in de frömd Stadt as ok den Dood vun sien Früend verarbeit. De Themenwahl vun Picasso is mit de vun de Warken vun Nonell to verglieken. Gifft Nonell aber en Wirklichkeitsutsnitt to erkennen un lett den Rücksluss up gröttere Tosommenhänge to, so verwirklicht Picasso dat Schicksal as wat eenzelnes, in de Isolatschoon.<ref name="Warncke89">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;89</ref> 1902 entstunn ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', da Bildnis vun en melancholisch jung Fru. De överlang Dorstellen vun de Personen as bispeelslwies bi de ''Büglerin'' (1904) is up de Utnannersetten mit [[El Greco]] torüchtoführen: „Daß meine Figuren in der Blauen Periode sich alle in die Länge strecken, liegt wahrscheinlich an seinem Einfluß.“<ref>Wiegand: ''Picasso''. S.&nbsp;48</ref> Up de anner Siet slutt sück dat Thema vun de Büglerin nahtlos an de Dorstellungen vun [[Honoré Daumier|Daumier]] un grootoordig Studien vun Degas an.<ref name="Warncke86">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;86</ref> As Hööftwark vun de Blau Periood gellt ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') van’ Mai 1903, in dat de afbild Mann de Gesichtstüüg vun den Früend [[Carlos Casagemas]] drocht. ==== Rosa Periood (1904–1906) ==== De Kunstgeschichte trennt de Johren 1901–1906 in dat Schaffen vun Picasso in twee Perioden, de Blau un de Rosa Periood. För de Lüüd ut sien Tiet dorgegen hebbt de Johren aber een Eenheit bild.<ref name="Warncke111">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 111-112</ref> De vörherrschen Gebruuk vun de Farv Rosa weer för de up kien Fall en Aftrennen vun dat Vörhergahn, un se hebbt dörgahnd vun de Blau Periood snackt. Ok de Künstler hett dat in de Rückschau so sehn.<ref>Françoise Gilot: ''Leben mit Picasso'', 1987, S. 77</ref> Mit de Biller vun de Blau un Rosa Periood hett sück Picasso thematisch düütlich vun de to de Tiet fiert offiziellen Kunst afsett.<ref>Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 127-129</ref> Af 1904 hett Picasso so nah un nah dat vörherrschen Blau dör rosa- un orangefarven Töne ersett. De Motive vun de Rosa Periood stammen faken ut de Welt vun de Schauspeler un Artisten, de dormals as Symbole för dat Künstlerdom verstahn wurrn. So wurrd de Rosa Periood ok as ''Harlekin-Periood'' betekent.<ref name="Warncke111" /><ref>Wiegand: ''Picasso'', S. 44-45</ref> Up de anner Siet trett de Figur vun den Harlekin in beid Perioden up, un Picasso harr sück sülvst as Harlekin malt. Bedingt dör de Leev vun Picasso to [[Fernande Olivier]], dat [[Modell (Kunst)|Modell]] för Bildhauer un Maler, de he 1904 in Paris drapen hett un de to dat Thema vun völ vun sien Biller weern sull, un tosätzlich dör sien eersten finanziellen Spood, sücht dat Wark nu optimistischer ut. As Hööftwark vun de Rosa Periood gellt dat Gemälde ''Die Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]'') ut dat Johr 1905. ==== Les Demoiselles d’Avignon un période nègre (1907–1908) ==== [[Bild:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|miniatur|hochkant=0.50|Afrikansch [[Fang (Volk)|Fang]]- Mask.]] Dat Bild ''Les Demoiselles d’Avignon'' van 1907 gellt hüüd unbestreden as Hööchpunkt in Picasso sien Storm-un-Drang-Periood.<ref name="Herding5">[[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 5.</ref> As dat Werk 1939 sien Weg in de Apenlichkeit funn, wurr dat to dat Slötelbild vun de [[Klassische Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] slechthen.<ref name="Herding5" /> Anreegt sünd de ''Demoiselles'' vun de Biller vun [[Paul Cézanne]] un den Arbeiten vun de [[Fauvismus|Fauves]], etwa ''[[Fauvismus#Hööchpunkt 1906|Le bonheur de vivre]]'' ''(Levensfreud'', 1905/06)'' vun [[Henri Matisse]]. Utgangspunkt för Picasso weer sien Utnannersetten mit de europääsch Kunstöverlefern un den Rückgreep up prähistorsch Kunst, de sück in sien in’ Sömmer 1906 anfangen Befaten mit de iberisch Kunst wiest. Siet den Winter 1905/06 entstunnen Formstudien, de disse Utnannersetten wedderspegeln. Mit dat afsluten Wark vun de ''Demoiselles'' fung de so nömmt ''période nègre'' vun Picasso an. In disse Phase harr Picasso Anregungen ut de afrikaansch un, in minn Utmaat, ozeaansch Kunst free kombineert<ref name="Herding38">Klaus Herding: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 38</ref> (siehe hierzu [[Primitivismus]]). Picasso sülvst hett immer blots vun ''art nègre'' snackt, wiel he de ozeaansch Vörbiller „afrikaniseert“ harr.<ref>Jean-Louis Paudrat: ''Aus Afrika'', in Kat. ''Primitivismus'', S.147-151</ref><ref>Patricia Leighten: ''The White Peril and L’Art Nègre: Picasso, Primitivism, and Anticolonialims'', 1989, S. 86</ref> En Wark ut de ''période nègre'' is dat Bild ''Akt mit Kleedaschstück'' ut den Sömmer/Harvst 1907. ==== Kubismus (1908–1916) ==== ''Hööftartikel: [[Kubismus]]'' Zitat: Der Kubismus ist weder ein Samenkorn noch ein Fötus, sondern eine Kunst, der es vor allem um die Form geht, und wenn eine Form einmal geschaffen ist, dann ist sie da und lebt ihr eigenes Leben weiter|Pablo Picasso.<ref>Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an' Main 1957, Siet&nbsp;14&nbsp;f. (26.&nbsp;Mai 1923).</ref> [[Bild:Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 108.jpg|miniatur|hochkant|Paul Cézanne: ''Mont Sainte-Victoire'', 1904, Museum of Art, Philadelphia]] Zentraal Utgangspunkt för Picasso weer de malerisch Kunstform vun Paul Cézanne ut de sien letzt Levensjohren. Picasso harr de sien Wark studeert un hett sück later tegenöver den Fotografen [[Brassaï]] ütert: „Cézanne! Er war unser aller Vater!“<ref>Bernhard Grom, Menschen- und Weltbilder moderner Malerei: Beckmann, Nolde, Rouault, Hrdlicka, Picasso, Chagall, Kandinsky, Mondrian, Newman, Ernst, Dalí, Tobey, Beuys, Bacon, Cézanne, Verlag BoD – Books on Demand, ISBN 978-3-8330-1125-2, 2003, S. 173.</ref><ref>Der Spiegell, ID 13529021, Picassos Apokalypse im Bordell, Jürgen Hohmeyer, 1988, Nr. 8</ref> Bevortoogt Motive weern [[Stillleven]], insbesünnere sünd Musikinstrumente, Landschapen un Personen dorstellt. De kubistisch Periood vun Picasso lett sük in twee Phasen indelen: in den analytischen un synthetischen [[Kubismus]]. '''Analytisch Kubismus''' (1908–1912). Picasso sien Methode – dat „Apenmaaken“ vun de sloten Form vun de dorstellt Körper togunsten vun en Formenrhythmus – maakt dat mögelk, de Körperlichkeit vun de Dinge un hör Laag in den Ruum dortostellen, anstatt se dör [[Trompe-l’œil|illusionistisch]] Middel vörtotäuschen.<ref name="Kahnweiler49">Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Sieden 49–52</ref> De Luchtführung speelt en ünnerordnet Rull. In de Biller wurr nich fastleggt, vun welker Siet dat Lucht kummt.<ref>Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Siet 25</ref> De dordör hervörtreden ünnerscheedlich Ansichten vun de Objekte bewarken dat Erschienen vun simultaner [[Perspektive]], as wenn se vun all Sieden to glieker Tiet ankeken wurrn könnt. Up disse Wies entsteiht de Wirkung vun en „kristallinen“ Struktur. En Bispeel is dat 1910 malt ''Porträt Ambroise Vollard''. '''Synthetisch Kubismus''' (1912–1916). De synthetische Kubismus baut up de vun Picasso un Braque praktizeert [[Collage]]technik, den [[papier collé]] up. To de ''papier collés'' wurrn se dör hör tovör entstahn dreedimensionalen Konstruktschonen, den Papeerplastiken anreegt, de se ut [[Papeer]] un Karton, Picasso later ut Blick, maakt hemm.<ref name="Rubin9">William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus'', 1990, S.&nbsp;9–11</ref> Se billen de Grundlaag vun all nahfolgen [[Collage]]-Techniken bit hen to dat [[Objet trouvé|Ready-made]]. In de Biller sünd nu Papeer, Zeitung, Tapeet, imiteert Holtmaserung, Saagspääne, Sand un ähnlich Materialien updüükt. De Grenzen tüschen de malt un real Gegenstand bit hen to dat Objekt gaht innanner över. Up disse Wies gungenBraque un Picasso up en Synthese in, worut sück de Naam vun disse Schaffensperiood ergeeb. De in disse Wies bearbeit Biller kriegen en dinghaften, materiellen Charakter, de en nee Realität vun dat Bild schafft.<ref name="Ganteführer16">Anne Ganteführer-Trier: ''Kubismus'', 2007 S.&nbsp;16–18</ref> Mit den synthetischen Kubismus hebbt Picasso un Braque nich blots en nee Kunstricht schafft, sonnern todem as nee Gestaltensmögelkeit de Collage opdeckt. Picasso sien eerst Wark vun disse Oord weer de in dat Johr 1912 entstahn Arbeit ''Stillleven mit Rohrstohl'' (''Nature morte à la chaise cannée''),<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.musee-picasso.fr/pages/page_id18547_u1l2.htm |wayback=20050305050539 |text=''Stillleben mit Rohrstuhl'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1912, 29&nbsp;×&nbsp;37&nbsp;cm, Collage, Musée Picasso, Paris</ref> de de eerste Collage dorstellt. En anner Arbeit ut disse Phase is ''Vigelien un Wienglas up en Disch''. ==== Stilistisch Nebennanner (1916–1924) ==== Wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] entstunn in Europa en Sehnsucht nah „Reinheit un Ordnung“. Dat keem to en Rückbesinnen up de klassische Traditschoon un en faken krass vördragen Aflehnen vun all Modernismen. Frankriek verstunn sück in direkt Nahfolge vun de vörbildlich Antike as Hort vun de Humanität un Gegner vun de „barbarischen Düütschen“.<ref name="Warncke250">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 250-251</ref> De Rückbesinnen geev dat ok in anner romaansch Länner: so in Barcelona in’ [[Noucentisme]], den Picasso 1917 bi sien Spanienreis kennenlehrt hett. In Frankriek hebbt sück twee entgegengesett künstlerisch Lager herutbild. Dat ene, mit den Hööftvertreder [[Fernand Léger]], hett versöcht, de formalen Errungenschapen vun den Kubismus mit den Formen vun de Klassik zu verbinnen, um de Kunst politisch Telen deenstbor to maken. Dat anner, mit Picasso as Hööftvertreder, folg de unmittelbor Utnannersetten mit de klassisch Werten. De Wedderbeleven vun den [[Klassizismus]] in Picasso sien Wark weer de Folg.<ref name="Warncke250" /> So wiesen de Arbeiten vun Picasso all af 1914/15 Figurendorstellen, de ganz nah de Traditschoon vun de Klassik un de europääsch Klassizismen vun de formbestimmen Lien utgahn, as etwa dat ''Bildnis Olga in en Sessel''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/OPRA/BRUE-5ZKH63/$File/Pablo%20Picasso%20-%20Portrait%20of%20Olga%20in%20an%20Armchair%20%281917%29%20.JPG ''Olga in einem Sessel''], Ende 1917, 130&nbsp;×&nbsp;88,8&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1917.<ref name="Gohr83">Gohr: ''Picasso'', S. 83</ref> Neben de klassizistisch Akten, Porträts un szenisch Dorstellen entstunnen aber to glieker Tiet Warken vun den synthetischen Kubismus, as etwa ''Stillleven vör en Fenster in Saint-Raphaël''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/2314.jpg ''Stillleben vor einem Fenster in Saint-Raphaël''], Sommer 1919, 35,5&nbsp;×&nbsp;24,8&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Sammlung Heinz Berggruen, Genf</ref> ut den Sömmer 1919 oder ''[[Dree Musikanten]]'' ut den Sömmer 1921. De Johren 1916 bit 1924 billen up disse Wies schienbor en Tiet vun de Koexistenz vun Gegensatzen.<ref name="Warncke245">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 245</ref> So hett sück de Kunsthistoriker [[Julius Meier-Graefe]] lustig maakt: „Morgens macht er Kuben, nachmittags voluminöse Frauen.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;85&nbsp;ff. In: Julius Meier-Graefe ''Entwicklungsgeschichte der modernen Kunst'', Bd.&nbsp;2, München 1966, S.&nbsp;676</ref> De Kompositschoon ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921 wiest dree mächtig wirken Fruen, kleedt as [[antike]] Göddinnen, de sück melancholisch ankieken. En anner antik Thema bild da Gemälde ''De Panfleut''<ref group="Bild">[http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg ''Die Panflöte''], 1923, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1924 af. ==== Utnannersetten mit den Surrealismus (1925–1936) ==== Van 1925 bit 1936 hett sück Picasso weer intensiv de plastisch Gestalten towendt. All twee- un dreedimensionale Utdrucksformen wurr in en jüst „exploderen“ Fülle gegensiedig Entspreken neben- un nahnanner sett.<ref name="Warncke308">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;308</ref> För sien Jonglieren mit de Form kreeg Picasso in de Johren dör en nee künstlerisch Bewegen Rückhollen, de sück ut de Strööms vun den [[Dadaismus]] rutbild harr: den [[Surrealismus]]. För de Surrealisten weer Picasso en Symbolfigur vun de Moderne. Aber man kann Picasso in engeren Sinn nich den Surrealismus toreken. Picasso hett sück 1925 an de eerst Utstellung vun surrealistisch Maler in de Pariser [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]] bedeligt. Sien Arbeiten weern dor neben Warken vun [[Hans Arp]], [[Giorgio de Chirico]], [[Max Ernst]], [[Man Ray]] un [[Joan Miró]] to sehn. Torüchkiekend hett he sück denn in de 1950er Johren ütert, vör 1933 free vun surrealistisch Infloten arbeit to hemm.<ref name="Warncke327" /> Disse Utsaag vun Picasso steiht aber tegenöver, dat he de Arbeiten vun [[Giorgio de Chirico]] bit to [[Joan Miró]] nau wohrnommen un as Vörbild bruukt harr. Besünners völ Anregungen geev hüm de surrealistisch Plastik, vör allen Warken vun [[Alberto Giacometti]]. Allerdings staht disse Övernahmen nie alleen, sonnern wurrn vun Picasso för sien Zwecke funktschonaliseert un mit Anlehen ut kumplett anners oord Kunstrichten kombineert.<ref name="Warncke330">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;330-331</ref> Picasso hett seggt: „Manche nennen die Arbeiten, die ich in einer bestimmten Periode geschaffen habe, surrealistisch. Ich bin kein Surrealist. Ich bin nie von der Wahrheit abgewichen: Ich bin immer in der Wirklichkeit geblieben.“<ref>''Einblicke. Das 20. Jahrhundert in der Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen''. Hatje Cantz Verlag, Düsseldörp 2000, S.&nbsp;638. ISBN 3-7757-0853-7)</ref> As surrealistisch inspireert Warken gellen bispeelswies ''Slapen Fru in’ Armsessel'', 1927, de ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'' un ''De Krüzigung''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDC4 ''Die Kreuzigung''], Februar 1930, 51,5&nbsp;×&nbsp;66,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1930. ==== Guernica (1937) ==== [[Bild:Mural del Gernika.jpg|miniatur|Nachbildung von ''Guernica'' in Form von Kacheln als Wandbild in Originalgröße in der Stadt Gernika]] Dat eerste Wark, dat Picasso to dat Thema [[Spaansch Börgerkrieg]] maakt hett, weer ''Drööm un Löög vun Franco'', en Folg vun 18 [[Aquatinta]]-[[Radeeren]], de Picasso an’ 8. Januar 1937 anfungen harr. Nah dat Bombarderen vun [[Gernika]] in’ April 1937 entstunn ünner dissen Indruck dat grootformatige, rund dree-eenhalv Meter hooch un meest acht Meter breet Wandbild ''Guernica'', da tosommen mit [[Paul Éluard]] sien Gedicht ''De Sieg vun Guernica'' in’ Juni in de Pariser Weltutstellung in’ spaanschen Pavillon utstellt weer.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;103&nbsp;ff</ref> Nah anfänglich Kritik, de sück besünners an sien mangeln politisch Eendüüdigkeit fastmaken dee, wurr dat in de Rezeptschoon to dat beropenst Antikriegsbild vun dat 20. Johrhunnert verklort – in wieden Afstand folgen de Biller vun [[George Grosz]] un [[Otto Dix]] över den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]].<ref>Ulrich Baron, welt.de, http://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article823783/Die_Geschichte_von_Picassos_Guernica.html?nr=6&pbpnr=0, Die Geschichte von Picassos „Guernica“, van' 22. April 2007, afropen an' 9. Mai 2013</ref> Eenig Slötelfiguren ut dat Gemälde, as de ''Weinende Fru'' un dat ''Starven Peerd'', finnen sück in sien lateren Warken weer. ==== Laatwark nah 1945 ==== Zitat: Warum, glauben Sie, datiere ich alles, was ich mache? Weil es nicht genügt, die Arbeiten eines Künstlers zu kennen, man muss auch wissen, wann, warum, wie und unter welchen Bedingungen er sie schuf […] es ist mir wichtig, der Nachwelt eine möglichst vollständige Dokumentation zu hinterlassen […] Nun wissen Sie, warum ich alles, was ich mache, datiere. Pablo Picasso, 1943.<ref>Brassai: ''Gespräche mit Picasso.'' Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 1966 (frz. Orig.: ''Conversations avec Picasso''. Gallimard, Paris 1964), S.&nbsp;79f.</ref> Nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] hett Picassos sien Stil noch mal ännert, indem he de Kunst vun de olt Meester ne interpreteren un den Wettstriet mit de söcht hett. Bispelen sünd ''Bildnis vun en Maler'' nah [[El Greco]], 1950, de af 1954 entstahn 15 Versionen nah [[Eugène Delacroix|Delacroix]] sien ''Fruen vun Algier'' as ok 1957 ''Las Meninas'' nah [[Diego Velázquez (Maler)|Velazquez]]. In ''Las Meninas'' hett Picasso de Dogge vun den spaanschen König dör sien [[Dackel|Dachshund]] [[Lump (Dachshund)|Lump]] ersett. De Nahmaakt Biller teken sück dör formalen Witz un inhaltlich Ironie ut. De „Zitatkunst“ nehm he dormit all vörweg, se sull eerst in de 1960er Johren wiet verbreedt wurrn.<ref>Siegfried Gohr: ''Picasso'' S.132–148.</ref> De vun [[Jean Crotti]] utfunnen spezielle Form vun de [[Glasmaleree]], „Gemmail“ (Plural „Gemmaux“), bruukt Picasso bispeelswies in sien Wark ''Ma jolie guitar'' ut dat Johr 1955. In disse Technik hett he af 1954 etwa 60 Warken schafft, in de he fröhere Themen wedderhalen dee.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160708102455/http://www.jungi.com/cgi/getimg.cgi?0880&/allbild.htm |titel=Galerie Jungi: SOLD |datum=2016-07-08 |archiv-datum=2016-06-08 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}} </ref><ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20120823075407/http://www.gemmail.com/?page_id=1197 |titel=Picasso and the Gemmail « Le Gemmail |datum=2012-08-23 |archiv-datum=2012-08-23 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}} </ref> Sülvstporträts vun Picasso sünd selten: „Mit mien Gesicht hebb ik mi wirklich nich faken befaat.“ Stattdessen wiest sück Picasso in verslötelt Sülvstbildnisse, verstaken in Harlekinen, Jünglingen un un olt Lüüd as ok in de Porträts vun [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] und [[Honoré de Balzac|Balzac]] (1952).<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;139.</ref> Gegen Enn’ vun sien Schaffen entstunnen aber doch en Reeg vun Sülvstbildnisse. In’ April 1972 hett Picasso ''De junge Maler'' schafft. Mit wenig schlicht Streken, de in’ Gegensatz to de expressiv, [[pastos]] malt Warken vun de vergangen Johren staht, malt he sück mit en bretkrempigen Hoot, den Pinsel locker in de Hand hollend, villicht en Versöök, nich wiet vör sien Dood, weer de lütt Pablo Ruiz to ween.<ref>Gohr: Picasso. S.&nbsp;153&nbsp;f.</ref> In’ Juni folg en anner Sülvstporträt, dat hüm as ollen Mann wiest un up dat he den Ankieker mit wiet upreten Oogen anstarrt. Mit dat Bild ''De Ümarmen'', dat an’ 1. Juni 1972 entstunn, gung Pivasso sien malerisch Wark to Enn’; bit to sien Dood an’ 8. April 1973 hett he blots noch tekent – dat weern nich weniger as tweehunnert Biller. Twee Farven domineren de Leevstenszene: Blau un Rosa. Picasso grippt hier noch eenmal up de Grundlagen vun sien Kunst torüch: up de Doodsbiller, den Leevstenruusch, de melancholisch blau Periood un de spelerische Rosa Periood. In sien letzt Bild rast en blau Well up en Paar to, dat meest nich to erkennen is; dat is blots ut den Titel aftoleiten. En ekstatisch Knäuel ut Körper- un Geslechtsdelen beherrscht dat Bild.<ref>nach Niklas Maak, FAZ.NET 26. Januar 2007, http://www.faz.net/s/RubEBED639C476B407798B1CE808F1F6632/Doc~EC38F280A1AA4479D8EBE2FD15F34C0FD~ATpl~Ecommon~Scontent.html, Die Geheimnisse des späten Picasso, afropen an’ 9. Mai 2013|zugriff=14.&nbsp;November 2008}}</ref> === Bildhaueree === As nich utbildt Bildhauer hett Picasso tüschen de Johren 1909 un 1930 [[Skulptur]]en schafft, de en groten Infloot up de [[Bildhaueree]] vun dat 20. Johrhunnert hemm sullen. Dreedimensional Arbeiten hebbt sien ganz Wark begleit un hebbt hüm as Experimenteerfeld för sien malerisch Schaffen deent. Sien [[Innovation]]en hett he nich wieder verfolgt, se hebbt aber Bildhauer ut sien Tiet as Anregung deent, as bispeelswies den [[Futurismus|Futuristen]], den [[Dadaismus|Dadaisten]] un den [[Konstruktivismus (Kunst)|Konstruktivisten]].<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Gabriele Kopp-Schmidt |url=https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |titel=Picasso und die Folgen: der Maler als »Bildhauer« |hrsg=Deubner Verlag für Kunst, Theorie und Praxis |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230411170925/https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |format=PDF; 562 kB |sprache=de}}</ref> [[Bild:2004-09-07 1800x2400 chicago picasso.jpg|duum|Picasso-Skulptur ahn Titel in Chicago ut dat Johr 1967.]] De fröheste Skulptur vun Picasso is de lütt Bronze ''Sitten Fru'' van 1902, de he modelleert hett, as he goot 20 Johr olt weer. Sien eerst bedüdend Skulptur weer de meest levensgroot ''Fruenkopp (Fernande)'' ut den Sömmer 1909, de in’ Tosommenhang mit Biller vun Fernande entstunn, de nah de Utnannersetten mit dat Laatwark vun Cézanne all en nee, nichtperpektivischen Bildupbau, en minneseert Farvplaat un Formzerlegung upwiesen. Bit 1912, as de eerste [[Collage]], ''Stillleven mit Rohrstohlgeflecht'' schafft wurr, entstunnen kien wiedere Plastiken. In dat sülvig Johr hett he de Montage ''Gitarr'', en „Konstruktschoon“ ut tosommenliemt, mit Schnoren versehn Kartonstücken fardig stellt. Ut dat Johr 1914 stammt de 6-er Reeg vun de ''Absinthglöös'', bestahnd ut kubistisch formt Glas ut Bronze, den en echte [[Absinth]]leepel un en unecht Stück Sucker tofüügt wurr un de en ünnerscheedlich Bemalen upwiesen – en unkonventschonelle Behanneln vun den Warkstoff [[Bronze]]. Dat hannelt sück hier um en [[Assemblage]]. De echte Lepel erinnert an en [[Objet trouvé|Ready-made]] vun [[Marcel Duchamp]].<ref name=":0" /> Af 1923 hett Picasso mit sien Früend, den Bildhauer [[Julio González (Bildhauer)|Julio González]], tosommenarbeit, de hüm mit de verscheden Mögelkeiten vun de bildhauerisch Gestalten wieder vertroot maakt hett. In de Johren 1928 un 1929 entstunnen de Iesen- un Drahtskulpturen, vun de en vun sien Slötelwarken de ''Drahtkonstruktschoon'' (''Denkmal för Guillaume Apollinaire'') is; se wurr in Paris Enn’ 1928 fardigstellt. In sien Warkphase to Anfang vun de 1930er Johren hett Picasso Skulpturen in realistisch Utformen schafft as den ''Fruenkopp'' (''Marie Thérèse''), 1931, de up de Liason mit sien nee Partnerin [[Marie-Thérèse Walter]] verwiest. To wiedere plastisch Warken hörrn bispeelswies de Assemblage ''De Stierschädel'' van 1942, ''Mann mit Lamm'', 1942/43, as ok de monumentale Plastik ahn Titel ut dat Johr 1967 in [[Chicago]] up den Daley Plaza; de Börger beteken de as ''Chicago Picasso'', un se wurrd af un to mit en Vagel oder Fruenkopp vergleken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |titel=Chicago Picasso Sculpture |werk=North American Insects & Spiders |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416101649/https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref> === Druckgrafik === In de Johren van 1930 bit 1937 hett Picasso en Reeg vun hunnert Grafiken schafft, de nah den Verlegger un Kunsthändler Vollard de ''Suite Vollard'' nömmt wurr; de harr de bi den Künstler in Updrag geven. Picasso varieert dorin Themen as Künstler un Modell un dat Minotaurus-Motiv. Dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster|Graphikmuseum Pablo Picasso Mönster]] hett 2001 de kumplette Grafikfolg erwurben.<ref>Graphik Museum Pablo Picasso, [http://www.kunstmuseum-picasso-muenster.de/museum/sammlungen/pablo-picasso-die-suite-vollard/, Die Suite Vollard] afropen an’ 9. Mai 2013</ref> En zentraal Thema wurr de [[Stierkamp]], den Picasso 1935 in en Folg vun [[Radeerung]]en dorstellt hett. Motive vun den Stier un den Stierkamp as traditschonell spaansch Thema trecken sück dör Picasso sien Gesamtwark. De ''Minotauromachie'' verknütt den antiken Minotauros-Mythos mit modern Stierkampszenen, de bispeelswies in de 1937 entstahn Raderungsfolge ''Drööm un Löög vun Franco'' un sien Monumentalgemälde ''Guernica'' antodrapen sünd. De ''Minotauromachie'' is en Zitat vun sien Landsmann [[Francisco de Goya]], de sien Raderungsfolg ''[[Tauromaquia#De ''Tauromaquia'' bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' um 1815 fardigstellt hett. De 1957 entstahn Folg ''La Tauromaquia'' in 26 Aquatinta-Raderungen entstunn as Illustratschoon to dat eerst Lehrbook vun de Stierkampkunst, ''La Tauromaquia, o arte de torear'', en Book ut dat Johr 1796, de sien Schriever en vun de bekannst Stierkämper ut sien Tiet weer, de Torero José Delgado y Galvez, nömmt Pepe Illo.<ref>Hamborger Kunsthall, Utsstellung 2005, {{Webarchiv|url=http://www.hamburger-kunsthalle.de/archiv/seiten/picasso.html |wayback=20131007085523 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Pablo Picasso. La Tauromaquia oder die Kunst des Stierkampfs, afropen an’ 11. November 2005</ref> Af November 1945 hett he sück, nah eerste Lithografien vun de Johren 1919 bit 1930, in de Warkstäe vun [[Fernand Mourlot]] in Paris nochmals de Technik vun de [[Lithografie]] towendt; so entstunnen bispeelswies ''Tête de femme'', ''Les deux femmes nues'' un ''Le Taureau''.<ref>{{Internetquelle |url=http://frjb.free.fr/fmchrono.html |titel=Fernand Mourlot : chronologie |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://frjb.free.fr/fmchrono.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=fr}}</ref> 1968 entstunnen twee groot Radeerfolgen: ''Maler un Modell'' as ok ''De Liggen'', de nochmals de zentraal Themen vun sien Wark upnehmen: Zirkus, Stierkamp un erotische Motive. [[Bild:1981 picasso nonumber pogasheno ng.jpg|miniatur|Russisch Breefmark van 1981, de Picasso un sien Fredenduuv ut dat Johr 1949 dorstellt]] ''' Gebruuksgrafik''' Picasso weer dorneben ok in de [[Gebruuksgrafik]] tätig – Herstellen vun Presseteeknungen, Plakaten un Bookillustratschonen as ok mit Entwürfen för Klennerbiller, Koorten un Notenheften. De gebruuksgrafisch Arbeiten hebbt tonächst noch för dat Utkommen vun den jungen Künstler mit sörgt, later sünd se as Gefälligkeiten för befrüend Schrievers, Komponisten, Verleger un Galeristen entstahn.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20101229191418/http://www.gs.ethz.ch/ausstellung/archiv/Picasso.html |titel=Graphische Sammlung der ETH Zürich - Picassos Gebrauchsgraphik. Die Sammlung Margadant |datum=2010-12-29 |archiv-datum=2010-12-29 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> In Vallauris hett he sück 1948 neben de Keramik ok mit de Technik vun den [[Linolsnitt]] befaat, den he tosommen mit den Drucker Hidalgo Arnera utführt hett. Plakate för Stierkämpe un Keramikutstellungen vun de Gemeend weern sien eerst Warken. Sien bekanntst Plakat is de ''[[Freedensduuv|Fredensduuv]]'' för den Pariser Weltfredenskongress in dat Johr 1949. För de ''Fredensduuv'', de to en weltwiet bekannt Symbol wurr, hett Picasso etwa hunnert Teeknungen maakt; hör Gestaltung foot up [[Impressionismus|impressionistischen]] Stilmiddel. In’ April 1949 wurr de Fredensduuv eerstmals up den Pariser Kongress, den „Congrès mondial des partisans de la paix“ utstellt. Wiedere Duven hett he denn för de Kongresse in [[Warschau]] un [[Wien (Stadt)|Wien]] maakt.<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;127&nbsp;ff.</ref> ''' Bookillustratschonen''' Picasso hett Warken ut de greeksch Antike bit to Literatur ut sien Tiet in [[Bibliophilie|bibliophilen]] Utgaven illustreert. André Breton sien ''Clair de terre'' ut dat Johr 1923 enthollt sien eerste Bookillustratschonen, dornah geev dat noch Afbillen för Warken vun [[Luis de Góngora]], [[Francesco Petrarca]], [[Tristan Tzara]], [[Antonin Artaud]] un [[Pierre Reverdy]]. Dat bekanntst Wark is dat vun Vollard 1931 herutgeven ''Le Chef d’Œuvre Inconnu'' (''Dat unbekannte Meesterwark'') vun [[Honoré de Balzac]] mit Illustratschonen vun den Künstlers. Mit den Protagonisten Frenhofer, en Maler, verbunn hüm de Berop un de Straat, in de de leevt harr – de Rue des Grands-Augustins. === Wiedere Warkgattungen === ''' Bühnenbiller un -vörhänge, Kostüme ''' All in fröh Johren harr Picasso dat Theater as Inspiratschoonsborn för sien Kunst opdeckt. Af 1905 harr he den melancholischen Harlekin un truerig Artisten as Motive vun sien Biller wählt. De Utnannersetten mit dat Theater treckt sück dör sien gesamt Wark. 1917 hett Picasso söss Bühnenbiller, den Bühnenvörhang un de Kostüme för dat ''Balletts Russes'' vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]], schafft, de nah en Thema vun [[Jean Cocteau]] un de Musik [[Erik Satie]] dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' upführen deen. 1919 folgten Bühnenbiller för [[Manuel de Falla]] sien Oper ''De Dreespitz'', 1920 för [[Igor Strawinsky]] sein ''Pulcinella'' un 1924 för dat Ballett ''Les Aventures de Mercure'' vun Satie. De [[Schirn Kunsthall Frankfort|Frankforter Schirn]] wies Enn’ 2006 bit Anfang 2007 mehr as 140 Warken: Entwürfe för Bühnenbiller, Fotografien, Kostüme, Bühnenvörhänge, Teeknungen un Gemälde. Völ originale Bühnenbiller un Kostüme sünd aber all in Dutten oder verschullen. Vun de oorsprünglich Choreografien gifft dat faken blots noch wenig Swaart-Witt-Fotografien.<ref>{{Internetquelle |url=https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |titel=Picasso und das Theater |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102416/https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |wayback=20200101072307 |text=Picasso und das Theater |archiv-bot=2026-05-23 12:14:39 InternetArchiveBot }}</ref> ''' Keramik ''' Af dat Fröhjahr 1947 betruck Picasso en Atelier in den franzööschen Oort [[Vallauris]], nahdem he in dat Johr tovör bi de jährlich Pöttkereeutstellung tofällig Suzanne un Georges Ramie, de Eegendömer vun en Keramikfabrik, de Warkstäe Madoura, drapen harr. Picasso hett sien eerste Versöök mit [[Keramik]] ünnrnommen un besloten, sück mit disse Kunst to befaten. Sien Vörgahnswies weer unorthodox. He hett Faune un Nymphen ut den Ton schafft, hett de Eer as Bronze gaten, Platten un Teller mit sien bevörtoogt Motiven as Stierkamp, Fruen, Ulen, Zegen dekoreert, hett wenig begäng Ünnerlagen (Pignates-Scherben, Brennkapseln oder braken Tichels) bruukt un hett en witt Tonmasse ut nich emailleert, mit Reliefs versehn Keramik utfunnen. Binnerhalv vun twintig Johren hett Picasso en groot Antall vun keramisch Originalwarken schafft.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |titel=Pablo Picasso in Vallauris |werk=frankreich-sued.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102645/http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> ''' Luminografie ''' Ofschons sück Picasso sülvst wenig mit de Fotografie befaat hett, wuss he de Mögelkeiten vun dat Medium aber för sien künstlerisch Experimente to bruken. So entstunn 1949 in Vallauris in Tosommenarbeit mit den Fotografen [[Gjon Mili]] en Reeg vun Luchtmalereen, so nömmt [[Light Painting|Luminografien]]. Picasso hett dorto eenfack den Tekenstifft mit en Taschenlamp uttuscht un denn in en afdunkelten Ruum vör Mili sien Kamera Figuren in de Luft maalt. Dör de [[Langtietbeluchten]] wurrn Picasso sien Luchtbahnen eerst up dat Foto as „Luminogramme“ düütlich.<ref>http://www.staff.uni-marburg.de/~heuserh/Lichtmalerei2005/Lichtmalerei.html#Be%20Picasso, Be your own Picasso, Heike Heuser, Universität Marburg, afropen an 9. Mai 2013</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.vpphotogallery.com/photog_mili_picasso.htm |wayback=20090126215646 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Gjon Mili – Pablo Picasso, VP Gallery (engelsch), afropen an' 18. November 2008</ref> === Literarisch Wark === Neben sien bildnerisch Wark hett Pablo Picasso Dutzende vun Gedichten achterlaten.<ref group="Kommentar">Kiek dorto dat On-line Picasso Project ünner Weblenken</ref> Sien Texte finnen sück in de Literaturlist ünner Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse.'' Todem weer Picasso ok as Dramatiker tätig. Ünner den Indruck vun de düütsch Besetten vun Paris un en hart Winter entstunn 1941 in blots wenig Daag dat Stück ''Le désir attrapé par la queue'', dat toeerst in de Tietschrift ''Message'' brocht wurr un an’ 14. März 1944 ünner de Regie vun [[Albert Camus]] in de Wahnen vun [[Michel Leiris]] ünner Mitwarken vun [[Simone de Beauvoir]], [[Jean-Paul Sartre]], [[Raymond Queneau]], [[Dora Maar]] un annern szenisch leest wurr. Sien Eerstupführen beleev dat 1950 im Londoner Watergate Theatre.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20141225133746/http://www.sogar.ch/wie-man-wuensche-beim-schwanz-packt.html |titel=Wie man Wünsche beim Schwanz packt - sogar theater |werk=www.sogar.ch |datum=2014-12-25 |archiv-datum=2012-10-02 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> [[Paul Celan]] hett dit Drama ünner den Titel ''Wie man Wünsche beim Schwanz packt'' in’t Düütsche översett. Sien düütschspraakig Eerstupführen funn 1956 in en lütt Berliner Theater ünner de Regie vun [[Daniel Spoerri]] un dat Mitwarken ünner annern vun [[Meret Oppenheim]] (Bühnenbild un Kostüme) statt. [[Veit Relin]] hett dat Stück 1962 för dat Feernsehn bearbeit. De [[Westdüütsch Rundfunk Köln|WDR]] schreev to’n Anlaat vun de vun den [[Süüddüütsch Rundfunk|SDR]] 1980 produzeert Hörspeelversion vun disse „dadaistischen, erotischen Komödie“: „Das vom Geist der Psychoanalyse inspirierte Stück ist eine (aber)witzige Collage absurder Szenen und surrealer Begegnungen eines Dichters, in der Traumbilder und Elemente der realen Welt zu einer befremdlichen Synthese verschmelzen.“<ref name=":1" /> 1948 schreev Picasso noch en Schauspeel ''Les quatre petites,'' dat ünner den Titel ''Vier kleine Mädchen'' in’t Düütsche översett un 1981 in London eerstmals upführt.<ref>Nochmals de [http://www.theatertexte.de/data/s._fischer_verlag/747648/show Verband deutscher Bühnen- und Medienverlage]</ref> == Rezeptschoon == === Tüügnisse vun Lüüd ut sien Tiet === [[Bild:Portrait of Picasso (Pablo Gargallo, MRABASF E-608) 01.jpg|mini|hochkant|[[Pablo Gargallo]]: Büste vun Pablo Picasso, Bronze, 1915]] Picasso sien Landsmann [[Salvador Dalí]] is 1926 to’n eersten Mal nah Paris reist un hett Picasso besöcht. „Als ich bei Picasso ankam, war ich so tief bewegt und voller Respekt, als hätte ich eine Audienz beim Papst“.<ref>{{Internetquelle |url=http://web.archive.org/web/20040817125608/http://daszitat.de/autoren/503204938c0cfd31e/d/50320493970cd1c83.html |titel=Dali, Salvatore |datum=2004-08-17 |archiv-url=2004-08-17 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> 1934 hett Picasso Dalí dat Geld för en Överfohrt in de USA lehnt, dat Dalí nie torüchbetallen sull. De Wertschätzung sull sück aber later ännern, se wurrn Konkurrenten un Dalí in’ Gegensatz to Picasso en Anhänger vun [[Francisco Franco]]. Bekannt wurr de Utspröök vun Dalí: :„Picasso es pintor, yo también; Picasso es español, yo también; Picasso es comunista, yo tampoco.“<br /> („Picasso is Maler, ik ok; Picasso is Spanier, ik ok; Picasso ist Kommunist, ik ok nich.“)<ref>Proverbs & Sayings, http://www.proverbsandsayings.com/authors/SalvadorDali.html, Dalí Quotes, afropen an' 9. Mai 2013</ref> De [[Surrealismus|surrealistische]] Schriever [[André Breton]] lobt in sien Schrift ''Der Surrealismus und die Malerei'' ut dat 1928 den Künstler: „Man muß bar sein allen Vorstellungsvermögens von der außerordentlichen Prädestination Picassos, um auch nur zu wagen, ein Nachlassen bei ihm zu befürchten. O Picasso, der Du den Geist bis zu seinem höchsten Grade nicht des Widerspruchs, aber der Befreiung getrieben hast […].“ De Galerist [[Ambroise Vollard]] bericht in sien Schrift ''Erinnerungen eines Kunsthändlers'' 1936 över de Reaktschoon vun dat Publikum bi de Utstellungen vun sien Warken: „Jedes neue Werk Picassos entsetzt das Publikum, bis das Erstaunen sich in Bewunderung verwandelt.“ [[Maurice de Vlaminck]] ütert sück 1942 kritisch: „Er zieht keinen Strich, legt keine Farbe auf, ohne an ein Original zu erinnern. [[Giorgione]], [[El Greco]], [[Théophile-Alexandre Steinlen|Steinlen]], [[Henri de Toulouse-Lautrec|Lautrec]], griechische Masken und Figurinen: Er benutzt alles […] Das einzige, was Picasso nicht fertigbringt: einen ‚Picasso‘, der von Picasso stammt“ (Nahdruck in „Mein Testament“, 1959). [[Max Ernst]] dorgegen bewunnert Picasso in en Interview vun den [[Der Spiegel|''Spiegel'']] 1970 mit de Wöör: „Picasso, gegen den kann doch niemand ankommen, der ist doch das [[Genie]].“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;169&nbsp;f</ref> === Betrecken to Matisse === De Betrecken to [[Henri Matisse]] is in folgen Afsnitt dorstellt: → ''[[Henri Matisse#Betrecken to Picasso|Matisse sien Betrecken to Picasso]]'' === De Mythos Picasso – „Picasso un de Mythen“ === [[Bild:Escultura Picasso.jpg|miniatur|hochkant|Skulptur vun Picasso vör sien Gebortshus]] '''Zitat:''' Jede Unterhaltung mit dem Piloten ist verboten. Pablo Picasso<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;165. In: Picasso: ''Wort und Bekenntnis, S.&nbsp;100.''</ref> Kien een anner Künstler vun dat 20. Johrhunnert weer so umstreden un kien een is so berühmt wurrn as Picasso. Nümms weer all so fröh, so lang un slutend so överenstimmend as de entscheden Künstler vun sien Epoche düüt wurrn. Nümms wurr so faken to’n Thema in Dichtungen oder Filmen.<ref name="Wiegand147">Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;147.</ref> All de Vater vun Picasso sall den Söhn de Ehr erwiest hemm as dat vun Sabartés weddergeven Zitat vun Picasso wiest: „Da gab er mir seine Farben und seine Pinsel und hat nie mehr gemalt“. De Vader sall dat to en Tietpunkt daan hemm, as de jung Pablo vun hüm nichts mehr lehren kunn.<ref name="Wiegand147" /> De Menungen över Picasso wiesen all Extreme vun de begäng Upfaten vun de [[Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] un hebbt sück in dat Nichtoöversehn stiegert.<ref name="Warncke9">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Taschen Verlag, Köln 2007, ISBN 978-3-8228-3811-2, Band 1, S.&nbsp;9–11.</ref> All de beachtliche Menge an biografisch Överlefern stellt „nur einen Tropfen“ dor in’ Vergliek to de siet Johrteinten floten Stroom vun Stellungnahmen, Kritiken, Ünnersöken un Böker to dat Wark vun Picasso.<ref name="Warncke9" /> För [[Klaus Herding]] is dat Wark vun Picasso de Herutforderung vun de [[Avantgarde]] överhoopt,<ref name="Herding5" /> un in de Oogen vun [[Werner Spies]] is Picasso wedderum „fraglos der größte Zeichner“ vun dat 20. Johrhunnert.<ref>[[Werner Spies]]: ''Picasso – Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', 1986, S. 11</ref> Nah [[William Rubin]] repräsenteert dat Wark vun Picasso dör de „Vielfalt seiner Stile, dem Abwechslungsreichtum und seiner Schöpferkraft die Kunst des 20. Jahrhunderts als Ganzes.“<ref>[[William Rubin]]: ''Pablo Picasso''. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, München 1980, ISBN 3-7913-0534-4, S. 12.</ref> 2002 wies dat [[Bucerius Kunst Forum]] in Hamborg de Utstellung „Picasso und die Mythen“. Petra Kipphoff [[Rezension|rezenseer]] in de [[Die Zeit|''Zeit'']]: „Picasso und die Frauen, Picasso und die Kinder, Picasso und der Tod, Picasso und der Krieg, Picasso, der Maler, der Plastiker, der Zeichner, der Grafiker: Kein anderer Künstler des 20.&nbsp;Jahrhunderts ist so viel ausgestellt, so extensiv publiziert und kommentiert worden. […] Für den Spanier und bekennenden [[Macho]] Pablo Picasso aber war der Stier der Fixpunkt der Mythen und die präferierte andere Identität. Der [[Minotauros|Minotaurus]], Ergebnis eines sorgfältig vorbreiteten Seitensprungs der kretischen Königin Pasiphae mit einem Stier, ist der Anfang aller Männlichkeitssagen. Picasso hat ihn nicht nur immer wieder zitiert, sondern spielt selber auch mit der Doppelrolle von Mann und Stier, mal heiter, mal aggressiv. Und dass der Mythos der Vorzeit sich auch seine Bestätigung auf der Straße im 20.&nbsp;Jahrhundert holen kann, zeigt der berühmte Stierschädel von 1942, bei dem Picasso den Sattel und die Lenkstange eines Fahrrades so montierte, dass in der Tat die Silhouette eines Stierkopfes sichtbar wird.“<ref>Petra Kipphoff, Zeit Online 52/2002, http://www.zeit.de/2002/52/Picasso, Antiker Macho, afropen an' 9. Mai 2013</ref> === „Hommage à Picasso“ === 69 Exponate vun Künstler ut sien Tiet, de Picasso un sien Werk ziteren, wies en Utstellung mit den Titel „Hommage à Picasso“ to’n Anlaat vun de 1000-Johrsfier vun de Stadt [[Kronach]] in dat Johr 2003. De Künstler harrn hüm hör künstlerisch Reverenz to sien 90. Gebortsdag in dat Johr 1971 wiesen wullen. De präsenteerten Linolsnitte, Raderungen un Lithografien stammen ut de Johren 1971 bit 1974, un wurrn 1973 un 1974 eerstmals in en Mappenwark, herutgeven vun den Propyläen Verlag, Berlin, un de Pantheon Presse, Rom, publizeert. De Mappe umfaat ünner annern Warken vun Künstlern as [[Henry Moore]], [[Max Bill]], [[Allen Jones (Künstler)|Allen Jones]], [[Robert Motherwell]], [[Jacques Lipchitz]], [[Giacomo Manzù]], [[Pierre Alechinsky]], [[Joseph Beuys]], [[Roy Lichtenstein]], [[Michelangelo Pistoletto]], [[Richard Hamilton (Künstler)|Richard Hamilton]], [[Walter De Maria]] un [[Hans Hartung]], de mit hör spezifische künstlerische Formenspraak Picasso ehrt hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |titel=Hommage a Picasso |werk=cyberday.-gmbh.de |datum=2009-06-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |archiv-datum=2008-11-12 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> Den in 1973 entstahn Wark vun [[Joan Miró]] ünner den Titel ''Hommage à Picasso'' gungen all in 1912 vun [[Juan Gris]] un 1914 vun [[Paul Klee]] glieknamig Biller vöran. De Düütsche Guggenheim wies 2006 en vun de Konzeptkünstlerin [[Hanne Darboven]] as Updragsarbeit aktualiseert un wieder maakt Version vun hör Arbeit ''Hommage à Picasso'' ut de Johren 1995/96. Darboven stell 9720 Schriftblööt in 270 Rahmen in en [[Ruuminstallatschoon]] en Kopie vun Picasso sien Gemälde ''Sitten Frau in’ törksch Kostüm'' tegenöver, – sien Original entstunn 1955 – de dör en Reeg vun Skulpturen, en bronzen Büste vun Picasso bit hen to ut Barkentwieg fluchten Eseln vervullständigt wurr. En wiedere Deel vun de Arbeit weer ''Opus 60'', en wiels de Utstellung upführt musikaalsch Kompositschoon.<ref>Angela Rosenberg, in: ''{{Webarchiv|url=http://db-artmag.com/archiv/2006/e/2/1/418.html?dbiquery=1:Hanne%20Darboven |wayback=20120314015650 |text=Das Deutsche Guggenheim präsentiert Hanne Darbovens ''Hommage à Picasso'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}''</ref> === Neebewerten vun dat Laatwark vun Picasso === Nahdem all 1992/93 de [[Hamborger Kunsthall]], de [[Kunsthall vun de Hypo-Kulturstiften]], München un de [[Neue Nationalgalerie]], Berlin in de Utstellung „Picasso, Die Zeit nach Guernica 1937–1973“ dat Laatwark vun den Künstlers wiest harrn, funn to’n Anlaat vun Picasso sien 125. Gebortsdag in Utstellung vun de [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp, ünner den Titel „Picasso – Malen gegen die Zeit“ 2006 en Neebewerten vun Picasso sien Laatwark statt, dat lang in de Kritik stahn harr. „Unzusammenhängende Schmierereien, ausgeführt von einem rasenden Greis im Vorzimmer des Todes“, oordeelt bispeelswies de Sammler un Kunsthistoriker [[Douglas Cooper]] över dat verstörende wilde Laatwark vun Picasso.<ref>{{Internetquelle |autor=Niklas Maak |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |titel=Malen im Angesicht des Todes |werk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |datum=2006-09-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104239/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |wayback=20230416104239 |text=Malen im Angesicht des Todes |archiv-bot=2026-05-23 12:14:39 InternetArchiveBot }}</ref> Den Katalog to de Utstellung hett [[Werner Spies]] herutgeven, Picasso persönlich kennt harr un as besünners goot Experte vun sien Wark gellt. „Pablo Picasso hat die Kunst des 20. Jahrhunderts so nachhaltig geprägt wie kein zweiter. Unter den zahlreichen Phasen und Stilperioden in seinem Schaffen nimmt das Alterswerk eine besondere Stellung ein. Seine späten Bilder, die mit allen Fasern an Sinnlichkeit und Umarmung hängen, die Kuss und Kopulation in Großaufnahmen zeigen, sind geprägt von einer großen Rastlosigkeit, die darauf zielt, den Tod zu exorzieren. Den meisterhaft schnellen, ‚wilden‘ Gemälden stehen technisch akribisch ausgeführte Zeichnungen gegenüber, in denen eine einzigartige Erzählfreude vorherrscht. Anhand von fast 200 Werken – Gemälde, Zeichnungen, Druckgrafiken und Skulpturen – die besondere Arbeitsweise und Dialektik von Picassos später Kunst. Vor allem der spannungsvolle Dialog von Malerei und Zeichnung, entwickelt in den Jahren in Mougins, zeigt den größten Künstler des 20. Jahrhunderts im Wettlauf mit der ihm noch verbleibenden Zeit.“<ref>{{Internetquelle |autor=Kirsten Bauerdorf |url=http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270, |titel=Picasso - Malen gegen die Zeit |werk=art-in.de |hrsg=2006-10-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130730233633/http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270 |archiv-datum=2008-11-15 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Film un Theater === De franzöösch [[Filmregisseur]] [[Henri-Georges Clouzot]] broch 1956 ünner den Titel ''Picasso'' ''(Le Mystere Picasso)'' en in’ [[Reportage]]-Stil herstellt [[Dokumentarfilm]] över Pablo Picasso un de sien Arbeitswies in de Kinos. In [[Jean Cocteau]]sien Film van 1960, ''Le Testament d’Orphée'' (''Dat Testament vun den Orpheus''), harr Picasso en [[Cameo-Upträe]]. 1978 wurr de sweedsch Filmkomödie ''De Avendüer vun den Herrn Picasso'' ''(Picassos äventyr)'' dreiht, de Regie führ [[Tage Danielsson]]. 1996 entstunn [[Filmbiografie]] ''[[Mien Mann Picasso]]'' ''(Surviving Picasso)'', in de Sir [[Anthony Hopkins]] den Maler dorstell. De Film speel in de teihn Johren van 1943 bit 1953, as he mit Gilot tosommen weer. Picasso sien Bild ''Deern mit Duuv'' speelt en zentraal Rull in de vun [[Adolf Kabatek]] utdocht [[The Walt Disney Company|Disney]]-Geschichte ''Picasso-Roov in Barcelona'' (1985), en [[Comic]], in de [[Dagobert Duck]] mit sien Verwandtschap mennig Avendüer in un um [[Barcelona]] beleevt. In den 184 Minüüt langen Dokumentarfilm ''13 Daag in dat Leven vun Pablo Picasso'' (Frankriek 1999, ARTE-Edition/absolut Medien), herstellt vun [[Pierre Daix]], Pierre Philippe un Pierre-André Boutang, wurrn darteihn Daag, de Wennenpunkte in Picasso sien Leven dorstellen, anhand vun Kunstwarken, Skizzenböker, Gesprächen un Filmutsnitte dokumenteert. De 90 Minütt lang Feernsehfilm ''Matisse & Picasso: A Gentle Rivalry'' entstunn 2000; de befaat sück mit den Porträts vun de twee „Giganten“ in de Kunst vun dat 20. Johrhunnert. Dorin wurrn selten sehn Fotografien vun hör Biller un Skulpturen as ok Fotos un Filme ut Archiven wiest, de se bi de Arbeit wiesen. [[Geneviève Bujold]] is de Stimme vun [[Françoise Gilot]], [[Robert Clary]] is Matisse un [[Miguel Ferrer]] Picasso. De mit en natschonalen [[Emmy]] uttekent Produktschoon stammt vun KERA-Dallas/Fort Worth/Denton in Tosommenarbeit mit dat [[Kimbell Art Museum]], Fort Worth, [[Texas]].<ref>Born: kiek Weblenken Film ''Matisse & Picasso''</ref> In dat Theaterstück dun den irischen Schriever [[Brian McAvera]] ''Picassos Fruen'' (''Picasso’s Women'') vertellen acht Fruen in’ Rahmen vun en fiktiv Pressekonferenz vun hör Leven mit den Künstler in de Reegfolg vun de Bekanntschap mit Picasso: Tonächst snackt [[Fernande Olivier]], folgt vun [[Eva Gouel]], [[Gabrielle Lespinasse]], [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]], [[Marie-Thérèse Walter]], denn [[Dora Maar]], [[Françoise Gilot]] un toletzt [[Jacqueline Roque]]. De Bookutgaav keem 1998 herut. Af 2003 funnen Upführen in Form vun [[Tournee]]n statt.<ref>{{Internetquelle |url=http://picassos-frauen.de/ |titel=Picassos Frauen |werk=picassos-frauen.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104711/http://picassos-frauen.de/?main=Produktionen&lang=de |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Kunstmarkt === Ünner de aktuell teihn düersten Biller vun de Welt befinnen sück dree Warken vun Picasso: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', ''[[Jung mit Piep]]'' un ''[[Dora Maar au Chat|Dora Maar mit Katt]]''. Picasso sien Warken bleven ok nich vun [[Kunstfälschung#Fälschungen|Fälschungen]] verschont. All in dat Johr 1974 hett [[Orson Welles]] de Dokumentatschoon ''F for fake'' dreiht, in de he Kunstfälscher porträteren dee; dorünner den ungaarschen Maler [[Elmyr de Hory]], de serienwies „Picassos“ täuschend ähnlich kopeert hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |titel=F wie Fälschung |werk=kino.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104854/https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> == Utstellungen == * Warken vun Pablo Picasso wurrn in de [[Galerie 291]] (1911), de [[Armory Show]] (1913), de [[documenta 1]] (1955), de [[documenta II]] (1959), de [[documenta III]] (1964), de [[documenta 6]] (1977) un de [[documenta 8]] im Jahr 1987 in [[Kassel]] utstellt. * 1913: ''Pablo Picasso'', Moderne Galerie [[Heinrich Thannhauser]], München. Weltwiet eerste groot Galerieautstellung * 1925: Eerst gemeensam Utstellung vun de Surrealisten in de [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]], Paris * 1932: ''Picasso'', [[Kunsthaus Zürich]]. Weltwiet eerste Museumsretrospektive * 1936: [[International Surrealist Exhibition]], Burlington Galleries, London * 1938: [[Exposition Internationale du Surréalisme]], Galerie Beaux-Arts, Paris * 1939: Retrospektive in dat [[Museum of Modern Art]], New York * 1971: Eerst Retrospektive vun en leven Künstler in’ [[Louvre]] * 1973/74: ''Hommage à Picasso'', [[Kestnergesellschaft|Kestner-Gesellschaft]], [[Hannober]] * 1986: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', Düsseldörp, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Tübingen, Kunsthalle (Katalog vun Werner Spies bi Hatje) * 1993: ''Picasso. Die Zeit nach Guernica 1937–1973.'' München, Kunsthalle vun de Hypo-Kulturstiftung * 1996/97: ''Picasso et le portrait''. Galeries nationales, [[Grand Palais]], Paris * 2002/03: ''Matisse-Picasso''. [[Tate Gallery of Modern Art]], London (anslutend: Galeries nationales, Grand Palais, Paris; Museum of Modern Art, New York) * 2006: Utstellungen to’n 125. Gebortsdag över Weblenken<ref>Focus Online 2006, http://www.focus.de/kultur/kunst/picasso/picasso_aid_25504.html, Ausstellungen zum 125. Geburtstags Picassos, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> * 2007: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Malen gegen die Zeit'', Alterswerk (Malereien, Grafiken). [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 2007: ''Goya und Picasso – Tauromaquia''. [[Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud|Wallraf-Richartz-Museum]], Köln * 2009: ''Picasso et les maîtres''. Galeries nationales, Grand Palais, Paris * 2010: ''Picasso und das Atelier''. Utstellung to dat teihnjohrig Jubiläum vun dat Graphikmuseum Pablo Picasso * 2010/11: ''Picasso: Peace and Freedom'', [[Tate Gallery#Tate Liverpool|Tate]], Liverpool; ''Picasso: Frieden und Freiheit'', [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien * 2010/11: ''Picasso'' (Hommage an de Utstellung van 1932), Kunsthaus Zürich * 2012: ''Frauen. Pablo Picasso, Max Beckmann, Willem de Kooning'', [[Pinakothek der Moderne]], München, 30. März bit 15. Juli * 2013: ''Die Picassos sind da!'' [[Kunstmuseum Basel]], Basel, 3. März bit 21. Juli == Warken (Utwahl) == [[Bild:Kvinnohuvud1-hstd.JPG|miniatur|hochkant|De Fruenkopp vun Picasso in [[Halmstad]], Schweden]] [[Bild:Basel Picasso Homme aux bras écartés 11-05-2008.jpg|miniatur|hochkant|Nah en lütt Original (1962) vergrötterte Picassoskulptur an dat Kunstmuseum Basel (Nee Faten van 2007)]] '''Bildnerisch Wark''' * [http://onlinepicassoraisonne.com/home.html The On Line Picasso Raisonne] (noch unvullständig) * 1888–1895: [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/menu/submenus/seccion0007/secciones/submenu0004 Översicht över Picasso sien Jöögdwarken] * 1897: ''Wetenschap un Barmhartigkeit'', Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, [[Museu Picasso]], Barcelona * 1901: ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas'', Ööl up Lienwand, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, [[Musée Picasso]], Paris * 1902: ''Inslapen Drinkerin'' ''([[Buveuse assoupie]])'', Ööl up Lienwand, 80 × 60,5&nbsp;cm, [[Kunstmuseum Bern]] * 1902: ''De beid Süsters'', Ööl up Lienwand, 152&nbsp;×&nbsp;100&nbsp;cm, Eremitage, [[Sankt Petersborg|Sankt Petersburg]] * 1902: ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;69,2&nbsp;cm, Detroit Institute of Arts, Detroit * 1903: ''Dat Leven'' (''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]''), Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;127&nbsp;cm, [[Cleveland Museum of Art]] * 1904: ''Dat karge Mahl'', Raderung, 46,3&nbsp;×&nbsp;37,7&nbsp;cm, Ulmer Museum, Ulm * 1904: ''De Büglerin'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Solomon R. Guggenheim Museum, New York [https://web.archive.org/web/20131029231531/http://www.spanisharts.info/pictures/picasso/laplanchadora.jpg Abb.] * 1904: ''Fru mit Kreih'', Holtköhlen, Pastel un Aquarell up Papeer, 64,6&nbsp;×&nbsp;49,5&nbsp;cm, Toledo Museum of Art * 1905: ''Sitten Harlekin'', Aquarell un Tusche up Karton 57,2&nbsp;×&nbsp;41,2&nbsp;cm Sammlung Berggruen, Berlin * 1905: ''[[Jung mit Piep]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81,3&nbsp;cm, Privatbesitt * 1905: ''De Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]''), Ööl up Lienwand, 212&nbsp;×&nbsp;229&nbsp;cm, National Gallery of Art, Washington * 1906: ''Bildnis Allan Stein'', Gouache up Karton, 74&nbsp;×&nbsp;59,7&nbsp;cm, [[Baltimore Museum of Art]] [https://archive.is/20130122012030/www.drasolt.com/imagenes/reypicasso/zz_00040RetratodeAllanStein.jpg Abb.] * 1906: [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']], Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, The Metropolitan Museum of Art, New York * 1906: ''Sülvsttbildnis'', Ööl up Lienwand, 93&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Philadelphia Museum of Art * 1907: ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'', Ööl up Lienwand, 243,9&nbsp;×&nbsp;233,7&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1908: ''De groot Dryade'', Ööl up Lienwand, 185&nbsp;×&nbsp;108&nbsp;cm, Eremitage, St. Petersburg * 1910: ''Porträt Ambroise Vollard'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Puschkin-Museum, Moskau [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/vollard.jpg Abb.] * 1910: ''Bildnis Daniel-Henry Kahnweiler'', Ööl up Lienwand, 101&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Art Institute of Chikago * 1910: ''Fru mit Mustertpott'', Ööl up Lienwand, etwa 29&nbsp;×&nbsp;24&nbsp;cm, Gemeentmuseum, Den Haag [https://archive.today/20121215120232/http://xroads.virginia.edu/~MUSEUM/Armory/galleryI/I_215_350.b.jpg Abb.] * 1919: ''Slapen Buern'', Tempera, Aquarell un Bleestift, 31,1&nbsp;×&nbsp;48,9&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1920: ''Twee sitten Fruen'', Ööl up Lienwand, 195&nbsp;×&nbsp;163&nbsp;cm, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 1921: ''[[Dree Musikanten]]'', Ööl up Lienwand, 200,7&nbsp;×&nbsp;222,9&nbsp;cm, [[Museum of Modern Art]], New York * 1921: ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'', Ööl up Lienwand, 203,9&nbsp;×&nbsp;1744&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1923: ''Die Flöte des Pan'', Ööl up Lienwand, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg Abb.] * 1924: ''Paolo as Harlekin'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1925: ''De Umarmen'' (''De Kuss''), 130,5&nbsp;×&nbsp;97,7&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20130316163945/http://reisserbilder.at/bilderklein/Picasso_Umarmung_Kuss_Embrace_Kiss_Br9747_k.jpg Abb.] * 1926: ''Dat Atelier vun de Modistin'', Ööl up Lienwand, 172&nbsp;×&nbsp;256&nbsp;cm * 1927: ''Sitten Fru'', Ööl up Holt, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1930: ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'', Ööl up Lienwand, 163,2&nbsp;×&nbsp;129,5&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', Ööl up Lienwand, 162 × 130&nbsp;cm, Privatbesitt * 1932: ''Deern vör den Speegel'', Ööl up Lienwand, 162,5&nbsp;×&nbsp;130&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Le Rêve (Gemälde)]]'' (De Drööm), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;98&nbsp;cm, Privatbesitt * 1935: ''Interieur mit teken Deern'', Ööl up Lienwand, 130 × 195&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1937: ''Bildnis Dora Maar'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.ngv.vic.gov.au/picasso/education/images/sEXHI002479.jpg Abb.] * 1937: ''Porträt [[Lee Miller]]s als Arlésienne'', Ööl up Lienwand, [[Museu Picasso]], Barcelona [http://www.museupicasso.bcn.cat/leemiller/eng/a7gb.html Abb.] * 1937: ''De weinende Fru'', Tate Modern, London [http://www.tate.org.uk/art/artists/pablo-picasso-1767 Abb.] * 1937: ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', Ööl up Lienwand, 349,3&nbsp;×&nbsp;776,6&nbsp;cm, Museo Reina Sofia, Madrid * 1939: ''Nächtlich Fischfang in Antibes'', Ööl up Lienwand, 205,7&nbsp;×&nbsp;345,4&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1941: ''Dora Maar mit Katt ([[Dora Maar au Chat]]), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Privatbesitz * 1945: ''Dat Beenhuus'', Ööl up Lienwand, 199,8&nbsp;×&nbsp;250,1&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1946: ''La femme-fleur'' (Woman-Flower), Porträt vun Francoise Gilot, Ööl up Lienwand, 146 × 89&nbsp;cm, Collection Particuliére * 1951: ''Massaker in Korea'', Ööl up Lienwand, 109,5&nbsp;×&nbsp;209,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1954: ''Porträt vin [[Sylvette]]'', Ööl up Lienwand, 81&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Privatbesitz [http://www.abcgallery.com/P/picasso/picasso62.html Abb.] <small>Bildutwahl ut en Porträtreeg ''Sylvette''</small> * 1956: ''Dat Atelier „La Californie“ in Cannes'', Ööl up Lienwand, 89&nbsp;×&nbsp;116&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1957: ''Las Meninas nah Velazquez'', Ööl up Lienwand, 194&nbsp;×&nbsp;260&nbsp;cm, Museu Picasso, Barcelona [http://search.it.online.fr/covers/wp-content/pablo-picasso-las-meninas-1957.jpg Abb.] * 1958: ''De Stört vun den Ikarus'', 800&nbsp;×&nbsp;1000&nbsp;cm, Wandgemälde UNESCO, Delegates’ Lobby, Paris [http://www.unesco.org/visit/uk/notices/picasso.htm Abb.] * 1961: ''Fröhstück in’ Free nah Manet'', Ööl up Lienwand, 60&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, Museum Ludwig, Köln * 1963: ''Fru mit Spegel'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;89&nbsp;cm, Privatbesitz * 1964: ''Femme au chat assise dans un fauteuil'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, Christie’s, New York an Dimitri Mavromatis * 1965: ''Naken Fru'', Ööl up Lienwand, 115,8&nbsp;×&nbsp;88,5&nbsp;cm, Christie’s, London * 1969: ''Twee Kämpfer III'', root Filzstift up Papeer, 11,7&nbsp;×&nbsp;18,4&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1961: ''Mann mit Piep'', Ööl up Lienwand, 130,2&nbsp;×&nbsp;97,2&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''De jung Maler III'', Ööl up Lienwand, 91&nbsp;×&nbsp;72,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1972: ''Sülvstporträt'', Wachsstift up Papeer, 65,7&nbsp;×&nbsp;50,5&nbsp;cm, Fuji Television Gallery, Tokio [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/self8.jpg Abb.] * 1973: ''Sitten Mann'', root Kried up Papier, 33,7&nbsp;×&nbsp;26,7&nbsp;cm, Sotheby’s, London '''Bildhauerisch Wark''' * 1905: Der Hoffnarr, Bronze, 40&nbsp;×&nbsp;35&nbsp;×&nbsp;22&nbsp;cm, Privatsammlung * 1909: ''Kopp vun Fernande'', Bronze, 41,3&nbsp;cm hooch, Musée Picasso, Paris [http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=20963&searchid=8842&roomid=3651&tabview=image Abb.] * 1928: ''Drahtkonstruktschoon'' (Denkmal för Guillaume Apollinaire), Metalldraht, 50,5&nbsp;×&nbsp;40,8&nbsp;×&nbsp;18,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1929–1930: ''Fru in en Gorden'', Bronze, 210&nbsp;×&nbsp;117&nbsp;×&nbsp;82&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1932: ''Kopp vun en Fru'', Bronze, 128,5&nbsp;×&nbsp;54,5&nbsp;×&nbsp;62,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1934: ''Fru mit Blööt'', Bronze, 38&nbsp;×&nbsp;18,7&nbsp;×&nbsp;25,8&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1942: ''Stierschädel'', Assemblage ut Fohrradsitt un Fohrradgreep, 33,5&nbsp;×&nbsp;43,5&nbsp;×&nbsp;19&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20131029221422/http://bkf.hanneslau.de/h/print.php?id=143&PHPSESSID=ca33d1395f20a71fb581d276e7839e77 Abb.] * 1943: ''Doodenkopp'', Bronze, 25&nbsp;×&nbsp;21&nbsp;×&nbsp;31&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1944: ''Mann mit Schaap'', Bronze, 220&nbsp;×&nbsp;78&nbsp;×&nbsp;72&nbsp;cm, Philadelphia Museum of Art, Philadelphia * 1950: ''Fru mit verschränkten Armen'', Bronze, 34&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1951: ''Pavian mit Jungem'', Bronze, 53,3&nbsp;×&nbsp;33,7&nbsp;×&nbsp;42,7&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1952–1953: ''Lesen Fru'', Bronze bemalt, 15,5&nbsp;×&nbsp;35,5&nbsp;cm, Privatsammlung, Paris * 1959: ''De Arm'', Bronze, 57,8&nbsp;×&nbsp;16,5&nbsp;×&nbsp;16&nbsp;cm, Hirschhorn Museum and Sculpture Garden, Smithsonian Institution, Washington, D.C. * 1962: ''Kopf'', Iese, Metall, 105&nbsp;×&nbsp;70&nbsp;×&nbsp;48&nbsp;cm, The Art Institute of Chicago, Chicago * 1964: ''Sitten Faun'', Glas, handblaast, 11,5&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''Monument'', 395,3&nbsp;×&nbsp;149,2&nbsp;×&nbsp;319,3&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York == Sammlungen in Museen == Umfangriek Warkgruppen to Picasso sünd in Düütschland in dat [[Museum Berggruen]] in [[Berlin]], in dat [[Sprengel Museum Hannober]], in de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]] in [[Düsseldörp]], in dat [[Museum Ludwig]] in [[Köln]] as ok in de [[Staatsgalerie Stuttgart]] utstellt. Sien grafisch Wark is meest kumplett in dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster]] to sehn. Bedüdend Sammlungen vun Biller vun Picasso in de düütschsprakig Swiez wurrn in dat [[Kunstmuseum Basel]], in de [[Fondation Beyeler]] in [[Riehen]], in de [[Sammlung Rosengart]] in [[Luzern]] as ok in dat [[Kunstmuseum Bern]] wiest. In Frankriek finnen sück Sammlungen in dat [[Musée Picasso]] in [[Paris]], in’ Musée national Picasso La Guerre et la Paix de [[Vallauris]], in dat [[Lille Métropole Museum för Moderne Kunst, Tietgenössisch Kunst un Art Brut]] in [[Villeneuve-d’Ascq]] as ok in dat [[Musée Picasso Antibes]] in dat Chateâu [[Grimaldi]]. In [[Russland]] in’t [[Puschkin-Museum]] in Moskau un in de [[Eremitage (Sankt Petersburg)|Eremitage]], Sankt Petersburg. In Spanien in dat [[Museu Picasso]], Barcelona, in dat [[Museo Reina Sofía]], Madrid as ok in’ [[Museo Picasso]] in Málaga un in de USA in dat [[Museum of Modern Art]], New York. == Literatur == '''Warkverteken un Hülpsmiddel'''<br /> Lexika * Pierre Daix: ''Dictionaire Picasso''. Robert Laffont, Paris 1995. * Johannes M. Fox: ''Picassos Welt. Ein Lexikon''. Bd. 1–2. Projekte Verlag Cornelius, Halle 2008. Warköversichten * Herschel Chipp, Alan Wofsy: ''Picasso-Project. Picasso’s Paintings, Watercolours, Drawings ans Sculpture. A. Comprehensive Illustrated Catalogue 1885–1973,'' bither 22 Bde. Alan Wofsy, San Francisco 1995&nbsp;ff. * Juan-Eduardo Cirlot: ''Pablo Picasso. Das Jugendwerk eines Genies''. DuMont, Köln 1972. * [[Christian Zervos]]: ''Catalogue Raisonné des Œuvres de Pablo Picasso, 1895–1973 ''. [[Cahiers d’Art|Éditions Cahiers d’Art]], Paris (33 Bände).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.musee-zervos.fr/comble.php |wayback=20130305094822 |text=Musée Zervos |archiv-bot=2026-04-05 17:33:00 InternetArchiveBot }}musee-zervos.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Grafik un Handteeknung * Brigitte Baer, Bernhard Geiser: ''Picasso. Peintre-Graveur. Catalogue Raisonne de l’oeuvre grave et lithographie et des monotypes 1899–1972'' Bd. I–VII [+ addendum to den Catalogue Raisonné 1969–1972]. Kornfeld, Bern 1984–1996. * Georges Bloch: ''Picasso. Catalogue de l’oeuvre gravé et lithographié'', Bd. 1–2 un 4. Kornfeld, revideert Uplaag Bern 1975, Bd. 2 un 4 in nochmals revideert Uplaag in’ Rahmen vun dat Picasso-Project (s. [[#Weblinks|Weblinks]]) Wofsy, San Franzisco 2004; Bd. 3 ''Catalogue de l’oeuvre gravé ceramique''. Kornfeld un Klipstein, Bern 1972. * Arnold Glimcher: ''Je suis le cahier. Die Skizzenbücher Pablo Picassos''. Rowohlt, Reinbek 1986. * Ernst-Gerhard Güse, Bernhard Rau: ''Pablo Picasso. Die Lithographien''. Gerd Hatje, Stuttgart 1988, ISBN 3-7757-0261-X * Fernand Mourlot: ''Picasso lithograph''. Weber, Genf 1970. Anwendt Grafik * Christoph Czwicklitzer: ''Pablo Picasso. Plakate 1923–1973. Warkverteken''. Deutscher Taschenbuchverlag, München 1984. * Sebastian Goeppert, Herma Goeppert-Frank, Patrick Cramer: ''Pablo Picasso. Die illustrierten Bücher''. Hatje, Ostfildern 1995. Keramik un Skulptur * Georges Ramié: ''Céramique de Picasso. Fotografien von Edward Quinn.'' Cercle d’Art, Paris 1974. * Alain Ramié: ''Picasso de l’Oeuvre Ceramique Édité 1947–1971.'' Madoura, Vallauris 1988. * Werner Spies (Herutgever): ''Picasso: Skulpturen''. Hatje Cantz, Ostfildern 2000, ISBN 3-7757-0908-8 '''Sülvsttüügnisse''' * Peter Schifferli (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957. '''Biografien''' * Mary Ann Caws: ''Pablo Picasso. „Malerei ist nie Prosa“. Ein Porträt''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-06-4 * [[Siegfried Gohr]]: ''Pablo Picasso. Leben und Werk. Ich suche nicht, ich finde''. DuMont Literatur und Kunst Verlag, Köln 2006, ISBN 3-8321-7743-4 * [[Arianna Huffington|Arianna Stassinopoulos Huffington]]: ''Picasso. Genie und Gewalt''. Droemer Knaur, München 1988, ISBN 3-426-26399-8 * [[Norman Mailer]]: ''Picasso. Portrait des Künstlers als junger Mann''. Piper, München Zürich 1996, ISBN 3-492-03878-6 * [[Patrick O’Brian]]: ''Pablo Picasso. Eine Biographie''. Hoffmann und Campe, Hamborg 1979, ISBN 3-455-08890-2; Ullstein, Hamborg 1982. * [[Roland Penrose]]: ''Pablo Picasso. Sein Leben – sein Werk.'' Originalutgaav 1958, 2. Uplaag, Heyne, München 1985, ISBN 3-453-55083-8 * John Richardson, Marilyn McCully: ''A Life of Picasso''. New York 1996&nbsp;ff. (bither 3 Bde.; Bd. 1–2 ok up düütsch Kindler, München 1991; 1997) * [[Wilfried Wiegand]]: ''Picasso. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 19. Uplaag 2002, ISBN 978-3-499-50205-7 '''Dorstellen vun Früenden un de Familie''' * [[Brassaï]]: ''Gespräche mit Picasso''. Rowohlt, Reinbek 1966, 2. Uplaag 1985 (franzöösch Utgaav: Paris 1964), ISBN 3-499-15593-1 * [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]]: ''Memoiren. Menschen – Jahre – Leben I 1891–1922'', München 1962, Sonnerutgaav 1965, ISBN 3-463-00511-5, S.&nbsp;296–311 * [[Françoise Gilot]]: ''Leben mit Picasso''. Diogenes, Zürich 1987, ISBN 978-3-257-21584-7 * [[Daniel-Henry Kahnweiler]]: ''Meine Maler, meine Galerien, DuMont Schauberg, Köln 1961 * [[Antony Penrose]]: ''Der Junge, der Picasso biss'' (Kinderbuch). Ut dat Engelsche vun Egbert Baqué, Knesebeck, München 2010, ISBN 978-3-86873-260-3 * [[Marina Picasso]]: ''Die vergessenen Kinder''. Bastei-Lübbe, Bergisch Gladbach 1998, ISBN 3-404-61403-8 * Marina Picasso: ''Und trotzdem eine Picasso. Leben im Schatten meines Großvaters''. List, München 2001 ISBN 3-471-78443-8 * [[Jaime Sabartés]]: ''Picasso. Gespräche und Erinnerungen''. Mit 17 Porträts un Teeknungen vun Picasso. Arche Verlag, Zürich 1956 * [[Gertrude Stein]]: ''Picasso. Sämtliche Texte 1909–1938''. Arche Verlag, Hamborg, Neeutgaav 2003, ISBN 978-3-7160-2314-3 * Olivier Widmaier Picasso (Sohn von Picassos Tochter Maya): ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Porträt der Familie'', Prestel,München 2003, ISBN 3-7913-2962-6 '''Picasso un de Fruen''' * [[James Lord]]: ''Picasso und Dora Maar''. Matthes und Seitz, 1994, ISBN 3-88221-797-9 * Ingrid Mössinger, Kerstin Dechsel, Beate Ritter: ''Picasso et les femmes – Picasso und die Frauen''. Dumont, Köln 2005, ISBN 978-3-8321-7529-0 * [[Fernande Olivier]]: ''Picasso und seine Freunde. Erinnerungen aus den Jahren 1905–1913''. Diogenes Verlag, Neuausgabe 1989, ISBN 978-3-257-21748-3. De franzzösch Originalutgaav keem 1933 herut. '''Zum Werk Picassos''' * Gereon Becht-Jördens, Peter M. Wehmeier: ''Picasso und die christliche Ikonographie. Mutterbeziehung und künstlerische Position''. Dietrich Reimer, Berlin 2003, ISBN 3-496-01272-2 * [[John Berger (Schriftsteller)|John Berger]]: ''Glanz und Elend des Malers Pablo Picasso'', Rowohlt 1973 * Elisabeth Cowling: ''Picasso. Style and meaning''. Berlin, London 2002 * [[Pierre Daix]]: ''Picasso createur. La vie intime et le oeuvre''. Paris 1987 * Mary Matthews Gedo: ''Picasso. Art as Autobiography''. The University of Chicago Press, Chicago London 1980, ISBN 0-226-28482-4 * Graphikmuseum Pablo Picasso Münster: ''Pablo Picasso – Im Atelier des Künstlers'', Katalog to de glieknamig Utstellung in Mönster (28. August - 21. November 2010), Gesamtltg. vun Ausst. u. Katalog: Markus Müller, Hirmer Vlg., München 2010, ISBN 978-3-7774-3281-6 * [[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfort a. M. 1992 ISBN 3-596-10953-1 * Katja Herlach: ''Für den Tag gedruckt. Picassos Gebrauchsgraphik''. Sammlung Margadant, Scheidegger & Spiess, Zürich 2005, ISBN 978-3-85881-160-8 * Kestner-Gesellschaft Hannober: ''Hommage à Picasso'', Utstellungskatalog, Anspraak vun [[Wieland Schmied]], Hannober 1973 * [[Josep Palau i Fabre]]: ''Picasso. Kindheit und Jugend eines Genies''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Der Kubismus. 1907–1917''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Von den Balletts zu den Dramas. 1917–1926''. Könemann, Köln 1999 * Roland Penrose: ''Picasso und seine Zeit &nbsp;–&nbsp; Ein Fotobuch'': Zürich 1957 * Roland Penrose: ''The Sculpture of Picasso''. The Museum of Modern Art, New York 1967, ahn ISBN * Roland Penrose, John Golding (Hrsg.): ''Picasso in Retrospect''. Praeger Publishers, New York Washington 1973, Granada London 1973 * Jane Fluegel, [[William Rubin]] (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, Münchewn 1980, ISBN 3-7913-0534-4'' * [[Werner Spies]] (Herutgever): ''Pablo Picasso: eine Ausstellung zum 100. Geburtstag; Werke aus der Sammlung Marina Picasso''. Katalog, München 1981, ISBN 3-7913-0523-9 * Werner Spies, Götz Adriani (Hrsg.): ''Picasso: Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart 1986, ISBN 3-7757-0213-X * Werner Spies (Hrsg.): ''Malen gegen die Zeit''. Picassos Spätwerk. Hatje Cantz, Ostfildern 2006, ISBN 978-3-7757-1831-8 * Ulrich Weisner: ''Picasso''. Kerber, Bielefeld 1997, ISBN 3-924639-78-7 * Ingo F. Walther: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; das Genie des Jahrhunderts''. Taschen Verlag, Köln 12. Auflage 1999, ISBN 978-3-8228-6371-8 * Carsten-Peter Warncke: ''Pablo Picasso 1881–1973''. Taschen Verlag, Köln Sonneruplaag 2006, ISBN 978-3-8228-5025-1 '''Fotodokumentationen''' * [[David Douglas Duncan]]: ''Viva Picasso. Zu seinem 100. Geburtstag'', Fritz Molden, Wien 1981, ISBN 3-217-01203-8 * Kunstmuseum Pablo Picasso Münster (Hg.): ''Picasso bei der Arbeit. Durch die Linse von David Douglas Duncan'', Wienand, Köln 2011, ISBN 978-3-86832-080-0. Inblicke in Ateliers, Wahnhüüs un Familienleven * [[Edward Quinn]]: ''Picasso &nbsp;−&nbsp; Mensch und Bild'', Inleiden: Pierre Daix, Vlg. Klett-Cotta, Stuttgart 1987, ISBN 3-608-76221-3 * Edward Quinn: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Werke &nbsp;+&nbsp; Tage'', Inleiden un Text: [[Roland Penrose]], Manesse Verlag, Conzett&Huber, Zürich 1965, ahn ISBN * Helge Sobik: ''Picasso an der Riviera'', Feymedia, Düsseldörp 2010, ISBN 978-3-941459-11-3 * Helge Sobik: ''Picassos Häuser'', Feymedia, Düsseldörp 2009, ISBN 978-3-941459-00-7 * Kerstin Stremmel (Herutgeven för dat [[Museum Ludwig]], Köln): ''Ichundichundich – Picasso im Fotoporträt'', HatjeCantz, Ostfildern 2011, ISBN 978-3-7757-3198-0 (Düütsch), ISBN 978-3-7757-3199-7 (Engelsch), ISBN 978-3-7757-3248-2 (Spaansch); <small>Fotodokumentatschonskatalog to de glieknamig Utstellung in Köln (24. September 2011 bit 15. Januar 2012), in Málaga (5. März – 10. Juni 2012) as ok in dat [[Museum für Kunst und Gewerbe]], Hamborg (21. Juli bit 10. Oktober 2012).</small> '''Sonstiges''' * Marie-Laure Bernadac, Christine Piot, (Hrsg.): ''Picasso. Collected Writings''. Abbeville Press, New York 1989, ISBN 1-55859-045-5 (franzöösch Utgaav: Paris 1989) * Elizabeth Cowling: ''Visiting Picasso &nbsp;–&nbsp; The Notebooks and Letters of Roland Penrose'', Thames & Hudson, London 2006, ISBN 978-0-500-51293-7 * David Douglas Duncan: ''Picasso & Lump''. Benteli Verlag, Zürich 2006, ISBN 3-7165-1435-7 * Michael Carlo Klepsch: ''Picasso und der Nationalsozialismus''. Patmos Verlag, Düsseldörp 2007, ISBN 978-3-491-35011-3 * Piet Meyer (Herutgever): ''Pablo Picasso in Zürich 1932''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-09-5 * Mariano Miguel Montanés: ''Pablo Picasso &nbsp;–&nbsp; The Last Years''. Assouline Publishing, New York, o.J. (ca. 2004–2006), ISBN 2-84323-613-4 == Weblenken == {{Commons}} * Janca Imwolde [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/PicassoPablo/index.html Tabellarisch Levensloop vun Pablo Picasso] in’ LeMO (DHM un HdG) * [http://www.bam-portal.de/search.html?q=Pablo+Picasso Informatschonen to Pablo Picasso in dat BAM-Portal] * [http://www.kunstaspekte.de/index.php?action=webpages&k=412 Pablo Picasso bi kunstaspekte.de] * [https://web.archive.org/web/20130628235907/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Kultur/Kunstgeschichte/K%C3%BCnstler/P/Picasso%2C_Pablo/ Lenken to dat Thema Pablo Picasso in dat Open Directory Project] * [https://web.archive.org/web/20140629133859/http://www.picasso.fr/fr/picasso_page_index.php Offizielle Webseite]: Succession Picasso, Paris * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/ pablo-ruiz-picasso.net]: Biografie un Warken nah Johren uplist * [http://picasso.tamu.edu/ On-line Picasso Project] (Dat [[On-Line Picasso Project]] is en mit Forschensmiddel betallt Ressourcensammlung samt Warkverteken) * [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/portada Fundación Picasso/Museo Casa Natal, Málaga] (spaansch) * [http://www.sapergalleries.com/PicassoWomen.html Översicht mit Fotos un Gemälden över de Fruen vun Picasso (engelsch)] * [http://www.matisse-picasso.com/ Film ''Matisse & Picasso'', 2000] * [http://documentaarchiv-alephino.stadt-kassel.de/alipac/JIBJBNZALESLAOAOBFRR-00001/sysfull?BASE=B-ART&IDN=000000001 Picasso in dat documenta-Archiv] == Biller == <references group="Bild" /> == Kommentare == <references group="Kommentar" /> == Enkeld Nahwiesen == <references /> {| class="wikitable" |+ !Disse Artikel kann ut oorheverrechtlich Grünnen nich allto goot mit Biller bestückt wurrn. To Tiet gifft dat kien passen Afbillen, de to en free Wiedergebruuk. |} {{SORTIERUNG:Picasso, Pablo}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Spanien]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Bildhauer]] [[Kategorie:Keramiker]] [[Kategorie:Tekner]] [[Kategorie:Kubismus]] [[Kategorie:Boren 1881]] [[Kategorie:Storven 1973]] [[Kategorie:Raderer]] r3cclt9s54y7sgzt7ylnqwbk6hi0ula 0 59306 1066340 1066044 2026-05-23T14:31:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066340 wikitext text/x-wiki De '''Senat Böhrnsen III''' is an'n [[30. Juni]] [[2011]] to'n neen [[Bremer Senat]] (Landsregeerung) wählt wurrn<ref>[http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html] {{Webarchiv|url=http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html |wayback=20120520215929 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }}</ref>. An'n [[13. Dezember]] [[2012]] sünd dree nee Liddmaten wählt wurrn, nadem [[Renate Jürgens-Pieper]] ut den Senat utscheden is.<ref>[http://www.bremische-buergerschaft.de/index.php?id=35&tx_ttnews%5Btt_news%5D=314&cHash=aab63c3a185a4e9a76ebbc5ed0287d99 Bremer Senat mit neuen Mitgliedern] Meldung der Bremischen Bürgerschaft vom 13. Dezember 2012</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.radiobremen.de/politik/nachrichten/bremischebuergerschaftneuesenatorin100.html |wayback=20121215144540 |text=Sitzung der Bürgerschaft: Bremen hat neue Senatsmitglieder |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }} Meldung von [[Radio Bremen]] vom 13. Dezember 2012</ref> {| class="wikitable" ! width="70%" | Amt ! width="15%" | Inhebber ! width="15%" | Partei |----- | • [[Bremer Börgermeester|Borgermeester]] un den Senat sien Präsident<br/>• Senator for Kultur<br/>• [[Senator for Karkensaken]] | [[Jens Böhrnsen]] || class="hintergrundfarbe7"| [[SPD]] |----- | • Borgermeestersche <br/>• Senatorin for Finanzen<br/>• Senatskommissarsche for den Datenschutz | [[Karoline Linnert]] || class="hintergrundfarbe9"|[[Bündnis 90/De Grönen]] |----- | Senator for Binnen un Sport| [[Ulrich Mäurer]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung, Wetenschop un Gesundheit (bit 13. Dezember 2012) | [[Renate Jürgens-Pieper]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung un Wetenschop (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Eva Quante-Brandt]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senator for Gesundheit (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Hermann Schulte-Sasse]] || höört keen Partei to |----- | • Senatorsche for Soziales, Kinner, Jöögd un Froenslüde<br/>• Senatskommissarsche for dat Umsetten vun lieke Rechte for de Fro | [[Anja Stahmann]]|| class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/De Grönen |----- | Senator for Umwelt, Bo un Verkehr | [[Joachim Lohse]] || class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/Die Grönen |----- | • Senator for Weertschop, Arbeit un Habens<br/>• Senator for Justiz un Verfaten | [[Martin Günthner]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | • Vullmacht vun de Free Hansestadt Bremen bi'n Bund un for Europa <br/>• [[Staatsrat|Staatsratsche]] for Bundsangelegenheiten, Europa un Integratschoon<ref>{{Internetquelle | url=http://www.landesvertretung.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de | titel=Neuer Senat in Bremen im Amt | zugriff=2011-07-01 }} {{Webarchiv|url=http://www.landesvertretung.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de |wayback=20110212012730 |text=Neuer Senat in Bremen im Amt |archiv-bot=2026-05-23 14:31:56 InternetArchiveBot }}</ref> | [[Eva Quante-Brandt]] (bit 13. Dezember 2012)<br>[[Ulrike Hiller]] (vun'n 13. Dezember 2012 af an)|| class="hintergrundfarbe7"|SPD |} == Nahwiese == <references /> {{Navigatschoonsliest Bremer Senaten}} [[Kategorie:Bremer Senat]] acly0xv8e4cf4g9xcuhvwlumyi7frsb 0 63276 1066345 1060354 2026-05-23T15:21:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066345 wikitext text/x-wiki [[Bild:Stefan W Hell.jpg|mini|hochkant|Stefan W. Hell (2010)]] '''Stefan Walter Hell''' (* [[23. Dezember]] [[1962]] in [[Arad (Rumänien)|Arad]], [[Rumänien]]) is en rumäniendüütsch [[Physiker]]. He is Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för biophysikalische Chemie]] in [[Chöttingen]]. 2014 kreeg he mit twee anner Forscher den [[Nobelpries för Chemie]]. == Leven un Wark == Stefan Hell stammt ut en Familie vun [[Banater Schwaben]]<ref>Christopher Schrader: [http://www.sueddeutsche.de/wissen/interview-mit-nobelpreistraeger-stefan-hell-das-feld-hat-sich-stuermisch-entwickelt-1.2164977 ''"Das Feld hat sich stürmisch entwickelt."''] sueddeutsche.de, 8. Oktober 2014, afropen an' 8. Oktober 2014</ref> ut dat 20 Kilometer vun Arad weg liggen Dörp [[Sântana]],<ref>[http://www.adz.ro/artikel/artikel/noch-ein-guter-tag-fuer-das-banat/ adz.ro], [[ADZ]], [[Werner Kremm]]: ''Noch ein guter Tag für das Banat. Dem aus Sanktanna stammenden Stefan W. Hell wurde der Nobelpreis für Chemie zugesprochen''</ref> wo he de düütsch School besöcht hett.<ref>[http://www.adz.ro/inland/artikel-inland/artikel/banater-schwabe-erhaelt-nobelpreis-fuer-chemie/ adz.ro], [[ADZ]], ''Banater Schwabe erhält Nobelpreis für Chemie''</ref> Van 1977 bit 1978 hett he dat [[Nikolaus-Lenau-Lyzeum]] in [[Timișoara]] besöcht, bevör he mit de Familie 1978 in de Bundsrepubliek Düütschland översiedelt is un an dat [[Carl-Bosch-Gymnasium]] in [[Ludwigshafen am Rhein]] dat Abitur aflegg.<ref>http://adevarul.ro/locale/timisoara/exclusiv-stefan-whell-castigatorul-nobelului-chimie-fost-elev-liceul-nikolaus-lenau-timisoara-1_54351d5e0d133766a8c39e0e/index.html#|title=EXCLUSIV Stefan W.Hell, al doilea elev de la Liceul „Nikolaus Lenau” din Timişoara care a câştigat un Nobel, rumäänsch, Adevarul, van' 8. Oktober 2014</ref> He studeer af 1981 Physik an de [[Ruprecht-Karls-Universität Heidelbarg|Universität Heidelbarg]]. Nah Afsluss vun sien Studium 1987 (Diplom) fung he bi [[Siegfried Hunklinger]] mit sien Dokterarbeit an, de he 1990 afslooten hett. Dat Thema vun sien [[Dissertatschoon]] weer: ''Abbildung transparenter Mikrostrukturen im [[Konfokalmikroskop|konfokalen Mikroskop]]''. Dornah weer he för en körten Tiet as free Utfinner tätig.<ref name="zukunftspreis">[http://www.deutscher-zukunftspreis.de/de/nominierte/2006/team-1 Lebenslauf] {{Webarchiv|url=http://www.deutscher-zukunftspreis.de/de/nominierte/2006/team-1 |wayback=20141013083335 |text=Lebenslauf |archiv-bot=2026-03-14 08:39:03 InternetArchiveBot }}</ref> In disse Tiet hett he sück mit Mögelkeiten befaat, Luchtmikroskope to konstrueeren, de en höhgere [[Uplösen (Physik)|Uplösen]] mögelk as de bit dorhen entwickelten, un legg de Grundlaag för de [[4Pi-Mikroskop|4Pi-Mikroskopie]]. Van 1991 bit 1993 hett Hell an dat [[European Molecular Biology Laboratory]] in dat Hööftlabor in Heidelbarg arbeit.<ref name="homepage">{{Webarchiv|url=http://www.mpibpc.gwdg.de/groups/hell/personals/shell.html |wayback=20080302202832 |text=Homepage |archiv-bot=2026-03-14 08:39:03 InternetArchiveBot }} up de Websteed vun dat Max-Planck-Institut för biophysikalische Chemie</ref> Hier gelung hüm dat, dat Prinzip vun de 4Pi-Mikroskopie praktisch dortostellen un de Deeptuplösen wesentlich to verbetern. Hell weer ansluutend af 1993 as Gruppenleiter an de [[Universität Turku]] in [[Finnland]] an de Afdeelen för Medizinische Physik anstellt,<ref name="zukunftspreis" /> wo he dat Prinzip vun de [[STED-Mikroskop]]ie (STED: Stimulated Emission Depletion) entwickelt hett.<ref>[http://www.mpibpc.mpg.de/groups/pr/PR/2006/06_20/ Pressemitdeelen] Zukunftspreis, Juni 2006.</ref> Parallel dorto weer Stefan Hell 1993 bit 1994 för insgesamt söss Maand an de [[Universität Oxford]] Gastwetenschapler in den Beriek vun de Ingenieurwetenschapen.<ref name="zukunftspreis" /> Sien [[Habilitatschoon]] för Physik erfolg 1996 weer in Heidelbarg. In dat dorup folgen Johr wurr he Baas vun de Nahwuchsgrupp an dat Chöttinger Max-Planck-Institut för biophysikalische Chemie un forsch in den Beriek vun de optischen Mikroskopie.<ref name="homepage" /> Um dat Johr 2000 gelung dat de Grupp, de Theorien vun Hell un Wichmann experimentell to bestätigen.<ref>Thomas. A. Klar, Stefan W. Hell: Subdiffraction resolution in far-field fluorescence microscopy, Optics Letters, Vol. 24, Nr. 14, 1999, Sieden 954–956 | DOI = 10.1364/OL.24.000954</ref><ref>[http://www.pnas.org/content/97/15/8206.full Fluorescence microscopy with diffraction resolution barrier broken by stimulated emission], T. A. Klar, S. Jakobs, M. Dyba, A. Egner, and S. W. Hell, Proc. Natl. Acad. Sci. USA (PNAS), 97, 8206-8210 (2000)</ref> An' 15. Oktober 2002 wurr Hell to'n Direkter an dat Institut nömmt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mpibpc.gwdg.de/groups/hell/other_publications/Helleinzeln.pdf |wayback=20061003044856 |text=Werdegang |archiv-bot=2026-03-14 08:39:03 InternetArchiveBot }} (PDF; 50&nbsp;kB) vun Stefan Hell</ref> Neben sien Tätigkeit in Chöttingen wurr he 2003 as buterplanmäßir Perfesser an de Universität Heidelbarg beropen un wurr todem Baas vun de Afdeelen „Hochauflösende Optische Mikroskopie“ an dat [[Düütsch Krebsforschenszentrum]]. 2004 wurr he tosätzlich to'n Honorarperfesser för [[Experimentalphysik]] de [[Universität Chöttingen]] nömmt. Mit dat Utfinnen un Entwickeln vun de STED-Mikroskopie un verwandt Mikroskopieverfohren kunn Hell wiesen, dat man de överkommen up ca. en half Luchtwellenlängt (~200 Nanometer) begrenzt [[Uplösen (Physik)|Uplösen]] in' Fluoreszenz-Luchtmikroskop överwinnen kann. Hell kunn eerstmals praktisch wiesen, wu man de [[Uplösen (Physik)|Uplösen]] vun dat Fluoreszenzmikroskop vu den Buugen ([[Buugensgrenz]]) entkoppeln un up Bröökdeelen vun de Luchtwellenlängt (Nanometerberiek) stiegern kann. Dat gull siet de Arbeiten vun [[Ernst Abbe]] (1873) as de facto nich mögelk. För disse Leistung un hör Bedüüden för anner Berieken vun de Wetenschap, as etwa Levenswetenschapen un medizinischen Grundlagenforschung, kreeg he an' 23. November 2006 den [[Düütsch Tokunftspries|10. Düütschen Tokunftspries]].<ref>[http://www.heise.de/newsticker/meldung/81512 Artikel] to'n Tokunftspries bi heise.de</ref> Siet 2013 is he Liddmaat vun de [[Düütsch Akademie vun de Naturforscher Leopoldina]]. An' 8. Oktober 2014 wurr hüm för de Entwicklung vun de superuplösen [[Fluoreszenzmikroskopie]]<ref>spiegel.de: [http://www.spiegel.de/wissenschaft/technik/stefan-hell-bekommt-chemie-nobelpreis-triumph-des-dickkopfs-a-996122.html Triumph für einen Dickkopf]</ref> gemeensam mit [[Robert Eric Betzig]] un [[William Esco Moerner]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken.<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2014/press.html www.nobelprize.org: Press release]</ref> Hell is verheiraadt un hett twee Söhns un een Dochter. == Utteknungen == * 2000: Pries der International Commission for Optics * 2001: [[Helmholtz-Pries]] för Metrologie, Co-Rezipient * 2002: [[Berthold Leibinger Innovationspries]], 3. Pries, Co-Rezipient * 2002: [[Carl-Zeiss-Forschungspries]] * 2002: [[Karl Heinz Beckurts-Pries]] * 2004: Pries vun de Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften - stift vun der [[Gottlieb Daimler- und Karl Benz-Stiftung]] * 2006: Robert B. Woodward Scholar, Harvard University, Cambridge, MA, USA * 2006: [[Düütsch Tokunftspries]] * 2007: [[Julius-Springer-Pries]] för anwenndt Physik * 2007: ordentlich Liddmaat vun de [[Akademie der Wissenschaften zu Göttingen]] * 2008: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]]<ref name="preise" /> * 2008: [[Neddersassisch Staatspries]] * 2008: Nomineeren för [[European Inventor of the Year]] vun dat [[Europääsch Patentamt]]<ref>[http://www.goettinger-tageblatt.de/newsroom/wissen/dezentral/wissenlokal/art4263,569218 Göttinger Tageblatt, 11. April 2008 ''Hell für Innovationspreis nominiert'']</ref> * 2008: ''Methode des Jahres 2008'' vun de Tietschrift ''[[Nature Methods]]''<ref>{{Webarchiv|url=http://idw-online.de/pages/de/news294753 |wayback=20141014090231 |text=Stefan Hell als Wegbereiter der Methode des Jahres geehrt |archiv-bot=2026-05-23 15:21:37 InternetArchiveBot }}, Informationsdienst Wissenschaft, 19. Dezember 2008.</ref> * 2009: [[Otto-Hahn-Pries]] för de Entwicklung vun nee mikroskopisch Verfohren, de de bitherige Uplösengrenz överwunnen hemm.<ref name="preise">[http://www.mpibpc.mpg.de/groups/hell/awards.html Utteknungen] vun Stefan Hell</ref> * 2010: [[Ernst-Hellmut-Vits-Pries]]<ref>[http://idw-online.de/pages/de/news395488 ''Vits-Preis für Prof. Dr. Stefan W. Hell''], Presseinformatschoon vun de Westfälische Wilhelms-Universität Münster van' 8. November 2010.</ref> * 2011: [[Familie-Hansen-Pries]]<ref>[http://www.dkfz.de/de/presse/pressemitteilungen/2010/dkfz_pm_10_59-Familie-Hansen-Preis-2011-geht-an-Stefan-Hell.php ''Familie-Hansen-Preis geht an Prof. Dr. Stefan W. Hell''], Pressemitdeelen Nr. 60, 2. November 2010.</ref> * 2011: [[Körber-Pries för de Europääsch Wetenschap]]<ref>[http://www.koerber-stiftung.de/wissenschaft/koerber-preis-fuer-die-europaeische-wissenschaft/bisherige-preistraeger/2011.html ''Stefan Hell – Körber-Preisträger 2011'']</ref> * 2011: [[Meyenburg-Pries]]<ref>[http://www.dkfz.de/de/presse/pressemitteilungen/2011/dkfz_pm_11_61.php Von der Mikroskopie zur Nanoskopie: Meyenburg-Preis 2011 geht an Stefan Hell] bi den [[DKFZ]]; afropen an' 17. November 2011.</ref> * 2011: Göteborg Lise Meitner Pries 2010/2011 vun de Chalmers Universität<ref>{{Webarchiv|url=http://www.chalmers.se/fc/SV/fysiknytt/lise-meitner-priset/gothenburg-lise-meitner |wayback=20140811120433 |text=Artikel |archiv-bot=2026-03-14 08:39:03 InternetArchiveBot }} över den Göteborg Lise Meitner Pries</ref> * 2012: Wetenschapsprpries vun de [[Fritz-Behrens-Stiftung]]<ref>[http://idw-online.de/pages/de/news502113 Wissenschaftspreis 2012 der Fritz Behrens-Stiftung geht an Stefan Hell] bi den [[Informatschoonsdeenst Wetenschap]] (idw-online); afropen an' 17. Oktober 2012.</ref> * 2012: Ehrenliddmaat vun den [[Rumäänsch Akademie]]<ref>kiek Siet vun dat MPI för biophysikalische Chemie ünner {{Webarchiv|url=http://www.mpibpc.mpg.de/9545125/pr_1221 |wayback=20141011214928 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:39:03 InternetArchiveBot }}</ref> * 2013: [[Carus-Medaille]] * 2014: [[Kavli-Pries]] in Nanowetenschapen<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mpibpc.mpg.de/14514307/pr_1411 |wayback=20141020073620 |text=— |archiv-bot=2026-03-25 13:15:56 InternetArchiveBot }}, Stefan Hell erhält Kavli-Preis für Nanowissenschaften, van' 29. Mai 2014, Max-Planck-Institut für biophysikalische Chemie (Pressemitdeelen), afropen an' 6. Juni 2014</ref> * 2014: [[Nobelpries för Chemie]] tosommen mit [[Robert Eric Betzig]] un [[William Esco Moerner]] "for the development of super-resolved fluorescence microscopy".<ref>The Nobel Prize in Chemistry 2014 on Nobelprize.org http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2014/</ref> == Rundfunkberichte == * Stefan W. Hell in' Gespräch mit Ralf Krauter: [http://www.deutschlandfunk.de/chemie-nobelpreis-dinge-sehen-die-man-vorher-einfach-nicht.676.de.html?dram:article_id=299753 ''CHEMIE-NOBELPREIS – "Dinge sehen, die man vorher einfach nicht sehen konnte"''], [[Deutschlandfunk]] – „[[Forschung aktuell]]“ van' 8. Oktober 2014 == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.leopoldina.org/de/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/7700/ Informatschonen up de Websteed vun de Leopoldina] *[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2014/ Chemie-Nobelpries 2014] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=139815716|VIAF=102659562}} {{SORTIERUNG:Hell, Stefan}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Rumänien]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] [[Kategorie:Boren 1962]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] qokm1pa9f4lfymzz1c4iuiiw9ajbl94 0 70179 1066301 1057436 2026-05-23T12:44:34Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066301 wikitext text/x-wiki [[Bild:Peter Gruenberg 01.jpg|mini|Peter Grünberg (2008)]] '''Peter Andreas Grünberg''' (* [[18. Mai]] [[1939]] in [[Plzeň|Pilsen]]; † April [[2018]]) weer en düütsch [[Physiker]]. De Swoorpunkt vun sien Forschungen liggt up dat Rebeet vun de Fastkörperforschung. Sien bekanntst Opdecken is de [[GMR-Effekt]]. 2007 wurr hüm dorför de [[Nobelpries för Physik]] tospraken. == Leben == Grünberg wurr in Pilsen boren, he leev mit sien 1937 boren Süster tonächst in [[Dýšina]]<ref>[http://www.mies-pilsen.de/gruenberg.htm Heimatkreis Mies-Pilsen e. V] {{Webarchiv|url=http://www.mies-pilsen.de/gruenberg.htm |wayback=20160303230102 |text=Heimatkreis Mies-Pilsen e. V |archiv-bot=2026-03-14 07:11:43 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[[Sudetendeutsche Landsmannschaft]], „Kreisgruppe Hochtaunus“, 20. November 2007 {{Webarchiv|url=http://www.sl-hochtaunus.de/Nobelpreis/nobelpreis.html |wayback=20160303195203 |text=(online) |archiv-bot=2026-03-14 07:11:43 InternetArchiveBot }}</ref>, denn in dat Öllernhuus vun Moder Anna borene Petermann in [[Dolní Sekyřany|Untersekerschan]] in’ [[Landkreis Mies]]. Sien Vader, de siet 1928 för [[Škoda (Maschinenbau)|Škoda]] arbeiten Diplomingenieur Theodor Grünberg, is an’ 27. November 1945 as Pilsner Düütscher in tschechoslowaaksch Haft storven un wurr in en Massengraff bisett.<ref>''Grünberg Theodor † 27.11.1945'', [http://www.westboehmen.de/tafel_pilsen.jpg westboehmen.de]</ref> Grünberg leev mit sien Moder nah hör Verdrieven ut de Tschechoslowakei 1946 in dat hessisch [[Frischborn]] bi [[Lauterbach (Hessen)|Lauterbach]]. Dor hett he 1959 dat Abitur afleggt. Af 1962 studeer he an de [[Johann Wolfgang Goethe-Universität]] in [[Frankfort an’n Main]] un an de [[Technische Universität Darmstadt]]. Van 1966 bit 1969 weer he dor Doktorand un kreeg 1969 bi Perfesser [[Stefan Hüfner]] mit de Arbeit ''„Spektroskopische Untersuchungen an einigen Selten-Erd-Granaten“'' sien Doktertitel (Dr.&nbsp;rer.&nbsp;nat.). Dree Johr hett he an dornah an de [[Carleton University]] in [[Ottawa]], [[Kanada]] verbrocht. Siet 1972 weer he Mitarbeiter vun dat [[Forschungszentrum Jülich]] un hett sien [[Habilitatschoon]] in Köln maakt. Parallel dorto weer he af 1984 as [[Privatdozent]] un af 1992 as außerplanmäßiger Perfesser an de [[Universität Köln]] tätig. Siet sien Pensionierung 2004 arbeit Grünberg as Gast in dat Forschungszentrum Jülich in dat [[Institut für Festkörperforschung]] (IFF), da siet en Restrukturieeren 2011 [[Peter-Grünberg-Institut]] (PGI) heet. Siet 2008 is Grünberg ordentlich Liddmaat vun de [[Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften und der Künste|Nordrhein-Westfälischen Akademie der Wissenschaften und der Künste]].<ref name="Akademie der Wissenschaften">[http://www.awk.nrw.de/akademie/klassen/ingenieurwirtschaft/ordentliche-mitglieder/gruenberg-peter-a.html] Peter Grünberg bei der Nordrhein-Westfälischen Akademie der Wissenschaften und der Künste, afropen an’ 28. Januar 2013</ref> == Wirken == [[Bild:GMR Sensor Nachbau 01.jpg|mini|Replikat vun den eersten GMR-Sensor von Peter Grünberg]] Grünberg hett as een vun de eersten Wetenschapler de magneetsch Eegenschapen vun „dünner Schichten“ utforscht. Disse as [[Spintronik]] betekent Forschenstwieg bruukt de Spin-Eegenschapen vun dat Elektron. So söllt in Tokunft neeoordig, lüttgere Schaltkreise mögelk maakt wurrn. 1986 hett Grünberg de [[Anti-Ferromagnetische Kopplung]] in Fe/Cr-Schichten opdeckt. Um de Johreswennen 1987/1988 hett Grünberg – as meest to glieker Tiet ok [[Albert Fert]] – den [[GMR-Effekt]] opdeckt, de dat Enn’ vun de 1990er Johren mögelk maaken dee, de Spiekekapazität vun Fastplatten to stiegern. Hüüd foot de Leesfunktschoon vun den Schriev-Lees-Kopp bi meest jeder Fastplaat up den GMR-Effekt. De Lizenzgebühren ut de up de Opdecken anmeld Patente (anfangend mit<ref>[http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?locale=de_EP&CC=DE&NR=3820475] Magnetfeldsensor mit ferromagnetischer, dünner Schicht|V-Datum=1989-12-21</ref>) sünd in tweestellig Millionenhööcht an dat Institut in Jülich gahn. == Ehrungen un Utteknungen == För sien Leistungen wurr he neben den Nobelpries mehrfack uttekent. So kreeg he 2007 de hooch ansehn [[Japan-Pries]], dat Bundsverdeenstkrüüz un is Ehrenbörger vun Jülich und Lauterbach. Dorto keemen noch Ehrendoktertitel. == Weblenken == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=133476693 DNB-Katalog] *[http://www.fz-juelich.de/pgi/pgi-6/DE/UeberUns/Profil/profil_node.html Elektronische Eigenschaften der Materie] *[https://web.archive.org/web/20160304092421/http://www.pro-physik.de/details/articlePdf/1104779/issue.html Kopplung macht den Widerstand (pdf), Physik Journal, August/September 2007 vun P. Grünberg] * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/ Peter Grünberg up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * idw: [https://web.archive.org/web/20111011234514/http://idw-online.de/pages/de/news229221 „Der Nobelpreis für Physik 2007“], 9. Oktober 2007 * ZEIT ONLINE: [http://www.zeit.de/online/2007/41/nobelpreis-physik-gruenberg Wo ist Grünberg?], 10. Oktober 2007 * SWR: [http://www.swr.de/swr2/programm/sendungen/wissen/-/id=660374/nid=660374/did=2690774/74ynrs/index.html Ein Portrait des deutschen Physiknobelpreisträgers Peter Grünberg], ok as Podcast to hören * WDR: [http://www.wdr.de/wissen/wdr_wissen/themen/naturwissenschaften/dossier_forscherland/peter_gruenberg.php5 „Physik als Herzensangelegenheit“], Annika Franck, 28. Dezember 2006 * AudioMax (CampusRadio Darmstadt): [https://web.archive.org/web/20120318015509/http://audiomax.podspot.de/post/audiomax-71-nobelpreistrager-prof-peter-grunberg/ Interview (Podcast)] *[https://web.archive.org/web/20151005214522/http://www.mentorenblog.de/Peter_Gruenberg,_Nobelpreis,_Interview,_mentorenblog.de.html Interview (Video), mentorenblog.de] * [https://web.archive.org/web/20071011054452/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Peter_Grunberg_Paper Liste ausgewählter Artikel] *[http://www.iop.org/EJ/news/-topic=1257 Nobel Prize winners' research freely available, Institute of Physics] == Literatur == * Christoph Buchal, Daniel Bürgler: ''Peter Grünberg. Nobelpreis für Physik 2007.'' Herutgeven vun dat Forschungszentrum Jülich, MIC GmbH, 2008 * Eberhard Wassermann, Burkhard Hillebrands: Rieseneffekt in dünnen Schichten: Physiknobelpreis für Peter Grünberg und Albert Fert. In: Physik Journal. 6, Nr. 12, Wiley-VCH, Weinheim Dezember 2007, ISSN 1617-9439, S. 23–25 (https://web.archive.org/web/20160304123213/http://www.pro-physik.de/details/articlePdf/1104513/issue.html == Patente == * [http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?locale=de_EP&CC=DE&NR=3820475] Magnetfeldsensor mit ferromagnetischer, dünner Schicht. Bekanntmaakt an’ 21. Dezember 1989. == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{SORTIERUNG:Grunberg, Peter}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Boren 1939]] [[Kateorie:Storven 2018]] srl1rwnun0o7qf46c7qgkejtxurzy6p 0 71413 1066385 1065132 2026-05-23T19:42:53Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1066385 wikitext text/x-wiki <div class="tright" style="clear:none"><gallery mode="packed"> DEU Landkreis Harburg COA.svg WL in Niedersachsen.svg </gallery></div> Disse List wiest en Översicht över de [[Wapen (Heraldik)|Wapens]] in’n [[Landkreis Horborg]] in [[Neddersassen]]. Dat sünd Wapens von Landkreise, Samtgemenen, Gemenen un von Oortschoppen un Öörd, de en egen Wapen föhrt. {{Wikidata list |sparql= SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P131/wdt:P131* wd:Q5907 . ?item wdt:P94 ?coa SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds" } } ORDER BY ( ?itemLabel ) |sort=label |columns=P94:Wapen,label:Rebeed,p31,p131 |thumb=45 |row_template=Vörlaag:Wapen Row }} {| class='wikitable sortable' ! Wapen ! Rebeed ! is en ! liggt in de Verwaltenseenheit |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Achterdeich.jpg|center|45px]] | label = [[Achterdiek (Landkreis Horborg)|Achterdiek]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Stell]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Asendorf COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q672644|Asendörp]]'' | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Ashausen.jpg|center|45px]] | label = [[Ashusen]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Stell]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Beborg.jpg|center|45px]] | label = [[Beborg]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Bendestorf.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Jesborg]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Buchholz in der Nordheide COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | p31 = [[Middelzentrum]]<br/>''[[:d:Q15974307|Eenheitsgemeen in Düütschland]]''<br/>''[[:d:Q2267870|Sülvstännige Gemeen]]''<br/>''[[:d:Q42744322|urban municipality in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997300|Einheitsgemeinde of Lower Saxony]]'' | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Buchholz in der Nordheide COA.svg|center|45px]] | label = [[Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | p31 = [[Dörp]] | p131 = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Bossel (Winsen).jpg|center|45px]] | label = [[Bossel (Winsen)|Bossel]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Brackel COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Braackel|Braackel]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Bullenhausen.png|center|45px]] | label = ''[[:d:Q1004276|Bullenhuus]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Beckedorf.png|center|45px]] | label = [[Bääkdörp]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Dibbersen.png|center|45px]] | label = [[Dibbersen]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Daerstorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Doasdörp]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Dohren COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Duhrn|Duhrn]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Evendörp.jpg|center|45px]] | label = [[Ebendörp]] | p31 = [[Dörp]] | p131 = [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Eckel COA.svg|center|45px]] | label = [[Eekel]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Ehestorf COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q1299618|Ehstörp]]'' | p31 = [[Dörp]]<br/>[[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Emmelndorf.png|center|45px]] | label = [[Emmelndörp]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Emsen COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q20898048|Ems]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Eyendorf.jpg|center|45px]] | label = [[Eyndörp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Fleestedt COA.svg|center|45px]] | label = [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Fliegenberg.jpg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q1428392|Flegenbarg]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Stell]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Garlstorf.png|center|45px]] | label = [[Gemeen Garlstörp|Garlstörp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen der Gemeinde Garstedt.jpg|center|45px]] | label = [[Gastää]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Gehrden COA.svg|center|45px]] | label = [[Gehrden (Landkreis Horborg)|Gehrden]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Appel COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Appel]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Drage COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Draag]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Elvmasch]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Drestedt COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Dreest]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Harmstorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Harmsdörp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Jesborg]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Halvesbostel COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Hassbossel]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Hollenstedt COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Hullnst]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Jesteburg COA.png|center|45px]] | label = [[Gemeen Jesborg]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Jesborg]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Moisburg COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Mesborg]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Landkreis Horborg]]<br/>[[Samtgemeen Hullnst]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Marschacht COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Meschacht]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Elvmasch]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Regesbostel COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Resbossel]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Stelle (Harburg) COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Stell]] | p31 = ''[[:d:Q15974307|Eenheitsgemeen in Düütschland]]''<br/>''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997300|Einheitsgemeinde of Lower Saxony]]'' | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Tespe COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Tesp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Elvmasch]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Winsen (Luhe) COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | p31 = ''[[:d:Q134626|Kreisstadt]]''<br/>''[[:d:Q15974307|Eenheitsgemeen in Düütschland]]''<br/>''[[:d:Q2267870|Sülvstännige Gemeen]]''<br/>''[[:d:Q42744322|urban municipality in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997300|Einheitsgemeinde of Lower Saxony]]'' | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Wenzendorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Winzendörp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Handeloh COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Handörp|Handörp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Hanstedt COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Heidenau (Nordheide) COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Heidenau|Heidenau]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Hittfeld COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q131827|Hittfeld]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]''<br/>[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen in Düütschland]] | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen holm.gif|center|45px]] | label = [[Holm (Landkreis Horborg)|Holm]] | p31 = [[Dörp]] | p131 = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Holtorfsloh COA.svg|center|45px]] | label = [[Holtörp (Gemeen Seevdaal)|Holtörp]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Horst (Seevetal).svg|center|45px]] | label = [[Host (Landkreis Horborg)|Host]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Hörsten.png|center|45px]] | label = [[Hössen (Landkreis Horborg)|Hössen]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Elstorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Ilsdörp]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Itzenbüttel.jpg|center|45px]] | label = [[Itzenbüttel]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Jesborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Iddensen COA.png|center|45px]] | label = [[Jiddens]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Kakenstorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Kakenstörp|Kakenstörp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Klecken COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q15823780|Klecken]]'' | p31 = [[Dörp]]<br/>[[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Königsmoor COA.svg|center|45px]] | label = [[Königsmoor]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Fuerstentum Lueneburg COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q1803751|Landschaft des vormaligen Fürstentums Lüneburg]]'' | p31 = ''[[:d:Q12323661|province]]'' | p131 = [[Landkreis Celle]]<br/>[[Landkreis Gifhorn]]<br/>[[Landkreis Horborg]]<br/>[[Landkreis Ülzen]]<br/>[[Landkreis Heidkreis]]<br/>''[[:d:Q5913|Landkreis Lüchow-Dannenbarg]]''<br/>[[Landkreis Lümborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Laßrönne.png|center|45px]] | label = ''[[:d:Q1809602|Lassrönn]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Leversen COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q22661947|Leversen]]'' | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Lindhorst.png|center|45px]] | label = [[Lindhost]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Luhdorf COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q21282229|Luhdörp]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Luellau.jpg|center|45px]] | label = [[Lüll]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Jesborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Marxen COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Marxen|Marxen]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Maschen COA.svg|center|45px]] | label = [[Maschen]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Moisburg COA.svg|center|45px]] | label = [[Mesborg]] | p31 = [[Dörp]] | p131 = [[Gemeen Mesborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen der Hamburgischen Bürgerschaft.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q3969|Metropolregion Hamborg]]'' | p31 = ''[[:d:Q1132300|metropolitan region in Germany]]'' | p131 = [[Hamborg]]<br/>[[Landkreis Cuxhoben]]<br/>[[Landkreis Stood]]<br/>[[Landkreis Horborg]]<br/>[[Landkreis Heidkreis]]<br/>''[[:d:Q5913|Landkreis Lüchow-Dannenbarg]]''<br/>[[Landkreis Lümborg]]<br/>[[Landkreis Rodenborg (Wümm)|Landkreis Rodenborg]]<br/>[[Landkreis Ülzen]]<br/>''[[:d:Q3000|Kreis Hertogdom Loonborg]]''<br/>[[Kreis Sebarg]]<br/>[[Kreis Steenborg]]<br/>''[[:d:Q3003|Kreis Stormarn]]''<br/>[[Kreis Pinnbarg]]<br/>''[[:d:Q2947|Kreis Dithmarschen]]''<br/>''[[:d:Q2905|Landkreis Ludwigslust-Parchim]]''<br/>''[[:d:Q2876|Landkreis Nordwestmecklenburg]]''<br/>[[Lübeck]]<br/>[[Niemünster]]<br/>''[[:d:Q2975|Kreis Oostholsteen]]''<br/>[[Swerin]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Meckelfeld COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q1915658|Mäkelfeld]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Niendörp.gif|center|45px]] | label = [[Niendörp (Landkreis Horborg)|Niendörp]] | p31 = [[Gemeen (Düütschland)|Gemeen in Düütschland]]<br/>''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Nenndorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Ninndörp]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Ohlendorf.png|center|45px]] | label = [[Ohlendörp (Landkreis Horborg)|Ohlendörp]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen der Gemeinde Otter.jpg|center|45px]] | label = [[Gemeen Otter|Otter]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Over.png|center|45px]] | label = ''[[:d:Q870732|Over]]'' | p31 = [[Dörp]] | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Parrns.jpg|center|45px]] | label = [[Parrns]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Puunsen.png|center|45px]] | label = [[Puunsen]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Quarrendörp.jpg|center|45px]] | label = [[Quarrendörp]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Rade (Neu Wulmstorf) COA.svg|center|45px]] | label = [[Raad (Landkreis Horborg)|Raa]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Ramelsloh.png|center|45px]] | label = [[Ramßel]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Reidörp.jpg|center|45px]] | label = [[Reidörp]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Reindörp.jpg|center|45px]] | label = [[Reindörp|Reindorf]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Rosengarten COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | p31 = ''[[:d:Q15974307|Eenheitsgemeen in Düütschland]]''<br/>''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997300|Einheitsgemeinde of Lower Saxony]]'' | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Rosenweide.jpg|center|45px]] | label = [[Rosenweid]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]''<br/>''[[:d:Q10354598|rural settlement]]'' | p131 = [[Gemeen Stell]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Rottorf (Winsen) COA.svg|center|45px]] | label = [[Rottörp (Landkreis Horborg)|Rottörp]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Rübke COA.svg|center|45px]] | label = [[Rübk]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Samtgemeinde Elbmarsch COA.svg|center|45px]] | label = [[Samtgemeen Elvmasch]] | p31 = [[Samtgemeen]] | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Samtgemeinde Hanstedt COA.svg|center|45px]] | label = [[Samtgemeen Hanstää]] | p31 = [[Samtgemeen]] | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU SG Hollenstedt COA.svg|center|45px]] | label = [[Samtgemeen Hullnst]] | p31 = [[Samtgemeen]] | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Jesteburg COA.png|center|45px]] | label = [[Samtgemeen Jesborg]] | p31 = [[Samtgemeen]] | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Salzhausen SG COA.svg|center|45px]] | label = [[Samtgemeen Solzhusen]] | p31 = [[Samtgemeen]] | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Tostedt SG COA.svg|center|45px]] | label = [[Samtgemeen Töst]] | p31 = [[Samtgemeen]] | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen von Sangenstedt2.jpg|center|45px]] | label = [[Sangenstää]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Scharmbääk.jpg|center|45px]] | label = [[Scharmbääk]] | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Schierhoorn.jpg|center|45px]] | label = [[Schierhoorn]] | p31 = ''[[:d:Q10354598|rural settlement]]'' | p131 = [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Seevetal COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | p31 = ''[[:d:Q15974307|Eenheitsgemeen in Düütschland]]''<br/>''[[:d:Q2267870|Sülvstännige Gemeen]]''<br/>''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997300|Einheitsgemeinde of Lower Saxony]]'' | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Seppens.jpg|center|45px]] | label = [[Seppens]] | p31 = [[Dörp]] | p131 = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Sahrendorf COA.png|center|45px]] | label = ''[[:d:Q2212088|Sohrndörp]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen der Gemeinde Salzhausen.jpg|center|45px]] | label = [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Sottorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Sottörp (Gemeen Rosengoorn)|Sottörp]] | p31 = [[Dörp]]<br/>[[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Sproetze.png|center|45px]] | label = ''[[:d:Q203508|Sprötz]]'' | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wapen Steenbeek-Meilsen.jpg|center|45px]] | label = [[Steenbeek (Gemeen Bookholt)|Steenbeek]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Stoeckte COA.svg|center|45px]] | label = ''[[:d:Q2360524|Stöckt]]'' | p31 = ''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Schwiederstorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Swiersdörp]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Thieshope.jpg|center|45px]] | label = [[Thieshoop]] | p31 = [[Dörp]] | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Toppenstedt COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Toppenstää|Toppenstää]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Trelde COA.gif|center|45px]] | label = [[Trill]] | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen der Gemeinde Tostedt.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Töst|Töst]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Tötensen COA.svg|center|45px]] | label = [[Tötsen]] | p31 = [[Dörp]]<br/>[[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Undeloh COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Unnel|Unnel]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Vahrendorf COA.gif|center|45px]] | label = ''[[:d:Q2507368|Vahrndörp]]'' | p31 = [[Oortschop]] | p131 = [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen der Gemeinde Vierhöfen.jpg|center|45px]] | label = [[Veerhöben]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Neu Wulmstorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | p31 = [[Grundzentrum]]<br/>''[[:d:Q13220204|Q13220204]]''<br/>''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997300|Einheitsgemeinde of Lower Saxony]]'' | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Welle COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Will|Will]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Winsen (Luhe) COA.svg|center|45px]] | label = [[Winsen (Luh)|Winsen]] | p31 = [[Dörp]] | p131 = [[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen Wistedt.png|center|45px]] | label = [[Gemeen Wist|Wist]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:Wappen der Gemeinde Wulfsen.jpg|center|45px]] | label = [[Gemeen Wulfsen|Wulfsen]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Egestorf COA.svg|center|45px]] | label = [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | p31 = ''[[:d:Q116457956|municipality without town privileges in Germany]]''<br/>''[[:d:Q133997481|Mitgliedsgemeinde]]'' | p131 = [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] }} |- {{Vörlaag:Wapen Row | p94 = [[Bild:DEU Ohlenbüttel COA.svg|center|45px]] | label = [[Ömbüddel]] | p31 = [[Dörp]]<br/>''[[:d:Q253019|Oortsdeel]]'' | p131 = [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] }} |} {{Wikidata list end}} {{Navigatschoonsliest Wapen na Landkreis in Neddersassen}} [[Kategorie:Heraldik]] [[Kategorie:Landkreis Horborg]] q3vtx1wwnp46edhxfqe4qjeqf2eob19 2 71710 1066393 1065867 2026-05-24T01:32:59Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1066393 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:CUX in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Cuxhaven]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?tree0 wdt:P131* wd:Q5897. { ?item wdt:P19 ?sub0. ?tree0 wdt:P150* ?sub0. } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1. ?tree0 wdt:P150* ?sub1. } } |sort=p569 |columns=item,label,p569,p18,p19,p570,p20,p227,p106 |thumb=80 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! Tied boren ! Bild ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! GND-Nummer ! Beroop |- | [[:d:Q387129|Q387129]] | [[Hermann vun Buxhoeveden]] | data-sort-value="1163" | 1163 | | [[Bexhöv]] | data-sort-value="1248" | 1248 | | [https://d-nb.info/gnd/137326092 137326092] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[Catholic bishop]]<br/>[[Bischop]] |- | [[:d:Q60952|Q60952]] | [[Albert vun Buxhoeveden]] | data-sort-value="1165" | 1165 | [[Bild:Albert of Riga.JPG|center|80px]] | [[Bexhöv]] | data-sort-value="1229" | 1229-01-17 | [[Riga]] | [https://d-nb.info/gnd/11864761X 11864761X] | [[Politiker]]<br/>[[kathoolschen Preester]]<br/>[[Catholic bishop]] |- | [[:d:Q319244|Q319244]] | [[Hartwig of Uthlede]] | data-sort-value="1200" | 12nd century | | [[Uthleer]] | data-sort-value="1207" | 1207-11-03 | | [https://d-nb.info/gnd/137525567 137525567] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[Notar]]<br/>[[archbishop]] |- | [[:d:Q541056|Q541056]] | [[Tjede Peckes]] | data-sort-value="1500" | 1500s | | [[Padingbüddel]] | data-sort-value="1517" | 1517-12-23 | [[Land Wusten]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q85191353|Q85191353]] | [[Johan beym Graben]] | data-sort-value="1561" | 1561-08-07 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1623" | 1623-05-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1034698052 1034698052] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q97637|Q97637]] | [[Elisabeth vun Bronswiek-Wulfenbüttel]] | data-sort-value="1567" | 1567-02-23 | [[Bild:1567 Elisabeth.jpg|center|80px]] | | data-sort-value="1618" | 1618-10-24 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1196632995 1196632995] | [[aristocrat]] |- | [[:d:Q55126522|Q55126522]] | [[Christoph Schwanmann]] | data-sort-value="1569" | 1569 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1653" | 1653 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [https://d-nb.info/gnd/124437761 124437761] | [[Jurist]]<br/>[[syndic]] |- | [[:d:Q136811896|Q136811896]] | [[Eilhard Esich]] | data-sort-value="1573" | 1573-08-08 | | [[Bremen]] | data-sort-value="1640" | 1640-08-03 | [[Ritzbüttel]] | [https://d-nb.info/gnd/105313911X 105313911X] | [[Koopmann]]<br/>[[council member]]<br/>[[Amtmann]] |- | [[:d:Q1986818|Q1986818]] | [[Nikolaus Hardkopf]] | data-sort-value="1582" | 1582-11-13 | [[Bild:PPN663956900 Bildnis von Nicolaus Hardkopf.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="1650" | 1650-06-13 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/124686443 124686443] | [[Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q136681870|Q136681870]] | [[Gerhard Hackmann]] | data-sort-value="1592" | 1592 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1647" | 1647-01-17<br/>1647-01-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/121753727 121753727] | [[parson]] |- | [[:d:Q94927031|Q94927031]] | [[Nikolaus Freitag]] | data-sort-value="1602" | 1602 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1653" | 1653-03-05 | [[Gemeen Neenkarken]] | [https://d-nb.info/gnd/1075017254 1075017254] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q55124463|Q55124463]] | [[Jacob Hackmann]] | data-sort-value="1610" | 1610 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1698" | 1698 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/124740316 124740316] | [[Theoloog]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q22071440|Q22071440]] | [[Johann Philipp Tonsor]] | data-sort-value="1621" | 1621 | | [[Gießen]] | data-sort-value="1679" | 1679 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/121117049 121117049] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q55891239|Q55891239]] | [[Daniel von Stephani]] | data-sort-value="1623" | 1623 | | [[Beers]] | data-sort-value="1707" | 1707 | | [https://d-nb.info/gnd/123323940 123323940] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q19284984|Q19284984]] | [[Hartwig von Spreckelsen]] | data-sort-value="1624" | 1624-03-21 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1680" | 1680 | [[Ritzbüttel]] | [https://d-nb.info/gnd/131663275 131663275] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q121362821|Q121362821]] | [[Wilhelm Zesch]] | data-sort-value="1629" | 1629-11-08 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1682" | 1682-08-03 | [[Jena]] | [https://d-nb.info/gnd/124597238 124597238] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q55905901|Q55905901]] | [[Ursula Mithob]] | data-sort-value="1633" | 1633 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1669" | 1669 | | [https://d-nb.info/gnd/133923479 133923479] | [[pastor's wife]] |- | [[:d:Q22953418|Q22953418]] | [[Georg Jonas Tonsor]] | data-sort-value="1636" | 1636 | | [[Gießen]] | data-sort-value="1693" | 1693 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/133925064 133925064] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q94898196|Q94898196]] | [[Martin Hulle]] | data-sort-value="1642" | 1642 | | [[Uthleer]] | data-sort-value="1715" | 1715-01-10 | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/1138134686 1138134686] | |- | [[:d:Q133088665|Q133088665]] | [[Johann Strackerjan]] | data-sort-value="1643" | 1643 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1720" | 1720 | [[Twüschenahn]] | [https://d-nb.info/gnd/1044670746 1044670746] | [[parson]] |- | [[:d:Q17479643|Q17479643]] | [[Sebastian Bacmeister]] | data-sort-value="1646" | 1646-08-09 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1704" | 1704-05-14 | [[Tramünn|Travemünn]] | [https://d-nb.info/gnd/130160784 130160784] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q65154307|Q65154307]] | [[Peter Thode]] | data-sort-value="1647" | 1647-10-20 | | | data-sort-value="1701" | 1701-09-02 | [[Neewark]] | | [[Vaagt]] |- | [[:d:Q139113322|Q139113322]] | [[Johann Bambamius]] | data-sort-value="1650" | 1650 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1699" | 1699 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/121443841 121443841] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q62383|Q62383]] | [[Vincent Lübeck]] | data-sort-value="1654" | 1654-09 | [[Bild:Vincent Lübeck.jpg|center|80px]] | [[Padingbüddel]] | data-sort-value="1740" | 1740-02-07 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/119417812 119417812] | [[Komponist]]<br/>[[organist]] |- | [[:d:Q136857113|Q136857113]] | [[Anna Maria Ackenhusen]] | data-sort-value="1656" | 1656-11-07 | | [[Helmstidde]] | data-sort-value="1679" | 1679-09-25 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1166591646 1166591646] | |- | [[:d:Q89780032|Q89780032]] | [[Eibe Siade Johans]] | data-sort-value="1659" | 1659 | | [[Padingbüddel]] | data-sort-value="1720" | 1720-01-01 | [[Padingbüddel]] | [https://d-nb.info/gnd/1034916211 1034916211] | |- | [[:d:Q136866960|Q136866960]] | [[Paul Andreas Matthaei]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1737" | 1737-02-08 | [[Karkwist]] | [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]] |- | [[:d:Q139113367|Q139113367]] | [[Martin Otto Henrici]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | [[Gemeen Neenkarken]] | data-sort-value="1720" | 1720-08-16 | | [https://d-nb.info/gnd/122042468 122042468] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q60412256|Q60412256]] | [[Engelbert Johann von Bardenfleth]] | data-sort-value="1667" | 1667 | | [[Wortfleet|Wurthfleth]] | data-sort-value="1738" | 1738-07-04 | [[Gemeen Geversdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1034669303 1034669303] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q139113384|Q139113384]] | [[Anthon Dreyer]] | data-sort-value="1668" | 1668 | | | data-sort-value="1728" | 1728 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/1257730274 1257730274] | |- | [[:d:Q101096|Q101096]] | [[Luneberg Mushard]] | data-sort-value="1672" | 1672 | | [[Gemeen Lox]] | data-sort-value="1708" | 1708 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/130138797 130138797] | [[Historiker]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q139113407|Q139113407]] | [[Konrad Brummerstaedt]] | data-sort-value="1674" | 1674-09-05 | | [[Gemeen Neenkarken]] | data-sort-value="1725" | 1725-05-12 | | [https://d-nb.info/gnd/1034665561 1034665561] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[conrector]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q136865069|Q136865069]] | [[Joachim Hartwig Turban]] | data-sort-value="1676" | 1676-05-06 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1720" | 1720-10-31 | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | [https://d-nb.info/gnd/12916917X 12916917X] | [[Lutheran pastor]] |- | [[:d:Q136582477|Q136582477]] | [[Daniel Westing]] | data-sort-value="1686" | 1686-02 | | [[Wremen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055587411 1055587411] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q64559348|Q64559348]] | [[Alrich Witken]] | data-sort-value="1693" | 1693 | | [[Büttel (Landkreis Cuxhoben)|Büttel]] | data-sort-value="1761" | 1761-01-15 | [[Burgforde]] | [https://d-nb.info/gnd/103517619X 103517619X] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q137307277|Q137307277]] | [[Hieronymus Martin Henrici]] | data-sort-value="1693" | 1693-04-08 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1748" | 1748-09-14 | | [https://d-nb.info/gnd/1034909401 1034909401] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1696487|Q1696487]] | [[Johann Vogt]] | data-sort-value="1695" | 1695-08-05 | [[Bild:Johann Vogt (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1764" | 1764-08-28 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/132592290 132592290] | [[Historiker]]<br/>[[bibliophile]]<br/>[[cathedral preacher]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q1570761|Q1570761]] | [[Wolbrand Vogt]] | data-sort-value="1698" | 1698-02-02 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1774" | 1774-04-11 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/143452762 143452762] | [[cathedral preacher]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q133079425|Q133079425]] | [[Hector Johann Mithobius]] | data-sort-value="1698" | 1698 | | [[Gemeen Neenkarken]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033383643 1033383643] | |- | [[:d:Q15431765|Q15431765]] | [[Tobias Heinrich Schubart]] | data-sort-value="1699" | 1699-02-14 | [[Bild:PPN663948436 Bildnis von Tobias Heinrich Schubart (1729).jpg|center|80px]] | [[Oosterbrook]] | data-sort-value="1747" | 1747-02-22 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/10125198X 10125198X] | [[Theoloog]]<br/>[[hymnwriter]]<br/>[[preacher]] |- | [[:d:Q15907038|Q15907038]] | [[Johann Balthasar Pott]] | data-sort-value="1700" | 17th century | | [[Builefeld]] | data-sort-value="1751" | 1751-10-07 | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | | [[Jurist]] |- | [[:d:Q136968556|Q136968556]] | [[Franz Jürgen Buhr]] | data-sort-value="1700" | 1700-03-09 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1745" | 1745-10-15 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1295100479 1295100479] | [[municipal clerk]] |- | [[:d:Q18287985|Q18287985]] | [[Bernhard Krackau]] | data-sort-value="1703" | 1703-06-17 | | [[Flögeln]] | data-sort-value="1753" | 1753-07-18 | [[Söttmer]] | [https://d-nb.info/gnd/1034933906 1034933906] | |- | [[:d:Q1476037|Q1476037]] | [[Martin Kröncke]] | data-sort-value="1705" | 1705-07<br/>1705 | | [[Gemeen Neenkarken]] | data-sort-value="1774" | 1774-04-24 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1034931083 1034931083] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q136205112|Q136205112]] | [[Just Heinrich Dolge]] | data-sort-value="1714" | 1714-07-14 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | data-sort-value="1792" | 1792-05-02 | | [https://d-nb.info/gnd/1034713086 1034713086] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q1695467|Q1695467]] | [[Johann Matthias Schreiber]] | data-sort-value="1716" | 1716-05-17 | | [[Brauneberg]] | data-sort-value="1771" | 1771-05-12 | [[Gemeen Lox]] | [https://d-nb.info/gnd/1165328011 1165328011] | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q816885|Q816885]] | [[Benedict von Bremer]] | data-sort-value="1717" | 1717-08-14 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | data-sort-value="1779" | 1779-07-15 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [https://d-nb.info/gnd/137213115 137213115] | [[Richter]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[minister]] |- | [[:d:Q137317261|Q137317261]] | [[Anton Heinrich Kemna]] | data-sort-value="1720" | 1720-06-09 | | [[Beers]] | data-sort-value="1813" | 1813-02-02 | [[Clausthal]] | [https://d-nb.info/gnd/1034925946 1034925946] | [[forester]] |- | [[:d:Q20607939|Q20607939]] | [[Levin von Schlepegrell]] | data-sort-value="1722" | 1722 | | | data-sort-value="1801" | 1801-11-15 | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | [https://d-nb.info/gnd/1163523844 1163523844] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q1694171|Q1694171]] | [[Johann Gotthard Schlichthorst]] | data-sort-value="1723" | 1723-11-05 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | data-sort-value="1780" | 1780-12-15 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/133055515 133055515] | [[superintendent]]<br/>[[cathedral preacher]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q133369715|Q133369715]] | [[Christian Friedrich Wittmack]] | data-sort-value="1723" | 1723 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1785" | 1785 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1295099497 1295099497] | [[donor]] |- | [[:d:Q137150930|Q137150930]] | [[Petrus Detleef]] | data-sort-value="1723" | 1723 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1015510825 1015510825] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1543488|Q1543488]] | [[Johann Hinrich Klapmeyer]] | data-sort-value="1724" | 1724 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1792" | 1792-03-06 | | | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q136864497|Q136864497]] | [[Johann Helfrich Willemer]] | data-sort-value="1724" | 1724-05-13 | | [[Gemeen Achem|Achem]] | data-sort-value="1796" | 1796-03-21 | [[Gemeen Öberndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/102829713 102829713] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]] |- | [[:d:Q133367749|Q133367749]] | [[Joachim Vosse]] | data-sort-value="1726" | 1726 | | [[Ritzbüttel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132845865 132845865] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q2076112|Q2076112]] | [[Peter Joseph du Plat]] | data-sort-value="1728" | 1728-03-14 | | [[Neukirchen]] | data-sort-value="1782" | 1782-04-24 | [[Uthleer]] | | [[Kartograaf]] |- | [[:d:Q29629357|Q29629357]] | [[Heinrich Erhard Heeren]] | data-sort-value="1728" | 1728-02-16 | [[Bild:Schwartz (attr) Erhard Hinrich Heeren 1804.jpg|center|80px]] | [[Wremen]] | data-sort-value="1811" | 1811-03-07 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/100998429 100998429] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q20605719|Q20605719]] | [[Arnold Johann Ludwig von Engelbrechten]] | data-sort-value="1730" | 1730-09-02 | | [[Celle]] | data-sort-value="1776" | 1776-02-22 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/1034720430 1034720430] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q57420|Q57420]] | [[Carsten Niebuhr]] | data-sort-value="1733" | 1733-03-17 | [[Bild:Carsten niebuhr trimmed.png|center|80px]] | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-26 | [[Meldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/118734784 118734784] | [[Mathematiker]]<br/>[[Forschungsreisiger]]<br/>[[Kartograaf]]<br/>[[Naturwetenschopper]]<br/>[[Zooloog]]<br/>[[Astronom]]<br/>[[Botaniker]] |- | [[:d:Q55901231|Q55901231]] | [[Jacob Rave]] | data-sort-value="1736" | 1736-12-04 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1767" | 1767-08-28 | [[Jena]] | [https://d-nb.info/gnd/142812579 142812579] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Philosoph]] |- | [[:d:Q94760545|Q94760545]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | data-sort-value="1736" | 1736-06-17 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1789" | 1789-01-05 | [[Gemeen Beverst]] | [https://d-nb.info/gnd/104378395 104378395] | [[Theoloog]]<br/>[[Hebraist]] |- | [[:d:Q138993250|Q138993250]] | [[Albert Georg Brandes]] | data-sort-value="1737" | 1737 | | [[Ritzbüttel]] | data-sort-value="1785" | 1785 | | [https://d-nb.info/gnd/1055589791 1055589791] | [[deacon]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q139016032|Q139016032]] | [[Martin Friedrich Henrich]] | data-sort-value="1737" | 1737-03-04 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1104179415 1104179415] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1667443|Q1667443]] | [[Johann Böse]] | data-sort-value="1739" | 1739-05-26 | | [[Stotel]] | data-sort-value="1804" | 1804-12-07 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/103465621X 103465621X] | |- | [[:d:Q26715028|Q26715028]] | [[Samuel Jordan]] | data-sort-value="1739" | 1739<br/>1738 | | [[Horborg]] | data-sort-value="1788" | 1788-11-22 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1016975724 1016975724] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q55906456|Q55906456]] | [[Bernhard Hermann Matthaei]] | data-sort-value="1741" | 1741 | | [[Karkwist]] | data-sort-value="1790" | 1790 | | [https://d-nb.info/gnd/1012524841 1012524841] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q94916339|Q94916339]] | [[Johann Friedrich Sarnighausen]] | data-sort-value="1745" | 1745-09-05 | | | data-sort-value="1810" | 1810-01-10 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152622 1035152622] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q71587|Q71587]] | [[Christoph Meiners]] | data-sort-value="1747" | 1747-07-31 | [[Bild:Christoph Meiners portrait by Johann Heinrich Tischbein the Younger (c. 1772).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hemmoor]] | data-sort-value="1810" | 1810-05-01 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/116863498 116863498] | [[Philosoph]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[anthropologist]]<br/>[[court counsel]]<br/>[[Ethnoloog]]<br/>[[cultural studies scholar]] |- | [[:d:Q20606572|Q20606572]] | [[Carl Friedrich Hotzen]] | data-sort-value="1747" | 1747-10-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1827" | 1827-10-13 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/1034901095 1034901095] | [[Amtmann]] |- | [[:d:Q134431944|Q134431944]] | [[Martin Gotthard Kunhardt]] | data-sort-value="1747" | 1747-04-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1805" | 1805-12-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/12200258X 12200258X] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q18221817|Q18221817]] | [[August Johann Michael Encke]] | data-sort-value="1749" | 1749-05-10 | | [[Oolluunbarg]] | data-sort-value="1795" | 1795-03-21 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/105313892X 105313892X] | [[Theoloog]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q94744897|Q94744897]] | [[Eleonore Sophie von Borries]] | data-sort-value="1749" | 1749 | | [[Beers]] | data-sort-value="1820" | 1820 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1104172879 1104172879] | |- | [[:d:Q20606646|Q20606646]] | [[Heinrich Wilhelm Isenbart]] | data-sort-value="1750" | 18th century | | | data-sort-value="1794" | 1794 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1163520373 1163520373] | [[Amtmann]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q20817123|Q20817123]] | [[Georg Friedrich Carl von Pufendorf]] | data-sort-value="1750" | 18th century | | [[Beers]] | data-sort-value="1852" | 1852-02-17 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1163522554 1163522554] | [[Beamten]]<br/>[[Amtmann]] |- | [[:d:Q55850912|Q55850912]] | [[Otto Ulrich Freiherr Grote]] | data-sort-value="1750" | 1750 | | [[Breslau]] | data-sort-value="1808" | 1808 | [[Beers]] | [https://d-nb.info/gnd/136141439 136141439] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q137130152|Q137130152]] | [[Hinrich Wilhelm Schmeelke]] | data-sort-value="1750" | 1750 | | | data-sort-value="1825" | 1825 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1035137860 1035137860] | [[Börgermeester]] |- | [[:d:Q55072494|Q55072494]] | [[Johann Dominicus Schulze]] | data-sort-value="1751" | 1751-06-16 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | data-sort-value="1790" | 1790-05-22 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/115753990 115753990] | [[Entomoloog]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Naturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133371814|Q133371814]] | [[Nicolaus Gottfried Ludwig Biedenweg]] | data-sort-value="1752" | 1752 | | | data-sort-value="1814" | 1814 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1295111047 1295111047] | [[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q1460909|Q1460909]] | [[Friedrich Ludwig Wilhelm Meyer]] | data-sort-value="1758" | 1758-01-26<br/>1759-01-28 | [[Bild:FLWMeyer1.jpg|center|80px]] | [[Horborg]] | data-sort-value="1840" | 1840-09-01 | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | [https://d-nb.info/gnd/100819443 100819443] | [[Jurist]]<br/>[[Bibliothekar]]<br/>[[Dichterjurist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[lord of the manor]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[opinion journalist]]<br/>[[editing staff]] |- | [[:d:Q98843214|Q98843214]] | [[Johann Friedrich Cordes]] | data-sort-value="1759" | 1759-05-05<br/>1759-05-02 | | [[Dedesdorf]] | data-sort-value="1827" | 1827-01-10 | [[Ollnborg]] | [https://d-nb.info/gnd/14379017X 14379017X] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q25422820|Q25422820]] | [[Peter Nicolas Petersen]] | data-sort-value="1761" | 1761-09-02 | | [[Samtgemeen Beers]] | data-sort-value="1850" | 1850-08-19 | [[Hamborg]] | | [[musicologist]] |- | [[:d:Q94879426|Q94879426]] | [[Carl Johann Conrad Wyneken]] | data-sort-value="1763" | 1763-06-11 | | [[Spiek]] | data-sort-value="1825" | 1825-04-22 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1015338240 1015338240] | [[Theoloog]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q1698043|Q1698043]] | [[Johann Michael Speckter]] | data-sort-value="1764" | 1764-07-05 | [[Bild:PPN663944163 Joh. Michael Speckter. (1839).jpg|center|80px]] | [[Uthleer]] | data-sort-value="1845" | 1845-03-01 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/10409186X 10409186X] | [[lithographer]]<br/>[[Maler]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[independent scholar]]<br/>[[collector]] |- | [[:d:Q94910771|Q94910771]] | [[Christian Friedrich Bohn]] | data-sort-value="1764" | 1764-11-10 | | | data-sort-value="1820" | 1820-03-22 | [[Dorum]] | [https://d-nb.info/gnd/1034703773 1034703773] | [[cleric]] |- | [[:d:Q20607239|Q20607239]] | [[Engelbert Johann Marschalck von Bachtenbrock]] | data-sort-value="1766" | 1766-05-06 | | [[Gemeen Hu’e]] | data-sort-value="1845" | 1845-08-25 | [[Lohmöhlen]] | [https://d-nb.info/gnd/1026269156 1026269156] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q55594448|Q55594448]] | [[Jakob Albrecht von Sienen]] | data-sort-value="1768" | 1768-06-25 | [[Bild:PPN663951577 Jakob Albrecht von Sienen J. U. Dr..jpg|center|80px]] | [[Schloss Ritzebüttel]] | data-sort-value="1837" | 1837-01-17 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117372544 117372544] | [[Jurist]]<br/>[[Beamten]]<br/>[[syndic]] |- | [[:d:Q67252|Q67252]] | [[Johann Georg Repsold]] | data-sort-value="1770" | 1770-09-19 | [[Bild:PPN663944260 Johann Georg Repsold (1828) (cropped).jpg|center|80px]] | [[Wremen]] | data-sort-value="1830" | 1830-01-14 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/11644889X 11644889X] | [[Astronom]]<br/>[[mechanic]]<br/>[[optician]]<br/>[[Füerwehr]] |- | [[:d:Q19501941|Q19501941]] | [[Andreas Christian Wolters]] | data-sort-value="1770" | 1770 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1827" | 1827 | [[Ritzbüttel]] | [https://d-nb.info/gnd/1023760207 1023760207] | [[Jurist]]<br/>[[Richter]] |- | [[:d:Q1098634|Q1098634]] | [[Claus Kröncke]] | data-sort-value="1771" | 1771-03-29 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="1843" | 1843-11-05 | [[Darmstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/117579084 117579084] | [[Architekt]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[master builder]] |- | [[:d:Q94768389|Q94768389]] | [[Dorothea Catharina Thiess]] | data-sort-value="1771" | 1771 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1798" | 1798-08-10 | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1019758619 1019758619] | |- | [[:d:Q84938497|Q84938497]] | [[Johann Heinrich Dölle]] | data-sort-value="1772" | 1772-10-03 | | [[Abtsbessingen]] | data-sort-value="1826" | 1826-09-26 | [[Cuxhoben]] | | |- | [[:d:Q1714827|Q1714827]] | [[Samuel Christian Pape]] | data-sort-value="1774" | 1774-11-22 | | [[Borgleessem|Borglesum]] | data-sort-value="1817" | 1817-04-05 | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | [https://d-nb.info/gnd/116030569 116030569] | [[Schriever]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[in-home tutor]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q66556|Q66556]] | [[Heinrich Wilhelm Brandes]] | data-sort-value="1777" | 1777-07-27 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | data-sort-value="1834" | 1834-05-17 | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/100055427 100055427] | [[Mathematiker]]<br/>[[Physiker]]<br/>[[Astronom]]<br/>[[Meteoroloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Chemiker]] |- | [[:d:Q99400|Q99400]] | [[Heinrich Schmelen]] | data-sort-value="1777" | 1777 | [[Bild:Heinrich Schmelen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | data-sort-value="1848" | 1848 | [[Süüdafrika]] | [https://d-nb.info/gnd/129101613 129101613] | [[Översetter]]<br/>[[Bible translator]]<br/>[[missionary]] |- | [[:d:Q86360|Q86360]] | [[Heinrich Luden]] | data-sort-value="1778" | 1778-04-10 | [[Bild:Heinrich Luden (2).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Lox]] | data-sort-value="1847" | 1847-05-23 | [[Jena]] | [https://d-nb.info/gnd/118822543 118822543] | [[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133067332|Q133067332]] | [[Joannes Petrus Knopff]] | data-sort-value="1778" | 1778-01 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/10252419X 10252419X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q18508273|Q18508273]] | [[Heinrich Voß]] | data-sort-value="1779" | 1779-10-29 | [[Bild:Heinrich Voß.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1822" | 1822-10-20 | [[Heidelbarg]] | [https://d-nb.info/gnd/100689590 100689590] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Philoloog]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[hellenist]]<br/>[[Theologie]] |- | [[:d:Q139114144|Q139114144]] | [[Johannes Peter Döscher]] | data-sort-value="1784" | 1784-02-08 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1857" | 1857-08-12 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034713116 1034713116] | |- | [[:d:Q29556688|Q29556688]] | [[August Leonhard Heinrich Dieterichs]] | data-sort-value="1785" | 1785-04-08 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1868" | 1868-09-04 | [[Hannober]] | | [[Jurist]] |- | [[:d:Q1261708|Q1261708]] | [[Hermann Ernst Freund]] | data-sort-value="1786" | 1786-10-15 | [[Bild:Hermann Ernst Freund (1835 portraits).jpg|center|80px]] | [[Uthleer]] | data-sort-value="1840" | 1840-06-30 | [[Kopenhagen]] | [https://d-nb.info/gnd/118862782 118862782] | [[Bildhauer]] |- | [[:d:Q137673116|Q137673116]] | [[Gustav Wilhelm von Marschalck]] | data-sort-value="1786" | 1786-11-09 | | [[Geesthoff]] | data-sort-value="1853" | 1853-10-06 | | [https://d-nb.info/gnd/103507446X 103507446X] | [[Offzeer]]<br/>[[Freiherr]] |- | [[:d:Q29586087|Q29586087]] | [[Anton Biehl]] | data-sort-value="1788" | 1788-05-12 | | [[Gemeen Geestland]] | data-sort-value="1835" | 1835-12-20 | [[Gemeen Geestland]] | [https://d-nb.info/gnd/1034704575 1034704575] | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q55682845|Q55682845]] | [[Ernst Ludwig Cammann]] | data-sort-value="1788" | 1788-01-23 | | [[Ringst (Oortschop)|Ringst]] | data-sort-value="1861" | 1861-06-01 | [[Gemeen Veern|Veern]] | [https://d-nb.info/gnd/105798972X 105798972X] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q72938806|Q72938806]] | [[Conrad Wilhelm Wiedemann]] | data-sort-value="1789" | 1789-12-20 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1866" | 1866-02-09 | [[Gemeen Beverst]] | [https://d-nb.info/gnd/1035176866 1035176866] | [[superintendent]]<br/>[[musicologist]]<br/>[[copyist]] |- | [[:d:Q65308843|Q65308843]] | [[Georg Christian Freund]] | data-sort-value="1793" | 1793 | | [[Uthleer]] | data-sort-value="1819" | 1819 | | [https://d-nb.info/gnd/136009301 136009301] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q131769252|Q131769252]] | [[Jacob Friedrich Reinicke]] | data-sort-value="1796" | 1796-05-15 | | [[Ringst (Oortschop)|Ringst]] | data-sort-value="1866" | 1866-01-08 | [[Schmalkalden]] | [https://d-nb.info/gnd/1195738781 1195738781] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1439877|Q1439877]] | [[Heinrich Christian Meyer]] | data-sort-value="1797" | 1797-06-04 | [[Bild:H.C. Meyer zum 25 jährigen Geschäftsjubiläum 1843 .jpg|center|80px]] | [[Ness]] | data-sort-value="1848" | 1848-07-26 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/119090600 119090600] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q126699135|Q126699135]] | [[Carsten Mehrtens]] | data-sort-value="1798" | 1798-04-26 | | [[Donnern]] | data-sort-value="1861" | 1861-08-15 | [[Bremerhoben]] | | [[Smid (Beroop)|Smed]] |- | [[:d:Q1693211|Q1693211]] | [[Johann David Schlichthorst]] | data-sort-value="1800" | 1800-03-17 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | data-sort-value="1843" | 1843-03-29 | [[Padingbüddel]] | [https://d-nb.info/gnd/100329780 100329780] | [[preacher]] |- | [[:d:Q16937723|Q16937723]] | [[Wilhelm Jantzen]] | data-sort-value="1800" | 1800-03-29 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-11 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1016413238 1016413238] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q133687569|Q133687569]] | [[Henriette Christine Lamprecht]] | data-sort-value="1800" | 1800-10-21 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1872" | 1872-03-06 | | [https://d-nb.info/gnd/1191406040 1191406040] | |- | [[:d:Q1714477|Q1714477]] | [[Justus Alexander Saxer]] | data-sort-value="1801" | 1801-11-21 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1875" | 1875-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/104115696 104115696] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q18552355|Q18552355]] | [[Samuel Samuelson]] | data-sort-value="1801" | 1801-05-15 | | [[Altno]] | data-sort-value="1868" | 1868-01-02 | [[Ritzbüttel]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152649 1035152649] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q55847519|Q55847519]] | [[Julius Conrad Freund]] | data-sort-value="1801" | 1801 | | [[Uthleer]] | data-sort-value="1877" | 1877 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/136009379 136009379] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q100560|Q100560]] | [[Wilhelm Friedrich Otto von Borries]] | data-sort-value="1802" | 1802 | [[Bild:Wilhelm von Hassell, Geschichte des Königreichs Hannover, Bd. 2, S. 316-317, Wilhelm Friedrich Otto Graf von Borries.jpg|center|80px]] | [[Dorum]] | data-sort-value="1883" | 1883 | [[Celle]] | [https://d-nb.info/gnd/116256117 116256117] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q20605688|Q20605688]] | [[Georg Eisendecher]] | data-sort-value="1803" | 1803-07-24 | | [[Quokenbrügge]] | data-sort-value="1887" | 1887-12-23 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | [[Jurist]] |- | [[:d:Q2638418|Q2638418]] | [[Albert Lührs]] | data-sort-value="1804" | 1804-04-02 | | [[Elm (Oortschop)|Elm]] | data-sort-value="1871" | 1871-10-22 | [[Paane]] | [https://d-nb.info/gnd/117296740 117296740] | [[Theoloog]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q20606618|Q20606618]] | [[Lühr Immen]] | data-sort-value="1805" | 1805-12-02 | | [[Langen (Landkreis Cuxhoben)|Langen]] | data-sort-value="1880" | 1880-04-29 | [[Langen (Landkreis Cuxhoben)|Langen]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q19258881|Q19258881]] | [[Alexander von Finckh]] | data-sort-value="1806" | 1806 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1888" | 1888 | [[Ollnborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034727036 1034727036] | [[Jurist]]<br/>[[district president]] |- | [[:d:Q133488263|Q133488263]] | [[Nikolaus Daniel Wichmann]] | data-sort-value="1806" | 1806-09-27 | | [[Cappel (Neddersassen)|Cappel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055256547 1055256547] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1270829|Q1270829]] | [[Johann Daniel von Finckh]] | data-sort-value="1807" | 1807-08-26 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1867" | 1867-07-01 | [[Badenweiler]] | [https://d-nb.info/gnd/103472701X 103472701X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q6688084|Q6688084]] | [[Louis Rose]] | data-sort-value="1807" | 1807-03-24 | [[Bild:Louis Rose.jpg|center|80px]] | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1888" | 1888-02-14 | [[San Diego]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q23710335|Q23710335]] | [[Christian Friedrich Rudolph Rüder]] | data-sort-value="1809" | 1809-12-25 | | [[Dedesdorf]] | data-sort-value="1890" | 1890-01-16 | [[Leipzig]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q66339|Q66339]] | [[Bernhard von Langenbeck]] | data-sort-value="1810" | 1810-11-09 | [[Bild:Bernhard von Langenbeck2.jpg|center|80px]] | [[Padingbüddel]] | data-sort-value="1887" | 1887-09-29 | [[Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/11887490X 11887490X] | [[military physician]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[surgeon]] |- | [[:d:Q55894426|Q55894426]] | [[Georg Reinhold Kerner]] | data-sort-value="1810" | 1810-03-08 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1858" | 1858-04-21 | [[Döös]] | [https://d-nb.info/gnd/11614159X 11614159X] | |- | [[:d:Q1358139|Q1358139]] | [[Ernst Friedrich Adickes|Ernst Friederich Adickes]] | data-sort-value="1811" | 1811-03-07 | [[Bild:Ernst Friedrich Adickes.jpg|center|80px]] | [[Cappel (Neddersassen)|Cappel]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-26 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/133301966 133301966] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1399909|Q1399909]] | [[Heinrich Biedenweg]] | data-sort-value="1811" | 1811-08-08 | | [[Ness]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1154352196 1154352196] | [[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q1505251|Q1505251]] | [[Georg Ludwig Ulex]] | data-sort-value="1811" | 1811-10-08 | [[Bild:Georg Ludwig Ulex.jpg|center|80px]] | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1883" | 1883-03-25 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/103132791 103132791] | [[Chemiker]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[physics teacher]]<br/>[[chemistry teacher]]<br/>[[Aftheker]] |- | [[:d:Q1694613|Q1694613]] | [[Johann Hinrich Röver]] | data-sort-value="1812" | 1812-01-02 | | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | data-sort-value="1895" | 1895 | [[Hausneindorf]] | | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q20604857|Q20604857]] | [[Johann Peter Friedrich Biedenweg]] | data-sort-value="1812" | 1812 | | [[Ness]] | | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q19964099|Q19964099]] | [[Georg Wilhelm Reye]] | data-sort-value="1813" | 1813-02-18 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1885" | 1885-06-06 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1019058536 1019058536] | [[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q18916714|Q18916714]] | [[Betty Müller]] | data-sort-value="1814" | 1814-01-27 | | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | data-sort-value="1890" | 1890-03-05 | [[Demost]] | [https://d-nb.info/gnd/138701504 138701504] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q28111181|Q28111181]] | [[August Cammann]] | data-sort-value="1814" | 1814-08-05 | | [[Gemeen Heckthusen]] | data-sort-value="1882" | 1882-12-11 | [[Hannober]] | | |- | [[:d:Q29021411|Q29021411]] | [[William Finke]] | data-sort-value="1814" | 1814 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1864" | 1864-01-17 | [[Adelaide]] | | [[pastoralist]]<br/>[[prospector]]<br/>[[Mäzen]] |- | [[:d:Q1037677|Q1037677]] | [[Carl Erxleben (Landdrost)|Carl Erxleben]] | data-sort-value="1815" | 1815-12-30 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | data-sort-value="1882" | 1882-02-14 | [[Auerk]] | | [[Jurist]] |- | [[:d:Q13188493|Q13188493]] | [[Johann Diedrich Plate|Johann Dietrich Plate]] | data-sort-value="1816" | 1816-01-18 | | [[Graafschop Hoya]] | data-sort-value="1902" | 1902-02-12 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035114232 1035114232] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q20970824|Q20970824]] | [[Wilhelm Diedrich Adickes]] | data-sort-value="1817" | 1817-10-06 | | [[Rosengoorn (Millm)|Rosengoorn]] | data-sort-value="1896" | 1896-10-14 | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [[Jurist]] |- | [[:d:Q5480792|Q5480792]] | [[Francis Dutton]] | data-sort-value="1818" | 1818<br/>1818-10-18 | [[Bild:Francis Dutton.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1877" | 1877-01-25 | [[London]] | [https://d-nb.info/gnd/1048250873 1048250873] | [[Politiker]]<br/>[[Diplomat]]<br/>[[agent-general]]<br/>[[commissioner]]<br/>[[mine entrepreneur]] |- | [[:d:Q19060061|Q19060061]] | [[Friedrich August Boye]] | data-sort-value="1819" | 1819-12-10 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1891" | 1891-07-01 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013949846 1013949846] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q139001727|Q139001727]] | [[Johann Hinrich Köster]] | data-sort-value="1819" | 1819 | | [[Gemeen Helmworth]] | data-sort-value="1891" | 1891 | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | [https://d-nb.info/gnd/1318306620 1318306620] | |- | [[:d:Q74511|Q74511]] | [[Hermann Allmers]] | data-sort-value="1821" | 1821-02-11 | [[Bild:Hermann Allmers.JPG|center|80px]] | [[Rechtenfleth]] | data-sort-value="1902" | 1902-03-09 | [[Rechtenfleth]] | [https://d-nb.info/gnd/118502107 118502107] | [[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Geograaf]] |- | [[:d:Q23060712|Q23060712]] | [[Adolf Kottmeier]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-22 | [[Bild:Adolf Kottmeier.png|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | data-sort-value="1905" | 1905-01-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [https://d-nb.info/gnd/1318527775 1318527775] | [[parson]] |- | [[:d:Q15614847|Q15614847]] | [[Karl Bostelmann]] | data-sort-value="1825" | 1825-01-22 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1912" | 1912 | [[Gemeen Beverst]] | [https://d-nb.info/gnd/116267267 116267267] | [[Maler]] |- | [[:d:Q21028402|Q21028402]] | [[Diedrich August Bohlen]] | data-sort-value="1827" | 1827-01-17 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | data-sort-value="1890" | 1890-06-01 | | | [[Architekt]] |- | [[:d:Q214228|Q214228]] | [[Claus Spreckels]] | data-sort-value="1828" | 1828-07-09 | [[Bild:Claus Spreckels, The Sugar King (Cropped and enhanced).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-26 | [[San Francisco]] | [https://d-nb.info/gnd/1016839804 1016839804] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q365273|Q365273]] | [[Adolph Bernhard Cronemeyer]] | data-sort-value="1829" | 1829-01-17 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1900" | 1900-03-18 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/103467725X 103467725X] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q71061|Q71061]] | [[Sophus Ruge]] | data-sort-value="1831" | 1831-03-28<br/>1831-03-26 | [[Bild:Sophus Ruge.jpg|center|80px]] | [[Dorum]] | data-sort-value="1903" | 1903-12-23 | [[Klotzsche]] | [https://d-nb.info/gnd/116702133 116702133] | [[Ethnoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Geograaf]] |- | [[:d:Q14906698|Q14906698]] | [[Heinrich Ludwig Frische]] | data-sort-value="1831" | 1831-01-09 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1901" | 1901-12-05 | [[Düsseldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1034728164 1034728164] | [[Maler]] |- | [[:d:Q2038914|Q2038914]] | [[Otto Goetze]] | data-sort-value="1832" | 1832-01-05 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1894" | 1894-05-04 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/102417297X 102417297X] | [[Architekt]] |- | [[:d:Q15433090|Q15433090]] | [[Johann Hinrich Angelbeck]] | data-sort-value="1833" | 1833-02-17 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1911" | 1911-10-18 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1011940167 1011940167] | [[Politiker]]<br/>[[tinsmith]] |- | [[:d:Q15452039|Q15452039]] | [[Justus Ruperti]] | data-sort-value="1833" | 1833-12-21 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="1899" | 1899-05-16 | [[Niemünster]] | [https://d-nb.info/gnd/11670831X 11670831X] | [[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q20979846|Q20979846]] | [[Wilhelm Reye]] | data-sort-value="1833" | 1833-04-22 | | [[Ritzbüttel]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-15 | [[Hamborg]] | | [[Psychiater]] |- | [[:d:Q361896|Q361896]] | [[Adolf Goetze (Verwaltungsjurist)|Adolf Goetze]] | data-sort-value="1837" | 1837-07-05 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1920" | 1920-05-26 | [[Hannober]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q133672568|Q133672568]] | [[Arnold Samuelson]] | data-sort-value="1837" | 1837 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1124028471 1124028471] | [[Inschenör]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q110059|Q110059]] | [[Theodor Reye]] | data-sort-value="1838" | 1838-06-20 | [[Bild:ETH-BIB-Reye, Karl Theodor (1838-1919)-Portr 06109.tif|center|80px]] | [[Ritzbüttel]] | data-sort-value="1919" | 1919-07-02 | [[Würzborg]] | [https://d-nb.info/gnd/116457872 116457872] | [[Mathematiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Physiker]]<br/>[[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q20606555|Q20606555]] | [[Johann Georg Hottendorf]] | data-sort-value="1838" | 1838-01-30 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q55681830|Q55681830]] | [[Anton Friedrich Allmers]] | data-sort-value="1839" | 1839-03-23 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | data-sort-value="1905" | 1905-05-14 | [[Heidelbarg]] | [https://d-nb.info/gnd/1049182995 1049182995] | [[coppersmith]] |- | [[:d:Q4290961|Q4290961]] | [[Friedrich Adolf Mehrkens]] | data-sort-value="1840" | 1840-04-22 | | [[Gemeen Neenkarken]] | data-sort-value="1899" | 1899-05-31 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117003131 117003131] | [[conductor]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]]<br/>[[piano teacher]] |- | [[:d:Q50674817|Q50674817]] | [[Hans Wilhelm Schleyer]] | data-sort-value="1840" | 1840-08-12 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1925" | 1925-07-10 | [[Chillán]] | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q18624074|Q18624074]] | [[Ferdinand Alpers]] | data-sort-value="1842" | 1842-12-05 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-16<br/>1912 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/117254959 117254959] | [[Botaniker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] |- | [[:d:Q85424850|Q85424850]] | [[Johann Diedrich Rohde]] | data-sort-value="1842" | 1842-08-01 | | [[Berge]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-10 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/137037112 137037112] | [[Philoloog]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q13188294|Q13188294]] | [[Franz Grabe]] | data-sort-value="1843" | 1843-03-12 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1923" | 1923-03-30 | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | [https://d-nb.info/gnd/116799048 116799048] | [[Schriever]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[dialect writer]] |- | [[:d:Q62079882|Q62079882]] | [[Elisabeth Nørregård]] | data-sort-value="1843" | 1843-03-12 | | [[Kalvehave Parish]] | data-sort-value="1912" | 1912-06-07 | [[Holt (Cuxhoben)|Holt]] | | |- | [[:d:Q135300189|Q135300189]] | [[Carl H. Seemann]] | data-sort-value="1843" | 1843-01-19 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1897" | 1897-09-24 | [[Hamborg]] | | [[map maker]]<br/>[[hydrographer]]<br/>[[ship captain]] |- | [[:d:Q18621242|Q18621242]] | [[Adolph Hachtmann]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-29 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-16 | [[Kings County]] | [https://d-nb.info/gnd/1034744461 1034744461] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q84999593|Q84999593]] | [[Ernst Gehben]] | data-sort-value="1844" | 1844 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1916" | 1916-01-04 | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | | |- | [[:d:Q1556428|Q1556428]] | [[Gustav Stille]] | data-sort-value="1845" | 1845-11-21 | | [[Gemeen Steenau]] | data-sort-value="1920" | 1920-02-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117259152 117259152] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Sozioloog]] |- | [[:d:Q94779088|Q94779088]] | [[Heinrich Achgelis]] | data-sort-value="1845" | 1845-06-02 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | data-sort-value="1913" | 1913-09-05 | [[Geestmünn]] | [https://d-nb.info/gnd/116005254 116005254] | |- | [[:d:Q137122535|Q137122535]] | [[Otto Andreas Benöhr]] | data-sort-value="1845" | 1845-12-08 | | | data-sort-value="1918" | 1918-12-01 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1013600959 1013600959] | [[Buur]] |- | [[:d:Q139107818|Q139107818]] | [[Carl Hermann Maetzel]] | data-sort-value="1845" | 1845-03-05 | | | data-sort-value="1906" | 1906-05-25 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035071991 1035071991] | [[Maler]] |- | [[:d:Q2575563|Q2575563]] | [[Wilhelm Walther]] | data-sort-value="1846" | 1846-01-07 | [[Bild:Wilhelm Walther Theologe (1846-1924).jpg|center|80px]] | [[Ritzbüttel]] | data-sort-value="1924" | 1924-04-24 | [[Gehlsdorf]] | [https://d-nb.info/gnd/117132349 117132349] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[parson]] |- | [[:d:Q21810664|Q21810664]] | [[Wilhelm Hasselbach]] | data-sort-value="1846" | 1846-06-28 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1919" | 1919<br/>1921 | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/108965037X 108965037X] | [[Maler]] |- | [[:d:Q1731081|Q1731081]] | [[Karl Friedrich Kerner]] | data-sort-value="1847" | 1847-03-12 | [[Bild:Karl Friedrich Kerner (1847-1920).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1920" | 1920-03-07 | [[Rostock]] | [https://d-nb.info/gnd/1055324046 1055324046] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q20608123|Q20608123]] | [[Heinrich Schriefer]] | data-sort-value="1847" | 1847-01-22 | | [[Slussdorp]] | data-sort-value="1912" | 1912-12-22 | [[Kassbrook|Kassebruch]] | [https://d-nb.info/gnd/1023577976 1023577976] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q66312110|Q66312110]] | [[Conrad Justus Bredenkamp]] | data-sort-value="1847" | 1847 | | [[Gemeen Hemmoor]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-25 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/116440635 116440635] | [[Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1539230|Q1539230]] | [[Gottfried Holthusen]] | data-sort-value="1848" | 1848-03-06 | [[Bild:Gottfried Holthusen 1905.jpg|center|80px]] | [[Flögeln]] | data-sort-value="1920" | 1920-06-18 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1016169183 1016169183] | [[Politiker]]<br/>[[wine merchant]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q20606519|Q20606519]] | [[Gustav Holthusen]] | data-sort-value="1848" | 1848 | | [[Stotel]] | data-sort-value="1883" | 1883-05 | [[Deadwood]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q112520483|Q112520483]] | [[Ludwig Heitkamp]] | data-sort-value="1849" | 1849 | | [[Wehden]] | data-sort-value="1913" | 1913 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/102216189X 102216189X] | [[Pädagoog]]<br/>[[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q20748328|Q20748328]] | [[Julius Krusewitz]] | data-sort-value="1850" | 1850-05-06 | | [[Gemeen Wolsbuddel|Wolsbuddel]] | data-sort-value="1923" | 1923-05-25 | [[Gotha]] | [https://d-nb.info/gnd/122506987 122506987] | [[Architekt]]<br/>[[vocational teacher]] |- | [[:d:Q56195258|Q56195258]] | [[Robert Dohrmann]] | data-sort-value="1850" | 1850 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1932" | 1932-11-27 | [[Bonn]] | | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q1039044|Q1039044]] | [[Carl Johann Heinrich Röver]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-20 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1929" | 1929-03-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Örgelboer]] |- | [[:d:Q1346802|Q1346802]] | [[Martin Börsmann]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-05 | [[Bild:Portrait Martin Börsmann.JPG|center|80px]] | [[Stubben (Landkreis Cuxhoben)|Stubben]] | data-sort-value="1903" | 1903-02-22 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/116225165 116225165] | [[Schriever]]<br/>[[graphic artist]] |- | [[:d:Q1530948|Q1530948]] | [[Hermann Schmidt]] | data-sort-value="1851" | 1851-06-16 | [[Bild:Hermann Schmidt.jpg|center|80px]] | [[Dedesdorf]] | data-sort-value="1921" | 1921-02-28 | [[Erfurt]] | [https://d-nb.info/gnd/1081740345 1081740345] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q1041291|Q1041291]] | [[Carl von Bergen]] | data-sort-value="1853" | 1853 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1933" | 1933 | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1036710327 1036710327] | [[Maler]] |- | [[:d:Q18577920|Q18577920]] | [[Friedrich Corleis]] | data-sort-value="1853" | 1853 | | [[Öberndörp]] | data-sort-value="1896" | 1896 | | [https://d-nb.info/gnd/116672846 116672846] | [[watchmaker]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q84756411|Q84756411]] | [[Karl von Bergen]] | data-sort-value="1853" | 1853-12-08 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1933" | 1933-01-29 | [[München]] | | [[Maler]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q2717100|Q2717100]] | [[Hermann Goldberger]] | data-sort-value="1854" | 1854-05-22 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1930" | 1930 | [[Illinois]] | | [[Journalist]]<br/>[[Utgever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q55680199|Q55680199]] | [[Georg Hindrichson]] | data-sort-value="1854" | 1854-03-22 | [[Bild:Georg Hindrichson.jpg|center|80px]] | [[Bremerhoben]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-21 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1022634593 1022634593] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q133468496|Q133468496]] | [[Friedrich Hermann Meyer]] | data-sort-value="1854" | 1854 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1942" | 1942 | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | [https://d-nb.info/gnd/101485735X 101485735X] | |- | [[:d:Q1693753|Q1693753]] | [[Johann Ganten]] | data-sort-value="1855" | 1855-06-21 | [[Bild:Johann ganten.jpg|center|80px]] | [[Stinst (Gemeen Lox)|Stinst]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-13 | [[Luunst]] | | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q139115135|Q139115135]] | [[Albert Hermann]] | data-sort-value="1855" | 1855-11-15 | | | data-sort-value="1933" | 1933-02-27 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034901850 1034901850] | |- | [[:d:Q84847729|Q84847729]] | [[Friedrich Duge]] | data-sort-value="1856" | 1856-08-20 | | [[Mekelnborg|Mękelborg]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1071921797 1071921797] | |- | [[:d:Q94893081|Q94893081]] | [[Justus Harcken]] | data-sort-value="1856" | 1856-12-19 | | [[Sievern (Land Wusten)|Sievern]] | data-sort-value="1919" | 1919-08-02 | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/1131102843 1131102843] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q55848299|Q55848299]] | [[Johann Heinrich Christian Adolf Bartels]] | data-sort-value="1857" | 1857 | | | data-sort-value="1911" | 1911 | [[Gemeen Oosten]] | [https://d-nb.info/gnd/1215952473 1215952473] | [[Protestant theologian]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q87113998|Q87113998]] | [[Wilhelm Werle]] | data-sort-value="1857" | 1857 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1018674330 1018674330] | [[Pädagoog]]<br/>[[secondary school teacher]] |- | [[:d:Q106908447|Q106908447]] | [[William Wieboldt]] | data-sort-value="1857" | 1857-03-08 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1954" | 1954-12-09 | [[Evanston Hospital]] | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q117279451|Q117279451]] | [[Alwine Tettenborn]] | data-sort-value="1857" | 1857-10-07 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/173091199 173091199] | [[legal scholar]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q113042350|Q113042350]] | [[Carl Friedrich Utermöhlen]] | data-sort-value="1858" | 1858-10-02 | | [[Oosterndörp]] | data-sort-value="1937" | 1937-11-10 | [[Amsterdam]] | | [[business executive]]<br/>[[Militärperson]] |- | [[:d:Q133605929|Q133605929]] | [[August Roth]] | data-sort-value="1858" | 1858-07-10 | | [[Ringst (Oortschop)|Ringst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043117520 1043117520] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q101287|Q101287]] | [[Diederich Hahn]] | data-sort-value="1859" | 1859 | [[Bild:Foto diederich hahn.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="1918" | 1918 | [[Barmbek]] | [https://d-nb.info/gnd/117377457 117377457] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]] |- | [[:d:Q15432024|Q15432024]] | [[Heinrich Johann August Gock]] | data-sort-value="1859" | 1859-06-04 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/101511329X 101511329X] | [[Politiker]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[tinsmith]] |- | [[:d:Q102707|Q102707]] | [[Friedrich Oltmanns]] | data-sort-value="1860" | 1860-07-11 | | [[Gemeen Öberndörp]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-13 | [[Freiburg im Breisgau]] | [https://d-nb.info/gnd/117123528 117123528] | [[Botaniker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Naturwetenschopper]]<br/>[[pharmacologist]] |- | [[:d:Q2575724|Q2575724]] | [[Wilhelm August Wrage]] | data-sort-value="1861" | 1861-10-23 | | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | data-sort-value="1941" | 1941 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/103817418X 103817418X] | [[Maler]] |- | [[:d:Q20608309|Q20608309]] | [[Theodor Tamm]] | data-sort-value="1861" | 1861-10-06 | | [[Öberndörp]] | data-sort-value="1938" | 1938-05-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1035163217 1035163217] | [[Schriever]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q95233019|Q95233019]] | [[Viktor Domeier]] | data-sort-value="1861" | 1861 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1138798266 1138798266] | [[Schoolmeester]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q136573228|Q136573228]] | [[Hermann August Bulle]] | data-sort-value="1861" | 1861-02-16 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1947" | 1947-07-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1014124042 1014124042] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q94872682|Q94872682]] | [[Heinrich Rühmkorf]] | data-sort-value="1862" | 1862-10-14 | | [[Hitzacker]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-13 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1161690697 1161690697] | [[superintendent]] |- | [[:d:Q101933|Q101933]] | [[Eduard von der Hellen]] | data-sort-value="1863" | 1863-10-27 | | [[Wellen (Landkreis Cuxhoben)|Wellen]] | data-sort-value="1927" | 1927-12-17 | [[Stuttgart]] | [https://d-nb.info/gnd/116684798 116684798] | [[Archivar]]<br/>[[editor]]<br/>[[Philoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[playwright]] |- | [[:d:Q122884559|Q122884559]] | [[Diedrich Rusch]] | data-sort-value="1863" | 1863-06-29 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [https://d-nb.info/gnd/1035116138 1035116138] | [[Maler]]<br/>[[landscape painter]] |- | [[:d:Q132962419|Q132962419]] | [[Ludwig Wicht]] | data-sort-value="1863" | 1863-08-21 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1032154098 1032154098] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139214448|Q139214448]] | [[Hermann Mehrkens]] | data-sort-value="1863" | 1863 | | [[Gemeen Neenkarken]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1249241685 1249241685] | [[Karkenmusiker]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[organist]] |- | [[:d:Q55032316|Q55032316]] | [[Carl Fiedler]] | data-sort-value="1864" | 1864-08-31 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1955" | 1955-08-08 | [[Suhl]] | [https://d-nb.info/gnd/130388408 130388408] | [[Entomoloog]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q20980042|Q20980042]] | [[Carl Götze]] | data-sort-value="1865" | 1865-01-02 | | [[Pinnbarg]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/136046436 136046436] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q21039157|Q21039157]] | [[Otto Meyer]] | data-sort-value="1865" | 1865-09-19 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1939" | 1939 | | | [[Boinschenör]] |- | [[:d:Q106281450|Q106281450]] | [[Betty Grünefeld]] | data-sort-value="1865" | 1865-05-01 | | [[Eidewarden]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-03 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | |- | [[:d:Q107116442|Q107116442]] | [[Ehler Behring]] | data-sort-value="1865" | 1865-11-07 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1918" | 1918-07-07 | [[Brügge]] | | |- | [[:d:Q139003541|Q139003541]] | [[Reinhart Georg Rauschenplat]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-09 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-09 | | [https://d-nb.info/gnd/1173435409 1173435409] | |- | [[:d:Q1234161|Q1234161]] | [[Heinrich Meldau]] | data-sort-value="1866" | 1866-01-11 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | data-sort-value="1937" | 1937-04-23 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/11687290X 11687290X] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q15445397|Q15445397]] | [[Heinrich Rüther]] | data-sort-value="1866" | 1866-09-05 | [[Bild:Heinrich Rüther.jpg|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-12 | [[Gemeen Heckthusen]] | [https://d-nb.info/gnd/124006078 124006078] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q94757589|Q94757589]] | [[Gustav von der Osten]] | data-sort-value="1866" | 1866 | | [[Misselwarden]] | data-sort-value="1923" | 1923 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/137995539 137995539] | [[Historiker]]<br/>[[head teacher]] |- | [[:d:Q17321911|Q17321911]] | [[Georg Freiherr von Schröder]] | data-sort-value="1867" | 1867-02-24 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1940" | 1940 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1176070347 1176070347] | [[Jurist]]<br/>[[Buur]]<br/>[[local government official]] |- | [[:d:Q133596854|Q133596854]] | [[Ernst Daacke]] | data-sort-value="1867" | 1867-07-09 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1041528086 1041528086] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1503654|Q1503654]] | [[Georg Beckmann]] | data-sort-value="1868" | 1868-12-29 | | [[Gemeen Öberndörp]] | data-sort-value="1939" | 1939-01-07 | [[Gießen]] | [https://d-nb.info/gnd/129849782 129849782] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q13188418|Q13188418]] | [[Heinrich Teut]] | data-sort-value="1868" | 1868 | | [[Oosterbrook]] | data-sort-value="1963" | 1963-08-26 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117278971 117278971] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q59198|Q59198]] | [[Max Bleicken]] | data-sort-value="1869" | 1869-05-27 | | [[Bredstedt]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/126209081 126209081] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]] |- | [[:d:Q19196132|Q19196132]] | [[Ferdinand Krome]] | data-sort-value="1869" | 1869-06-21 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1958" | 1958-11-14 | [[Ingelheim an’n Rhien]] | [https://d-nb.info/gnd/1026217024 1026217024] | [[Musikpädagoog]]<br/>[[music teacher]]<br/>[[musicographer]] |- | [[:d:Q23062470|Q23062470]] | [[Fritz Goebel]] | data-sort-value="1869" | 1869-06-21 | | [[Gemeen Belen]] | data-sort-value="1927" | 1927-05-15 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/116698098 116698098] | [[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q85112286|Q85112286]] | [[Ernst Gock]] | data-sort-value="1869" | 1869-02-27 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1957" | 1957-04-25 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/118695576 118695576] | [[Maler]] |- | [[:d:Q139003354|Q139003354]] | [[Adolph Bortels]] | data-sort-value="1869" | 1869-12-23 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-29 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384308 1173384308] | |- | [[:d:Q6775761|Q6775761]] | [[Martin Itjen]] | data-sort-value="1870" | 1870-01-24 | [[Bild:Alaska Cruise - September 2019 (0982).jpg|center|80px]] | [[Dorum]] | data-sort-value="1942" | 1942-12-03 | [[Skagway]] | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q139108151|Q139108151]] | [[Meta Riecke]] | data-sort-value="1870" | 1870-04-19 | | | data-sort-value="1922" | 1922-11-13 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035124173 1035124173] | |- | [[:d:Q325874|Q325874]] | [[Duke Friedrich Wilhelm of Mecklenburg-Schwerin]] | data-sort-value="1871" | 1871-04-05 | [[Bild:WP Friedrich Wilhelm von Mecklenburg-Schwerin.jpg|center|80px]] | [[Swerin]] | data-sort-value="1897" | 1897-09-22 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1100688935 1100688935] | [[Offzeer]]<br/>[[naval officer]] |- | [[:d:Q23071852|Q23071852]] | [[Eduard Rüther]] | data-sort-value="1871" | 1871-09-18 | [[Bild:Eduard Rüther.jpg|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | data-sort-value="1941" | 1941-08-31 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1035124505 1035124505] | [[local historian]] |- | [[:d:Q94817963|Q94817963]] | [[Waldemar Pieper]] | data-sort-value="1871" | 1871 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1945" | 1945 | [[Bad Berleburg]] | [https://d-nb.info/gnd/1026856507 1026856507] | [[Offzeer]]<br/>[[admiral]] |- | [[:d:Q87654167|Q87654167]] | [[Heinrich Siebern]] | data-sort-value="1872" | 1872-10-02 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1938" | 1938-07-24 | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035155214 1035155214] | [[preservationist]]<br/>[[Landeskonservator]]<br/>[[Beamten]] |- | [[:d:Q99032|Q99032]] | [[Nikolaus Tietjen]] | data-sort-value="1873" | 1873-09-15 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1924" | 1924-01-21 | [[Appeln]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q133572446|Q133572446]] | [[Edwiga Gantenberg]] | data-sort-value="1873" | 1873-12-01 | | | data-sort-value="1957" | 1957-03-28 | [[Gemeen Wingst]] | [https://d-nb.info/gnd/1325321656 1325321656] | [[dancer]] |- | [[:d:Q563372|Q563372]] | [[Anna Stemmermann]] | data-sort-value="1874" | 1874-10-12 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1926" | 1926-04-14 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152835 1035152835] | [[Pädagoog]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1221773|Q1221773]] | [[Leopold Ziegenbein]] | data-sort-value="1874" | 1874-11-16 | [[Bild:Bundesarchiv Bild 102-11434, Leopold Ziegenbein, Kapitän der "Bremen".jpg|center|80px]] | [[Celle]] | data-sort-value="1950" | 1950-06-21 | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | [https://d-nb.info/gnd/124981992 124981992] | [[ship captain]] |- | [[:d:Q4710475|Q4710475]] | [[Albert Hinrich Hussmann]] | data-sort-value="1874" | 1874-03-03 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1946" | 1946-11-15 | [[Fürstenberg]] | [https://d-nb.info/gnd/1209243075 1209243075] | [[Bildhauer]]<br/>[[Maler]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q120549061|Q120549061]] | [[Anna Becker]] | data-sort-value="1875" | 1875-07-20 | | [[Quokenbrügge]] | data-sort-value="1953" | 1953-01-27 | [[Cuxhoben]] | | [[Maler]] |- | [[:d:Q139115673|Q139115673]] | [[Dora Maetzel]] | data-sort-value="1875" | 1875-06-18 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1964" | 1964 | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034709097 1034709097] | [[Maler]] |- | [[:d:Q139115685|Q139115685]] | [[Auguste Möller]] | data-sort-value="1875" | 1875-11-25 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-17 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035095394 1035095394] | |- | [[:d:Q21514599|Q21514599]] | [[Juan Andreas Hämmerle]] | data-sort-value="1876" | 1876-07-25 | | [[Coro]] | data-sort-value="1930" | 1930-12 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1133110320 1133110320]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1157804047 1157804047] | [[Botaniker]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1336485|Q1336485]] | [[Emil Maetzel]] | data-sort-value="1877" | 1877-05-05 | [[Bild:Dorothea Maetzel-Johannsen Emil Maetzel 1920.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1955" | 1955-06-23 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/124861555 124861555] | [[Bildhauer]]<br/>[[Architekt]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]] |- | [[:d:Q2062930|Q2062930]] | [[Paul Vogt]] | data-sort-value="1877" | 1877-04-27 | | [[Burg]] | data-sort-value="2000" | 2000s | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | [https://d-nb.info/gnd/133793222 133793222] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q133509450|Q133509450]] | [[Luise von Seht]] | data-sort-value="1877" | 1877-05-18 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1954" | 1954-09-07 | [[Rottenbuch]] | [https://d-nb.info/gnd/1194400981 1194400981] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139108273|Q139108273]] | [[Hermann Gerdts]] | data-sort-value="1877" | 1877 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1960" | 1960 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034740768 1034740768] | |- | [[:d:Q1542845|Q1542845]] | [[Heinrich Meyer (Politiker, 1878)|Heinrich Meyer]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-19 | | [[Gemeen Bülkau]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/130076414 130076414] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q55680137|Q55680137]] | [[Heinrich Hermann Joseph Weinrich]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-24 | | [[Heilbad Heiligenstadt]] | data-sort-value="1945" | 1945-02-28 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1021300241 1021300241] | [[Timmermann (Beroop)]] |- | [[:d:Q85669114|Q85669114]] | [[Achmet Steinmetz]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-21 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | data-sort-value="1947" | 1947-08-18 | [[Cuxhoben]] | | [[Architekt]] |- | [[:d:Q501148|Q501148]] | [[Andreas Walther]] | data-sort-value="1879" | 1879-02-10 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117131636 117131636] | [[Sozioloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]] |- | [[:d:Q54168290|Q54168290]] | [[Otto-Georg Beckmann]] | data-sort-value="1879" | 1879-06-19 | | [[Ritzbüttel]] | data-sort-value="1967" | 1967-07-05 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1216397368 1216397368] | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q112397105|Q112397105]] | [[Hugo Rautmann]] | data-sort-value="1879" | 1879 | [[Bild:Hugo Rautmann.jpg|center|80px]] | [[Bronswiek]] | data-sort-value="1956" | 1956-04-01 | [[Olenwoold]] | [https://d-nb.info/gnd/13652799X 13652799X] | [[veterinarian]] |- | [[:d:Q1220314|Q1220314]] | [[Diedrich Steilen]] | data-sort-value="1880" | 1880-07-16 | | [[Driftseth|Driftsethe]] | data-sort-value="1961" | 1961-05-09 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/117237698 117237698] | [[Historiker]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q1353157|Q1353157]] | [[Erich Schlesinger]] | data-sort-value="1880" | 1880-12-23 | | [[Gemeen Hemmoor]] | data-sort-value="1956" | 1956-12-17 | [[Rostock]] | [https://d-nb.info/gnd/11860810X 11860810X] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q28922620|Q28922620]] | [[Albert de Badrihaye]] | data-sort-value="1880" | 1880-06-12 | | [[Brügge]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-04 | [[Cuxhoben]] | | [[heraldist]]<br/>[[Maler]] |- | [[:d:Q66722409|Q66722409]] | [[Greten Handorf]] | data-sort-value="1880" | 1880 | | [[Wrohm]] | data-sort-value="1944" | 1944-01-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1234418509 1234418509] | |- | [[:d:Q94911524|Q94911524]] | [[Alfred Harms]] | data-sort-value="1881" | 1881-05-06 | | [[Gemeen Langen]] | data-sort-value="1935" | 1935-12-05 | [[Wesermünde]] | [https://d-nb.info/gnd/1034743686 1034743686] | [[Künstler]]<br/>[[Maler]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q139115893|Q139115893]] | [[Heinrich Mahler]] | data-sort-value="1881" | 1881-01-15 | | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | data-sort-value="1969" | 1969-01-22 | [[Gemeen Schippdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1035180286 1035180286] | [[head teacher]]<br/>[[conservationist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q54304896|Q54304896]] | [[Hans Windels]] | data-sort-value="1882" | 1882-04-10 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1949" | 1949-12-05 | [[Leer]] | [https://d-nb.info/gnd/1035170604 1035170604] | |- | [[:d:Q102008|Q102008]] | [[Johann Culemeyer]] | data-sort-value="1883" | 1883-10-16<br/>1883-09-16 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1951" | 1951-01-20 | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | [https://d-nb.info/gnd/127659943 127659943] | [[Inschenör]]<br/>[[railway engineer]] |- | [[:d:Q20820566|Q20820566]] | [[Paul Windels]] | data-sort-value="1883" | 1883-04-19 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1970" | 1970-01-26 | [[Bad Godesberg]] | | [[administrative lawyer]] |- | [[:d:Q117019136|Q117019136]] | [[Walter Basset]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-09 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1964" | 1964-09-11 | [[Hannober]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q139108437|Q139108437]] | [[Elisabeth Dreger]] | data-sort-value="1883" | 1883-03-15 | | | data-sort-value="1934" | 1934-04-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034711741 1034711741] | |- | [[:d:Q139108438|Q139108438]] | [[Olga Geerken]] | data-sort-value="1883" | 1883-04-13 | | | data-sort-value="1960" | 1960-09-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034737740 1034737740] | |- | [[:d:Q139115985|Q139115985]] | [[Carl Gustav Voss]] | data-sort-value="1883" | 1883-01-07 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1970" | 1970-10-27 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035174987 1035174987] | [[Maler]]<br/>[[painter and varnisher]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q2075492|Q2075492]] | [[Peter Hartmann]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-22 | | [[Friedrichskoog]] | data-sort-value="1982" | 1982-12-08 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1083288989 1083288989] | [[sailor]] |- | [[:d:Q94808904|Q94808904]] | [[Thilo Schnurre]] | data-sort-value="1884" | 1884-05-24 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-14 | [[Kirchditmold]] | [https://d-nb.info/gnd/172398754 172398754] | [[Bibliothekar]]<br/>[[library director]] |- | [[:d:Q108916717|Q108916717]] | [[Claus Eduard Richters]] | data-sort-value="1884" | 1884-10-12 | | [[Kedenbrook]] | data-sort-value="1957" | 1957 | [[Gemeen Bülkau]] | [https://d-nb.info/gnd/173266797 173266797] | [[veterinarian]]<br/>[[Militärperson]] |- | [[:d:Q1040525|Q1040525]] | [[Carl Schultz]] | data-sort-value="1885" | 1885-08-14 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1966" | 1966-07-09 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035133806 1035133806] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q28334380|Q28334380]] | [[Anna Strohsahl]] | data-sort-value="1885" | 1885-10-02 | [[Bild:Anna Strohsahl Portrait.jpg|center|80px]] | [[Seifhennersdorf]] | data-sort-value="1953" | 1953-01-01 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152770 1035152770] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q64739375|Q64739375]] | [[Wilhelm Lührs]] | data-sort-value="1885" | 1885 | | [[Hipst]] | data-sort-value="1974" | 1974-07-14 | [[Stubben (Landkreis Cuxhoben)|Stubben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034939769 1034939769] | [[local politician]] |- | [[:d:Q95685194|Q95685194]] | [[Erna Becker-Ernst]] | data-sort-value="1885" | 1885 | | [[Groden (Oort)|Groden]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [https://d-nb.info/gnd/11610550X 11610550X] | [[Komponist]]<br/>[[pianist]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[female composer]] |- | [[:d:Q137123206|Q137123206]] | [[Hans Ludwig Candié]] | data-sort-value="1885" | 1885-08-18 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1014315174 1014315174] | |- | [[:d:Q98400242|Q98400242]] | [[Carl Willecke]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-04 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-16 | | [https://d-nb.info/gnd/133794393 133794393] | [[Jurist]]<br/>[[ministry official]] |- | [[:d:Q137857719|Q137857719]] | [[Max Berndt von Saldern]] | data-sort-value="1886" | 1886-07-03 | | [[Mętno Małe]] | data-sort-value="1968" | 1968-07-04 | [[Gemeen Heckthusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1159032254 1159032254] | [[Landraad]] |- | [[:d:Q993652|Q993652]] | [[Bruno Peyn]] | data-sort-value="1887" | 1887-06-08 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1970" | 1970-05-31 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/101532040 101532040] | [[Schriever]]<br/>[[playwright]]<br/>[[dialect writer]] |- | [[:d:Q64944848|Q64944848]] | [[Adolf von Seht]] | data-sort-value="1887" | 1887-06-18 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1947" | 1947-09-07 | [[Hamborg]] | | |- | [[:d:Q132973753|Q132973753]] | [[Hermann Schmidt]] | data-sort-value="1887" | 1887-05-30 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132098385 132098385] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q139001603|Q139001603]] | [[Carl Roth]] | data-sort-value="1887" | 1887 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [https://d-nb.info/gnd/1296050378 1296050378] | [[parson]] |- | [[:d:Q139003349|Q139003349]] | [[August Mehrkens]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-15 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1985" | 1985-12-25 | | [https://d-nb.info/gnd/1173384294 1173384294] | |- | [[:d:Q1732511|Q1732511]] | [[Karl Olfers]] | data-sort-value="1888" | 1888-04-14 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-22 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/129262315 129262315] | [[Politiker]]<br/>[[general manager]] |- | [[:d:Q2061909|Q2061909]] | [[Paul Riege]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-27 | [[Bild:Paul Riege at the Nuremberg Trials.jpg|center|80px]] | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1980" | 1980-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [https://d-nb.info/gnd/1027028535 1027028535] | [[Schriever]]<br/>[[Polizeibeamten]]<br/>[[lieutenant general]]<br/>[[Offzeer]]<br/>[[police officer]] |- | [[:d:Q55677237|Q55677237]] | [[Hans Wilhelm von Zwehl]] | data-sort-value="1888" | 1888-03-17 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1943" | 1943-10-23 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133795012 133795012] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q1598130|Q1598130]] | [[Heinrich Küver]] | data-sort-value="1889" | 1889-12-10 | | [[Gemeen Helmworth]] | data-sort-value="1983" | 1983-06-05 | [[Gemeen Steenau]] | [https://d-nb.info/gnd/1034931342 1034931342] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q27888680|Q27888680]] | [[Emil Nowatzky]] | data-sort-value="1889" | 1889-11-17 | | | data-sort-value="1976" | 1976-08-14 | [[Cuxhoben]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q102193303|Q102193303]] | [[Julius Post]] | data-sort-value="1889" | 1889-11-26 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/125650078 125650078] | |- | [[:d:Q133690989|Q133690989]] | [[Rudolf Jahncke]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-17 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1266191984 1266191984] | |- | [[:d:Q1512835|Q1512835]] | [[Gerhard van Heukelum]] | data-sort-value="1890" | 1890-01-15 | | [[Nordstrand]] | data-sort-value="1969" | 1969-05-05 | [[Debst]]<br/>[[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904000 1034904000] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2033976|Q2033976]] | [[Oskar Schulze]] | data-sort-value="1890" | 1890-06-26 | | [[Gemeen Öberndörp]] | data-sort-value="1968" | 1968-06-09 | [[Bremen]] | | [[Politiker]]<br/>[[trade unionist]] |- | [[:d:Q13189018|Q13189018]] | [[Willy Klenck]] | data-sort-value="1890" | 1890-09-29 | | | data-sort-value="1959" | 1959-05-31 | [[Gemeen Loomst]] | [https://d-nb.info/gnd/1034934708 1034934708] | [[Schriever]]<br/>[[local historian]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q52150839|Q52150839]] | [[Wilhelm Wieger]] | data-sort-value="1890" | 1890-05-02 | | [[Hardegsen]] | data-sort-value="1964" | 1964 | [[Cappel (Neddersassen)|Cappel]] | [https://d-nb.info/gnd/1035176823 1035176823] | [[graphic artist]]<br/>[[pastellist]]<br/>[[Maler]] |- | [[:d:Q109328594|Q109328594]] | [[Hugo Wittneben]] | data-sort-value="1890" | 1890-11-26 | | [[Basbeek]] | | | | |- | [[:d:Q121245103|Q121245103]] | [[Erich Paul Jansen Friedrichs]] | data-sort-value="1890" | 1890-11-02 | [[Bild:Erich Friedrichs Widerständler auf Helgoland, hingerichtet 21.4.1945 Gedenkstein St. Nicolai.jpg|center|80px]] | [[Helgoland]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q138980803|Q138980803]] | [[Hubert Post]] | data-sort-value="1890" | 1890-11-23 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055122443 1055122443] | [[statutory auditor]] |- | [[:d:Q138998987|Q138998987]] | [[Adele Edelmann]] | data-sort-value="1890" | 1890 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1967" | 1967 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173441875 1173441875] | |- | [[:d:Q139003409|Q139003409]] | [[Rudolf Löpsien]] | data-sort-value="1890" | 1890-09-02 | | | data-sort-value="1979" | 1979-08-31 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173434437 1173434437] | |- | [[:d:Q139108621|Q139108621]] | [[Otto Reubold]] | data-sort-value="1890" | 1890-03-17 | | [[Willemshaven]] | data-sort-value="1960" | 1960-11-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035125889 1035125889] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q55683744|Q55683744]] | [[Karl Bringmann]] | data-sort-value="1891" | 1891-06-11 | | [[Gelsenkiärken]] | data-sort-value="1950" | 1950-06-28 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1078795037 1078795037] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q135646568|Q135646568]] | [[Richard Curdes]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-29 | | [[Warschau]] | data-sort-value="1974" | 1974-10-05 | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | [https://d-nb.info/gnd/1034674927 1034674927] | [[Maler]] |- | [[:d:Q139003340|Q139003340]] | [[Johann August Haack]] | data-sort-value="1891" | 1891-11-20 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-24 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384278 1173384278] | |- | [[:d:Q139025012|Q139025012]] | [[Conrad Hermann Eduard Klemke,]] | data-sort-value="1891" | 1891-09-10 | | | data-sort-value="1952" | 1952-09-05 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1350078913 1350078913] | |- | [[:d:Q100968|Q100968]] | [[Alfred Vagts]] | data-sort-value="1892" | 1892-12-01 | [[Bild:Aloys Wach Ex libris Alfred Vagts.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hemmoor]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-19 | [[Cambridge]] | [https://d-nb.info/gnd/117324981 117324981] | [[Militärhistoriker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q102703|Q102703]] | [[Karl Waller]] | data-sort-value="1892" | 1892 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-15 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/118965042 118965042] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q1777277|Q1777277]] | [[Richard Graf von Schwerin]] | data-sort-value="1892" | 1892-05-24 | | [[Ostrów Pieckowski]] | data-sort-value="1951" | 1951-07-23 | [[Dobrook]] | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q2544754|Q2544754]] | [[Walter Hildebrandt]] | data-sort-value="1892" | 1892-04-02 | | [[Prabuty]] | data-sort-value="1966" | 1966-04-19 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/103490390X 103490390X] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q55681006|Q55681006]] | [[Richard Tiensch]] | data-sort-value="1892" | 1892-08-31 | | [[Hoya]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-09 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/103516261X 103516261X] | [[local historian]] |- | [[:d:Q94886276|Q94886276]] | [[Walter Höpcke]] | data-sort-value="1892" | 1892-07-10 | | | data-sort-value="1978" | 1978-05-11 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1029140170 1029140170] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Archivar]]<br/>[[genealogist]]<br/>[[local historian]] |- | [[:d:Q109337341|Q109337341]] | [[Hans-Releff Riege]] | data-sort-value="1892" | 1892-04-23 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-27 | [[North Atlantic Ocean]] | | |- | [[:d:Q139108700|Q139108700]] | [[Berta Kohfahl]] | data-sort-value="1892" | 1892-12-21 | | | data-sort-value="1959" | 1959-05-04 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034924273 1034924273] | |- | [[:d:Q139116370|Q139116370]] | [[Anita Grube]] | data-sort-value="1892" | 1892-02-17 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1988" | 1988-08-21 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034737732 1034737732] | |- | [[:d:Q73973|Q73973]] | [[Hinnerk Willem Kopp]] | data-sort-value="1893" | 1893-05-06 | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F046120-0016, Koblenz, "Rittersturz-Konferenz", Kopf.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Neenkarken]] | data-sort-value="1961" | 1961-12-21 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/118565265 118565265] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Koopmann]] |- | [[:d:Q696120|Q696120]] | [[Arnold Schmidt-Niechciol]] | data-sort-value="1893" | 1893-01-11 | | | data-sort-value="1960" | 1960-04-16 | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | [https://d-nb.info/gnd/118956426 118956426] | [[Maler]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q1667678|Q1667678]] | [[Wilhelm Dieckmann (Wedderstandskämper, 1893)|Wilhelm Dieckmann]] | data-sort-value="1893" | 1893-07-17 | | [[Stotel]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-13 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/123492564 123492564] | [[Archivar]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Wedderständler]]<br/>[[Oberregierungsrat]] |- | [[:d:Q15428335|Q15428335]] | [[Walther Meyer-Delvendahl]] | data-sort-value="1893" | 1893-01-05 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [https://d-nb.info/gnd/1038510228 1038510228] | [[Landraad]] |- | [[:d:Q133581753|Q133581753]] | [[Arthur Seligmann]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-08 | | [[Gemeen Helmworth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1024541789 1024541789] | |- | [[:d:Q137318396|Q137318396]] | [[Hans Schröder]] | data-sort-value="1893" | 1893-08-12 | | [[Gemeen Öberndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1148783288 1148783288] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q139116405|Q139116405]] | [[Paul Büttner]] | data-sort-value="1893" | 1893-01-12 | | | data-sort-value="1969" | 1969-02-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035104946 1035104946] | |- | [[:d:Q1319204|Q1319204]] | [[Helmuth Schepp]] | data-sort-value="1894" | 1894-03-07 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-16 | [[Aken]] | [https://d-nb.info/gnd/11945467X 11945467X] | [[Bildhauer]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1353595|Q1353595]] | [[Erich von Lehe]] | data-sort-value="1894" | 1894-06-13 | | [[Padingbüddel]] | data-sort-value="1983" | 1983-04-23 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/11686155X 11686155X] | [[Regionalhistoriker]]<br/>[[Archivar]]<br/>[[local historian]]<br/>[[Historiker]] |- | [[:d:Q1468605|Q1468605]] | [[Fritz Taeger]] | data-sort-value="1894" | 1894-01-01 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="1960" | 1960-08-15 | [[Marborg]] | [https://d-nb.info/gnd/122796675 122796675] | [[historian of classical antiquity]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133702796|Q133702796]] | [[Margarete Westphal]] | data-sort-value="1894" | 1894 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/138067392 138067392] | |- | [[:d:Q1458687|Q1458687]] | [[Johann Nikolaus Frers]] | data-sort-value="1895" | 1895-08-06 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1952" | 1952-01-20 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/128206608 128206608] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q94944361|Q94944361]] | [[Erich Adickes]] | data-sort-value="1895" | 1895-11-16 | | [[Millm]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [https://d-nb.info/gnd/143704435 143704435] | |- | [[:d:Q109538594|Q109538594]] | [[Mario Oehlschläger]] | data-sort-value="1895" | 1895-12-11 | | [[Mailand]] | data-sort-value="1978" | 1978-09-05 | [[Gemeen Helmworth]] | | [[Maler]] |- | [[:d:Q139003322|Q139003322]] | [[Friedrich Haack]] | data-sort-value="1895" | 1895-02-07 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-29 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384227 1173384227] | |- | [[:d:Q139003324|Q139003324]] | [[Otto Arriens]] | data-sort-value="1895" | 1895-04-04 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-25 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384235 1173384235] | |- | [[:d:Q139003327|Q139003327]] | [[Richard Pieper]] | data-sort-value="1895" | 1895-08-05 | | | data-sort-value="1972" | 1972-05-01 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384243 1173384243] | |- | [[:d:Q139116514|Q139116514]] | [[Alex Kirchhof]] | data-sort-value="1895" | 1895-05-15 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1961" | 1961-12-26 | | [https://d-nb.info/gnd/1034921592 1034921592] | [[Maler]] |- | [[:d:Q139177077|Q139177077]] | [[Harald Feddersen]] | data-sort-value="1895" | 1895-04-11 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/135778999 135778999] | |- | [[:d:Q78175|Q78175]] | [[Erich Vagts]] | data-sort-value="1896" | 1896 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/124959245 124959245] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q98508|Q98508]] | [[Curt Rothenberger]] | data-sort-value="1896" | 1896-06-30 | [[Bild:Curt Rothenberger.JPG|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1959" | 1959-09-01 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123399505 123399505] | [[Richter]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Landgerichtsrat]] |- | [[:d:Q1385831|Q1385831]] | [[Eymer Friedrich Illies]] | data-sort-value="1896" | 1896-12-14 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | data-sort-value="1962" | 1962-09-28 | [[Builefeld]] | [https://d-nb.info/gnd/1034914898 1034914898] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1630111|Q1630111]] | [[Horst de Marées]] | data-sort-value="1896" | 1896-10-25 | | [[Weimar]] | data-sort-value="1988" | 1988-02-01 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/119129760 119129760] | [[Maler]] |- | [[:d:Q18621716|Q18621716]] | [[Heinrich Detjen (Schriever)|Heinrich Detjen]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-11 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031959580 1031959580] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q25994661|Q25994661]] | [[Kurt Dietrich Schmidt]] | data-sort-value="1896" | 1896 | | [[Uthleer]] | data-sort-value="1964" | 1964 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118759698 118759698] | [[Politiker]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Karkenhistoriker]] |- | [[:d:Q55692151|Q55692151]] | [[Dorothea Von der Osten]] | data-sort-value="1896" | 1896 | | [[Misselwarden]] | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Wiesbaden]] | | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q133337338|Q133337338]] | [[Walter Goldberger]] | data-sort-value="1896" | 1896-02-03 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1985" | 1985-03-14 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1172481954 1172481954] | |- | [[:d:Q139003318|Q139003318]] | [[Henry Michaelsen]] | data-sort-value="1896" | 1896-11-05 | | | data-sort-value="1982" | 1982-06-30 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384219 1173384219] | |- | [[:d:Q139025589|Q139025589]] | [[Robert Ahlf]] | data-sort-value="1896" | 1896-12-05 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1968" | 1968-11-30 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1348994924 1348994924] | |- | [[:d:Q1447898|Q1447898]] | [[Franz Krause]] | data-sort-value="1897" | 1897-05-20 | | [[Gemeen Hemmoor]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-29 | [[Wupperdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/118715704 118715704] | [[Architekt]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q18603816|Q18603816]] | [[Adolf Peter Krönke]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-27 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [https://d-nb.info/gnd/103372422X 103372422X] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q34674741|Q34674741]] | [[Hermann Grauerholz]] | data-sort-value="1897" | 1897-03-09 | | [[Gemeen Schippdörp]] | data-sort-value="1991" | 1991-02-04 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/103473525X 103473525X] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Turner]] |- | [[:d:Q710631|Q710631]] | [[Arthur Mertins]] | data-sort-value="1898" | 1898-04-25 | | [[Tels]] | data-sort-value="1979" | 1979-12-09 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/106628321 106628321] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2041459|Q2041459]] | [[Ottomar Haxsen]] | data-sort-value="1898" | 1898-10-27 | | [[Fleest (Landkreis Cuxhoben)|Fleest]] | data-sort-value="1972" | 1972-09-19 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034745409 1034745409] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2638659|Q2638659]] | [[Albert Rodegerdts]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-23<br/>1898-02-23 | | [[Gemeen Belen]] | data-sort-value="1973" | 1973-02-11 | | [https://d-nb.info/gnd/1035121271 1035121271] | [[local politician]] |- | [[:d:Q137134882|Q137134882]] | [[Hermann Bulle]] | data-sort-value="1898" | 1898 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | | | [https://d-nb.info/gnd/127437851 127437851] | [[Boinschenör]] |- | [[:d:Q139003314|Q139003314]] | [[Hans Dierks]] | data-sort-value="1898" | 1898-02-11 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-16 | | [https://d-nb.info/gnd/1173384200 1173384200] | |- | [[:d:Q139018986|Q139018986]] | [[Wilhelm Jensen]] | data-sort-value="1898" | 1898 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/174077629 174077629] | |- | [[:d:Q139108841|Q139108841]] | [[Margarete Freyer]] | data-sort-value="1898" | 1898-02-13 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-09 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034727745 1034727745] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q98083|Q98083]] | [[Helmuth Friedrichs]] | data-sort-value="1899" | 1899-09-22 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1945" | 1945-02<br/>1945-12-31 | [[Ossenbrügge]] | [https://d-nb.info/gnd/130472263 130472263] | [[Politiker]]<br/>[[general manager]]<br/>[[mining engineer]]<br/>[[Offzeer]]<br/>[[Afornten]]<br/>[[miner]] |- | [[:d:Q1357024|Q1357024]] | [[Ernst-August von der Wense]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-11 | | [[Niegenstrelitz|Nieg Strelitz]] | data-sort-value="1966" | 1966-01-30 | [[Gemeen Wingst]] | [https://d-nb.info/gnd/1035172755 1035172755] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2645042|Q2645042]] | [[Alfred Goldberger]] | data-sort-value="1899" | 1899-05-21 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-25 | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/125618158 125618158] | [[Afkaat]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q694483|Q694483]] | [[Arno Pötzsch]] | data-sort-value="1900" | 1900-04-25 | [[Bild:Büste Arno Pötsch in Cuxhaven.jpg|center|80px]] | [[Leipzig]] | data-sort-value="1956" | 1956-04-19 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/116250348 116250348] | [[Schriever]]<br/>[[Lutheran pastor]]<br/>[[hymnwriter]]<br/>[[parson]]<br/>[[educator]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q20604908|Q20604908]] | [[Georg Bobrowski]] | data-sort-value="1900" | 1900 | | [[Grudziądz]] | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1189682753 1189682753] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q38956116|Q38956116]] | [[Hanns Farenburg]] | data-sort-value="1900" | 1900-02-28 | | [[Gemeen Steenau]] | data-sort-value="1964" | 1964-06-03 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1061490696 1061490696] | [[television director]] |- | [[:d:Q107491607|Q107491607]] | [[Richard Auhagen]] | data-sort-value="1900" | 19th century | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1900" | 1900 | [[Hannober]] | | [[Architekt]]<br/>[[hydraulic engineer]] |- | [[:d:Q13188272|Q13188272]] | [[Ernst Söhl]] | data-sort-value="1901" | 1901-02-23 | | [[Oosterbrook]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-09 | [[Helmworth]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q137309441|Q137309441]] | [[Hermann Reffken]] | data-sort-value="1901" | 1901-12-28 | | [[Gemeen Saans|Saans]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-26 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/108093247 108093247] | |- | [[:d:Q102685|Q102685]] | [[Heinrich Schmidt-Barrien]] | data-sort-value="1902" | 1902-01-19 | | [[Uthleer]] | data-sort-value="1996" | 1996-12-09 | [[Gemeen Leendaal|Leendaal]] | [https://d-nb.info/gnd/119021714 119021714] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1457906|Q1457906]] | [[Friedrich-Wilhelm Lütt]] | data-sort-value="1902" | 1902-05-06 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1973" | 1973-06-27 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034939750 1034939750] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q94940475|Q94940475]] | [[Hubert Grüter]] | data-sort-value="1902" | 1902 | | [[Velbert]] | data-sort-value="1987" | 1987 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1078509972 1078509972] | [[Künstler]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]] |- | [[:d:Q107166471|Q107166471]] | [[Ernst Witte]] | data-sort-value="1902" | 1902-07-09 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [https://d-nb.info/gnd/14350701X 14350701X] | |- | [[:d:Q124844099|Q124844099]] | [[Heima von Wedel]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-21 | | [[Wiesenau]] | data-sort-value="1992" | 1992-07 | [[Klooster Niewohl]] | [https://d-nb.info/gnd/11954833X 11954833X] | [[Maler]] |- | [[:d:Q132946132|Q132946132]] | [[Otto Meyer]] | data-sort-value="1902" | 1902 | | [[Padingbüddel]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1077386400 1077386400] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q139024874|Q139024874]] | [[Ahlrich Schulte]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-11 | | [[Barßel]] | data-sort-value="1974" | 1974-03-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1348730498 1348730498] | |- | [[:d:Q139240906|Q139240906]] | [[Ludwig Krüss]] | data-sort-value="1902" | 1902-11-14 | | [[Helgoland]] | data-sort-value="1946" | 1946-06-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1234282038 1234282038] | [[electrician]] |- | [[:d:Q1695894|Q1695894]] | [[Johann Pieper]] | data-sort-value="1903" | 1903-12-20 | | [[Greetsiel]] | data-sort-value="1985" | 1985-08-13 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1035111896 1035111896] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q20605570|Q20605570]] | [[Ernst Drewes]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-21 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-28 | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/1123058253 1123058253] | [[Beamten]] |- | [[:d:Q24033407|Q24033407]] | [[Gerhard Meyer]] | data-sort-value="1903" | 1903-01-16 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1973" | 1973-12-30 | [[Chicago]] | [https://d-nb.info/gnd/1017513562 1017513562] | [[Ökonoom]]<br/>[[political economist]]<br/>[[Staatswetenschopper]] |- | [[:d:Q35772327|Q35772327]] | [[Anita Düvel]] | data-sort-value="1903" | 1903-12-20 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-12 | [[Prien am Chiemsee]] | [https://d-nb.info/gnd/106199595X 106199595X] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q92316704|Q92316704]] | [[Hans Biallas]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-22 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1977" | 1977-02-15 | [[Gemeen Hemmoor]] | | [[graphic artist]]<br/>[[opinion journalist]] |- | [[:d:Q139003304|Q139003304]] | [[Hans Oestmann]] | data-sort-value="1903" | 1903-02-15 | | | data-sort-value="1978" | 1978-03-29 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/117338412X 117338412X] | |- | [[:d:Q139003310|Q139003310]] | [[Wilhelm Stoll]] | data-sort-value="1903" | 1903-02-07 | | | data-sort-value="1995" | 1995-08-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384189 1173384189] | |- | [[:d:Q139025760|Q139025760]] | [[Betty Erna Rosenthal]] | data-sort-value="1903" | 1903 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2004" | 2004 | | [https://d-nb.info/gnd/134461177X 134461177X] | |- | [[:d:Q139108979|Q139108979]] | [[Veronika Sewtz]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-29 | | | data-sort-value="1978" | 1978-04-04 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152746 1035152746] | |- | [[:d:Q139205732|Q139205732]] | [[Hans Griemsmann]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-31 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1146113706 1146113706] | [[Diplomlandwirt]] |- | [[:d:Q15854725|Q15854725]] | [[Willy Rieger]] | data-sort-value="1904" | 1904-09-05 | | [[Breslau]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-14 | [[Cuxhoben]] | | [[Bahnradfohrer]] |- | [[:d:Q20606833|Q20606833]] | [[Ernst Klemeyer]] | data-sort-value="1904" | 1904-04-19 | | [[Gemeen Blenner|Blenner]] | data-sort-value="1992" | 1992-05-14 | [[Gemeen Langen]] | [https://d-nb.info/gnd/1034934732 1034934732] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q22675125|Q22675125]] | [[Hans Hartwigk]] | data-sort-value="1904" | 1904-02-10 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1991" | 1991-09-18 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1275778208 1275778208] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[veterinarian]] |- | [[:d:Q139116931|Q139116931]] | [[Paul Spötter]] | data-sort-value="1904" | 1904-08-27 | | [[Cuxhoben]] | | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/103514588X 103514588X] | [[Maler]] |- | [[:d:Q916831|Q916831]] | [[Brigitte von Arnim]] | data-sort-value="1905" | 1905-02-05 | | [[Rawicz]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-07 | [[Cuxhoben]] | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1702730|Q1702730]] | [[Robert Fiedler]] | data-sort-value="1905" | 1905-08-25 | | [[Bremerhoben]] | data-sort-value="1974" | 1974-10-05 | [[Gemeen Lox]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726471 1034726471] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q21035474|Q21035474]] | [[Karl Franzius]] | data-sort-value="1905" | 1905-12-25 | [[Bild:Karl Franzius.JPG|center|80px]] | [[Havelberg]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-10 | [[Gemeen Langen]] | | [[Architekt]] |- | [[:d:Q63985489|Q63985489]] | [[Emil Memmen]] | data-sort-value="1905" | 1905-10-08 | | [[Stubben (Landkreis Cuxhoben)|Stubben]] | data-sort-value="1998" | 1998-05-01 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1186882220 1186882220] | [[ship captain]] |- | [[:d:Q136635385|Q136635385]] | [[Emil Locht]] | data-sort-value="1905" | 1905 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1950" | 1950 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1117053792 1117053792] | [[Beamter]] |- | [[:d:Q139116954|Q139116954]] | [[Hans Florian Hahn]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-10 | | [[Nürnbarg]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-30 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034742892 1034742892] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[surgeon]] |- | [[:d:Q1794061|Q1794061]] | [[Kurt Schmidt-Klevenow]] | data-sort-value="1906" | 1906-08-19 | [[Bild:Kurt Schmidt-Klevenow.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-30 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1037941624 1037941624] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q2158753|Q2158753]] | [[Robert Schormann]] | data-sort-value="1906" | 1906-07-02 | | [[Dössen]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/130524980 130524980] | [[Politiker]]<br/>[[fireman]]<br/>[[mechanical technician]]<br/>[[construction worker]] |- | [[:d:Q51668503|Q51668503]] | [[Walter Knape]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-14 | | [[Bernburg]] | data-sort-value="2000" | 2000-11-14 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/129290041 129290041] | [[conductor]] |- | [[:d:Q122614938|Q122614938]] | [[Karl Buttmann]] | data-sort-value="1906" | 1906-04-12 | | [[Danzig]] | data-sort-value="2005" | 2005-03-16 | [[Gemeen Wolsbuddel|Wolsbuddel]] | | [[Architekt]] |- | [[:d:Q133714650|Q133714650]] | [[Ernst August Abraham]] | data-sort-value="1906" | 1906 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139769366 139769366] | [[political economist]] |- | [[:d:Q136963340|Q136963340]] | [[Otto Böttcher]] | data-sort-value="1906" | 1906 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055481931 1055481931] | [[Kunsthistoriker]] |- | [[:d:Q72209|Q72209]] | [[Harro Schacht]] | data-sort-value="1907" | 1907-12-15 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1943" | 1943-01-13 | [[Natal]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Militärperson]]<br/>[[Marineoffizier]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q1793952|Q1793952]] | [[Kurt Pester]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-10 | [[Bild:Infotafel Vorhaben Verrat Verurteilung Helgoländer Widerständler (Cuxhaven-Sahlenburg) 02.jpg|center|80px]] | [[Nobitz]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | [https://d-nb.info/gnd/136742327 136742327] | [[Mürger]]<br/>[[Wedderständler]] |- | [[:d:Q2163336|Q2163336]] | [[Rolf Dircksen]] | data-sort-value="1907" | 1907-11-25 | | [[Wremen]] | data-sort-value="1983" | 1983-11-28 | [[Enger]] | [https://d-nb.info/gnd/13709048X 13709048X] | [[Ornitholoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[conservationist]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q17323442|Q17323442]] | [[Ludwig Arps]] | data-sort-value="1907" | 1907 | | [[Padingbüddel]] | data-sort-value="1974" | 1974 | [[Gräfelfing]] | [https://d-nb.info/gnd/1154797333 1154797333] | [[Schriever]]<br/>[[insurance expert]]<br/>[[political economist]]<br/>[[economic journalist]]<br/>[[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q111021880|Q111021880]] | [[Ernst Wallhöfer]] | data-sort-value="1907" | 1907-11-18 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | data-sort-value="1992" | 1992-06-09 | [[Lümborg]] | | |- | [[:d:Q131909691|Q131909691]] | [[Klaus Messer]] | data-sort-value="1907" | 1907-04-11 | | [[Gemeen Helmworth]] | data-sort-value="1942" | 1942-01-19 | [[Staraya Russa]] | [https://d-nb.info/gnd/125141572 125141572] | [[Jurist]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Gauführer]] |- | [[:d:Q139176032|Q139176032]] | [[Gerhard Albers]] | data-sort-value="1907" | 1907-05-16 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/126076537 126076537] | |- | [[:d:Q2274073|Q2274073]] | [[Servais Cabolet]] | data-sort-value="1908" | 1908-04-24 | | [[Gemeen Hemmoor]]<br/>[[Warstood]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676180 1034676180] | [[Politiker]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q4535448|Q4535448]] | [[Arthur Jüttner]] | data-sort-value="1908" | 1908-08-18 | | [[Kattowitz]] | data-sort-value="2003" | 2003-12-01 | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | [https://d-nb.info/gnd/118981749 118981749] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q15202722|Q15202722]] | [[Heinz Wachtendorf]] | data-sort-value="1908" | 1908-08-12 | | [[Nordenham]] | data-sort-value="2000" | 2000-11 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1106871820 1106871820] | [[legal counselor]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[primator]]<br/>[[administrative lawyer]] |- | [[:d:Q18601191|Q18601191]] | [[Meta Grube]] | data-sort-value="1908" | 1908-02-19 | | [[Ohrensfluchtermoor]] | data-sort-value="1988" | 1988-01-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1053136757 1053136757] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q50282236|Q50282236]] | [[Heinrich Sievers]] | data-sort-value="1908" | 1908-08-20 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-17 | [[Garatshausen]] | [https://d-nb.info/gnd/118614126 118614126] | [[editor]]<br/>[[musicologist]] |- | [[:d:Q50376401|Q50376401]] | [[Maria Dehn-Misselhorn]] | data-sort-value="1908" | 1908-07-03 | | [[Appeln]] | data-sort-value="1980" | 1980-05-04 | [[Appeln]] | [https://d-nb.info/gnd/139441611 139441611] | [[Maler]] |- | [[:d:Q111745387|Q111745387]] | [[Hertha Degn]] | data-sort-value="1908" | 1908-11-01 | [[Bild:Porträt Hertha Degn (1934).JPG|center|80px]] | [[Bremen]] | data-sort-value="2003" | 2003-09-28 | [[Gemeen Beverst]] | | [[Maler]] |- | [[:d:Q1505753|Q1505753]] | [[Georg Rieper]] | data-sort-value="1909" | 1909 | [[Bild:Georg Rieper.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Steenau]] | data-sort-value="1982" | 1982 | [[Bremen]] | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q1598821|Q1598821]] | [[Heinrich Schröder (1909–1989)|Heinrich Schröder]] | data-sort-value="1909" | 1909-08-23 | | [[Sells]] | data-sort-value="1989" | 1989-02-28 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035133865 1035133865] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1600741|Q1600741]] | [[Heinz Petermann]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-23 | | [[Braamst (Oortschop)|Braamst]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [https://d-nb.info/gnd/1035114844 1035114844] | [[Buur]] |- | [[:d:Q2562698|Q2562698]] | [[Werner Stelly]] | data-sort-value="1909" | 1909-06-25 | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-31 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1049557174 1049557174] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q23061059|Q23061059]] | [[Jürgen Tern]] | data-sort-value="1909" | 1909-07-01 | | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | data-sort-value="1975" | 1975-02-20 | [[Frankfort an’n Main]] | [https://d-nb.info/gnd/117273309 117273309] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[editor]]<br/>[[opinion journalist]] |- | [[:d:Q139109184|Q139109184]] | [[Marianne Sahlmann]] | data-sort-value="1909" | 1909-12-30 | | | data-sort-value="1997" | 1997-01-20 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152762 1035152762] | |- | [[:d:Q122008|Q122008]] | [[Heinrich Hoffmann]] | data-sort-value="1910" | 1910-08-17 | | [[Bottrop]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-29 | [[Wehden]] | [https://d-nb.info/gnd/1119762561 1119762561] | [[Marineoffizier]]<br/>[[naval officer]] |- | [[:d:Q1510683|Q1510683]] | [[Gerd Mingram]] | data-sort-value="1910" | 1910 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2001" | 2001 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/119152525 119152525] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q1515397|Q1515397]] | [[Gert von der Osten]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-17 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1983" | 1983-11-30 | [[Brühl (Rhienland)|Brühl]] | [https://d-nb.info/gnd/118590448 118590448] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q20606845|Q20606845]] | [[Walter Klie]] | data-sort-value="1910" | 1910-12-26 | | [[Wisch (Gemeen Kumbarg)|Wisch]] | | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q21039215|Q21039215]] | [[Franz Rotter]] | data-sort-value="1910" | 1910-10-27 | | [[Komárom]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-06 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/12882042X 12882042X] | [[Bildhauer]] |- | [[:d:Q29413588|Q29413588]] | [[Jürgen Ulderup]] | data-sort-value="1910" | 1910-10-11 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1991" | 1991-04-23 | [[Haldem]] | [https://d-nb.info/gnd/119488760 119488760] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Mäzen]]<br/>[[donor]] |- | [[:d:Q110523475|Q110523475]] | [[Gerhard Stoelker]] | data-sort-value="1910" | 1910-05-26 | | [[Neenhusen]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-30 | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q120692|Q120692]] | [[Hans-Joachim Wegener]] | data-sort-value="1911" | 1911-05-18 | | [[Wieszyno]] | data-sort-value="1993" | 1993-08-31 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035178028 1035178028] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q993848|Q993848]] | [[Bruno Stöwsand]] | data-sort-value="1911" | 1911-01-27 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1996" | 1996-02-24 | [[Cuxhoben]] | | [[Journalist]]<br/>[[editor-in-chief]] |- | [[:d:Q23061562|Q23061562]] | [[Werner Knop]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-29 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1970" | 1970-10-01 | | [https://d-nb.info/gnd/1152844660 1152844660] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q84762548|Q84762548]] | [[Hermann Borrmann]] | data-sort-value="1911" | 1911-07-16 | | [[Lemwerder]] | data-sort-value="1998" | 1998-05-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034701207 1034701207] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q139117235|Q139117235]] | [[Gesine Eisenbrandt]] | data-sort-value="1911" | 1911-07-22 | | | data-sort-value="1995" | 1995-11-14 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034719564 1034719564] | |- | [[:d:Q75119|Q75119]] | [[August Dieckmann]] | data-sort-value="1912" | 1912-05-29 | [[Bild:August Dieckmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | data-sort-value="1943" | 1943-10-10 | [[Dnieper]] | | [[Offzeer]] |- | [[:d:Q1579765|Q1579765]] | [[Hans Georg Schütz]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-02<br/>1912-03-21 | | [[Stettin]] | data-sort-value="1976" | 1976-06-05 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/134647130 134647130] | [[Komponist]]<br/>[[Baas von en Musikgrupp]]<br/>[[film score composer]]<br/>[[accordionist]]<br/>[[pianist]]<br/>[[conductor]]<br/>[[music arranger]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q1603593|Q1603593]] | [[Helmut Grube]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-21 | | [[Hameln]] | data-sort-value="1980" | 1980-01-08 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1034738631 1034738631] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q5735215|Q5735215]] | [[Herbert Panknin]] | data-sort-value="1913" | 1913-12-27 | | [[Nien Stettin]] | data-sort-value="2001" | 2001-03-15 | [[Gemeen Langen]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q5740470|Q5740470]] | [[Hermann-Albert Schrader]] | data-sort-value="1913" | 1913-02-10 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1942" | 1942-06-13 | [[Sevastopol]] | | |- | [[:d:Q137338709|Q137338709]] | [[Kurt Langner]] | data-sort-value="1913" | 1913-12-11 | | | data-sort-value="1989" | 1989-04-26 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034940600 1034940600] | |- | [[:d:Q139117341|Q139117341]] | [[Günter Siefer]] | data-sort-value="1913" | 1913-07-29 | | [[Frankfort an’n Main]] | data-sort-value="2007" | 2007-06-01 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035152509 1035152509] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q139151743|Q139151743]] | [[Karl-Ludwig Worch]] | data-sort-value="1913" | 1913 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1990" | 1990 | [[Meerbusch]] | [https://d-nb.info/gnd/12760779X 12760779X] | [[Maler]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q1464946|Q1464946]] | [[Günter Schlichting-von Rönn]] | data-sort-value="1914" | 1914-04-13 | | [[Kiel]] | data-sort-value="1976" | 1976-04-01 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1339566893 1339566893] | [[Politiker]]<br/>[[naval officer]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[Afornten]] |- | [[:d:Q1512324|Q1512324]] | [[Gerhard Reintanz]] | data-sort-value="1914" | 1914-03-01 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-18 | [[Halle (Saale)]] | [https://d-nb.info/gnd/104604205X 104604205X] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q10294270|Q10294270]] | [[Heino Bohmann]] | data-sort-value="1914" | 1914-03-11 | | [[Holsseln]] | data-sort-value="1942" | 1942-09-12 | [[Nöördlike Iessee|Arktische Ozean]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q139109300|Q139109300]] | [[Willi Meine]] | data-sort-value="1914" | 1914-03-01 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1997" | 1997-09-18 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/103509312X 103509312X] | [[Maler]] |- | [[:d:Q139117392|Q139117392]] | [[Paul Trensky]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-03 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1997" | 1997-07-06 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035158221 1035158221] | [[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q20607554|Q20607554]] | [[Otto Peschel]] | data-sort-value="1915" | 1915-08-28 | | [[Kraupa]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-18 | [[Basbeek]] | | [[Politiker]]<br/>[[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q21033109|Q21033109]] | [[Julius Brumsack]] | data-sort-value="1915" | 1915-01-19 | [[Bild:Julius 1932.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="2011" | 2011-10-22 | [[Ollnborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384332 1173384332] | [[Koopmann]] |- | [[:d:Q36647879|Q36647879]] | [[Otto Tinschert]] | data-sort-value="1915" | 1915-03-02 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="2006" | 2006-05-16 | [[Guatemala City]] | [https://d-nb.info/gnd/1056305231 1056305231] | [[Soldaat]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Marineoffizier]]<br/>[[Botaniker]] |- | [[:d:Q95296253|Q95296253]] | [[Heinz Asendorf]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-03 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/117732982 117732982] | [[student]] |- | [[:d:Q139003302|Q139003302]] | [[Gerhard Hopp]] | data-sort-value="1915" | 1915-06-30 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1998" | 1998-06-20 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1173384103 1173384103] | |- | [[:d:Q139109329|Q139109329]] | [[Lise-Lotte Doberstein]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-16 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034711733 1034711733] | |- | [[:d:Q1505311|Q1505311]] | [[Georg Manecke]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-13 | | | data-sort-value="1990" | 1990-01-06 | [[Beers]] | [https://d-nb.info/gnd/1209300680 1209300680] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q5649624|Q5649624]] | [[Hans-Jürgen Burmester]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-11 | | [[Gemeen Loomst]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-22 | [[Witzeeze]] | | |- | [[:d:Q7377239|Q7377239]] | [[Rudolf Kurz]] | data-sort-value="1916" | 1916-01-29 | [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-2006-0085, Karl Koch.jpg|center|80px]] | [[Kiel]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-12 | [[Cuxhoben]] | | |- | [[:d:Q10293740|Q10293740]] | [[Hans-Joachim Bertelsmann]] | data-sort-value="1916" | 1916-04-29 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1944" | 1944-02-19 | [[Atlantik]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q96761802|Q96761802]] | [[Klaus Hornbostel]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-04 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2013" | 2013-07-17 | [[Tübingen]] | | [[Soldaat]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q139109343|Q139109343]] | [[Erika Bücking]] | data-sort-value="1916" | 1916-08-31 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034660861 1034660861] | |- | [[:d:Q1580157|Q1580157]] | [[Hans Helmcke]] | data-sort-value="1917" | 1917 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1973" | 1973-08-16 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1302651544 1302651544] | [[Bordellbesitter]]<br/>[[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q20643096|Q20643096]] | [[Paul Kriebel]] | data-sort-value="1917" | 1917-01-29 | [[Bild:Paul Kriebel (cropped).jpg|center|80px]] | [[Berlin]] | data-sort-value="2015" | 2015-04-06 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1111533784 1111533784] | [[Offzeer]]<br/>[[naval officer]] |- | [[:d:Q105079648|Q105079648]] | [[Hank Piro]] | data-sort-value="1917" | 1917-12-20 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | data-sort-value="2011" | 2011-04-18 | | | [[American football player]] |- | [[:d:Q110559607|Q110559607]] | [[Helmut von Tippelskirch]] | data-sort-value="1917" | 1917-12-07 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1943" | 1943-05-04 | [[Atlantik]] | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q1381804|Q1381804]] | [[Gerhild Weber]] | data-sort-value="1918" | 1918-05-03 | | | data-sort-value="1996" | 1996-11-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035167328 1035167328] | [[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q42972270|Q42972270]] | [[Heinz Bürgel]] | data-sort-value="1918" | 1918-11-12 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1983" | 1983-06-30 | | | |- | [[:d:Q91213814|Q91213814]] | [[Henry Stewart Treviranus]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2008" | 2008-02-29 | | | [[equestrian]] |- | [[:d:Q105372233|Q105372233]] | [[Lisa Menco]] | data-sort-value="1918" | 1918-10-13 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1940" | 1940s | | | |- | [[:d:Q117430318|Q117430318]] | [[Max Schegulla]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-10 | | [[Trachenberg]] | data-sort-value="2008" | 2008-04-14 | [[Mulsen (Land Wusten)|Mulsen]] | [https://d-nb.info/gnd/1133198996 1133198996] | [[Bildhauer]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Dichter]] |- | [[:d:Q2561670|Q2561670]] | [[Werner Kammann]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-17 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1985" | 1985-11-20 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034923331 1034923331] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q10314495|Q10314495]] | [[Klaus Euler]] | data-sort-value="1919" | 1919-01-21 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1969" | 1969-01-16 | [[Beers]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q18602755|Q18602755]] | [[Wilhelm Hartung]] | data-sort-value="1919" | 1919 | | [[Westerwisch (Cuxhoben)|Westerwisch]] | data-sort-value="2003" | 2003-11-28 | [[Reinbeek]] | [https://d-nb.info/gnd/123518547 123518547] | [[Schriever]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q19958951|Q19958951]] | [[Walter Behrends]] | data-sort-value="1919" | 1919-09-30 | | [[Ringst (Oortschop)|Ringst]] | data-sort-value="1990" | 1990-11-02 | [[Stuttgart]] | | |- | [[:d:Q110492961|Q110492961]] | [[Hans-Walter Pahl]] | data-sort-value="1919" | 1919-08-16 | | [[Cuxhoben]] | No/unknown value | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q110515918|Q110515918]] | [[Paul-Heinrich Sass]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-03 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1944" | 1944-01-29 | [[Biskai]] | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] |- | [[:d:Q139109387|Q139109387]] | [[Charlotte Laubstein]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-07 | | | data-sort-value="1993" | 1993-04-30 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034942506 1034942506] | |- | [[:d:Q139117523|Q139117523]] | [[Heinrich Schlichting]] | data-sort-value="1919" | 1919-08-16 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2001" | 2001-12-26 | | [https://d-nb.info/gnd/1035133512 1035133512] | |- | [[:d:Q139117531|Q139117531]] | [[Konrad Nonnast]] | data-sort-value="1919" | 1919-11-12 | | | data-sort-value="1992" | 1992-04-08 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1051266041 1051266041] | [[metalworker]]<br/>[[mechanic]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[commercial agent]] |- | [[:d:Q71262|Q71262]] | [[Walter Schuck]] | data-sort-value="1920" | 1920-07-20 | | [[Frankenholz]] | data-sort-value="2015" | 2015-03-27 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/132908719 132908719] | [[Fleger]]<br/>[[Militärperson]]<br/>[[veteran]]<br/>[[fighter pilot]] |- | [[:d:Q5650349|Q5650349]] | [[Hans Krumminga]] | data-sort-value="1920" | 1920-05-06 | | [[Bokel]] | data-sort-value="1943" | 1943-11-28 | [[Apostolove]] | | |- | [[:d:Q6536566|Q6536566]] | [[Magda Roos]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-29 | [[Bild:Magda Roos.JPG|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1976" | 1976-07-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/134296281 134296281] | [[Maler]] |- | [[:d:Q15444352|Q15444352]] | [[Volker Starke]] | data-sort-value="1920" | 1920-02-02 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2002" | 2002-04-04 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1030129290 1030129290] | [[Journalist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q59558579|Q59558579]] | [[Karl B. Kühne]] | data-sort-value="1920" | 1920 | | [[Brannenborg]] | data-sort-value="2018" | 2018-04-30 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/123357527 123357527] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q95305725|Q95305725]] | [[Gisela Jahn]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-15 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="2024" | 2024-03-19 | [[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/133764966 133764966] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1400125|Q1400125]] | [[Klaus Bemmer]] | data-sort-value="1921" | 1921-07-15 | [[Bild:Bemmerselbstbildnis.jpg|center|80px]] | [[Gaggenau]] | data-sort-value="1979" | 1979-11-17 | [[Luunst]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668374 1034668374] | [[Maler]]<br/>[[Restaurater]] |- | [[:d:Q10273591|Q10273591]] | [[Erich Faust]] | data-sort-value="1921" | 1921-04-22 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1944" | 1944-08-14 | [[Biskai]] | | [[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] |- | [[:d:Q16887951|Q16887951]] | [[Jo Filke]] | data-sort-value="1921" | 1921-10-09 | | [[Głuchołazy]] | data-sort-value="2001" | 2001-09-11 | [[Gemeen Schippdörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1173439196 1173439196] | [[Architekt]] |- | [[:d:Q18020861|Q18020861]] | [[Herbert Huster]] | data-sort-value="1921" | 1921-12-15 | [[Bild:Herbert Huster.jpg|center|80px]] | [[Mühltroff]] | data-sort-value="2005" | 2005-01-13 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/126456232 126456232] | [[Utgever]] |- | [[:d:Q94664027|Q94664027]] | [[Heinz-Jürgen Breyer]] | data-sort-value="1921" | 1921 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="2012" | 2012-01-03 | | [https://d-nb.info/gnd/1019485914 1019485914] | [[Maler]] |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | data-sort-value="1921" | 1921-03-30 | | | data-sort-value="1957" | 1957-11-11 | [[Elv]] | | |- | [[:d:Q139002155|Q139002155]] | [[Joachim Rückleben]] | data-sort-value="1921" | 1921-01-28 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="2011" | 2011-03-17 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1266497218 1266497218] | [[Historiker]]<br/>[[Architekt]] |- | [[:d:Q91636|Q91636]] | [[Rudolf Haag]] | data-sort-value="1922" | 1922 | [[Bild:Haag color 300 dpi v003 jpg.jpg|center|80px]] | [[Tübingen]] | data-sort-value="2016" | 2016-01-05 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [https://d-nb.info/gnd/124520987 124520987] | [[Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q133682197|Q133682197]] | [[Ursula Becker-Mosbach]] | data-sort-value="1922" | 1922-12-23 | | [[Balikpapan]] | data-sort-value="2002" | 2002-06-12 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1189983605 1189983605] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q111223|Q111223]] | [[Udo von Soosten]] | data-sort-value="1923" | 1923-03-24 | | [[Wehdel]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-05 | [[Bad Öinusen]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150964 1035150964] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1048299|Q1048299]] | [[Cassen Eils]] | data-sort-value="1923" | 1923-07-04 | [[Bild:Cassen Eils.jpg|center|80px]] | [[Nördernee]] | data-sort-value="2010" | 2010-01-06 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1111425809 1111425809] | [[Reederee]] |- | [[:d:Q136975645|Q136975645]] | [[Emil Völzmann]] | data-sort-value="1923" | 1923 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1190048973 1190048973] | [[Polier]] |- | [[:d:Q139005061|Q139005061]] | [[Heinz Götzie]] | data-sort-value="1923" | 1923 | | | data-sort-value="2018" | 2018 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1323170197 1323170197] | |- | [[:d:Q105051|Q105051]] | [[Werner Tiet]] | data-sort-value="1924" | 1924-09-20 | | [[Gemeen Neenkarken]] | data-sort-value="1984" | 1984-05-02 | [[Gemeen Neenkarken]] | [https://d-nb.info/gnd/1053243081 1053243081] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q1581680|Q1581680]] | [[Hans Peter Jürgens]] | data-sort-value="1924" | 1924-03-03 | [[Bild:Hans Peter Jürgens (Kiel 66.296).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2018" | 2018-10-11 | [[Holtenau]] | [https://d-nb.info/gnd/119008750 119008750] | [[Maler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[ship captain]]<br/>[[Cape Horner]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q2807339|Q2807339]] | [[Werner Schröder]] | data-sort-value="1924" | 1924-09-15 | [[Bild:Werner Schröder (Theologe).jpg|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | data-sort-value="2019" | 2019-10-13 | [[Auerk]] | | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q1729691|Q1729691]] | [[Karl-Arnold Eickmeyer]] | data-sort-value="1925" | 1925-06-07 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="2007" | 2007-10-12 | | [https://d-nb.info/gnd/1118917944 1118917944] | [[Politiker]]<br/>[[Imker]]<br/>[[Afornten]] |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | data-sort-value="1925" | 1925-11-05 | | [[Kotzenau]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | | |- | [[:d:Q1299459|Q1299459]] | [[Hartmut Nöldeke]] | data-sort-value="1926" | 1926-01-10 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2013" | 2013-02-09 | [[Schortens]] | [https://d-nb.info/gnd/124675247 124675247] | [[Militärhistoriker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[medical officer]] |- | [[:d:Q20607069|Q20607069]] | [[Karl Leifermann]] | data-sort-value="1926" | 1926-02-28 | [[Bild:Karl Leifermann 1985.jpg|center|80px]] | [[Schippdörp]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-27 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/134442520 134442520] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q65950369|Q65950369]] | [[Hans Aust]] | data-sort-value="1926" | 1926 | | [[Doornbusch]] | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Beers]] | [https://d-nb.info/gnd/1033724238 1033724238] | [[Prähistoriker]] |- | [[:d:Q112056111|Q112056111]] | [[Hein Carstens]] | data-sort-value="1926" | 1926-01-23<br/>1926 | | [[Wremen]] | data-sort-value="2022" | 2022-03-02 | | [https://d-nb.info/gnd/111877601 111877601] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[editing staff]] |- | [[:d:Q123419134|Q123419134]] | [[Margarete Jelten]] | data-sort-value="1926" | 1926-09-26 | | | data-sort-value="2022" | 2022-06-15 | [[Gemeen Schippdörp]] | | [[Historiker]] |- | [[:d:Q65555628|Q65555628]] | [[Franz von Klenck]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-26 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-12 | [[Köln]] | | [[jazz musician]]<br/>[[saxophonist]] |- | [[:d:Q106251227|Q106251227]] | [[Gerda Zimmermann]] | data-sort-value="1927" | 1927 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Ballettdanzer]] |- | [[:d:Q123458382|Q123458382]] | [[Adolf Wohlers]] | data-sort-value="1927" | 1927 | | [[Millm]] | data-sort-value="2018" | 2018-05-09 | | [https://d-nb.info/gnd/12115355X 12115355X] | [[Buur]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q139026427|Q139026427]] | [[Joachim Breyer-Neuhaus]] | data-sort-value="1927" | 1927 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1374707694 1374707694] | [[Maler]] |- | [[:d:Q139109604|Q139109604]] | [[Wilhelm Lemke]] | data-sort-value="1927" | 1927-02-18 | | | data-sort-value="2007" | 2007-08-30 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034939351 1034939351] | |- | [[:d:Q1435323|Q1435323]] | [[Horst von Hassel]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-24 | | [[Gemeen Langen]] | data-sort-value="2020" | 2020-06-05 | [[Bremen]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q61924268|Q61924268]] | [[Hermann Ringeling]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-12 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2014" | 2014-02-03 | [[Bern]] | [https://d-nb.info/gnd/119135647 119135647] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q131349710|Q131349710]] | [[Burchard Scheper]] | data-sort-value="1928" | 1928-09-05 | | [[Gemeen Langen]] | data-sort-value="2014" | 2014-11-29 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/129440590 129440590] | [[Historiker]]<br/>[[Archivar]] |- | [[:d:Q139109622|Q139109622]] | [[Hans Papendick]] | data-sort-value="1928" | 1928-01-11 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1993" | 1993-10-10 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1035110113 1035110113] | [[Maler]] |- | [[:d:Q139127512|Q139127512]] | [[Karl-Hermann Witte]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | [[Gemeen Wingst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/10454158X 10454158X] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q1462656|Q1462656]] | [[Friedrich Vogel]] | data-sort-value="1929" | 1929-06-02 | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F073880-0008, Bonn, Bundesrat, Antrittsrede Bundesratspräsident (cropped).jpg|center|80px]] | [[Hahnenknoop]] | data-sort-value="2005" | 2005-12-09 | [[Warnduorp]] | [https://d-nb.info/gnd/1030486352 1030486352] | [[Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[German Minister of State]]<br/>[[city council]]<br/>[[Afornten]] |- | [[:d:Q13424072|Q13424072]] | [[Heinz Hermann Brauer]] | data-sort-value="1929" | 1929-05-30 | | [[Gemeen Langen]] | data-sort-value="2016" | 2016-01-31 | | [https://d-nb.info/gnd/12296702X 12296702X] | [[Richter]] |- | [[:d:Q85423107|Q85423107]] | [[Friedrich Wilhelm Riedel]] | data-sort-value="1929" | 1929-10-24 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2020" | 2020-09-10 | [[Sonthofen]] | [https://d-nb.info/gnd/121041042 121041042] | [[musicologist]] |- | [[:d:Q1612419|Q1612419]] | [[Hermann Rauhe]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-06 | [[Bild:Hermann Rauhe CJD Koenigswinter.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wannen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12080994X 12080994X] | [[musicologist]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[pianist]]<br/>[[conductor]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[editor]]<br/>[[music teacher]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q139001756|Q139001756]] | [[Heinz Pallentin]] | data-sort-value="1930" | 1930 | | | data-sort-value="2023" | 2023 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1319174000 1319174000] | |- | [[:d:Q1300602|Q1300602]] | [[Friwi Sternberg]] | data-sort-value="1931" | 1931-05-23 | | [[Lauenburg]] | data-sort-value="2018" | 2018-03-18 | [[Beers]] | [https://d-nb.info/gnd/134530594 134530594] | [[Musikpädagoog]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[clarinetist]] |- | [[:d:Q1577139|Q1577139]] | [[Hans-Heinrich Eilers]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-30 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2019" | 2019-08-07 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034721054 1034721054] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1611206|Q1611206]] | [[Hermann Gerken]] | data-sort-value="1931" | 1931-04-28 | [[Bild:HermannGerken2011-01.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="2024" | 2024-02-17 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1111425116 1111425116] | [[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]] |- | [[:d:Q1745742|Q1745742]] | [[Klaus Staudt]] | data-sort-value="1932" | 1932-09-14 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118616935 118616935] | [[Maler]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[visual artist]] |- | [[:d:Q29642185|Q29642185]] | [[Frijo Müller-Belecke]] | data-sort-value="1932" | 1932-03-24 | | [[Delitzsch]] | data-sort-value="2008" | 2008 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1034657348 1034657348] | [[art educator]]<br/>[[Bildhauer]] |- | [[:d:Q53568843|Q53568843]] | [[Horst Kirschner]] | data-sort-value="1932" | 1932-08-20 | | [[Gemeen Langen]] | data-sort-value="2022" | 2022-11-19 | [[Gießen]] | [https://d-nb.info/gnd/1021217107 1021217107] | [[dentist]] |- | [[:d:Q132804674|Q132804674]] | [[Helmut Heuer]] | data-sort-value="1932" | 1932 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2011" | 2011 | | [https://d-nb.info/gnd/119071541 119071541] | [[scholar of English]] |- | [[:d:Q1320948|Q1320948]] | [[Hermann Fischer]] | data-sort-value="1933" | 1933-05-18 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2012" | 2012-06-11 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/122826434 122826434] | [[Theoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[educator]]<br/>[[professor]] |- | [[:d:Q1351778|Q1351778]] | [[Horst Eylmann]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-01 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="2014" | 2014-02-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121692957 121692957] | [[Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q1388926|Q1388926]] | [[Klaus Höpcke]] | data-sort-value="1933" | 1933-11-27 | [[Bild:DIE LINKE Bundesparteitag Mai 2014 Höpcke, Klaus.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2023" | 2023-10-14 | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/119426668 119426668] | [[Journalist]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q66817640|Q66817640]] | [[Udo Vogel]] | data-sort-value="1933" | 1933-03-16 | [[Bild:Prof. Udo Vogel Foto.jpg|center|80px]] | [[Tels]] | data-sort-value="2015" | 2015-02-14 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/172438713 172438713] | [[Boinschenör]]<br/>[[Inschenör]] |- | [[:d:Q139025278|Q139025278]] | [[Helmut Brüning]] | data-sort-value="1933" | 1933 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1325232890 1325232890] | |- | [[:d:Q139109727|Q139109727]] | [[Luise Schoer]] | data-sort-value="1933" | 1933-04-09 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035135906 1035135906] | |- | [[:d:Q63533486|Q63533486]] | [[Lutz Lesle]] | data-sort-value="1934" | 1934-01-17 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/109141539 109141539] | [[Bibliothekar]] |- | [[:d:Q132909744|Q132909744]] | [[Hans-Henning Pistor]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/171457528 171457528] | |- | [[:d:Q133339057|Q133339057]] | [[Uwe Bartels]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1283370298 1283370298] | [[horn player]] |- | [[:d:Q133381271|Q133381271]] | [[Ilse Vahl]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1117226700 1117226700] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q136577650|Q136577650]] | [[Heinz Baubkus]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1204022550 1204022550] | |- | [[:d:Q109122|Q109122]] | [[Martin Döscher]] | data-sort-value="1935" | 1935-02-03 | | [[Köhlen (Landkreis Cuxhoben)|Köhlen]] | data-sort-value="2019" | 2019-09-22 | [[Bremerhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034711482 1034711482] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q980391|Q980391]] | [[Hans Haider]] | data-sort-value="1935" | 1935 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2010" | 2010-11-20 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/134395646 134395646] | [[Komponist]]<br/>[[Gitarrspeler]]<br/>[[musical instrument maker]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q1604097|Q1604097]] | [[Helmut Salzinger]] | data-sort-value="1935" | 1935-12-27 | | [[Essen]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-03 | [[Godshem]] | [https://d-nb.info/gnd/119415402 119415402] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q13188423|Q13188423]] | [[Heinz Fick]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-31 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-03 | [[Ox]] | [https://d-nb.info/gnd/1034726579 1034726579] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q137319661|Q137319661]] | [[Jürgen Quantz]] | data-sort-value="1935" | 1935 | | [[Gemeen Oosten]] | | | [https://d-nb.info/gnd/171508998 171508998] | [[industrial management assistant]] |- | [[:d:Q15479786|Q15479786]] | [[Gerd Hölscher]] | data-sort-value="1936" | 1936-05-03 | | [[Beers]] | data-sort-value="2004" | 2004-01-17 | [[Builefeld]] | [https://d-nb.info/gnd/118829440 118829440] | [[draftsperson]] |- | [[:d:Q131765214|Q131765214]] | [[Martha Hennig]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Lintig (Oortschop)|Lintig]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1275281362 1275281362] | [[Schooster (Beroop)|Schohmaker]] |- | [[:d:Q136971550|Q136971550]] | [[Jörg Brehm]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Beers]] | data-sort-value="2009" | 2009 | | [https://d-nb.info/gnd/1203074123 1203074123] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q137346327|Q137346327]] | [[Günter Köpke]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1243763531 1243763531] | |- | [[:d:Q2077442|Q2077442]] | [[Peter Paterna]] | data-sort-value="1937" | 1937-12-22 | [[Bild:Peter Paterna.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2018" | 2018-10-30 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1211367193 1211367193] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q139109825|Q139109825]] | [[Ernst-Bernhard Bosse-Michaelsen]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034661485 1034661485] | [[Maler]] |- | [[:d:Q2140808|Q2140808]] | [[Reinhard Krückemeyer]] | data-sort-value="1938" | 1938-04-06 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2007" | 2007-10-31 | [[Kuşadası]] | [https://d-nb.info/gnd/1098925262 1098925262] | [[Boxer]]<br/>[[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q20606953|Q20606953]] | [[Horst Kuhlins]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-28 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2013" | 2013-12-09 | | | [[Schriever]] |- | [[:d:Q56461661|Q56461661]] | [[Rudi Steinkamp]] | data-sort-value="1938" | 1938 | | [[Dorum]] | | | | [[basketball official]] |- | [[:d:Q133506620|Q133506620]] | [[Roger Prahlkett]] | data-sort-value="1938" | 1938 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1021931721 1021931721] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q139026209|Q139026209]] | [[Charly Behrensen]] | data-sort-value="1938" | 1938 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2015" | 2015 | | [https://d-nb.info/gnd/1326220233 1326220233] | |- | [[:d:Q126809|Q126809]] | [[Peter Schütt]] | data-sort-value="1939" | 1939-12-10 | | [[Gemeen Hemmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/119082764 119082764] | [[Journalist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Philosoph]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q2061451|Q2061451]] | [[Paul Neese]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-10 | | [[Gemeen Hemmoor]] | data-sort-value="2000" | 2000-04-03 | [[Gemeen Hemmoor]] | [https://d-nb.info/gnd/1035101424 1035101424] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q122921021|Q122921021]] | [[Gerhard Tiedemann]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-23 | | [[Bornbarg]] | data-sort-value="1972" | 1972-08-31 | | | [[Ornitholoog]] |- | [[:d:Q139017840|Q139017840]] | [[Peter Locht]] | data-sort-value="1939" | 1939 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1117054446 1117054446] | |- | [[:d:Q139109876|Q139109876]] | [[Peter-Alexander Reischauer]] | data-sort-value="1939" | 1939 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111920736 111920736] | |- | [[:d:Q1716955|Q1716955]] | [[Jürgen Abraham]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-17 | [[Bild:Agrarium2012-05-04no24.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Ünnernehmer]] |- | [[:d:Q60829814|Q60829814]] | [[Jürgen Herrguth]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2009" | 2009 | [[Vallendar]] | [https://d-nb.info/gnd/1051167221 1051167221] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q133625980|Q133625980]] | [[Jens Dircksen]] | data-sort-value="1940" | 1940-09-24 | | [[Builefeld]] | data-sort-value="2023" | 2023-09-12 | [[Wremen]] | [https://d-nb.info/gnd/1030489572 1030489572] | [[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q137128870|Q137128870]] | [[Uwe Treter]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1259364798 1259364798] | [[Geograaf]] |- | [[:d:Q139109910|Q139109910]] | [[Silvia Martin y Troyano]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-11 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035073676 1035073676] | |- | [[:d:Q2074879|Q2074879]] | [[Peter Fischer]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-10 | | [[Berlin]] | data-sort-value="2019" | 2019-02-01 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/130802220 130802220] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q11778348|Q11778348]] | [[Michael Hahn]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-07 | [[Bild:Michael Hahn 2006.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="2014" | 2014-07-12 | [[Marborg]] | [https://d-nb.info/gnd/118719890 118719890] | [[Indoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q99694073|Q99694073]] | [[Enno Kleinert]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q133394478|Q133394478]] | [[Jutta Siegmeyer]] | data-sort-value="1941" | 1941-11-12 | | [[Stettin]] | data-sort-value="2025" | 2025-07-03 | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | [https://d-nb.info/gnd/1127554085 1127554085] | [[Heimatpfleger]] |- | [[:d:Q137350411|Q137350411]] | [[Peter Wilhelm Fischer]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Berlin]] | data-sort-value="2019" | 2019 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/17208671X 17208671X] | |- | [[:d:Q139118195|Q139118195]] | [[Enno Kleinert]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-22 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034928015 1034928015] | [[Maler]] |- | [[:d:Q139118204|Q139118204]] | [[Irmgard Buck]] | data-sort-value="1941" | 1941-12-10 | | | data-sort-value="1997" | 1997-04-30 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034701525 1034701525] | |- | [[:d:Q2162784|Q2162784]] | [[Roland Hanewald]] | data-sort-value="1942" | 1942-03-15 | [[Bild:Roland Hanewald.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120179784 120179784] | [[Journalist]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[naval officer]]<br/>[[travel guide writer]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q18601096|Q18601096]] | [[Traute Brüggebors]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Spiek]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133798224 133798224] | [[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q94537678|Q94537678]] | [[Klaus Erichsen]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118954814 118954814] | [[Maler]] |- | [[:d:Q95233027|Q95233027]] | [[Heine Schoof]] | data-sort-value="1942" | 1942-11-18 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1047738155 1047738155] | [[Schriever]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q133758240|Q133758240]] | [[Hans-Joachim Paffenholz]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/171029704 171029704] | |- | [[:d:Q137140757|Q137140757]] | [[Hanns-Reimer Koch]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/172191866 172191866] | [[Richter]] |- | [[:d:Q139118225|Q139118225]] | [[Helga Fröhlich]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-17 | | | data-sort-value="1993" | 1993-09-11 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1034727737 1034727737] | |- | [[:d:Q2136577|Q2136577]] | [[Reent Reins]] | data-sort-value="1943" | 1943-10-10 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="2025" | 2025-12-09 | | [https://d-nb.info/gnd/134046005 134046005] | [[Spreker]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[speaker]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q32752980|Q32752980]] | [[Dieter Hartwig]] | data-sort-value="1943" | 1943-10-05 | [[Bild:D-hartwig foto 2002.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111738881 111738881] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q109923631|Q109923631]] | [[Uwe Liszkowski]] | data-sort-value="1943" | 1943-09-12 | | [[Gemeen Geversdörp]] | | | | [[Historiker]] |- | [[:d:Q133746424|Q133746424]] | [[Henning von Glahn]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133547175 133547175] | |- | [[:d:Q807332|Q807332]] | [[Barbara Ambrosius]] | data-sort-value="1944" | 1944-11-25 | | [[Drangst]] | data-sort-value="2023" | 2023-07-28 | | [https://d-nb.info/gnd/132533316 132533316] | [[Richter]]<br/>[[federal judge]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q824027|Q824027]] | [[Bernd Ravens]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-30 | [[Bild:14-07-16-bernd-ravens-01.jpg|center|80px]] | [[Drangst]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q916089|Q916089]] | [[Brigitte Adler]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-22 | | [[Drangst]] | data-sort-value="2004" | 2004-10-25 | [[Würzborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1022965387 1022965387] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q2589680|Q2589680]] | [[Wolfgang Gerke]] | data-sort-value="1944" | 1944-02-03 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122278542 122278542] | [[Ökonoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[business manager]] |- | [[:d:Q2591867|Q2591867]] | [[Wolfgang von Geldern]] | data-sort-value="1944" | 1944-11-04 | [[Bild:KAS-Geldern, Wolfgang von-Bild-3006-1.jpg|center|80px]] | [[Dorum]] | | | [https://d-nb.info/gnd/107980681 107980681] | [[Notar]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q21395533|Q21395533]] | [[Vollrad Etzel]] | data-sort-value="1944" | 1944-11-06 | | | data-sort-value="2012" | 2012-04-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1317334191 1317334191] | [[Ichthyoloog]]<br/>[[veterinarian]] |- | [[:d:Q88467254|Q88467254]] | [[Dorothea Hagena]] | data-sort-value="1944" | 1944-01-08 | | [[Gemeen Lox]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106218131X 106218131X] | [[Schauspeler]]<br/>[[audio drama actor]] |- | [[:d:Q105836012|Q105836012]] | [[Walter Tenfelde]] | data-sort-value="1944" | 1944-06-29 | | [[Drangst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130125008 130125008] | |- | [[:d:Q130825261|Q130825261]] | [[Ursel Wolfram-Seifert]] | data-sort-value="1944" | 1944-07-13 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="1995" | 1995-12-18 | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/17042409X 17042409X] | [[Geograaf]] |- | [[:d:Q134698864|Q134698864]] | [[Frauke Dettmer]] | data-sort-value="1944" | 1944 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130425346 130425346] | [[Bibliothekar]]<br/>[[folklorist]]<br/>[[Ethnoloog]] |- | [[:d:Q108112|Q108112]] | [[Rainer Feist]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-12 | [[Bild:Rainer Feist.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2007" | 2007-05-19 | [[Timmendorfer Strand]] | [https://d-nb.info/gnd/1131256700 1131256700] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q1322661|Q1322661]] | [[Tony Hendrik]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-04 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134403061 134403061] | [[Komponist]]<br/>[[Musikproduzent]]<br/>[[songwriter]] |- | [[:d:Q1729403|Q1729403]] | [[Karin Blumberger-Sauerteig]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-03 | | [[Drangst]] | | | | [[Diplomat]] |- | [[:d:Q2444903|Q2444903]] | [[Torsten Lange]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-16 | [[Bild:Torsten Lange.jpg|center|80px]] | [[Drangst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1276237685 1276237685] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q112395605|Q112395605]] | [[Jutta Timm]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120431629 120431629] | [[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]] |- | [[:d:Q136582229|Q136582229]] | [[Karl Wilhelm Wagner]] | data-sort-value="1945" | 1945-05-30 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1121593771 1121593771] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q139534027|Q139534027]] | [[Hella Lach]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019786884 1019786884] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q114038|Q114038]] | [[Emil Schmalfuß]] | data-sort-value="1946" | 1946-07-30 | | [[Gemeen Helmworth]] | | | | [[Richter]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q813167|Q813167]] | [[Beate Morgenstern]] | data-sort-value="1946" | 1946-04-15 | [[Bild:Beate Morgenstern, Dortmund 2017.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/119304732 119304732] | [[Schriever]]<br/>[[Germanist]] |- | [[:d:Q1121455|Q1121455]] | [[Werner Hoyer]] | data-sort-value="1946" | 1946-06-15 | | [[Drangst]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1362823|Q1362823]] | [[Fiete Münzner]] | data-sort-value="1946" | 1946-08-05 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2015" | 2015-03-04 | [[Seelze]] | [https://d-nb.info/gnd/134468902 134468902] | [[Musiker]]<br/>[[Feernsehmoderator]]<br/>[[Singer]] |- | [[:d:Q1605494|Q1605494]] | [[Henning Hoops]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-16 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1298800633 1298800633] | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q1624501|Q1624501]] | [[Holger Fischer]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12158366X 12158366X] | [[Philoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q130770965|Q130770965]] | [[Michael Blesin]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14074049X 14074049X] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q566559|Q566559]] | [[Annette Faße]] | data-sort-value="1947" | 1947-09-06 | | [[Imßen (Oortschop)|Imßen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1024148211 1024148211] | [[Politiker]]<br/>[[educator]] |- | [[:d:Q1342945|Q1342945]] | [[Siegfried Breuer]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-22 | | [[Mulsen (Land Wusten)|Mulsen]] | data-sort-value="2018" | 2018-05-02 | [[Bremen]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1786385|Q1786385]] | [[Kralle Krawinkel]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-21 | [[Bild:Gert "Kralle" Krawinkel (cropped).jpg|center|80px]] | [[Willemshaven]] | data-sort-value="2014" | 2014-02-16 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/134818946 134818946] | [[Musiker]]<br/>[[Gitarrspeler]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q2427527|Q2427527]] | [[Thomas Stöwsand]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2006" | 2006-10-05 | [[Schwaz]] | [https://d-nb.info/gnd/1130346218 1130346218] | [[Cellospeler]] |- | [[:d:Q13188952|Q13188952]] | [[Ulf-Thomas Lesle]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-18 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2023" | 2023-02-08 | [[Friedrichstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/108982629 108982629] | [[Schriever]]<br/>[[Philoloog]]<br/>[[cultural studies scholar]]<br/>[[opinion journalist]] |- | [[:d:Q15431299|Q15431299]] | [[Wolfgang Wittrock]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-01 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1028625405 1028625405] | [[art dealer]] |- | [[:d:Q89046775|Q89046775]] | [[Astrid Janson]] | data-sort-value="1947" | 1947-06-09 | | [[Cappel (Neddersassen)|Cappel]] | | | | [[Kledaaschmaker]] |- | [[:d:Q95341986|Q95341986]] | [[Ulrich Schröder]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Bülkau]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133375285 133375285] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q121476142|Q121476142]] | [[Jens Zimmermann]] | data-sort-value="1947" | 1947-05-15 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Militärperson]] |- | [[:d:Q136583332|Q136583332]] | [[Werner Liedtke]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-31 | | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1124469168 1124469168] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q139118352|Q139118352]] | [[Eva Fechner]] | data-sort-value="1947" | 1947-12-18 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034727729 1034727729] | |- | [[:d:Q120660|Q120660]] | [[Uwe Biester]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-03 | [[Bild:Landtag Niedersachsen DSCF7192.JPG|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034655361 1034655361] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1083322|Q1083322]] | [[Frank Horch]] | data-sort-value="1948" | 1948-02-25 | [[Bild:Frank Horch - Verkehrsministerkonferenz Köln-3300.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Geversdörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/101325337X 101325337X] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1275521|Q1275521]] | [[Günther Rüther]] | data-sort-value="1948" | 1948-10-16 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/109302567 109302567] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1929777|Q1929777]] | [[Michael Weisser]] | data-sort-value="1948" | 1948-10-18 | [[Bild:Michael-Weisser.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118831135 118831135] | [[Schriever]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[Designer]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q15275414|Q15275414]] | [[Ute Wedemeier]] | data-sort-value="1948" | 1948-04-10 | | [[Lüttwöhrn]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121730746X 121730746X] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q41335863|Q41335863]] | [[Achim Duchow]] | data-sort-value="1948" | 1948-10-07 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-16 | [[Düsseldörp]] | [https://d-nb.info/gnd/109098064 109098064] | [[Fotograaf]]<br/>[[Maler]]<br/>[[Bildhauer]] |- | [[:d:Q64828691|Q64828691]] | [[Marie-Luise Favreau-Lilie]] | data-sort-value="1948" | 1948-10-08 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110057465 110057465] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Historiker]] |- | [[:d:Q112500438|Q112500438]] | [[Wilfrid Haubeck]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/123975786 123975786] | [[Theoloog]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q112536620|Q112536620]] | [[Henrik Uterwedde]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131581260 131581260] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q113774548|Q113774548]] | [[Jan-A. Bühner]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-20 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/108670775 108670775] | [[Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] |- | [[:d:Q123574146|Q123574146]] | [[Jürgen Heesemann]] | data-sort-value="1948" | 1948-11-26 | [[Bild:Jürgen Heesemann im November 2023.jpg|center|80px]] | [[Kassbrook|Kassebruch]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1257236636 1257236636] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q126689347|Q126689347]] | [[Gerhard Nikolaus]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-31 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2023" | 2023-03-31 | [[Cuxhoben]] | | [[Ornitholoog]]<br/>[[conservationist]] |- | [[:d:Q130762651|Q130762651]] | [[Gerd Peyke]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-27 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1175568880 1175568880] | [[Geograaf]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q137448046|Q137448046]] | [[Birgit Plath]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Helmworth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1140810650 1140810650] | |- | [[:d:Q1085676|Q1085676]] | [[Christoph Radke]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Künstler]] |- | [[:d:Q1605760|Q1605760]] | [[Reiner Benecke]] | data-sort-value="1949" | 1949-08-27 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2017" | 2017-08-08 | | [https://d-nb.info/gnd/137746938 137746938] | [[Neuroloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q64355049|Q64355049]] | [[Rolf Geffken]] | data-sort-value="1949" | 1949-02-12 | [[Bild:Dr. Rolf Geffken.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wingst]] | data-sort-value="2023" | 2023-04-26 | | [https://d-nb.info/gnd/119150948 119150948] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q133414762|Q133414762]] | [[Petra Thobaben]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1078126321 1078126321] | |- | [[:d:Q139118394|Q139118394]] | [[Erika Fischer]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-10 | | [[Gemeen Beverst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034727702 1034727702] | [[local politician]]<br/>[[Bibliothekar]]<br/>[[Bookhändler]] |- | [[:d:Q1446841|Q1446841]] | [[Hans-Jürgen Weißbach]] | data-sort-value="1950" | 1950-12-29 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139869905 139869905] | [[Sozioloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[business consultant]]<br/>[[Soziologie]] |- | [[:d:Q1788934|Q1788934]] | [[Kriki]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Loomst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/113652011 113652011] | [[Schriever]]<br/>[[cartoonist]]<br/>[[draftsperson]] |- | [[:d:Q1889468|Q1889468]] | [[Manfred Zöllmer]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-29 | [[Bild:Zöllmer, Manfred-1929.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Bülkau]] | | | [https://d-nb.info/gnd/189551046 189551046] | [[Politiker]]<br/>[[Schoolmeester]] |- | [[:d:Q23062636|Q23062636]] | [[Karl Hemeyer]] | data-sort-value="1950" | 1950-10-21 | | [[Oolluunbarg]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142792284 142792284] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[consultant]]<br/>[[Dreihbookschriever]] |- | [[:d:Q66088911|Q66088911]] | [[Thomas Lambrecht]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler]] |- | [[:d:Q110096855|Q110096855]] | [[Jörg Otto Meier]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/118820885 118820885] | [[Fotograaf]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q136970536|Q136970536]] | [[Heiner Kübler]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/107141948X 107141948X] | [[business consultant]] |- | [[:d:Q1575825|Q1575825]] | [[Hanne Kulessa]] | data-sort-value="1951" | 1951 | [[Bild:Hanne-Kulessa 1985 ©Petra-Kammann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Lox]] | data-sort-value="2022" | 2022-07-24 | [[Frankfort an’n Main]] | [https://d-nb.info/gnd/12324112X 12324112X] | [[Journalist]]<br/>[[Radiomoderator]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Bookhändler]] |- | [[:d:Q38388723|Q38388723]] | [[Maria Spieker]] | data-sort-value="1951" | 1951-09-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q95321539|Q95321539]] | [[Günter Bose]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Debst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12083412X 12083412X] | [[Künstler]]<br/>[[Utgever]]<br/>[[professor]]<br/>[[typesetter]]<br/>[[art collector]] |- | [[:d:Q137450303|Q137450303]] | [[Angelika Marie Hauck]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1037090586 1037090586] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q123514028|Q123514028]] | [[Peter Uhlig]] | data-sort-value="1952" | 1952-05-07 | | [[Drangst]] | | | | |- | [[:d:Q133756846|Q133756846]] | [[Michael von Allesch]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132233452 132233452] | |- | [[:d:Q100567|Q100567]] | [[Claus Johannßen]] | data-sort-value="1953" | 1953-12-20 | [[Bild:Claus Johannßen 01.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1131383583 1131383583] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1409708|Q1409708]] | [[Jörg Schulz]] | data-sort-value="1953" | 1953-10-15 | [[Bild:Joerg Schulz 2008-05-02-D.jpg|center|80px]] | [[Rechtenfleth]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035129825 1035129825] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q1484733|Q1484733]] | [[Petra Haffter]] | data-sort-value="1953" | 1953-12-29 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137411960 137411960] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Speelbaas]] |- | [[:d:Q131776386|Q131776386]] | [[Gerhard Benz]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/17431924X 17431924X] | [[Architekt]]<br/>[[video artist]]<br/>[[installation artist]] |- | [[:d:Q136969194|Q136969194]] | [[Götz Gunnar Gerhardt]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1154538826 1154538826] | |- | [[:d:Q136972783|Q136972783]] | [[Wilfried Stüven]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Gemeen Oosten]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1106351290 1106351290] | [[special education teacher]]<br/>[[remedial teacher]] |- | [[:d:Q137160422|Q137160422]] | [[Dietmar Widlewski]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1035226286 1035226286] | [[Geograaf]] |- | [[:d:Q139002375|Q139002375]] | [[Hans-Christian Winters]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Ollnborg]] | data-sort-value="2016" | 2016 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/1279611960 1279611960] | |- | [[:d:Q824221|Q824221]] | [[Bernd Schönemann]] | data-sort-value="1954" | 1954-07-17 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/110466926 110466926] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q1083341|Q1083341]] | [[Christina von Haaren]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129104574 129104574] | [[landscape designer]]<br/>[[ecologist]] |- | [[:d:Q48870249|Q48870249]] | [[Michael Meyer-Blanck]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120562081 120562081] | [[liturgist]] |- | [[:d:Q95724124|Q95724124]] | [[Volker Woest]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1194204600 1194204600] | [[Chemiker]]<br/>[[chemistry didactician]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q113748329|Q113748329]] | [[Cornelia Essner]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1198415924 1198415924] | [[Historiker]] |- | [[:d:Q1078077|Q1078077]] | [[Christa Hein]] | data-sort-value="1955" | 1955-08-25 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120764911 120764911] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[docent]] |- | [[:d:Q2141421|Q2141421]] | [[Reinhold J. W. Schaube]] | data-sort-value="1955" | 1955-01-23 | | [[Beers]] | data-sort-value="2021" | 2021-06-24 | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q15441020|Q15441020]] | [[Wolfgang Vockel]] | data-sort-value="1955" | 1955-12-19 | [[Bild:Wolfgang Vockel (2016).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1190585332 1190585332] | [[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]] |- | [[:d:Q16005925|Q16005925]] | [[Ralf Gründer]] | data-sort-value="1955" | 1955-10-15 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132688328 132688328] | [[Fotograaf]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q92675534|Q92675534]] | [[Ronald Hübner]] | data-sort-value="1955" | 1955-02-27 | | [[Dieksenn]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120439430X 120439430X] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Psycholoog]] |- | [[:d:Q113804665|Q113804665]] | [[Gunnar Lehmann]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-05 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1036102432 1036102432] | [[Archäoloog]] |- | [[:d:Q137154419|Q137154419]] | [[Karl-Peter Julius]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111888859 111888859] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q139118531|Q139118531]] | [[Anne Blank]] | data-sort-value="1955" | 1955-12-26 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034664484 1034664484] | |- | [[:d:Q139330511|Q139330511]] | [[Ulrich Merk]] | data-sort-value="1955" | 1955 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129440426 129440426] | |- | [[:d:Q62590|Q62590]] | [[Arno Stabbert]] | data-sort-value="1956" | 1956-12-31 | [[Bild:Arno Stabbert 2007 by-RaBoe 01.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q750910|Q750910]] | [[Astrid Vockert]] | data-sort-value="1956" | 1956-11-27 | [[Bild:Astrid Vockert (Martin Rulsch) 2.jpg|center|80px]] | [[Sells]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025526562 1025526562] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q15438541|Q15438541]] | [[Martin Schneider-Jacoby]] | data-sort-value="1956" | 1956-07-14 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2012" | 2012-08-15 | [[Radolfzell am Bodensee]] | [https://d-nb.info/gnd/173125891 173125891] | [[Ornitholoog]]<br/>[[conservationist]]<br/>[[Bioloog]] |- | [[:d:Q81212303|Q81212303]] | [[Erwin Heiber]] | data-sort-value="1956" | 1956-03-01 | | [[Gemeen Hemmoor]] | | | | [[Boxer]] |- | [[:d:Q95311463|Q95311463]] | [[Horst Kahrs]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Beverst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103553617X 103553617X] | [[social scientist]] |- | [[:d:Q132270829|Q132270829]] | [[Monika Kiel-Hinrichsen]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121174298 121174298] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q132929403|Q132929403]] | [[Helmut Hildebrandt]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/173679420 173679420] | [[Psycholoog]] |- | [[:d:Q137160193|Q137160193]] | [[Johannes Kalsow]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1012009734 1012009734] | [[graphic artist]] |- | [[:d:Q137160380|Q137160380]] | [[Karl-Heinz Ritsche]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034091670 1034091670] | |- | [[:d:Q1332155|Q1332155]] | [[Rolf Bergmeier]] | data-sort-value="1957" | 1957-12-13 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136047084 136047084] | [[Bildhauer]]<br/>[[Künstler]] |- | [[:d:Q1437792|Q1437792]] | [[Volker Herres]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-23 | [[Bild:2018-04-23 ARD Volker Herres-7029.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120459078 120459078] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Programmdirekter]] |- | [[:d:Q2080134|Q2080134]] | [[Petra Böttcher]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/174190719 174190719] | [[Künstler]] |- | [[:d:Q13188769|Q13188769]] | [[Peter Kämpfert]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-11 | | [[Bülkau]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034921754 1034921754] | [[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[dialect writer]]<br/>[[in-home tutor]] |- | [[:d:Q80948533|Q80948533]] | [[Christoph Hinkelmann]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-14 | [[Bild:Christoph Hinkelmann.jpg|center|80px]] | [[Lee (Landkreis Cuxhoben)|Lee]] | | | | [[Ornitholoog]] |- | [[:d:Q90877652|Q90877652]] | [[Dorothea Schröder]] | data-sort-value="1957" | 1957-04-25 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128443596 128443596] | [[musicologist]]<br/>[[Kunsthistoriker]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[conductor]] |- | [[:d:Q137145986|Q137145986]] | [[Jens Johannes Kramer]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013443322 1013443322]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1042550999 1042550999]<br/>[https://d-nb.info/gnd/121886107 121886107] | [[Ethnoloog]] |- | [[:d:Q101511|Q101511]] | [[Norbert König]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-04 | [[Bild:Norbert König.jpg|center|80px]] | [[Noordholt (Oortschop)|Gemeen Noordholt]] | | | | [[Sportkummentater]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q1438114|Q1438114]] | [[Peter Hertel]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-15 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Schachspeler]]<br/>[[correspondence chess player]] |- | [[:d:Q108901056|Q108901056]] | [[Kai Richter]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/123054281 123054281] | [[Architekt]] |- | [[:d:Q135077823|Q135077823]] | [[Heinz Burghardt]] | data-sort-value="1958" | 1958-05-22 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[dub director]]<br/>[[dialogue writer]] |- | [[:d:Q137451285|Q137451285]] | [[Ingeborg Dammann-Arndt]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1140862545 1140862545] | [[graphic designer]] |- | [[:d:Q68777|Q68777]] | [[Wolfgang Rolff]] | data-sort-value="1959" | 1959-12-26 | [[Bild:Wolfgang Rolff - SV Werder Bremen (1).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | | | | [[Footballspeler]]<br/>[[Footballtrainer]] |- | [[:d:Q105043|Q105043]] | [[Ela Nitzsche]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103448866X 103448866X] | [[Schauspeler]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[Synchroonspreker]] |- | [[:d:Q1016541|Q1016541]] | [[Burkhardt Müller-Sönksen]] | data-sort-value="1959" | 1959-08-24 | [[Bild:Burkhardt Müller-Sönksen 3.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1314812491 1314812491] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1283699|Q1283699]] | [[Klaus Schreiber]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-14 | [[Bild:Klaus Christian Schreiber.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1048370542 1048370542] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q1420256|Q1420256]] | [[Olaf Kraemer]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/111966973 111966973] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Tekstdichter]]<br/>[[Biograaf]]<br/>[[Science-Fiction-Schriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[young adult author]] |- | [[:d:Q110927859|Q110927859]] | [[Hans Becker von Sothen]] | data-sort-value="1959" | 1959-01-27 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2014" | 2014-06-26 | [[Graz]] | [https://d-nb.info/gnd/1038269083 1038269083] | [[literary editor]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q139000361|Q139000361]] | [[Thomas Lucker]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Oosten]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013941780 1013941780] | [[Bildhauer]]<br/>[[Restaurater]] |- | [[:d:Q139259622|Q139259622]] | [[Iris Wewer]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/114413061 114413061] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q139521228|Q139521228]] | [[Jean Hermanns]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14304804X 14304804X] | [[Psycholoog]] |- | [[:d:Q495901|Q495901]] | [[Andreas Baesler]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Speelbaas]] |- | [[:d:Q1899225|Q1899225]] | [[Marion Philadelphia]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122283104 122283104] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q18022177|Q18022177]] | [[Kirsten Muster]] | data-sort-value="1960" | 1960-11-27 | [[Bild:2016-12-15 Dr. Kirsten Muster (Landtagsprojekt Sachsen) by Sandro Halank (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q23062299|Q23062299]] | [[Eilert Wilcks]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-03 | | [[Stotel]] | | | | [[Architekt]] |- | [[:d:Q25621726|Q25621726]] | [[Torsten Meinberg]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-31 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Beamten]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q86740493|Q86740493]] | [[Thomas Ebelt]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132130777 132130777] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q20724934|Q20724934]] | [[Christiane Arp]] | data-sort-value="1961" | 1961-05-11 | [[Bild:Christiane Arp - QVC.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stinst|Stinst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1047940701 1047940701] | [[Journalist]]<br/>[[editor-in-chief]] |- | [[:d:Q139154590|Q139154590]] | [[Kirstin Arndt]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/12283481X 12283481X] | [[Künstler]] |- | [[:d:Q865284|Q865284]] | [[Birgit Meyn-Horeis]] | data-sort-value="1962" | 1962-01-25 | | [[Gemeen Öberndörp]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q1535021|Q1535021]] | [[Thomas Kaufmann]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-29 | [[Bild:Thomas Kaufmann (historian) 2015.JPG|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120240939 120240939] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[professor]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q19968192|Q19968192]] | [[Jens Braband]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/113372299 113372299] | [[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q21685313|Q21685313]] | [[Ina Lepel]] | data-sort-value="1962" | 1962-04-18 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Diplomat]] |- | [[:d:Q26715036|Q26715036]] | [[Bernhard Koch]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Gemeen Hemmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115394885 115394885] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q95208808|Q95208808]] | [[Britta Mümmler]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136725430 136725430] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Översetter]] |- | [[:d:Q323091|Q323091]] | [[Jochen Fraatz]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-14 | [[Bild:Jochen Fraatz 01.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q20752105|Q20752105]] | [[Brage Bei der Wieden]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/123832209 123832209] | [[Historiker]]<br/>[[Archivar]] |- | [[:d:Q24242924|Q24242924]] | [[Ralph Dohrmann]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/121031810 121031810] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q43674131|Q43674131]] | [[Detlef Kornett]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-30<br/>1963-05 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler]] |- | [[:d:Q113824697|Q113824697]] | [[Christiane Rösel]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106278877X 106278877X] | [[editing staff]] |- | [[:d:Q136573158|Q136573158]] | [[Holger Hinrichsen]] | data-sort-value="1963" | 1963-08-29 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1011708604 1011708604] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139025516|Q139025516]] | [[Olaf Feuerstein]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1349649198 1349649198] | |- | [[:d:Q139537815|Q139537815]] | [[Hartwig Schwieger]] | data-sort-value="1963" | 1963-09-03 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/114824894 114824894] | [[process technician]] |- | [[:d:Q657084|Q657084]] | [[Gunnar Sauer]] | data-sort-value="1964" | 1964-06-11 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q1479900|Q1479900]] | [[Onno Groß]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Cuxhoben]] | data-sort-value="2016" | 2016-10-03 | [[Budapest]] | [https://d-nb.info/gnd/120863391 120863391] | [[marine biologist]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q22342681|Q22342681]] | [[Andreas Nagel]] | data-sort-value="1964" | 1964-11-07 | [[Bild:Andreas Nagel.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hagen (Landkreis Cuxhoben)|Gemeen Hagen]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q23060197|Q23060197]] | [[Christoph Müller-Meinhard]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-29 | | [[Cuxhoben]] | | | | |- | [[:d:Q89828050|Q89828050]] | [[Jens-Uwe Grabow]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/113413572 113413572] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q95791683|Q95791683]] | [[Oliver Bode]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1095694928 1095694928] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q137337919|Q137337919]] | [[Lars Schrader]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1019576057 1019576057] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q78185|Q78185]] | [[Ina Müller]] | data-sort-value="1965" | 1965-07-25 | [[Bild:2023 NDR-Talk-Show - Ina Mueller - by 2eight - 9SC5247.jpg|center|80px]] | [[Samtgemeen Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/124263771 124263771] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[comedian]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[film score composer]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[recording artist]]<br/>[[Kabarettist]] |- | [[:d:Q15852303|Q15852303]] | [[Uwe Santjer]] | data-sort-value="1965" | 1965-10-23 | [[Bild:Santjer, Uwe-9224.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/117343724X 117343724X] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q92170387|Q92170387]] | [[Dirk Hempel]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122506510 122506510] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q108293965|Q108293965]] | [[Knut Henkel]] | data-sort-value="1965" | 1965-11-26 | [[Bild:Foto zu Prof. Dr. Knut Henkel.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133800601 133800601] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q112829195|Q112829195]] | [[Ulrike Elsner]] | data-sort-value="1965" | 1965 | [[Bild:Ulrike Elsner Juni 2022.jpg|center|80px]] | [[Godendörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1028087799 1028087799] | |- | [[:d:Q133406807|Q133406807]] | [[Corinna Stephanie Walger]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1048197980 1048197980] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137140892|Q137140892]] | [[Ulrich Schwarz-Schampera]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122366891 122366891] | [[geologist]] |- | [[:d:Q137153026|Q137153026]] | [[Ralf Tiedemann]] | data-sort-value="1965" | 1965-03-13 | | [[Gemeen Loomst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/112454143 112454143] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q139118678|Q139118678]] | [[Beatrice Lohmann]] | data-sort-value="1965" | 1965-01-11 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034942492 1034942492] | |- | [[:d:Q1078944|Q1078944]] | [[Christian Berg]] | data-sort-value="1966" | 1966 | [[Bild:2001 Cuxhaven Berg Wecker Riemann.jpg|center|80px]] | [[Bad Öinusen]] | data-sort-value="2022" | 2022-01-17 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/135257085 135257085] | [[Schriever]]<br/>[[Musikproduzent]]<br/>[[children's writer]]<br/>[[Librettist]] |- | [[:d:Q1466480|Q1466480]] | [[Fritz Güntzler]] | data-sort-value="1966" | 1966-05-06 | [[Bild:Fritz Güntzler.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/103473153X 103473153X] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Stüürberader]]<br/>[[statutory auditor]] |- | [[:d:Q1777592|Q1777592]] | [[Knud Kohr]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122630130 122630130] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[editing staff]] |- | [[:d:Q24512592|Q24512592]] | [[Carolina Romahn]] | data-sort-value="1966" | 1966-02-13 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115823611 115823611] | [[Literaturwetenschopper]] |- | [[:d:Q95197136|Q95197136]] | [[Margit Schild]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/130668400 130668400] | [[Künstler]]<br/>[[landscape architect]] |- | [[:d:Q105038337|Q105038337]] | [[Ralf Krack]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/113547927 113547927] | [[legal scholar]] |- | [[:d:Q113398869|Q113398869]] | [[Eick Sternhagen]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/115432469 115432469] | [[Theoloog]] |- | [[:d:Q132992779|Q132992779]] | [[Martin Rolf Schwiede]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133155919 133155919] | [[Geograaf]] |- | [[:d:Q133668099|Q133668099]] | [[Katrin Gerken]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128567082 128567082] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q138995381|Q138995381]] | [[Nicole Klehm]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1172815909 1172815909] | [[Heelpraktiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[mediator]] |- | [[:d:Q109141|Q109141]] | [[Sandra Keck]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-08 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129927791 129927791] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Speelbaas]] |- | [[:d:Q72740096|Q72740096]] | [[Kristian Kersting]] | data-sort-value="1967" | 1967-11-28 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/173912001 173912001] | [[computer scientist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[artificial intelligence researcher]] |- | [[:d:Q87817063|Q87817063]] | [[Michael Spleth]] | data-sort-value="1967" | 1967-10-31 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[presenter]] |- | [[:d:Q92463705|Q92463705]] | [[Uta Wilkens]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120492547 120492547] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ökonoom]] |- | [[:d:Q95246334|Q95246334]] | [[Rudolf Ites]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/114829217 114829217] | |- | [[:d:Q112358388|Q112358388]] | [[Andreas Rathjens]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Loomst]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1209781379 1209781379] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q133363943|Q133363943]] | [[Matthias Jahn]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131613790 131613790] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136968722|Q136968722]] | [[Jürgen Harder]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1310843937 1310843937] | [[Historiker]] |- | [[:d:Q137444436|Q137444436]] | [[Björn Schwarze]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1027288197 1027288197] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139820167|Q139820167]] | [[Michel Klöfkorn]] | data-sort-value="1967" | 1967 | [[Bild:Michel Klöfkorn, Kurzfilmtage Oberhausen.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] |- | [[:d:Q1663131|Q1663131]] | [[Ingo Hoppe]] | data-sort-value="1968" | 1968-04-26 | [[Bild:Ingo Hoppe und Boris Aljinovic IFA2008.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Radiomoderator]] |- | [[:d:Q1901800|Q1901800]] | [[Markus Sehlmeyer]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-16 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128834129 128834129] | [[historian of classical antiquity]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q113782958|Q113782958]] | [[Stefan Borchers]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1013290704 1013290704] | [[Philoloog]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q132992091|Q132992091]] | [[Rolf Freitag]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133029433 133029433] | [[Physiker]] |- | [[:d:Q133339529|Q133339529]] | [[Sven Riepe]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1182548253 1182548253] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q100402|Q100402]] | [[Volker Neumüller]] | data-sort-value="1969" | 1969-10-18 | [[Bild:Volker Neumueller1.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Künstlermanager]]<br/>[[Musikproduzent]] |- | [[:d:Q1416980|Q1416980]] | [[Hauke Kenzler]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122634241 122634241] | [[Archäoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[lecturer]]<br/>[[Privatdozent]]<br/>[[Mediävist]] |- | [[:d:Q117466257|Q117466257]] | [[Katja Lucker]] | data-sort-value="1969" | 1969-09-23 | | [[Gemeen Oosten]] | | | | |- | [[:d:Q132936960|Q132936960]] | [[Anke Dutschke]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133980103 133980103] | [[Physiker]] |- | [[:d:Q138986418|Q138986418]] | [[Gitta Rüscher]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132228173 132228173] | [[anthropologist]] |- | [[:d:Q18626162|Q18626162]] | [[JanLeonardo]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-30 | [[Bild:Light Art Photographer JanLeonardo.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142454540 142454540] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q18683965|Q18683965]] | [[Jessica Backhaus]] | data-sort-value="1970" | 1970 | [[Bild:Jessica Backhaus.jpeg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131522345 131522345] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q19963960|Q19963960]] | [[Olaf Satzer]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/135353572 135353572] | [[Musiker]] |- | [[:d:Q115650885|Q115650885]] | [[Matthias Gersonde]] | data-sort-value="1970" | 1970-11-29 | | [[Gemeen Hemmoor]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q133002205|Q133002205]] | [[Christine Frese]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137027265 137027265] | |- | [[:d:Q137308169|Q137308169]] | [[Roman Gilz]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1208661019 1208661019] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q139000402|Q139000402]] | [[Stephan Wagner Krüger]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/102361331X 102361331X] | [[Komponist]]<br/>[[Musiker]] |- | [[:d:Q114598530|Q114598530]] | [[Oliver Ebken]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-15 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q132995380|Q132995380]] | [[Jens-Christian Mangels]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133356213 133356213] | [[Journalist]] |- | [[:d:Q133023080|Q133023080]] | [[Sven Sehlmeyer]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14248346X 14248346X] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q6577813|Q6577813]] | [[Sevda Demirel]] | data-sort-value="1972" | 1972-04-28 | | [[Gemeen Langen]] | | | | [[model]]<br/>[[Schauspeler]] |- | [[:d:Q108855002|Q108855002]] | [[Kati Hannken-Illjes]] | data-sort-value="1972" | 1972-10-09 | | [[Hein (Landkreis Cuxhoben)|Hein]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128661844 128661844] | [[Germanist]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] |- | [[:d:Q134589189|Q134589189]] | [[Sandra Schlichting]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Wingst]] | | | | [[Maler]] |- | [[:d:Q1097827|Q1097827]] | [[Claudia Tietje]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-21 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="2013" | 2013-01-11 | [[Berlin]] | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q20172678|Q20172678]] | [[Björn Kerbein]] | data-sort-value="1973" | 1973-10-01 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129013552 129013552] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q20243243|Q20243243]] | [[Oliver Schumacher]] | data-sort-value="1973" | 1973-08-03 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141854596 141854596] | [[Schriever]]<br/>[[sales trainer]]<br/>[[business manager]] |- | [[:d:Q133007092|Q133007092]] | [[Silke Keiner]] | data-sort-value="1973" | 1973-03-27 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134123018 134123018] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q133015951|Q133015951]] | [[Dagmar Borchers]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139619909 139619909] | [[Pädagoog]] |- | [[:d:Q78281|Q78281]] | [[Thees Uhlmann]] | data-sort-value="1974" | 1974-04-16 | [[Bild:Thees Uhlmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Hemmoor]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025106024 1025106024] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Gitarrspeler]]<br/>[[Komponist]] |- | [[:d:Q133022466|Q133022466]] | [[Mario Neukirch]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141649089 141649089] | |- | [[:d:Q133374976|Q133374976]] | [[Frauke Mohr]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1053013175 1053013175] | [[Schriever]] |- | [[:d:Q133581566|Q133581566]] | [[Birgit Kellner]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1053151241 1053151241] | |- | [[:d:Q137157728|Q137157728]] | [[Nils Gundlach]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1036380483 1036380483] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q95220513|Q95220513]] | [[Christoph Steinau]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061689921 1061689921] | [[Schauspeler]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[Filmproduzent]] |- | [[:d:Q132982841|Q132982841]] | [[Melanie Bauer]] | data-sort-value="1975" | 1975-06-24 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132413892 132413892] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133081811|Q133081811]] | [[Christian Voigt]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1038175607 1038175607] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133481969|Q133481969]] | [[Birgit Pauly]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132445808 132445808] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q133596230|Q133596230]] | [[Katja Peus]] | data-sort-value="1975" | 1975-05-04 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1014946409 1014946409] | |- | [[:d:Q133794385|Q133794385]] | [[Daniel Rothert]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/173853919 173853919] | [[flautist]] |- | [[:d:Q137448206|Q137448206]] | [[Kathrin Fetz]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129379565 129379565] | |- | [[:d:Q138956032|Q138956032]] | [[Jörg Hahne]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142662968 142662968] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q139326984|Q139326984]] | [[Thorsten Uelzen]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/135748879 135748879] | [[electrotechnician]]<br/>[[Inschenör]] |- | [[:d:Q139348894|Q139348894]] | [[Andreas Macrander]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129752428 129752428] | |- | [[:d:Q2429255|Q2429255]] | [[Thorsten Schriever]] | data-sort-value="1976" | 1976-03-07 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[association football referee]] |- | [[:d:Q16321004|Q16321004]] | [[Thomas von Lüdinghausen]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-23 | [[Bild:Thomas von Lüdinghausen.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[flautist]] |- | [[:d:Q23564284|Q23564284]] | [[Carina Linge]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140323252 140323252] | [[Fotograaf]] |- | [[:d:Q108758092|Q108758092]] | [[Daniel Schneider]] | data-sort-value="1976" | 1976-12-11 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1326828835 1326828835] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q133473867|Q133473867]] | [[Holger Klammer]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131871595 131871595] | |- | [[:d:Q133708431|Q133708431]] | [[Sandra Schwarz]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139326219 139326219] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q136968870|Q136968870]] | [[Rüdiger Hoppe]] | data-sort-value="1976" | 1976-03-10 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/132231735 132231735] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q1080592|Q1080592]] | [[Christian Keltermann]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-14 | [[Bild:Christian Keltermann.jpg|center|80px]] | [[Uelzen]] | data-sort-value="2024" | 2024-05-02 | [[Cuxhoben]] | [https://d-nb.info/gnd/139013563 139013563] | [[comedian]]<br/>[[Kabarettist]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q2642072|Q2642072]] | [[Alexander Fechner]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-24 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Illustrater]] |- | [[:d:Q20607275|Q20607275]] | [[Hilke Martinek]] | data-sort-value="1977" | 1977-09-09 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061830101 1061830101] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q132992971|Q132992971]] | [[Anne-Brit Krappmann]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133169626 133169626] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q132995730|Q132995730]] | [[Wiebke Lang]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/133393836 133393836] | [[spatial planner]] |- | [[:d:Q132997548|Q132997548]] | [[Julia Damrot]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/136618464 136618464] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q133006134|Q133006134]] | [[Thomas Leppin]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-23 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/134072642 134072642] | [[agricultural engineer]] |- | [[:d:Q133024313|Q133024313]] | [[Oliver Weidler]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142630586 142630586] | |- | [[:d:Q1616525|Q1616525]] | [[Mathias Casanova]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1062184041 1062184041] | [[Filmproduzent]] |- | [[:d:Q60684073|Q60684073]] | [[Till Oeltermann]] | data-sort-value="1978" | 1978-05-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler]] |- | [[:d:Q130798081|Q130798081]] | [[Tonia Wiatrowski]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023819708 1023819708] | [[Illustrater]] |- | [[:d:Q133017825|Q133017825]] | [[Gernot Kissel]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139757082 139757082] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q133028264|Q133028264]] | [[Lars Brandt]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/143999303 143999303] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q133397182|Q133397182]] | [[Bianca Roskam]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1082209309 1082209309] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139347405|Q139347405]] | [[Derek Veit Manfred Ott]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/129327840 129327840] | |- | [[:d:Q139518473|Q139518473]] | [[Binje Vick]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142055239 142055239] | |- | [[:d:Q1127922|Q1127922]] | [[Constantin Schreiber]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-14 | [[Bild:Frankfurter Buchmesse 2016 - Constantin Schreiber 1.JPG|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142292826 142292826] | [[Journalist]]<br/>[[Feernsehmoderator]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[presenter]] |- | [[:d:Q1317332|Q1317332]] | [[Vanida Karun]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-09 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1023141795 1023141795] | [[Schauspeler]]<br/>[[Spreker]]<br/>[[speaker]] |- | [[:d:Q42560482|Q42560482]] | [[Thiemo Röhler]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-02 | [[Bild:Röhler, Thiemo.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q133316015|Q133316015]] | [[Michael Bartelt]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1098216199 1098216199] | |- | [[:d:Q136968592|Q136968592]] | [[Timo Lühr]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1055047239 1055047239] | |- | [[:d:Q137305996|Q137305996]] | [[Stefan Thiems]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1036688364 1036688364] | |- | [[:d:Q139258088|Q139258088]] | [[Antje-Christin Deppe]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140318518 140318518] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139371486|Q139371486]] | [[Wiebke Icken]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-03 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/138412383 138412383] | [[agronomist]] |- | [[:d:Q67008249|Q67008249]] | [[Wiebke Binder]] | data-sort-value="1980" | 1980-08-19 | [[Bild:2019-09-01 Wahlabend Sachsen by Sandro Halank–030.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Journalist]] |- | [[:d:Q95308604|Q95308604]] | [[Philipp Maaß]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1076879772 1076879772] | [[social scientist]] |- | [[:d:Q132932137|Q132932137]] | [[Susan Ehlers]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-02 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1022247433 1022247433] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q133360811|Q133360811]] | [[Arne Timm]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1189624362 1189624362] | [[Historiker]] |- | [[:d:Q136857824|Q136857824]] | [[Henrike Telse Andres]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/105982227X 105982227X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137312619|Q137312619]] | [[Gerrit Bruns]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1047563851 1047563851] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137452291|Q137452291]] | [[Ute Regina Haedke]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/105135384X 105135384X] | |- | [[:d:Q139110499|Q139110499]] | [[Thurid Küber]] | data-sort-value="1980" | 1980-04-20 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1034929623 1034929623] | |- | [[:d:Q88053508|Q88053508]] | [[Arne Jahn]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1030354324 1030354324] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q91823151|Q91823151]] | [[Nicola Benjamin]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1031704345 1031704345] | [[Wetenschopper]] |- | [[:d:Q130785095|Q130785095]] | [[Alexander Kriebel]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033004944 1033004944] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q133014297|Q133014297]] | [[Henny Elisabeth Mahler]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139368701 139368701] | |- | [[:d:Q133021215|Q133021215]] | [[Anne Kathrin Abenstein]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141464615 141464615] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q133490469|Q133490469]] | [[Finn Kornau]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1162639741 1162639741] | [[orthopedist]] |- | [[:d:Q137331843|Q137331843]] | [[Christian Helmrich]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1137162724 1137162724] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q130778686|Q130778686]] | [[Torben Tiedemann]] | data-sort-value="1982" | 1982-05-19 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1018477683 1018477683] | [[agronomist]] |- | [[:d:Q136860136|Q136860136]] | [[Johanna Bochow]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/116290495X 116290495X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q137307066|Q137307066]] | [[Henner Tönjes]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051404371 1051404371] | |- | [[:d:Q138987672|Q138987672]] | [[Maren Prieß]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/139706003 139706003] | |- | [[:d:Q139059127|Q139059127]] | [[Inken Putzig]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/14251733X 14251733X] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q132943242|Q132943242]] | [[Beke Gredner]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1016697996 1016697996] | |- | [[:d:Q133068936|Q133068936]] | [[Nils Becker]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/106564034X 106564034X] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q133128448|Q133128448]] | [[Robert Julian Tschakert]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1078877548 1078877548] | [[dentist]] |- | [[:d:Q133376894|Q133376894]] | [[Katharina Noeres]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1112763740 1112763740] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q133469095|Q133469095]] | [[Rike Wrede]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/141576863 141576863] | |- | [[:d:Q137307143|Q137307143]] | [[Ruben-Simon Kühnel]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051721709 1051721709] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q137341118|Q137341118]] | [[Timo Schlichting]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1234256614 1234256614] | |- | [[:d:Q138957717|Q138957717]] | [[Mareike Bösch]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/137950888 137950888] | [[dentist]] |- | [[:d:Q139541755|Q139541755]] | [[Anna-Leena Krämer]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1033670855 1033670855] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q130797692|Q130797692]] | [[Janne Sofia Margret Janzik]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1027483046 1027483046] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q132733521|Q132733521]] | [[Christoph Frauenpreiß]] | data-sort-value="1984" | 1984-11-15 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1358761957 1358761957] | [[Politiker]] |- | [[:d:Q133024116|Q133024116]] | [[Marina Junge]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/142608262 142608262] | |- | [[:d:Q133468173|Q133468173]] | [[Hendrik Haase]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/140929029 140929029] | [[Künstler]] |- | [[:d:Q133490190|Q133490190]] | [[Ralf-Bernhardt Rues]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1162215496 1162215496] | [[biochemist]] |- | [[:d:Q136962394|Q136962394]] | [[Sören Könneker]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1016763824 1016763824] | [[plastic surgeon]] |- | [[:d:Q136966225|Q136966225]] | [[Carsten König]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1046689762 1046689762] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q1806204|Q1806204]] | [[Lars Friedrich]] | data-sort-value="1985" | 1985-04-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q27903982|Q27903982]] | [[Tiemo Wölken]] | data-sort-value="1985" | 1985-12-05 | [[Bild:1697101117567 20211202 WÖLKEN Tiemo DE.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1337719897 1337719897] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] |- | [[:d:Q133127453|Q133127453]] | [[Bjarne Wiegard]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1120044189 1120044189] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q133325238|Q133325238]] | [[Fabian Harders]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1160219567 1160219567] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133356581|Q133356581]] | [[Tilmann Stein]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1203660936 1203660936] | |- | [[:d:Q133425834|Q133425834]] | [[Annika Jagels]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1203647638 1203647638] | |- | [[:d:Q133490285|Q133490285]] | [[Moritz Philipp Friedrich Ehlken]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1068891696 1068891696] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136856476|Q136856476]] | [[Andrea Woltmann]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1060272032 1060272032] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q136857114|Q136857114]] | [[Hanna Karoline Ebert]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1059142260 1059142260] | [[Chemiker]] |- | [[:d:Q136969347|Q136969347]] | [[Immo Kämpf]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1099991293 1099991293] | [[ecologist]] |- | [[:d:Q42161549|Q42161549]] | [[Lasse Weritz]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-30 | [[Bild:Weritz, Lasse.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Politiker]] |- | [[:d:Q95218687|Q95218687]] | [[Jeff Gielkens]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1062167171 1062167171] | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q98960110|Q98960110]] | [[Jeffy Jacobson]] | data-sort-value="1986" | 1986-03-13 | [[Bild:Jeffy Jacosbon (2020).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Filmschauspeler]] |- | [[:d:Q130800096|Q130800096]] | [[Ineke Lawrenz]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1041363931 1041363931] | |- | [[:d:Q133056819|Q133056819]] | [[Philip-Helge Arnemann]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1045692190 1045692190] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133389405|Q133389405]] | [[Katharina Heike Buchheim]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1123667810 1123667810] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139277750|Q139277750]] | [[Friederike Frieß]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1137714670 1137714670] | [[Lehrbeauftragter]]<br/>[[nuclear physicist]] |- | [[:d:Q19964086|Q19964086]] | [[Tobias Reinkemeier]] | data-sort-value="1987" | 1987-04-07 | [[Bild:Tobias Reinkemeier (cropped).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Pokerspeler]] |- | [[:d:Q100560996|Q100560996]] | [[Sebastian Cammann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1156357519 1156357519] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133426328|Q133426328]] | [[Madita Hoy]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/128211378X 128211378X] | [[Psycholoog]] |- | [[:d:Q136974368|Q136974368]] | [[Andreas Löcken]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1195473419 1195473419] | |- | [[:d:Q136991108|Q136991108]] | [[Laura Katharina Mühlhausen]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1112629114 1112629114] | [[assistant physician]] |- | [[:d:Q133350337|Q133350337]] | [[Heiner Zille]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/120263561X 120263561X] | |- | [[:d:Q133360207|Q133360207]] | [[Jan Philipp Lemmerhirt]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1196850682 1196850682] | [[Aftheker]] |- | [[:d:Q136854495|Q136854495]] | [[Leonie Ascheberg]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1053975554 1053975554] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q136973158|Q136973158]] | [[Torben Göpel]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1193264472 1193264472] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q1731236|Q1731236]] | [[Alligatoah]] | data-sort-value="1989" | 1989-09-28 | [[Bild:Alligatoah - Pressefoto 2015 - 3.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Langen]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1051542863 1051542863] | [[Rapper]]<br/>[[Singer]]<br/>[[DJ]]<br/>[[Musikproduzent]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Schriever]] |- | [[:d:Q112862335|Q112862335]] | [[Julia Carstens]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[political appointee]]<br/>[[Politiker]] |- | [[:d:Q133313402|Q133313402]] | [[Daniel Walacides]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1095553070 1095553070] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133339212|Q133339212]] | [[Adriaan den Hertog]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1236583116 1236583116] | [[Afkaat|Avkaat]] |- | [[:d:Q133345149|Q133345149]] | [[Lennart Caspers]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1201827493 1201827493] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q519462|Q519462]] | [[André Hahn]] | data-sort-value="1990" | 1990-08-13 | [[Bild:Andre Hahn.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q17321795|Q17321795]] | [[Frozen Skies]] | data-sort-value="1990" | 1990-10-29 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[DJ]]<br/>[[Musikproduzent]] |- | [[:d:Q133348446|Q133348446]] | [[Finn Richter]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1193265894 1193265894] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q136584195|Q136584195]] | [[Lennart Bolten]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/126845480X 126845480X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q139278650|Q139278650]] | [[Irina Wojahn]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1234739674 1234739674] | |- | [[:d:Q133371191|Q133371191]] | [[Matthias Schilde]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1299239773 1299239773] | [[agronomist]] |- | [[:d:Q133330667|Q133330667]] | [[Christopher Rinckhoff]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1171006845 1171006845] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q133349032|Q133349032]] | [[Tobias Picker]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1275413277 1275413277] | [[mechanical engineer]] |- | [[:d:Q136859676|Q136859676]] | [[Jule Brielmaier]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1302304178 1302304178] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136862608|Q136862608]] | [[Annike Knabe]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/131066546X 131066546X] | [[geodesist]] |- | [[:d:Q1817332|Q1817332]] | [[Lena Petermann]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-05 | [[Bild:Lena Petermann FIFA Women's World Cup Canada 2015 - Edmonton (19441949965) (2) (cropped).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1264076010 1264076010] | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q122898409|Q122898409]] | [[Hendrik Gruhn]] | data-sort-value="1994" | 1994-08-13 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[basketball coach]]<br/>[[Basketballspeler]] |- | [[:d:Q133435406|Q133435406]] | [[Janne Uhlenbruck]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1310465738 1310465738] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q136993067|Q136993067]] | [[Alexandra Veronika Jürs]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1289528896 1289528896] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q92985234|Q92985234]] | [[Lisa Borutta]] | data-sort-value="1997" | 1997-12-03 | [[Bild:2021-05-16 Handball Frauen, OLYMP Final4 2021, HL Buchholz 08-Rosengarten vs. SG BBM Bietigheim 1DX 3666 by Stepro (cropped).jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Handballspeler]] |- | [[:d:Q133435550|Q133435550]] | [[Wiebke Arfmann]] | data-sort-value="1997" | 1997 | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1310724075 1310724075] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q30068040|Q30068040]] | [[Alicia Kersten]] | data-sort-value="1998" | 1998-07-22 | [[Bild:Alicia Kersten 20181125.jpg|center|80px]] | [[Cuxhoben]] | | | | [[Footballspeler]] |- | [[:d:Q56707598|Q56707598]] | [[Thorben Döding]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-07 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler]] |- | [[:d:Q1340027|Q1340027]] | [[Imke Müller]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Schauspeler]] |- | [[:d:Q2076031|Q2076031]] | [[Peter Jensen]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist]] |- | [[:d:Q15435413|Q15435413]] | [[Birte Schaake]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Trainer]]<br/>[[basketball coach]] |- | [[:d:Q118847932|Q118847932]] | [[Jonas Martens]] | data-sort-value="2000" | 2000-01-23 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]] |- | [[:d:Q115161434|Q115161434]] | [[Kilian Brockhoff]] | data-sort-value="2004" | 2004-05-17 | | [[Cuxhoben]] | | | | [[Basketballspeler]] |- | [[:d:Q40927350|Q40927350]] | [[Olaf Hiort]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/112321615 112321615] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[endocrinologist]] |- | [[:d:Q85016610|Q85016610]] | [[Ralf Bösch]] | | [[Bild:Ralf Boesch 2014.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | [[Wikimedian]] |- | [[:d:Q87632142|Q87632142]] | [[Julia Butt]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1135595070 1135595070] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Bioloog]] |- | [[:d:Q95325299|Q95325299]] | [[Petrus Barbarossa]] | | | | data-sort-value="1598" | 1598 | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | [https://d-nb.info/gnd/1034669311 1034669311] | [[Pastoor]]<br/>[[superintendent]] |- | [[:d:Q113842285|Q113842285]] | [[Wolfgang Nein]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1115672088 1115672088] | [[Pastoor]] |- | [[:d:Q130814527|Q130814527]] | [[Marina Mellenthin]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1024421716 1024421716] | |- | [[:d:Q130832478|Q130832478]] | [[Heide Boeth]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1043244204 1043244204] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q132929567|Q132929567]] | [[Kurt Dreikorn]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1117941868 1117941868] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133066981|Q133066981]] | [[Johann Justus Crusius]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025031318 1025031318] | |- | [[:d:Q133094042|Q133094042]] | [[Johannes Finck]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1075511461 1075511461] | |- | [[:d:Q133127593|Q133127593]] | [[Claas Heymann]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1078337187 1078337187] | [[Inschenör]] |- | [[:d:Q133323510|Q133323510]] | [[Melchior Jacob Bluhm]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1130194248 1130194248] | [[law student]] |- | [[:d:Q133334496|Q133334496]] | [[Ken Felix Kraffert]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1172049017 1172049017] | |- | [[:d:Q133335820|Q133335820]] | [[Jens Mohr]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1156281415 1156281415] | [[Naturwetenschopper]] |- | [[:d:Q133357841|Q133357841]] | [[Hendrik Arendt]] | | | [[Duhnen]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [https://d-nb.info/gnd/1204031088 1204031088] | [[Jurist]] |- | [[:d:Q133360810|Q133360810]] | [[Oscar-Rupert Arndt]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1179111036 1179111036] | [[Pharmazeut]] |- | [[:d:Q133373544|Q133373544]] | [[Heinrich Henrici]] | | | [[Antwarp]] | data-sort-value="1657" | 1657 | [[Gemeen Neenkarken]] | [https://d-nb.info/gnd/131661108 131661108] | [[parson]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[Schoolmeester an en Gymnasium]] |- | [[:d:Q133380632|Q133380632]] | [[Jana Weinberg]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1069961248 1069961248] | |- | [[:d:Q133381392|Q133381392]] | [[Brigitte Lampe]] | | | [[Beers]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1028792727 1028792727] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] |- | [[:d:Q133383569|Q133383569]] | [[Anna Juliane Vesting]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1187538175 1187538175] | [[Bioloog]] |- | [[:d:Q133414398|Q133414398]] | [[Verena Labenski]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1077263783 1077263783] | |- | [[:d:Q136469032|Q136469032]] | [[Georg Eduard Braun]] | | | | data-sort-value="1945" | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q136470538|Q136470538]] | [[Karl Fnouka]] | | [[Bild:Infotafel Vorhaben Verrat Verurteilung Helgoländer Widerständler (Cuxhaven-Sahlenburg) 02.jpg|center|80px]] | | data-sort-value="1945" | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q136470624|Q136470624]] | [[Martin Otto Wachtel]] | | [[Bild:Infotafel Vorhaben Verrat Verurteilung Helgoländer Widerständler (Cuxhaven-Sahlenburg) 02.jpg|center|80px]] | | data-sort-value="1945" | 1945-04-21 | [[Sahlenborg]] | | [[Wedderständler]] |- | [[:d:Q137001831|Q137001831]] | [[Ernst Langner]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1025137132 1025137132] | [[Ökonoom]] |- | [[:d:Q137012664|Q137012664]] | [[Murat Karaboğa]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1081742046 1081742046] | [[Politoloog]] |- | [[:d:Q137017431|Q137017431]] | [[Horst Thode]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1061145220 1061145220] | [[master craftsman]] |- | [[:d:Q137037738|Q137037738]] | [[Carl Ferdinand Haeseler]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1073365816 1073365816] | |- | [[:d:Q137084879|Q137084879]] | [[Britta Gädtke]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1156348293 1156348293] | |- | [[:d:Q137100549|Q137100549]] | [[Ricarda Johanna Seemann]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1273764587 1273764587] | [[orthopedist]] |- | [[:d:Q137105845|Q137105845]] | [[Sarah Heinisch]] | | | [[Cuxhoben]] | | | [https://d-nb.info/gnd/1283591383 1283591383] | [[Philosoph]] |- | [[:d:Q139024374|Q139024374]] | [[Heinrich Ehlers]] | | | [[Gemeen Kumbarg|Kumbarg]] | data-sort-value="1743" | 1743 | [[Elm (Oortschop)|Elm]] | [https://d-nb.info/gnd/142509795 142509795] | [[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] |- | [[:d:Q139111842|Q139111842]] | [[Johann Nikolaus Goetze]] | | | | data-sort-value="1844" | 1844 | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | [https://d-nb.info/gnd/1017019614 1017019614] | [[syndic]] |- | [[:d:Q139166995|Q139166995]] | [[Hartwig Sithmann]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | [https://d-nb.info/gnd/122178408 122178408] | [[Lutheran theologian]] |- | [[:d:Q139484453|Q139484453]] | [[Johannes Sittmann]] | | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | | | | |} {{Wikidata list end}} 7wpn291xt1t54bxh1nsg3o4wwykmvet 0 71890 1066294 1066012 2026-05-23T12:01:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066294 wikitext text/x-wiki '''[[Biathlon]]''' weer 2014 in [[Sotschi]] in’ Rahmen vun de '''[[Olympisch Winterspelen 2014|XXII. Olympisch Winterspelen]]''' to’n 15. Mal vertreden. De Wettkämpe funnen in de Wettkampregion ''Krasnaja Poljana'', de Schneeregion buterhalv vun Sotschi, statt. Veranstaltensoort weer dat [[Laura Biathlon- un Skilangloopzentrum]], en Anlaag, de up den [[Psechako]]-Bargkamm ''(Chrebet Psechako)'' erricht wurr. De Anlaag is etwa söss Kilometer vun [[Krasnaja Poljana]] weg un enthollt en Langloop- un Biathlon-Stadion för jewiels 7.500 Tokiekers. In de Saison 2012/2013 wurr de Anlaag mit Rennen vun den Biathlon-Weltcup inweeht. De Naam „Laura“ kumm vun en wilden Bargstroom in’ [[Kaukasus]]. Spoodriekste Natschoon [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|veer Johr tovör]] in [[Vancouver]] weer Norwegen mit dree golden un fiev Medaillen insgesamt. De Rennen hörrn nich, as sonst bispeelswies de [[Biathlon-Weltmeesterschaften]] in de nich-olympisch Johren, to’n Biathlon-Weltcup vun de Saison 2013/14. == Översicht == === Tietplaan === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="19" | Tietplaan vun de Biathlonwettkämpe bi de Olympisch Winterspelen 2014<ref name="CP">[http://www.sochi2014.com/en/games/sport/olympic-games/ Competition Schedule] {{Webarchiv|url=http://www.sochi2014.com/en/games/sport/olympic-games/ |wayback=20140106221035 |text=Competition Schedule |archiv-bot=2026-03-14 06:46:44 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Februar !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! 11. !! 12. !! 13. !! 14. !! 15. !! 16. !! 17. !! 18. !! 19. !! 20. !! 21. !! 22. !! 23. !! Ges. |- | style="text-align:left" | Biathlon | | || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || '''11''' |- | colspan="19" | • = Medaillenentscheeden |} == Wettbewarven == Nee upnommen wurr in dat olympisch Programm vun de Biathleten de [[Mixed]]-Staffel. All siet [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|2007]] wurrd de in’ Rahmen vun [[Biathlon-Weltmeesterschapen]] utdragen. Tovör wurrn eegenstännig [[Biathlon-Mixed-Staffel-Weltmeesterschapen]] dörführt. {| {{Wettkampergevnis|Titel=Medaillenränge}} <!--|- | Datum un Wettkamp | Goldmedaille | Sülvermedaille | Bronzemedaille --> |- | 8. Februar 2014 (Sa.) <br /> Sprint Mannlüüd (10 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Ole Einar Bjørndalen]] | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] [[Dominik Landertinger]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]] |- | 10. Februar 2014 (Mo.)<br /> Verfolgung Mannlüüd (12,5 km) | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Ondřej Moravec]] | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Jean-Guillaume Béatrix]] |- | 13. Februar 2014 (Do.)<br /> Eenzel Mannlüüd (20 km) | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] [[Erik Lesser]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] |- | 19. Februar 2014 (Di.)<br /> Massenstart Mannlüüd (15 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Emil Hegle Svendsen]] | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Ondřej Moravec]] |- | 22. Februar 2014 (Sa.)<br /> Staffel Mannlüüd (4 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] Düütschland<br /> [[Erik Lesser]]<br /> [[Daniel Böhm]]<br /> [[Arnd Peiffer]]<br /> [[Simon Schempp]] | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] Öösterriek<br /> [[Christoph Sumann]]<br /> [[Daniel Mesotitsch]]<br /> [[Simon Eder]]<br /> [[Dominik Landertinger]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]] |- | 9. Februar 2014 (So.)<br /> Sprint Fruen (7,5 km) | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowoakei]] [[Anastasiya Kuzmina]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] [[Wita Semerenko]] |- | 11. Februar 2014 (Di.)<br /> Verfolgung Fruen (10 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Tora Berger]] | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] [[Teja Gregorin]] |- | 14. Februar 2014 (Fr.)<br /> Eenzel Fruen (15 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] [[Selina Gasparin]] | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Nadseja Skardsina]] |- | 17. Februar 2014 (Mo.)<br /> Massenstart Fruen (12,5 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Gabriela Soukalová]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Tiril Eckhoff]] |- | 21. Februar 2014 (Fr.)<br /> Staffel Fruen (4 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] Ukraine<br /> [[Wita Semerenko]]<br /> [[Julija Dschyma]]<br /> [[Walentyna Semerenko]]<br /> [[Olena Pidhruschna]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] Russland<br /> [[Jana Sergejewna Romanowa|Jana Romanowa]]<br /> [[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br /> [[Jekaterina Jewgenjewna Schumilowa|Jekaterina Schumilowa]]<br /> [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Fanny Horn]]<br /> [[Tiril Eckhoff]]<br /> [[Ann Kristin Flatland]]<br /> [[Tora Berger]] |- | 19. Februar 2014 (Mi.)<br /> Mixed-Staffel (2 x 6 km + 2 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Tora Berger]]<br /> [[Tiril Eckhoff]]<br /> [[Ole Einar Bjørndalen]]<br /> [[Emil Hegle Svendsen]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] Tschechien<br /> [[Veronika Vítková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br /> [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br /> [[Ondřej Moravec]] | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] Italien<br /> [[Dorothea Wierer]]<br /> [[Karin Oberhofer]]<br /> [[Dominik Windisch]]<br /> [[Lukas Hofer]] |} === Mannlüüd === ==== Sprint (10 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ole Einar Bjørndalen]] | align="right"| 24:33,5 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 24:34,8 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]] | align="right"| 24:39,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]] | align="right"| 24:39,9 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]] | align="right"|24:43,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"|24:45,9 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 24:47,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 24:48,1 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 25:02,8 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Jakov Fak]] | align="right"| 25:06,5 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 25:07,6 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 25:08,8 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:center;" | ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 25:16,4 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 25:25,5 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 21 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 25:26,7 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 34 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 26:01,2 | style="text-align:center;" | 2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 26:06,6 | style="text-align:center;" | 0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Serafin Wiestner]] | align="right"| 26:10,2 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]] | align="right"| 26:25,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 58 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Christoph Stephan]] | align="right"|26:55,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 63 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Benjamin Weger]] | align="right"| 27:00,5 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 81 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Markus Windisch]] | align="right"| 28:14,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |} </div> Datum: Saterdag, 8. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung (12,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! <abbr title="Startnummer">Bib</abbr> ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 33:48,6 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 34:02,7 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Jean-Guillaume Béatrix]] | align="right"| 34:12,8 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ole Einar Bjørndalen]] | align="right"| 34:14,5 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Romanowitsch Ustjugow|Jewgeni Ustjugow]] | align="right"| 34:25,3 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 34:27,7 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 34:28,8 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 34:28,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 17 | [[Bild:Flag of Latvia.svg|25px|Lettland]] | [[Andrejs Rastorgujevs]] | align="right"| 34:36,9 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 34:37,5 | style="text-align:center;" | 0+0+1+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 12 | style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"|34:43,0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 21 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 34:53,1 | style="text-align:center;" | 1+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 34:53,1 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | 34 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 35:21,4 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 35:40,0 | style="text-align:center;" | 1+0+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 37 | style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 36:23,4 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]] | align="right"| 36:58,2 | style="text-align:center;" | 1+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 43 | style="text-align:center;" | 58 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Christoph Stephan]] | align="right"| 37:18,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 57 | style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Serafin Wiestner]] | align="right"| 39:48,1 | style="text-align:center;" | 2+1+3+1 |} </div> Datum: Maandag, 10. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> </div> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel (20 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 49:31,7 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 49:43,9 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] | align="right"| 50:06,2 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 50:09,5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"|50:10,2 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Jean-Guillaume Béatrix]] | align="right"| 50:15,5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 50:30,3 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] | [[Lowell Bailey]] | align="right"| 50:57,4 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Serhij Semenow]] | align="right"| 51:07,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Daniel Böhm]] | align="right"| 51:09,4 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 51:34,6 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 51:50,3 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andreas Birnbacher (Biathlet)|Andreas Birnbacher]] | align="right"| 52:17,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 24 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 52:39,1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 53:53,3 | style="text-align:center;" | 2+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Simon Hallenbarter]] | align="right"| 54:52,2 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 48 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Benjamin Weger]] | align="right"| 54:54,5 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 65 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 56:31,4 | style="text-align:center;" | 1+1+1+3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 67 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Ivan Joller]] | align="right"| 56:40,6 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 71 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Markus Windisch]] | align="right"| 57:18,5 | style="text-align:center;" | 0+2+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 79 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Claudio Böckli]] | align="right"| 58:19,2 | style="text-align:center;" | 1+1+0+2 |} </div> Datum: Dönnerdag, 13. Februar 2014, 18:00 Uhr (15:00 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 89 Athleten, een hett dat Rennen nich to Enn’ brocht<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SMIN/BTM020101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 20 km Einzel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-13|zugriff = 2013-02-15}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart (15 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 42:29,1 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 42:29,1 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 42:42,9 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Jakov Fak]] | align="right"| 42:57,2 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] | align="right"| 43:25,3 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Sweden.svg|25px|Sweden]] | [[Fredrik Lindström (Biathlet)|Fredrik Lindström]] | align="right"| 43:30,5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 43:32,8 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Johannes Thingnes Bø]] | align="right"| 43:34,2 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Brendan Green]] | align="right"| 43:38,3 | style="text-align:center;" | 1+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]] | align="right"| 43:41,6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | ... | ... | ... | style="text-align:center;" | ... | align="right"| ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 43:48,3 | style="text-align:center;" | 2+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 44:30,7 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 18 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 44:35,0 | style="text-align:center;" | 0+1+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 45:28,4 | style="text-align:center;" | 1+1+3+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 26 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 45:34,2 | style="text-align:center;" | 0+0+2+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 45:39,0 | style="text-align:center;" | 1+2+1+0 |} </div> Datum: Dienstag, 18. Februar 2014, 14:45 Uhr (11:45 Uhr MEZ) <br /> Oorsprünglich weer de Massenstart för Sönndag, 16. Februar, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) ansett, wegen dicht Nebel wurr dat Rennen tonächst um een Stünn, later up 10:00 Uhr (7:00 MEZ) den nächsten Dag schaaven.<ref>{{Internetquelle|url = http://de.eurosport.yahoo.com/news/biathlon-massenstart-wegen-nebel-abgesagt-153755768--spt.html|titel = Biathlon - Massenstart wegen Nebel abgesagt|hrsg = eurosport.com|datum = 2013-02-16|zugriff = 2013-02-16}} {{Webarchiv|url=http://de.eurosport.yahoo.com/news/biathlon-massenstart-wegen-nebel-abgesagt-153755768--spt.html |wayback=20140302015637 |text=Biathlon - Massenstart wegen Nebel abgesagt |archiv-bot=2026-05-23 12:01:05 InternetArchiveBot }}</ref> Aber ok disse Termin kunn wegen Nebel nich inhollen wurrn; he wurr toeerst up de Nahmiddag un denn noch mal weer um een Dag nach achtern schaaven. Qualifizeert för den Massenstart sümd all biterherigen Medaillenwinner as ok de 15 best Biathleten in’ Gesamtweltcup vun de Saison. Upstockt wurrd dat 30-köppig Starterfeld dör de Athleten, de bi de bit dorhen dörführt olympisch Wettkämpen an’ meesten Weltcuppunkte kreegen hemm. <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel (4 × 7,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Daniel Böhm]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Simon Schempp]] | 1:12:19,4 | style="text-align:center;" | 0+2 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]]<br />[[Daniel Mesotitsch]]<br />[[Simon Eder]]<br />[[Dominik Landertinger]] | 1:12:45,7 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]] | 1:13:10,3 | style="text-align:center;" | 1+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]]<br />[[Dominik Windisch]]<br />[[Markus Windisch]]<br />[[Lukas Hofer]] | 1:13:15,5 | style="text-align:center;" | 0+11 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Peter Dokl]]<br />[[Jakov Fak]]<br />[[Klemen Bauer]]<br />[[Janez Marič]] | 1:13:43,1 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]]<br />[[Scott Perras]]<br />[[Brendan Green]]<br />[[Nathan Smith (Biathlet)|Nathan Smith]] | 1:13:46,2 | style="text-align:center;" | 1+10 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Alexis Bœuf]]<br />[[Jean-Guillaume Béatrix]]<br />[[Simon Desthieux]]<br />[[Martin Fourcade]] | 1:13:46,4 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Dmytro Pidrutschnyj]]<br />[[Andrij Derysemlja]]<br />[[Artem Pryma]]<br />[[Serhij Semenow]] | 1:14:21,1 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Sweden.svg|25px|Sweden]] | [[Tobias Arwidson]]<br />[[Björn Ferry]]<br />[[Fredrik Lindström (Biathlet)|Fredrik Lindström]]<br />[[Carl Johan Bergman]] | 1:14:32,0 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Michal Krčmář]]<br />[[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br />[[Tomáš Krupčík]]<br />[[Ondřej Moravec]] | 1:15:11,9 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DSQ | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Alexei Anatoljewitsch Wolkow|Alexei Wolkow]]<br />[[Jewgeni Romanowitsch Ustjugow|Jewgeni Ustjugow]]<br />[[Dmitri Wladimirowitsch Malyschko|Dmitri Malyschko]]<br />[[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]] | 1:12:15,9 | style="text-align:center;" | 0+8</div> |} </div> Datum: Saterdag, 22. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> <div style="clear:both;"></div> <br /> === Fruen === ==== Sprint (7,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] | [[Anastasiya Kuzmina]] | align="right"| 21:06,8 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | align="right"| 21:26,7 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]] | align="right"| 21:28,5 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 21:34,7 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 21:36,7 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]] | align="right"| 21:37,4 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Weronika Nowakowska-Ziemniak]] | align="right"| 21:37,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 21:38,2 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 21:38,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tora Berger]] | align="right"| 21:40,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 21:40,8 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:center;" | ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 21:46,5 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 22:01,5 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 22:15,6 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 41 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| 22:53,1 | style="text-align:center;" |2+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 46 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 23:03,2 | style="text-align:center;" |0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 54 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Nicole Gontier]] | align="right"| 23:26,3 | style="text-align:center;" |1+3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 76 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Katharina Innerhofer]] | align="right"| 24:49,0 | style="text-align:center;" |1+3 |} </div> Datum: Sönndag, 9. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 84 Athletinnen<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWSP/BTW007101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 7,5 km Sprint|hrsg = IBU|datum = 2013-02-09|zugriff = 2013-02-12}}</ref> [[Olga Gennadjewna Wiluchina]] wurr de Sülvermedaille 2017 weer aferkannt. <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung (10 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! <abbr title="Startnummer">Bib</abbr> ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 29:30,7 | 0+0+0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tora Berger]] | align="right"| 30:08,3 | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Teja Gregorin]] | align="right"| 30:12,7 | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 29 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 30:18,3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Walentyna Semerenko]] | align="right"| 30:23,6 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] | [[Anastasiya Kuzmina]] | align="right"| 30:29,1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | align="right"| 30:32,9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 30:37,8 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 24 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ann Kristin Flatland]] | align="right"| 30:40,2 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]] | align="right"| 30:40,3 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 30:59,1 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 32:16,6 | style="text-align:center;" | 2+1+1+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 29 | style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 32:30,4 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 30 | style="text-align:center;" | 46 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 32:38,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 31 | style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 32:42,8 | style="text-align:center;" | 2+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 39 | style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 33:25,0 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | 41 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| 33:34,0 | style="text-align:center;" | 0+2+1+0 |} </div> Datum: Dienstag, 11. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> Qualifizeert: 60 Athletinnen, dree dorvan sünd nich start, un een hett dat Rennen nich afslooten<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWPU/BTW510101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 10 km Verfolgung|hrsg = IBU|datum = 2013-02-11|zugriff = 2013-02-12}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel (15 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 43:19.6 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 44:35.3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Nadseja Skardsina]] | align="right"| 44:57.8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 45:17.1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 45:34.0 | style="text-align:center;" | 0+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Veronika Vítková]] | align="right"| 45:46.0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Julija Dschyma]] | align="right"| 45:49.9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Olena Pidhruschna]] | align="right"| 45:59.5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Finland.svg|25px|Finnland]] | [[Kaisa Mäkäräinen]] | align="right"| 46:02.5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Krystyna Pałka]] | align="right"| 46:27.3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 46:45.7 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 46:46.6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 47:30.4 | style="text-align:center;" | 3+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 28 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Katharina Innerhofer]] | align="right"| 48:28.3 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 33 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 48:46.9 | style="text-align:center;" | 1+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 36 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 48:56.4 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 37 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Irene Cadurisch]] | align="right"| 49:01.0 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Hildebrand]] | align="right"| 49:06.4 | style="text-align:center;" | 0+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 43 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Alexia Runggaldier]] | align="right"| 49:35.6 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 45 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Nicole Gontier]] | align="right"| 49:51.2 | style="text-align:center;" | 0+1+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 62 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Aita Gasparin]] | align="right"| 52:14.9 | style="text-align:center;" | 1+3+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DNF | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| | style="text-align:left;" | {{0}}2+3 |} </div> Datum: Freitag, 14. Februar 2014, 18:00 Uhr (15:00 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 84 Athletinnen, twee dorvan sünd nich an den Strat gahn un veer hemm dat Rennen nich afslooten<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWIN/BTW015101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 15 km Einzel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-14|zugriff = 2013-02-15}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart (12,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Zeit (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 35:25,6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 35:45,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tiril Eckhoff]] | align="right"| 35:52,9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Teja Gregorin]] | align="right"| 36:05,0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Monika Hojnisz]] | align="right"| 36:20,5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Finland.svg|25px|Finnland]] | [[Kaisa Mäkäräinen]] | align="right"| 36:27,1 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Olena Pidhruschna]] | align="right"| 36:37,1 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Veronika Vítková]] | align="right"| 36:49,3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 36:54,9 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 36:55,3 | style="text-align:center;" | 0+0+3+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 37:03,6 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 17 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 37:19.2 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]] | align="right"| 38:37,4 | style="text-align:center;" | 1+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 28 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Hildebrand]] | align="right"| 39:09,5 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DNF | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| | style="text-align:left;" | {{0}} 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DSQ<ref name="DSQ Sachenbacher">[http://www.olympic.org/Documents/Commissions_PDFfiles/Disciplinary_commission/Sochi2014_Disciplinary_Commission-Sachenbacher.pdf IOC DISCIPLINARY COMMISSION DECISION] (pdf)</ref> | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| (35:53,9) | style="text-align:center;" | (0+0+0+0) |} </div> Datum: Maandag, 17. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> Qualifizeert: 30 Athletinnen, een hett hör Rennen nich to’n Enn’ brocht, een wurr nahderhen disqualifizeert.<ref>{{Internetquelle|url = http://services.biathlonresults.com/Results.aspx?RaceId=BT1314SWRLOG__SWMS|titel = IBU Datacenter – Massenstart 12,5 km|hrsg = IBU|datum = 2013-02-17|zugriff = 2013-02-22}}</ref> Qualifizeert för den Massenstart weern all bitherigen Medaillenwinnerinnen as ok de 15 best Biathletinnen vun den Gesamtweltcup in de Saison. Upfüllt wurr dat 30-köppige Starterfeld dör de Athletinnen, de bi de bit dorhen dörführt olympisch Wettkämpen an’ meesten Weltcuppunkte kreegen harrn. De veertplatzeerte [[Evi Sachenbacher-Stehle]] wurr nahderhen disqualifizeert. <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel (4 × 6 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! width="60" | Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Straafrunenn<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]]<br />[[Julija Dschyma]]<br />[[Walentyna Semerenko]]<br />[[Olena Pidhruschna]] | 1:10:02,5 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#DCE5E5;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Fanny Horn]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ann Kristin Flatland]]<br />[[Tora Berger]] | 1:10:40,1 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFDAB9;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Eva Puskarčíková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br />[[Jitka Landová]]<br />[[Veronika Vítková]] | 1:11:25,7 | style="text-align:center;" | 0+14 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Ljudmila Kalintschyk]]<br />[[Nadseja Skardsina]]<br />[[Nadseja Pissarawa]]<br />[[Darja Domratschawa]] | 1:11:33,4 | style="text-align:center;" | 1+8 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]]<br />[[Nicole Gontier]]<br />[[Michela Ponza]]<br />[[Karin Oberhofer]] | 1:11:43,3 | style="text-align:center;" | 1+9 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] | [[Susan Dunklee]]<br />[[Hannah Dreissigacker]]<br />[[Sara Studebaker]]<br />[[Annelies Cook]] | 1:12:14,2 | style="text-align:center;" | 0+13 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Rosanna Crawford]]<br />[[Megan Imrie]]<br />[[Megan Heinicke]]<br />[[Zina Kocher]] | 1:12:21,5 | style="text-align:center;" | 2+12 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]]<br />[[Elisa Gasparin]]<br />[[Aita Gasparin]]<br />[[Irene Cadurisch]] | 1:12:34,3 | style="text-align:center;" | 0+9 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Krystyna Pałka]]<br />[[Magdalena Gwizdoń]]<br />[[Weronika Nowakowska-Ziemniak]]<br />[[Monika Hojnisz]] | 1:12:34,4 | style="text-align:center;" | 4+8 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]]<br />[[Andrea Henkel]]<br />[[Franziska Hildebrand]]<br />[[Laura Dahlmeier]] | 1:13:44,2 | style="text-align:center;" | 0+6 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | DSQ | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jana Sergejewna Romanowa|Jana Romanowa]]<br />[[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br />[[Jekaterina Jewgenjewna Schumilowa|Jekaterina Schumilowa]]<br />[[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | 1:10:28,9 | style="text-align:center;" | 0+4 |} </div> Datum: Freedag, 21. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> [[Olga Gennadjewna Wiluchina]] un [[Jana Sergejewna Romanowa]] wurr de Sülvermedaille 2017 wegen Doping weer aferkannt. <div style="clear:both;"></div> <br /> === Mixed-Staffel (2 × 6 km + 2 × 7,5 km) === <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Tiet (min) ! Straafrunenn<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]]<br /> <small>[[Tora Berger]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]]</small> | style="text-align:right"| 1:09:17,0 | style="text-align:center"| 0+2<br /><small>0+2<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#DCE5E5;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] <small>[[Veronika Vítková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br />[[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br />[[Ondřej Moravec]]</small> | style="text-align:right"| 1:09:49,6 | style="text-align:center"| 0+7<br /><small>0+1<br />0+3<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFDAB9;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] <small>[[Dorothea Wierer]]<br />[[Karin Oberhofer]]<br />[[Dominik Windisch]]<br />[[Lukas Hofer]]</small> | style="text-align:right"| 1:10:15,2 | style="text-align:center"| 0+6<br /><small>0+1<br />0+1<br />0+4<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] <small>[[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br />[[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]]<br />[[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]]<br />[[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]]</small> | style="text-align:right"| 1:11:04,4 | style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+3<br />0+2<br />1+3<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] <small>[[Jana Gereková]]<br />[[Anastasiya Kuzmina]]<br />[[Pavol Hurajt]]<br />[[Matej Kazár]]</small> | style="text-align:right"| 1:11:04,7 |style="text-align:center"| 0+10<br /><small>0+5<br />0+2<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] <small>[[Marie Dorin-Habert]]<br />[[Anaïs Bescond]]<br />[[Jean-Guillaume Béatrix]]<br />[[Martin Fourcade]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:04,3 |style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+2<br />1+4<br />0+1<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] <small>[[Natalija Burdyha]]<br />[[Marija Panfilowa]]<br />[[Andrij Derysemlja]]<br />[[Serhij Semenow]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:05,2 |style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+1<br />0+1<br />1+3<br />0+2<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] <small>[[Susan Dunklee]]<br />[[Hannah Dreissigacker]]<br />[[Tim Burke (Biathlet)|Tim Burke]]<br />[[Lowell Bailey]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:20,1 | style="text-align:center"| 1+13<br /><small>0+2<br />1+4<br />0+4<br />0+3<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] <small>[[Lisa Hauser]]<br />[[Katharina Innerhofer]]<br />[[Daniel Mesotitsch]]<br />[[Friedrich Pinter]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:34,8 | style="text-align:center"| 1+7<br /><small>1+3<br />0+2<br />0+1<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] <small>[[Ljudmila Kalintschyk]]<br />[[Nastassja Dubaresawa]]<br />[[Uladsimir Tschapelin]]<br />[[Jauhen Abramenka]]</small> | style="text-align:right"| 1:13:11,8 | style="text-align:center"| 0+9<br /><small>0+0<br />0+5<br />0+4<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center"| ... | {{0}}... | style="text-align:right"| ... {{0}} | style="text-align:center"| ... |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] <small>[[Elisa Gasparin]]<br />[[Selina Gasparin]]<br />[[Benjamin Weger]]<br />[[Simon Hallenbarter]]</small> | style="text-align:right"| 1:13:33,9 | style="text-align:center"| 0+9<br /><small>0+4<br />0+2<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | DSQ<ref name="DSQ Sachenbacher"/> | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] <small>[[Evi Sachenbacher-Stehle]]<br />[[Laura Dahlmeier]]<br />[[Daniel Böhm]]<br />[[Simon Schempp]]</small> | style="text-align:right"| (1:10:58,3) | style="text-align:center"| (0+9)<br /><small>(0+4)<br />(0+1)<br />(0+4)<br />(0+0)<br /></small> |} </div> [[Datei:Призеры Биатлон Смешанная эстафета.JPG|mini|Siegerehrung der Mixed-Staffel]] Datum: Mittweek, 19. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 16 Staffeln, överrunnd: 1, nahderhen disqualifizeert: 1<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/MXRL/BTX408101_C73C_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – Mixed-Staffel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-19|zugriff = 2013-02-20}}</ref> <div style="clear:both;"></div> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == {{commons|Biathlon at the 2014 Winter Olympics}} [[Kategorie:Biathlon]] 4axkk2y596t13775wf5scvg9ew2i0u2 2 75435 1066392 1065136 2026-05-23T23:44:25Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1066392 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { { ?item wdt:P31 wd:Q22678370 . } UNION { ?item wdt:P17 wd:Q153943 . } } |section= |sort=label |columns=label,description,P17,P31,P131,P150,P138,P571,P576 |thumb=80 |min_section=1 |links=red |wdedit=yes }} {| class='wikitable sortable wd_can_edit' ! label ! description ! Land ! is en ! liggt in de Verwaltenseenheit ! Ünnerafdelen ! nöömt na ! Tied opstellt / grünnt ! Tied oplööst |- class='wd_q23787039' |class='wd_label'| [[Bankhaus Z. H. Gumpel]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[Organisatschoon]]<br/>[[business]]<br/>[[private bank]] |class='wd_p131'| [[Mitte]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1796" | 1796 |class='wd_p576' data-sort-value="1938" | 1938 |- class='wd_q1229757' |class='wd_label'| [[Bielefeld District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Werser]]<br/>[[Departement von de Fulda]] |class='wd_p150'| [[Canton of Bielefeld]]<br/>[[Canton of Brackwede]] |class='wd_p138'| [[Builefeld]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229751' |class='wd_label'| [[Blankenburg District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Saale]] |class='wd_p150'| [[Canton of Blankenburg]]<br/>[[Canton of Derenburg]]<br/>[[Canton of Elbingerode]]<br/>[[Canton of Ermsleben]]<br/>[[Canton of Hasselfelde]]<br/>[[Canton of Ilsenburg]]<br/>[[Canton of Quedlinburg-Land]]<br/>[[Canton of Quedlinburg]]<br/>[[Canton of Wernigerode-Land]]<br/>[[Canton of Wernigerode]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229760' |class='wd_label'| [[Brunswick District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Oker]] |class='wd_p150'| [[Canton of Bettmar]]<br/>[[Canton of Brunswick]]<br/>[[Canton of East Brunswick]]<br/>[[Canton of West Brunswick]]<br/>[[Canton of Gebhardshagen]]<br/>[[Canton of Jerxheim]]<br/>[[Canton of Kremlingen]]<br/>[[Canton of Lafferde]]<br/>[[Canton of Lesse]]<br/>[[Canton of Peine]]<br/>[[Canton of Peine-Land]]<br/>[[Canton of Remlingen]]<br/>[[Canton of Rötgesbüttel]]<br/>[[Canton of Saldern]]<br/>[[Canton of Schöppenstedt]]<br/>[[Canton of Wendhausen]]<br/>[[Canton of West Wolfenbüttel]]<br/>[[Canton of East Wolfenbüttel]]<br/>[[Canton of Wolfenbüttel]] |class='wd_p138'| [[Bronswiek]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q139601139' |class='wd_label'| [[Burgstraße 42 (Hannover)]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[residential and commercial building]] |class='wd_p131'| [[Mitte]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q129108620' |class='wd_label'| [[Bäckeramt Hannover]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütsch Kaiserriek]]<br/>[[Weimarer Republik]]<br/>[[Nazi-Düütschland|Düütsch Riek 1933–1945]]<br/>[[British occupation zone in Germany]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[guild]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907157' |class='wd_label'| [[Canton of Abterode]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822603' |class='wd_label'| [[Canton of Adelebsen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822604' |class='wd_label'| [[Canton of Aerzen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15822605' |class='wd_label'| [[Canton of Alfeld]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216256' |class='wd_label'| [[Canton of Allendorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1724087' |class='wd_label'| [[Canton of Alsleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1724133' |class='wd_label'| [[Canton of Amöneburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q107974687' |class='wd_label'| [[Canton of Andreasberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osterode District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47423145' |class='wd_label'| [[Canton of Arendsee]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q48261245' |class='wd_label'| [[Canton of Arneburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1500433' |class='wd_label'| [[Canton of Aschersleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1443698' |class='wd_label'| [[Canton of Aschersleben-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15859388' |class='wd_label'| [[Canton of Aue]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822608' |class='wd_label'| [[Canton of Bahrdorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1724429' |class='wd_label'| [[Canton of Bebra]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q61011323' |class='wd_label'| [[Canton of Beetzendorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q107976757' |class='wd_label'| [[Canton of Benneckenstein]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Nordhausen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822610' |class='wd_label'| [[Canton of Bettmar]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108064985' |class='wd_label'| [[Canton of Beuren]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Dustadt]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q23785517' |class='wd_label'| [[Canton of Bielefeld]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osnabrück District]]<br/>[[Bielefeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15859390' |class='wd_label'| [[Canton of Bischhausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q80723490' |class='wd_label'| [[Canton of Bismark]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1724480' |class='wd_label'| [[Canton of Blankenburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108001788' |class='wd_label'| [[Canton of Bleicherode]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Nordhausen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822612' |class='wd_label'| [[Canton of Blume]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822613' |class='wd_label'| [[Canton of Bockenem]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822614' |class='wd_label'| [[Canton of Bodenburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822615' |class='wd_label'| [[Canton of Bodenfelde]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822616' |class='wd_label'| [[Canton of Bodenwerder]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Höxter District]]<br/>[[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1724531' |class='wd_label'| [[Canton of Borken]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822617' |class='wd_label'| [[Canton of Borsum]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822618' |class='wd_label'| [[Canton of Bovenden]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q23785518' |class='wd_label'| [[Canton of Brackwede]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Bielefeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1590229' |class='wd_label'| [[Canton of Breitenbach]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15116177' |class='wd_label'| [[Canton of Bremke]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Laane]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47953230' |class='wd_label'| [[Canton of Bretsche]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q81085636' |class='wd_label'| [[Canton of Brome]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1808" | 1808-11 |- class='wd_q15822620' |class='wd_label'| [[Canton of Brotterode]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822619' |class='wd_label'| [[Canton of Brunswick]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q134077413' |class='wd_label'| [[Canton of Buer]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[First French Empire]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osnabrück District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q47460693' |class='wd_label'| [[Canton of Burgstall]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822621' |class='wd_label'| [[Canton of Börry]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1724706' |class='wd_label'| [[Canton of Calvörde]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Neuhaldensleben District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q108042815' |class='wd_label'| [[Canton of Clausthal]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osterode District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1724987' |class='wd_label'| [[Canton of Cochstedt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725099' |class='wd_label'| [[Canton of Croppenstedt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q21039659' |class='wd_label'| [[Canton of Cönnern]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216257' |class='wd_label'| [[Canton of Dachrieden]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725118' |class='wd_label'| [[Canton of Dardesheim]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725121' |class='wd_label'| [[Canton of Dassel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725127' |class='wd_label'| [[Canton of Dedeleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725131' |class='wd_label'| [[Canton of Delligsen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1591305' |class='wd_label'| [[Canton of Derenburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q61063953' |class='wd_label'| [[Canton of Diesdorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q21039630' |class='wd_label'| [[Canton of Dieskau]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216258' |class='wd_label'| [[Canton of Dingelstädt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216259' |class='wd_label'| [[Canton of Dorla]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822626' |class='wd_label'| [[Canton of Dransfeld]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108050504' |class='wd_label'| [[Canton of Duderstadt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Dustadt]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216260' |class='wd_label'| [[Canton of Dörna]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15825162' |class='wd_label'| [[Canton of East Brunswick]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15825168' |class='wd_label'| [[Canton of East Wolfenbüttel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807-12-24 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1723128' |class='wd_label'| [[Canton of Ebsdorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725212' |class='wd_label'| [[Canton of Einbeck]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725209' |class='wd_label'| [[Canton of Einbeck-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q30238876' |class='wd_label'| [[Canton of Eisleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725213' |class='wd_label'| [[Canton of Elbingerode]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q107998768' |class='wd_label'| [[Canton of Ellrich]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822630' |class='wd_label'| [[Canton of Elze]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hanover District]]<br/>[[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725214' |class='wd_label'| [[Canton of Endorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725217' |class='wd_label'| [[Canton of Ermsleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216261' |class='wd_label'| [[Canton of Ershausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725222' |class='wd_label'| [[Canton of Eschershausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15694703' |class='wd_label'| [[Canton of Eschwege]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822631' |class='wd_label'| [[Canton of Fallersleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725268' |class='wd_label'| [[Canton of Felsberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q22691874' |class='wd_label'| [[Canton of Fienstedt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907158' |class='wd_label'| [[Canton of Floh]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725308' |class='wd_label'| [[Canton of Frankenau]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725312' |class='wd_label'| [[Canton of Frankenberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1118870' |class='wd_label'| [[Canton of Friedewald]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822634' |class='wd_label'| [[Canton of Friedland]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725319' |class='wd_label'| [[Canton of Frielendorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725318' |class='wd_label'| [[Canton of Fritzlar]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1677358' |class='wd_label'| [[Canton of Fürstenberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725336' |class='wd_label'| [[Canton of Gandersheim]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q47423156' |class='wd_label'| [[Canton of Gardelegen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Neuhaldensleben District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q47460689' |class='wd_label'| [[Canton of Gardelegen-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Neuhaldensleben District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q47837989' |class='wd_label'| [[Canton of Gartow]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1725339' |class='wd_label'| [[Canton of Gatersleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822635' |class='wd_label'| [[Canton of Gebhardshagen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1446490' |class='wd_label'| [[Canton of Gemünden]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1291692' |class='wd_label'| [[Canton of Gensungen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216262' |class='wd_label'| [[Canton of Gerbershausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725343' |class='wd_label'| [[Canton of Gerbstedt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108044344' |class='wd_label'| [[Canton of Gieboldehausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Dustadt]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q21039646' |class='wd_label'| [[Canton of Glaucha]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725371' |class='wd_label'| [[Canton of Goslar]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1803030' |class='wd_label'| [[Canton of Goslar-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822639' |class='wd_label'| [[Canton of Greater Algermissen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1810" | 1810 |- class='wd_q61063992' |class='wd_label'| [[Canton of Greater Apenburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1725399' |class='wd_label'| [[Canton of Grebenstein]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725402' |class='wd_label'| [[Canton of Greene]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q48261226' |class='wd_label'| [[Canton of Grieben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822637' |class='wd_label'| [[Canton of Gronau]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822638' |class='wd_label'| [[Canton of Grone]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216264' |class='wd_label'| [[Canton of Großbartloff]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725426' |class='wd_label'| [[Canton of Grüningen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1488012' |class='wd_label'| [[Canton of Gudensberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822643' |class='wd_label'| [[Canton of Göttingen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1529073' |class='wd_label'| [[Canton of Halberstadt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1803031' |class='wd_label'| [[Canton of Halberstadt-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725458' |class='wd_label'| [[Canton of Halle]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15848818' |class='wd_label'| [[Canton of Halle]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15825164' |class='wd_label'| [[Canton of Halle-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907159' |class='wd_label'| [[Canton of Hallenberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822644' |class='wd_label'| [[Canton of Hameln]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15822645' |class='wd_label'| [[Canton of Hamersleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822646' |class='wd_label'| [[Canton of Harbke]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822647' |class='wd_label'| [[Canton of Hardegsen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822648' |class='wd_label'| [[Canton of Harste]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725463' |class='wd_label'| [[Canton of Harzburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Oker]]<br/>[[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725465' |class='wd_label'| [[Canton of Hasselfelde]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822649' |class='wd_label'| [[Canton of Hausberge]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Minden District]]<br/>[[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q16216265' |class='wd_label'| [[Canton of Heiligenstadt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q30193302' |class='wd_label'| [[Canton of Helfta]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822650' |class='wd_label'| [[Canton of Helmstedt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15825165' |class='wd_label'| [[Canton of Helmstedt-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822651' |class='wd_label'| [[Canton of Hemmendorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1237465' |class='wd_label'| [[Canton of Heringen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907161' |class='wd_label'| [[Canton of Herrenbreitungen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1330678' |class='wd_label'| [[Canton of Hersfeld]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108041843' |class='wd_label'| [[Canton of Herzberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osterode District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725482' |class='wd_label'| [[Canton of Hessen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822653' |class='wd_label'| [[Canton of Hildesheim]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15825166' |class='wd_label'| [[Canton of Hildesheim-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1672438' |class='wd_label'| [[Canton of Hofgeismar]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822654' |class='wd_label'| [[Canton of Hoheneggelsen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822655' |class='wd_label'| [[Canton of Hohenhameln]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822656' |class='wd_label'| [[Canton of Holle]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725484' |class='wd_label'| [[Canton of Holzheim]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1424982' |class='wd_label'| [[Canton of Holzminden]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725487' |class='wd_label'| [[Canton of Homberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725492' |class='wd_label'| [[Canton of Hoof]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725490' |class='wd_label'| [[Canton of Horneburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1270233' |class='wd_label'| [[Canton of Ilsenburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822659' |class='wd_label'| [[Canton of Jerxheim]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725533' |class='wd_label'| [[Canton of Jesberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60894953' |class='wd_label'| [[Canton of Jübar]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1808" | 1808-11 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813-10 |- class='wd_q15822660' |class='wd_label'| [[Canton of Jühnde]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q61235448' |class='wd_label'| [[Canton of Kalbe]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1725554' |class='wd_label'| [[Canton of Kaldern]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1724641' |class='wd_label'| [[Canton of Karlshafen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822662' |class='wd_label'| [[Canton of Kassel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1271319' |class='wd_label'| [[Canton of Kaufungen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725559' |class='wd_label'| [[Canton of Kirchhain]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q81085618' |class='wd_label'| [[Canton of Klötze]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1808" | 1808-11 |- class='wd_q15822663' |class='wd_label'| [[Canton of Kremlingen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822664' |class='wd_label'| [[Canton of Königslutter]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725561' |class='wd_label'| [[Canton of Körle]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822665' |class='wd_label'| [[Canton of Lafferde]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822666' |class='wd_label'| [[Canton of Lamspringe]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1251444' |class='wd_label'| [[Canton of Landeck]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108041259' |class='wd_label'| [[Canton of Lauterberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osterode District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1389420' |class='wd_label'| [[Canton of Leimbach]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1519930' |class='wd_label'| [[Canton of Lengsfeld]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822668' |class='wd_label'| [[Canton of Lesse]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907162' |class='wd_label'| [[Canton of Lichtenau]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1414612' |class='wd_label'| [[Canton of Liebenburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q51893571' |class='wd_label'| [[Canton of Lindau]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osterode District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1725946' |class='wd_label'| [[Canton of Lohra]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822669' |class='wd_label'| [[Canton of Lutter]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q21039494' |class='wd_label'| [[Canton of Löbejün]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47837995' |class='wd_label'| [[Canton of Lüchow]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q48261234' |class='wd_label'| [[Canton of Lüderitz]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726055' |class='wd_label'| [[Canton of Mansfeld]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726061' |class='wd_label'| [[Canton of Marburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726087' |class='wd_label'| [[Canton of Markoldendorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726194' |class='wd_label'| [[Canton of Melle]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[First French Empire]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osnabrück District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1726196' |class='wd_label'| [[Canton of Melsungen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47423146' |class='wd_label'| [[Canton of Mieste]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Neuhaldensleben District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15822671' |class='wd_label'| [[Canton of Moringen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822672' |class='wd_label'| [[Canton of Moritzberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216266' |class='wd_label'| [[Canton of Mühlhausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1528763' |class='wd_label'| [[Canton of Münden]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822674' |class='wd_label'| [[Canton of Münder]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1726466' |class='wd_label'| [[Canton of Naumburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15694705' |class='wd_label'| [[Canton of Nentershausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822675' |class='wd_label'| [[Canton of Netra]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822676' |class='wd_label'| [[Canton of Nettlingen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q134008329' |class='wd_label'| [[Canton of Neuenkirchen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osnabrück District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1811" | 1811 |- class='wd_q1726479' |class='wd_label'| [[Canton of Neukirchen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q21039645' |class='wd_label'| [[Canton of Neumarkt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726480' |class='wd_label'| [[Canton of Neumorschen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1518626' |class='wd_label'| [[Canton of Neustadt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108000093' |class='wd_label'| [[Canton of Neustadt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Nordhausen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108128918' |class='wd_label'| [[Canton of Neustadt am Rübenberge]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hanover District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1581525' |class='wd_label'| [[Canton of Niedenstein]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726489' |class='wd_label'| [[Canton of Niederaula]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726488' |class='wd_label'| [[Canton of Niedermeiser]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108056898' |class='wd_label'| [[Canton of Niederorschel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Dustadt]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822678' |class='wd_label'| [[Canton of Nienover]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108000073' |class='wd_label'| [[Canton of Nordhausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Nordhausen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822679' |class='wd_label'| [[Canton of Northeim]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822680' |class='wd_label'| [[Canton of Nörten]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1342344' |class='wd_label'| [[Canton of Ober-Vellmar]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726553' |class='wd_label'| [[Canton of Oberaula]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1399242' |class='wd_label'| [[Canton of Obergeis]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822682' |class='wd_label'| [[Canton of Obernkirchen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Minden District]]<br/>[[Hanover District]]<br/>[[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15822683' |class='wd_label'| [[Canton of Oldendorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q21039498' |class='wd_label'| [[Canton of Oppin]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822684' |class='wd_label'| [[Canton of Oschersleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q48734144' |class='wd_label'| [[Canton of Osterburg-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576' data-sort-value="1809" | 1809 |- class='wd_q108042262' |class='wd_label'| [[Canton of Osterode]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osterode District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1528542' |class='wd_label'| [[Canton of Osterwick]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822687' |class='wd_label'| [[Canton of Ottbergen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822688' |class='wd_label'| [[Canton of Peine]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15825167' |class='wd_label'| [[Canton of Peine-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1600756' |class='wd_label'| [[Canton of Petersberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1726748' |class='wd_label'| [[Canton of Polleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47953228' |class='wd_label'| [[Canton of Pollitz]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q108001918' |class='wd_label'| [[Canton of Pustleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Nordhausen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108001740' |class='wd_label'| [[Canton of Pützlingen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Nordhausen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1238582' |class='wd_label'| [[Canton of Quedlinburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1803033' |class='wd_label'| [[Canton of Quedlinburg-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47837991' |class='wd_label'| [[Canton of Quickborn]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15822690' |class='wd_label'| [[Canton of Radolfshausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1561477' |class='wd_label'| [[Canton of Rauschenberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907164' |class='wd_label'| [[Canton of Reichensachsen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822692' |class='wd_label'| [[Canton of Remlingen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822694' |class='wd_label'| [[Canton of Rinteln]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1726989' |class='wd_label'| [[Canton of Rosenthal]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727000' |class='wd_label'| [[Canton of Rotenburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727003' |class='wd_label'| [[Canton of Rotenkirchen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822695' |class='wd_label'| [[Canton of Rötgesbüttel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Oker]]<br/>[[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108030455' |class='wd_label'| [[Canton of Sachsa]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Nordhausen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822697' |class='wd_label'| [[Canton of Saldern]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822698' |class='wd_label'| [[Canton of Salzdetfurth]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1610035' |class='wd_label'| [[Canton of Salzgitter]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47542288' |class='wd_label'| [[Canton of Salzwedel-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15822699' |class='wd_label'| [[Canton of Sarstedt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]]<br/>[[Hanover District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q79880013' |class='wd_label'| [[Canton of Schinne]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727453' |class='wd_label'| [[Canton of Schladen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1387096' |class='wd_label'| [[Canton of Schlanstedt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907165' |class='wd_label'| [[Canton of Schmalkalden]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822700' |class='wd_label'| [[Canton of Schraplau]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727454' |class='wd_label'| [[Canton of Schwanebeck]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1524532' |class='wd_label'| [[Canton of Schwarzenborn]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822701' |class='wd_label'| [[Canton of Schwichelde]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hildesheim District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822702' |class='wd_label'| [[Canton of Schöningen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15822703' |class='wd_label'| [[Canton of Schöppenstedt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q22693901' |class='wd_label'| [[Canton of Seeburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q48261247' |class='wd_label'| [[Canton of Seehausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1435239' |class='wd_label'| [[Canton of Seesen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907166' |class='wd_label'| [[Canton of Seligenthal]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108051104' |class='wd_label'| [[Canton of Seulingen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Dustadt]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822706' |class='wd_label'| [[Canton of Sontra]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15907168' |class='wd_label'| [[Canton of Sooden]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822707' |class='wd_label'| [[Canton of Spangenberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727523' |class='wd_label'| [[Canton of Stadtoldendorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q81085671' |class='wd_label'| [[Canton of Stendal-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q48261228' |class='wd_label'| [[Canton of Tangermünde]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108055484' |class='wd_label'| [[Canton of Teistungen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Dustadt]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216268' |class='wd_label'| [[Canton of Treffurt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q131441304' |class='wd_label'| [[Canton of Trendelburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Höxter District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1727659' |class='wd_label'| [[Canton of Treysa]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216269' |class='wd_label'| [[Canton of Udra]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822711' |class='wd_label'| [[Canton of Uslar]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Göttingen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727706' |class='wd_label'| [[Canton of Vacha]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727774' |class='wd_label'| [[Canton of Veckerhagen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1550851' |class='wd_label'| [[Canton of Vienenburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Goslar District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1326812' |class='wd_label'| [[Canton of Volkmarsen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822713' |class='wd_label'| [[Canton of Vorsfelde]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727982' |class='wd_label'| [[Canton of Wabern]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727984' |class='wd_label'| [[Canton of Waldau]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Fulda]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q16216270' |class='wd_label'| [[Canton of Wanfried]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Heiligenstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1115397' |class='wd_label'| [[Canton of Warberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Höxter District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15822714' |class='wd_label'| [[Canton of Warsleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108001739' |class='wd_label'| [[Canton of Wechsungen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Nordhausen District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822715' |class='wd_label'| [[Canton of Weferlingen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Helmstedt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1336617' |class='wd_label'| [[Canton of Wegeleben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halberstadt District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108056429' |class='wd_label'| [[Canton of Weissenborn]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Dustadt]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822716' |class='wd_label'| [[Canton of Wendhausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q79802538' |class='wd_label'| [[Canton of Werben]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1148645' |class='wd_label'| [[Canton of Wernigerode]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1803034' |class='wd_label'| [[Canton of Wernigerode-Land]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Blankenburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15825163' |class='wd_label'| [[Canton of West Brunswick]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15825169' |class='wd_label'| [[Canton of West Wolfenbüttel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807-12-24 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1727995' |class='wd_label'| [[Canton of Westerhof]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Einbeck District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727994' |class='wd_label'| [[Canton of Wetter]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Marburg District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q21039572' |class='wd_label'| [[Canton of Wettin]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Halle District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822718' |class='wd_label'| [[Canton of Windheim]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Minden District]]<br/>[[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q60867641' |class='wd_label'| [[Canton of Wittingen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15907169' |class='wd_label'| [[Canton of Witzenhausen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Eschwege District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822719' |class='wd_label'| [[Canton of Wolfenbüttel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Brunswick District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1727997' |class='wd_label'| [[Canton of Wolfhagen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q108056428' |class='wd_label'| [[Canton of Worbis]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Dustadt]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47837996' |class='wd_label'| [[Canton of Wustrow]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q108042816' |class='wd_label'| [[Canton of Zellerfeld]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Osterode District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q47460688' |class='wd_label'| [[Canton of Zichtau]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Neuhaldensleben District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1728003' |class='wd_label'| [[Canton of Ziegenhain]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Hersfeld District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1283610' |class='wd_label'| [[Canton of Zierenberg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1728008' |class='wd_label'| [[Canton of Zwehren]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Kassel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q136365892' |class='wd_label'| [[Carl Fischer]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[enterprise]]<br/>[[Druckeree]]<br/>[[Verlag]]<br/>[[retail]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1789" | 1789 |class='wd_p576'| |- class='wd_q48734143' |class='wd_label'| [[City Canton of Osterburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576' data-sort-value="1809" | 1809 |- class='wd_q47542287' |class='wd_label'| [[City Canton of Salzwedel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Soltwedel]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q81085652' |class='wd_label'| [[City Canton of Stendal]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1128248' |class='wd_label'| [[Constitution of the Kingdom of Westphalia]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Verfaten]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1191346' |class='wd_label'| [[Departement von de Aller]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Distrikt Neenborg]]<br/>[[Hanover District]] |class='wd_p138'| [[Aller]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1191349' |class='wd_label'| [[Departement von de Elv]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Magdeburg District]]<br/>[[Neuhaldensleben District]]<br/>[[Stendal District]]<br/>[[Distrikt Soltwedel]] |class='wd_p138'| [[Elv]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1191351' |class='wd_label'| [[Departement von de Elv- un Wersermünnen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Distrikt Bremervöör]]<br/>[[Distrikt Stood]]<br/>[[Distrikt Veern]] |class='wd_p138'| [[Elv]]<br/>[[Werser]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810-03-01 |class='wd_p576' data-sort-value="1810" | 1810-12-31 |- class='wd_q1191352' |class='wd_label'| [[Departement von de Fulda]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Höxter District]]<br/>[[Kassel District]]<br/>[[Paderborn District]]<br/>[[Bielefeld District]] |class='wd_p138'| [[Fulda]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1191356' |class='wd_label'| [[Departement von de Laane]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Einbeck District]]<br/>[[Göttingen District]]<br/>[[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p138'| [[Leine]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807-12-24 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1191354' |class='wd_label'| [[Departement von de Nedderelv]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Distrikt Horborg]]<br/>[[Distrikt Lümborg]]<br/>[[Salzwedel District]] |class='wd_p138'| [[Elv]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810-03-01 |class='wd_p576' data-sort-value="1810" | 1810-12-31 |- class='wd_q1191361' |class='wd_label'| [[Departement von de Oker]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Helmstedt District]]<br/>[[Hildesheim District]]<br/>[[Brunswick District]]<br/>[[Goslar District]] |class='wd_p138'| [[Oker]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1191362' |class='wd_label'| [[Departement von de Saale]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Blankenburg District]]<br/>[[Halberstadt District]]<br/>[[Halle District]] |class='wd_p138'| [[Saale]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q1191365' |class='wd_label'| [[Departement von de Werra]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Eschwege District]]<br/>[[Hersfeld District]]<br/>[[Marburg District]] |class='wd_p138'| [[Werra]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1191366' |class='wd_label'| [[Departement von de Werser]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Bielefeld District]]<br/>[[Minden District]]<br/>[[Osnabrück District]]<br/>[[Distrikt Rinteln]] |class='wd_p138'| [[Werser]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1810" | 1810 |- class='wd_q1191369' |class='wd_label'| [[Departement von'n Harz]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Département]] |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| [[Distrikt Dustadt]]<br/>[[Heiligenstadt District]]<br/>[[Nordhausen District]]<br/>[[Osterode District]] |class='wd_p138'| [[Harz (Middelbargen)|Harz]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621448' |class='wd_label'| [[Distrikt Bremervöör]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Elv- un Wersermünnen]] |class='wd_p150'| [[Kanton Beverst]]<br/>[[Kanton Blomendal]]<br/>[[Kanton Bremerleh]]<br/>[[Kanton Dorum]]<br/>[[Kanton Hagen]]<br/>[[Kanton Leendaal]]<br/>[[Kanton Oosterholt]]<br/>[[Kanton Otterbarg]]<br/>[[Kanton Stotel]]<br/>[[Kanton Hu’e]] |class='wd_p138'| [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q51893570' |class='wd_label'| [[Distrikt Dustadt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von'n Harz]] |class='wd_p150'| [[Canton of Beuren]]<br/>[[Canton of Duderstadt]]<br/>[[Canton of Gieboldehausen]]<br/>[[Canton of Niederorschel]]<br/>[[Canton of Seulingen]]<br/>[[Canton of Teistungen]]<br/>[[Canton of Weissenborn]]<br/>[[Canton of Worbis]] |class='wd_p138'| [[Dustadt]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621491' |class='wd_label'| [[Distrikt Horborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Nedderelv]] |class='wd_p150'| [[Kanton Buxthu]]<br/>[[Kanton Töst]]<br/>[[Kanton Hittfeld]]<br/>[[Kanton Garlstörp]]<br/>[[Kanton Willemsborg]]<br/>[[Kanton Winsen an de Luh|Kanton Winsen]]<br/>[[Kanton Horborg]] |class='wd_p138'| [[Horborg]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810-03-01 |class='wd_p576' data-sort-value="1810" | 1810-12-31 |- class='wd_q2863860' |class='wd_label'| [[Distrikt Lümborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[Frankriek]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]]<br/>[[Arrondissement in Frankriek]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Nedderelv]]<br/>[[Departement von de Elvmünnen]] |class='wd_p150'| [[Kanton Lümborg]]<br/>[[Kanton Bewick]]<br/>[[Kanton Buxthu]]<br/>[[Kanton Horborg]]<br/>[[Kanton Garlstörp]]<br/>[[Kanton Hittfeld]]<br/>[[Kanton Töst]]<br/>[[Kanton Winsen an de Luh|Kanton Winsen]] |class='wd_p138'| [[Lümborg]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810-03-01 |class='wd_p576' data-sort-value="1814" | 1814-05-30 |- class='wd_q2863928' |class='wd_label'| [[Distrikt Neenborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[First French Empire]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]]<br/>[[Arrondissement in Frankriek]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Aller]]<br/>[[Departement von de Wersermünnen]] |class='wd_p150'| [[Kanton Wasra]]<br/>[[Kanton Rethen]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1230038' |class='wd_label'| [[Distrikt Rinteln]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Werser]] |class='wd_p150'| [[Canton of Rinteln]]<br/>[[Canton of Oldendorf]]<br/>[[Canton of Obernkirchen]] |class='wd_p138'| [[Rinteln]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1810" | 1810 |- class='wd_q15109416' |class='wd_label'| [[Distrikt Rinteln]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Laane]] |class='wd_p150'| [[Canton of Aerzen]]<br/>[[Canton of Bodenwerder]]<br/>[[Canton of Börry]]<br/>[[Canton of Hameln]]<br/>[[Canton of Hausberge]]<br/>[[Canton of Hemmendorf]]<br/>[[Canton of Münder]]<br/>[[Canton of Obernkirchen]]<br/>[[Canton of Oldendorf]]<br/>[[Canton of Rinteln]]<br/>[[Canton of Windheim]] |class='wd_p138'| [[Rinteln]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810-09-01 |class='wd_p576'| |- class='wd_q48261233' |class='wd_label'| [[Distrikt Soltwedel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Elv]] |class='wd_p150'| [[Canton of Bretsche]]<br/>[[Canton of Gardelegen]]<br/>[[Canton of Gardelegen-Land]]<br/>[[Canton of Mieste]]<br/>[[Canton of Pollitz]]<br/>[[Canton of Zichtau]]<br/>[[Canton of Arendsee]]<br/>[[Canton of Kalbe]]<br/>[[Canton of Greater Apenburg]]<br/>[[Canton of Diesdorf]]<br/>[[Canton of Klötze]]<br/>[[Canton of Brome]]<br/>[[Canton of Jübar]]<br/>[[City Canton of Salzwedel]]<br/>[[Canton of Salzwedel-Land]]<br/>[[Canton of Quickborn]]<br/>[[Canton of Lüchow]]<br/>[[Canton of Gartow]]<br/>[[Canton of Wustrow]] |class='wd_p138'| [[Soltwedel]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807-12-24 |class='wd_p576' data-sort-value="1810" | 1810 |- class='wd_q2864040' |class='wd_label'| [[Distrikt Stood]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[Frankriek]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]]<br/>[[Arrondissement in Frankriek]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Elv- un Wersermünnen]]<br/>[[Departement von de Elvmünnen]] |class='wd_p150'| [[Kanton Bremervöör]]<br/>[[Kanton Freeborg]]<br/>[[Kanton Himmelpoorten]]<br/>[[Kanton Hornborg]]<br/>[[Kanton Jörk]]<br/>[[Kanton Neehuus (Oost)|Kanton Neehuus]]<br/>[[Kanton Oterndörp]]<br/>[[Kanton Stood]]<br/>[[Kanton Zeven]]<br/>[[Kanton Ritzbüttel]] |class='wd_p138'| [[Gemeen Stood|Stood]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810-03-01 |class='wd_p576' data-sort-value="1814" | 1814-05-30 |- class='wd_q25621478' |class='wd_label'| [[Distrikt Veern]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Elv- un Wersermünnen]] |class='wd_p150'| [[Kanton Oold-Syke]]<br/>[[Kanton Achem]]<br/>[[Kanton Hudemöhlen]]<br/>[[Kanton Mattfeld]]<br/>[[Kanton Nee-Syke]]<br/>[[Kanton Rodenborg]]<br/>[[Kanton Veern]]<br/>[[Kanton Wasra]]<br/>[[Kanton Rethen]]<br/>[[Kanton Thänhusen]]<br/>[[Kanton Wessen]] |class='wd_p138'| [[Gemeen Veern|Veern]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810-03-01 |class='wd_p576' data-sort-value="1811" | 1811-01-01 |- class='wd_q23786790' |class='wd_label'| [[E. A. Telgener]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[business]]<br/>[[letterpress shop]]<br/>[[book publisher]]<br/>[[Royal warrant of appointment]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1803" | 1803-03-21 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229812' |class='wd_label'| [[Einbeck District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Laane]] |class='wd_p150'| [[Canton of Halle]]<br/>[[Canton of Gandersheim]]<br/>[[Canton of Holzminden]]<br/>[[Canton of Seesen]]<br/>[[Canton of Fürstenberg]]<br/>[[Canton of Dassel]]<br/>[[Canton of Delligsen]]<br/>[[Canton of Einbeck-Land]]<br/>[[Canton of Einbeck]]<br/>[[Canton of Greene]]<br/>[[Canton of Eschershausen]]<br/>[[Canton of Rotenkirchen]]<br/>[[Canton of Markoldendorf]]<br/>[[Canton of Stadtoldendorf]]<br/>[[Canton of Westerhof]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229815' |class='wd_label'| [[Eschwege District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Werra]] |class='wd_p150'| [[Canton of Abterode]]<br/>[[Canton of Aue]]<br/>[[Canton of Bischhausen]]<br/>[[Canton of Brotterode]]<br/>[[Canton of Eschwege]]<br/>[[Canton of Floh]]<br/>[[Canton of Hallenberg]]<br/>[[Canton of Herrenbreitungen]]<br/>[[Canton of Lichtenau]]<br/>[[Canton of Nentershausen]]<br/>[[Canton of Netra]]<br/>[[Canton of Reichensachsen]]<br/>[[Canton of Schmalkalden]]<br/>[[Canton of Seligenthal]]<br/>[[Canton of Spangenberg]]<br/>[[Canton of Sontra]]<br/>[[Canton of Sooden]]<br/>[[Canton of Witzenhausen]] |class='wd_p138'| [[Eschwege]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229821' |class='wd_label'| [[Goslar District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Oker]] |class='wd_p150'| [[Canton of Bockenem]]<br/>[[Canton of Goslar]]<br/>[[Canton of Goslar-Land]]<br/>[[Canton of Harzburg]]<br/>[[Canton of Holle]]<br/>[[Canton of Lamspringe]]<br/>[[Canton of Liebenburg]]<br/>[[Canton of Lutter]]<br/>[[Canton of Salzgitter]]<br/>[[Canton of Schladen]]<br/>[[Canton of Vienenburg]] |class='wd_p138'| [[Goslär]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q138432707' |class='wd_label'| [[Große Provinzial-Loge von Kurhessen zu Cassel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[Kurförstendom Hessen]] |class='wd_p31'| [[Grand Lodge]] |class='wd_p131'| [[Kassel]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229826' |class='wd_label'| [[Göttingen District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Laane]] |class='wd_p150'| [[Canton of Uslar]]<br/>[[Canton of Radolfshausen]]<br/>[[Canton of Blume]]<br/>[[Canton of Adelebsen]]<br/>[[Canton of Bremke]]<br/>[[Canton of Bodenfelde]]<br/>[[Canton of Bovenden]]<br/>[[Canton of Dransfeld]]<br/>[[Canton of Friedland]]<br/>[[Canton of Grone]]<br/>[[Canton of Göttingen]]<br/>[[Canton of Hardegsen]]<br/>[[Canton of Harste]]<br/>[[Canton of Moringen]]<br/>[[Canton of Jühnde]]<br/>[[Canton of Nienover]]<br/>[[Canton of Northeim]]<br/>[[Canton of Nörten]] |class='wd_p138'| [[Chöttingen]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229839' |class='wd_label'| [[Halberstadt District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Saale]] |class='wd_p150'| [[Canton of Aschersleben-Land]]<br/>[[Canton of Aschersleben]]<br/>[[Canton of Cochstedt]]<br/>[[Canton of Croppenstedt]]<br/>[[Canton of Dardesheim]]<br/>[[Canton of Dedeleben]]<br/>[[Canton of Gatersleben]]<br/>[[Canton of Halberstadt-Land]]<br/>[[Canton of Hessen]]<br/>[[Canton of Horneburg]]<br/>[[Canton of Osterwick]]<br/>[[Canton of Schlanstedt]]<br/>[[Canton of Schwanebeck]]<br/>[[Canton of Wegeleben]]<br/>[[Canton of Halberstadt]]<br/>[[Canton of Grüningen]] |class='wd_p138'| [[Halverstidde]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229837' |class='wd_label'| [[Halle District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Saale]] |class='wd_p150'| [[Canton of Halle]]<br/>[[Canton of Alsleben]]<br/>[[Canton of Cönnern]]<br/>[[Canton of Dieskau]]<br/>[[Canton of Fienstedt]]<br/>[[Canton of Gerbstedt]]<br/>[[Canton of Glaucha]]<br/>[[Canton of Halle-Land]]<br/>[[Canton of Helfta]]<br/>[[Canton of Leimbach]]<br/>[[Canton of Löbejün]]<br/>[[Canton of Mansfeld]]<br/>[[Canton of Neumarkt]]<br/>[[Canton of Oppin]]<br/>[[Canton of Polleben]]<br/>[[Canton of Schraplau]]<br/>[[Canton of Seeburg]]<br/>[[Canton of Wettin]]<br/>[[Canton of Eisleben]]<br/>[[Canton of Endorf]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q52191956' |class='wd_label'| [[Hanover District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Aller]] |class='wd_p150'| [[Canton of Elze]]<br/>[[Canton of Neustadt am Rübenberge]]<br/>[[Canton of Obernkirchen]]<br/>[[Canton of Sarstedt]] |class='wd_p138'| [[Hannober]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15806118' |class='wd_label'| [[Heiligenstadt District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von'n Harz]] |class='wd_p150'| [[Canton of Allendorf]]<br/>[[Canton of Dachrieden]]<br/>[[Canton of Dingelstädt]]<br/>[[Canton of Dorla]]<br/>[[Canton of Dörna]]<br/>[[Canton of Ershausen]]<br/>[[Canton of Gerbershausen]]<br/>[[Canton of Großbartloff]]<br/>[[Canton of Heiligenstadt]]<br/>[[Canton of Mühlhausen]]<br/>[[Canton of Treffurt]]<br/>[[Canton of Udra]]<br/>[[Canton of Wanfried]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229841' |class='wd_label'| [[Helmstedt District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Oker]] |class='wd_p150'| [[Canton of Bahrdorf]]<br/>[[Canton of Hamersleben]]<br/>[[Canton of Harbke]]<br/>[[Canton of Helmstedt]]<br/>[[Canton of Helmstedt-Land]]<br/>[[Canton of Königslutter]]<br/>[[Canton of Oschersleben]]<br/>[[Canton of Schöningen]]<br/>[[Canton of Vorsfelde]]<br/>[[Canton of Warsleben]]<br/>[[Canton of Weferlingen]]<br/>[[Canton of Fallersleben]] |class='wd_p138'| [[Helmstidde]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229834' |class='wd_label'| [[Hersfeld District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Werra]] |class='wd_p150'| [[Canton of Friedewald]]<br/>[[Canton of Heringen]]<br/>[[Canton of Landeck]]<br/>[[Canton of Hersfeld]]<br/>[[Canton of Obergeis]]<br/>[[Canton of Lengsfeld]]<br/>[[Canton of Schwarzenborn]]<br/>[[Canton of Petersberg]]<br/>[[Canton of Breitenbach]]<br/>[[Canton of Bebra]]<br/>[[Canton of Borken]]<br/>[[Canton of Frielendorf]]<br/>[[Canton of Holzheim]]<br/>[[Canton of Homberg]]<br/>[[Canton of Rotenburg]]<br/>[[Canton of Neumorschen]]<br/>[[Canton of Neukirchen]]<br/>[[Canton of Niederaula]]<br/>[[Canton of Oberaula]]<br/>[[Canton of Vacha]]<br/>[[Canton of Ziegenhain]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229844' |class='wd_label'| [[Hildesheim District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Oker]] |class='wd_p150'| [[Canton of Alfeld]]<br/>[[Canton of Bodenburg]]<br/>[[Canton of Borsum]]<br/>[[Canton of Elze]]<br/>[[Canton of Gronau]]<br/>[[Canton of Greater Algermissen]]<br/>[[Canton of Hildesheim]]<br/>[[Canton of Hildesheim-Land]]<br/>[[Canton of Hoheneggelsen]]<br/>[[Canton of Hohenhameln]]<br/>[[Canton of Moritzberg]]<br/>[[Canton of Nettlingen]]<br/>[[Canton of Sarstedt]]<br/>[[Canton of Ottbergen]]<br/>[[Canton of Salzdetfurth]]<br/>[[Canton of Schwichelde]] |class='wd_p138'| [[Hilmessen]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229842' |class='wd_label'| [[Höxter District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Fulda]] |class='wd_p150'| [[Canton of Bodenwerder]]<br/>[[Canton of Trendelburg]]<br/>[[Canton of Warberg]] |class='wd_p138'| [[Höxter]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q139550884' |class='wd_label'| [[J. M. Hausmann]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[enterprise]]<br/>[[manufactory]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1743" | 1743 |class='wd_p576'| |- class='wd_q138920941' |class='wd_label'| [[Johannis-Loge Georg zu den drei Säulen]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[Masonic Lodge]]<br/>[[St. John's Lodge]] |class='wd_p131'| [[Aimbeck]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1797" | 1797-08-24 |class='wd_p576'| |- class='wd_q22678370' |class='wd_label'| [[Kanton]] |class='wd_desc'| Verwaltungsenheet in&#39;n Königriek Westfalen |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| |class='wd_p131'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621481' |class='wd_label'| [[Kanton Achem]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621454' |class='wd_label'| [[Kanton Beverst]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621466' |class='wd_label'| [[Kanton Bewick]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Lümborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q137844990' |class='wd_label'| [[Kanton Bissendorf]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[administrative territorial entity]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410581' |class='wd_label'| [[Kanton Blomendal]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576'| |- class='wd_q20617143' |class='wd_label'| [[Kanton Bremerleh]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621446' |class='wd_label'| [[Kanton Bremervöör]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621462' |class='wd_label'| [[Kanton Buxthu]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[Frankriek]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Horborg]]<br/>[[Distrikt Lümborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q137918907' |class='wd_label'| [[Kanton Dissen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[administrative territorial entity]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621456' |class='wd_label'| [[Kanton Dorum]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621447' |class='wd_label'| [[Kanton Freeborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621465' |class='wd_label'| [[Kanton Garlstörp]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Horborg]]<br/>[[Distrikt Lümborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621459' |class='wd_label'| [[Kanton Hagen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621444' |class='wd_label'| [[Kanton Himmelpoorten]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621467' |class='wd_label'| [[Kanton Hittfeld]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[Frankriek]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Horborg]]<br/>[[Distrikt Lümborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Hittfeld]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q20616851' |class='wd_label'| [[Kanton Horborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[Frankriek]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Horborg]]<br/>[[Distrikt Lümborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Horborg]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621451' |class='wd_label'| [[Kanton Hornborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Hornborg]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410587' |class='wd_label'| [[Kanton Hudemöhlen]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410582' |class='wd_label'| [[Kanton Hu’e]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621452' |class='wd_label'| [[Kanton Jörk]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Gemeen Jörk|Jörk]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621460' |class='wd_label'| [[Kanton Leendaal]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621468' |class='wd_label'| [[Kanton Lümborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Lümborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Lümborg]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410592' |class='wd_label'| [[Kanton Mattfeld]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410588' |class='wd_label'| [[Kanton Nee-Syke]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621973' |class='wd_label'| [[Kanton Neehuus (Oost)|Kanton Neehuus]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410590' |class='wd_label'| [[Kanton Oold-Syke]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621455' |class='wd_label'| [[Kanton Oosterholt]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q15822686' |class='wd_label'| [[Kanton Osterburg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Stendal District]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1809" | 1809 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q25621453' |class='wd_label'| [[Kanton Oterndörp]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621458' |class='wd_label'| [[Kanton Otterbarg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410583' |class='wd_label'| [[Kanton Rethen]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[First French Empire]] |class='wd_p31'| [[Kanton]]<br/>[[Kanton (Frankriek)|Kanton von Frankriek]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]]<br/>[[Distrikt Neenborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q24228335' |class='wd_label'| [[Kanton Ritzbüttel]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[Frankriek]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Ritzbüttel]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621461' |class='wd_label'| [[Kanton Rodenborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621449' |class='wd_label'| [[Kanton Stood]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Gemeen Stood|Stood]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410598' |class='wd_label'| [[Kanton Stotel]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Bremervöör]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410594' |class='wd_label'| [[Kanton Thänhusen]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621463' |class='wd_label'| [[Kanton Töst]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Horborg]]<br/>[[Distrikt Lümborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621483' |class='wd_label'| [[Kanton Veern]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Gemeen Veern|Veern]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621457' |class='wd_label'| [[Kanton Wasra]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[First French Empire]] |class='wd_p31'| [[Kanton]]<br/>[[Kanton (Frankriek)|Kanton von Frankriek]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]]<br/>[[Distrikt Neenborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q60410585' |class='wd_label'| [[Kanton Wessen]] |class='wd_desc'| Kanton in de Franzosentied to Anfang dat 19. Johrhunnert |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Veern]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q20620620' |class='wd_label'| [[Kanton Willemsborg]] | |class='wd_p17'| [[Frankriek]]<br/>[[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton (Frankriek)|Kanton von Frankriek]]<br/>[[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Horborg]]<br/>[[Distrikt Hamborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621464' |class='wd_label'| [[Kanton Winsen an de Luh|Kanton Winsen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Horborg]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q25621450' |class='wd_label'| [[Kanton Zeven]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Kanton]] |class='wd_p131'| [[Distrikt Stood]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229898' |class='wd_label'| [[Kassel District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Fulda]] |class='wd_p150'| [[Canton of Kaufungen]]<br/>[[Canton of Gensungen]]<br/>[[Canton of Zierenberg]]<br/>[[Canton of Volkmarsen]]<br/>[[Canton of Ober-Vellmar]]<br/>[[Canton of Gudensberg]]<br/>[[Canton of Münden]]<br/>[[Canton of Niedenstein]]<br/>[[Canton of Hofgeismar]]<br/>[[Canton of Karlshafen]]<br/>[[Canton of Grebenstein]]<br/>[[Canton of Felsberg]]<br/>[[Canton of Fritzlar]]<br/>[[Canton of Hoof]]<br/>[[Canton of Körle]]<br/>[[Canton of Naumburg]]<br/>[[Canton of Melsungen]]<br/>[[Canton of Niedermeiser]]<br/>[[Canton of Kassel]]<br/>[[Canton of Veckerhagen]]<br/>[[Canton of Wabern]]<br/>[[Canton of Waldau]]<br/>[[Canton of Wolfhagen]]<br/>[[Canton of Zwehren]] |class='wd_p138'| [[Kassel]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q127257200' |class='wd_label'| [[King of Westphalia]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[historical position]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807-07-09 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813-10-19 |- class='wd_q131717365' |class='wd_label'| [[Königlich-Churfürstliches Intelligenz-Comptoir]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]] |class='wd_p31'| [[credit bureau]]<br/>[[bookselling]]<br/>[[Verlag]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q153943' |class='wd_label'| [[Königriek Westfalen]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[historisch Staat]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| [[Departement von de Aller]]<br/>[[Departement von de Elv]]<br/>[[Departement von de Elv- un Wersermünnen]]<br/>[[Departement von de Fulda]]<br/>[[Departement von de Laane]]<br/>[[Departement von de Nedderelv]]<br/>[[Departement von de Oker]]<br/>[[Departement von de Saale]]<br/>[[Departement von'n Harz]]<br/>[[Departement von de Werra]]<br/>[[Departement von de Werser]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15806120' |class='wd_label'| [[Magdeburg District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Elv]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Meideborg]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q25840313' |class='wd_label'| [[Mairie Mesborg]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[Frankriek]] |class='wd_p31'| [[city hall]] |class='wd_p131'| [[Kanton Buxthu]] |class='wd_p150'| [[Doans]]<br/>[[Ilsdörp]]<br/>[[Swiersdörp]]<br/>[[Eversche Heid]]<br/>[[Podendörp]]<br/>[[Gemeen Appel]]<br/>[[Appelbeek (Oort)|Appelbeek]]<br/>[[Öbergünn]]<br/>[[Wulmsdörp (Landkreis Horborg)|Wulmsdörp]]<br/>[[Doasdörp]]<br/>[[Ketzendörp]]<br/>[[Imbeek]]<br/>[[Arsdörp]]<br/>[[Pippens]]<br/>[[Heimbrook]] |class='wd_p138'| [[Mesborg]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810-03-01 |class='wd_p576' data-sort-value="1814" | 1814-05-30 |- class='wd_q1229959' |class='wd_label'| [[Marburg District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Werra]] |class='wd_p150'| [[Canton of Gemünden]]<br/>[[Canton of Neustadt]]<br/>[[Canton of Rauschenberg]]<br/>[[Canton of Ebsdorf]]<br/>[[Canton of Amöneburg]]<br/>[[Canton of Frankenau]]<br/>[[Canton of Frankenberg]]<br/>[[Canton of Rosenthal]]<br/>[[Canton of Marburg]]<br/>[[Canton of Jesberg]]<br/>[[Canton of Kaldern]]<br/>[[Canton of Kirchhain]]<br/>[[Canton of Lohra]]<br/>[[Canton of Treysa]]<br/>[[Canton of Wetter]] |class='wd_p138'| [[Marborg]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1229980' |class='wd_label'| [[Minden District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[First French Empire]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Werser]]<br/>[[Ems-Supérieur]] |class='wd_p150'| [[Canton of Hausberge]]<br/>[[Canton of Obernkirchen]]<br/>[[Canton of Windheim]] |class='wd_p138'| [[Minden]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15806121' |class='wd_label'| [[Neuhaldensleben District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Elv]] |class='wd_p150'| [[Canton of Calvörde]]<br/>[[Canton of Mieste]]<br/>[[Canton of Gardelegen]]<br/>[[Canton of Gardelegen-Land]]<br/>[[Canton of Zichtau]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15806122' |class='wd_label'| [[Nordhausen District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von'n Harz]] |class='wd_p150'| [[Canton of Benneckenstein]]<br/>[[Canton of Bleicherode]]<br/>[[Canton of Ellrich]]<br/>[[Canton of Neustadt]]<br/>[[Canton of Nordhausen]]<br/>[[Canton of Pustleben]]<br/>[[Canton of Pützlingen]]<br/>[[Canton of Sachsa]]<br/>[[Canton of Wechsungen]] |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q570602' |class='wd_label'| [[Order of the Crown of Westphalia]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Orden]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1809" | 1809-12-25 |class='wd_p576'| |- class='wd_q134583533' |class='wd_label'| [[Oscar Winter]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[wholesale]]<br/>[[factory]] |class='wd_p131'| [[Mitte]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1796" | 1796 |class='wd_p576'| |- class='wd_q1230001' |class='wd_label'| [[Osnabrück District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]]<br/>[[First French Empire]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Werser]]<br/>[[Ems-Supérieur]] |class='wd_p150'| [[Canton of Melle]]<br/>[[Canton of Ostbevern]]<br/>[[Canton of Bielefeld]]<br/>[[Canton of Buer]]<br/>[[Canton of Neuenkirchen]] |class='wd_p138'| [[Ossenbrügge]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15806123' |class='wd_label'| [[Osterode District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von'n Harz]] |class='wd_p150'| [[Canton of Andreasberg]]<br/>[[Canton of Clausthal]]<br/>[[Canton of Herzberg]]<br/>[[Canton of Lauterberg]]<br/>[[Canton of Lindau]]<br/>[[Canton of Osterode]]<br/>[[Canton of Zellerfeld]] |class='wd_p138'| [[Ostroe]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q1230010' |class='wd_label'| [[Paderborn District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Fulda]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| [[Patterbuorn]] |class='wd_p571' data-sort-value="1807" | 1807 |class='wd_p576'| |- class='wd_q28498611' |class='wd_label'| [[Salzwedel District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Nedderelv]]<br/>[[Departement von de Elv]] |class='wd_p150'| [[Canton of Kalbe]]<br/>[[Canton of Greater Apenburg]]<br/>[[Canton of Wittingen]]<br/>[[Canton of Diesdorf]]<br/>[[Canton of Jübar]]<br/>[[Canton of Quickborn]]<br/>[[Canton of Lüchow]]<br/>[[Canton of Gartow]]<br/>[[Canton of Wustrow]]<br/>[[Canton of Salzwedel-Land]]<br/>[[City Canton of Salzwedel]]<br/>[[Canton of Arendsee]]<br/>[[Canton of Beetzendorf]] |class='wd_p138'| [[Soltwedel]] |class='wd_p571' data-sort-value="1810" | 1810 |class='wd_p576' data-sort-value="1813" | 1813 |- class='wd_q15806124' |class='wd_label'| [[Stendal District]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[ehemalige gebietsmäßige Verwaltungseinheit]] |class='wd_p131'| [[Departement von de Elv]] |class='wd_p150'| [[Kanton Osterburg]]<br/>[[Canton of Arneburg]]<br/>[[Canton of Bismark]]<br/>[[Canton of Burgstall]]<br/>[[Canton of Grieben]]<br/>[[Canton of Lüderitz]]<br/>[[Canton of Osterburg-Land]]<br/>[[City Canton of Osterburg]]<br/>[[Canton of Schinne]]<br/>[[Canton of Seehausen]]<br/>[[City Canton of Stendal]]<br/>[[Canton of Stendal-Land]]<br/>[[Canton of Tangermünde]]<br/>[[Canton of Werben]]<br/>[[Canton of Bretsche]]<br/>[[Canton of Pollitz]] |class='wd_p138'| [[Stendal]] |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q139832148' |class='wd_label'| [[Stiftung Hessisches Waisenhaus]] | |class='wd_p17'| [[Landgraviate of Hesse-Kassel]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Kurförstendom Hessen]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[foundation]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1690" | 1690 |class='wd_p576'| |- class='wd_q139831396' |class='wd_label'| [[Waisenhaus (Kassel)]] | |class='wd_p17'| [[Landgraviate of Hesse-Kassel]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Kurförstendom Hessen]]<br/>[[Königriek Prüßen]] |class='wd_p31'| [[orphanage]]<br/>[[letterpress shop]]<br/>[[Verlag]] |class='wd_p131'| [[Kassel]] |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1765" | 1765 |class='wd_p576' data-sort-value="1869" | 1869 |- class='wd_q2039104' |class='wd_label'| [[Westphalian frank]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Geldsoort]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q582812' |class='wd_label'| [[Westphalian thaler]] | |class='wd_p17'| [[Königriek Westfalen]] |class='wd_p31'| [[Geldsoort]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571'| |class='wd_p576'| |- class='wd_q134277950' |class='wd_label'| [[Zum stillen Tempel]] | |class='wd_p17'| [[Kurförstendom Bronswiek-Lümborg]]<br/>[[Königriek Westfalen]]<br/>[[Königriek Hannover]]<br/>[[Königriek Prüßen]]<br/>[[Düütschland]] |class='wd_p31'| [[Masonic Lodge]] |class='wd_p131'| |class='wd_p150'| |class='wd_p138'| |class='wd_p571' data-sort-value="1792" | 1792 |class='wd_p576'| |} {{Wikidata list end}} 7ezu7fc5fumml0nlgfg442rigj0yn3v 0 81550 1066337 1058124 2026-05-23T14:25:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066337 wikitext text/x-wiki [[Datei:Zhores Alferov.jpg|miniatur|Schores Alfjorow (2003)]] '''Schores Iwanowitsch Alfjorow''' (russisch: Жоре́с Ива́нович Алфёров}}, wetenschaplich Transliteratschoon '' russisch: Žores Ivanovič Alfërov}}'', nömmt nah [[Jean Jaurès]]; * [[15. März]] [[1930]] in [[Wizebsk]], Wittrussland; † [[1. März]] [[2019]]<ref>[https://www.rbc.ru/society/02/03/2019/5c7a31519a79475ff8caf132 Schores Iwanowitsch Alfjorow ist gestorben]</ref>) weer en [[Sowjetunion|sowjeetsch]] un [[Russische Föderatschoon|russisch]] [[Physik]]er. He weer Direkter vun dat [[Joffe-Institut]] in [[Sankt Petersburg]] un wurr 2000 mit den [[Nobelpries för Physik]] uttekent. == Leven == He forsch in den Beriek vun de [[Laserdiode|Halfleiterlaser]] ünner den Gebruuk vun [[Heteroövergang|Heteroövergängen]]. All Halfleiterlaser, to’n Bispeel bi [[Barcodelesegerät|Scannern]] in Registreerkassen, [[CD-Speler]]n oder [[Laserdrucker]]n, footen up de vun Alfjorow opdeckt Prinzipien. Alfjorow hett an dat Elektrotechnisch Institut in Leningrad (hüüd Sankt Petersburg) studeert un weer Gastwetenschapler in den USA. Van 1987 bit 2003 weer he Direkter vun dat „Physikalisch-Technische Institut A. F. Joffe“ in Sankt Petersburg un bit 2006 de sien wetenschaplich Baas. Siet 1989 weer he Viezpräsident vun de [[Russisch Akademie vun de Wetenschapen]]. 1987 wurr he as utwärtig Liddmaat vun de [[Akademie vun de Wetenschapen vun de DDR]] wählt.<ref>[[Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]], [http://www.bbaw.de/die-akademie/akademiegeschichte/mitglieder-historisch/alphabetische-sortierung?altmitglied_id=36&letter=A] Mitglieder der Vorgängerakademien = Shores Iwanowitsch Alfjerow, afropen an‘ 14. Februar 2015</ref> Den Nobelpries in dat Johr 2000 kreeg he to Hälft tosommen mit [[Herbert Kroemer]] (de anner Hälft gung an [[Jack St. Clair Kilby|Jack S. Kilby]]) för Arbeiten ut de Halfleiterphysik, de Basis vun de Informatschonstechnologie wurrn sünd. Alfjorow weer siet 1995 Liddmaat vun de russisch [[Duma]] un ok de Öllerspräsident. He weer Afordneter vun de Kommunistisch Partei vun Russland (aber ahn Parteiliddmaatschap) un weer, wenn sien Partei wunnen harr, as Wetenschapsminister vörsehn. == Utteknungen == * 1996: [[Joffe-Pries]] * 1999: [[Demidow-Pries]] * 2000: [[Nobelpries för Physik]] * 2001: [[Kyoto-Pries]] * 2006: [[Global-Energy-Pries]] * 2010: [[Ehrendokterwürde]] vun de [[Technische Universität Berlin]]<ref>{{Webarchiv|url=http://idw-online.de/pages/de/event29901 |wayback=20130717045344 |text=''Verleihung der Ehrendoktorwürde an Prof. Dr. Zhores I. Alferov, Russische Akademie der Wissenschaften in St. Petersburg'' |archiv-bot=2026-05-23 14:25:35 InternetArchiveBot }}, in: [[Informationsdienst Wissenschaft]] van‘ 8. Januar 2010, afropen an‘ 4. Februar 2010</ref> * 2010: Eerste [[UNESCO]]-Medaille för de Entwicklung vun de Nano-Wetenschap un de [[Nanotechnologie]]n<ref>[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/scientists_zhores_alferov_and_chunli_bai_receive_first_unesco_medals_for_contributions_to_the_development_of_nanoscience_and_nanotechnologies ''Verleihung der UNESCO-Medaille für Verdienste zur Entwicklung der Nano-Wissenschaft und Nanotechnologien an Zhores I. Alferov''], afropen an‘ 18. November 2010</ref> De [[Asteroid]] [[(3884) Alferov]] wurr nah hüm nömmt. == Weblenken == {{Commons|Zhores Alfyorov|Schores Iwanowitsch Alfjorow}} * [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/ Schores Iwanowitsch Alfjorow up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20070928110750/http://www.ge-prize.ru/en/laureate_folder.php?docId=3633&itemId=5347 Indrag bi den Global-Energy-Pries] (engelsch) * [http://scepsis.ru/de/articles/id_2.php De apen Breef an den Präsidenten vun de Russisch Föderatschoon W.W. Putin] * [https://www.youtube.com/watch?v=cxOosYTkUEM Video auf YouTube 2008: Conversations with History: Zhores Alferov ] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130411280|LCCN=n/85/354639|VIAF=93764353}} {{SORTIERUNG:Alfjorow, Schores Iwanowitsch}} [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Sowjetunion]] [[Kategorie:Politiker (Russland)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1930]] [[Kategorie:Storven 2019]] ig9ubfdqs8qxoytgg3q5s6ip4bdoff7 0 83737 1066405 985552 2026-05-24T08:28:50Z Flaverius 21322 /* Wat for’n Rull dat Suzumushi in japaansche Literatur spelen deit */ 1066405 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Suzumushi |TAXONL=''Meloimorpha japonica'' |BILD= Suzumushi.jpg |BILDB= Suzumushi |Phylum= [[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis=[[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis= [[Insekten]] (''Insecta'') |Subclassis=[[Fleeginsekten]] (''Pterygota'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo=[[Haupeer]] (''Orthoptera'') |Subordo=[[Langspriet-Haupeer]] (''Ensifera'') |Superfamilia= Heemken (''[[Grylloidea]]'') |Familia=[[Echte Heemken]] (''Gryllidae'') |Genus=''Meloimorpha'' |Species=Suzumushi (''Meloimorpha japonica'') |BESCHREVEN_DÖR=[[Wilhelm de Haan]], 1842 |UTSTORVEN= }} En '''Suzumushi''' (''Meloimorpha japonicus''), is en [[Echte Heemken|Heemke]], de in [[Asien]] tohuse is. Sunnerlich in [[Japan]] is dat bekannt vunwegen sien Gesang. ==De Naam== Suzumushi (鈴虫) heet oversett Klocken-Heemke un Klocken-Bimmel-Heemke. ==Wat for’n Rull dat Suzumushi in japaansche Literatur spelen deit== ''M. japonicus'' warrt in [[Haiku]]-Gedichte as [[Kigo]] (Johrtiedenwoort) for “Harfst” bruukt. 'Suzumushi' is ok de Titel vun dat 38. Kapitel in [[Murasaki Shikubu]] sien [[Vertellen vun den Prinzen Genji]]. In [[Yasunari Kawabata]] sien Roman “De ole Hööftstadt” (Koto 古都) hollt de Hööft-Charakter Chieko Sada Suzumushis as Huusdeerter. Vundeswegen weert se in düssen [[Roman]] fökener nömmt. ==Galerie== <gallery> Homoeogryllus japonicus1.jpg Suzumushi 06z3286.ogg Suzumushi 06z3310.ogg </gallery> ==Weblenken== {{Commons|Category:Meloimorpha japonica|Suzumushi}} [[Kategorie:Heemken]] 1nma99iyz3gery68d6o3ur7mgi6do07 1066406 1066405 2026-05-24T08:29:26Z Flaverius 21322 /* Wat for’n Rull dat Suzumushi in japaansche Literatur spelen deit */ 1066406 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Suzumushi |TAXONL=''Meloimorpha japonica'' |BILD= Suzumushi.jpg |BILDB= Suzumushi |Phylum= [[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis=[[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis= [[Insekten]] (''Insecta'') |Subclassis=[[Fleeginsekten]] (''Pterygota'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo=[[Haupeer]] (''Orthoptera'') |Subordo=[[Langspriet-Haupeer]] (''Ensifera'') |Superfamilia= Heemken (''[[Grylloidea]]'') |Familia=[[Echte Heemken]] (''Gryllidae'') |Genus=''Meloimorpha'' |Species=Suzumushi (''Meloimorpha japonica'') |BESCHREVEN_DÖR=[[Wilhelm de Haan]], 1842 |UTSTORVEN= }} En '''Suzumushi''' (''Meloimorpha japonicus''), is en [[Echte Heemken|Heemke]], de in [[Asien]] tohuse is. Sunnerlich in [[Japan]] is dat bekannt vunwegen sien Gesang. ==De Naam== Suzumushi (鈴虫) heet oversett Klocken-Heemke un Klocken-Bimmel-Heemke. ==Wat for’n Rull dat Suzumushi in japaansche Literatur spelen deit== ''M. japonicus'' warrt in [[Haiku]]-Gedichte as [[Kigo]] (Johrtiedenwoort) for “Harfst” bruukt. 'Suzumushi' is ok de Titel vun dat 38. Kapitel in [[Murasaki Shikibu]] sien [[Genji Monogatari|Vertellen vun den Prinzen Genji]]. In [[Yasunari Kawabata]] sien Roman “De ole Hööftstadt” (Koto 古都) hollt de Hööft-Charakter Chieko Sada Suzumushis as Huusdeerter. Vundeswegen weert se in düssen [[Roman]] fökener nömmt. ==Galerie== <gallery> Homoeogryllus japonicus1.jpg Suzumushi 06z3286.ogg Suzumushi 06z3310.ogg </gallery> ==Weblenken== {{Commons|Category:Meloimorpha japonica|Suzumushi}} [[Kategorie:Heemken]] mc49826gfbgbx8rgfjplq1iupuuxwax 0 95707 1066293 1066011 2026-05-23T11:59:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066293 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|Oliver Mark (Berlin, 2013)]] '''Oliver Mark''' (* [[20. Februar]] [[1963]] in [[Gelsenkiärken|Gelsenkirchen]]) is en düütschen [[Fotografie|Fotograaf]] un Künstler. He leevt un arbeidt in Berlin. In sien Wark widmet he sück sück insbesünnere de Porträtfotografie as ok serielle, konzeptuelle Arbeiten in den Kontext vun de billen Kunst. == Leven == In dat Öller vun negen Johren kreeg Mark sien eerste Kamera. Anlaat weer en Reis to de [[Olympsche Spele|Olympisch Spelen]] 1972 in München, de he as Pries vun en Malwettbewarf vun de Westdüütsch Zeitung wunn. Wiels düsse Reis hett he ünner ännern de lichtathletinnen Ulrike Meyfarth fotografeert.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/der-besondere-kick-die-portraits-von-oliver-mark |titel=Der besondere Kick – Die Portraits von Oliver Mark |datum=2021-10-01 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Nah en Utbillen to’n Fotografen hett Mark tonächst in de Fotostudios vun dat Burda-Verlag in Offenburg arbeit un weer tietwies in de Modefotografie tätig. Siet 1992 is he as egenständig Fotograf un Künstler in Berlin tätig.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Midden vun de 1990er Johren fung Mark mit Künstlerporträts an. To sien eerst hörrn de vun A. R. Penck (1994), Emil Schumacher (1995) as ok Jenny Holzer un Louise Bourgeois (1996).<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/early-works |titel=Early Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Marks Arbeiten wurrn in tallriek Publikatschonen herutbrocht, darünner ''Architectural Digest'', ''Der Spiegel'', ''Die Zeit'', ''Les Inrockuptibles'', ''Rolling Stone'', ''Stern'', ''Süddeutsche Zeitung, Magazin'', ''The New York Times'', ''The Wall Street Journal'', ''Time'', ''Vanity Fair'', ''Vogue'', ''Zeit Magazin''.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://fotografr.de/2241/oliver-mark-portraits/ |titel=Oliver Mark Portraits {{!}} Portraitfotografie |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://fotografr.de/2241/oliver-mark-portraits/ |wayback=20190327091431 |text=Oliver Mark Portraits {{!}} Portraitfotografie |archiv-bot=2026-05-23 11:59:26 InternetArchiveBot }}</ref> Mark hett as Gaststudent Seminare vun Katharina Sieverding (Visual Culture) an de Universität vun de Künste Berlin besöcht. Van 2012 bet 2014 harr he en Lehropdrag för Fotografie an de Hoochschool Hannover. Tüschen 2010 un 2022 bedreev he en Atelier an den Tempelhofer Ufer in Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> == Wark == === Porträtfotografie === In de 1990er Johren is de Porträtfotografie en zentrale Arbeitsfeld vun Oliver Mark. He hett nah egen Angaven ruchweg 850 Persönlichkeiten ut Kunst, Politik, Literatur, Musik un Film porträteert.<ref>{{Internetquelle |autor=Nadja Sayej |url=https://www.vice.com/en/article/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists/ |titel=Behind the Lens: Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists |werk=VICE |datum=2014-02-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> To de porträteerten Personen tellt ünner ännern Anthony Hopkins, Cate Blanchett, [[Angela Merkel]], Paapst Benedikt XVI., [[Joachim Gauck]], Yoko Ono, Daniel Barenboim, Sean Scully un Tom Hanks. Marks Porträts entstaht sowohl in' Opdrag as ok in' Rahmen vun free Projekten un wurrn internatschonal publizeert un ünner ännern in de National Portrait Gallery London utstellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2020s |titel=Present Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2000s |titel=2000s |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Technisch arbeidt Mark neven Spegelreflexkameras un Middelformatkameras faken mit en [[Polaroid]]-680-Kamera.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> === Gruppenporträts === [[Bild:Oliver Mark, Jungbrunnen 2015, Gelatinesilberabzug, 68,0 x 100,5 cm.jpg|duum|Oliver Mark: ''Jungbrunnen'' (2015) Gelatinesilberabzug, 68,0 × 100,5 cm.]] Parallel to dat Eenzelporträtfotografie sett sück Mark siet Midden vun de 2000er Johren intensiv mit Gruppenporträts utnanner. To de bekannten Arbeiten tellt ünner ännern „Künnen in den Gaarn vun de Prinzessin Majassa vun Hessen“ (Rom, 2006), as ok „Nikole Hackert, Jonathan Meese, Gudny Gudmundsdottir, Marc Brandenburg und Bruno Brunnet“ (Berlin, 2009). För de Utstellung „Heimat verplicht, Märkische Adlige – en Bilanz vun den Neuanfang in de Brandenburgischen Landeszentrale för politische Bildung“, Potsdam (2012/2013) hett Oliver Mark twölf torüchkehrt Adelsfamilien ut verscheeden Regionen vun Brandenburg porträteert.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Arbeiten entstaht faken ahn digital Kompositschoon un sünd normalerwies sorgfältig arrangeert. Mark fotografeert vun den Stativ ut un bruukt Drahtutlöser oder Funkutlöser, üm sück op den individuellen Utdruck vun de Deelnehmer binnen de Grupp to konzentreeren. Mit de Arbeit ''Jungbrunnen'' (Berlin, 2015) betreckt sück Mark explizit op dat glieknamig Gemälde vun Lucas Cranach den Ölleren (1546) un överträgt sien Motiv in en tietgenössischen fotografischen Kontext. === Kollaboratschonen === [[Bild:Hoischen Mark (Christian Hoischen, Oliver Mark) - Briefkopf, 2017.jpg|duum|Hoischen / Mark: Briefkopf, 36,5 × 42,5 cm, Missingtechnik op Farvfotografie, 2017]] Siet 2017 hett Oliver Mark tosamenarbeit Projekte mit anner Künstlerinnen un Künstler realiseert. De gemeensam Arbeit mit Christian Hoischen hett den Utgangspunkt bildt.<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/hoischen-mark/ |titel=Hoischen & Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2022 hett Mark op Inladen vun den Kunstbeupdragten vun dat Arzbisdom Berlin, Georg Maria Roers SJ, de Utstellung Collaborations I för de Guardini Galerie in Berlin. Mark hett 60 Künstlerinnen un Künstlerinladen. sien Fotografien as Utgangsmaterial för egen Interventschonen to bruken. De Arbeiten umfaat ünner ännern Övermalungen, Sniedern, Collagen un materielle Ergänzungen. Vun jeder Wark entstunnen twee Exemplare, een bleev bi de bedeeligten Künstler, een wurr Deel vun de Reeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.guardini.de/veranstaltung/ausstellung-collaborations-i/ |titel=Ausstellung {{!}} Collaborations I • Guardini Stiftung e.V. |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Utstellung un de Reeg thematiseert allgemeen Fragen vun de Autorschap, de Bildaneeren un de Grenz tüschen Fotografie un Billende Kunst. === Serielle Arbeiten / Warkgruppen (Utwahl) === Dat Langtietprojekt ''De Tied maakt wi later ut''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/raum-und-zeit |titel=Die Zeit machen wir später aus. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (siet 1985) dokumenteert urbane Övergangstostännen in Berlin un entstunn över mehrere Johrteihnten weg, letzt mit Swoorpunkten wiels de Corona-Lockdowns 2020 un 2021. In ''The Artist''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/the-artist |titel=The Artist |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2013) hett Mark den Maler Karl Otto Götz 2013 in sien privat Umfeld porträteert. De Fotografien wurrn gemeensam mit söven Gedichten vun Götz in de Kunstsammlungen Chemnitz utstellt un in dat Künstlerbook Ut den Trümmern kriegt dat Leven verapenlicht. (b. frank books, Zürich, 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |abruf=2026-03-05 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |wayback=20180828043727 |text=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |archiv-bot=2026-05-23 11:59:26 InternetArchiveBot }}</ref> [[Bild:Madeleine Albright fotografiert von Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|297x297px|Madeleine Albright, Berlin 2013]] De Publikatschoon ''Butensieden un Ingeweihter''<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> (2013) (Hatje Cantz, Berlin 2013), is to de glieknamig Utstellung rutbrocht, sammelt 32 Polaroid-Porträts, de ahn konkret Opdrag entstunn. De Arbeiten teken sück dör en spontan, intuitive Bildspraak ut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> In de Reeg ''Natura Morta''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/natura-morta |titel=Natura Morta |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2017) hett Mark Objekten ut de Asservatenkamer vun dat Bundsamt för Naturschutz in Bonn beslagnahmen. De meist ut dat Rebeet vun den Artenschuul stammend Gegenstände wurrn oorsprünglich as Souvenirs inführt un vun den Toll sekerstellt. De Arbeiten wurrn 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie der bildenden Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest un in Beziehung to historsch Stillleven vun de Maleree sett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.akbild.ac.at/de/museum-und-ausstellungen/kunstsammlungen/aktuelles/gemaeldegalerie/ausstellungen/2017/natura-morta.-photographien-von-oliver-mark |titel=Natura Morta |datum=2017-04-27 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Wiels de Saneeren vun de Nee Natschonalgalerie Berlin entstunn en Reeg vun 106 Fotografien ''Neue'' ''Nationalgalerie''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/neue-nationalgalerie |titel=Neue Nationalgalerie 2020–2021 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2020–2021), de den Umbau nich dokumentarisch begriepen, sünnern as künstlerisch Ünnersöken vun Ruum, Licht un Struktur. De Reeg ''MUSEO I''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/museo |titel=MUSEO |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2021) entstunn in italieensch Museen un Kunstinstitutionen. Mark hett ut siet Perspektive fotografeert un hett den Fokus op elementelle Elementen vun den Utstellungsbedriev richt, wodör Fragen na Wahrnehmung un Kontextualiseeren vun Kunst thematiseert wurrn.<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> De Warkgrupp ''Ventotene Pictures''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/ventotene-pictures |titel=Ventotene Pictures |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2024) entstunn in' Rahmen vun dat Residenzprogramm IN/SU/LA op de Insel Ventotene. De Arbeiten verbinnt klassische Silbergelatinabzüge mit malerisch un Textilingreepen.<ref>{{Internetquelle |url=https://verenaosthoff.de/in-su-la/ |titel=IN/SU/LA – Verena Osthoff |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.materiagallery.com/insula-ventotene/ |titel=IN/SU/LA - Postcards from the 2024 Ventotene Residency |werk=Matèria |datum=2019-10-14 |abruf=2026-03-05 |sprache=it-IT}}</ref> == Sammlungen == Biller vun Oliver Mark befinnen sück ünner ännern in de Sammlungen vun dat Liechtensteinisch Landmuseum, de Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, dat Bukowina-Museum in Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Mihaela Tcaciuc |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/206286/expozitia-de-fotografie-celebritati-l-a-adus-la-suceava-pe-artistul-fotograf-german-oliver-mark-el-a-donat-muzeului-bucovinei-una-dintre-lucrarile-sale |titel=Expoziţia de fotografie „Celebrităţi” l-a adus, la Suceava, pe artistul fotograf german Oliver Mark. El a donat Muzeului Bucovinei una dintre lucrările sale |werk=NewsBucovina |datum=2017-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=New Times Media |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/236746/spiritualitatea-profunda-surprinsa-in-expozitia-bucovina-manastirile-traiesc-a-artistului-fotograf-oliver-mark-vernisata-la-muzeul-de-istorie-din-suceava-in-prezenta-autor |titel=Spiritualitatea profundă surprinsă în expoziţia „Bucovina – Mănăstirile trăiesc” a artistului fotograf Oliver Mark, vernisată la Muzeul de Istorie din Suceava în prezența autorului |werk=NewsBucovina |datum=2018-11-11 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref>, dat Goethe-Institut Dublin, de Sammlung Würth as ok in privat Sammlungen. Eenige vun sien Porträtupnahmen sünd na de Regeln vun de Creative-Commons-Lizenzenzen herutbrocht worrn. == Utstellungen (Utwahl) == Oliver Marks Arbeiten wurrn internatschonal in tallriek Eenzel- un Gruppenutstellungen utstellt. To de wichtigen institutionellen Eenzelutstellungen tellen ''still...lesen'' (2014) an dat Goethe-Institut Irland in Dublin as ok ''Ut den'' ''Trümmern kreiht dat Leven - Porträts vun Karl Otto Götz'' (2014) in den Kunstsammlungen Chemnitz.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Internatschonale Op kreeg Mark todem dör de Warkreeg ''Natura Morta'', de 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie vun de bildend Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest wurr.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Sien Arbeiten weern mehrfack in de National Portrait Gallery London vertreden, darünner in de Johren 2007/08 as ok 2013/14 in' Rahmen vun den Taylor Wessing Photographic Portrait Pries.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Wiedere zentrale Stäen sünd de Eenzelutstellung ''No Show'' (2019) in de Villa Dessauer, Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, Presentatschonen in musealen Kontexten as de Kunsthalle Würth in Swäbisch Hall (2024)<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/kunsthalle-wurth-2024 |titel=Kunsthalle Würth, 2024 |datum=2024-01-24 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> un de Deelnahm an internatschonale Kunstmeeten, darünner Paris Photo in dat Grand Palais.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> 2022 hett Mark tosommen mit Isa Melsheimer de Duo-Utstellung ''DELIVERY HERO'' in dat Open Berlin, en Projektruum vun Amélie Esterházy, entwkelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2025 hett he gemeensam mit Matthias Bitzer de Duo-Utstellung ''HIERSEIN IST HERRLICH''. in dat Galerienhuus Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> === Eenzelutstellungen === * 2021: ''MUSEO'', Kanya Kage Art Space Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2020: De Hannen vun ''Jenny Holzer,'' in de St. Peter un Paul-Kark, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.herder.de/stz/hefte/archiv/145-2020/6-2020/in-eure-haende-seien-sie-gegeben-betrachtung-von-oliver-marks-fotografie-die-haende-von-jenny-holzer-/ |titel=Betrachtung von Oliver Marks Fotografie "Die Hände von Jenny Holzer" |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019/2020: ''Bukowina Klöster Leven'', St.-Thomas-vun-Aquin-Kark in de Katholisch Akademie in Berlin. * 2019/2020: ''Goldene Schuhe'' – Fotografien ut de Sammlung vu dat Liechtensteinischen Landesmuseums vun Oliver Mark, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/goldene-schuhe-fotografien-aus-der-sammlung-des-liechtensteinischen-landesmuseums-von-oliver-mark-wgpla5r |titel=Goldene Schuhe – Fotografien aus der Sammlung des Liechtensteinischen Landesmuseums von Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2019: ''No Show'', Villa Dessauer – Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019: ''Bukowina Klöster Leben'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Bukowina Klöster Leben'', Bukowina-Museum, Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark in Korrespondenz zu Stillleben-Gemälden der Sammlung'', Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien<ref>{{Internetquelle |url=http://www.akademiegalerie.at/de/Ausstellungen/Ausstellungen%202017/Natura%20Morta |titel=Natura Morta - Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien |abruf=2026-03-05 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=http://www.akademiegalerie.at/de/Ausstellungen/Ausstellungen%202017/Natura%20Morta |wayback=20180917215726 |text=Natura Morta - Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien |archiv-bot=2026-05-23 11:59:26 InternetArchiveBot }}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark'', Naturhistorisches Museum Wien<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2016/2017: ''Natura Morta'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/natura-morta-oliver-mark-aw6pkme |titel=Natura Morta – Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2014: ''Oliver Mark – still…lesen'', Goethe-Institut Irland, Dublin * 2014: ''Aus den Trümmern kriecht das Leben – Portraits von Karl Otto Götz'', Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2014: ''Märkische Adlige – eine Bilanz des Neuanfangs'', Fürst-Pückler-Museum, Cottbus * 2013/2014: ''Außenseiter und Eingeweihter'', Uno Art Space, Stuttgart<ref>{{Internetquelle |url=https://kulturplanet.wordpress.com/tag/uno-art-space/ |titel=UNO ART SPACE |datum=2013-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2013: ''Außenseiter und Eingeweihter'', pavlov’s dog, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pavlovsdog.org/newsletter/023_ralph_schulz/ralph_schulz.html |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2013: ''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag am 15.08.2012'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz * 2013: ''Heimat verpflichtet'', Kanzlei im Lübbenauer Schlossbezirk, Lübbenau * 2012/2013: ''Heimat verpflichtet'', Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2012: ''Shuteye'', °CLAIR Gallery, München<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kultur-vollzug.dearticle-36989/2012/11/07/in-traume-entruckt-auf-zerwuhlten-laken/ |titel=Fotografien von Oliver Mark: In Träume entrückt auf zerwühlten Laken |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/exhibition/86865 |titel=Exhibition shuteye - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2011: ''Portraits'', Neuer Pfaffenhofener Kunstverein, Pfaffenhofen a. d. Ilm<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstverein-pfaffenhofen.de/rueckschau/2011/rueckschau-2011/datum/2011/04/10/oliver-mark-portraits.html |titel=RÜCKSCHAU {{!}} Neuer Pfaffenhofener Kunstverein |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2011: ''7 Artists and 1 Nude'', Galerie Gloria, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=RS |url=https://www.rollingstone.de/bilder-der-ausstellung-7-artist-and-1-nude-von-oliver-mark-582261/ |titel=Bilder der Ausstellung "7 Artist And 1 Nude" von Oliver Mark |werk=Rolling Stone |datum=2011-09-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2006: ''Portraits & Stills'', Anna Augstein Fine Arts, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/institution/exhibitions/anna-augstein-fine-arts-berlin |titel=institution Anna Augstein Fine Arts Berlin - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2002/2003: ''Portraits'', Musée de la photographie, Mougins * 2001: ''Photographien'', Galerie Imago, Berlin * 2000: ''Portraits'' ''und Memorabilien'', Galerie Grauwert, Hamburg * 1999: ''Portraits'', Galerie 48, Saarbrücken === Kollaboratschonsutstellungen === * 2022: ''Treshold – Tim Plamper & Oliver Mark'', a °CLAIRbyKahn Exclusive at photo basel * 2022: ''Collaborations I'', Guardini Stiftung und Galerie Berlin * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten – Oliver Mark in Collaboration with Christian Hoischen'', König Galerie Berlin * 2018: ''Der kleine Tod und das pralle Leben'' (Hoischen & Mark), pavlov's dog, Berlin === Duo- un Gruppenutstellungen === * 2025 Galerienhaus Berlin, ''Hiersein ist herrlich.'' with Matthias Bitzer<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.matthiasbitzer.com/ondisplay/markdarkbitzer-2025-berlin/ |titel=Mark{{!}}Dark{{!}}Bitzer, 2025 – Matthias Bitzer |datum=2025-09-04 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2025: Paris Photo 2024. ''Returning to the Grand Palais,'' ºCLAIRbyKahn Gallery, Paris * 2022 O P E N Berlin (Amélie Esterházy): ''Delivery Hero'' – with Isa Melsheimer, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://open-berlin.net/delivery-hero/ |titel=O P E N BERLIN |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten,'' Salon Hansa im Glockenturm der Galerie König, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://galerie-franzkowiak.de/ein-turm-von-unmoeglichkeiten/ |titel=AUSSTELLUNGSBETEILIGUNG: STEFANIE HILLICH, CHRISTOPH LÖFFLER, SADOR WEINSčLUCKER, MARC GRÖSZER UND HANSA WISSKIRCHEN: Ein Turm von Unmöglichkeiten. SALON HANSA {{!}} GALERIE FRANZKOWIAK |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Artist Complex – Photographic Portraits from Baselitz to Warhol,'' Museum för Fotografie, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Staatliche Museen zu Berlin |url=https://www.smb.museum/en/exhibitions/detail/artist-complex/ |titel=Artist Complex |abruf=2026-03-05 |sprache=en}}</ref> * 2017: KUNST.ORT.KINO, Kunsthalle Erfurt * 2017: ''Eindrücke von Liechtenstein,'' The Vologda State Museum (Russland) * 2016/17: ''In Szene gesetzt. Aus Porträts werden Kleider,'' Lindenau-Museum Altenburg, Germany<ref>{{Internetquelle |url=https://lindenau-museum.de/details-ausstellungen/in-szene-gesetzt-aus-portraets-werden-kleider |titel=In Szene gesetzt Aus Porträts werden Kleider - Lindenau-Museum Altenburg |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2015: ''photos and postage stamps,'' Sofia History Museum, Sofia * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Wilson – Cheltenham Art Gallery & Museum, Cheltenham * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Beaney, City of Canterbury * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' Scottish National Portrait Gallery, Edinburgh * 2013/14: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2012: Photographien, °CLAIR Gallery at ART PARIS, Paris * 2007/08: ''Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2006: BFF-Ausstellung, International Photography Festival, Xining (China) === Kurateert Utstellungen === * 2019: ''small,'' Schau Fenster, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Lukasz |url=https://dasarty.com/small/ |titel=SMALL |werk=Das Arty |datum=2019-04-23 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Raum XVII'', Werkhalle Wiesenburg, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://www.werkhallewiesenburg.berlin/exhibitions-2018/ |titel=Exhibitions 2018 {{!}} Werkhalle Wiesenburg |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2017: ''Alles oder Immer'', Schau Fenster, Berlin * 2012: ''Der arge Weg der Erkenntnis'', Gloria, Berlin == Utteknungen un Stipendien (Utwahl) == * 2007 National Portrait Gallery London, The Photographic Portrait Prize, longlist * 2013/14 National Portrait Gallery London, The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize, longlist * 2024 Reisestipendium för de Insel Ventotene, IN/SU/LA == Biller == <gallery style="text-align:center" perrow="3"> Bild:Oliver Mark - Ridley Scott, Berlin 2005.jpg|[[Ridley Scott]], Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Jenny Holzer, Leipzig 1996.jpg|Jenny Holzer ehr Hannen, Leipzig 1996. Sülvergelaatin-Print op Alu-Dibond, 151 × 154 cm. Bild:Oliver Mark - George Lucas, Berlin 2005.jpg|George Lucas, Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Louise Bourgeois, New York 1996.jpg|Louise Bourgeois, New York 1996 Bild:Oliver Mark - Anthony Hopkins, Berlin 2001.jpg|Anthony Hopkins, Berlin 2001 Bild:Oliver Mark - Jeff Koons, Berlin 2000.jpg|Jeff Koons, fotografeert vun Oliver Mark vör dat Gemälde „Lips“, Öl op Lienwand, 304,8 × 427,7 cm, ut de Easyfun-Serie, in de Deutsche Guggenheim, Berlin, 2000. </gallery> == Publikatschonen (Utwahl) == *[[Bild:Oliver Mark - No Show (book cover), Distanz Verlag, Berlin 2019.png|duum|223x223px|Cover vun ''No Show'', Distanz Verlag, Berlin 2019]]''No Show''. Distanz Verlag, Berlin 2019, ISBN 978-3-95476-281-1. *''Bukowina Klöster Leben''. Editura Karl A. Romstorfer, Suceava 2018, ISBN 978-606-8698-29-8. *''Natura Morta.'' Kehrer Verlag, Heidelberg 2016, ISBN 978-3-86828-759-2.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.kehrerverlag.com/de/oliver-mark-natura-morta-978-3-86828-759-2|titel=Der Fotoband Natura Morta ist in der Asservatenkammer des Bundesamtes für Naturschutz entstanden und erinnert an die Bedeutung der Artenvielfalt - Kehrer Verlag|zugriff=2018-09-17|sprache=de}}</ref> *''Oliver – Nutte Künstler Fotograf. Die ganze Wahrheit über Oliver Mark.'' Grauel Publishing, Berlin 2014. (Tiedschrift) *''Aus den Trümmern kriecht das Leben.'' b.frank books, Zürich 2013, ISBN 978-3-906217-00-0. (mit Gedichten van [[:de:Karl_Otto_Götz|Karl Otto Götz]])<ref>{{Internetquelle|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben|titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books|zugriff=2018-09-17|sprache=en}}</ref> *''Außenseiter und Eingeweihter.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-7757-3756-2.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-5880-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> *''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag.'' Alpenland Verlag, Schaan 2013, ISBN 978-3-905437-34-8.<ref>{{Internetquelle|autor=Liechtenstein National Museum|url=http://www.llm.li/Ausstellungen/AktuelleSonderausstellungen/Sonderausstellungsdetail/tabid/214/Default.aspx?shmid=770&shact=1814470349&shmiid=NPZLklde__sls__a0__eql__|titel=Liechtenstein National Museum :|zugriff=2018-09-17|sprache=en-US}}</ref> * med Martina Schellhorn: ''Heimat verpflichtet. Märkische Adlige – eine Bilanz nach 20 Jahren.'' Potsdam 2012, ISBN 978-3-932502-60-6.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/shop/Brandenburger/Brandenburg/Heimat-verpflichtet.html|titel=Bücher {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung - Heimat verpflichtet|zugriff=2018-09-17|sprache=de}} {{Webarchiv|url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/shop/Brandenburger/Brandenburg/Heimat-verpflichtet.html |wayback=20180917215435 |text=Bücher {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung - Heimat verpflichtet |archiv-bot=2026-05-23 11:59:26 InternetArchiveBot }}</ref> *''Portraits.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-7757-2484-5.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-2387-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> == Weblenken == {{Commons|Oliver Mark}} * [https://oliver-mark.com Offizielle Websteed] * Snack: ''[https://web.archive.org/web/20180922211538/https://noisey.vice.com/en_us/article/rjnx4r/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists]'' In: ''noisey.vice.com'' (engelsk) *[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=139349952 DNB-Katalog] (hoochdüütsch) == Enkeld Nahwiesen == <div style="column-width:60em;"> <references/> </div> {{SORTIERUNG:Mark, Oliver}} [[Kategorie:Fotograf]] [[Kategorie:Fotografie]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1963]] [[Kategorie:Gelsenkiärken]] [[Kategorie:Berlin]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 7hrd8d5rlp9uchcb7mp78dqebnea2nr 0 124612 1066317 1066031 2026-05-23T13:53:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066317 wikitext text/x-wiki [[Datei:University of Bonn seal.svg|mini|150x150px|Segel von de Universität]] [[Datei:Bonn 1266, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn.jpg|mini|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Luftupnahm (2017)]] [[Datei:Bonn Tor Koblenzer3.jpg|mini|Koblenzer Tor mit Adenauerallee]] De '''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn''' is en van de groot [[Universität]]en in [[Düütschland]]. De nah den [[Preußen (Staat)|preußischen]] König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm&nbsp;III.]] nömmt un 1818 grünnd Hoochschool hett ehr Sitt in [[Bonn]] an‘n [[Rhien]] un betekent sück sülvst as namhafte, traditschonsbewusste Forschungsuniversität van internatschonalen Rang. In‘n Mai 2019 weern över 38.000&nbsp;Studeerende [[Immatrikulatschoon|immatrikuleert]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/die-universitaet/ueber-die-universitaet/die-universitaet-bonn-in-zahlen-und-fakten |titel=Zahlen und Fakten — Universität Bonn |abruf=2019-06-21}}</ref> Ünner de Studenten, Afsolventen un Perfessers befinnen sück söben [[Nobelpries]]dräger – dorünner [[Harald zur Hausen]], [[Wolfgang Paul (Physiker)|Wolfgang Paul]], [[Reinhard Selten]] un [[Otto Wallach]] –, veerteihn Laureaten van den [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], dree Priesdräger van de [[Fields-Medaille]] as ok [[Benedikt XVI.|Joseph Ratzinger]] (de latere Paapst Benedikt XVI.), [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Konrad Adenauer]], [[Robert Schuman]], [[Joseph Schumpeter]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Joseph Goebbels]], [[Max Ernst]], [[Karl Barth]], [[August Kekulé]] un [[Heinrich Hertz]]. In dat [[Academic Ranking of World Universities]] Ranking 2019 van de [[Shanghai Jiao Tong University]] (Shanghai Ranking) belegg de Universität Bonn den 70. Platz weltwiet un den veerten Platz in‘n natschoonalen Vergliek.<ref>{{cite web|last=Shanghai Jiao Tong University |first= |authorlink= |title=Top 500 World Universities |year=2019 |url=http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |doi= |accessdate=2019-08-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120223838/http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |archivedate=2016-01-20 }}</ref> Besünners ansehn sünd de Facken Mathematik, Ökonomie (Volkswertschapslehre), Physik un Agrarwetenschapen, de in‘n internatschonalen Vergliek de Plätze 30, 35 un 46 beleggen. Düütschlandwiet stahn Mathematik un Ökonomie up Platz 1, de Agrarwetenschapen un de Physik up Platz 3. Ok de Fackberiek Rechtswetenschapen hett en internatschonal düchtig hooch Renommee. De Universität Bonn is todem siet 2018 bzw. 2019 de spoodriekste Universität in de [[Exzellenzstrategie]] mit de Utteknung as Exzellenzuniversität (umgangsspraaklich Elite-Universität) as ok insgesamt söss Exzellenzclustern.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |titel=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |abruf=2019-07-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |wayback=20200927102942 |text=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |archiv-bot=2026-05-23 13:53:19 InternetArchiveBot }}</ref> == Geschichte == === Kurkölnische Akademie Bonn === [[Datei:Universität Bonn.jpg|mini|hochkant=1.5|Hööftgebäude an den süüdöstlichen Rand van de Bonner Binnenstadt]] [[Datei:FWIII.jpg|mini|König Friedrich Wilhelm III., Förderer van de Universität Bonn]] Vörgänger van de Bonner Universität weer de [[Kurköln]]ische Akademie Bonn, de 1777 mit den veer [[Fakultät (Hoochschool)|Fakultäten]] för Gottes-, Rechts-, Arznei- un Weltgelehrtheit grünnd wurr. 1786 hett de düütsch Kaiser [[Joseph II. (HRR)|Joseph&nbsp;II.]] hör dat Recht to dat Verleehn van de in dat ganze [[Hillig Röömsch Riek| Hillig Röömsch Riek Düütsch Natschoon]] anerkannt Grade [[Lizenziat|Licentiaten]] un Dokter tospraaken. Dormit steeg de Akademie to en Universität up. 1798 wurr de kurkölnische Universität nah de Angleedern vun dat linke [[Rhien]]ufer an [[Frankriek]] uphaben. === Grünnenstiet === De hüüdige Universität Bonn wurr denn an’n 18. Oktober 1818 van den preußischen König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm III.]] as sösste preußische Universität neben de [[Universität Griepswohld]], de [[Humboldt-Universität zu Berlin|Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin]], de [[Albertus-Universität Königsbarg]], de [[Martin-Luther-Universität Halle-Wittenbarg|Universität Halle (Saale)]] un de slesisch Friedrich-Wilhelms-[[Universität Breslau]] grünnd. Anlaat to de Grünnen weer de Will, för de beid nee preußischen Provinzen Rhienland un Westfalen en akademische Utbillensstäe to schaffen. An den sülvigen Dag wurrn dorför de bestahn Universitäten in [[Westfälische Wilhelms-Universität|Mönster]] un [[Theologische Fakultät Patterbuorn|Patterbuorn]] uphaben. De Wahl full ut mehreren Grünnen up Bonn: Tonächst weer dör de beid losstahn arzbischöplich Slötter hier en för den Anfang utrecken Ruumangebot dor. Denn wull man en düütlich Teeken setten för en Neeanfang ok in den universitären Beriek. Dorum wurr weder de Kurkölnische Universität in Bonn noch de städtische [[Universität zu Köln|Universität in Köln]] weer begrünnd. De an’n 14. Oktober 1655 grünnd [[Olt Universität Duisburg|Duisburger Universität]] wurr in dat Johr van de Universitätsneegrünnen in Bonn uplöst. Dat Zepter un groot Deelen van de Universitätsbibliothek Duisburg gungen nah Bonn, so dat de Bonner Universität insowiet ok Nahfolgerin van de Duisburger Hoochschool is. Buterdem harr de kurkölnische Universität as Vörlöper woll blots wenige Johren Bestand, doch se gull as en Universität, de van de Upklärung präägt weer, wat goot in de preußischen Bildungsideale passen dee. To’n Anfang wurr de Hoochschool as „Rhein-Universität“ betekent. 1827 wurrn de endgültigen Statuten van de Universität Bonn fardigstellt un in dat folgend Johr dör den preußischen König vulltrucken. An’n 28. Juni 1828 geev Friedrich Wilhelm III. mit en [[Kabinettsorder]] de Inrichtung den hüüdigen Naam „Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität“.<ref>Karl Theodor Schäfer: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968, S. 100 un S. 423.</ref> De eerste Lehrstohl för Kunstgeschichte wurr an’n 4. Mai 1860 an de Universität Bonn inricht. De eerste Lehrstohlinhebber weer Anton Springer (1825 - 1891). <ref name="UB181110">[http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/301-2010 150 Jahre Kunstgeschichte in Bonn], Uni Bonn, afropen an’n 18. September 2019.</ref> Landeswiet Upmarksomkeit kreeg de [[Bonner Philologenstriet]] tüschen de Perfessers [[Otto Jahn (Archäoloog)|Otto Jahn]] un [[Friedrich Ritschl]], de 1865 to Ritschl sien Weggang nah Leipzig führen dee. 1868 hett de Medizinische Fakultät [[Louis Pasteur]] den Ehrendokter verleeht, den de 1870 wegen den [[Düütsch-Franzöösch Krieg|Düütsch-Franzööschen Krieg]] torüch geven hett.<ref>[http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/louis-pasteur Biografie von Louis Pasteur] up de Website van de [[Académie française]].</ref> === 20. Johrhunnert === Mit den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] un den Zosommenbröök van dat Kaiserriek gung en Hoochtiet to Enn‘. De Juristen [[Ernst Zitelmann]] un de Industrielle [[Carl Duisberg]] hemm sück all 1917 in’n Henblick up de bevörstahn Hunnertjohrfier mit de „Gesellschaft der Freunde und Förderer der Universität Bonn“ (Geffrub) bemöht, private Hüllpsborn to ersluuten. De materielle Situatschoon van völ Studeerenden weer erbärmlich: de Roman „Barbaren“ van [[Günter Weisenborn]], de hier in den 1920er Johren Student weer, tüügt dorvan. Ut en Sülvsthelporganisatschoon van de Studenten gung 1920 de Vereen „Studentenwohl“, later dat [[Studentenwerk]] Bonn hervör. De tweet Satzung van de Universität wurr 1930 erlaaten. Nee weer ünner annern de „Studentenschaft“ as verfaatenmäßig Lidd van de Universität mit Sülvstverwaltung un Deelnahm an de Hoochschoolverwaltung. De „Allgemeine Studentische Arbeitsgemeinschaft“ (Astag) wurr 1930 inricht, deren Liddmaaten van de Studeerenden in geheim Wahl bestimmt. Hier wunnen in’n Ünnerscheed to anner Universitäten de natschonalsozialistischen Stimmen nie nich de Mehrheit. 1933 weern 23 % van de Perfessers NSDAP-Liddmaaten.<ref>Ralf Forsbach: Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im "Dritten Reich". Oldenbourg Verlag: 2006, S. 63.</ref> Mit de Inführen van dat [[Führerprinzip]] keem dat to de [[Gliekschaltung]]: de Rekter wurr van den Minister, de Dekane dör den Rekter insett. Hör Entscheeden weern weder an Beratung noch Afstimmen in Gremien bunnen. 40 Hoochschoollehrer (12,9 % van den Lehrkörper) wurrn entlaaten, wiel se [[Jodendom|Jööden]] oder den nee Machthebbern nich passen deen. De Philosophen [[Paul Ludwig Landsberg]] un [[Johannes Maria Verweyen]] sünd in’n Konzentratschoonslager storven. De Mathematiker [[Felix Hausdorff]] hett sück sülvst um’t Leven brocht.<ref>[[Michael Grüttner]], Sven Kinas: ''Die Vertreibung von Wissenschaftlern aus den deutschen Universitäten 1933–1945''. In: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte''. 55 (2007), S. 140, 160&nbsp;ff ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/2007_1_5_gruettner.pdf PDF]).</ref> Völ sünd utwannert, ok der Orientalist [[Paul Kahle]]: sien Söhn Wilhelm harr an’n 10. November 1938 de brennend Synagoog sehn un dornah tosommen mit sien Moder spontan en jöödsche Geschaftsfru bi dat Uprüümen van dat van SA-Männern verwöst Geschäft hulpen. En Polizist hett hör Personalien faststellt. De Folg weer de Verwies van den Studenten Wilhelm Kahle an de Universität wegen „mangelnder akademischer Würde“ as ok en maandlang düern apenlich Anprangern un Schikaneeren van den Perfesser un sien Angehörigen. In’t Fröhjohr 1939 sünd se dorum nah England emigreert. 1935 wurr de Theoloog [[Karl Barth]] (1886–1968) entlaaten, de den [[Eid up den Führer]] in de vörschreeven Form verwiegern dee, un 1936 de Aferkennen van de [[Thomas Mann]] 1919 verleeht philosophischen [[Ehrendokterwürde]]. De de SS anhörrn Dekan [[Karl Justus Obenauer#Obenauer un de Beleidigung van Thomas Mann|Obenauer]] harrn dat Enttrecken utspraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |titel=Universitätsgeschichte |zugriff=2018-01-21 }} {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |wayback=20160804234152 |text=Universitätsgeschichte |archiv-bot=2026-05-23 13:53:19 InternetArchiveBot }}</ref> Se wurr hüm nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] weer toerkannt.<ref>Universität Bonn: [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/ausstellung-der-neubeginn/der-umgang-mit-der-vergangenheit Der Umgang mit der Vergangenheit]</ref><ref>{{Webarchiv | url=http://www.br.de/radio/bayern2/sendungen/kalenderblatt/1912-thomas-mann-ehrendoktor-aberkennung-100.html | wayback=20131015094821 | text=Thomas Mann wird Ehrendoktorwürde aberkannt}}, Bayerischer Rundfunk.</ref> 1934 wurr de Landwertschapliche Fakultät inricht. Se is de Nahfolgerin van de Landwertschaplichen Hoochschool Poppelsdorf.<ref name="LandwirtschaftlicheFak">[http://www.lwf.uni-bonn.de/ Willkommen an der Landwirtschaftlichen Fakultät der Universität Bonn], lwf.uni-bonn.de, afropen an’n 19. September 2019.</ref> Siet dat Wintersemester 1941/1942 kunn wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] en normal Vörlesensbedriev nich mehr leist wurrn, wiel sowohl Perfessers as ok Studenten to’n Wehrdeenst intrucken wurrn weern un ok de Bedürfnisse van de Kriegsweertschaptschaft negativen Infloot up Forschung un Lehre harrn. In dat Wintersemester 1944/1945 wurr van [[Rieksministerium för Wetenschap, Uptrecken un Volksbille|Rieksminister för Wetenschap, Uptrecken un Volksbillen]] [[Bernhard Rust]] an den linksrhienschen Universitäten dat Instellen van den Lehrbedriev – mit Utnahm van de medizinischen Fakultäten anördnt. An‘n 18. Oktober 1944 – den 126. Johrsdag van de Universitätsgrünnen – wurr bi en Bombenangreep dat Hööftgebäude un dat an den Rhien liggen Klinikveert verneelt. To Kriegsenn‘ weer kien een van de fieftig to de Universität hörrn Hüüs heel. De entstahn Schaden wurr up etwa 50&nbsp;Mio.&nbsp;DM schätzt. An‘n 12. April 1945 hett sück ünner de Initiative van [[Theodor Brinkmann]] eerstmalig en Verwaltensraat tosommensett, de an’n 1. Juni en offizielle Bestätigung van de Militärregeeren un den Updrag to dat Wedderupmaaken van de Universität kreeg. Nah den Rückträe van Brinkmann wurr [[Heinrich Konen]] to’n Nee Vörsitter wählt, womit he to’n darten Mal an de Tipp van de Universität stunn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |titel=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |zugriff=2015-11-22 }} {{Webarchiv|url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |wayback=20151123030441 |text=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |archiv-bot=2026-05-23 13:53:19 InternetArchiveBot }}</ref> To dat Wintersemester 1945/46 wurr de universitäre Bedriev weer upnommen, dat Rektorat keem övergangswies in en [[Joachimstraße 6/8 (Bonn)|Huus in de Joachimstraße]] ünner. Wegen de Kriegsschäden un de Tonahm van Studenten wurrn wesetlich Baumatnahmen notwennig. In de Adenauerallee entstunn en nee Huus för de Universitätsbibliothek un schräg tegenöver wurr en Gebäude för de Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät upricht. Dit Gebäude drocht den Naam „[[Juridicum (Bonn)|Juridicum]]“. De Universitätskliniken wurrn gröttstendeels ut de Binnenstadt in den Stadtdeel [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] verleggt. 1980 wurr de bither unafhängige [[Pädagogische Hochschule Rheinland]] mit Standort Bonn integreert. Dormit weer ok de [[Lehrerutbillen]] för de Hööft- un Grundschool en Upgaav van de Universität wurrn. === 21. Johrhunnert === 2001 wurr de Universität van de Landsregeeren anwiest, de Lehrerutbillen intostellen, wat in dat Folgejohr van de Universität umsett wurr. Mit de Umstellung van dat Lehramtsstudium in Noordrhien-Westfalen up [[Bachelor]]- un [[Master]]studiengänge kunn de Universität dat Lehramtsstudium to dat Wintersemester 2011/12 wedder inführen.<ref>[http://www.bzl.uni-bonn.de/ bzl.uni-bonn.de], bzl.uni-bonn.de, abgerufen am 29. September 2015.</ref> Verantwoort wurrn de Lehramtsstudiengänge binnerhalv van de Universität Bonn van dat ''Bonner Zentrum für Lehrerbildung'' (BZL).<ref>[https://www.bzl.uni-bonn.de/ Bonner Zentrum für Lehrerbildung (BZL)]</ref> In‘n Februar 2012 hett man mit den Bau van en nee Campus in den Stadtdeel [[Poppelsdorf]] tüschen Carl-Troll-Straße und Endenicher Allee anfungen. Dat zirka 40.000&nbsp;m² groot Baufeld wurr tovör van de landwertschaplich Fakultät as [[Acker]] bruukt un weer insowiet free. Stuff bi den Bauplatz befinnen sück en Twiegstäe van de Universitäts- un Landesbibliothek, eenige Institute van de Universität un en [[Mensa]]. Disse universitären Inrichtungen söllt um en Hörsaalzentrum un um dat ''Bonn-Aachen International Center for Information Technology'' utwiet wurrn. Buterdem wurrn up dat Areal Rüüm för de Institute för Numerische Simulatschoon, för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap as ok för Informatik baut.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.blb.nrw.de/BLB_Hauptauftritt/Presse/120220/index.php | archive-is=20120804093202 | text=}}</ref> == Exzellenzinitiative == [[Datei:Hausdorff Center.jpg|mini|Ehmalg Gebäude van dat mathematische Institut – Eröffnung van dat Exzellenzcluster van de Mathematik]] Bi de ''[[Exzellenzinitiative]] des Bundes und der Länder'' hett de Universität Bonn gemischte Ergevnisse reckt. Dat Tokunftskonzept, also de Förderung van de gesamte Universität, wurr nich wunnen. In anner Förderliens geev dat aber doch Spood. In de eerste Runn 2006 is man mit Vörslääg för Gradurertenscholen in Physik un Wertschapswetenschapen (''Bonn Graduate School of Economics'' un ''[[Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy]]'' tosommen mit [[Universität zu Köln|Universität Köln]]) as ok en Exzellenzcluster in Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications – [[Hausdorff Center for Mathematics]])'' in de Endutwahl intrucken, den Toslag kreegen de Ökonomie-School un de Mathematik-Cluster.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026140244/http://www.bmbf.de/pub/Exzellenzinitiative.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2006], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de tweet Runn 2007 stunnen de Gradueertenschool ''Chemical Biology in Life and Medical Sciences'' un ok weer de ''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'' as ok as wiedere universitätsöbergriepend Projekte de Exzellenzcluster ''Media: Material Conditions and Cultural Practice'' tosommen mit de Universität zu Köln un de Gradueertenschool ''Bonn-Aachen International Graduate School of Applied Informatics'' tosommen mit de [[RWTH Aken]] in de Utwahl, den Toslag kreeg ditmal de Physik-Gradueertenschool.<ref>[https://web.archive.org/web/20120322031302/http://www.bmbf.de/pub/exzellenz_liste2007.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2007], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de dart Runn 2012 keemen dat Exzellenzcluster in de Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications)'' un de Gradueertenschool in Physik (''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'') to en wiedere Förderung. Buterdem kreeg dat nee Exzellenzcluster in den Beriek van de Immunologie (''Immunosensation: das Immunsystem als Sinnesorgan'') en Toseggen för en Fördern.<ref>[https://web.archive.org/web/20150923223252/http://www.bmbf.de/pubRD/FinaleFoerderlisteexcellenceinitiative.pdf Ergebnis der Sitzung des Bewilligungsausschusses am 15. Juni 2012], bmbf.de, afropen an’n 21. September 2019.</ref> Bi de veert Runn van den nu Exzellenzstrategie nömmt Wettbewarf weer de Universität mit insgesamt söss Exzellenzclustern (dorvan twee in Kooperatschoon mit anner Universitäten) un de tosätzliche Utwahl as Exzellenzuniversität de spoodriekste Hoochschool.<ref name=":0" /> == Standöörd un Architektur == [[Datei:Poppelsdorfer Schloss.jpg|mini|hochkant=1.5|Poppelsdorfer Slott]] [[Datei:AVZ III.jpg|mini|Standoort Römerstraße]] De Universität Bonn is kien Campus-Universität, sonnern verdeelt sück up mehrere Standöörd in dat ganze Stadtrebeet. In dat Hööftgebäude, dat ehmalge [[Kurfürstlich Slott Bonn|Kurfürstlich Slott]] direkt an den Rand van de Binnenstadt as ok in eenig modern Hüüs in de Umgegend (so das dat Juridicum) befinnen sück de Grootdeel van de Philosophischen, Theologischen as ok Rechts- un Staatswetenschaplichen Fakultäten. De Naturwetenschapler sünd hööftsächlich in [[Poppelsdorf]], wo neben dat [[Poppelsdorfer Slott]] Institutsgebäude ut dat 19. Johrhunnert in modern Bürobauten vörherrschen. De Slottgorden deent siet 1819 as [[Botanischer Garten Bonn]]. Dat Institut för Informatik is siet Anfang van dat Sömmersemester 2018 ebenfalls in Poppelsdorf ansiedelt, in en gemeensamen Neebau mit dat [[Bonn-Aachen International Center for Information Technology]], dat ut de Heussallee umtrucken is. Dormit wurrn sowohl dat [[Landesbehördenhaus]] as ok de Oltbau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III van de Universität aktuell nich brukkt. De Neebau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III is all siet 2010 wegen hooch Belastung van de Bausubstanz dör [[Polychloreerte Biphenyle]] rüümt, dat ehmals ebenfalls dor ansiedelt Institut för Psychologie is in 2008 ut dat Gebäude uttrucken un sitt jetzt an den Kaiser-Karl-Ring tegenöver de [[LVR-Klinik Bonn|LVR-Klinik]]. De Medizin is up den [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] ansiedelt. Eenzelne Institute un Inrichtungen sünd up wieder Stadtdeelen verdeelt, etwa de Astronomie, Deelen van de Chemie un de Pharmazie in [[Endenich]]. Insgesamt hörrt to de Universität över 371&nbsp;Gebäude.<ref name="statistik">Uni Bonn: ''[https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten Zahlen und Fakten rund um die Universität]''. uni-bonn.de</ref> Dorto hörrn neben de wetenschaplich un to de Verwalten bruukt Hüüs ok veer Mensen un 34 Studentenwahnheime mit ca. 4200 Zimmern, för de dat [[Studierendenwerk Bonn]] toständig ist. Bit up wenig Hüüs, etwa dat Hööftgebäude un dat Poppelsdorfer Slott, hett de Universität praktisch all Gebäude van den [[Bau- un Leegenschapsbedriev NRW]] anhüert. == Planungen un Saneerungsprobleme == In’n Toog van en Neestruktureeren wurrd van de Universitätsleitung anstreevt, de dezentrale Struktur uptogeeven un sück up veer Swoorpunktstandöörd to konzentreeren: den ''Campus City'' mit de Philosophischen Fakultät, den Theologischen Fakultäten un de Staatswetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Poppelsdorf'' mit de Landwertschaplichen Fakultät un Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Endenich'' mit den övrigen Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät un den in en Neebau ünnertobringen Rechtswetenschapen as ok de Medizin up den Venusberg. Insbesünnere up den ''Campus Poppelsdorf'' wurrn dorum up ehmalgen Ackerflächen eenige Neebauten upricht. Hier entstunn en Hörsaalzentrum un Rüüm för de Institute för Informatik, för Numerische Simulatschoon un för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap. Wiels dat Hörsaalgebäude all in Gebruuk is, sünd de anner Gebäude to’n Deel noch nich in Bedriev. En nee Laborgebäude südwestlich van den Botanischen Gorden wurr 2008 fardigstellt.<ref>[https://web.archive.org/web/20130314175159/http://www.limes-zentrum.uni-bonn.de/Seiten/news/press/press.html], Press, afropen an’n 24. September 2019</ref> [[Datei:Bonn-517-Uni Campus Poppelsdorf.jpg|mini|Bonn – Uni Campus Poppelsdorf, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität]] Wiel man mit de Tonahm van Studenten up den ''Campus Poppelsdorf'' reeken deiht, is langfristig en Neebau van de dortige Mensa plaant. För de bit 2020 plaant Saneeren un Neebauten sünd ca. 850 Mio. Euro vörsehn. De Finanzeeren is aber noch nich vullständig seker. Bit 2015 kreeg de Universität van dat Land 102 Mio. Euro ut dat Hoochschoolmoderniseerensprgramm van dat Land Noordrhien-Westfalen. Buterdem bedeeligt sück de Bau- un Liegenschapsbedriev NRW an de Saneeren.<ref name="planung2">[https://web.archive.org/web/20100506020707/http://www.general-anzeiger-bonn.de/index.php?k=loka&itemid=10004&detailid=645166 Generalanzeiger van’n 29. September 2009] afropen an’n 24. September 2019</ref> === Dichtmaaken van dat darte Bövergeschoss === An‘n 2. Januar 2019 muss de Universität den Forschungs- un Lehrbedriev in dat darte Stockwark van dat Kurfürstlich Slott instellen. Grund weer en Anordnung van den Bau- un Liegenschapsbedriev NRW, de up en Neebewerten van de Brandschutz-Situatschoon foot. Meest 100 Rüüm, 150 Beschäftigte un över 400 Studeerende van de geisteswetenschaplichen Fakultäten van de Universität Bonn weern dorvan bedrapen. De Anordnung keem unverwacht wenig Week för de Fortsetten van de Vörlesenstiet Anfang Januar, so dat in en körten Tiet all umstruktureert wurrn muss (Rüüm, Personal, Logistik un Utwiekmögelkeiten).<ref>Universität Bonn: Brandschutz: Universität räumt 3. Etage des Hauptgebäudes zum 2. Januar 2019. Online ünner: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/340-2018 |wayback=20201020123811 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, (Stand: 13. Februar 2019).</ref> Nahdem man dat Gebruukskonzept överarbeit harr, Fluchtwegsituatschoon un tosätzlich Brandschuulmatnahmen inricht harr, kunn man 43 Rüüm af März 2019 weer bruuken. Lehrveranstaltungen geev dat dor wiederhen nich, aber Bürorüüm un Materiallager kunnen weer bruukt wurrn. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/044-2019 |wayback=20200918070659 |text=43 Räume im Dachgeschoss des Hauptgebäudes können wieder genutzt werden |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 24. September 2019</ref> == Gleederung == De Universität wurrd van en Rektorat leit, den en Rektor vörsteiht. Dat Rektorat wurrd van den Senat kontrolleert, de ut wählt Vertredern, ut de Hoochschoollehrer van all Fakultäten, ut den akademischen un nichtakademischen Mitarbeiterstaff as ok de Studentenschap besteiht. En Hoochschoolraat, de to 70 % mit externen Personen besett is, övernimmt siet 2008 de Funktschoon van de wetenschaplich Beraden van de Universitätsleitung.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.prwiss.uni-bonn.de/de/a-z/grundordnung-uni-bonn/at_download/file |wayback=20220328114436 |text=Grundordnung der Universität |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, Uni Bonn.</ref> De Universität hett de folgend Fakultäten: * Evangeelsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Kathoolsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Landwertschapliche Fakultät (inricht 1934) mit folgend söben Institute ** IEL – Institut för Nehrens- und Levensmiddelwetenschapen ** IGG – Institut för Geodäsie un Geoinformatschoon, ** ILR – Institut för Levensmiddel- un Ressourcenökonomik, ** ILT – Institut fär Landtechnik, ** [[Institut für Nutzpfantenwetenschapen un Ressourcenschuul|INRES – Institut för Nutzplantenwetenschapen un Ressourcenschuul]] ** [[Institut för Organischen Landbau|IOL – Institut för Organischen Landbau]], ** ITW – Institut för Deertenwetenschapen. * Mathematisch-Naturwetenschapliche Fakultät * Medizinische Fakultät * Philosophische Fakultät * Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät == Literatur == * ''Festschrift zur 200-Jahrfeier der. Universität Bonn. Die Geschichte der Universität Bonn seit 1818 in 4 Bänden.'' V&R Unipress, Bonn University Press, Bonn 2018, ISBN 978-3-8471-0889-4. ** Band 1: [[Dominik Geppert]] (Hrsg.): ''Preußens Rhein-Universität 1818–1918.'' ** Band 2: Dominik Geppert (Hrsg.): ''Forschung und Lehre im Westen Deutschlands 1918–2018.'' ** Band 3: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): '' Die Buchwissenschaften.'' ** Band 4: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): ''Die Lebenswissenschaften.'' * Thomas Becker: ''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn. Ansichten – Einblicke – Rückblicke'' (= ''Die Reihe Campusbilder.''). Sutton Verlag, Erfurt 2004, ISBN 3-89702-741-0. * Thomas Becker (Hrsg.): ''Bonna Perl am grünen Rheine. Studieren in Bonn von 1818 bis zur Gegenwart'' (= ''Bonner Schriften zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte.'' Band 5). V&R unipress, Bonn University Press, Göttingen 2013, ISBN 978-3-8471-0131-4. * [[Friedrich von Bezold]]: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität von der Gründung bis zum Jahr 1870.'' A. Marcus & E. Webers Verlag, Bonn 1920, {{URN|nbn:de:hbz:5:1-10727}}. * [[Thaddäus Anton Dereser]]: ''Entstehung und Einweihungsgeschichte der Kurkölnischen Universität zu Bonn unter der glorreichen Regierung Maximilian Franzens, von Gottes Gnaden Erzbischofs zu Köln, des H.R. Reichs durch Italien Erzkanzlers und Kurfürsten … im Jahre 1786, den 20ten November und folgende Tage.'' Abshoven, Bonn ca. 1786, ({{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-84687}}) * [[Ralf Forsbach]]: ''Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im „Dritten Reich“.'' München 2006. ISBN 978-3-486-57989-5. * [[Manfred Groten]], Andreas Rutz (Hrsg.): ''Rheinische Landesgeschichte an der Universität Bonn. Traditionen – Entwicklungen – Perspektiven.'' Göttingen 2007. * Hans-Paul Höpfner: ''Die Universität Bonn im Dritten Reich. Akademische Biographien unter nationalsozialistischer Herrschaft'' (= ''Academia Bonnensia.'' Band 12). Bonn 1999. * Dietrich Höroldt: ''Stadt und Universität. Rückblick aus Anlass der 150-Jahr-Feier der Universität Bonn'' (= ''Veröffentlichungen des Stadtarchivs Bonn.'' Band 6). Bonn 1969. * [[Paul Egon Hübinger]]: ''Thomas Mann, die Universität Bonn und die Zeitgeschichte. Drei Kapitel deutscher Vergangenheit aus dem Leben des Dichters 1905–1995,'' München/Wien 1974. * Gerhard Kirchlinne: ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn. Geschichte und Geschichten aus zwei Jahrhunderten.'' Eegenverlag, Bonn 2017, ISBN 978-3-00-057968-4. * [[Josef Niesen]]: ''Bonner Personenlexikon.'' 3., verbesserte und erweiterte Auflage. Bouvier, Bonn 2011, ISBN 978-3-416-03352-7 (mit völ Professoren-Biographien). * [[Karl Theodor Schäfer]]: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968. * Matthias Schmoeckel (Hrsg.): ''Die Juristen der Universität Bonn im „Dritten Reich“'' (= ''Rechtsgeschichtliche Schriften.'' Band 18). Köln u. a. 2004. * Rektor und Senat der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität (Hrsg.): ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität. Ihre Rektoren und berühmten Professoren.'' (= [[Karl F. Chudoba]] (Hrsg.): ''[[Kriegsvorträge Universität Bonn|Kriegsvorträge der … Universität Bonn]].'' Band II). Bonner Universitäts-Buchdruckerei, Bonn 1943. * [[Heinz Schott (Medizinhistoriker)|Heinz Schott]] (Hrsg.): ''Medizin, Romantik und Naturforschung. Bonn im Spiegel des 19. Jahrhunderts. Anlässlich der 175-Jahrfeier der Universität Bonn'' (= ''Studium Universale.'' Band 18). Bonn 1993. * Herbert Kremer, Hubertus Büchs: ''Geschichte der Klinik und Poliklinik für Mund-, Zahn- und Kieferkrankheiten der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn.'' Bonn 1969, S. 49–99. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.uni-bonn.de/ Offizielle Website van de Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn] * [http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/nav/classification/296098 Digitaliseerte Borns un Literatur to de Geschichte van de Universität Bonn] an de [[Universitäts- un Landesbibliothek Bonn]] * [http://www.asta-bonn.de/ AStA van de Universität Bonn] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=50/44/02/N |EW=7/06/08/E |type=landmark |region=DE-NW}} {{Normdaten|TYP=k|GND=36150-1|LCCN=n/79/110441|VIAF=172114824}} {{SORTIERUNG:Rheinische Friedrichwilhelmsuniversitat Bonn}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Noordrhien-Westfalen]] f96mexmzamzgmj3k1qh3uv56aljfjzt 0 128941 1066302 1066018 2026-05-23T12:44:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066302 wikitext text/x-wiki [[Datei:Peter J. Ratcliffe at Centro Cultural de la Ciencia 01.jpg|mini|Peter J. Ratcliffe]] Sir '''Peter John Ratcliffe''' [[Royal Society|FRS]] (* [[14. Mai]] [[1954]] in [[Morecambe]], [[Lancashire]]) is en britisch [[Nephrologie|Nephroloog]] un Perfesser an de [[University of Oxford]]. Hüm wurr 2019 de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin-Nobelpries]] för sien Forschungen to de Rull van [[Suerstoff]] in Zellen tospraaken. Ratcliffe hett opdeckt, dat dat in all Zellen van den minschlichen Körper un bi all Deerten up de Eer – ok bi de, de wedder en Hart noch Blootgefäße hemm – en System gifft, dat de Versörgen mit Suerstoff meeten un stüern deiht. Dat hannelt sück um en Enzymsystem, dat en [[Protein]] mit Suerstoff sülvst markeert – den [[Hypoxie-induzeert Faktor|Hypoxie-induzeerten Faktor]] (HIF). [[Datei:HIF Nobel Prize Physiology Medicine 2019 Hegasy DE.png|mini|Nobelpries för Physiologie/ Medizin 2019: Zelluläre Anpassung an de Verfügbarkeit van Suerstoff middels Hif-1]] == Leven == Ratcliffe hett de Lancaster Royal Grammar School besöcht.<ref>[https://gairdner.org/award_winners/peter-j-ratcliffe/peter-j-ratcliffe/ Biographie beim Canada Gairdner Award]</ref> Af 1972 hett he mit en Stipendium an de [[University of Cambridge]] (Gonville and Caius College) studeert un kreeg 1978 en [[Bachelor]] in Medizin (MB) un Chirurgie an de [[Queen Mary University of London]] (Barts and The London School of Medicine and Dentistry), wobi he sück in Nephrologie spezialiseeren dee. Sien klinische Utbillen funn an dat St. Bartholomew Hospital in London statt, dornah forsch he an de University of Oxford. 1987 kreeg he sien Doktertitel. Af 1989 hett he sück mit dat Thema befaat, wu Zellen hör Suerstoffversörgen regeln. Tonächst forsch he mit en Stipendium (Senior Fellowship) van den Wellcome Trust an dat Weatherall Institute of Molecular Medicine, denn in dat Henry Wellcome Building for Genomic Medicine un an dat Henry Wellcome Building for Molecular Physiology van de Universität Oxford. 1992 wurr he University [[Lecturer]] un 1996 Titularperfesser (för [[Binnere Medizin]]). 2003 wurr he ''Nuffield Perfesser för Medizin'' un van 2003 bit 2016 weer he Baas van de Afdeelen för klinische Medizin (Nuffield Department of Clinical Medicine) in Oxford. Ofschons he sück siet lang Tiet mit [[Zellbiologie]] un [[Molekularbiologie]] befaaten dee, bleev Ratcliffe dormit de klinischen Medizin verbunnen. He is Baas van dat van hüm grünnd Labor för [[Hypoxie (Medizin)|Hypoxie]]-Forschung an de University of Oxford, dat sück ok mit de Utwirken up Krebs un Kreislooperkrankungen befaat. Buterdem is he Direkter van dat Target Discovery Institute un Liddmaat van dat Ludwig Institute for Cancer Research un an dat [[Francis Crick Institute]] in London. == Utteknungen (Utwahl) == * 1991 Milne-Muerke Foundation Award * 1998 Graham Bull Prize * 2002 Liddmaat in de [[Royal Society]]<ref>[http://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ Fellows] van de [[Royal Society]] (royalsociety.org); afropen an’n 9. Mai 2011</ref> * 2002 International Society for Blood Purification Award * 2002 Liddmaat van de Academy of Medical Sciences * 2006 Liddmaat [[EMBO]] * 2007 Liddmaat in de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>[http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterR.pdf Book of Members 1780–2010] (PDF, 155 kB) van de [[American Academy of Arts and Sciences]] (amacad.org); afropen an’n 14. Mai 2011</ref> * 2009 [[Louis-Jeantet-Stiftung|Louis-Jeantet-Preis]]<ref>{{Internetquelle |autor=prezenz.com |url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |titel=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |werk=jeantet.ch |datum= |sprache=en |abruf=2016-02-05 }} {{Webarchiv|url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |wayback=20160205204232 |text=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |archiv-bot=2026-05-23 12:44:47 InternetArchiveBot }}</ref> * 2010 [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://gairdner.org/content/peter-j-ratcliffe Peter J. Ratcliffe, M.D.] bei der [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an'n 5. Dezember 2012</ref><ref>[http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2810%2960526-0/fulltext Paul C. Webster: ''The winners of the 2010 Gairdner Awards.''] [[The Lancet]], Volume 375, Issue 9722, Page 1239, 10. April 2010</ref> * 2012 [[Pasarow Award]] för kardiovaskuläre Forschung * 2014 [[Knight Bachelor]]<ref>https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269031/New-Year-Honours-2014-PM-list.pdf</ref> * 2014 [[Wiley Prize in Biomedical Sciences]] * 2016 [[Albert Lasker Award for Basic Medical Research]] * 2017 [[Buchanan Medal]] * 2018 [[Massry-Pries]] * 2019 [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] (deelt mit [[William George Kaelin]] un [[Gregg Leonard Semenza]] == Schriften (Utwahl) == * mit P.H.Maxwell, M.S.Wiesener, G.-W.Chang, S.C.Clifford, E.C.Vaux, M.E.Cockman, C.C.Wykoff, C.W.Pugh, E.R.Maher: ''The tumour suppressor protein VHL targets hypoxia-inducible factors for oxygen-dependent proteolysis'', Nature, Band 399, 1999, S. 271–275. * mit P .Jaakkola, D.R. Mole, Y.-M.Tian, M.I.Wilson, J. Gielbert, S.J.Gaskell, A. von Kriegsheim, H.F. Hebestreit, M. Mukherji, C.J. Schofield, P.H. Maxwell, C.W. Pugh: ''Targeting of HIF-a to the von Hippel-Lindau ubiquitylation complex by O2-regulated prolyl hydroxylation'', Science, Band 292, 2001, S. 468–472. * mit A.C.R.Epstein, J.M.Gleadle, L.A.McNeill, K.S.Hewitson, J.F.O’Rourke, D.R.Mole, M.Mukherji, E.Metzen, M.I.Wilson, A.Dhanda, Y.-M.Tian, N.Masson, D.L.Hamilton, P.Jaakkola, R.Barstead, J.Hodgkin, P.H.Maxwell, C.W.Pugh, C.J.Schofield: ''C. elegans EGL-9 and mammalian homologs define a family of dioxygenases that regulate HIF by prolyl hydroxylation'', Cell, Band 107, 2001, S. 43–54 * mit M. E. Cockman u.&nbsp;a.: ''Proteomics-based identification of novel factor inhibiting HIF (FIH) substrates indicates widespread asparaginyl hydroxylation of ankyrin repeat domain-containing proteins'', Molecular & Cellular Proteomics, Band 8, 2009, S. 535–546. * mit M. Mazzone u.&nbsp;a.: ''Heterozygous deficiency of PHD2 restores tumor oxygenation and inhibits metastasis via endothelial normalization'', Cell, Band 136, 2009, S. 839–851. * mit J. Adam u.&nbsp;a.: ''Renal cyst formation in Fh1-deficient mice is independent of the Hif/Phd pathway: roles for fumarate in KEAP1 succination and Nrf2 signaling'', Cancer Cell, Band 20,. 2011, S. 524–537. * mit N. Masson u.&nbsp;a.: ''The FIH hydroxylase is a cellular peroxide sensor that modulates HIF transcriptional activity'', EMBO Rep., Band 13, 2012, 251–257. * mit J. Schödel u.&nbsp;a.: ''Common genetic variants at the 11q13.3 renal cancer susceptibility locus influence binding of HIF to an enhancer of cyclin D1expression'', Nature Genetics, Band 44, 2012, S. 420–425. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ndm.ox.ac.uk/principal-investigators/researcher/peter-ratcliffe Prof Peter J Ratcliffe FRS] bei der [[University of Oxford]] (ox.ac.uk); afropen an’n 8. Mai 2011 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1196562210|VIAF=989155042717172401114}} {{SORTIERUNG:Ratcliffe, Peter John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1954]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] 60421wjtc0nmu2yl50ggytm3fcvvbgu 0 134791 1066339 1066043 2026-05-23T14:30:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066339 wikitext text/x-wiki '''Selina Gasparin''' (* [[3. April]] [[1984]] in [[Samedan]]) is en [[Swiez]]er [[Biathlon|Biathletin]]. Selina Gasparin is 2004 vun den [[Skilangloop]] to’n Biathlon wesselt. Hör Süsters [[Elisa Gasparin|Elisa]] un [[Aita Gasparin|Aita]] sünd Biathlon-Sportler un starten ok in den Weltcup. Se billen tosommen mit [[Lena Haecki]] meestens de Swiezer Fruenstaffel. 2004 geev se hör Debüt in’n Europacup un 2005 keem se eerstmals in’n Biathlon-Weltcup to’n Insatz. 2007 nehm se as eerst Swiezer Frau un de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|Biathlon-Weltmeesterschapen]] deel un keem in dat Eenzelrennen up Platz 44. In‘n Januar 2009 wunn se in [[Oberhof]] as 29. in en Sprintrennen eerstmals Weltcuppunkte. Se nehm denn ok an de [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|Olympisch Winterspele]] deel, ahn dor en Medaille to recken. Af dat Johr reck se ok gelegentlich Platzeeren ünner de best Teihn in’n Weltcuprennen. To Anfang vun de Weltcupsaison 2013/14 fier se an’n 6. Dezember 2013 bi den Sprint in Hochfilzen hör eersten Weltcupsieg Weltcupsieg (vör [[Veronika Vítková]], [[Irina Starych]] un [[Tora Berger]], wat de eerste Sieg un de eerste Podestplatz vun en Swiezer bi de Fruen in disse Sportaart weer.<ref name="tagblatt20131206">{{Internetquelle|url = http://www.tagblatt.ch/aktuell/sport/weitere/weitere/weitereuo/art129479,3631400|titel = Selina Gasparin mit historischem Sieg|werk = St.Galler Tagblatt Online|datum = 2013-12-06|zugriff = 2013-12-10}}</ref> Een Week later wunn se ok dat Sprintrennen vun den darten Weltcup in [[Le Grand-Bornand]] (vör [[Kaisa Mäkäräinen]] un [[Walentyna Semerenko]]) un övernehm dormit ok eerstmal dat root Trikot vun de Disziplinführenden. In den Gesamtweltcup keem se an’t Enn‘ vun de Saison up den 11. Platz und in de Sprintwertung up Platz 6. Anfang Januar 2014 reck de Fruenstaffel mit de dree Gasparin-Süsters un [[Irene Cadurisch]] as Slusslöperin in Ruhpolding mit Platz teihn de vun den Verband fordert Norm för de Deelnahm an de Olympisch Winterspelen.<ref>{{internetquelle|url = http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|titel = Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation|hrsg = Swiss-Ski|datum = 2014-01-08|zugriff = 2014-01-09|offline = ja|archiv-url = https://web.archive.org/web/20140109135359/http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|archiv-datum = 2014-01-09}} {{Webarchiv|url=http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html |wayback=20140109135359 |text=Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation |archiv-bot=2026-05-23 14:30:13 InternetArchiveBot }}</ref> Nah twee Top-20-Platzeeren in’n Sprint un in de Verfolgung wunn Gasparin am 14. Februar 2014 de Sülvermedaille in dat Eenzelrennen. Nah fehlerfree Scheeten keem se över een Minüüt achter de Olympiasiegerin [[Darja Domratschawa]], aber vör [[Nadseja Skardsina]] un [[Gabriela Soukalová]] in’t Teel un sörg dormit för en wiedere Premiere in’n Swiezer Biathlonsport.<ref>{{Internetquelle|url = http://www.nzz.ch/aktuell/sport/sotschi-2014/selina-gasparin-gewinnt-silber-1.18243705|titel = Silber für Selina Gasparin: Null Fehler!|werk = NZZ Online|hrsg = Neue Zürcher Zeitung|datum = 2014-02-14|zugriff = 2014-02-14}}</ref> Dornah leep dat denn nich ganz so goot wieder un to de Saison 2014/15 hett se denn en Wettkamppaus inleggt, wiel se Moder wurr. To de Saison 2015/16 weer se weer an’n Start, keem een paar Mal ünner de best Teihn un in de Gesamtwertung an’t Enn‘ vun dat Johr up Platz 24. Hör best Eenzelergevnis weer dorbi Platz 2 in de Verfolgung vun Antholz achter [[Jekaterina Jurlowa-Percht]] un vör [[Dorothea Wierer]]. In de Folgesaison keem se nie up dat Podest, aber in de Gesamtwertung noch up den 17. Platz. Ähnlich weer dat Ergevnis in de Saison 2017/18, de se as 25. In den Gesamtweltcup afsluuten dee. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2018/Biathlon|Olympisch Winterspelen]] keem se mit de Staffel up den 6. Platz 2018/19 hett se kien Weltcuppunkte haalt, keem aber in de Staffel to’n Insatz. In de Saison 2019/2020 keem se aber weer in de Punkteränge rin. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020]] reck se mit de Swiezer Fruenstaffel weer den 6. Platz. Bi Weltcuprennen harr se dorför mit de Staffel all tweemal den 3. Platz un to’n Uptakt in Östersund sogor Platz 2 reckt. To’n Afsluss vun de Saison, bi de de eegentliche Afsluss in Östersund wegen de COVID-19-Epidemie, afseggt wurrn weer, reck se hör best Ergebnisse in de Saison. Nahdem se in Kontiolahti in’n Sprint all en gooden teihnten Platz belegg harr, keem se in de ansluuten Verfolgung up den 2. Platz (achter [[Julia Simon]], aber vör [[Lisa Vittozzi]], [[Kaisa Mäkäräinen]] (in de hör letzt Rennen), [[Monika Hojnisz-Staręga]] un annern). In den Gesamtweltcup reck se so den 40. Platz. == Literatur == * Philipp Gurt: Selina Gasparin; Literaricum Buchverlag Philipp Gurt, 1. Uplaag, 2016, 232 Sieden; ISBN 978-3-9523-9619-3 == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.selinagasparin.ch/ Offizielle Webpräsenz] * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTSUI20304198401 Selina Gasparin up de Sieden vun de IBU (engelsch)] * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&listid=&competitorid=19548 Indrag up de Sieden vun de FIS (engelsch)] * [http://web.swiss-ski.biz/steckbriefe/187.pdf Selina Gasparin] bi [[Swiss-Ski]] (PDF; 54&nbsp;KB) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1132274443|VIAF=8325149619428404010006}} {{SORTIERUNG:Gasparin, Selina}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1984]] [[Kategorie:Skilanglöper]] [[Kategorie:Biathlet (Swiez)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Swiez)]] 2gskuowmj6u3fulzvxg8m3z1r0exe94 0 136219 1066343 1066047 2026-05-23T14:47:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066343 wikitext text/x-wiki [[File:Egeskov Castle (28103028186).jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot spejling Edit 2.jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot 08.jpg|mini|Slott Egeskov]] '''Slott Egeskov''' [{{IPA|ˈeːəsgɔu̯ʔ}}] is en Waterborg up de Insel [[Fünen]] in [[Däänmark]]. Dat noch middelöllerich präägt Bauwark hett sück in den Loop van sien Geschichte van en vun buten [[Laatgotik|laatgotisch]], binnen aber all in’n Stil van de [[Renaissance]] gestalt [[Waterborg]] to en wahnlich Landslott wannelt. Dat Bauwark is van umfangriek Gordens ümgeven (nah Angaven van de Eegendömer de gröttste historsch Gordenanlaag van Däänmark) un up dat Slottgelände befinnen sück mehrere Museen. == Geschichte == Dat Slott wurr van den [[Marschall|Rieksmarschall]] Frands Brockenhuus (1518–1569) upbaut un 1554 fardigstellt. He harr 1545 Anne Tinhuus heiraadt, de den oorsprünglichen Buurnhoff van hör Öllern övernommen harr. De politischen Unruhen, de [[Reformatschoon]] un de [[Grafenfehde|Börgerkrieg]] van 1534 bit 1536 Hemm völ Grootgrundbesitter to de Tiet dorto brocht, ehrn Wahnsitt as swoor intonehmen [[Festung]] to bauen. So ok Frands Brockenhuus, de sien Borg midden in en See uprichten dee, nah de Överleefern up en [[Fundament]] up so völ Eekenpahlen, dat „ein ganzer Eichenwald dabei draufging“.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.egeskov.dk/de/geschichte |titel=Die Geschichte Egeskovs |titelerg= |werk=egeskov.dk |hrsg= |datum= |seiten= |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |format= |sprache= |kommentar= |zitat=}}</ref> Dorum ok de Naam Egeskov (Eekenwald). Bit 1784 wurr Egeskov ünner de Nahkommen van Brockenhuus wiedergeven, dorünner [[Corfitz Ulfeldt]] un sien Bröers över hör Moder Anne Brockenhuus. 1784 hett de Geheemrat un Amtmann Henrik Bille-Brahe (1709–1789) dat Slott köfft. He stamm ut dat Adelsgeslecht [[Bille (Adelsgeslecht)|Bille]] un harr 1787 dat Patent van de utstorven Adelsfamilie Brahe erstaahn. Bit 1882 bleev Slott Egeskov in‘n Besitz van de Familie Bille-Brahe. Denn hett Julius Ahlefeldt-Laurvig-Bille dat Slott övernommen. He hett den sweedschen Architekten Helgo Zettervall mit de Renoveeren van dat Slott beupdraagt. He hett de Toornhelme höhger maakt, hett de fröheren Stufengeevel weer herstellt un den Doorbau upricht. Sien Nahkommen hörrt dat Slott noch hüüd. 1986 wurr dat för den Tourismus apen maakt. == Museen == === Slottmuseum === Wichtigst Deel van de musealen Anlagen is dat Renaissance-Slott sülvst. Dorin sünd ca. teihn prunkvull Rüüm in twee Stockwarken un en Utstellungsberiek in’n Böhn to besichtigen. En groot Antall van exotisch Jagdtrophäen wiest up de Jagdliedenschap van en fröheren Slottherrn hen. Möbel, Gemälde, Musikinstrumente, Porzellan un völ wiedere Kunstgegenstände dokumenteeren de lang Geschichte van dat Huss, de sien Eegendömer hüüd Graf Michael [[Ahlefeld (Adelsgeslecht)|Ahlefeldt]]-Laurvig-Bille is. === Titanias Palast === Bekanntst Exponat van dat Museum ist dat düchtig groot Puppenhuus „Titanias Palast“, nöömt nah de Elfenkönigin Titania. De engelsch Offizier Sir Neville Wilkinson hett mehr as 15 Johr an dit eenzigaardig Kunstwark baut. De zimmergroot Palast besteiht ut över 3000&nbsp;Deelen in groot Detailtrüe un bargt to’n Deel sülvst wertvull Kunstschätze. Ünner de Miniaturrüüm van den Palast befinnd sück ünner annern en Kapell mit speelbar [[Örgel]]. === Wiedere Museen === [[Datei:Schloss Egeskov Museum 05.JPG|mini|Wahnmobil van den Maler [[Sigurd Swane]] in dat Automobilmuseum]] In de Nebenhüüs befinnen sück mehrere wiedere Museen, dorünner Utstellungen van Automobilen (Oldtimer bit to de 1970er Johren), Floogtüüg un Motorrööd en Museum to de Geschichte vun dat Rettungswesen in Däänmark un en Utstellung van Puppenhüüs. Wiedere Utstellungen befaaten sück mit de Geschichte van de Landwertschap, den [[Hannel]] un dat [[Handwark]]. == De Sage van dat Holtmännchen == Up de Böhn van den Trappentoorn liggt en Holtfigur, de fröher en Saal van dat Slott smücken dee. Nah de Sage dröfft se nie van hör Platz wegnommen wurrn un moot to [[Wiehnacht|Wiehnachten]] jewiels en nee Strohlager maakt kriegen, ansonsten würr Egeskov in de Hillig Nacht in den Slottgraben afsuupen. == De Gorden == [[Datei:Schloss Egeskov Park 01.JPG|mini]] De den Burgsee ümgevend Gordenanlagen sünd to ünnerscheedlich Tieden entstahn un ok in de Gegenwart immer weer utwiet un den touristisch Verwachten anpasst wurrn. En formal Gordenberiek tegenöver van dat Slott wurr all in de 1950er-Jahren rekonstrueert. In‘n nordöstlichen Deel, de nich apenlich togänglich is, befinnd sück en historsch [[Irrgorden]] ut [[Hainböken]]heechen, de in sien Weggmust wietgahnd de berühmt Anlaaag bi den [[Hampton Court Palace]] entspreckt; sien Entstahn wurr up dat Johr 1733 dateert. En stark vergröttert un en beten utwiet Nahplanten, entworfen van den Multikünstler [[Piet Hein (Wetenschapler)|Piet Hein]], liggt südöstlich van den Borgsee, ebenso twee wiedere moderne Gordenlabyrinthe. De Goroden kreeg 2012 den „Europääschen Gordenpries“ van dat [[European Garden Heritage Network]] in de Kategorie „Weiterentwicklung historischer Anlagen“. == Weblinks == {{Commons|Egeskov Slot|Slott Egeskov}} *{{Internetquelle |url=https://www.egeskov.dk/de |titel=Deutsche Homepage |werk=egeskov.dk |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja}} *{{Internetquelle |autor=Thomas Soltau |url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |titel=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |werk=merian.de |hrsg= |datum= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja |sprache= }} {{Webarchiv|url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |wayback=20200215082536 |text=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |archiv-bot=2026-05-23 14:47:29 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate |NS=55/10/35/N |EW=10/29/22/E |type=landmark |region=DK}} [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Slott|Egeskov]] 3te7vy9462w7wa2vispm5up4eu1gy9q 0 144965 1066320 1066032 2026-05-23T13:55:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066320 wikitext text/x-wiki [[Datei: Maischberger - 2016-12-14-7454.jpg|mini|Richard David Precht (2016)]] '''Richard David Precht''' (* [[8. Dezember]] [[1964]] in [[Solingen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Philosoph]] un [[Publizist]]. He is Honorarperfesser för Philosophie an de [[Leuphana Universität Lümborgg]] un Honorarperfesser för Philosophie un [[Ästhetik]] an de [[Hochschule für Musik Hanns Eisler]] in [[Berlin]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|titel=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana|zugriff=2011-06-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719114021/http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|archiv-datum=2011-07-19|datum=2011-06-01|hrsg=ndr.de}} {{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html |wayback=20110719114021 |text=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana |archiv-bot=2026-05-23 13:55:48 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.leuphana.de/news/meldungen/titelstories/honorarprofessur-precht.html Pressemitdeelen vun de Uni], afropen an’n 4. November 2017.</ref> Siet den grooten Spood mit ''[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]]'' wurrn sien Böker to philosophischen oder sellschopspolitischen Themen Bestseller. == Privates == He weer mit de [[luxemborg]]schen Feernsehmoderatorin un stellvertreden Chefredakteurin vun [[RTL Télé Lëtzebuerg]], [[Caroline Mart]], verheiraadt. De Ehe wurr schett. Precht hett ut en fröher Betrecken een Söhn.<ref>https://www.morgenpost.de/berlin/article115993242/Sind-Sie-ein-guter-Vater-Herr-Precht.html</ref><ref name="welt_2014-12-05" /> == Publikatschonen == [[Datei:Frankfurter Buchmesse 2016 - Precht 2.JPG|mini|Richard David Precht bi de Frankforter Bookmesse (2016)]] === Böker === * {{Literatur | Titel=Noahs Erbe. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen | Verlag=Rowohlt | Ort=Reinbek bei Hamburg | Jahr=2000 | ISBN=3-499-60872-3 }} * {{Literatur | Titel=Die Kosmonauten. Roman | Verlag=Kiepenheuer & Witsch | Ort=München | Jahr=2003 | ISBN=978-3-462-03216-1 }} * ''Baader braun.'' In: Iris Radisch (Hrsg.): ''Die Besten 2004. Klagenfurter Texte. Die 28. Tage der deutschsprachigen Literatur in Klagenfurt.'' Piper, München/Zürich 2004, ISBN 3-492-04648-7. (Beitrag zum [[Ingeborg-Bachmann-Preis 2004|Ingeborg-Bachmann-Wettbewerb 2004]], [http://archiv.bachmannpreis.orf.at/bachmannpreisv2/bachmannpreis/texte/stories/13747/ online]). * {{Literatur | Titel=[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]] Eine philosophische Reise | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2007 | ISBN=978-3-442-31143-9 }} (Platz 1 vun de Spiegel-Bestsellerliste van’n 2. Juni bit to’n 21. September 2008]]) * {{Literatur | Autor=mit Georg Jonathan Precht | Titel=Die Instrumente des Herrn Jørgensen. Roman | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2009 | ISBN=978-3-442-47115-7 }} * {{Literatur | Titel=[[Liebe: Ein unordentliches Gefühl]] | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-15554-5 }} * {{Literatur | Titel=Die Kunst, kein Egoist zu sein. Warum wir gerne gut sein wollen und was uns davon abhält | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-31218-4 }} * {{Literatur | Titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid. Meine kleine deutsche Revolution | Verlag=Ullstein | Auflage=Erweiterte | Ort=Berlin | Jahr=2011 | ISBN=978-3-548-37323-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Warum gibt es alles und nicht Nichts?]] Ein Ausflug in die Philosophie |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2011 |ISBN = 978-3-442-31238-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Anna, die Schule und der liebe Gott]]. Der Verrat des Bildungssystems an unseren Kindern |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2013 |ISBN = 978-3-442-31261-0 }} ([[Liste der meistverkauften Sachbücher in Deutschland#2011 ff|Platz 1 der Spiegel-Bestsellerliste vom 6. bis zum 19. Mai 2013]]) * {{Literatur |Titel= Erkenne die Welt, Geschichte der Philosophie 1 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2015 |ISBN = 978-3-442-31262-7 }} * ''Tiere denken. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen'', Goldmann, München 2016, ISBN 978-3-442-31441-6. * ''Erkenne dich selbst, Geschichte der Philosophie 2''. Goldmann, München 2017, ISBN 978-3-442-31367-9 * ''[[Jäger, Hirten, Kritiker. Eine Utopie für die digitale Gesellschaft]]''. Goldmann, München 2018, ISBN 978-3-442-31501-7. * {{Literatur |Titel= Sei du selbst. Eine Geschichte der Philosophie 3 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2019 |ISBN = 978-3-442-31402-7 }} * {{Literatur |Titel= Künstliche Intelligenz und der Sinn des Lebens: Ein Essay |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2020 |ISBN = 978-3442315611 |Autor=|Hrsg=|Sammelwerk=|Band=|Nummer=|Auflage=|Seiten=}} === Upsätze un Artikel (Utwahl) === * ''[http://www.zeit.de/1997/33/precht.txt.19970808.xml/komplettansicht Die Invasion der Bilder].'' ''Niemand stellt Fragen, das Digitalfernsehen antwortet.'' In: ''Die Zeit.'' 8. August 1997 * ''Grüne Sorgen, schwarze Visionen. Ökologie in der angstfreien Gesellschaft.'' In: ''FAZ.'' 20. März 1999 * ''Nach den Spielregeln der Biologie. Ernst Haeckel und seine heutigen Nachfahren.'' In: ''FAZ.'' 15. Januar 2000 * [http://www.kultiversum.de/Literatur-Literaturen/Peter-Sloterdijk-Sphaeren-Plurale-Sphaerologie.html ''Einstürzende Sandburgen. Warum der Schöpfer der «Sphärologie» ein begnadeter Sprachkünstler und Kritiker, aber kein großer Philosoph ist.''] In: ''Literaturen.'' Juli/August 2004 * Der Spiegel: Feigheit vor dem Volk. Wider den verlogenen Menschenrechts-Bellizismus, 2009, Nr. 32 van'n 3. August 2009, Sieden 118–119 * Der Spiegel: Titel=Zwei Männer und der Mond. Zu einem seltsamen Hickhack hat sich der Streit zwischen Peter Sloterdijk und der Frankfurter Schule entwickelt, 2009, Nr. 45 van'n 2. November 2009, Sieden 150–152 * [http://www.zeit.de/2010/24/Bundespraesident-Wahl/komplettansicht ''… und keiner wacht auf. Leben wir noch in einer Demokratie, oder überlassen wir die Politik lieber einer kleinen Führungselite?''] In: ''Die Zeit.'' 24/2010 vom 10. Juni 2010. * Der Spiegel: Soziale Kriege. Vom Unbehagen der bürgerlichen Mittelschicht, 2010, Nr. 39 van'm 27. September 2010, Sieden 176–177 * ''Immer Mehr ist immer Weniger. Wer bestimmt eigentlich über den Fortschritt?'' In: ''Der Spiegel'' Nr.&nbsp;5/2011, 31.&nbsp;Januar 2011 [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-76659530.html online] * ''Vom Schlingern der Galeere. Bio-philosophische Betrachtungen über die obskuren „Märkte“.'' In: ''Der Spiegel'' 2/2012, 9. Januar 2012 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-83504590.html online]) * ''Kaltgestellte Frösche. Politik kennt kein Ethos mehr: Sie will die Welt vermessen, statt sie zu gestalten.'' In: ''Der Spiegel'' 37/2013, 9. September 2013 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-111320248.html online]) * ''Wer ist konservativer? Rechte Populisten und der Islam sind sich näher, als sie glauben''. In: ''Der Spiegel'' 6/2015, 31. Januar 2015 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-131578899.html online]) * ''Echte Träume, echte Not. Wohin wir driften, wer Deutschland abschafft und warum die Flüchtlinge nicht hier sind, um uns zu nutzen''. In: ''Die Zeit'' 1/2016, 14. Januar 2016 ([http://www.zeit.de/2016/01/moral-fluechtlinge-deutschland-fluechtlingspolitik-buerokratie online]) * (mit [[Harald Welzer]]): ''Jugend an die Macht! Unsere Debatte über die Flüchtlinge wird von älteren Intellektuellen bestimmt. Sie schüren Ängste, wo Offenheit vorherrscht. Ihre Verzagtheit ist gefährlich''. In: ''Die Zeit'' 13/2016, 17. März 2016 ([http://www.zeit.de/2016/13/migration-debatte-gefluechtete-zuversicht-jugend online]) * [http://www.zeit.de/2016/40/europa-erzaehlung-narrativ-politik-oekonomie-richard-david-precht/komplettansicht ''Unsere gereizten Seelen – Europa braucht Staatsbürger und keine User und Konsumenten. Ein Plädoyer für eine neue europäische Erzählung'']. Die Zeit Nr. 40/2016, 22. September 2016 * ''Vom Irrsinn, Maschinen Ethik einzuprogrammieren.'' In: ''Der Spiegel'' 48/2018, 24. November 2018 ([http://www.spiegel.de/plus/richard-david-precht-vom-irrsinn-maschinen-ethik-einzuprogrammieren-a-00000000-0002-0001-0000-000160960485 online]) === Interviews === * [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/richard-david-precht-vergesst-das-wissen?id=98d24fcc-21be-46e0-aeb0-f0fd53427ba9 ''Vergesst das Wissen!''] Richard David Precht gibt im Gespräch mit [[Barbara Bleisch]] Auskünfte über sein Selbstbild als Philosoph und öffentlicher Intellektueller in Deutschland, über seine Forderung nach einer „[[Bildungsrevolution]]“ und über seine Wünsche für eine gegenwartstaugliche Optimierung des philosophischen Diskurses im universitären und außeruniversitären Bereich. In: [[Schweizer Radio und Fernsehen]], 17. November 2013; abgerufen am 4. Juni 2020. * [https://www.augsburger-allgemeine.de/kultur/Richard-David-Precht-Die-Menschen-lieben-Verbote-id54827366.html Richard David Precht: ''„Die Menschen lieben Verbote“''] ''Augsburger Allgemeine'' vom 9. Juli 2019. == Film == * ''Lenin kam nur bis Lüdenscheid.'' Dokumentar- un Speelfilm, Düütschland, 2008, 88 Min., Dreihbook: Richard David Precht, Regie: André Schäfer, Produktion: Florianfilm, in’n Updrag vun den [[Westdeutscher Rundfunk Köln|WDR]], [[Südwestrundfunk|SWR]], Kino-Premiere: 1.&nbsp;Juni 2008 in Solingen,<ref>{{Webarchiv | url=http://www.solinger-tageblatt.de/index.php?redid=247272 | wayback=20090304010658 | text=Precht: ''Die Welt in meinem Kopf''}}, [[Solinger Tageblatt]], 2.&nbsp;Juni 2008.</ref> Film-Besprechung:<ref name="taz_2008-06-05" /> De [[Dokumentarfilm]] wurr för den [[Düütsch Filmpries 2009|Düütschen Filmpries 2009]] nomineert. == Literatur == * [[Gero von Boehm]]: ''Richard David Precht. 18. Februar 2009.'' Interview in: ''Begegnungen. Menschenbilder aus drei Jahrzehnten.'' Collection Rolf Heyne, München 2012, ISBN 978-3-89910-443-1, S.&nbsp;650–660. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=115702318 Indrag in de DNB] * {{IMDb|nm3005548}} * [[zdf.de]]: [https://www.zdf.de/gesellschaft/precht ''Precht''] (Eigene Sendung) == Anmarken == <references responsive> <ref name="welt_2014-12-05"> {{Internetquelle | url=https://www.welt.de/print/welt_kompakt/koeln/article135037830/Philosophie-als-Erfolgsmodell.html | titel=Philosophie als Erfolgsmodell | titelerg=Richard David Precht wird 50: Kölner musste lange auf Anerkennung warten | werk=[[Die Welt]] | datum=2014-12-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> <ref name="taz_2008-06-05"> {{Internetquelle | autor=Barbara Schweizerhof | url=http://www.taz.de/!5181118/ | titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid | titelerg=Film-Besprechung | werk=[[Die Tageszeitung]] | datum=2008-06-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=115702318|LCCN=n/96/87437|VIAF=115547802|NDL=001093781}} {{SORTIERUNG:Precht, Richard David}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] pa0g387gg1nfi2zqx50r1k2125d0vb7 0 145716 1066375 1066077 2026-05-23T17:38:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066375 wikitext text/x-wiki [[Datei:Zugezogen Maskulin – Ackerfestival 2014 04.jpg|thumb|300px|Zugezogen Maskulin up de Ackerfestival 2014]] '''Zugezogen Maskulin''' is ein [[Berlin]]er [[Hip-Hop]]-[[Duett|Duo]] bestahnd ut [[Grim104]] un [[Testo (Rapper)|Testo]]. == Bandgeschicht == Grim104 un Testo hebben dat Duo an'n 1. Juli 2010 grünnt. De Nam is ein Anspillung up [[Westberlin Maskulin]] ([[Kool Savas]] un [[Taktloss]]) un [[Südberlin Maskulin]] ([[Fler]] un [[Silla (Rapper)|Silla]]). Beid Rapper kamen nich ierst ut Berlin, dorher stammt dat Wuurt „zugezogen“ in de Nam. 2011 keem dat Gratisalbum ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' rut. Dat Duo präsentiert sik, ähnlich as [[K.I.Z]], as Persiflage up [[Gangsta-Rap]] un [[Macho]]-[[Attitüde]], darför öwerspitzen un pointieren sei ünnerscheidlich [[Klischee]]s. Dortau perren [[Sarkasmus|sarkastisch]] un [[Ironie|ironisch]] Kommentare tau'n Tietgeest.<ref name="laut">{{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin|Linktext=Zugezogen Maskulin}}</ref> In'n Harfst 2013 ward dat Duo von'n Hamburger linksolternativ [[Independent-Label]] [[Buback (Ünnernähmen)|Buback]] ünner Verdrag nahmen. Tauierst keem dort de von Grim104 sülfstbetitelt [[Extended Play|EP]]. An'n 13. Februar 2015 folgt dat tweite Album von de Grupp ''Alles brennt''.<ref name="laut" /> An'n 20. Oktober 2017 ward dat drütt Album mit de Titel ''Alle gegen Alle'' verapentlich.<ref>{{Literatur|Autor=Oliver Marquart|Titel=Zugezogen Maskulin kündigen neues Album "Alle gegen alle" an - rap.de|Sammelwerk=rap.de|Datum=2017-07-08|Online=http://rap.de/news/106896-zugezogen-maskulin-kuendigen-neues-album-alle-gegen-alle-an/|Abruf=2017-07-10}}</ref> Dat fürt Album ''10 Jahre Abfuck'' kamt an'n 7. august 2020.<ref>{{Internetquelle |autor=Alex Wegerich |url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |titel=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |werk=rap.de |datum=2020-05-15 |abruf=2020-05-24 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |wayback=20200528045640 |text=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |archiv-bot=2026-05-23 17:38:46 InternetArchiveBot }}</ref> == Diskografie == * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Gratis-EP) * 2011: ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' (Gratis-Album) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (Freetrack) * 2015: ''Alles brennt'' (Album, [[Buback (Unternehmen)|Buback]]) * 2015: ''Füchse'' feat. [[LGoony]] (Juice-Exclusive auf Juice CD No 132) * 2016: ''Ratatat im Bataclan'' (Freetrack) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (Releasetrack), Uwe & Heiko * 2017: ''Alle gegen Alle'' (LP) * 2020: ''EXIT'' (Single) * 2020: ''Tanz auf dem Vulkan'' (Single) * 2020: ''Sommer Vorbei'' (Single) == Weblinks == {{Commonscat}} * {{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin}} * [https://web.archive.org/web/20170910212136/http://www.buback.de/zugezogen-maskulin.php Zugezogen Maskulin] bi [[Buback (Unternehmen)|Buback]] * [https://www.zeit.de/kultur/musik/2015-02/zugezogen-maskulin-alles-brennt Daniel Gerhardt: ''Zugezogen maskulin – Deutschrap brennt.'' Zeit online, 10. Februar 2015] == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Düütschland]] tuhgolu7zykzvryi6g7dh6iy2lgn1lf 0 145732 1066352 1066054 2026-05-23T15:44:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066352 wikitext text/x-wiki [[Datei:Testo – Ackerfestival 2014 05.jpg|mini|Testo bi'n Ackerfestival 2014 in [[Kummerfeld]]]] '''Testo''' (* [[1988]] in [[Leipzig]]; börgerlig: ''Hendrik Bolz''<ref>[https://www.deutschlandfunk.de/hip-hop-duo-zugezogen-maskulin-die-wut-ist-das-befreiende.807.de.html?dram:article_id=399006 „Die Wut ist das befreiende Element“, deutschlandfunk.de, 24. Oktober 2017, abgerufen am 25. August 2018]</ref>) is ein dütsch [[Rap]]per, de bi'n Hamburger Label ''[[Buback (Unternehmen)|Buback]]'' ünner Verdrag steiht. Tausamen mit de Rapper [[grim104]] billt hei dat Hip-Hop-Duo [[Zugezogen Maskulin]].<ref name="Musikmarkt">{{Internetquelle |autor=Musikmarkt.de |url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |titel="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |zugriff=2014-03-12 |archiv-url=https://archive.is/20140312212902/http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |archiv-datum=2014-03-12 |offline=ja }} {{Webarchiv|url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |archive-is=20140312212902 |text="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |archiv-bot=2026-05-23 15:43:59 InternetArchiveBot }}</ref> == Läben == Hendrik Bolz wür 1988 in Leipzig geburen un verbröcht sin Jugend na egen Utsag öwerwägend in [[Stralsund]]. Na'n Abitur töch hei na [[Berlin]], wur hei ünner annern ünner de Leitung von de Journalisten [[Marcus Staiger]] ein Praktikum in de Redaktion von de Internetsiet Rap.de absolviert hett. Hier hett hei de Rapper [[grim104]] kennenlihrt, mit em billt hei dat Hip-Hop-Duo Zugezogen Maskulin. Ein ierst kommün Album keem 2011 rut. näbenbi hett Bolz 2013 ein egen EP (''Töte deine Helden'') rutbröcht. Ut de EP sünd mihrer Stücke ok as Musikvideo rutkeem. == Diskografie == ; Alben * 2011: Kauft nicht bei Zugezogenen (Kostenloses Album mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) ; EP * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Kostenlose EP mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2013: ''Töte deine Helden'' ; Singles * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 ls Zugezogen Maskulin) ; Videos * 2011: ''Entartete Kunst'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Rotkohl'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Maskulin Maskulin'' (mit 3Plusss, Donetasy un grim104) * 2013: ''Champagner Für Alle'' * 2013: ''Töte deine Helden'' * 2013: ''Keine Ahnung Wo'' * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) == Weblinks == {{Commonscat|Testo}} == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Boren 1988]] imz0umb413vs6f2wljjljm6cz5sfjbf 0 150006 1066346 1066049 2026-05-23T15:23:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066346 wikitext text/x-wiki [[Datei:Steven Chu official DOE portrait.jpg|mini|hochkant|Steven Chu (2009)]] '''Steven Chu''' (chineesch: 朱棣文; Pinyin: Zhū Dìwén}}; * [[28. Februar]] [[1948]] in [[St. Louis]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]]) is en US-amerikaansch Physiker. He kreeg 1997 gemeensam mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik]]. Sien Hööftrebeet is de [[Laserköhlen|Beinflooten vun Atomen middels Lasern]]. He weer Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] bit to sien Ernennung to’n Energieminister un hollt Professuren in [[University of California, Berkeley|Berkeley]] un [[Stanford University|Stanford]]. In dat Kabinett vun den US-Präsidenten [[Barack Obama]] weer Chu van 2009 bit 2013 Energieminister. == Leven == Chu stammt ut en [[Sino-Amerikaner|chineeschstämmig]] Akademikerfamilie, de 1943 över den Ümweg över [[Frankriek]] in de USA inwannert is. Sien Vader weer Chemie-Perfesser an dat [[Polytechnic Institute of New York University|Brooklyn Polytechnic]], un Chu is dicht bi Garden City upwussen. He hett anfangs an de [[University of Rochester]] studeert, wo he sien [[Bachelor]] maakt hett. Dornah is he an de [[University of California, Berkeley]] mit de Afsicht wesselt, sück up [[theoretische Physik]] to spezialiseeren. Bi [[Eugene David Commins]] hett he sück denn aber mit dat Meeten vun [[Paritätsverletzung]]en vun dat (in de [[Quantenelektrodynamik]] [[Verboden Övergang|verboden]]) magnetischen [[Dipol]]övergangs in [[Thallium]]atomen befaat, de nah de [[Elektroswaak Wesselwirken|elektroswaak Theorie]] in dat [[Standardmodell]] mögelk weern (de oorsprüngliche Vörslag för sückse Experimente keem vun [[Claude Bouchiat]] un [[Marie-Anne Bouchiat]] in Frankriek 1974) un sück in en swaak Asymmetrie vun de Absorptschoon vun rechts- un linkspolariseert Lucht ütern dee. För dat Experiment muss sück Chu intensiv mit den Bau vun Lasern befaaten. Dat Experiment nehm eenig Tiet in Anspröök, un wiels disse Tiet wurr he 1976 [[Post-Doktorand|Post-Doc]] – sien experimentelle Arbeit wurr as utreckend Qualifikatschoon anerkannt. Eerste Ergevnisse hett de Grupp 1979 bekannt maakt,<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.42.343 R. Conti, P. Bucksbaum, S. Chu, E. Commins, L. Hunter, Preliminary Observation of Parity Nonconservation in Atomic Thallium]</ref> dormals aber weer neutrale Ströme all an dat [[Stanford Linear Accelerator Center|SLAC]] in de Hoochenergiephysik nahwiest wurrn. Af 1978 hett he bi de [[Bell Laboratories]] in [[Murray Hill (New Jersey)]] arbeit, wo he mit Experimenten to dat nipp un nau Vermeeten vun de Spektren vun [[Positronium]] anfung, dat „Waterstoffatom“ vun de [[Quantenelektrodynamik]], bestahnd ut [[Positron]] un Elektron. Dat Experiment (mit Allen Mills) weer spoodriek, düer aber ok mehrere Johren. Dat weer dormals en vun de nauste Experimente to de Quantenelektrodynamik.<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.52.1689 Steven Chu, Allen P. Mills Jr., John L. Hall: Measurement of the Positronium 13S1-23S1 Interval by Doppler-Free Two-Photon Spectroscopy. In: Physical Review Letters. Band 52, Nr. 19, 1984, S. 1689–1692]</ref> 1983 wurr he Baas vun de Afdeelen för [[Quantenelektronik|Quantenelektronische]] Forschung vun dat Bell-Labor in [[Holmdel]]. To disse Tiet wull he sück eegentlich mit Fastkörperphysik befaaten (Pikosekunden-Laserpulse to dat Ünnersöken vun [[Exziton]]en-Anregungen), wurr denn aber (anreegt dör Arbeiten vun sien Kolleeg [[Arthur Ashkin]] bi de Bell Labs, de doran all siet 1970 arbeiten dee) to de Entwicklung vun optisch Fallen<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, J. M. Dziedzic, A. Ashkin |Titel=Observation of a single-beam gradient force optical trap for dielectric particles |Sammelwerk=[[Optics Letters]] |Band=11 |Nummer=5 |Datum=1986 |Seiten=288–290 |DOI=10.1364/OL.11.000288}}</ref> un hör Wiederentwicklung mit Laserköhlensverfohren to dat „Infangen“ vun Atomen führt, wat hüm sluutend den Nobelpries inbrocht hett.<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, L. Hollberg, J. E. Bjorkholm, Alex Cable, A. Ashkin |Titel=Three-dimensional viscous confinement and cooling of atoms by resonance radiation pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=55 |Nummer=1 |Datum=1985 |Seiten=48–51 |DOI=10.1103/PhysRevLett.55.48}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason Socrates Bardi |Titel=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms |Sammelwerk=Physical Review Focus |Band=21 |Nummer=11 |Datum=2008-04-02 |DOI=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> 1987 wurr he as Nachfolger vun [[Theodor Hänsch]] Perfesser för Physik un Anwennd Physik an de [[Stanford University]]. Dor hett he van 1990 bit 1993 un 1999 bit 2001 de Physikafdeelen leit un hett sück ok mit [[biophysik]]alischen Forschungen befaat. 2004 wurr he Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un hett dorto ok en Professur an de University of California, Berkeley annommen. Van 20. Januar 2009 bit to’n 22. April 2013 weer he Energieminister in de Obama-Regeeren. Bi de Reed för beid Hüüs vun den Kongress to’n Anlaat vun de Gesundheitsreform in dat Johr 2009 weer Chu [[Designated Survivor]]. He weer in’n Fall vun en Anslag up dat Kapitol de hööchstrangige Överlevende ween un harr de Nahfolge vun Barack Obama as Präsident antreeden. 2013 weer Chu bi de [[State of the Union Address]] weer Designated Survivor. To Tiet is Chu ''William R. Kenan, Jr., Professor of Physics'' un ''Professor of Molecular & Cellular Physiology'' in de ''Medical School'' an de Stanford University. Todem is he Liddmaat vun dat ''Bio-X Biosciences Institute'' un dat ''Wu Tsai Neurosciences Institute'' in Stanford.<ref name="CV" /> == Wirken == [[Datei:President Obama and Secretary Chu.jpg|mini|[[Barack Obama]] un Steven Chu (2009)]] Chu hett tallriek Verfohren un Reedschopp för optische un [[atomphysik]]alische Meeten entwickelt. So hett he mit Hülp vun stabiliseert Laser de Paritätsverletzung in Thalliumatomen meeten un mit de [[Laserspektroskopie#Spezielle Verfahren|Dopplerfree Twee-Photonen-Spektroskopie]] hett he [[Positronium]] un [[Myonium]] ünnersöcht (mit Mills hett he 1982 de Differenz vun 1s un 2s Niveau vun dat Positroniums mit en Nauigkeit vun en paar Deele nto een Milliarde meeten). Sien wichtigste wetenschapliche Leistung weer af Midden vun de 1980er Johren de [[Laserköhlen]] vun Atomen. Se is en zentraal Komponente vun [[Magneto-optische Falle|magnetooptischen Atomfallen]].<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, A. Ashkin, A. Cable |Titel=Experimental Observation of Optically Trapped Atoms |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=57 |Nummer=3 |Datum=1986 |Seiten=314–317 |DOI=10.1103/PhysRevLett.57.314}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=E. L. Raab, M. Prentiss, Alex Cable, Steven Chu, [[David E. Pritchard|D. E. Pritchard]] |Titel=Trapping of Neutral Sodium Atoms with Radiation Pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=59 |Nummer=23 |Datum=1987 |Seiten=2631–2634 |DOI=10.1103/PhysRevLett.59.2631}}</ref> Later hett Chu an dat Verfienern vun disse Methoden för [[Atomuhr]]en nah dat Fontänenprinzip un [[Bose-Einstein-Kondensat]]en arbeit. He hett sück an hoochnau Meeten vun de [[Gravitatschonskonstante]] un [[Fienstrukturkonstante]] bedeeligt un hett eenige vun sien optisch Methoden bi biophysikalischen Ünnersöken insett, etwa bi de Manipulatschoon vun eenzelt [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]-Moleküle mit [[Optische Pinzette|optischen Pinzetten]] (Optical Tweezers, 1989) oder in de [[Polymer]]dynamik. 1982 hett he mit Wong de Mögelkeit vun dat Utbreeden vun Pulsen in afsorberend Medien mit en Gruppengeschwindigkeit, de grötter as de Luchtgeschwindigkeit in dat Medium is, nahwiest.<ref>{{Literatur |Autor=S. Chu, S. Wong |Titel=Linear Pulse Propagation in an Absorbing Medium |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=48 |Nummer=11 |Datum=1982 |Seiten=738–741 |DOI=10.1103/PhysRevLett.48.738}}</ref> To Tiet befaat sück Chu vör allen mit de Forschung to biophysikalischen Themen (as de Synthees un Funktschonaliseeren vun Nanodeelken för de ''in vivo'' Afbillen vun zellulären Perzessen) un physikalischer Probleme mit Relevanz för Energie- un Umweltfragen (as de Entwicklung vun Batterien up Basis vun Lithium un Swefel, nee Methoden to de elektrochemische Upspalten vun Water, de Verminnern vun Kohlendioxidemissionen un de Extraktschoon vun Lithium ut Soltwaterr).<ref>{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu?tab=research-and-scholarship |titel=Current Research and Scholarly Interests |hrsg=Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> He weer en vun de Eersten, de de Petitschoon för ''Project Steve'' ünnerschreeven hett, en Kampagne, de för de Ünnerrichten vun de herkömmlichen wetenschaplich Upfaaten över de [[Evolutschonstheorie]] an Scholen intreeden deiht, un hett sück dormit gegen de in den USA populären Alternativkonzepte vun den [[Kreatschonismus]] un dat [[Intelligent Design]] stellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |titel=Bringing in the Steves |datum=2003-02-17 |autor=Steve Mirsky |werk=The Scientist |sprache=en |zugriff=2018-11-30 }} {{Webarchiv|url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |wayback=20200811050103 |text=Bringing in the Steves |archiv-bot=2026-05-23 15:23:56 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://ncse.com/project-steve |titel=Project Steve |hrsg=National Center for Science Education |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> == Insetten in den Beriek Energieversörgen un Klimawannel == [[Datei:OliverInderwildi-FatihBirol-StevenChu-OxfordUniversity.jpg|mini|Steven Chu (rechts) un [[Fatih Birol]] (Mitte) bi en Konferenz an de [[University of Oxford]]]] Chu is all lang för en starkere Forschung in den Beriek [[Regenerativ Energie|regenerativ Energien]] un de Wiederentwicklung vun de [[Karnenergie|Karnkraft]], wiel he de Meenen is, dat en Verlagerung weg vun fossilen Brennstoffen unverzichtbar is, um de [[globale Erwärmung]] to bekämpfen. Chu hett ok wohrschoot, dat globale Erwärmung de Landwertscha in‘n US-Bundsstaat [[Kalifornien]] noch binnerhalv vun dit Johrhunnert unmögelk maaken kunn. He is Liddmaat vun den Kopenhagener Klimaraat (Copenhagen Climate Council), en Vereenigung vun Wertschaps- un Wetenschapsvertredern, de inricht wurr, um en Impuls för de [[UN-Klimakonferenz in Kopenhagen]] in‘n Dezember 2009 to geven. Chu speel ok en wichtig Rull bi de Utarbeiten vun de spoodriek Bewarf för dat ''Energy Biosciences Institute'', en vun [[BP]] mit 500 Millionen Dollar finanzeert gemeensam Projekt vun de Universität Berkeley, dat ''Lawrence Berkeley Lab'' un de [[University of Illinois]]. Dat hett in Berkeley för en Striederee mit de führt, de bang weern, dat disse Tosommenarbeit dat Ansehn vun de Universität för akademische Integrität beschädigen kunn. == Utteknungen un Ehrungen == Chu kreeg 1987 den [[Herbert-P.-Broida-Pries]] för Laserspektroskopie vun de [[American Physical Society]], 1993 den [[König-Faisal-Pries]] för Naturwetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://kingfaisalprize.org/professor-steven-chu/ |titel=Professor Steven Chu: Winner of the 1993 KFP Prize for Science |hrsg=kingfaisalprize.org |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> 1994 den [[William F. Meggers Award]] vun de [[Optical Society of America]]<ref name="OSA" /> un den [[Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science]] vun de APS<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Chu&first_nm=Steven&year=1994 |titel=1994 Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science Recipient: Steven Chu |hrsg=APS |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un 1995 den [[Humboldt-Forschungspries]] vun de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]], vun de ok en [[Wolfgang-Paul-Vorlesung]] organiseert wurr, de he 1998 an dat Physikalischen Institut vun de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] hull.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |titel=1998: Steven Chu |hrsg=Universität Bonn |datum= |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |wayback=20200930183314 |text=1998: Steven Chu |archiv-bot=2026-05-23 15:23:56 InternetArchiveBot }}</ref> 1996 kreeg he en [[Guggenheim-Stipendium]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |titel=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |hrsg=Guggenheim Foundation |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |wayback=20181130030319 |text=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |archiv-bot=2026-05-23 15:23:56 InternetArchiveBot }}</ref> He is Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]], siet 1992 de [[American Academy of Arts and Sciences]] un siet 1998 de [[American Philosophical Society]]. 2014 wurr he in de [[Royal Society]] wählt un is todem Liddmaat vun de [[Academia Sinica]], de [[Chineesch Akademie vun de Wetenschapen]] un de ''Korean Academy of Science and Technology''.<ref name="OSA">{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/steven-chu/ |titel=Steven Chu |hrsg=OSA |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> Siet 2018 is he ordentlich Liddmaat vun de [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/10/20/0768/01652.html#me |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |hrsg=[[Presseamt vun den Hilligen Stohl]] |werk=Tägliches Bulletin |datum=2018-10-20 |zugriff=2018-10-20 |sprache=it}}</ref> Chu hett över 30 Ehrendoktertitel tospraken kreegen,<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu: Biography |hrsg=stanford.edu |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> dorünner dör de [[Boston University]] (2007),<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |titel=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |hrsg=Boston University |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |wayback=20181130071607 |text=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |archiv-bot=2026-05-23 15:23:56 InternetArchiveBot }}</ref> de [[Harvard University]] (2009)<ref>{{Internetquelle |url=https://harvardmagazine.com/commencement/2009-honorary-degrees |titel=In Esteemed Company |werk=Harvard Magazine |datum=2009-06-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> de [[Washington University in St. Louis]],<ref>{{cite web| url=http://news.wustl.edu/news/Pages/20707.aspx|title=Five to receive honorary degrees| publisher=Washington University}}</ref> [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.huffingtonpost.com/2010/05/24/yale-graduation_n_587773.html |werk=Huffington Post |autor=Leah Finnegan |titel=Celebs Converge At Yale's Graduation Ceremony (PHOTOS) |datum=2010-05-24 |zugriff=2018-11-29}}</ref> un de [[University of Strathclyde]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |titel=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |hrsg=University of Strathclyde |datum=2010-11-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |wayback=20181130030426 |text=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |archiv-bot=2026-05-23 15:23:56 InternetArchiveBot }}</ref> (all 2010), de [[Australian National University]] (2014)<ref>{{Internetquelle |url=https://science.anu.edu.au/news-events/news/anu-honours-professor-steven-chu |titel=ANU honours Professor Steven Chu |hrsg=ANU |datum=2014-12-08 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> [[Dartmouth College]] (2015)<ref>{{Internetquelle |url=https://news.dartmouth.edu/news/2015/06/steven-chu-doctor-science |titel=Steven Chu (Doctor of Science) |hrsg=Dartmouth College |datum=2015-06-14 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un [[Amherst College]] (2018)<ref>{{Internetquelle |url=https://dailycollegian.com/2018/03/steven-chu-awarded-honorary-degree-offers-prediction-of-hope/ |titel=Steven Chu awarded honorary degree, offers prediction of hope |autor=Nate Procter |werk=Daily Collegian |datum=2018-03-22 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref>. 1997 kreeg Chu tosommen mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik|Physik-Nobelpries]] ''för dat Köhlen un Infangen vun Atomen mit Laserlucht''.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu |werk=Faculty Profiles, Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden van dne Nobelpries (engelsch)] * {{PhysHistNetw|ID=11504002|Titel=Steven Chu}} * {{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/zeit-wissen/2010/05/Steven-Chu/komplettansicht |titel=Der Erklärminister |autor=Jens Uehlecke |werk=ZEIT Wissen 05/2010 |datum=2010-08-03 |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://millercenter.org/president/obama/essays/chu-2009-secretary-of-energy Steven Chu] im ''Miller Center of Public Affairs'' der [[University of Virginia]] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=141983523|LCCN=no/2002/105390|VIAF=78456254}} {{SORTIERUNG:Chu, Steven}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Politiker]] 0sccbty0v8bt2hr8oifui3z7hzsff0r 0 152628 1066356 1066058 2026-05-23T15:58:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066356 wikitext text/x-wiki '''Timmel''' is een Deel van de Gemeente Grootfehn in´t Landkreis Auerk in [[Oostfreesland]] un liggt up een Geesteiland in´t midden van Leeg- un Hoogmooren. Bit in´t 19. Jahrhunnert weer dat Dörp besünners in´t Wintertied van de Welt ofsneden. == Histoorje == === Froe Middeloller === Archäologiske Utgraven van de Ostfreeske Landskup brochten in´t Oostdeel van Timmel Överblievsels van söven Husen un anner Findsels an´t Dag, de de Oorsprungen Timmels um dat Jahr 700 torügg föhrt. Dat grootste Wohnstallhuus hett een Besteck van 14 m Lengde und 5 m Breddte. De froomiddelollersten Husen laten sük as good 5 m brede eenasige (einschiffig) Wandpostenhusen beschrieven.<ref>{{Literatur |Autor=Rolf Bärenfänger |Titel="Timberlae-Timmel - Timmel im frühen Mittelalter", |Hrsg=Dorfverein "Uns Timmel e.V." |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort= |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten=44 f |Online= |Abruf=}}</ref> De Nawies van een Dörp wuur bibrocht, de bit um dat Jahr 900 Bestand harr. Daarna wuur dat Dörp an een anner Stee in´t Dörpbereck umleggt.<ref>{{Literatur |Autor=Ostfriesische Landschaft |Titel=Ausgrabungen 1999-2008 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Timmel |Datum=2007 |ISBN= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> De Oort wuur vör´t eerste Mal an´t Enn van dat 9./10. Jahrhunnert in de Kloosterurkunnen van Werden as „Timberlae“ (= Holt/Boom) upföhrt. === Middeloller === ==== Kloostervörwark ==== Um 1200 richtde dat Klooster Klaarkamp ut Westfreesland in Timmel een Kloostervörwark in, een Buurkeree as „Butenposten“, in de Laienbröers för hör egen as ok för de Versörgen van dat Hoofdklooster warkden. In een Ofgavenlist van´t Bisdom Münster wuur dat Vörwark as Monachi in Tibello ordinare Cistercienses nöömt. In´t Jahr 1468 wuur dat Kloostervörwark dat Klosters Ihlow unnerstellt, dat in´t Jahr 1228 stift worden is. Um 1510 keem´t unner de Bestüür van dat Benediktiner Nunnenklooster Thedinga. Na 1530 keem´t in´t Verloop van´t Reformation in´t Eegendom van de Fürsten von Oostfreesland, de dat daarna an dat Kloster Thedinga verhüürden. In´t Jahr 1619 wuur dat Kloostervörwark an de eerstde Hüürbuur Ulfert Heyen up Tied verhüürt. Tüsken 1622 un 1624, in´t Dartigjahrige Oorlog, wuur dat Dörp un dat Vörwark dör de Landsknechten van de Graaf Mansfeld schwoor verheert. 1630 wurrn veer halve Heerde, smaals um 20 Hektar groot, van´t Vörwark ofdeelt un an een Getall van Buren verhüürt. So grooide Timmel beständig. Um 1830 wuur dat Klostervörwark an de Familje Buß verköfft. In´t 20. Jahrhunnert weern de Sloten un Wallen noch to seen.<ref name="Schoon">{{Literatur |Autor=Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: |Titel=Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. |Hrsg=Print Media Vertrieb und Verlag |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Wiesmoor |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> ==== Hovetlingstied ==== In´t Jahr 1439 wurr Timmel tosamen mit anner Dörpen van´t Moormerland, to de Timmel to disse Tied behörde, van de Hambörgers an de Hovetlingsbroers Ulrik un Edzard Cirksena överdragen. In disse Urkunn wuur Timmel as Folkerdeborgh nöömt. Folkert Eckena of Eggena weer to disse Tied Hovetling to Timmel. Um 1454 versettde de Hovetling Hippeko to Strackholt sien Landstücken in Timmel an de Cirksenas. 1458 beloovde de Hovetling Broder Galtisna to Hatshusen, de Hambörger Radslüü un de Amtmann to Emden, Herrn Wigershop Urfehde. Daarför dat Galtisna Free hollen deit un kien Blockhusen un Festungen, neet in Hatshusen un ok nich in Freesland upboen deit, seggde Memmo Eggena ut Timmel Börg. Na de Dood van Folckart Eckena in´t Jahr 1460 sprook de Graaf Ulrich Cirksena, de Nalatenskupp van de Hovetling de Paap Wiltet to Westerhusen to. ==== Sassische Tweestried ==== Graaf [[Edzard I.]] vergaderde in de sassische Tweestried (Sächsischen Fehde ) sien Truppen in Timmel. In September 1517 lingt hum mit Hülp van sien Truppen de Börg Fredebörg torügg to winnen, de siet 1514 van sassischen Truppen besett weer.<ref name="Schoon" /> === Dat Dörp === Ok van Störmflooden bleev Timmel nich verschoont. De Wiehnachtsflood von 1717 överschwemmde de Landstücken in de Gemeente Timmel, dat Land weer versolten un weer vöör de Ackerbau nicht o bruken. In‘t Jahr 1805 wuurn de Meente Weyden, ok Gemeenteweiden nöömt, tüschen de Dörpinteressenten updeelt. To disse Tied harr Timmel sess Vulle Heerde, sess Halve Heerde, een 3/4 Heerd, een 1/4 Heerd, dree Plaatsen, veer Halve Plaatsen, dartein Warften und sess Halve Warften.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Das Ende der Meente Weyden''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 82 ff.</ref> === Möhlen in Timmel === In`t Jahr 1716 vergaav de vöörlesde Regent ut dat Huus Cirksena Fürst Georg Albrecht de Müller Harms Peters de Permisje, in`t butterste Südwestdeel van`t Dörp up egen Kösten een Koornwindmöhlen up to boen. Daarför harr he elke Jahr een Windgeld van 25 Rieksdaler to betalen. 1774 wuur een Waterscheppfmöhlen an`t Timmeler Verlaat baut, üm de Waterpegel in`t Spetzerfehnkanal to regeln.<ref name="Schoon" /> === De Fehnen rund um Timmel === Middenin de Dartigjahrige Krieg begunn man mit dat Kultiveeren van de Hoogmooren un dat Upsetten van Fehnsiedlungen stuuv in`t Umstreek van Timmel. Disse wuur besünners in´t 19. Jahrhunnert vorandreven. * 1633 wuur dat Timmeler Fehn, later Grootefehn upsett (in´t Noorden) * 1637 wuur dat Lübbertsfehn upsett (in`t Noord-Westen) * 1647 wuur dat Boeksedelerfehn föörmt (in`t Süden) * 1660 dat Neeie Timmeler Fehn, later Neeiefehn nöömt (in`t Süd-Oost) * 1746 dat Spetzerfehn (in`t Oosten) * 1754 dat Jheringsfehn (in`t Süden)[5] Mit de Upsetten van de Fehne nohm de Binnen- un de Küstenschipperee to. Döör fehlende Kennissen van de Kaptains in Navigation resulteerden daarut vööle Schippsunglücken, besünners in de Noordsee. De Kaptains mussen daarher een Utbilden an de Navigationsschool nawiesen. Na dat Upsetten van de Navigationsschoolen in Emden un in Papenbörg wuur in`t Jahr 1846 de Navigationsschool Timmel in Bedreev nohmen.<ref>[http://nordwestreisemagazin.de/timmel/navigationsschule.htm ''Navigationsschule Timmel''.] nordwestreisemagazin.de; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> Um 1780 wuur Timmel ok een Reedereestee. In`t 19. Jahrhunnert weern 25 Seeschepen in Timmel registreert. Eenige van dissen seilten bit na Noord- un Südamerika, man de Grootdeel seilten up de Oostsee na´t Baltikum, Finnland un Rußland, de Noordsee van Noorwegen över England na Portugal bit in´t Middelmeer. Van 16 Timmeler Kaptains sünd negen Kaptains mit hör Schepen un Mannskuppen verlüstiggahn.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Auch Timmeler … fuhren weit übers Meer''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 138 ff.</ref> === Franske Kaiserriek === 1811 wuur Oostfeesland een Deel van dat Franske Kaiserriek as Département Ems-Oriental. Timmel wuur een Amtsoord van de neeie Canton Timmel. Vöör`t eerste Maal mussen Ostfreesen in de Armee van een frömden Regentskupp deenen. In Auerk keem dat bi dat Utheeven van de Armee to Tegenwehr. De Hauptmackedoren kwemen ut de Canton Timmel un sullen uphaalt worden. An de Tatje Brügg kwemm dat to een Gefecht tüsken de Suldateree un de upstandisken Schippers. Döör de Upstand wuur up boverste Befehl Napoleon Bonapartes nachts Truppen up de Fehnen stüürt, um all Schippers intofangen. Een van de Hauptmackedoren wuur mit de Dodesstraav belegt, annern wuurn to´t Keddenhaft veroordeelt. Över 300 Schippers wuurn infangen un na Lille un Toulon to Deensten in´t Militär presst. Daarmit kwemm de Törfgraveree un de Schippfahrt up de Fehnen tot Stillstand.<ref name="Meyer">Gerhard Meyer: ''Timmel – Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes''</ref> === Königriek Hannover === In de Tied as Oostfreesland to dat Königreich Hannover (1815–1866) tohöört hett, weer Timmel de Sitz van Amtsvaagten. Van 1852 bit 1859 weer Timmel de Hoovdstee van dat gliek bemöömde Amt. === 20. Jahrhunnert === An´t 1. Juli 1972 wuurd Timmel een Paart van de neei föörmt Gemeente Grootefehn.<ref>{{Literatur |Hrsg=Statistisches Bundesamt |Titel=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27.5.1970 bis 31.12.1982 |Verlag=W. Kohlhammer |Ort=Stuttgart / Mainz |Datum=1983 |ISBN=3-17-003263-1 |Seiten=261}}</ref> == Sehnswardigheden == === Historske Boowarken === Petrus-un-Paulus-Kark van 1736 De Kark van binnen Ingang van de Navigationsschool An`t Oortsrand van Timmel liggt de evangeelsk-luthersk Petrus-und-Paulus-Kark van 1736, de as darde Karkenboe van een Holtkark ut 12. Jahrhunnert un een middelollersken Backsteenkark ut de 13. Jahrhunnert upfolgt. De Klockentoorn wurr 1850 upföhrt.<ref>{{Internetquelle |titel=Die Kirche in Timmel |werk=Timmel.net |url=https://www.timmel.net/infos/kirchengemeinde-timmel/ |abruf=2023-04-18}}</ref> Över de Region herut wuur Timmel döör de 1846 gründde Seefahrtsschool mit de Naam Königliche Navigationsschule Timmel bekennt. Bit 1918 kunnen hier Seefahrtschöler nautiske Kennissen sowoll vöör de Fehnschipperee, as ok Patente vöör de groote Fahrten kriegen. Dat hüdige Boowark wuur 1862 baut.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.timmel.net/index.php/chronik/seefahrtschule.html |text=Die „Alte Seefahrtschule“ in Timmel |wayback=20110918032022}}</ref> Tegen de Kark un de Navigationsschool gifft dat in´t Loog noch söven Gulfhusen de unner Denkmaalschuul stahn, as ok noch anner histoorske Boowarken, de dat Oortsbild bestimmen.<ref>Siegfried Lüderitz: {{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Timmel_-1_Luederitz_N_A_P.pdf |wayback=20150924062704 |text=''Timmel, Gemeinde Großefehn, Landkreis Aurich''.}} (PDF; 60&nbsp;kB) Arbeitskreis der Ortschronisten der [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> Daar sünd to nömen de Olle Küsteree (1857), de Olle School (1891), dat Olle Vaagdhuus (1794)[13], dat Geburtshuus van de Heimaaddichterin Antonie Wübbens (1842), dat Geburtshuus van de Philosoph Wilhelm Schapp (um 1850), de Lööwenaptheek (1885)<ref>Mohammad Hossein Beheshty: {{Webarchiv |url=http://www.loewenapo-timmel.de/apo_timmel/ueber_uns.html |text=''Geschichte der Apotheke''. |wayback=20121014055634 }} loewenapo-timmel.de; abgerufen am 22. Juni 2011.</ref>, de Gulfhusen Mesch (1802), de Kastanjehoff (1883)<ref>{{Webarchiv|url=http://hbepaper.emderzeitung.de/eweb/media/hb/2011/05/25/pdf/25_05_2011_HBO_13_fe2b952bd6.pdf |wayback=20160520115423 |text=''Nach vielen Jahren zieht wieder Leben in den „Kastanjehoff“ in Timmel ein''.}} (PDF; 4,2&nbsp;MB) In: ''[[Ostfriesen-Zeitung]]'', 25. Mai 2011; abgerufen am 28. September 2024.</ref>, dat Lüttje Hus (1910)<ref name="lienstromberg" /> un annern. === Histoorske Rundweg Timmel === All Boowarken könen över de Histoorske Rundweg Timmel van Buten bekeeken worden. Up de Lehrpadd döör de histoorske Oortskeern söllt Touristen un Inheemsken de lokaale Boohistoorje, dat Leven un Arbeiden van de Bewohners van dat oostfreeske Dörp Timmel vermiddeln un togliek över dat lokaal Arve herut een Insicht in de histoorske Bookultur Noordduitslands geven.<ref name="lienstromberg">Wilhelm Lienstromberg: [http://www.kuwi.europa-uni.de/de/studium/master/sek/_downloads/masterarbeiten/Abstract__Ma_W_Lien_21102009.pdf ''Spurensuche in Timmel. Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands''.] (PDF; 1,4&nbsp;MB) kuwi.europa-uni.de, Abstract; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> De Route kann sowoll up egen Fuust as ok in een van een Leder föhrt Koppel oflopen worden. Daarto wuur van´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn een Kaart mit Informationen herutgeven, in de de enkelde Stationen beschreven worden.<ref name="ONonline">[http://www.on-online.de/-news/artikel/82856/ ''Timmel: Historischer Rundweg mit 25 Häusern''.] In: ''[[Ostfriesische Nachrichten]]'', 5. Mai 2008; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> De Rundweg entstunn in 2007 up Grund van dat 175-jahrige Aptheekenjubiläum van de Timmeler Lööwen-Aptheek. As föhrt Spazeergang döör dat histoorske Timmel wuur een Utwahl van de histoorske Boowarken van´t Oort vöörstellt. De Erfolg van de eerste Rundweg weer de Anlass vöör dat Schapen van de ehrenamtliken Warkgrupp Historischer Rundweg Timmel in´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn. Disse stellde een vergrooterden Weg vöör, up de tosamen 26 histoorske Boowarken vöörstellt worden, de dat Utsehn van´t Oort mit sien ruugweg 900 Inwohners prenten. An´t 11. Mai 2008 wuur de Rundweg openmaakt.<ref name="ONonline" /> === Holtskulpturen to de Histoorje van Timmel === Up Grund van de 1111 Jahr Fier in´t Jahr 2011 wuurn döör de Auerke Künstler Heinrich Klemme-Zimmermann sess Holtskulpturen schafft, de vöör de Verloop van Timmel stahn. De Künstler hett daarvöör 400 Jahr oll Eekenholt ut een Timmeler Gulfhuus bruukt. Een Eekenstamm steiht vöör de eens mit Wald bestahnde Umstreek van Timmel; een Mönk steiht as Symbool vöör dat eens bestahnde Klooster; een Koh as Teken vöör de Buurkeree; een Anker vöör de Schipperee un de Navigationsschool; een Tweespits of Napoleoniske Hood, de van een Messförk upspitt word steiht vöör de Schipperupstand unner de napoleoniske Besettenstied; een Sünnenhood un een Fotoapparaat symboliseeren dee Tourismus. De Künstler leet sük daarbi van een van Hartmut Schoon verfaatden Gedicht anregen. De Skulpturen wuurn up dat Grundstück van´t Tourist-Information upstellt.<ref>''Sechs Holzskulpturen stehen für Timmel''. In: ''Ostfriesische Nachrichten'', 14. Juni 2011</ref> === De Meeren === In Südwest van Timmel liggt inmidden van de Meeden dat 25 Hektar groote Timmeler Meer, een groot Binnenmeer, de mit de wieder südelk liegende Boekzeteler Meer in Verbinnen steiht, dat allerdings al up dat Gewest van de Gemeente Moormerland in´t Landkreis Leer liggt. Dat 14 Hektar groote Boekzeteler Meer is een flack Leegmoormeer un liggt in een Schmeltwatergööt, in de ok dat Fehntjer Deep verlööpt. Dat Boekzeteler Meer un de Umstreek is as Naturschuulrebett utweesen.<ref>[http://www.nlwkn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=8062&article_id=41187&_psmand=26 Naturschutzgebiet ''Boekzeteler Meer'' (NSG WE 231)], abgerufen am 6. März 2011</ref> Nordoostelk liggt dat fast kreisrund Froenmeer. == Politik == === Buurrmeesters in Timmel === Buurmeesters, in´t hüütige Sinn, gifft dat in de Gemeente Timmel sied de Begünn van´t Franzoosentied van 1807 an bit to de nedersassiske Gemeentereform in´t Jahr 1972.<ref name="Meyer" /> ==== Buurmeester/Amtstied ==== * Johann Seben Onneken 1810–1812 * Egge Weers 1813–1835 * Berend Soeken 1835–1862 * Hermann Heinrich Cassens 1862–1880 * Reinder Rinderts Saathoff 1880–1886 * Soeke Soeken 1886–1899 * Hayo Schapp 1899–1914 * Egge Mansholt 1914–1920 * Ike Müller 1920–1922 * Heyo Bohlen 1922–1940 * Hermann Blank 1940–1948 * Hermann Onnen 1948–1954 * Hinrich Andreeßen 1954–1968 * Erich Cassens 1968–1972 Sied 1972 is Timmel een Deel van de Gemeentee Grootefehn. === Oortsbuurmeesters in Timmel === Sied 1972 gifftt dat in Timmel een Oortsbuurrmeester. In de Tied van 1976 bit 1981 wuurn in de Gemeente Grootefehn kien Oortsbuurmeester kiest. ==== Oortsbuurmeesters Amtstied ==== Erich Cassens 1972–1976 Erich Cassens 1981–1986 Siegfried Lüderitz 1986–2001 Dieter Rogge 2001–2006 Wilhelm Buschmann 2006-2021 Silke Bergmann 2021-heute<ref>{{Internetquelle |url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |titel=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |hrsg=Gemeinde Großefehn |sprache=de |abruf=2021-12-13 }} {{Webarchiv|url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |wayback=20211213101244 |text=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |archiv-bot=2026-05-23 15:58:24 InternetArchiveBot }}</ref> == Verenen und Choren == In Timmel gifftt dat een beleevt Vereensleeven.<ref name="Zukunft">Unser Dorf hat Zukunft, Timmel 2010</ref> * [[Uns Timmel e.V. |Dörpvereen „Uns Timmel e.V.“]] * Sportvereen SuS Timmel e.V. * Fahr- und Riedtvereen Timmel * Bootssportvereen Boekzeteler Meer (BSB) Timmel * Paddelfrünn Timmel * Wannerklootje Grootefehn mit Sitz in Timmel * Landfroen Timmel * Buurkereeske Twiegvereen Timmel-Ulbargen * Kanientuchtvereen J16 * Shantychor van´t Koniglike Navigationsschool Timmel * Vokalensemble Cantarella Timmel * Wannergruppendanzers * Timmeler Dörptheater === Förderverenen === Daaröver herut gifft dat noch twee Förderverenen:<ref name="Zukunft" /> * Fördervereen Oll Dörpschool * Fördervereen van de Königlike Navigationsschool Timmel == Bekennde Minsken == To de bekennde Söhns un Dochters Timmels behören: * de Gymnasialmeester un Historiker Ufke Cremer (* 30. September 1887 in Timmel; † 16. Oktober 1958 in Norden) * de Navigationsmeester und Wereldumseiler Carl Ewald Kruse (3. August 1831 in Timmel; † 29. August 1891 in Emden) * de Philosoph un Jurist Wilhelm Schapp (* 15. Oktober 1884 in Timmel; † 22. März 1965 in Aurich) * de Schrieverke [[Toni Wübbens]], geboorn Töpfer (* 12. Mai 1850 in Timmel; † 15. Dezember 1910 Hannover). == In Timmel upwussen bekennde Minsken: == * de Aptheeker, Chemiker und Fachhoogschooldirektor Johann August Kruse, ok John Kruse nöömt (* 7. Juli 1822 in Aurich; † 19. Oktober 1895 in Melbourne, Australien) == Literatur == * Gerhard Meyer: Timmel- Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes. Timmel 1986 * Gerhard Meyer: Die Familien der Kirchengemeinde Timmel Teil 1 + 2. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1987 * Wilhelm Lienstromberg: Spurensuche in Timmel - Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands. Masterarbeit, Meppen, Frankfurt/Oder 2009 * Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. Print Media Vertrieb und Verlag, Wiesmoor 2011 == Weblinks == {{Commonscat}} * [http://www.timmel.net/ Internetoptritt vun Dörp] * [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Timmel.pdf Beschreibung von Timmel.] (PDF; 656&nbsp;kB) In: [[Historische Ortsdatenbank für Ostfriesland|Historische Ortsdatenbank]] der [[Ostfriesische Landschaft|Oostfreeske Landskupp]]. == Einzelnachweise == • Dettmar Coldewey: Frisia Orientalis - Daten zur Geschichte des Landes zwischen Ems und Jade. Wilhelmshaven 1967 • Genealogie-Forum: Timmel (Memento des Originals vom 10. Juni 2008 im Internet Archive) Info: Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis., gesehen 21. Juni 2011. • Dieter Rogge in "Timberlae - Timmel - Die Gebietsreform nimmt Timmel die Selbstständigkeit", Hrsg. "Uns Dörp Timmel e.V.", 2011, Seite 182 f. [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] [[Kategorie:Oostfreesland]] lbghzqr5qu6dfl0nugyzkt8j2b6up8i 0 158548 1066333 1066038 2026-05-23T14:06:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066333 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roger Penrose 9560.JPG|mini|hochkant|Roger Penrose (2011)]] Sir '''Roger Penrose''' [[Order of Merit|OM]] (* [[8. August]] [[1931]] in [[Colchester]], [[Graafschop Essex|Essex]]) is in [[Grootbritannie|britisch]] [[Mathematiker]] un [[Theoretische Physik|theoretischer Physiker]]. Hööftforschungsrebeeden vun Penrose sünd de [[mathematische Physik]] un de [[Kosmologie]], sien Arbeiten up disse Rebeeden sünd hooch acht. He hett sück in tallriek populärwetenschaplich Böker to Themen vun de [[Philosophie]] ütert. Hüm wurr 2020 de Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] tospraaken, ''für die Entdeckung, dass die Bildung [[Schwarzes Loch|Schwarzer Löcher]] eine robuste Vorhersage der [[Allgemeine Relativitätstheorie|allgemeinen Relativitätstheorie]] ist'' (Laudatio).<ref>Laudatio: ''for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity'', [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ Press Release, Nobel Prize Physics 2020]</ref> Meent is dormit, dat sien Arbeiten ünner blots wenig global Annahmen de Existenz vun Swaart Löcker vörherseggen deen. == Leven == Roger Penrose is de Söhn vun den medizinischen Genetiker [[Lionel Penrose]] (Begrünner vun dat ''Colchester Surveys'' to dat Opdecken vun genetisch bzw. Umwelt-Oorsaken vun geistig Erkrankungen) un vun Margaret Leathes, en Doktersche. He is de Bröer vun den Physiker [[Oliver Penrose]] un den teihnmaligen (1958–1969) britisch [[Schach]]meester un Psycholoog [[Jonathan Penrose]]. Sien Vader is 1939 nah [[London (Ontario)|London]] in [[Ontario]], [[Kanada]], utwannert (he weer dor Direkter vun de psychiatrisch Klinik an dat Hospital), wo Penrose de School besöcht hett. 1945 kehr de Familie nah England torüch, un Penrose hett dat [[University College London]] besöcht, wo sien Vader Perfesser för Genetik weer. Nah den Bachelor is he an de [[Cambridge University]] wesselt, um in [[Algebraische Geometrie|algebraische Geometrie]] bi [[William Vallance Douglas Hodge]] to arbeiten, is denn aber to [[John Arthur Todd]] wesselt, bi de he 1957 sien Doktertitel maakt hett. Dorneben hett he ok Physik-Kurse bi [[Paul Dirac]] un [[Hermann Bondi]] hört un wurr buterdem stark dör den Kosmologen [[Dennis Sciama]] beinfloot. 1956/57 weer he Assistant [[Lecturer]] an dat [[Bedford College]] in London, wessel dornah as ''Research Fellow'' an dat [[St John’s College (Cambridge)|St. John's College]] in Cambridge. 1959–1961 hett he in den [[USA]] an de [[Princeton University]] un an de [[Syracuse University]] arbeit, dornah 1961–1963 an dat [[King’s College (Cambridge)|King's College]] in Cambridge un 1963/64 as Gastperfesser an de [[University of Texas at Austin]]. 1964 wurr he [[Lecturer|Reader]] an dat [[Birkbeck, University of London|Birkbeck College]] in London un 1966 dor Perfeeser för anwennd Mathematik. Penrose weer van 1973 bit 1998 [[Rouse Ball Professor]] an de [[Oxford University]]. Dornah wurr he Geometrie-Perfesser an dat [[Gresham College]] in [[London]]. Van 1992 bit 1995 weer he Präsident vun de ''International Society on General Relativity and Gravitation''. He weer van 1959 bit 1981 in eerst Ehe mit de Amerikanerin Joan Isabel Wedge verheiraadt, mit de he dree Kinner hett. In tweet Ehe hett he 1988 de Lehrerin Vanessa Thomas heiraadt mit de he twee Kinner hett.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://prabook.com/web/roger.penrose/536286 |titel=Roger Penrose (born August 8, 1931), British Professor |werk=prabook.com |hrsg= |datum= |format= |sprache=en |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |abruf=2019-01-04}}</ref> == Apenlichkeit == In de Apenlichkeit is Penrose dör sien populärwetenschaplich Arbeiten bekannt: In mehreren Böker (''[[The Emperor's New Mind]]''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=Computerdenken: Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Physik |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2001 |ISBN=3-8274-1332-X}}</ref>, ''Shadows of the Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=[[Schatten des Geistes]] |Verlag=Spektrum Verlag |Datum=1995 |ISBN=3-86025-260-7}}</ref>, ''The Large, the Small and the Human Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose, Abner Shimony, [[Nancy Cartwright (Philosophin)|Nancy Cartwright]], [[Stephen W. Hawking]] |Titel=Das Große, das Kleine und der menschliche Geist |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2002 |ISBN=3-8274-1331-1}}</ref>) sett he sück mit mathematisch-physikalisch mit Problemen vun dat [[Bewusstween]] un de [[Künstlike Intelligenz|künstlichen Intelligenz]] utnanner. == Leistungen == === Physik === [[Datei:WMAP 2010.png|mini|Temperaturswankungen vun de kosmisch Achtergrund&shy;strahlung, meeten dör WMAP.]] Penrose hett [[Spin-Nettwark]]en inführt, ut de later de Theorie vun de [[Loop-Quantengravitatschoon]] un de [[Twistor-Theorie]] entwickelt wurr. Insbesünnere de Utbau vun de Twistor-Theorie, de he begrünnd hett un de he as Basis vun en umfaaten physikalischen Theorie vun de fundamentalen Wesselwirkungen un Deelken sücht, weer hüm een vun de Hööftanliggen in sien Wetenschaps-Karriere. En wiedere grundleggend Erkenntnis in de Kosmologie geiht up hüm un [[Stephen Hawking]] torüch: de Satz vun Hawking-Penrose, nah den de Einsteinschen Feldgliekungen notwendig Lösungen mit [[Singularität (Astronomie)|Singularitäten]] (to’n Bispeel Oorknall oder Swaart Löcker) existeeren (kiek [[Singularitäten-Theorem]]). Nah Penrose sünd Singularitäten aber immer dör Ereignishorizonte afschermt un ''nakend Singularitäten'' kommen nich vör ([[Cosmic Censorship]] Hypothese vun Penrose). De vun hüm 1969 opdeckt [[Penrose-Perzess]]<ref>Penrose, Gravitational collapse: the role of general relativity, Rivista del Nuovo Cimento, Serie 1, Band 1, 1969, S. 252</ref> maakt dat mögelk, ut roteeren swaart Löcker, Energie to entnehmen. Sluutend hett Penrose 1979 mit de [[Weylkrümmungshypothese]] ok en Vörslag maakt, wu de [[Tweete Hööftsatz vun de Thermodynamik]] in de Kosmologie verwuddelt ween kunn, un wu somit up de een Siet de kosmologische [[Tietpiel]], up de anner Sie de beindruckende beobachtete rüümliche Homogenität un Isotropie vun dat [[Universum]] verklort wurrn kunn. In’n Tosommenhang mit de Allgemeen Relativitätstheorie hett he ok dat [[Penrose-Diagramm]] entwickelt, mit dat man de globale Struktur vun en [[Ruumtiet]] graphisch dorstellen kann. Penrose fordert de Entwicklung vun en Theorie vun de [[Quantengravitatschoon]] ünner Berücksichtigung vun en gewissen [[Berekenbarkeit|Nichberekenbarkeit]] in de Welt vun de [[Quantenphysik|Quantenphänomene]] bzw. hör Düüden un de Integratschoon vun de Prinzipien vun Einstein sien Allgemeen Relativitätstheorie. Disse nee Physik hett he ''OR-Physik'' nömmt. === Mathematik === [[Datei:Roger-Penrose-Kachelstruktur.jpg|rechts|duum|Umsetten vun de 5-fack symmetrisch Kachelstruktur vun Roger Penrose]] [[Datei:Pentaflake-C 3rd Iteration Blue.svg|rechts|duum|Penta Plexity]] Noch as Student hett Penrose 1955 de [[Pseudoinverse|Penrose-Inversen]] vun Matrizen opdeckt. Penrose hett 1974 mehrere tonanner verwandt lütt nicht-perioodsch Mengen von Kacheln, insbesünnere ok mehrere ''aperiodische Paare'' opdeckt. Mit sückse Kacheln kann de Ebene parketteert wurrn, aber kien vun disse [[Parketteeren]] is perioodsch (dat heet, dat wedderhaalt sück nich up de nipp un nau Wies). Se hemm aber immer en gewisse Ordnung un sünd fieftalig dreihsymetrisch. Se wurrn dorum ''quasiperiodisch'' nömmt. Disse [[Penrose-Parketteeren]] sünd ut en hierarchisch struktureert Packung vun regelmatig Fiefecken (kiek ünnern) afleit. 1984 wurrn ähnliche Strukturen bi [[Quasikristall]]en funnen. Roger Penrose hett ünner annern dat [[Penrose-Dreeeck]], en Dreeeck mit dree upnanner stahn rechten Winkeln, utfunnen. De Konstruktschoon, de in de Realität nich mögelk is, hett den nedderlannschen Grafiker [[M. C. Escher]] to de Biller ''Wasserfall'' un ''Belvedere'' anreegt. In de Mathematik wurrd Schönheit faken mit Eenfackheit in Verbindung brocht. Penrose kummt hier to dat Ergevnis, dat in de Mathematik nich Eenfackheit as sückse mui is, sonnern vör allen ''unverwacht Eenfackheit''.<ref>Roger Penrose: ''The Role of Aesthetics in Pure and Applied Mathematical Research''. In: ''Bull. Inst. Math. Appl.'' Band 10, 1974, S. 266–271.</ref> === Physik un Bewusstween, Arbeiten to de Grundlagen vun de Quantenmechanik === Penrose versöcht in mehreren Warken mit en [[Dree-Welten-Lehre]] [[Metaphysik|metaphysische]] Probleme populärwetenschaplich to beschrieven un sien Lösungsvörslääg dortostellen. Ut de eerst Welt in dat platonisch-mathematischen Logo is de physikalische Realität blots en lütt Utsnitt (dat weern anner Natuurgesetten denkbor). De darte, geistige Welt is dat Bewusstween vun Jedereen. As ok [[Stuart Hameroff]] up de Söök nah „en physikaalsch Heimat för Bewusstween“, sleiht Penrose en –&nbsp;kontrovers diskuteert&nbsp;– Modell vörr, nah dat dit in’n Wesentlichen up to Tiet in’t Eenzelne noch unbekannten [[Quantenmechanik|quantenmechanischen]] Effekten as [[Einstein-Podolsky-Rosen-Paradoxon|EPR-Phänomenen]], [[Quantenverschränkung]] oder [[Quanten-Nichtlokalität]] un [[Dekohärenz|Quantenkohärenz]] foot, de he in in [[Mikrotubuli]] vun dat [[Cytoskelett|Zellskeletts]] un de Snittstäe mit dat [[Nervenzelle|Neuron]] lokaliseert. Nah disse Theorie führen subtile physikalische Perzesse up Nanometerskala (10<sup>−9</sup> m) in dat Grenzrebeet tüschen klassisch Physik un Quantenmechanik in en hoochentwickelt Nervensystem to dat, wat wi „[[Geist]]“ oder „[[Bewusstween]]“ nömmen. Vun anner Quantenphysikern, Neurobiologen un Philosophen, as [[Thomas Metzinger]], [[Gerhard Roth (Bioloog)|Gerhard Roth]] oder [[Christof Koch]], wurrd dat Hameroff-Penrose-Modell allerdings aflehnt. Aber, för sien Theorie kriggt he vun verscheeden Natuurwetenschaplern ok Ünnerstütten, so to_n Bispeel dör de Physiker [[Hans-Peter Dürr]] un [[Amit Goswami]] as ok den Chemiker [[Rolf Froböse]].<ref>[https://www.livenet.ch/themen/wissen/naturwissenschaften/300896-seele_lebt_nach_tod_des_koerpers_weiter.html ], zuletzt gesehen am 3. Mai 2020.</ref><ref>[https://www.welt.de/wissenschaft/article1938328/Die-Seele-existiert-auch-nach-dem-Tod.html Die Seele existiert auch nach dem Tod], toletzt ankeeken an’n 3. Mai 2020.</ref> Penrose hett 2003 gemeensam mit den nedderlannschen Experimentalphysiker [[Dirk Bouwmeester]] vörslahn, sien Hypothese vun den Infloot vun de gravitativen Ruumkrümmung up de Superpositschoon vun quantenmechanisch Tostände<ref>{{Cite journal | last = Penrose | first = Roger | title = On Gravity's Role in Quantum State Reduction | journal = General Relativity and Gravitation | volume = 28 | issue = 5 | pages = 581–600 | year = 1996 | doi = 10.1007/BF02105068|bibcode = 1996GReGr..28..581P }}</ref> an Nano-Spegeln to testen.<ref>[http://www.news.leiden.edu/news-2011/roger-penrose.html Universität Leiden 2011 to Penrose]</ref><ref>W. Marshall, C. Simon, Penrose, Bouwmeester: ''Towards the quantum superposition of a tiny mirror.'' In: ''Phys. Rev. Lett.'' Band 91, 2003, S. 130401–1, [http://pitp.physics.ubc.ca/confs/7pines2010/individualreadings/10-bouwmeester.pdf pdf]</ref> == Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 1971 [[Dannie-Heineman-Pries för mathematische Physik]] * 1972 Fellow vun de [[Royal Society]] (FRS) * 1975 [[Eddington-Medaille]] * 1978 Plenarvördrag up den Internatschonalen Mathematikerkongress in Helsinki (The complex geometry of the natural world) * 1985 [[Royal Medal]] vun de [[Royal Society]] * 1988 [[Wolf-Pries]] för Physik * 1990 [[Albert-Einstein-Medaille]] * 1994 as [[Knight Bachelor]] to’n Ridder slahn * 1998 Liddmaat vun de [National Academy of Sciences]] vun de USA * 1998 [[Helmholtz-Medaille]] vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2000 [[Karl-Schwarzschild-Medaille]] vun de [[Astronoomsche Sellschop]] * 2000 [[Order of Merit]] * 2001 Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ria.ie/roger-penrose |titel=Members: Roger Penrose |hrsg=Royal Irish Academy |abruf=2019-05-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.ria.ie/roger-penrose |wayback=20190511152646 |text=Members: Roger Penrose |archiv-bot=2026-05-23 14:06:58 InternetArchiveBot }}</ref> * 2004 [[Amaldi-Medaille]] * 2004 [[De-Morgan-Medaille]] * 2006 [[Dirac Medal (UNSW)|Dirac Medal]] vun de [[University of New South Wales]] * 2008 [[Copley-Medaille]] * 2011 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]] * 2018 [[Clay Award for Dissemination]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.claymath.org/events/news/dissemination-award |titel=Dissemination Award |werk=claymath.org |hrsg= |datum=2018-03-08 |sprache=en |abruf=2019-01-04}}</ref> * 2019 [[Pomerantschuk-Pries]] * 2020 [[Erasmus Medal]] * 2020 [[Nobelpries för Physik]] </div> == Böker (Utwahl) == * ''Tensor Methods in Algebraic Geometry''. [[University of Cambridge]] 1956. ([[Dissertatschoon]]) * ''Geometrical Algebras: A New Approach to Invariant Theory''. [[Bedford College]], London 1957. *''Techniques of Differential Topology in Relativity'', SIAM, Philadelphia 1972. * mit [[Wolfgang Rindler]]: ''Spinors and Space-Time. Volume 1: Two-Spinor Calculus and Relativistic Fields.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 1987, ISBN 0-521-33707-0. * ''The Emperor's New Mind. Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics.'' Oxford University Press, 1989, ISBN 0-14-014534-6. ** dt. Utgaav: ''Computerdenken. Des Kaisers neue Kleider oder Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Natur.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 1991, ISBN 3-8274-1332-X. * ''Shadows of the Mind. A Search for the Missing Science of Consciousness.'' Oxford University Press, 1994, ISBN 0-19-853978-9. ** dt. Utgaav: ''[[Schatten des Geistes]]. Wege zu einer neuen Physik des Bewusstseins.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin/Oxford 1995, ISBN 3-86025-260-7. * mit [[Stephen Hawking]]: ''The Nature of Space and Time.'' Princeton University Press, 1996, ISBN 0-691-03791-4. ** dt. Utgaav: ''Raum und Zeit.'' Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-498-02934-7. ** Hawkings Teil des Buches ist frei erhältlich unter: {{arXiv|hep-th|9409195}} * ''The Large, the Small and the Human Mind.'' Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5. ** dt. Utgaav: ''Das Große, das Kleine und der menschliche Geist.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin 2002, ISBN 978-3827402899 * ''Quantum Computation, Entanglement and State Reduction.'' In: ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London.'' Series A, 356, 1998, S. 1927–1939. * ''[[The Road to Reality]]. A Complete Guide to the Laws of the Universe.'' Jonathan Cape, London 2004, ISBN 0-224-04447-8. **Düütsch Deelöversetten: ''Der Weg zur Wirklichkeit: die Teilübersetzung für Einsteiger'', Översettersche Anita Ehlers, Bidrääg vun [[Markus Pössel]], Spektrum Akademischer Verlag 2010, ISBN 978-3827423412 *mit Wolfgang Rindler: ''Spinors and Space-Time. Volume 2: Spinor and Twistor Methods in Space-Time Geometry.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-34786-6. *''Cycles of Time.'' Bodley Head, 2010, ISBN 978-0-224-08036-1. ** düütsch: ''Zyklen der Zeit. Eine neue ungewöhnliche Sicht des Universums.'' Översett vun Thomas Filk. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2011, ISBN 978-3-8274-2801-1. *''Collected Works'', 6 Bände, Oxford University Press 2011. *''Fashion, Faith, and Fantasy in the New Physics of the Universe'', Princeton University Press, Princeton, New Jersey, USA 2016, ISBN 978-0-691-11979-3. *''Consciousness and the Universe: Quantum Physics, Evolution, Brain & Mind'', Science Publishers, New York, 2010, ISBN 978-1938024306 == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120520567 DNB-Katalog] * John J. O’Connor, Edmund Frederick Robertson: [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ Roger Penrose] In: MacTutor History of Mathematics archive * {{Internetquelle |url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |titel=Penrose Tilings |hrsg=Southern Polytechnic State University |datum=2011-08-15 |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |wayback=20150316233147 |text=Penrose Tilings |archiv-bot=2026-05-23 14:06:58 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |titel=Science and the Mind |datum=1999-05-12 |sprache=en |kommentar=Audio-Vortrag von Roger Penrose zum ''Orch OR''-Modell des Bewusstseins |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |wayback=20160304080418 |text=Science and the Mind |archiv-bot=2026-05-23 14:06:58 InternetArchiveBot }} {{Normdaten|TYP=p|GND=120520567|LCCN=n/82/139094|NDL=00515478|VIAF=108188624}} {{SORTIERUNG:Penrose, Roger}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Mathematiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] o98adlybzqklktbyngmwczvl7c0ew5l 0 161905 1066314 1066030 2026-05-23T13:47:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066314 wikitext text/x-wiki [[Datei:Reinhard Genzel.jpg|mini|alt=Reinhard Genzel|Reinhard Genzel (2012)]] '''Reinhard Genzel''' (* [[24. März]] [[1952]] in [[Bad Homburg vor der Höhe]]) is en düütsch [[Astrophysiker]]. He is Direkter vun dat [[Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik]] in Garching bi München. Genzel kreeg 2020 gemeensam mit de US-amerikaansch Astronomin [[Andrea Mia Ghez]] en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] för dat Opdecken vun dat hüüd as [[Sagittarius A*]] bekannt, supermasseriek [[Swaart Lock]] in dat Zentrum vun de [[Melkstraat]]. == Leven un Wark == Reinhard Genzel is de Söhn vun den Perfesser för [[Fastkörperphysik]] [[Ludwig Genzel]] (1922–2003). In de Jöögd tell he to de best düütüsch Nahwussathleten in’t [[Speersmieten]].<ref name="sz" /> Nah dat Abitur an dat [[Berthold-Gymnasium Freiburg|Berthold-Gymnasium]] in [[Freiburg in‘n Breisgau]] hett he as Stipendiat vun de [[Studienstiftung des deutschen Volkes]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.studienstiftung.de/aktuelles/artikel/studienstiftung-gratuliert-ihrem-alumnus-reinhard-genzel-zum-nobelpreis-fuer-physik/|titel=Studienstiftung gratuliert ihrem Alumnus Reinhard Genzel zum Nobelpreis für Physik|abruf=2020-10-07|datum=2020-10-06}}</ref> [[Physik]] an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität|Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn]] studeert (Diplom 1975) un wurr 1978 bi [[Peter Georg Mezger]] an dat [[Max-Planck-Institut für Radioastronomie]] [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]]. He gung ansluutend an dat [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]] un weer van 1980 bit 1982 as Miller Fellow un af 1981 as [[Associate Professor]] an de [[University of California, Berkeley]], an de he 1985/86 un van 1999 bit 2008<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |titel=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |hrsg=Reinhard Genzel |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |wayback=20201030195231 |text=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |archiv-bot=2026-05-23 13:47:19 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://news.berkeley.edu/2020/10/06/uc-berkeleys-reinhard-genzel-awarded-nobel-prize-in-physics/ |titel=UC Berkeley’s Reinhard Genzel awarded Nobel Prize in Physics |werk=Berkeley News |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/reinhard-genzel |titel=Reinhard Genzel (E): Biography |abruf=2020-10-06}}</ref> en Professur („Full Professor“) inneharr. Genzel wurr 1986 to’n wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]] un to’n Direkter an dat Max-Planck-Institut för extraterrestrische Physik in [[Garching bi München]] beropen. Siet 1988 is he [[Honorarperfesser]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]]. Reinhard Genzel weer maatgevnd an de Entwicklung vun de [[Infrarotastronomie|Infrarot-]] un [[Submillimeter-Astronomie]] bedeeligt. So gelung hüm mit sien Team tonächst an dat [[La-Silla-Observatorium]] (af 1992) un denn ann dat [[Very Large Telescope]] över langjohrig Beobachtungen vun de Bahnen vun Steerns dicht an dat Zentrum vun de Melkstraat de Nahwies, dat sück dor en supermasseriek Swaart Lock vun etwa 4,3 Millionen [[Sünnenmasse]]n befinnd. Unafhängig gelung dat ok Astronomen um [[Andrea Mia Ghez]] an dat [[Keck-Observatorium]]. Beid kreegen för hör Opdecken en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] 2020, de anner Hälft kreeg [[Roger Penrose]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2020/10/press-physicsprize2020.pdf |titel=The Nobel Prize in Physics 2020 |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://www.leopoldina.org/presse-1/nachrichten/nobelpreis-fuer-physik-2020/ |titel=Leopoldina-Mitglied Reinhard Genzel erhält Nobelpreis für Physik |werk=Pressemitteilung der Leopoldina - Nationale Akademie der Wissenschaften |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref> Genzel is mit de Kinderdoktersche un Perfessersche [[Orsolya Genzel-Boroviczeny]] verheiraadt un hett twee Kinner.<ref name="sz" >[https://www.sueddeutsche.de/muenchen/garching-physik-nobelpreis-reinhard-genzel-karriere-1.5056950 ''Durch ein Schwarzes Loch zum Nobelpreis.''] In: ''sueddeutsche.de'', 6. Oktober 2020.</ref> == Ehrungen un Utteknunen == * [[Otto-Hahn-Medaille]], [[Max-Planck-Gesellschaft]], 1980 * Presidential Young Investigators Award, [[National Science Foundation]], 1984 * [[Newton-Lacy-Pierce-Pries för Astronomie]], [[American Astronomical Society]], 1986 * [[Gottfried Wilhelm Leibniz-Pries|Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], [[Deutsche Forschungsgemeinschaft]], 1990 * De Vaucouleurs Medaille, Universitäty of Texas, 2000 * [[Jules-Janssen-Pries]], [[Société astronomique de France]], 2000 * [[Stern-Gerlach-Medaille]] för experimentelle Physik, [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]], 2003 * [[Balzan-Pries]] för Infrarot-Astronomie, 2003 * [[Petrie Prize Lecture]], 2005 * Naamgever för den [[Asteroid]]en [[(18241) Genzel]]<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2005/MPC_20050918.pdf Minor Planet Circ. 54827]</ref> * [[Albert-Einstein-Medaille]], 2007 * [[Shaw Prize]], 2008 * Premio „Galileo 2000“, 2009<ref>{{Webarchiv | url=http://iltempo.ilsole24ore.com/spettacoli/2009/10/26/1085902-benigni_show_sotto_sguardo_michelangelo.shtml | archive-is=20100102050508 | text=Artikel vom 26. Oktober 2009 aus „Il Sole 24 Ore“ (italienisch)}}</ref> * [[Karl-Schwarzschild-Medaille]], 2011 * [[Crafoord-Pries]], 2012 * [[Tycho-Brahe-Pries]], 2012 * [[Herschel-Medaille]], 2014 * Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun de Bundsrepubliek Düütschland, 2014 * [[Harvey-Pries]], 2014 * [[Nobelpries für Physik]], 2020 == Liddmaatschapen == * Fellow der [[American Physical Society]], 1985 * Liddmaat vun de [[Düütsch Physikaalsch Sellschop]], 1990 * Utlännsch Liddmaat vun de [[Académie des sciences]] ([[Institut de France]]), 1998 * Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] vun de USA, 2000 * Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina]], 2002 * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]], 2002 * Ordentlich Liddmaat vun de [[Bayerische Akademie vun de Wetenschapen]], 2003 * Foreign Member of the [[Royal Society]], 2012<ref>siehe http://royalsociety.org/people/reinhard-genzel/</ref> * Orden [[Pour le Mérite#Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]], 2013 * [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]], 2020<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]] |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/10/15/0526/01220.html#mem |werk=Tägliches Bulletin |datum=2020-10-15 |abruf=2020-10-15 |sprache=it}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * mit [[Charles Hard Townes]]: ''Physical conditions, dynamics, and mass distribution in the center of the Galaxy'', Annual Review Astron. Astroph., Band 25, 1987, S. 377 * mit D. Hollenbach, C. H. Townes ''The nucleus of our Galaxy'', Rep. Progr. Phys., Band 57, 1994, S. 417 * mit [[Andreas Eckart]]: ''Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre'', Nature, Band 383, 1996, S. 415–417, [https://www.nature.com/articles/383415a0 Abstract] * mit A. Eckart, N. Thatte, A. Krabbe, H. Kroker, L. E. Tacconi-Garman: ''The dark mass concentration in the central parsec of the Milky Way'', Astrophysical Journal, Band 472, 1996, S. 153 * mit A. Eckart: ''Stellar proper motions in the central 0.1 pc of the Galaxy'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 284, 1997, S. 576598, [https://academic.oup.com/mnras/article/284/3/576/984237 Abstract] * mit A. Eckart, T. Ott, F. Eisenhauer: ''On the nature of the dark mass in the centre of the Milky Way'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 291, 1997, S. 219–234, [http://adsabs.harvard.edu/full/1997MNRAS.291..219G Online] * mit A. Eckart: Erster schlüssiger Beweis für ein massives Schwarzes Loch ?, Physikalische Blätter, Band 54, 1998, Nr. 1, S. 25–30 [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/phbl.19980540107 Digitalisat] * mit A. Eckart: ''First Conclusive Evidence for a Massive Black Hole in the Center of the Milky Way'', in: Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Hrsg.), Black Holes: Theory and Observation, Springer 1998, S. 60–68 * Massereiche Schwarze Löcher – vom galaktischen Zentrum bis zu Quasaren in der Frühzeit des Universums, Physik Journal, Juli/August 2003, S. 45–49, [https://www.pro-physik.de/physik-journal/juli-august-2003 Online] == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=142745391 DNB-Katalog] * [https://www.mpe.mpg.de/ir/userpage.php?id=genzel Genzels Homepage an dat MPE] * [https://www.mpg.de/463056/extraterrestrische_physik_wissM1 Genzels Profil bi de MPG] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PHY&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&adsobj_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Genzel%2C+R.&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=200&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 Veröffentlichungen vun Reinhard Genzel] in dat [[Astrophysics Data System]] * [http://www.balzan.it/premiati.aspx?Codice=0000000096&lang=en&show=1&from=0000000096&from2=10 Würdigung vun de Balzan-Stiftung] * [http://www.eso.org/public/news/eso0818/ Würdigung to’n Shaw Prize] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZDxFjq-scvU Black Holes and Galaxies: Professor Reinhard Genzel (ANU TV up Youtube)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=142745391|LCCN=n/84/176562|VIAF=76416524}} {{SORTIERUNG:Genzel, Reinhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1952]] [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] 2bfyx16l7dcu2pgwkv2vdlyq1wj76ju 0 165224 1066335 1066040 2026-05-23T14:14:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066335 wikitext text/x-wiki [[Datei:William of Orange Rutgers.jpg|mini|250px|Statue vun den William of Orange Rutgers]] [[Datei:Voorhees Chapel.jpg|mini|De ''Rutgers''-Kark]] De '''Rutgers University''', offiziell '''The State University of New Jersey''', is de gröttste Hoochschool in den US-Bundsstaat [[New Jersey]]. De Hööft[[campus]] vun de Universität befind sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. Twee lüttgere Campus liggen in [[Newark (New Jersey)|Newark]] un in [[Camden (New Jersey)|Camden]]. Rutgers bütt mehr as 100 [[Bachelor]]-Programme, 100 [[Master]]-Programme as ok 80 Doktoratsprogramme in 29 diplomvergevend Scholen un Colleges, vun de 16 Graduate-Programme anbeeden. De ''Rutgers University'' hörrt to de best staatlichen Universitäten vun de [[USA]], den so nöömt ''[[Public Ivy]]s'', un is Liddmaat vun de ''[[Association of American Universities]]'', en siet 1900 bestahn Verbund vun führend forschungsintensiver nordamerikansch Universitäten. In dat akademisch Johr 2013/14 gungen 26 [[Fulbright-Programm|Fulbright-Stipendiaten]] up de ''Rutgers University'', de somit up Rang 3 vun de Research Universities achter de [[Harvard University]] un de [[University of Michigan]] stunn.<ref>{{Internetquelle |zugriff=2014-02-13 |url=http://us.fulbrightonline.org/uploads/files/top_producing/2013-14/doctoral.pdf |titel=Liste der Universitäten mit den meisten Fulbright-Stipendiaten |hrsg=Fulbright Program |format=PDF}}</ref> Dat Motto vun de Universität luut: ''Sol Iustitiae et Occidentem Illustra''. == Geschichte == De hüüdige Universität gung ut dat 1766 grünnd ''Queen’s College'' hervör un is somit de achtöldste höhgere Bildungsinrichtung in den USA. Oorsprünglich weer se mit de [[Nederlandse Hervormde Kerk]] affilieert, is hüüd aber nich mehr religiöös orienteert. 1825 kreeg se den hüüdigen Naam to Ehren vun ehrn Mäzen [[Henry Rutgers]], en Held vun den [[Amerikaansch Unafhängigkeitskrieg|Unafhängigkeitskrieg]]<ref>{{Internetquelle |zugriff=2012-11-09 |url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |titel=Rutgers History |hrsg=Rutgers University }} {{Webarchiv|url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |wayback=20200505143352 |text=Rutgers History |archiv-bot=2026-05-23 14:14:06 InternetArchiveBot }}</ref>. De Hööftcampus befinnd sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. 1946 hett sück de Rutgers mit de ''University of Newark'', hüüd ''[[Newark (New Jersey)|Newark]] Campus'', un 1950 mit dat ''College of South Jersey'' un de ''South Jersey Law School'', hüüd ''[[Camden (New Jersey)|Camden]] Campus''. Dör Verwaltungsakte van 1945 un 1956 wurr Rutgers to ''State University of New Jersey'' verklort. == Organisatorsch Gleedern == '''''New Brunswick / Piscataway Campus''''' * Anwennt un Beropspsychologie * Ingenieurwetenschapen * Kommunikatschons-, Informatschons- un Bibliothekswetenschapen * Künste (''Mason Gross School of the Arts'') * Künste un Wetenschapen ** ''Douglass College'' ** ''Livingston College'' ** ''Rutgers College'' ** ''University College'' – New Brunswick * Management un Arbeitsbeziehungen * Pädagogik * Pharmazie (''Ernest Mario School of Pharmacy'') * Pleeg * Planung und Öffentliche Richtlinien (''Edward J. Bloustein School of Planning and Public Policy'') * Sozialarbeit * Umwelt un Biologie * Wertschaftswetenschapen (''Rutgers Business School'' – New Brunswick) * ''Graduate School'' – New Brunswick '''''Camden Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen * ''Graduate School'' – Camden * ''University College'' – Camden '''''Newark Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Kriminaljustiz * Apenliche Angelegenheiten un Verwaltung * Pleeg * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen (''Rutgers Business School'' – Newark) * ''Graduate School'' – Newark * ''University College'' – Newark == Sport == [[Datei:Rutgers Stadium.jpg|mini|Die ''Scarlet Knights'' gegen de ''Cincinnati Bearcats'' vör 43.768 Tokiekern]] De Sportteams vun de ''Rutgers University'' sünd de ''Scarlet Knights''. De Hoochschool is Liddmaat vun de ''[[Big Ten Conference]]'' siet 1.&nbsp;Juli 2014. == Besünnere Forschungsergevnisse == De Söökmaschien ''[[Teoma]]'' wurr dor entwickelt. == Berühmte Perfessers == * [[Ruth Adams]] (1914–2004), Perfessersche för Engelsch un Dekanin vun dat Douglass College * [[Clayton Paul Alderfer]] (1940–2015), Psycholoog * [[John Harry Dunning]] (1927–2009), britisch Ökonom * [[Jerry Alan Fodor]] (1935–2017), Philosoph un Kognitschonswetenschapler * [[Gary Lawrence Francione]] (* 1954), Rechtsperfesser un Deertenrechtler * [[Käthe Bauer-Mengelberg]] (1894–1968), düütsch Soziologin * [[Robert Ludlow Trivers]] (* 1943), Soziobioloog un Evolutionsbioloog * [[Endre Szemerédi]] (* 1940), Mathematiker, [[Abelpries]] 2012 * [[Melitta Schachner]] (* 1943), düütsch Neurobiologin * [[Lionel Tiger]] (* 1937), Anthropoloog * [[Ousseina Alidou]] (* 1963), Sprachwetenschaplerin * [[Gary Kuehn]] (* 1939), Künstler * [[Helen Fisher]] (* 1945), Anthropologin * [[Geoffrey Hendricks]], Künstler * [[Allan Kaprow]] (1927–2006), Künstler * [[Alexander John Motyl]] (* 1953), Politikwetenschapler un Historiker == Bekannte Afsolventen == * [[Kenny Britt]] (* 1988), American-Football-Speler * [[Deron Cherry]] (* 1959), American-Football-Speler * [[Calista Flockhart]] (* 1964), Schauspelerin * [[Carli Lloyd]] (* 1982), Footballnatschonalspelerin * [[Judea Pearl]] (* 1936), Informatiker * [[Ray Rice]] (* 1987), American-Football-Speler * [[Paul Robeson]] (1898–1976), American-Football-Speler, Schauspeler, Singer * [[Sebastian Stan]] (* 1982), Schauspeler * [[Louise Audino Tilly]] (1922–2002), Historikerin un Hoochschoollehrerin == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.rutgers.edu/ Offizielle Website] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=40.741632|EW=-74.17486|type=landmark|region=US-NJ}} {{Normdaten|TYP=k|GND=2019996-X|LCCN=n/79/060586|VIAF=158796171}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:New Jersey]] k40cgv9bpmrwwi74die0vkp5sl56mzy 0 170308 1066312 1066028 2026-05-23T13:39:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066312 wikitext text/x-wiki '''Rebecca Ellen Manuel''', borene ''Gilmore'' (* [[13. Juni]] [[1979]] in [[Sydney]]) is en ehmalge [[Australien|austraalsch]] [[Waterspringen|Waterspringerin]]. Se sprung in‘n 3-m-Kunst- un 10-m-Toornspringen as ok in dat 10-m-Synchroonspringen. Hör gröttste Spood weer de Gewinn vun de Bronzemedaille bi [[Olympisch Spelen]]. Gilmore harr bi de [[Swemmweltmeesterschapen 1998]] in [[Perth]] ihör eerst internatschonalen Wettkamp in den Utwussenberiek. Mit [[Phil Tosh]] kemm se in dat 10-m-Synchroonspringen up den achten Platz. Bi de [[Commonwealth Games 1998|Commonwealth Games]] in dat glieker Johr verpass se in dat Toornspringen blots knapp en Medaille. In dat Johr 2000 hett se an de [[Olympisch Sömmerspelen 2000|Olympisch Spelen]] in hör Heimatstadt deelnommen un wunn mit [[Loudy Wiggins|Loudy Tourky]] Bronze in dat 10-m-Synchroonspringen. Vun dat 3-m-Brett reck se in dat Halffinale Platz 17 un vun den 10-m-Toorn in dat Finale den elfsten Platz. Een Johr later reck dat Duo Duo Gilmore und Tourky bi de [[Swemmweltmeesterschapen 2001|Weltmeesterschap]] in [[Barcelona]] Rang fiev. 2002 hett Gilmore en Wertschaps-Studium an de [[Universität Sydney]] afslooten. Se hett denn noch an de [[Commonwealth Games 2002|Commonwealth Games]] deelnommen un dornah hör Loopbahn afslooten. Siet 2005 arbeit se bi den Vereen ''Perfect 10 Diving'' as Trainerin.<ref>{{Internetquelle|titel=Meet the Coaches|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html|zugriff=2011-09-28|sprache=englisch|archiv-url=https://web.archive.org/web/20120321013723/http://perfect10diving.com.au/the-coaches.html|archiv-datum=2012-03-21|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html |wayback=20120321013723 |text=Meet the Coaches |archiv-bot=2026-05-23 13:39:07 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblinks == * [https://www.olympedia.org/athletes/24266 Rebecca Manuel] in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch) * [http://www.the-sports.org/swimming-gilmore-rebecca-results-identity-s10-c2-b4-o8-w42283.html Ergevnisöversicht up the-sports.org] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Manuel, Rebecca}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Australien]] [[Kategorie:Boren 1979]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Australien)]] [[Kategorie:Waterspringer]] popyegidexdgt7s9935kmw0hb10m65u 0 171018 1066355 1066057 2026-05-23T15:58:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066355 wikitext text/x-wiki [[Datei:Till Brönner.jpg|mini|250px|Till Brönner (2008)]] '''Till Brönner''' (* [[6. Mai]] [[1971]] in [[Viersen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Trompete]]r, [[Komponist]], [[Perfesser]] för Jazztrompete un [[Fotograf]]. == Werdegang == [[Datei:Till Broenner.jpg|mini|hochkant|Till Brönner (2016)]] De Familie gung eenige Johren nah sien Gebort för fiev Johr nah Rom, wo de Öllern vun Brönner as Lehrer an de düütsch School Ünnerricht geven un Brönner den Kinnergorden besöcht hett. <ref name="Ein Portrait" /> He full dör sien Talen bi verscheeden Schoolorchestern up. He hett 1990 sien [[Abitur]] up de Jesuitenschool [[Aloisiuskolleg]] in [[Bonn]]-[[Bad Godesberg]] maakt un studeer denn Jazztrompete an de [[Hoochschool för Musik Köln]]. To sien wichtigst Mesters hörrn [[Malte Burba]] un de amerikaansch Jazz-Trompeter [[Bobby Shew]]. 1991 wurr Brönner Liddmaat vun de [[RIAS Big Band]] (dormals noch [[RIAS Tanzorchester]]) ünner [[Horst Jankowski]]. 1993 keem sien eerst Album herut ''[[Generations of Jazz]]'' (mit [[Ray Brown]], Jeff Hamilton, [[Frank Chastenier]] un [[Grégoire Peters]]). He kreeg den ''[[Preis der Deutschen Schallplattenkritik]]'' un den ''Preis der Deutschen Plattenindustrie''. In Folge speel he mit internatschonalen Jazzgrötten as [[Dave Brubeck]], [[Tony Bennett]], [[Mark Murphy (Musiker)|Mark Murphy]], [[James Moody (Saxophonist)|James Moody]], [[Monty Alexander]], [[Nils Landgren]] as ok [[Klaus Doldinger]] un [[Joe Sample]] un gung 2003 mit de Soulsängerin [[Joy Denalane]] up Tour. He hett för [[Hildegard Knef]] dat Album ''17 Millimeter'' (1999) komponeert un produzeert un schreev [[Soundtrack]]s för ''[[Jazz Seen]]'' (2001) as ok ''[[Höllentour]]'' (2004) vun [[Pepe Danquart]]. In‘n April 2006 keem sien in Los Angeles upnommen Studioalbum ''Oceana'' herut. Up de vun [[Larry Klein]] produzeert CD sünd ünner annern [[Madeleine Peyroux]] un Singerin [[Carla Bruni]] as Gaststars bedeeligt. 2006 hett he för den Bariton [[Thomas Quasthoff]] dat Jazzalbum ''Watch What Happens'' produzeert, bi dat he ok as Trompeter mitwiarkt hett. Dat Album hett den europääschen Musikpries [[Echo]] wunnen. Van 2004 bit März 2010 weer he Moderator un speel in de Reeg ''Talkin’ Jazz'' vun de [[Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland]] in Bonn mit sien Band un utwählt Gästen, dorünner [[Paul Kuhn]], [[Mousse T.]], [[Stefan Raab]], [[Anke Engelke]], Thomas Quasthoff, [[Nana Mouskouri]] un annern. An‘n 5. März 2010 weer [[Peter Kraus]] sien letzt Gast in de Reeg. 2009 speel he as en vun de Gastmusiker de [[Flögelhorn]]parts up dat Album ''Touch'' vun dat bekannt Swiezer Electronicmusic-Duo [[Yello]]. 2009 wurr Brönner to’n [[Perfesser]] an de [[Hochschule für Musik Carl Maria von Weber Dresden]] beropen. Siet dat Wintersemester 2009/2010 lehrt he dor tosommen mit [[Malte Burba]] in de Fachricht Jazz, Rock un Pop.<ref name="focus-384404">{{Internetquelle |autor=DPA |url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |titel=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |werk=[[Focus Online]] |datum=2009-03-26 |abruf=2018-10-14 }} {{Webarchiv|url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |wayback=20190114041420 |text=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |archiv-bot=2026-05-23 15:58:12 InternetArchiveBot }}</ref> Vun August bit November 2010 weer Brönner gemeensam mit [[Sarah Connor]] un [[George Glueck]] Juryliddmaat un Mentor in de Castingshow ''[[X Factor (Düütschland)|X Factor]],'' de up [[RTL Television|RTL]] un [[VOX]] sennd wurrn is. He kreeg de Kategorie vun de af 25-Johrigen todeelt un wunn den Wettbewarf mit sien Kandidatin [[Edita Abdieski]]. In de tweet Staffel, de an‘n 30. August 2011 los gung, hett he den glieker Part övernommen un wunn an’n 6. Dezember 2011 weer, ditmal mit sien Kandidaten [[David Pfeffer]]. Sien Utstiegen ut de VOX-Talentshow hett he mit sien Hööftberop as Jazzmusiker begrünnd, de weer sien nich deelt Upmarksomkeit verdeenen würr. 2010 fung Brönner an, ok as [[Fotograf]] to arbeiten. Sien Porträts, meest mit en Leica „M“ Kamera fotografeert, keemen Enn’n 2014 in den Bildband ''Faces of Talent'' (teNeues Verlag) herut. Dornah folgten mehrere Galerie- un Museums-Utsstellungen. Besünnere Upmarksomkeit kreeg 2019 en Updragsarbeit vun de Essener [[Brost-Stiftung]], för de Brönner een Johr lang dat Ruhrreebeet porträteert hett. De Utstellung funn in dat Duisborger [[Museum Küppersmühle für Moderne Kunst]] ünner den Titel „Melting Pott“ statt.<ref>Till Brönner: ''Melting Pott'' (Katalog zur Ausstellung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst, Duisburg, 2019), ISBN 978-3868325386.</ref> In‘n April 2016 wurr Till Brönner as eenzig Jazzkünstler ut den düütschspraakigen Ruum vun US-Präsident [[Barack Obama]] in dat [[Witt Huus]] nöögt, um mit 45 internatschonalen Kollegen den [[Internatschonaler Dag vun den Jazz|International Jazz Day]] vun de [[UNESCO]] (30. April) mit en Konzert to fiern.<ref>Peter Kümmel: ''Das Fest.'' In: ''[[Die Zeit]].'' Nr. 20/2016 ([http://www.zeit.de/2016/20/barack-obama-international-jazz-day-weisses-haus-dizzy-gillespie zeit.de] [4. Mai 2016, afropen an’n 18. November 2019]).</ref> In dat All-Star-Ensemble weern ünner annern [[Aretha Franklin]], [[Morgan Freeman]], [[Herbie Hancock]], [[Sting]], [[Pat Metheny]], [[Diana Krall]], [[Marcus Miller]], [[Wayne Shorter]], [[Chick Corea]], [[John McLaughlin (Musiker)|John McLaughlin]], [[Al Jarreau]] un [[Dianne Reeves]]. In‘n Mai 2016 hett Brönner nah över 15 Johr bi dat Plattenlabel Universal en internatschonalen Verdrag bi dat Label [[Sony Masterworks] afslooten]. 2020 wurrn Fotos vun Brönner in de Potsdamer [[Villa Schöningen]] ünner den Titel ''Heimweh'' utstellt. Kurator vun de Utstellung weerrn [[Harald Falckenberg]] un Bernd Dinter, de neben Fotografien vun Brönner ok Warken vun [[Klaus Staeck]] und de ''Open Memory Box'' präsenteeren deen.<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=https://broststiftung.ruhr/ausstellung-heimweh/ |titel=Ausstellung „Heimweh“ |werk=broststiftung.ruhr|abruf=2020-11-26}}</ref> Angesichts de weer drohend Sluuten vun all Kulturinrichtungen in Tosommenhang mit de Corona-Pandemie hett sück Brönner Enn’n Oktober 2020 per Video mit en indringlichen Appell an de Apenlichkeit wennd, dat se de Kulturbranche nich starven laaten söllen. „Unser erfolgreiches pluralistisches System“ weer „in Gefahr, wenn Kultur nicht mehr frei arbeiten und frei wirtschaften kann“.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.youtube.com/watch?v=zzOIL--vcuc|autor=Till Brönner|titel=Zur Lage|datum=2020-10-27|abruf=2021-05-05}}</ref> Insbesünnere hett he kritiseert, dat de Kultur as Deel vun de „Freizeitwirtschaft“ verstahn würrd.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.br-klassik.de/aktuell/news-kritik/till-broenner-interview-kritik-corona-kultur-lockdown-stinksauer100.html|werk=[[BR-Klassik]]|autor=Ulrich Habersetzer|titel=Till Brönner zum Kultur-Lockdown:"Ich bin stinksauer"|datum=2020-11-02|abruf=2021-05-05}}</ref> Ok en half Johr later harr disse Appell nichts an Aktualität verloren.<ref>{{Internetquelle|werk=[[Berliner Zeitung]]|url=https://www.berliner-zeitung.de/news/till-broenner-verteidigt-allesdichtmachen-li.157072|titel=Till Brönner: Kritik an #allesdichtmachen hat erschreckendes Ausmaß angenommen|datum=2021-05-05|abruf=2021-05-05}}</ref> Brönner hett (Stand 2014) en Wahnsitt in [[Berlin-Charlottenburg]] un siet 2013 en Tweetwahnsitt in [[Los Angeles]].<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |titel=„As Time Goes By“: Till Brönner spielt Filmmusik |werk=Berliner Zeitung |datum=2014-09-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141214133130/http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |archiv-datum=2014-12-14 |abruf=2019-11-18 |offline=1}}</ref> He is Vader vun en Söhn un en Dochter.<ref>freundin.de: [http://www.freundin.de/Artikel/interview-_375924.html ''Brönner Bossa Nova.''] (Interview).</ref><ref>[https://www.promiflash.de/news/2020/09/17/im-oktober-jazz-star-till-broenner-wird-zum-zweiten-mal-papa.html Till Brönner wird zum zweiten Mal Papa] up www.promiflash.de, afropen an’n 30. Juni 2021</ref> == Utteknungen == * [[Echo (Musikpreis)|Echo-Preis]] „Jazz national/international“ 2007, 2008 un 2009 * [[Grammy Awards 2009|2009]]: [[Grammy Awards|Grammy]]-Nomineeren in de Kategorie „Best instrumental Jazz solo“ * 2012: Praxisstipendiat in de [[Deutsche Akademie Rom Villa Massimo|Deutschen Akademie Rom Villa Massimo]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.villamassimo.de/de/stipendiaten/till-broenner |titel=Villa Massimo {{!}} Till Brönner |werk=villamassimo.de |abruf=2019-08-21}}</ref> * 2014: [[Joachim-Ernst Berendt|Joachim-Ernst-Berendt]]-Ehrenpries vun de Stadt [[Baden-Baden]] (Verleehn an’n 12. März 2014 in Baden-Baden in’n Rahmen vun dat Mr. M’s Jazz Club Festival) * 2019: [[Verdeenstorden vun dat Land Noordrhien-Westfalen]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.land.nrw/de/pressemitteilung/ministerpraesident-laschet-zeichnet-19-buergerinnen-und-buerger-mit-dem |titel=Verleihung des Landesverdienstordens |werk= |hrsg=Staatskanzlei des Landes Nordrhein-Westfalen |datum=2019-05-14 |abruf=2019-05-15}}</ref> == Diskografie (Utwahl) == === Alben === * 1990: ''The Best of Schäng and the Gäng Vol. 3'' (mit [[Stefan Raab]]) * 1994: ''Generations of Jazz'' * 1995: ''My Secret Love'' * 1996: ''German Songs'' * 1996: ''Midnight'' * 1998: ''Love'' ([[Goldene Schallplatte|Gold]], Jazz-Award 1999)<ref name="Ausz.">Auszeichnungen für Musikverkäufe: [https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank DE]</ref> * 2000: ''Chattin with Chet'' (En Tribut an [[Chet Baker]]) (Gold, Jazz-Award 2000) * 2001: ''Jazz Seen'' (Gold, Jazz-Award 2005) * 2002: ''Blue Eyed Soul'' (5× Gold, Jazz-Award 2005) * 2004: ''That Summer'' (3× Platin, Jazz-Award 2005) * 2004: ''For You'' ([[Frank Chastenier]] un Till Brönner) (Gold 2009) * 2006: ''Oceana'' (Gold 2012) * 2007: ''The Christmas Album'' (mit [[Curtis Stigers]], [[Yvonne Catterfeld]]) (Gold 2013) * 2008: ''Rio'' (mit [[Annie Lennox]], [[Aimee Mann]], [[Sérgio Mendes]], [[Milton Nascimento]], [[Melody Gardot]], [[Vanessa da Mata]], [[Luciana Souza]], [[Kurt Elling]]) * 2010: ''At the End of the Day'' * 2012: ''Till Brönner'' * 2014: ''The Movie Album'' (mit [[Gregory Porter]], [[Joy Denalane]] u. a.) * 2015: ''Best of the Verve Years'' * 2016: ''The Good Life'' (mit [[Larry Goldings]], [[Anthony Wilson (Jazzgitarrist)|Anthony Wilson]], [[John Clayton (Bassist)|John Clayton]], [[Jeff Hamilton (Musiker)|Jeff Hamilton]]) (3× Gold, Jazz-Award 2017) * 2018: ''Nightfall'' (mit [[Dieter Ilg]]) (Platin, Jazz-Award 2018) * 2020: ''On Vacation'' (mit [[Bob James]]) === Videoalben === * 2005: ''A Night in Berlin'' (Gold, Jazz-Award 2006) == Böker == * Till Brönner, Claudius Seidl: ''Talking Jazz.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010, ISBN 978-3-462-04167-5. * Till Brönner: ''Faces of Talent.'' teNeues Verlag, Kempen 2014, ISBN 978-3-832-79865-9. * Gastsnacker bi dat Hörbook ''But Beautiful: ein Buch über Jazz'' vun [[Geoff Dyer]]. * Walter Smerling, Eva Müller-Remmert (Hrsg.): ''Till Brönner. Melting Pott.'' Wienand, Köln 2019, ISBN 978-3-86832-538-6 (Katalog zur gleichnamigen Ausstellung der Stiftung für Kunst und Kultur e.&nbsp;V., Bonn, und der Brost-Stiftung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst MKM, Duisburg). == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=134918533 DNB Katalog] * [https://tillbroenner.de/ Offizielle Website] * [http://www.jazzecho.de/tillbroenner/biografie/ Biografie bi JazzEcho] * [https://www1.wdr.de/mediathek/audio/wdr3/wdr3-mosaik/audio-samstagsgespraech-mit-dem-musiker-und-fotografen-till-broenner-100.html ''Mosaik. Gespräch am Samstag.''] In: ''[[WDR 3]]'' (Westdeutscher Rundfunk), 6. Juli 2019 * Till Brönner in der [https://leicagalleryla.com/gallery-view/till-bronner-faces-of-talent/ Leica-Gallery Los Angeles] * [http://www.tillbroenner-photography.com/the-artist The Artist] up www.tillbroenner-photography.com == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="Ein Portrait"> {{Internetquelle | autor = Sabrina Pfeiffer | url = https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | titel = Till Brönner – Ein Portrait | hrsg = [[3Sat]] | datum = 2018 | archiv-url = https://web.archive.org/web/20180630203653/https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | archiv-datum = 2018-06-30 | abruf = 2021-08-11 }}</ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=134918533|LCCN=no/00/28040|VIAF=71601722}} {{SORTIERUNG:Bronner, Till}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1971]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Fotograf]] dhfeb1201e74u1c4rbn37wywuc4zpyu 0 171997 1066299 1057362 2026-05-23T12:31:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066299 wikitext text/x-wiki [[Datei:Paul Crutzen.jpg|mini|hochkant|Paul Crutzen (2010)]] '''Paul Josef Crutzen''' [ˈkrutsə] (* [[3. Dezember]] [[1933]] in [[Amsterdam]]; † [[28. Januar]] [[2021]] in [[Mainz]]<ref>Michael Müller: [https://www.oekom.de/beitrag/in-erinnerung-an-paul-j-crutzen-193 ''In Erinnerung an Paul J. Crutzen.''] Nahroop up oekom.de, 3. Februar 2021. Afropen an’n 5. Februar 2021.</ref>)<ref name="Lebenslauf">Levensloop up [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/crutzen-cv.html ''Curriculum Vitae''] up nobelprize.org (afropen an’n 14. Mai 2014).</ref> weer en [[Nedderlannen (Europa)|nedderlannsch]] [[Meteorologie|Meteoroloog]] un [[Atmosphärenchemie|Atmosphärenchemiker]]. He weer van 1980 bit 2000 Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Chemie]] in [[Mainz]] un kreeg 1995 för sien Arbeiten up dat Rebeet vun de [[Atmosphärenchemie]] den [[Nobelpries för Chemie]].<ref name="mpi Biografie">[http://www.mpic.de/index.php?id=31&type=0 Biografie – ''Nobelpreis für Chemie in 1995''] up de Website vun dat Max-Planck-Institut (afropen an’n 14. Mai 2014).</ref> Crutzen hett wichtige Bidrääg to dat Opdecken vun de [[Ozonschicht]] leist.<ref>Crutzen, P. J. (1970). The influence of nitrogen oxides on the atmospheric ozone content. [[Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society]], 96(408), 320–325.</ref> He hett den Begreep vun dat [[Anthropozän]] utdocht, de uns dör deep Insnitte vun den Minchen präägt Eerdepoche beschrifft.<ref>Paul J. Crutzen und Eugene F. Stoermer: The “Anthropocene”. In: IGBP Global Change Newsletter. Nr. 41, Mai 2000, S. 17–18</ref> Up hüm gahn ok de Bereknungen to den [[Nuklearer Winter|nuklearen Winter]] torüch.<ref>Paul J. Crutzen., Birks J.: The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon. In: Ambio. 11, 1982, S. 114–25.</ref> Toletzt hett Crutzen de Minschheit vör de tokommend [[Klimakatastrophe]] wohrschoot un hett to en düütlich flinker Hanneln in de [[Klimapolitik]] upfordert.<ref name="riffrepo-Anthropo">{{Internetquelle |autor=von |url=https://www.riffreporter.de/de/umwelt/paul-crutzen-ozonloch-nachruf |titel=Anthropozän: Paul Crutzens epochales Vermächtnis |werk=riffreporter.de |datum=2021-01-29 |abruf=2021-01-30}}</ref> == Jöögd un Schoolbesöök == Crutzen wurr blots wenig Johren vör Anfang vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] boren. In‘n September 1940 wurr he inschoolt. Nah völ kriegsbedingten Verzögerungen hett he de Grundschool afslooten un is 1946 up de ''Hogere Burgerschool'' (Sekundarschool) wesselt, wo he [[Franzöösch Spraak|Franzöösch]], Engelsch un Düütsch snacken lehren dee. Doröver herut hett he sück up den Beriek Naturwetenschapen konzentreert. Disse School hett he 1951 afslooten. Ansluutend hett he en Fackböverschool besöcht, wo he [[Bauingenieurwesen]] studeeren dee. Nahdem he twee Johr in den Konstruktschonsbüro arbeit, hett he den dormals in de Nedderlannen begäng Wehrdeenst vun 21 Maand afleist.<ref>Paul J. Crutzen: ''A Pioneer on Atmospheric Chemistry and Climate Change in the Anthropocene'', Crutzen, Paul J., Brauch, Hans Günter (Eds.), In: Springer Briefs on Pioneers in Science and Practice, Volume 50 2016, [[doi:10.1007/978-3-319-27460-7]].</ref><ref>Crutzen, P.J., 1996: ''My life with O3, NOx, and other YZOx compounds (Nobel Lecture)''. Angew. Chem. Int. Ed. Engl., 35, 1758–1777. [[doi:10.1002/anie.199617581]].</ref> == Wetenschaplich Werdegang == Nah verscheeden Anstellungen in den Bauberiek gung he 1959 nah [[Schweden]]. Dor hett he tonächst as Computerprogrammeerer an de [[Universität Stockholm]] in den Fackberiek Meteorologie arbeit. Begeistert vun disse Wetenschap fung he parallel to sien Arbeit en Studium an, dat he mit en [[Master]] afsluuten dee. 1968 hett he sien Doktertitel in dat Fack Meteorologie mit Utteknung maakt. Later hett he an de Fakultät för Meteorologie vun de Universität Stockholm lehrt. 1973 [[Habilitatschoon|habiliteer]] sück Paul Crutzen an dat meteorologische Institut vun de Universität Stockholm (MISU) mit de Arbeit ''On the photochemistry of ozone in the stratosphere and troposphere and pollution of the stratosphere by high-flying aircraft''. Crutzen sien Hööftforschungsrébeet weer de Chemie vun de Atmosphäre.<ref>Ramanathan, V.; Crutzen, P.J.; Kiehl, J.T.; Rosenfeld, D. (2001). ''[http://science.sciencemag.org/content/294/5549/2119 Aerosols, Climate, and the Hydrological Cycle]''. Science. 294 (5549): 2119–2124. {{bibcode|2001Sci...294.2119R}}. [[doi:10.1126/science.1064034]]. PMID 11739947.</ref><ref>Ramanathan, V.; Crutzen, P.J.; Lelieveld, J.; Mitra, A.P.; Althausen, D.; et al. (2001). ''Indian Ocean Experiment: An integrated analysis of the climate forcing and effects of the great Indo-Asian haze''. Journal of Geophysical Research. 106 (D22): 28,371–28,398. {{bibcode|2001JGR...10628371R}}. [[doi:10.1029/2001JD900133]].</ref><ref>Andreae, M.O.; Crutzen, P.J. (1997). ''[http://science.sciencemag.org/content/276/5315/1052.full Atmospheric Aerosols: Biogeochemical Sources and Role in Atmospheric Chemistry]''. Science. 276 (5315): 1052–1058. [[doi:10.1126/science.276.5315.1052]].</ref><ref>Dentener, F.J.; Carmichael, G.R.; Zhang, Y.; Lelieveld, J.; Crutzen, P.J. (1996). ''Role of mineral aerosol as a reactive surface in the global troposphere''. Journal of Geophysical Research. 101 (D17): 22,869–22,889. [[doi:10.1029/96jd01818]].</ref><ref>Crutzen, P.J.; Andreae, M.O. (1990). ''Biomass Burning in the Tropics: Impact on Atmospheric Chemistry and Biogeochemical Cycles''. Science. 250 (4988): 1669–1678. {{bibcode|1990Sci...250.1669C}}. [[doi:10.1126/science.250.4988.1669]]. PMID 17734705.</ref><ref>Crutzen, P.J.; Birks, J.W. (1982). ''The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon''. Ambio. Allen Press. 11 (2/3): 114–125. {{DOI|10.1007/978-3-319-27460-7_5}}, {{JSTOR|4312777}}.</ref> An’n bekanntesten sünd sien Arbeiten to’n [[Ozonschicht|Ozonafbau]] in de [[Stratosphäre]]. 1970 hett he dorup henwiest, dat de Emissionen vun [[Distickstoffmonoxid|Lachgas]] (N<sub>2</sub>O), en stabil, vörweegend vun Boddenbakterien produzeert Gas, den Gehalt vun de [[Stickoxide]] in de Stratosphäre beinflooten. <ref>Crutzen, P. J., 1970: The influence of nitrogen oxides on the atmospheric ozone content. Quart. J. Roy. Meteor. Soc. 96, 320–325.</ref> Crutzen hett wiest, dat Lachgas langlevig noog is, um de Stratosphäre to recken. Dor wurrd dat to [[Stickstoffmonoxid]] (NO) umwannelt, dat böverhalv vun ruch weg 30 Kilometern tosommen mit NO<sub>2</sub> in en katalytischen Zyklus Ozon verneelt. Disse katalytische Zyklus is de wichtigst Senke för Ozon in de natürliche Stratosphäre un speelt de Ozonproduktschoon dör [[Photolyse|UV-Photolyse]] vun Suerstoffmolekülen entgegen. Crutzen hett dorup henwiest, dat de tonehmend Insatz vun Düngemitteln to en Anstiegen vun de Lachgasemissionen un dormit to en Tonahm vun NO in de Stratosphäre führt, un somit minschliche Aktivitäten de stratosphärische Ozonschicht beinflooten. In dat dorupfolgend Johr (1971) hemm Crutzen un (unafhängig dorvan) [[Harold Sledge Johnston|Harold Johnston]] to bedenken geven, dat de NO-Emissionen vun de to dissen Tietpunkt konzeptschoneerten Flotte vun Överschall-Floogtüüg (eenige hunnert [[Boeing 2707]]), de in de leegere Stratosphäre fleegen sullen, ebenfalls de Ozonschicht minneseeren kunnen. Woll hemm neeere Studien dat Utmaat vun dit Problem relitiveert, hemm aber bestätigt, dat dat grundsätzlich en Effekt up de Ozonschicht gifft. Van 1977 bit 1980 hett Crutzen en Afdeelen an dat [[National Center for Atmospheric Research]] in [[Boulder (Colorado)|Boulder, Colorado]], USA leit. 1980 wurr Paul Crutzen to’n Wetenschaplich Liddmaat vun dat Max-Planck-Institut för Chemie in Mainz un de Max-Planck-Sellschopp beropen un hett 1980 as Direkter de Nahfolge vun [[Christian Junge]] in de Afdeelen Chemie der Atmosphäre antreeden. Dorneben hett he Lehrtätigkeiten as bispeelswies an de [[Scripps Institution of Oceanography]] de [[University of California, San Diego]] un an de [[Seoul National University|Nationaluniversität von Seoul]], Südkorea un an dat [[Georgia Institute of Technology]] övernommen un weer außerordentlicher Perfesser in de Afdeelen Meteorologie vun dde Universität Stockholm. In den 1980er Johren hett Paul Crutzen wesentlich to dat Oplaaren vun physikalischen un chemischen Grundlagen för dat Entstahn vun dat [[Ozonlock]] bidragen. 1995 kreeg he den Nobelppries för Chemie för sien Arbeiten över Ozon gemeensam mit [[Mario José Molina]] un [[Frank Sherwood Rowland]].<ref>"Polar Ozone Depletion (Nobel Lecture)": Angewandte Chemie International Edition in English, Volume 35, Issue 16, September 6, 1996, Pages: 1778–1785, Prof. Dr. Mario J. Molina, [[doi:10.1002/anie.199617781]]</ref> 2006 hett Crutzen vörslahn, mit Hülp vun den Indrag vun [[Swefeldioxid]] in de Stratosphäre de Sünneninstrahlung to minneseeren un so den Klimawannel to bremsen.<ref>[https://www.spiegel.de/spiegel/a-425979.html Giftkur fürs Weltklima. ''Der Spiegel'', 10. Juli 2006]</ref> Disse Idee wurrd ssietdem in’n Rahmen vun Överleggen to dat [[Geoengineering]] immer weer mal diskuteert, wurrd aber wegen to groot Risiken vun de Mehrheit vun de Facklüüd hüüd aflehnt. == Insetten == He weer Mitünnerschriever vun en Breef vun mehr as 70 Nobelpriesdrägern an dat Parlament vun [[Louisiana]], in den dat Upheeven vun dat [[Kreatschonismus]]gesett vun Louisiana, dat ''Louisiana Science Education Act'', fordert wurr. 2003 weer Crutzen as en vun 22 Nobelpriesdrägern Mitünnerschriever vun dat 3. Humanistisch Manifest „Humanism and Its Aspirations“. He weer tüschen 1987 un 1990 Liddmaat vun de [[Enquete-Kommission]] vun den [[Düütsch Bundsdag|Düütschen Bundsdag]] to’n „Schutz der [[Erdatmosphäre]]“. Crutzen is ehmalger Herutgever vun de wetenschaplich Tietschrift ''Journal of Atmospheric Chemistry''; Liddmaat vun den Beraderutschuss bit 2009. He weer van 1998 bit 2000 Liddmaat vun de externen Beradergrupp to dat Dörführen vun dat fiefte Rahmenprogramm över „Global change, climate and biodiversity“, [[Europääsche Gemeenschap]], [[Brüssel]]. Af 2001 weer Paul Crutzen Vörsitter vun dat Advisory Board vun de interaktiven Open-Access-Facktietschrift ''[[Atmospheric Chemistry and Physics]] (ACP)''. == Privates == 1956 hett Crutzen Terttu Soininen kennen lehrt. Se hemm 1958 heiraadt. In dat sülvig Johr wurr de Dochter Ilona, un 1964 de Dochter Sylvia. Crutzen is an’n 28. Januar 2021 in dat Öller vun 87 Johren nah lang Krankheit in Mainz storven.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.mpg.de/16358125/die-max-planck-gesellschaft-trauert-um-paul-crutzen?c=2191 |titel=Nobelpreisträger Paul Crutzen gestorben |werk=mpg.de |hrsg= |datum=2021-01-28 |abruf=2021-01-28}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Süddeutsche Zeitung |url=https://www.sueddeutsche.de/wissen/paul-crutzen-gestorben-ozonloch-fckw-nobelpreis-1.5189755 |titel=Mitentdecker des Ozonlochs Paul Crutzen gestorben |abruf=2021-02-15 |sprache=de}}</ref> == Översicht över wetenschaplich Statschonen == * Vör 1974: Verscheeden Lehr- un Forschungsupdrääg an de [[Universität Stockholm]], Sweden * 1969–1971: Stipendiat vun de European Space Research Organization an de [[University of Oxford]], England * 1974–1977: Berader vun dat ''Aeronomy Laboratory'' vun de [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] un Wetenschapler an dat [[National Center for Atmospheric Research]] (NCAR) in [[Boulder (Colorado)|Boulder]], [[Colorado]], USA * 1977–1980: Wetenschaplich Direkter vun de ''Air Quality Division'' vun dat ''National Center for Atmospheric Research'' * 1976–1984: [[Honorarperfesser]] vun dat ''Department of Atmospheric Sciences'' an de [[Colorado State University]], [[Fort Collins]], USA * 1980–2000: Liddmaat vun de [[Max-Planck-Gesellschaft|Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften]], Direkter vun de Afdeelen [[Atmosphärenchemie|Chemie der Atmosphäre]] vun dat [[Max-Planck-Institut för Chemie]], [[Mainz]] * 1987–1991: Perfeeser (Deeltiet) ''Department of Geophysical Sciences'', [[University of Chicago]], USA * 1991–1992: [[Tage Erlander|Tage-Erlander]]-Perfeeser vun den sweedschen Forschungsraat an de niversität Stockholm * 1992–2008: Ehrenperfesser (Deeltiet) an dat ''[[Scripps Institution of Oceanography]]'', [[University of California]], [[La Jolla]], USA * 1997–2000: Perfesser (Deeltiet) an dat Institut för [[Meereskunn|Meeres-]] un [[Atmosphärenforschung]], [[Universität Utrecht]], [[Nedderlannen]] * Af Nov. 2000: [[Emeriteeren|Emeritus]] Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften, Afdeelen Chemie der Atmosphäre des Max-Planck-Instituts für Chemie in Mainz * Af Mai 2008: Emeritus ''Scripps Institution of Oceanography'', University of California, La Jolla, USA == Forschungsswoorpunkte == Crutzen sien Hööftforschungsrebeet weer de Rull vun de Atmosphärenchemie in’n Tosommenhang mit dat Klima un de [[Biogeochemie|biogeochemischen]] Kreislööp. === Anthropozän === En vun Crutzen sien Forschungsinteressen weer dat [[Anthropozän]]. 2000 hemm Crutzen un [[Eugene Filmore Stoermer]] in den IGBP Newsletter 41 den Gebruuk vun den Begreep för de aktuelle dör den Minsnchen präägt geologische Epoche vörslahn. To hör Utgangspunkt hemm se schreven:<ref>http://www.igbp.net/download/18.316f18321323470177580001401/1376383088452/NL41.pdf</ref> '''Zitat:''' Ein spezifischeres Datum für den Beginn des Anthropozäns festzulegen, erscheint uns irgendwie willkürlich, wir schlagen jedoch die zweite Hälfte des 18. Jahrhunderts vor, wenn wir uns auch im Klaren darüber sind, dass durchaus Alternativvorschläge gemacht werden könnten (manche mögen gar das gesamte [[Holozän]] einbeziehen). Wir wählen trotzdem dieses Datum, weil die globalen Effekte menschlicher Aktivitäten während der letzten beiden Jahrhunderte deutlich wahrnehmbar geworden sind. Während dieser Periode zeigen die Daten, die aus glazialen Eisbohrkernen gewonnen wurden, den Beginn einer Zunahme der atmosphärischen Konzentrationen mehrerer „Treibhausgase“, insbesondere CO<sub>2</sub> und CH<sub>4</sub>. Ein derartiges Anfangsdatum fällt auch zusammen mit der Einführung der Watt’schen Dampfmaschine im Jahre 1784. === Globale Erwärmung === Steve Connor, Wetenschapsredakteur vun den Independent, schreev: '''Zitat''' Professor Paul Crutzen, der 1995 einen Nobelpreis für seine Arbeit über das Loch in der Ozonschicht erhielt, glaubt, dass die politischen Versuche, die menschengemachten Treibhausgase zu reduzieren, dermaßen kläglich seien, dass es eines radikalen Krisenplanes bedürfe. In einem polemischen Wissenschafts-Essay, der in der 2006er Augustausgabe der Zeitschrift Climate Change veröffentlicht wurde, sagt er, dass es eines „Fluchtweges“ bedürfe, für den Fall, dass die globale Erwärmung außer Kontrolle geriete. Professor Crutzen hat eine Methode vorgeschlagen, um das globale Klima künstlich durch die Freigabe von Schwefelpartikeln in der oberen Atmosphäre abzukühlen, in Verbindung mit anderen Partikeln auf niedereren Ebenen der Atmosphäre, die Sonnenlicht und Hitze zurück ins All reflektieren würden. Dieser kontroverse Vorschlag wird von Wissenschaftlern ernstgenommen, weil Prof. Crutzen über eine nachgewiesene Erfolgsbilanz auf dem Gebiete der Atmosphärenforschung verfügt. Sollte diese künstliche Kühlmethode tatsächlich funktionieren, dann wäre die Menschheit dazu in der Lage, einige Auswirkungen der Emissionen, die durch die Verbrennung fossiler Brennstoffe entstehen, rückgängig zu machen. So könnte Zeit erkauft werden, die zum Finden alternativer Energiequellen benötigt wird. Dies könnte entscheidend sein, wenn es darum geht, die Integrität und Bewohnbarkeit des Planeten zu erhalten, schreibt Crutzen. Paul Crutzen weist aber am Ende seines Papers explizit daraufhin, dass „das Beste wäre, wenn die Emissionen der Treibhausgase so stark reduziert werden könnten, dass stratosphärische Schwefelfreisetzungsversuche nicht stattfinden müssten“. In‘n Januar 2008 hett Paul Crutzen Ergevnisse bekannt maakt, nah de dat Freesetten vun Lachgas (N<sub>2</sub>O) bi de Herstellung vun Biokraftstoffen en grötter Bidrag to de [[Globale Erwärmung|globalen Erwärmung]] leisten deiht as de fossilen Brennstoffe, de se ersetten. === Nuklearer Winter === Crutzen is ebenfalls en führend Vertreder vun de Theorie vun den "[[Nuklearer Winter|nuklearen Winter]]": Tosommen mit John Birks schreev he eerstmals en Wark, dat sück mit dit Thema befaaten dee: The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon (1982). Dorin hemm de beid theoretische Överleggen anstellt över de potentiellen Klimaeffekte vun groot Mengen rußhollend Rook vun Waldbränden un anner Bränden, de dör en Krieg mit Nuklearwappen ut urbanen Industriezentren un Ööllagerinrichtungen veroorsaakt würrn un de mittlere un höhgere [[Troposphäre]] recken würrn. Se keemen to den Sluss, dat de Absorptschoon vun dat Sünnenlucht dör swaart Rook to Dunkelheit un stark Afköhlen an de Eerdböverflach fühen kunn, as ok en Uphitten vun de Atmosphäre in gröttere Hööchtberieken. De dorbi entstahn atypischen meteorologischen un klimatischen Verhältnisse würrn de landwertschapliche Produktschoon för en grooten Deel vun de Minschheit in Gefohr bringen. == Priesen == * 1976: Outstanding Publication Award, Environmental Research Laboratories, [[National Oceanic and Atmospheric Administration|National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA), Boulder, Colorado, U.S.A.]] * 1977: Special Achievement Award, Environmental Research Laboratories, NOAA, Boulder, Colorado, U.S.A. * 1984: Rolex-Discover Scientist of the Year. * 1985: [[Leo Szilard Lectureship Award]] for „Physics in the Publics Interest“ of the [[American Physical Society]] * 1986: Elected to Fellow of the [[American Geophysical Union]]. * 1987: Lindsay Memorial Lecturer, [[Goddard Space Flight Center]], [[NASA]]. * 1988: Grünnensliddmaat vun de [[Academia Europaea]]. * 1989: [[Tyler Prize for Environmental Achievement]]. * 1990: Tracy and Ruth Scorer Lecturer at the [[University of California, Davis]], U.S.A. * 1990: korresponderend Liddmaat vun de [[Königlich Nedderlannsch Akademie vun de Wetenschapen]]. * 1991: [[Volvo Environment Prize]]. * 1992: Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]. * 1992: Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Ingenieurwetenschapen]]. * 1992: Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]] * 1994: Raymond and Beverly Sackler Distinguished Lecturer in Geophysics and Planetary Sciences, [[Tel Aviv University]], Israel * 1994: Düütsch [[Umweltpries vun de Bundesstiftung Umwelt]] * 1994: [[Max-Planck-Forschungspries]] (mit [[Mario José Molina]], U.S.A.) * 1994: Liddmaat vun de US-amerikaansch [[National Academy of Sciences]] * 1995: [[Nobelpreis för Chemie]] (mit [[Mario José Molina]] un Dr. [[Frank Sherwood Rowland]], U.S.A.) * 1995: ''Global Ozone Award'' för „Outstanding Contribution for the Protection of the Ozone Layer“ vun de UNEP ([[Umweltprogramm vun de Vereente Natschonen]]) * 1995: Kommandeur in den [[Orden vun den Nedderlannschen Lööw]] * 1996: Liddmaat vun de [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]]. * 1996: Minnie Rosen Award vun de Ross University, New York för „High Achievement in the Service to Mankind“ * 1996: De Louis J. Battan Author’s Award (mit Dr. Thomas E. Graedel) by the American Meteorological Society * 1996: Medail d’Or de la Ville de [[Grenoble]], Frankriek * 1996: Groot Bundsverdeenstkrüüz mit Steern (8. Oktober 1996) * 1997: [[Erasmus Medal]] der Academia Europaea, Gent, Belgien * 1997: Liddmaat vun de [[Accademia Nazionale dei Lincei]], Rom, Italien. * 1998: H. Julian Allen Award 1998, for outstanding scientific paper (co-authored) of 1998 at NASA Ames Research Center * 2000: En [[Asteroid]] wurr nah hüm nöömt: [[(9679) Crutzen]]. * 2001: Ehrt vun dat Karamanlis Institute for Democracy, [[Grekenland]], för herutragend Bidrääg to Wetenschap un Sellschopp * 2003: Golden Medal (highest destination) given by the Academy of Athens, October 22, 2003. * 2004: Fellow vun de [[American Association for the Advancement of Science]] * 2005: Distinguished Lecturer in Science, The [[Hong Kong University of Science and Technology|Hongkong University of Science and Technology]], School of Science. * 2005: Recipient of the UNEP/WMO Vienna Convention Award. * 2006: Recipient of the Jawaharlal Nehru Birth Centenary Medal 2006, Indian National Science Academy, New Delhi, India * 2006: Foreign Member of the British Royal Society (allowed to use the title Paul Josef Crutzen, ForMemRS), London, UK * 2006: Fellow of the World Academy of Art and Science, San Francisco, USA. * 2007: Election to International Member of the [[American Philosophical Society]], Class 1, USA * 2008: Recipient of the Capo d’Orlando Award, Discepolo Foundation, Vico Equense, Italy * 2013: [[Verdeenstorden vun dat Land Rhienland-Palz]] * 2018: Recipient of the Haagen-Smit Clean Air Award (California Air Resources Board), Sacramento, U.S.A<ref>[https://ww2.arb.ca.gov/news/carb-awards-five-extraordinary-individuals-californias-premier-air-quality-award]</ref> * 2019: [[Lomonossow-Goldmedaille]] == Ehrenliddmaatschapen == * Ehrenliddmaat vun de World Innovation Foundation * Ehrenliddmaat vun de [[Naturforschende Gesellschaft zu Emden|Naturforschenden Gesellschaft zu Emden von 1814]] * Ehrenliddmaat vun de Swedish Meteorological Society * Ehrenliddmaat vun de Commission on Atmospheric Chemistry and Global Pollution (CACGP) * Ehrenliddmaat vun de European Geosciences Union (EGU) * Ehrenliddmaat vun de [[European Geophysical Society]] (EGS). * Ehrenliddmaat vun de [[American Meteorological Society]] * Ehrenliddmaat vun de International Ozone Commission * Ehrenliddmaat vun de „Climate Conference 2001“, 20. bit 24. August, Utrecht, Nedderlannen (Ehrenvörsitter) * Honorary Member of European Academy of Sciences and Arts, Salzburg, Austria, 2008 * Honorary Fellow of the Institute of Green Professionals, Weston, Florida, USA. Entitled to use the identifiere “Hon. FIGP”. 2008 * Ehrenliddmaat vun de [[Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina, Halle]] (siet November 2014) * Utlännsch Ehrenliddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences|American Academy of Arts and Sciences, Cambridge, U.S.A.]] * Honorary Member of the Royal Netherlands Chemical Society (KNCV), The Hague, 2017 * Honorary Senior Fellow des [[Institute for Advanced Sustainability Studies]] (IASS), Potsdam == Ehrendoktorate un -professuren == * 1986: [[York University]], Kanada * 1992: [[Université catholique de Louvain]], Belgien * 1993: Ehrenprofessur [[Johannes Gutenberg-Universität Mainz]], Düütschland * 1994: [[University of East Anglia]], Vereenigt Königriek * 1996: [[Aristoteles-Universität Thessaloniki]], Grekenland * 1997: [[San José State University]], Costa Rica * 1997: [[Universität Lüttich]], Belgien * 1997: [[Universität Tel Aviv]], Israel * 1997: [[Oregon State University]], USA * 1997: [[Universidad de Chile|Universität Chile]], Chile * 1997: [[Universität von Burgund]], Frankriek * 1998: [[Universität Athen]], Grekenland * 2001: [[Demokrit-Universität Thrakien]], Grekenland * 2002: [[Universität Nova Gorica|Nova Gorica Polytechnic]], Slowenien * 2002: [[University of Hull]], Vereenigt Königriek * 2004: Ehrenprofessur [https://web.archive.org/web/20220704044700/http://www.ues.pku.edu.cn/english/ College of Environmental Sciences], [[Peking-Universität]], China * 2005: [[Universität Joseph Fourier Grenoble I|Université Joseph Fourier]], Frankriek * 2005: Ehrenprofessur [[Tongji-Universität|Tongji University]], China * 2007: [[Polytechnikum Mailand]], Italien * 2008: Ehrenprofessur [[Seoul National University]], Süüdkorea * 2010: [[Universität Venedig]], Italien * 2013: [[Universität Maastricht]], Niedderlannen == Paul-Crutzen-Pries == 2012 wurr eerstmals de [[Paul-Crutzen-Pries]] vun de [[Gesellschaft Deutscher Chemiker]] (GDCh) vergeven, de jedes Johr en herutragend Publikatschoon up dat Rebeet vun de Umweltchemie un Ökotoxikologie utteekent. De Pries gung ut den Pries vun de entspreekend Fackgrupp vun de GDCh hervör.<ref>{{Webarchiv|url=https://idw-online.de/de/news493981 |wayback=20220331143231 |text=''In Leipzig: Erstmalige Verleihung des Paul-Crutzen-Preis'', Pressemitteilung der GDCh 31. August 2012 up IDW-online |archiv-bot=2026-05-23 12:31:32 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 29. Oktober 2017</ref> == Anner Ehrungen == * 2002: Weltwiet an‘ meesten ziteert Schreiever up dat Rebeet vun de Geowetenschapen mit 2911 Zitaten bi 110 Warken, ISI (Institute for Scientific Information, Philadelphia, USA) == Publikatschonen == Crutzen hett mehr as 350 begootacht ("refereed") un 135 sonstige wetenschaplich Publikatschonen in Facktietschriften as ok 15 Böker. == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * 1971: ''On some photochemical and meteorological factors determining the distribution of ozone in the stratosphere ; effects of contamination by NO[subscript x] emitted from aircraft.'' Institute of Meteorology, University of Stockholm, Stockholm 1971, {{OCLC|38883363}}. * 1986: ''Globale Aspekte der atmosphärischen Chemie. Natürliche und anthropogene Einflüsse.'' Westdeutscher Verlag, Opladen 1986, ISBN 3-531-08347-3. ** Mit Jürgen Hahn: ''Schwarzer Himmel. Auswirkungen eines Atomkrieges auf Klima und globale Umwelt.'' (Kurzfassung des SCOPE-Berichts „Environmental Consequences of Nuclear War“) S. Fischer, Frankfurt am Main 1986, ISBN 3-10-013103-7. * 1989: ''Das Ende des blauen Planeten? Der Klimakollaps, Gefahren und Auswege.'' Hg. mit [[Michael Müller (Politiker, 1948)|Michael Müller]], Beck, München 1989, ISBN 3-406-33140-8.<ref>Crutzen 1989 (Planet) – Vorwort vun [[Hans-Jochen Vogel]] (SPD), Sammelband mit 20 Schrievers, 21 Abb., 9 Tabellen, 271 Sieden.</ref> ** Mit Christoph Brühl: ''Analyse und Bewertung der Modellsysteme zur Vorhersage von Veränderungen des Ozongehalts der Atmosphäre.'' In: Umweltforschungsplan des Bundesministers des Innern. 2 Bände. Max-Planck-Institut für Chemie, Abt. Luftchemie, Mainz 1989/1990, {{OCLC|180571796}}. * 1995, mit [[Veerabhadran Ramanathan]]: ''Clouds, chemistry and climate.'' Springer, Berlin 1995, ISBN 3-540-60433-2. * 1996: ''Atmosphäre, Klima, Umwelt.'' 2. Uplaag. Spektrum, Akademie Verlag, Heidelbarg 1996, ISBN 3-8274-0122-4. ** ''Hauptthema der Tagung. Physikalische Chemie der Atmosphäre.'' Deutsche Bunsen-Gesellschaft für Physikalische Chemie, Frankfurt am Main 1999. * 2011: ''Das Raumschiff Erde hat keinen Notausgang.'' Suhrkamp, Berlin 2011, ISBN 978-3-518-06176-3. * 2019: mit Michael Müller (Hrsg.): ''Das Anthropozän. Schlüsseltexte des Nobelpreisträgers für das neue Erdzeitalter.'' Oekom, München 2019, ISBN 978-3-96238-137-0. == Weblinks == {{Commons|Paul Crutzen}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=124174256 DNB-Katalog] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1995/summary/ Informatschonen] un [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/ke-ty.html Pressemitteilung] up nobelprize.org * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1995/crutzen/biographical/ Autobiografie bi de Nobelstiftung] up nobelprize.org (engelsch) * Artikel in de Süddeutschen Zeitung: [http://www.sueddeutsche.de/wissen/geo-engineering-gegen-klimawandel-spiel-ohne-grenzen-1.493204/ bezgl. einer Veröffentlichung Crutzens in der Zeitschrift „Atmospheric Chemistry and Physics Discussions“.] Nah disse Stdie sünd Biokraftstoffe dör Emissionen vun Stickoxiden bit to 1,7-mal klimaschädicher as fossile Kraftstoffe. * [https://web.archive.org/web/20180327002647/http://www.mpic.de/mitarbeiter/auszeichnungen-crutzen/publications.html Publikationen], [https://web.archive.org/web/20171028201338/http://www.mpic.de/mitarbeiter/auszeichnungen-crutzen/awards-and-honors.html Auszeichnungen], [https://web.archive.org/web/20171028201359/http://www.mpic.de/mitarbeiter/auszeichnungen-crutzen/honorary-doctoral-degrees.html Ehrendoktertitel] vun Paul J. Crutzen up de Webseite vun dat Max-Planck-Institutes für Chemie === Nahropen === * [[Deutschlandfunk.de]] ''Kultur heute'' 30. Januar 2021, [[Christian Schwägerl]], Michael Köhler: [https://www.deutschlandfunk.de/umweltjournalist-zum-tod-von-paul-crutzen-ein.691.de.html?dram:article_id=491761 ''"Ein Jahrhundertwissenschaftler in der Tradition von Charles Darwin"''] * [[FAZ.net]] 29. Januar 2021, [[Joachim Müller-Jung]]: [https://www.faz.net/aktuell/wissen/erde-klima/zum-tod-von-paul-crutzen-der-patron-der-erdpolitik-17172088.html ''Der Patron der Erdpolitik''] * [[Susan Solomon]]: ''Paul J. Crutzen (1933–2021).'' In: ''Science.'' Band 371, Nr. 6532, 2021, S. 892, [[doi:10.1126/science.abh0217]] * [[Taz.de]] 5. Februar 2021, [[Manfred Kriener]]: [https://taz.de/Nobelpreistraeger-Paul-J-Crutzen-ist-tot/!5749304/ ''Der sanfte Weltenretter''] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=124174256|LCCN=n/88/60471|NDL=00665345|VIAF=90722427}} {{SORTIERUNG:Crutzen, Paul Josef}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Boren 1933]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Meteroroloog]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] hjjx7a3qnky15cyyta639dwovp3ol4g 0 173625 1066350 1066052 2026-05-23T15:37:54Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066350 wikitext text/x-wiki '''Tasmanien''' (engelsch ''Tasmania''}}, in de rekonstrueerten [[Aborigines]]-Spraak ''lutruwita''<ref>{{Internetquelle |autor=Kristyn Harman |url=http://theconversation.com/explainer-how-tasmanias-aboriginal-people-reclaimed-a-language-palawa-kani-99764 |titel=Explainer: how Tasmania's Aboriginal people reclaimed a language, palawa kani |abruf=2019-05-29 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |titel=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |abruf=2019-05-29 }}</ref> un in dat [[Austraalsch Englelsch|austraalsch Engelsch]] faken ''Tassie''; bit Enn’n 1855<ref name="buch-EtxZLQPf77AC-10">Barbara Boron: ''Natur- und kulturtourismuswirtschaftliches Destinationsmanagement am Beispiel von Tasmanien.'' GRIN Verlag, 2006, ISBN 978-3-638-46258-7, S.&nbsp;10. {{Google Buch |BuchID=EtxZLQPf77AC |Seite=10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/T/Tasmania%20name.htm |titel=Tasmania, the Name |abruf=2019-05-29}}</ref> '''Van-Diemens-Land''') is en to den Staat [[Australien]] hörend Eiland an’n östlichen Rand vun den [[Indischer Ozean|Indischen Ozean]]. Se is ruch weg 240 km südlich vun de [[Australien (Kontinent)|austraalsch Kontinentalmasse]] vörlagert. ''Tasmanien'' heet ok de austraalsch Bundsstaat, de över de Hööftinsel herut noch mehrere lütt, meestens nich bewahnt Inselgruppen in de Region umfaat. Sien [[Hööftstadt]] un gröttste Stadt is [[Hobart]], de tweetgröttste Stadt [[Launceston (Tasmanien)|Launceston]]. == Geographie == [[Datei:Tasmania Satellitenfoto.jpg|mini|hochkant=1.2|links|Satellitenfoto vun Tasmanien]] As Bundsstaat umfaat Tasmanien mit 68.400&nbsp;[[Quadratkilometer|km²]] 0,89 % vun de Gesamtflach vun Australien. Ahn de vörlagert Inseln bedrocht de Flach vun de Hööftinsel 64.519&nbsp;km² un wiest en Längt vun 296&nbsp;km vun Norden nah Süden un en Längt vun 315&nbsp;km vun Osten nah Westen up. Se is mit Afstand de gröttste Insel vun den Austraalschen Bund. Di [[Bass-Straat]], de dat Eiland vun dat austraalsch Fastland trennt, wurr in’n Nordwesten dör [[King Island (Tasmanien)|King Island]], an de Nordosttipp vun [[Flinders Island]] flankeert. Landschaplich domineeren Gebirge un Hoochebenen bit circa 1600&nbsp;m Hööcht de Insel. De hööchste Barg is de [[Mount Ossa]] (1617&nbsp;m). Tasmanien liggt up de Südtipp vun dat austraalsch [[Schelf|Kontinentalschelf]], tüschen 40° un 44° südlich Breedt as ok tüschen 144° un 149° östlich Längt. Se is bi wieden gröttste vun de över hunnert Eilannen vun dat Bass-Archipel un hett etwa dree Veertel Grött vun de [[Irland (Insel)|Insel Irland]]. == Literatur == * Dirk Halfmann: ''Die Tasmanischen Aborigines – Quellenkritische Bestandsaufnahme bisheriger Forschungsergebnisse'', GRIN Verlag, 1998, ISBN 3-638-10031-6. * Lloyd Robson, Michael Roe: ''A Short History of Tasmania'', 2. Auflage, Oxford University Press, Melbourne 1997, ISBN 0-19-554199-5. * Nicholas Shakespeare: ''In Tasmanien (Roman)'', 2005, Marebuchverlag, Hamburg, ISBN 3-936384-40-1. == Weblinks == {{Commons|Tasmania|Tasmanien}} * [https://www.tas.gov.au/ Offizielle Website] der tasmanischen Landesregierung (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=42/3/20/S |EW=146/36/58/E |type=isle |region=AU-TAS}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4059099-9|LCCN=n/79/115474|NDL=00628719|VIAF=123100758}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Australien]] gi6rxe9brd6trcowclsm5a8qbkun3ky 0 174107 1066298 1066016 2026-05-23T12:17:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066298 wikitext text/x-wiki [[Datei:Virginia-Algonkin.png|miniatur|hochkant=1.8|Verbreeden vun de Stämme in Virginia um 1610]] '''Pamunkey''' is de Naam vun en Indianerstamm in’n Nordosten vun de [[USA]], de an den glieknamigen Stroom in [[Virginia]] leven dee un dor hüüd noch en [[Indianerreservat|Reservat]] besitt, de sien Spraak aber nich mehr snackt wurr. In dat 17. Johrhunnert hemm de Pamunkey to de [[Powhatan-Konföderatschoon]] höört un weern en vun de gröttsten un führenden Stämme vun dat Bündnis. == Naam un Wahnrebeet == De Naam ''Pamunkey'' is de engelsch Form vun en Algonkinwort un kunn ''geheimnisvull Oort'' oder ''Oort vun en Geheimniss'' bedüüden. De [[Virginia-Algonkin]] hemm ünnerscheedlich Dialekte vun de sülvig Spraak harrt, vun de de meesten hüüd utstorven sünd. De Stamm weer to Anfang vun dat 17. Ohrhunnert an den Ünnerloop vun den Pamunkey River in de Küstenregion an de Chesapeake Bay to Huus. Dat hüdige rund 3,6 km² groot Reservat liggt binnerhalv vun dit traditschonsriek Stammesrebeet in’n [[King William County]], Virginia. == Levenswies == Dat Leven vun de Pamunkey dreih sück hööftsächlich um de Nehrensbeschaffen, de ut de Jagd, den Fischfang un dat Sammeln vun Wildkrüder bestunn. Rund en Veertel vun den Bedarf wurr doröver herut dör den Anbau vun Mais, Bohnen, Melonen un Kürbissen deckt. Dünger harrn se nich in Gebruuk, so dat se de Dörper un Felder latestens all teihn Johr verleggen mussen, dormit sück de Bodden verhaalen kunn. De Stroom weer Hööfttransportweg un de wichtigst Nehrensborn. Hier hemm de Mannlüüd mit Stroomwheren ut Röhr, Angelhaken, Netten un Pielen, de dör en Band mit den Bagen verbunnen weern, fischt. Se hemm Barsche, [[Heren]], Felchen, Maränen, Maifische un Störe fischt. Ok Watervagels, as Wildgöös, Aanten un Puters hemm se jaagt oder fangen. In’n Harvst geev dat groot Mengen an Moorhöhner, Sora (Porzana carolina) nöömt, un de Pamunkey harrn en besünners Fangmethood entwickelt. Se hemm en so nömmt ''Sorapeerd'' baut, en Fatt ut Ton oder Körvgeflecht, de up en Posten oder in en Boot fastmaakt wurr. In dit Fatt wurr bi Nacht en Lucht anzünnd, dat de Vagels magisch antrecken dee. Bi dat Umkreisen vun dat Lucht kunnen de Indianer se licht mit lang Stöcker rünnerhalen.<ref name="smithsonian">{{internetquelle|titel=Pamunkey, Smithsonian Institution|url=http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm|zugriff=20. Januar 2009}}</ref> De Pamunkey hemm bagenförmige [[Langhuus (Wohngebäude)|Langhüüs]] ut en Gerüst ut krümmt Boomschößlingen baut, de mit Matten bedeckt wurden. De Hüüs harrn twee Dören ut beweglich Matten, en Lock in de Decke as Rookaftrecken un en apen Füür in de Midden. Mattenbedeckte höhger sett Plattformen entlang vun den Wannen hemm as Nachtlager deent. Hööftlinge un Liddmaaten vun de Böverklass harrn lever mit Rinde bedeckt Hüüs.<ref name="smithsonian" /> == Politische Organisatschoon un Gerichtsbarkeit == Dorto gifft dat en Bericht ut dat Johr 1894: ''Während die Exekutive durch den [[Weroance]] oder Stammeshäuptling ausgeübt wird, übernimmt ein Stammesrat legislative und juristische Funktionen. Früher wurde der Häuptling auf Lebenszeit gewählt, heute dagegen wählen die männlichen Bürger alle vier Jahre einen Häuptling und vier Ratsmitglieder. Die Wahlmethode ist bemerkenswert. Der Stammesrat schlägt zwei Kandidaten vor. Die Wähler des ersten Kandidaten werfen ein Maiskorn in die Wahlurne, während der zweite Kandidat durch den Einwurf einer Bohne gewählt wird. Wer die meisten Maiskörner bzw. Bohnen erhält, gilt als gewählt.''<ref name="smithsonian" /> Weroance un Stammesrat weern also Richter un Jury, seeten över Gesettbreeker to Gericht un hemm versöcht, Striedigkeiten tüschen de Börger to schlichten. Dat Stammesgericht weer vör all in dat Reservat vörkommend Fälle tostännig, mit Utnahm vun Mord. De wurrn vör dat County-Gericht vun dat King Williams County verhannelt. All Bewahner vun dat Reservat ünnerliggen den Stammesgesetten.<ref name="smithsonian" /> == Geschichte == De eersten Kuntakte mit Europäern geev dat um 1570 överweegend mit Engländern, de in de folgend Jahren in immer körter Afstände an de Küst updüüken deen. 1607 hemm de Engländer ünner Captain [[John Smith (Avendüerer)|John Smith]] de [[Jamestown (Virginia)|Kolonie Jamestown]] grünnd, de midden in dat Herrschapsrebeet vun de Powhatan-Konföderatschoon leeg u nto disse Tiet rund 14.000 Liddmaaten tellen dee. De freedlich Hannelsbetrecken un Verbindungen wurrn dör den tonehmend herrischen un fordernd wurrn Toon vun de engelsch Kolonisten ünnergraven. Bi sien Erkundungen vun dat Rebeet um de Chesapeake Bay hett Captain John Smith diverse Maislager in Beslag nommen, wenn he de nich dör Hannel kriegen kunn. De Indianer hemm faststellt, dat de engelsch Forderungen an Umfang un Willkür tonehmen deen un de Respekt vör de indiaansch Souveränität immer minner wurr.<ref name="Virginia95f">Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''Handbook of North American Indians.'' Band 15: ''Northeast.'' Kapitel: ''Seventeenth-Century Indian Wars.'' S. 95f.</ref> De wohlwullend Politik vun de Powhatan-Konföderatschoon änner sück dordör. 1608 fungen de [[Engelsch Powhatankriege|Powhatankriege]] an. An‘n 22. März 1622 hemm de Indianer ünner de Führung vun den Pamunkey-Hööftling [[Opechancanough]] de engelsch Siedlungen överfallen un hemm in en koordineerten Angreep 350 Kolonisten ümbrocht. De Kolonie Jamestown hett dissen Anstorm överleeft un hett Vergeltung öövt. In de Summe leefer disse Angreep en echte Rechtfertigung för dat Führen vun en fortwährend Krieg gegen de „verräterischen Wilden“.<ref name="Virginia95f" /> De Kolonisten hemm de Schikanen an hör indiaansch Nahbers över 10 Johr lang fortsett, hemm de Arnten un Nehrensmiddelvörräte vun de Pamunkey un de hör Nahbers vernicht. En Vertruensverhältnis geev dat nie mehr, sülvst denn nich, as de apen Feindseligkeiten afnemmen deen. En Gesett ut dat Johr 1632 hett en Siedler en streng Straaf androht, de freewillig mit en Indianer snacken dee un hüm nich sofort to’n engelschen Kommandanten broch. <ref name="Virginia95f" /> En nee Krieg is utbraaken, as Opechacanough an‘n 18. April 1644 en Angreep gegen den Kolonisten führen dee. Bi disse Angreep wurrn meest 500 Kolonisten ümbrocht. Nah twee Johr gung de Krieg mit de Fangennahm vun Opechacanough dör Gouverneur Sir [[William Berkely]] to Enn’n In den Verdrag vun Oktober 1646 wurrn Bedingungen fastleggt, de dat Wahnrebeet vun de Indianer düchtig minneseeren dee un deren Bewegungsfreeheit knapper hull. De fangen hollen Opechanacough keem to Dood, as en vun de engelsch Waaklüüd hüm van achtern dood scheeten dee.<ref name="Virginia95f" /> Nah de Nedderlaag vun de Powhatan-Konföderatschoon hett sück de engelsch Expansion fortsett. 1652 hett sück de königliche Herrschap över de Kolonie lockert, de witt Bevölkerung wuss gauer un dat keem to illegalen Landnahmen vun de Kolonisten an den Stroommünnen, wordör de Verdrag vun 1646 braken wurr. So geev dat denn weer nee Konflikte mit den Indianern. Dat Land längs de Virginia-Strööms hemmt o de begehrtesten Ländereien för de Kolonisten tellt, de up de Söök nah nee Land för den Tabakanbau weern. De Pamunkey as benahbert Indianer weern tonehmend Anlaat för engelsch Överwaaken un wurrn as ''tributplichtige Indianer'' betekent, in’n Gegensatz to ''frömd Indianern'', as den [[Susquehannock]], den [[Monacan]] un annern jensiets vun de Siedlungsgrenz, mit de de Engländer tonehmend dör Hannel un Erkundungsfohrten in Berührung keemen.<ref name="Virginia95f" /> In disse Tiet wurrn Vörkehrungen drapen, Reservate för de Indianer intorichten un Hannel as ok Warenuttuusch mit hör to regeln. Nah de [[Bacon’s Rebellion]] in dat Johr 1676, bi de de Pamunkey up de Siet vun Gouverneur Sir [[William Berkeley]] stunnen, wurr 1677 in de Naam vun König [[Karl II. (England)|Charles II.]] en Freedensverdrag mit de bedeeligt Indianerstämmen afslooten. Eenige vun de, to’n Bispeel de ''Queen vun de Pamunkey'' [[Cockacoeske]], hett Charles as ''Zeichen seiner Zuneigung für ihre Standhaftigkeit angesichts Bacons unberechtigter Angriffe'' belohnt. Togliek wurr dat all 1658 towiest Reservat an’n Ünnerloop vun den Pamunkey River bestätigt.<ref name="Virginia95f" /> == Hüüdig Situatschoon== De rund 3,6 km² (900 [[Acre (Eenheit)|Acres]]) groot ''Pamunkey Indian Reservation'' liggt an‘n Pamunkey River, etwa 30 km nordwestlich vun de Stadt [[West Point (Virginia)|West Point]] in Virginia. Meest 2,2 km² (550 Acres) dorvan sünd bewaldet Sump oder ut anner Grünnen nich för de Landwertschap to gebruuken. Wiels dat anbaufähige Land ünner de Bwahner updeelt is, wurrd de Rest in söss Flachen oder Jagdrebeeden ünnerdeelt un jedes Johr an den hööchsten, meestens witten Anbeeder verpacht. In dat Reservat leven to Tiet 28 Pamunkey-Familien un wiedere Stammesliddmaaten sünd in dat benahbert [[Richmond (Virginia)|Richmond]], as ok in’n gesamten Staat Virginia un den USA to finnen. 1979 entstunn upp dat Gelände vun dat Reservat da ''Pamunkey Indian Museum'' in‘n Stil vun en traditschonell Langhuus, in dat de oorsprüngliche Levenswies un de Historie vun de Pamunkey dorstellt wurr. Dorin gifft dat ok noch en Utstellung över dat Pottereehandwark vun den Stamm. De Stamm wurrd vun en Hööftling un en sössköppig Stammesraat (Council) führt, de all veer Johr dör de Stammesliddmaaten in de baben beschreeven traditschonell Wies wählt wurr. Intüschen hett man de Methood aber wat afännert. Hüüd nimmt man Maiskarls un Aafken bi de Afstimmen, wobi en Maiskarl ''ja'' bedüüd, wiels en Aafk as ''nee'' weert wurrd. De US-Zensus ut dat Johr 2000 hett 347 Stammesliddmaaten angeven.<ref>{{internetquelle|titel=Census 2000, American Indian Tribes|url=http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t18/tab001.pdf|zugriff=22. Januar 2009|format=PDF; 145&nbsp;kB}}</ref> Hööftling vun de Pamunkey is to Tiet Kevin Brown.<ref>{{internetquelle|titel=Pamunkey, Geschichte|url=http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|zugriff=22. Januar 2009|archiv-url=https://web.archive.org/web/20090130034853/http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|archiv-datum=2009-01-30|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm |wayback=20090130034853 |text=Pamunkey, Geschichte |archiv-bot=2026-05-23 12:17:36 InternetArchiveBot }}</ref> == Kiek ok == [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] == Literatur == * Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 15: ''Northeast.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1978, ISBN 0-16-004575-4. * Wilcomb E. Washburn (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 4: ''History of Indian-White Relations.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1988, ISBN 0-16-004583-5. == Weblinks == *[https://web.archive.org/web/20230317093838/http://www.pamunkey.net/ Pamunkey Indian Tribe Homepage] *[http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm Pamunkey Indians of Virginia] *[http://www.virginiaplaces.org/nativeamerican/anglopowhatan.html The Anglo-Powhatan Wars] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:Virginia]] 1axiodwc2uo3etykbrjfs5rlfzr5ahx 0 174190 1066344 1066048 2026-05-23T14:57:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066344 wikitext text/x-wiki [[Bild:Sorbisches_Siedlungsgebiet.png|duum|Dat amltlike Sedelgebeud van den Sorben]] '''Sorbsk Sedelgebeud''' (in [[Sassen (Bundsland)|Sassen]] amtlik: ''Sorbisches Siedlungsgebiet,'' [[Böversorbsche Spraak|böversorbsk]]: ''Serbski sydlenski rum;'' in [[Brannenborg]] amtlik: ''Siedlungsgebiet der Sorben/Wenden,'' [[Niedersorbske Sproke|niedersorbsk]] ''Serbski sedleński rum'') beteuket dat Gebeud in’n Austen van Sassen un in’n Süden van Brannenborg, in den dat westslaavske Volk van’n [[Sorben]] (in Brannenborg auk os Wennen beteuked) os [[Indigene Völker|autochthone]] Minnerheud lievet. Ümgangssprooklik hett dat Sedelgebeud auk ''Sorbenland;'' vöör 1945 was – deulwüise minnächtig – auk de Begrepp ''Wendei'' begäng.<ref>Teo „Sorbenland“ vgl.<br />Miriam Schönbach: [https://www.saechsische.de/im-sorbenland-droht-lehrermangel-3462315.html ''Im Sorbenland droht Lehrermangel.''] In: ''Sächsische Zeitung'', 8. August 2016, afreopen den 15. Meu 2017, 18:45; DPA: {{Internetquelle |url=https://www.berlin.de/aktuelles/berlin/4613858-958092-fruehe-fotografien-aus-dem-sorbenland.html |titel=Frühe Fotografien aus dem Sorbenland |werk=berlin.de |datum=2016-10-22 |abruf=2021-12-12 |abruf-verborgen=1}}; Torsten Richter: [https://www.lr-online.de/lausitz/hoyerswerda/mit-der-kamera-unterwegs-im-katholischen-sorbenland-34047832.html ''Mit der Kamera unterwegs im katholischen Sorbenland.''] In: ''Lausitzer Rundschau'', 20. Juli 2012, afreopen den 15. Meu 2017, 18:50; [[Karl Christian Kanis Gretschel]]: ''Geschichte des sächsischen Volkes und Staates. Band 1.'' Verlag van Reinhold Beyer, Leipzig 1841, S. 17ff. Cathrin Carmin Alisch: ''HochZeit unterm Abendrot der Sorben in der Lausitz. Musik, Magie und Minderheit im Spiegel der Kultursemiotik.'' LIT Verlag, Münster 2003, S. 18 u. 49; [[Reetta Toivanen]]: ''Minderheitenrechte als Identitätsressource. Die Sorben in Deutschland und die Saamen in Finnland.'' LIT Verlag, Hamborg 2001, S. 11; Martin Kasper: ''Die Lausitzer Sorben in der Wende 1989/1990.'' Domowina Verlag, 2000, S. 125.<br /><br /> Teo’r „Wendei“ vgl.<br />Karl Andree (Eds.): ''Globus: Illustrierte Zeitschrift für Länder- und Völkerkunde.'' 2. Band, Verlag van’n ''Bibliographischen Institut'', Bildburghausen 1862, S. 245 ff.; Th. Campe: ''[https://de.wikisource.org/wiki/Aus%20der%20Wendei Aus der Wendei].'' In: ''Die Gartenlaube'', Nr. 51, 1891, S. 864–867.</ref> Düt Gebeud es in den verlieden Joorhunnerden döör [[Assimilatschoon|Assimilatscheon]], [[Germanisatschoon|Germanisatscheon]] un döör in’n 20. Joorhunnerd auk döör den Dagbiu vör Briunkölen ollnogrode schrumped un lütter woren. == Offitschell Sedelgebeud == Dat offitschell geodkennd Sedelgebeud defineurt de Landsgesetten van’n Lännnern Sassen un Brannenborg. In’n Früistoot Sassen legt ''Gesetz über die Rechte der Sorben im Freistaat Sachsen'' (kort ''Sächsisches Sorbengesetz'') dat sorbske Sedelgeud up Diur vast. De Grensen baseurt teo’n grauten Deul up de Statistiken van [[Arnošt Muka]] iut’n 1880er Joren. Düt Praxis kümmt den Ansproik no, dat Sedelgebeud teo beworen un teo beschermen, ofscheon et besunners in’n Austen van den Gebeud, t.B. in’n Landkreis Görlitz, Dörper givt, in den de sorbske Sproke in’n Olldag meust goor nich present es. Anners förder dat brannenborgske ''Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg'' (kort ''Sorben/Wenden-Gesetz'') bet 2014 dat de Gemeunen, de Deul van Sedelgebeud weren wilt, lüikmotig sprooklike un kulturelle sorbske Traditscheonen bet in de Niutüid no wüisen mott. Düt Regel kritiseuren sorbske Vertreders vöör ol dorümme dat et seo van’r Gunst van eune Gemeune afhänget dat Sorbske teo fördern. Biutendem es et swoor de sprookliken un kullturellen Traditscheonen bet in de Niutüid no teo wüisen, dän in’r Verliedentüid hadde [[Preußen|Preussen]] eune vil striktere Assilimilatscheonpolitk un unnerdrücke de Sorben stärker os in Sassen. Vandage mott eun olleun sprooklike un kulturelle Traditscheonen nowüisen un de soorbske/wendske Rood in Brannenborg oder de Landdag kann beandragen eune Gemeune in dat sorbske Sedelgebeud up teo niemen. [[Bild:Róžant_–_znački.jpg|duum|[[Tweesprakige Stratenschiller|Tweusprokige Strotenschiller]] up Duitsk un Böversorbsk]] De Gemeunen un Vereune in’n Sedelgebeud sind teostännig de [[Sorbsche Spraken|sorbske Sproke]] un Kultuur, teo’n Büispill med [[Tweesprakige Stratenschiller|tweusprokigen Strotenschillers]] teo fördern. Tweusprokige Strotenschiller sind ol Vöörschrivt. Düt settet man noch nich olle Gemeunen konsequent ümme. In Brandenburg dreget Gemeunen in’n sorbsken Sedelgebeud sinds 2014 offitschell eunen duitsk-niedersorbsken Dubbelnomen. Teo den Sedelgebeud häurt upstunds düsse Gemeunen un Gemeunedeule teo: * in’n Früistote Sassen: ** Landkreis Bautzen (28 van 59 Gemeunen): Bautzen/Budyšin, Burkau ( Neuhof/Nowy Dwór), Crostwitz/Chrósćicy, Doberschau-Gaußig/Dobruša-Huska (man nich Cossern un Naundorf), Elsterheide/Halštrowska Hola, Elstra (olleun Kriepitz/Krěpjecy), Göda/Hodźij, Großdubrau/Wulka Dubrawa, Großpostwitz/Budestecy (man Eulowitz), Hochkirch/Bukecy (man nich Breitendorf), Hoyerswerda/Wojerecy, Kamenz/Kamjenc (Deutschbaselitz/Němske Pazlicy, Jesau/Jěžow, Kamenz/Kamjenc, Thonberg/Hlinowc, Wiesa/Brěznja), Königswartha/Rakecy, Kubschütz/Kubšicy, Lohsa/Łaz, Malschwitz/Malešecy, Nebelschütz/Njebjelčicy, Neschwitz/Njeswačidło, Obergurig/Hornja Hórka, Oßling (olleun Milstrich/Jitro), Panschwitz-Kuckau/Pančicy-Kukow, Puschwitz/Bóšicy, Räckelwitz/Worklecy, Radibor/Radwor, Ralbitz-Rosenthal/Ralbicy-Róžant, Spreetal/Sprjewiny Doł, Weißenberg/Wóspork unWittichenau/Kulow ** Landkreis Görlitz (14 van 53 Gemeunen): Bad Muskau/Mužakow, Boxberg/Hamor, Gablenz/Jabłońc, Groß Düben/Dźěwin, Hohendubrau/Wysoka Dubrawa (man nich Groß Radisch, Jerchwitz, Thräna), Krauschwitz/Krušwica, Kreba-Neudorf/Chrjebja-Nowa Wjes, Mücka/Mikow, Quitzdorf am See (olleun Horscha/Hóršow un Petershain/Hóznica), Rietschen/Rěčicy, Schleife/Slepo, Trebendorf/Trjebin, Weißkeißel/Wuskidź un Weißwasser/Běła Woda<ref>vgl. Anhang in: Sächsisches Gesetz- und Verordnungsblatt, Nr. 7/1999</ref> * in’n Lanne Brannenborg:<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |titel=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |hrsg=Lansregeurnge Brannenborg |abruf=2015-01-21 |kommentar=siehe §&nbsp;14&nbsp;&nbsp;SWG – „Verkündung“ }}</ref> ** Stad [[Cottbus|Cottbus/Chóśebuz]] ** Landkreis Spree-Neiße (23 van 29 Gemeunen): Burg/Bórkowy, Briesen/Brjazyna, Dissen-Striesow/Dešno-Strjažow, Drachhausen/Hochoza, Drebkau/Drjowk, Drehnow/Drjenow, Felixsee/Feliksowy Jazor (olleun Bloischdorf/Błobošojce), Forst/Baršć, Guhrow/Góry, Heinersbrück/Móst, Jänschwalde/Janšojce, Kolkwitz/Gołkojce, Neuhausen/Kopańce (olleun Haasow/Hažow un Groß Döbbern/Wjelike Dobrynje), Peitz/Picnjo, Schenkendöbern/Derbno (olleunGrano/Granow, Kerkwitz/Keŕkojce, Groß Gastrose/Wjeliki Gósćeraz, Taubendorf/Dubojce), Schmogrow-Fehrow/Smogorjow-Prjawoz, [[Spremberg|Spremberg/Grodk]], Tauer/Turjej, Teichland/Gatojce, Turnow-Preilack/Turnow-Pśiłuk, Welzow/Wjelcej, Werben/Wjerbno un Wiesengrund/Łukojce ** Landkreis Dahme-Spreewauld (7 van 37 Gemeunden): Byhleguhre-Byhlen/Běła Góra-Bělin, Lübben/Lubin, Märkische Heide/Markojska Góla (olleun Dollgen/Dołgi, Groß Leuthen/Lutol, Klein Leine/Małe Linje, Pretschen/Mrocna), Neu Zauche/Nowa Niwa, Schlepzig/Slopišća, Spreewaldheide/Błośańska Góla un Straupitz/Tšupc ** Landkreis Oberspreewald-Lausitz (6 van 25 Gemeunen): Calau/Kalawa, Lübbenau/Lubnjow, Neupetershain/Nowe Wiki, Neu-Seeland/Nowa Jazorina, Senftenberg/Zły Komorow, Vetschau/Wětošow ** Düsse Gemeunen tellt no den Brannenborger Landdag teo’n sorbsken Sedelgebeud, man hebt tiegen de Upnohme klaget:: Alt Zauche-Wußwerk/Stara Niwa-Wózwjerch, Döbern/Derbno, Felixsee/Feliksowy Jazor, Großräschen/Rań, Märkische Heide/Markojska Góla, Neiße-Malxetal/Dolina Nyse a Małkse (Groß Kölzig/Wjeliki Kólsk und Klein Kölzig/Mały Kólsk), Neuhausen/Kopańce, Schenkendöbern/Derbno (Bärenklau/Barklawa, Grabko/Grabkow, Pinnow/Pynow un Schenkendöbern/Derbno), Schwielochsee/Gójacki Jazor, Tschernitz/Cersk. == Historisk Sedelgebeud == [[Bild:Smoler_korta01.jpg|duum|Sedelgebeud no [[Jan Arnošt Smoler|Smoler]] 1843. ]] Oll doorno wecke westslaavsken Völker man os Sroben telt un wecke Joorhunnerd eun beküiket, kann eun dat sorbske Sedelgebeud unnerscheudlik beschrüiven. Künnig es dat [[Martin Luther]] sik in’n 16. Joorhunnerd minnächtig över de Sorbsksprekers un -sprekersksen in’n Dörpern rund ümme [[Wittenbarg|Wittenberg]] uitere. Eun annere Sake sind sorbske Sprookverbode, t.B.1327 in [[Leipzig]], 1377 in [[Altenburg]], [[Zwickau]] und [[Chemnitz]], de seo de Existenzt van’r sorbsken Sproke in düssen Steden betuiget. In’n Noordausten grense dat Sedelgebeud an dat poolske Gebeud (büi Crossen un Sorau). Auk in sömmige Dörper an’r [[Oder]] un [[Bober]] konn sik de sorbske Sproke bet in’t 17. Joorhunerd haulen.<ref>[[Frido Mětšk]]: ''Serbsko-pólska rěčna hranica w 16. a 17. lětstotku [De sorbsk-poolske Sprookgrense in’n 16. un 17. Joorhunnerd].'' In: ''Lětopis'', Rüige B, Band III (1958), Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen 1958, S. 4–25.</ref> Auk Stedenomen os [[Dresden]], Leipzig, [[Meißen]], [[Chemnitz]] oder [[Torgau]] stamt iut’r sorbsken Sproke.<ref>[[Dietmar Urmes]]: ''Handbuch der geographischen Namen.'' Marix Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-70-3.</ref> [[Jan Arnošt Smoler]] unnersöchte 1843 os Eurster systemaatsk dat sorbske Sedelgebeud. 1884/1885 unnersöchte [[Arnošt Muka]] dat Sedelgebeud noch wat akkuroter. Wüildes Smola vöör ol Folklore sammele, wannere Muka döör de Lausitzer Dörper un make sik över den Stand van’r sorbsken Sproke in den Dörpern künnig. Olns teohaupe telle Muka 166.000 Sorben un Sorbsken; schreiv man teoglüik över de rasante Germanisatscheon van sorbsken Dörpern vöör ol in’r Niederlausitz. == Kernsedelgebeed == Os sorbsk „Kernland“ beteuket eun vandage meust dat Gebeud, in den sorbske Sproke auk vandage noch Olldagssproke es. Dat es in’r Böverlausitz vöör ol dat katholske Gebeud twisken den Steden Bautzen, Kamenz un Hoyerswerda, in’n engen Sinne de füiv Gemeunen van’n ''Verwaltungsveband am Klosterwasser'' un de Gemeune Radibor. In düssen Gebeuden spreket meir os de Halve van’n Luiden Böversorbsk. Auk in Deulen van’n Gemeunen Göda, Neschwitz, Puschwitz un de Stad Wittichenau häurt büi den böversorbsken Kernsedelgebeud teo; in düsse Gemeunen spreket ca. eun Drüddel van’n Inwoners un Inwonersken Böversorbsk. In’r Niederlausitz passt de Begrepp up’t eurst vör de Gemeunen nöördlik van Cottbus (t.B. Drachhausen, Dissen-Striesow, Jänschwalde). Man door es dat Niedersorbske vill minner present, os in’n böversorbsken Kernsedelgebeud. Olleun 15 bet 30 Perzent in düsse Gemeune spreket Niedersorbsk. == Literatur == * Peter Kunze, Andreas Bensch: ''Die Sorben / Wenden in der Niederlausitz''. Ein geschichtlicher Überblick. In: ''Wobrazki ze Serbow'' . 2. Uploge. Domowina, Bautzen 2000 (Eurste Uploge 1996), [[:de:Special:BookSources/3742016687|ISBN 3-7420-1668-7]]. * Gertraud Eva Schrage: ''Die Oberlausitz bis zum Jahr 1346''. In: Joachim Bahlke (Eds.): ''Geschichte der Oberlausitz''. 2.Uploge, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2004 (Eurste Uploge 2001), [[:de:Special:BookSources/9783935693462|ISBN 978-3-935693-46-2]], S.&nbsp;55–97. * [[:de:Arnošt_Muka|Arnošt Muka]]: ''Statistika łužiskich Serbow'' [Statistik van’n Lausitzer Sorben]. Sülstverlag, Bautzen 1884–1886; 5. Uploge unner den Titel ''Serbski zemjepisny słowničk'' [Sorbsk geograaphsk Woirbeok]. Bautzen 1927; Nüudruck: Domowina, Bautzen 1979. == Einzelnachweise == <references /> [[Kategorie: Sorben]] [[Kategorie: Brannenborg]] [[Kategorie: Sassen (Bundsland)]] cdwewanu5xi3b7q3l1a5a5i8o0rnyfk 0 174261 1066362 1066064 2026-05-23T16:23:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066362 wikitext text/x-wiki De '''Université des Antilles et de la Guyane''' (UAG) weer en Universität mit fief Standöörd in de [[Frankriek|franzöösch]] [[Regionen van Frankriek|Överseeregionen]] [[Franzöösch-Guayana]] in Süüdamerika as ok [[Guadeloupe]] un [[Martinique]] in de [[Karibik]]. Se weer in söss Fakultäten (''UFR'') un fief Institute gleedert un harr rund 12.000 Studenten. Ut den Campus in Franzöösch-Guayana gung de '''Université de Guyane''' hervör, de siet 2014 unafhängig van de '''Université des Antilles''' is.<ref>{{Internetquelle|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf|titel=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane|autor=|hrsg=|werk=|datum=|sprache=|zugriff=2016-05-05}} {{Webarchiv|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf |wayback=20160505220334 |text=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane |archiv-bot=2026-05-23 16:23:03 InternetArchiveBot }}</ref> De Hoochschool weer de eenzige franzöösch Universität in Amerika un een van veer buterhalv van dat franzöösch Moderland (''France metropolitaine''). ==Weblinks== * [http://www.univ-ag.fr Offizielle Webpräsenz van de Université Antilles] (franzöösch) * [https://www.univ-guyane.fr Offizielle Webpräsenz van de Université de Guyane] (franzöösch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=k|GND=1218839-6|LCCN=n/84/120302|VIAF=162542263}} {{SORTIERUNG:Universite des Antilles et de la Guyane}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Frankriek]] hokk7hs9kd3m9zksnr09h3bgvz1nsns 0 175567 1066353 1066055 2026-05-23T15:46:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066353 wikitext text/x-wiki [[Bild:KinksFanclubCropped.png|rechts|duum|The Kinks, 1967]] '''The Kinks''' (engelsch ''kinky'' ‚schrullig‘, ‚utflippt‘ aber ok ‚pervers‘; also ‚De Schrulligen‘ oder ‚De Utflippten‘ oder ‚De Perversen‘, buterdem [[Paronym]] vun ''The Kings''; also ‚De Könige‘) sünd en [[England|engelsch]] [[Band (Musik)|Musikgrupp]]. Se gellen neben den [[The Beatles|Beatles]], [[The Who]] un den [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] as en vun de spoodrieksten britischen Bands vun den1960er Johren ([[British Invasion]]). Hüüd tellen de Kinks to de Oorvaders vun [[Punk (Musik)|Punk]] un [[Britpop]].<ref name="dz" /><ref>{{Internetquelle |autor=Lothar Trampert |url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |titel=Ray Davies & The Kinks |werk=Gitarre & Bass 10/1998 |datum=1998-08-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090911182915/http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |archiv-datum=2009-09-11 |abruf=2017-05-21 |offline=1 }} {{Webarchiv|url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |wayback=20090911182915 |text=Ray Davies & The Kinks |archiv-bot=2026-05-23 15:46:31 InternetArchiveBot }}</ref> Tallriek Gruppen wurrn in de Vergangenheit un ok noch van Daag dör hör Musik inspireert, so to’n Bispeel [[The Jam]] un [[The Pretenders]].<ref name="HallofFame">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref><ref name="RollingStoneWebsite">''{{Webarchiv|url=http://www.rollingstone.com/music/artists/the-kinks/biography |wayback=20150111065426 |text=rollingstone.com }}''; Band-Biografie, afropen an’n 23. September 2014.</ref> == Geschichte == De Kinks wurrn Enn’n 1963 in Nord-[[London]] vun de Bröers [[Ray Davies|Ray]] un [[Dave Davies]] grünnd,<ref>Savage, John: ''The Kinks – The Official Biography'', 1984, S.&nbsp;17.</ref> nahdem se tovör ünner de Naam „The Ravens“ (för en körten Tiet ok: „Robert Wace & The Boll-Weevils“)<ref>Wace, in den Anfangsjohren en vun mehreren Managern vun de Kinks, harr sück vörövergahnd ok as Leadsänger versöcht; vgl. Visitenkarte bi Savage, as baben, S.&nbsp;16, as ok: ''Tales of Ordinary Madness'' in: ''Mojo'', March 2006, S.&nbsp;72.</ref> kien Spood haarrt harrn. In‘n Januar 1964 kreegen se en Plaatenverdrag bi [[Pye Records]] un wurrn vun [[Shel Talmy]] produzeert.<ref>John Savage, wie oben, S.&nbsp;21.</ref> An’n 24. Januar 1964 stunnen se eerstmals in dat Pye-Tonstudio un hemm veer Titel upnommen. De wurrn up twee Single-Plaaten presst, de stilistisch noch stark an de fröh Beatles anlehnt weern un kien Beachtung funnen. An’n 12. Juli 1964 entstunn hör darte [[Single (Musik)|Single]], ''[[You Really Got Me]]'', mit de de hör de internatschonal Dörbröök gelung.<ref name="AMG">{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/artist/mn0000100160 |titel=The Kinks Songs, Albums, Reviews, Bio & More |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> Dat Stück mit den berühmten [[Riff (Musik)|Gitarrenriff]] wurrd gelegentlich as de Anfang vun den [[Hard Rock]] ansehen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/song/mt0007109441 |titel=You Really Got Me by The Kinks - Track Info {{!}} AllMusic |sprache=en |abruf=2022-06-18}}</ref> und entwickelte sich zum [[Millionenseller]].<ref>Joseph Murrells, ''Million Selling Records'', 1985, S.&nbsp;193&nbsp;f.</ref> Insbesünnere bit 1967 harr de Band tallriek wiedere Hitparadenerfolge in [[Europa]] un den [[USA]]. Dorbi hett sück Ray Davies ünner annern mit Kompositschonen as ''[[Sunny Afternoon]],'' ''Dead End Street'' un ''Waterloo Sunset'' neben [[John Lennon]] un [[Paul McCartney]] en Naam as en vun de besten britischen Songschriever maakt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.theguardian.com/uk/2003/dec/31/christmas2003.monarchy |titel=CBEs for Ray Davies and Eric Clapton |datum=2003-12-31 |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.rollingstone.com/artists/raydavies/articles/story/19361205/the_lonely_kink |text=''rollingstone.com'' |wayback=20081208195200}}, afropen an’n 27. September 2014.</ref> En Uptrittsverbot in de Johren 1965 bit 1969 in den USA, Oorsaak weer en Striet mit de US-amerikaansch Musikergewarkschap, hett to disse Tiet aber den entscheeden Spood in de USA verhinnert. <ref name="RollingStoneWebsite" /><ref name="AMG" /> De fröhen [[Schallplaat|Langspeelplatten]] vun de Grupp ''(Kinks, Kinda Kinks, [[The Kink Kontroversy]])'' weern för de Tiet typische nich tosommenhangend Kollektschonen vun Hitsingles, [[Coverversion]]en un sülvst schreeven üllmaterial. Neben den Hits sünd ut disse Tiet (1964/1965) vör allen Stücke bekannt as de Ballade ''Stop Your Sobbing,'' dat atmosphärisch-bedrohliche ''Nothin’ in the World Can Stop Me Worryin’ ’bout that Girl,'' de [[Extended Play|EP]]-Klassiker ''A Well Respected Man,'' dat verqueer ''I’m on an Island'' as ok de beid [[B-Siet|B-Sieden]] ''Where Have All the Good Times Gone'' un ''I’m Not Like Everybody Else.'' Mit ''[[Face to Face (The-Kinks-Album)|Face to Face]]'' hemm de Kinks 1966 de Langsprelplaat as eegenständige Kunstform opdeckt.. Eerstmals weern in en atmosphärisch dichten Mischung ahn Utnahm Davies-Eegenkompositschonen to hören. Dat Album entholt mit ''Dandy'' ok den eenzigen Nummer-een-Hit vun de Kinks in [[Düütschland]]. En vun den Arrangements her noch afwesselndriekere Kollektschoon an Leedern hett de Nahfolger ''[[Something Else by The Kinks]]'' vun 1967 boden. Allerdings weer bi dit Övergangsalbum ok en gewisser Mangel an Tosommenhang fasttostellen, de dör de uneenheitlich [[Musikproduzent|Produktschoon]] noch verstärkt wurr. Kurioserwies is dit Problem in de [[Stereofonie|Stereo]]-Version vun dat Album völ öffensichtlicher as in de [[Monophonie (Elektroakustik)|Mono]]-Faaten, de folgerichtig ok för de [[Remastering|remasterte]] Verapenlichung up [[Compact Disc Digital Audio|CD]] bruukt wurr. 1968 keem dat [[Konzeptalbum]] ''[[The Kinks Are the Village Green Preservation Society|The Village Green Preservation Society]]'' herut. Dat Album kunn sück dormals kommerziell nich neben den to glieker Tiet herutbrocht Alben vun de Beatles ''([[The Beatles (Album)|Wit Album]])'' un vun de Rolling Stones ''([[Beggars Banquet]])'' dörsetten, wiel dormals dat Publikum vun dat opsternatsche Johr 1968 an völlig anner Themen interesseert weer. Lang Tiet meest vergeeten, gellt dat hüüd faken as dat beste Album vun de Band. Mit ''[[Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)]]'' folg 1969 en wieder Konzeptalbum. Dat vertellt de Geschichte vun den Teppichlegger Arthur, de de Sinnlosigkeit vun sien Leven erkennt, an [[Winston Churchill]] twiefelt un vun de Flucht nah [[Australien]] dröömt. Trotz en interessant Konzept, wiet weg vun den ''[[Tommy (The Who)|Tommy]]-''Glamour vun den [[The Who|Who]], kunn dat Album in musikalisch Hensicht nich an de Qualität vun den Vörgänger anknütten. 1970 hemm de Kinks mit ''[[Lola versus Powerman and the Moneygoround, Part One]]'' nochmals en Konzeptalbum herutbrocht, up dat sück Ray Davies eegen Erfahrungen verarbeitend kritisch un zynisch mit den Gepflogenheiten un Dwang vun de Musikindustrie utnannersetten dee. Musikalisch hett sück de Band vun britisch Fiensinnigkeit weg bewegt un mehr up de US-amerikaansch klingenden Stadionrock sett. Mit ''Apeman'' un insbesünnere ''[[Lola (Leed)|Lola]]'' weern ok weer twee internatschonale Single-Hits enthollen. De Text vun ''[[Lola (Lied)|Lola]]'' gull to de Tietpunkt vun dat Herutkommen as anstößig, wiel Ray Davies över en sexuelle Betrecken tüschen en [[Transvestitismus|Transvestiten]] un en heterosexuellen Mann sung – angevlich inspireert vun en persönlich belevnis. Aber nich dorum hett de [[British Broadcasting Corporation|BBC]] sück vörstellt, dat Leed up den [[Indizierung|Index]] to setten, sonnern wegen vermoot [[Schleichwarf]] för [[Coca-Cola]] in de inleitend Strophe vun de Albumversion vun dat Leed: „… where you drink champagne and it tastes just like Coca-Cola …“. För de Singleversion wurr dorüm „Coca-Cola“ dör „Cherry-Cola“ ersettt. 2007 wurr dat Stück in en Warfspot för Coca-Cola bruukt. Nah den Soundtrack för den Film ''Percy'' ut dat Johr 1971 (en Kummedie [[Elke Sommer]] un [[Britt Ekland]]) keem in dat sülvig Johr dat Album ''[[Muswell Hillbillies]]'' herut, dat ünner Kritikern as en vun de besten Verapenlichungen vun de Band gellt: ahn Hitsingle, aber in sück slooten un stimmig, de Musik düchtig US-amerikaansch präägt un up de Hööcht vun de Tiet, krachmakend [[Vaudeville]]-Rock mit [[Country-Musik|Country]]-Anlehn to melancholisch anhauchten Texten. 1972 folg ''[[Everybody’s in Show-Biz]],'' dat mit ''[[Celluloid Heroes]]'' de luut eegen Utseggen best Ballade vun Ray Davies enthull. Dat Düppelalbum (en Studio- un en Livealbum) hett sück aber an beid Sieden vun den [[Atlantik]] schlecht verköfft, blot de an’n 5. Mai 1972 herutbrocht Single ''Supersonic Rocket Ship'' reck in England Platz 16 in de Charts. In de Jahren 1973 bit 1976 geev dat en Reeg vun textlastigen Konzeptalben (''Preservation Act 1/2'', ''Schoolboys in Disgrace'', ''Soap Opera''), de in de Bewertung bi Fans un Kritikern umstreeden sünd un sück ok schlecht verkoopen leeten. Immerhin kreeg Ray Davies to disse Tiet sien Drogen- un Alkoholprobleme in Greep. Eerst in de laat 1970er Johren gelung den Kinks vör allen in den USA en kommerzielles Comeback: Ray Davies – anreegt dör de mittlelrwiel spoodriek [[Punk (Musik)|Punkmusik]] – erinner sück mit den Alben ''Sleepwalker'' (1977), ''Misfits'' (1978) un ''Low Budget'' (1979) an den kraftvullen, stringenten Sound vun de Anfangsjohren. Besünners dat toletzt nöömt Album harr in den USA grooten Spood un reck dor Platz 11 in de Albumhitparade. En Tosommenfaaten vun de besten Stücke vun de letzt dree Alben finnd sück up dat 1980 herutbrocht, live inspeelt Album ''One for the Road''. In den [[1980er]] Johren folgten noch ''Give the People What They Want'' (1981) mit ''Art Lover, State Of Confusion'' (1983) mit den Hitsingles ''Come Dancing'' (Dezember 1982), en letzten grooten Spood in England un den USA, un ''Don’t Forget to Dance'' (Oktober 1983), denn ''Word of Mouth'' (1984) mit de Single ''Do It Again'' as ok 1986 ''Think Visual,'' dat ''Lost & Found'' un ''How Are You?'' enthull. De Slagtüüchspeler Mick Avory is 1984 utscheeden. He weer immer dat ruhige utgliekend Element bi de ständig Striedereen in de Band un in de Studioarbeitween, harr aber sluutend noog vun de Spannungen tüschen de Davies-Bröers. Wesentlich för sien Utstieg weer, dat Avory un Dave Davies övereenstimmend verklort harrn, nich mehr mitnanner arbeiten to wullen.<ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%201.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 1: „My First Impression Was That They Were Gay!“ |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%202.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 2: “Not many drummers from West Molesey have done that!” |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref> Sien Nahfolger wurr Bob Henrit, de tovör – ebenso as Jim Rodford – Liddmaat vun de Band ''[[Argent]]'' ween weer. 1990 wurr de Band in de „[[Rock and Roll Hall of Fame]]“ upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref> De Kinks wurrn bit hüüd nich offiziell uplöst, besteiht aber woll nich mehr, dat letzte reguläre Studioalbum ''Phobia'' wurr all 1993 herutbrocht, twee wiedere Studioupnahmen geev dat noch 1996 up dat Album ''To the Bone,'' dat ansonsten Liveupnahmen un Neeinspeelungen vun de gröttsten Erfolge vun de Band enthollt. En letzt Mal ünner de Naam „The Kinks“ is de Band in’n Juli 1996 in Oslo bi dat Norwegian-Wood-Festival uptreeden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.norwegianwood.no/ |titel=www.norwegianwood.no |archiv-url=https://web.archive.org/web/19990125101658/http://www.norwegianwood.no/ |abruf=2022-06-18}}</ref> De Bröers Davis fungen in de Folge an, alleen oder mit Band up Tournee to gahn. Ray Davies is dorbi ünner annern ok un Fan-Drapen mit de Band „Kast Off Kinks“ uptreeden, in de ok mehrere ehmalge Liddmaaten vun de Band as Mick Avory, John Dalton, John Gosling, Jim Rodford un Bob Henrit spelen deen. Faken weer upkommend, ok vun Ray Davies street Gerüchte, de Kinks wüürn weer gemeensam spelen, gellen wegen de nich lööst Probleme tüschen den Davies-Bröers intüschen as nich wohrscheinlich. 2007 schreev Dave Davies in sien Internet-Forum, he würr sück nie nich weer mit sien Bröer in’t Studio setten, hööchstens live spelen, all anner weer en Tortur.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160921200825/http://www.davedavies.com/forum/index.php?PHPSESSID=n2K6qowPrAEbDn9PUPNv92;wwwRedirect;id=445 |titel=Dave Davies Message Board - Index |datum=2016-09-21 |abruf=2023-01-21}}</ref> Ray Davies wedderum hett seggt, wenn he över en Weddervereenigen nahdenken dee, grundsätzlich blots över en nee Album.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pastemagazine.com/music |titel=Paste Music - Guides to the Best Albums, Reviews and Live Music Video |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> An‘n 18. Dezember 2015 geev dat aber in London den eersten gemeensamen Upträe vun de beid siet 1996, as Ray bi en Liveupträe vun sien Bröer up de Bühne beeden wurr; beid hemm ünner annern ''You Really Got Me'' tosommen speelt. De Naamsrechte för ''The Kinks'' liggen bi de Bröers Davies gemeensam. [[Peter Gabriel]] hett up dat 2020 herutbrocht [[Musikalbum#Studioalbum/Livealbum|Studioalbum]] mit den Naam ''[[Scratch My Back]]''<ref name="PG-Scratch My Back-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Christian Gerhardts, Martin Klinkhardt, Steffen Gerlach |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-Scratch-My-Back-CD-Rezension-s347.html |titel=Peter Gabriel – Scratch My Back |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2010 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-Scratch My Back-5years-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/news/scratch-my-back-5-years-on/ |titel=Scratch My Back 5 years on |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2015-02-15 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-01}}</ref> dat Leed ''Waterloo Sunset'' vun The Kinks in en [[Orchester|orchestralen]] Faaten [[Coverversion|covert]], dat sluutend as [[Bonustrack]] up de tweet CD vun de ''Special Edition''herut keem. [[Ray Davies]] hett dat aber aflehnt, an dat later in dat Johr 2013 herutbrocht [[Kompilatschoon (Musik)|Kompilatschons]]-[[Musikalbum|Album]] vun dat Folgeprojekt ''[[And I’ll Scratch Yours]]''<ref name="PG-And I'll Scratch Yours-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Thomas Schrage |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-And-Ill-Scratch-Yours-CD-Rezension-s615.html |titel=Peter Gabriel - And I'll Scratch Yours - Zweiter Teil; Verspätung: drei Jahre |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2013 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-And I’ll Scratch Yours-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/release/and-ill-scratch-yours/ |titel=And I’ll Scratch Yours - Released 23rd September, 2013 |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2013-09-23 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-17}}</ref> deeltonehmen un wurr dör en anner Künstler ersett. De Bassist Peter Quaife, en Grünnensliddmaat vun de Grupp, muss sück mehr as teihn Johr lang wegen en Nierenverseggen en [[Dialyse]]therapie ünnertrecken. He is an’n 23. Juni 2010 storven.<ref>{{Literatur |Autor=Claire Noland |Titel=Pete Quaife, original bassist for the Kinks |Datum=2010-06-29 |ISSN=0190-8286 |Online=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/06/28/AR2010062804972.html |Abruf=2023-01-21}}</ref> Jim Rodford (ebenfalls Bass) keem all an’n 20. Januar 2018 in dat Öller vun 76 Johren an den Folgen vun en Trappenstört to Dood. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.rollingstone.com/music/news/jim-rodford-kinks-and-argent-bassist-dead-at-76-w515670 |wayback=20180121215753 |text=Jim Rodford, Kinks and Argent Bassist, Dead at 76 }}, afropen an’n 22. Januar 2018 (engelsch)</ref> In‘n Juni 2018 hett Ray Davies de Arbeit an en nee Studioalbum bestätigt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/kinks-feiern-reunion-und-veroeffentlichen-neues-album-1521315/ |titel=The Kinks feiern Reunion und veröffentlichen neues Album |datum=2018-06-26 |abruf=2020-05-26 |sprache=de-DE}}</ref> De ''[[Rolling Stone]]'' hett de Kinks up Rang 65 vun de 100 gröttsten Musiker vun all Tieden list.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-kinks-20110420 |titel=100 Greatest Artists of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2010-12-02 |abruf=2017-08-08 |sprache=en}}</ref> == Film == * ''The Kinks. Die bösen Jungs des Rock'n' Rolls.'' [[Dokumentatschoon]], 50 Min., FR 2020, Regie: Christophe Conte.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |titel=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |abruf=2020-05-26 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |wayback=20200804100913 |text=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |archiv-bot=2026-05-23 15:46:31 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * John Mendelssohn: ''The Kinks Kronikles''. Quill, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-688-02983-3. * Johnny Rogan: ''The Kinks. A Mental Institution''. Proteus Publishing Company, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-86276-064-X. * [[Jon Savage]]: ''The Kinks – The Official Biography''. Faber and Faber Limited, London 1984, ISBN 0-571-13379-7. * Jacques Vincent / Didier Delinotte: ''The Kinks''. Librairies Parallèles, Paris 1993. * Rebecca Bailey (Hrsg.): ''The Kinks. Reflections On Thirty Years Of Music''. Trillium Publications, Kentucky 1994, ISBN 0-9640755-1-2. * Neville Martin / Jeffrey Hudson: ''The Kinks – Well Respected Men''. Castle Communications, Chessington / Surrey 1996, ISBN 1-86074-135-5. * Thomas M. Kitts / Michael J. Kraus (Hrsg.): ''Living On A Thin Line: Crossing Aesthetic Borders With The Kinks''. Illustrationen von Pete Quaife. Rock ’n’ Roll Research Press, Rumford / Rhode Island 2002, ISBN 0-9641005-4-1. * Andy Miller: ''The Kinks Are Village Green Preservation Society''. Continuum International Publishing Group, New York/London 2003, ISBN 0-8264-1498-2. * Peter Krause: ''The Kinks. A Rock ’n’ Roll Fantasy''. Parthas Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-86601-432-5. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.thekinks.info/ Offizielle Website] * [http://www.kindakinks.net/ Dave Emlen's Unofficial Kinks Website] * [http://www.davedavies.com/ Website vun Dave Davies] * [http://www.tantepop.de/2012/09/album-fur-album-kinks.html Rezensionen aller Studioalben bei Tante Pop] * [http://www.tabularasamagazin.de/fuenfzig-jahre-rockmusik-aus-london-the-kinks/ Karl-Heinz Hense: ''Fünfzig Jahre Rockmusik aus London''] * {{Internetquelle |url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |titel=Kinks: Interview With Mick Avory |werk=www.pennyblackmusic.co.uk |datum=2011-03-20 |abruf=2017-05-21 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |wayback=20161024205900 |text=Kinks: Interview With Mick Avory |archiv-bot=2026-05-23 15:46:31 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="dz"> {{Literatur |Autor=Böckem, Jörg |Titel=Ray Davies: Ich habe einen Traum |Sammelwerk=[[Die Zeit]] |Datum=2006-05-17 |Online=http://www.zeit.de/2006/21/Traum_2fDavies_21}} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=k|GND=5066867-5|LCCN=n/84/54310|VIAF=268270093|REMARK=Zweite VIAF mit zweiter GND und zweiter LCCN: 139488216}} {{SORTIERUNG: Kinks, The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] 19ri60k6rp8cd2063arauqjuop99c4d 0 178540 1066341 1066045 2026-05-23T14:32:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066341 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM=Seoul |NAAM_INHEEMSCH= '''Seoul'''<br / >'''Besundere Stad Seoul'''<br /><small>{{S|ko|서울특별시서울特別市|Seoul Teukbyeolsi}}</small> |SITT=Seoul ([[Jung-gu (Seoul)|Jung-gu]]) |STAAT=Süüdkorea |LIGGT_IN= {{KOR}}<br/> Besundere Stad Seoul |WAPEN=Seal of Seoul, South Korea.svg|FLAGG=Flag of Seoul.svg |MOTTO= |KOORT= |KOORT2=Seoul in South Korea 2023.svg| FLACH=605.52 |HÖÖCHD=35 |HÖÖCHD_REF= |KOOR_NS=37.565654 |KOOR_OW=126.978135 |INWAHNERS=9766886 |INWAHNERS_TIET=2019 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=https://english.seoul.go.kr/ |ÖÖRD=25 Bezirke (Gu) |GEMEENSLÖTEL=}} '''Seoul''' ({{S|ko|서울|Seoul}} {{IPA|sʌ.ul/sɔʊl}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstad]] van [[Süüdkorea]]. Amtlik heet de Stad „Besundere Stad Seoul“ ({{Lang|ko|서울특별시|Seoul Teukbyeolsi}}), wat bedüd dat Stad den glieken Status het as de süüdkroeaanschen Provinzen. In Seoul lèvet wat bi 9,8&nbsp;Millionen (2019). De Stad es dat Zentrum van’r Metropoolregioon Sudogwon ({{Lang|ko|수도권}}, {{Lang|ko|首都圈}}), in de 25,4&nbsp;Millionen Minschen (2015) lèvet,<ref name="Volkszählung">{{Internetquelle |url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |titel={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |hrsg=Ministerium für Verwaltung und Inneres (MOGAHA, {{lang|ko|행정자치부}}) |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |archiv-datum=2011-03-03 |abruf=2018-02-23 |sprache=ko |kommentar=Originalwebseite nicht mehr verfügbar }} {{Webarchiv|url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |wayback=20110303195830 |text={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |archiv-bot=2026-05-23 14:32:03 InternetArchiveBot }}</ref> wat een Drüddel van allen Minschen up den koreaanschen Halveiland es. Sudogwon geld för enen van den gröttsten Metropoolregionen weltwied. Seoul es nich olleen Höövdstad man ook dat Zentrum för Finansen, Kultuur, Universitäten un Hoogscholen in Süüdkorea. Vèle grote Firmen as [[Samsung]], LG un Hyundai hebbet œren Sitt in Seoul. De Stad richte 1988 den olmypschen Summerspèle un 2002 de [[Football-Weltmeesterschop 2002|Football-Weltmeesterschop]]. Seoul es ook de Middelpunkt för den K-Pop, vundeswègen 2018 œver 9,5 Millionen Touristen Seoul besöchten, wat de Stad ene mang den meest besochten Städen weltwied maket.<ref>{{Internetquelle |url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |titel=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |werk=[[MasterCard]] |datum=2018-09-25 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180928121613/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |archiv-datum=2018-09-28 |archiv-bot=2023-01-08 19:32:47 InternetArchiveBot |abruf=2019-05-04 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |wayback=20180928121613 |text=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |archiv-bot=2026-05-23 14:32:03 InternetArchiveBot }}</ref> Ol 18&nbsp;v. Chr. bis 475 was Seoul Höövdstad van Köningriek [[Baekje]] un in’r Tied van 1394 bet 1910 ook Höövdstad van den Joseon-Riek un den Koreaanschen Keiseriek. 1945 worde Seoul offitschell Höövdstad van’r [[Süüdkorea|Republik Korea]] un was na dat Grundgesett van [[Noordkorea]] bet 1972 ook de noordkoreaansche Höövdstad, as [[Pjöngjang]] de offitschele Höövdstad worde, van wo Noordkorea na’n [[Tweete Weltkrieg|tweden Weltkrieg]] dat Land provisoorsch regeerd hadde. == Persöönlikheden == * [[Kim Jeon]] (1458–1523), koreaanschen Politiker, neokonfuzianischen Philosouph un Dichter == Bilder == <gallery> Aerial view of Seoul 1.jpg|Blick van bòven up Seoul Downtown Seoul.jpg|Binnenstad Seoul </gallery> == Literatur == * Robert Nilsen: ''South Korea Handbook.'' 3. Auflage. Moon, Emeryville Cal 2004, ISBN 1-56691-418-3, S. 157ff. * Dirk Bronger: ''Manila-Bangkok-Seoul. Regionalentwicklung und Raumwirtschaftspolitik in den Philippinen, Thailand und Südkorea''. Institut für Asienkunde, Hamborg 1997, ISBN 3-88910-178-X. * Beom Chu: ''An der Tradition orientierter Wohnungs- und Städtebau: Entwicklung eines Konzeptes für die Neuordnung historischer Wohngebiete in Seoul.'' Vertrieb für Bau- und Planungsliteratur, Düörpm 1999, ISBN 3-929797-53-4. * Lothar Coenen (Hrsg.): ''Der Wind weht aus dem Süden. Zeugnisse aus Seoul.'' Calwer, Stuttgart 1990, ISBN 3-7668-3109-7. * Young-Jun Lee: ''Luftreinhaltepolitik im städtischen Ballungsraum Seoul.'' Verlag für Wissenschaft und Forschung, Berlin 1994, ISBN 3-930324-09-1. * In-Ju Song: ''Analyse des Stadtökosystems als ökologische Grundlage für die Stadtplanung. Am Beispiel von Seoul.'' Verlag Dr. Kovac, Hamborg 1998, ISBN 3-86064-800-4. * Martin Robinson: ''Seoul.'' Lonely Planet, Melbourne 2003, ISBN 1-74059-218-2. (Englischer Reiseführer) * Keith Pratt: ''Old Seoul.'' Oxford University Press, Oxford 2002, ISBN 0-19-593087-8. * Peter Messingfeld: ''Abenteuer Seoul'' Verlag Lydia Messingfeld, 2008, ISBN 978-3-00-024362-2 (Deutscher Kultur- und Reiseführer) == Weblinks == * Offitschelle Webstède [https://www.seoul.go.kr/ koreaansch] un [https://english.seoul.go.kr/ engelsch] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Seoul]] [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Süüdkorea]] 41zubp2naxaj9yip8h77w7q7oaymd5a 0 178642 1066330 1066035 2026-05-23T14:03:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066330 wikitext text/x-wiki [[Datei:Robert Solow by Olaf Storbeck.jpg|mini|Robert Solow (2008)]] '''Robert Merton Solow''' (* [[23. August]] [[1924]] in [[New York City|New York]]; † [[21. Dezember]] [[2023]] in [[Lexington (Massachusetts)|Lexington]]<ref>{{Literatur |Autor=Robert D. Hershey Jr, Michael M. Weinstein |Titel=Robert M. Solow, Groundbreaking Economist and Nobelist, Dies at 99 |Sammelwerk=The New York Times |Datum=2023-12-21 |ISSN=0362-4331 |Online=https://www.nytimes.com/2023/12/21/business/robert-solow-dead.html |Abruf=2023-12-21}}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Ökonom]]. He kreeg 1987 den [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen]] för sien Arbeiten över ökonomische [[Wertschapswasdom|Wasdomstheorien]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1987/|titel=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1987|hrsg=nobelprize.org|autor=|zugriff=2014-10-28|sprache=en}}</ref> Dorneben weer he ok Dräger vun den Orden [[Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]] un de [[Presidential Medal of Freedom]] (2014).<ref>{{Internetquelle|url=http://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/robert-merton-solow?m=4&u=9&p=2|titel=Robert Merton Solow Orden Pour le Mérite|hrsg=orden-pourlemerite.de|autor=|zugriff=2014-10-28}}</ref> Veer vun sien Schölers, [[George Arthur Akerlof|George Akerlof]], [[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph Stiglitz]], [[Peter Arthur Diamond|Peter Diamond]] un [[Paul Robin Krugman|Paul Krugman]], heem egenständige Nobelpriesen kreegen. == Leven == Solow wurr 1924 in den New Yorker Bezirk [[Brooklyn]] in en jöödsch Familie boren un is dor upwussen. Sien 1940 anfungen Studium wurr dör en dreejohrigen Kriegsinsatz ünnerbraaken. 1949 kreeg he an de [[Harvard University]] sien Doktertitel ([[Ph.D.]]). Sien wichtigst Lehrer weer [[Wassily Leontief]]. Dornah is he an de [[Columbia University]] wesselt un anslutend as [[Assistant Professor]] to dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT), wo he siet 1958 ordentlicher Perfesser weer. 1956 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] wählt, 1972 in de [[National Academy of Sciences]], 1975 in de [[British Academy]]<ref>{{Internetquelle| url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/fellows/robert-solow-FBA/| titel=Fellows: Robert Solow| hrsg=British Academy| zugriff=2020-12-02}}</ref> un 1980 in de [[American Philosophical Society]].<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Robert+M.+Solow&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: Robert M. Solow| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-12-27}}</ref> Siet 1999 weer he Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ria.ie/robert-m-solow| titel=Members: Robert M. Solow| hrsg=Royal Irish Academy| zugriff=2019-05-12}} {{Webarchiv|url=https://www.ria.ie/robert-m-solow |wayback=20190512144300 |text=Members: Robert M. Solow |archiv-bot=2026-05-23 14:03:02 InternetArchiveBot }}</ref> 1979 stunn Solow de [[American Economic Association]] as wählt Präsident vör.<ref name="AEA">{{Internetquelle|url=https://www.aeaweb.org/honors_awards/officerspast.php|sprache=en|zugriff=2015-10-28|titel=Past and Present Officers|hrsg=aeaweb.org ([[American Economic Association]])}}</ref> == Forschung == [[Datei:Solow natmedal.jpg|mini|Robert Merton Solow kriggt 1999 vun [[Bill Clinton]] de [[National Medal of Science]].]] Sien wichtigsten Bidrag to de Wetenschap hett Solow all 1956 brocht, as sien Upsatz ''A Contribution to the Theory of Economic Growth'' herut keem. Dorin hett he dat [[Solow-Modell]] entwickelt, dat langfristig Wertschapswasdom in en Volkswertschap blots dör [[Technischer Fortschritt|technischen Fortschritt]] verklort. 1957 hett he mit Hülp vun [[Empirie|empirischen]] Henwiesen an dat Bispeel vun de USA sien Theorie nahwiest. Er funn herut, dat en Grootdeel vun dat amerikaansch Wertschapswasdom in de eerst Hälft vun dat 20. Johrhundert vun technologischen Fortschritt vörandreven wurr ([[totale Faktorproduktivität]]) un blots en düchtig lütten Deel dör den stiegend Insatz vun [[Arbeit (Volkswertschapslehre)|Arbeit]] un [[Kapitaal]]. Neben sien Arbeiten to dat Wertschapswasdom hett Solow ok fundamentale Bidrääg to de Arbeitsmarktökonomie leist, to’n Bispeel de Lohnsetten. Mehrere ökonomisch Konzepte dragen sien Naam, as dat [[Totale Faktorproduktivität|Solow-Residuum]] (Wasdom), de [[Solow-Stiglitz-Effizienzbedingung]] (Ressourcenökonomik) un de [[Solow-Elastizität]] (Effizienzlohntheorie). == Schriften == * ''A Contribution to the Theory of Economic Growth.'' In: ''Quarterly Journal of Economics.'' Band 70, Februar 1956, S. 65–94. * ''Technical Change and the Aggregate Production Function.'' In: ''Review of Economics and Statistics.'' Band 39, August 1957, S. 312–320. * mit Robert Dorfman und [[Paul A. Samuelson|Paul Samuelson]]: ''Linear Programming and Economic Analysis.'' McGraw-Hill, New York 1958 * ''The New Industrial State or Son of Affluence.'' In: ''The Public Interest.'' Fall 1967, S. 108. * ''Capital Theory and the Rate of Return.'' 1963. * ''The Economics of Resources or the Resources of Economics.'' In: ''American Economic Review.'' Band 64, 1974, S. 1–14. * ''Wage Bargaining and Employment.'' In: ''American Economic Review.'' Band 71, 1980, S. 896–908. * {{Literatur|Titel=An almost practical step toward sustainability: an invited lecture on the occasion of the Fortieth Anniversary of Resources for the Future |Verlag=Resources for the Future |Ort=Washington, DC |Datum=1992 |ISBN=978-0-915707-92-8}} * {{Literatur |Titel=Work and welfare |Verlag=Princeton University Press |Ort=Princeton, NJ |Datum=1998 |Reihe=The University Center for Human Values series |ISBN=978-0-691-05883-2}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Growth theory: an exposition; the Radcliffe lectures, delivered in the University of Warwick 1969; Nobel Prize lecture 1987; the Siena lectures, delivered in the University of Siena 1992 |Auflage=2 |Verlag=Oxford Univ. Press |Ort=New York |Datum=2000 |ISBN=978-0-19-510903-0}} == Weblinks == {{Commons|Robert Solow}} * [https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd%3A118994204 Indrag bi EconBiz] * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1987/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118994204 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118994204 Indrag in Düütsche Digitale Bibliothek] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118994204|LCCN=n50013075|NDL=00457147|VIAF=108671555}} {{SORTIERUNG:Solow, Robert Merton}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] 5juw6vimr4wmyils89ac9xn43ld102m 0 179064 1066315 1057773 2026-05-23T13:49:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066315 wikitext text/x-wiki [[Datei:Reinhard Selten2.jpg|mini|hochkant|Reinhard Selten (2001)]] '''Reinhard Justus Reginald Selten''' (* [[5. Oktober]] [[1930]] in [[Breslau]]; † [[23. August]] [[2016]] in [[Posen]]<ref>{{Literatur |Autor=Philip Plickert |Titel=Trauer um berühmten Ökonom: Wirtschaftsnobelpreisträger Reinhard Selten gestorben |Sammelwerk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |Datum=2016-09-01 |ISSN=0174-4909 |Online=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wirtschaftswissen/trauer-um-beruehmten-oekonom-wirtschaftsnobelpreistraeger-reinhard-selten-gestorben-14415860.html |Abruf=2016-09-01}}</ref>) weer en düütsch [[Volkswertschapslehre|Volkswert]] un [[Mathematik]]er. 1994 kreeg he as bither eenzig Düütscher <ref>{{Internetquelle |url=http://www.manager-magazin.de/politik/weltwirtschaft/nobelpreistraeger-spieltheoretiker-reinhard-selten-wurde-85-jahre-alt-a-1110542.html |titel=Nobelpreisträger: Spieltheoretiker Reinhard Selten wurde 85 Jahre alt - manager magazin |abruf=2016-09-02}}</ref> tosommen mit [[John Forbes Nash, Jr.|John Nash]] un [[John Charles Harsanyi]] den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] för de gemeensamen Leistungen up dat Rebeet vun de [[Speeltheorie]]. == Leven == Selten sien Vader weer [[Jodendom|Jööd]], de mit en Protestantin verheiraadt weer. Reinhard Selten gull dorüm in de Tiet vun dat [[Dart Riek]] as [[Halfjööd]]. De Vader bedreev en [[Lesezirkel]], den he aber wegen sien jöödsch Afstammen Miden vun de 1930er Johren upgeven muss. He is 1942 nah lang swoor Krankheit storven. Mit 14 Johren muss Selten dat [[Gymnasium]] wegen sien jöödsch Afstammen verlaaten. Anfang 1945 sünd he un sien Familie vör de anrullen [[Rood Armee]] ut Breslau flücht. Över Sassen un Öösterriek keemen se slutend nah Hessen. Dor hett he af 1946 weer en höhere School besöcht un bestunn 1951 sien Abitur an dat Geschwister-Scholl-Gymnasium in [[Melsungen]] mit Utteknung.<ref>[http://www.kulturwerk-schlesien.de/kulturlandschaftschlesien/nobelpreistraeger/portrait-der-nobelpreistraeger/353._-_Nobelpreis_fuer_Wirtschaftswissenschaften_an_Reinhard_Selten.html Levensloop up de Online-Siet vun de "Stiftung Kulturwerk Schlesien"; afropen an’n 2. Juni 2015 (is aber nich mehr vörhannen).] {{Webarchiv|url=http://www.kulturwerk-schlesien.de/kulturlandschaftschlesien/nobelpreistraeger/portrait-der-nobelpreistraeger/353._-_Nobelpreis_fuer_Wirtschaftswissenschaften_an_Reinhard_Selten.html |wayback=20171201081312 |text=Levensloop up de Online-Siet vun de "Stiftung Kulturwerk Schlesien"; afropen an’n 2. Juni 2015 (is aber nich mehr vörhannen). |archiv-bot=2026-03-14 07:41:32 InternetArchiveBot }}</ref> Selten hett [[Mathematik]] an de [[Johann-Wolfgang-Goethe-Universität Frankfurt am Main|Goethe-Universität in Frankfurt am Main]] studeert un kreeg dor 1957 das Diplom. Ansluutend weer he bit 1967 wetenschaplich Mitarbeiter bi [[Heinz Sauermann]]. 1961 hett he sien Doktertitel, ebenfalls in Frankfurt, in Mathematik mit en Arbeit över de ''Bewertung von n-Personenspielen'' to’n Dr. phil.<ref>{{MathGenealogyProject|56908|name=Reinhard Selten}}</ref> kreegen. He weer Gastperfesser in [[University of California, Berkeley|Berkeley]] un hett sück dornah in Frankfort habiliteert. Van 1969 bit 1972 lehr he an de [[Freie Universität Berlin|Free Universität Berlin]] as ok van 1972 bis 1984 an de [[Universität Builefeld]]. An dat [[Zentrum für interdisziplinäre Forschung]] (ZiF) hett he 1987/88 de Forschungsgrupp „Game Theory in the Behavioral Sciences“ leit. Van 1982 bit 2015 weer Selten Liddmaat in’n Beirat vun dat ZiF. 1984 nehm he en Roop an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität]] Bonn an. Dor hett he dat [[BonnEconLab]] upbaut, en Laboratorium för experimentelle Wertschapsforschung, an dat he ok nah sien Emeriteeren aktiv tätig weer. Af 2006 hett he en Akademieprojekt vun de [[Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften und der Künste]] mit den Titel ''Rationalität im Lichte der experimentellen Wirtschaftsforschung''<ref>{{Webarchiv |url=http://www.rilexecon.uni-bonn.de/ |text=Archivierte Kopie |wayback=20101106115513}}</ref> leit. 1959 hett he Elisabeth Langreiner heiraadt, de 2014 storven is. Dat kinnerlos Ehepaar hett in [[Ittenbach|Königswinter-Ittenbach]] wahnt. == Wirken == Selten hett 1965 dat Konzept vun dat [[Teilspielperfektes Gleichgewicht|teilspielperfekten Gleichgewichts]] un 1975 dat Konzept vun dat [[Trembling-hand-perfektes Gleichgewicht]] entwickelt. 1994 wurr hüm för sien Bidrag in de [[Speeltheorie]] de [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen|Alfred-Nobel-Gedächtnispreis für Wirtschaftswissenschaften]] tospraaken, tosommen mit [[John Charles Harsanyi]] un [[John Forbes Nash Jr.|John Nash]]. He wurr todem dör sien Arbeiten in den Beriek vun de [[Inschränkt Ratschonalität]] bekannt (kiek bispeelswies de so nöömt Anspruchsanpassungstheorie vun Sauermann un Selten un dat Konzept vun dat Imitatschonsgliekgewicht vun Ostmann un Selten), un he tell to de Begrünner vun de [[Experimentelle Ökonomie|experimentellen Ökonomie]]. Tosommen mit [[Gerd Gigerenzer]] hett he dat Book ''{{lang|en|Bounded rationality: The [[adaptive toolbox]]}}'' herutbrocht. Sien letzt Wark weer ''{{lang|en|Impulse Balance Theory and its Extension by an Additional Criterion}}''. Reinhard Selten weer Liddmaat vun de [[Econometric Society]] un de [[European Economic Association]] (EEA), deren langjohrig Präsident he weer. He weer Ehrenliddmaat vun de [[American Economic Association]] (AEA). 1990 wurr he Liddmaat vun de [[Academia Europaea]]<ref>[https://www.ae-info.org/ae/Member/Selten_Reinhard Eintrag] up de Internetsiet vun de Academia Europaea</ref> un 2012 Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]].<ref>{{Leopoldina|7689|IDName=reinhard-selten|Name=Reinhard Selten|Kommentar=mit Bild|Datum=1. Februar 2016}}</ref> Todem weer he ordnetlich Liddmaat vun de [[Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften und der Künste]], buterordnetlich Liddmaat vun de [[Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]] un siet 1992 utwärtig Ehrenliddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] un siet 1996 vun de [[National Academy of Sciences]]. He weer Grünnensliddmaat vun de „Internationale Akademie der Wissenschaften San Marino“. Selten hett, ebenso as sien Fru, siet sien Jöögd [[Esperanto]] snackt<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1994/selten/biographical/ Autobiografie]</ref> un hett eenige Warken in Esperanto verfaat un herutgeven, ünner annern över dat Anwennen vun de Speeltheorie up dat Problem vun de Wahl vun en internatischonalen Spraak. Selten hett bi de Europawahl 2009 as düütsch Spitzenkandidat för de List [[Europa – Demokratie – Esperanto]] (EDE). To sien Schölers telle völ Ökonomen un Forscher as [[Bernd Irlenbusch]], [[Axel Ockenfels]], [[Christian Rieck]], [[Bettina Rockenbach]], Abdolkarim Sadrieh, Benny Moldovanu un Rosemarie Nagel. == Ehrungen un Utteknungen == * 1989: [[Ehrendokter]]würde in Ökonomie vun de [[Universität Builefeld]] * 1991: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Johann Wolfgang Goethe-Universität]] Frankfort an’n Main * 1994: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] * 1995: Groot Verdeenstkrüüz mit Steern un Schullerband]] * 1996: [[Verdienstorden vun dat Land Noordrhien-Westfalen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.land.nrw/de/verdienstorden-des-landes-nordrhein-westfalen |titel=Liste der Träger des Landesverdienstordens |hrsg=Staatskanzlei des Landes Nordrhein-Westfalen |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160428052832/https://www.land.nrw/de/verdienstorden-des-landes-nordrhein-westfalen |archiv-datum=2016-04-28 |abruf=2020-06-23}}</ref> * 1996: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Universität Graz]] * 1996: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Universität Breslau]] * 1996: Ehrenprofessur vun de [[Jiaotong-Universität Shanghai]] * 1997: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Norwich University]], USA * 1998: Ehrendokterwürde vun de [[École normale supérieure de Cachan]], Paris * 2000: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Innsbruck]] * 2000: [[Staatspries vun dat Land Noordrhien-Westfalen]] * 2003: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Hongkong]] (CHUK) * 2005: Ehrenprofessur vun de [[Tongji-Universität]] Shanghai * 2006: [[Pour le Mérite|Pour le mérite für Wissenschaften und Künste]] * 2006: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Ossenbrügge]] * 2007: Ehrensenator vun de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn]] * 2009: Ehrendokeorwürde vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen]] * 2010: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Universität Białystok]] * 2010: Ehrenprofessur vun de Nanjing Audit University<ref>{{Webarchiv |url=http://english.nau.edu.cn/webpage/view.jsp?detailid=87301 |text=Bericht von der Verleihung der Ehrenprofessur, Website der Nanjing Audit University |wayback=20110410190752}} engelsch.</ref> De [[Verein für Socialpolitik]] vergifft de nah hüm nöömt [[Reinhard-Selten-Pries]]. 2019 wurr up den nee [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn#21. Jahrhundert|Campus Poppelsdorf]] vun de Universität en Straat nah hüm nöömt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www2.bonn.de/bo_ris/daten/o/pdf/19/1912153.pdf |titel=Straßenbenennung im Bereich des Uni-Campus Poppelsdorf |werk=Ratsinformationssystem |hrsg=Stadt Bonn |datum=2019-07-09 |format=PDF; 133 kB |abruf=2020-04-13}}</ref> == Warken (Utwahl) == === Al Schriever === * ''Bewertung von n-Personenspielen''. Dissertatschoon van’n 24. Juli 1961, Universität Frankfurt, Naturwiss. Fakultät. Frankfurt, 1961. * ''Preispolitik der Mehrproduktenunternehmung in der statischen Theorie''. Habilitatschonsschrift. FU Berlin. Springer, Berlin [u.&nbsp;a.] 1970. (Ökonometrie und Unternehmensforschung, Band 16) * {{Literatur |Autor=Mit [[Otwin Becker]] |Titel=Experiences with the Management Game SINTO-Market |Sammelwerk=Beiträge zur experimentellen Wirtschaftsforschung |Band=2 |Hrsg=[[Heinz Sauermann]] |Verlag=J.C.B. Mohr (Paul Siebeck) |Ort=Tübingen |Datum=1970 |Seiten=136–150}} * Mit [[Werner Güth]]: ''Macht Einigkeit stark? Spieltheoretische Analyse einer Verhandlungssituation''. (= ''Working papers / Institute of Mathematical Economics.'' Nr. 58). Institut für Mathemat. Wirtschaftsforschung an der Univ. Bielefeld, Bielefeld 1977. * {{Literatur |Autor=Mit Thomas Marschak |Titel=General Equilibrium with Price-Making Firms |Reihe=Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems |BandReihe=91 |Verlag=Springer-Verlag |Ort=Berlin/Heidelberg/New York |Datum=1974 |ISBN=978-3-540-06624-8}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Einführung in die Theorie der Spiele mit unvollständiger Information |Sammelwerk=Information in der Wirtschaft – Verhandlungen auf der Arbeitstagung des Vereins für Socialpolitik in Graz 1981 |Hrsg=[[Erich W. Streissler]] |Reihe=Schriften des Vereins für Socialpolitik |BandReihe=126 |Verlag=Duncker & Humblot |Ort=Berlin |Datum=1982 |ISBN=978-3-428-05194-6 |Seiten=81–147}} * {{Literatur |Autor=Mit Werner Güth |Titel=Original oder Fälschung - Gleichgewichtsauswahl in einem Verhandlungsspiel mit unvollständiger Information - (Zusammenfassung) |Sammelwerk=Information in der Wirtschaft – Verhandlungen auf der Arbeitstagung des Vereins für Socialpolitik in Graz 1981 |Hrsg=[[Erich W. Streissler]] |Reihe=Schriften des Vereins für Socialpolitik |BandReihe=126 |Verlag=Duncker & Humblot |Ort=Berlin |Datum=1982 |ISBN=978-3-428-05194-6 |Seiten=153–154 }} * Mit Werner Güth: ''Original oder Fälschung – Gleichgewichtsauswahl in einem Verhandlungsspiel mit unvollständiger Information''. (= ''Working papers.'' Nr. 113). Institut für Mathemat. Wirtschaftsforschung an der Univ. Bielefeld, Bielefeld 1982. * {{Literatur |Autor=Mit Ulrike Leopold |Titel=Gleichgewichtsauswahl in einer Gehaltsverhandlungssituation mit unvollständiger Information |Sammelwerk=Information in der Wirtschaft – Verhandlungen auf der Arbeitstagung des Vereins für Socialpolitik in Graz 1981 |Hrsg=[[Erich W. Streissler]] |Reihe=Schriften des Vereins für Socialpolitik |BandReihe=126 |Verlag=Duncker & Humblot |Ort=Berlin |Datum=1982 |ISBN=978-3-428-05194-6 |Seiten=155–161}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Die konzeptionellen Grundlagen der Spieltheorie einst und jetzt |Sammelwerk=[[John von Neumann]]s und [[Oskar Morgenstern]]s „Theory of Games and Economic Behavior“ – Vademecum zu dem Klassiker der Spieltheorie |Hrsg=[[Karl-Dieter Grüske]] |Verlag=Wirtschaft und Finanzen |Ort=Düsseldorf |Datum=2001 |ISBN=3-87881-161-6}} <!-- ''Die konzeptionellen Grundlagen der Spieltheorie einst und jetzt''. (= ''Bonn Econ Discussion Papers / Bonn Graduate School of Economics, Department of Economics, University of Bonn; 2001.'' 2). Bonn Graduate School of Economics, Departments of Economics, Bonn 2001. --> * {{Literatur |Autor= |Titel=Remarks about Karl Otwin Becker |Sammelwerk=[[Central European Journal of Operations Research and Economics]] |Band=10 |Nummer=3 |Datum=2002 |ISSN=1435-246X |Seiten= 187–188}} * {{Literatur |Autor=Mit Otwin Becker, Tanja Feit, Vera Hofer, Susanne Lind-Braucher, Jörg Schütze, [[Ulrike Leopold-Wildburger]] |Titel=The Management Game SINTO-Market — Report on Some Recent Experiments |Sammelwerk=[[Operations Research Proceedings]] 2002 |Datum=2003 |Seiten=453–458}} * Mit Jonathan Pool: ''Enkonduko en la teorion de lingvaj ludoj : Ĉu mi lernu Esperanton?'' = ''Einführung in die Theorie sprachlicher Spiele '' (= ''Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft.'' Band 36, [Beih.]). Akad. Bücherdienst, Berlin 1995, ISBN 3-929853-03-5. * Mit Helmar G. Frank: ''Für Zweisprachigkeit in Europa/Por dulingveco en Eŭropo.'' IFB Verlag, Paderborn 2005. * {{Literatur |Autor=Mit Otwin Becker, Tanja Feit, Vera Hofer, Jörg Schütze, Ulrike Leopold-Wildburger |Titel=Das Marketingspiel SINTO und seine Vorzüge als Unternehmensplanspiel |Sammelwerk=Sem&#124;Radar: Zeitschrift für Systemdenken und Entscheidungsfindung im Management |Band=4 |Nummer=1 |Datum=2005 |Seiten=3–18}} * {{Literatur |Autor=Mit Otwin Becker, Tanja Feit, Vera Hofer, Robin Pope, Ulrike Leopold-Wildburger |Titel=Männer schöpfen Märkte besser aus – Empirische Evidenz anhand des Unternehmensplanspiels SINTO-Markt. |Sammelwerk=[[Perspektiven der Wirtschaftspolitik]] |Band=7 |Nummer=4 |Datum=2006 |Seiten=445–458 |DOI=10.1111/1468-2516.00221}} <!-- Die DOI ist richtig, wird aber nicht aufgelöst. Siehe https://www.degruyter.com/document/doi/10.1111/1468-2516.00221/html --> * {{Literatur |Autor=Mit Otwin Becker, Tanja Feit, Vera Hofer, Ulrike Leopold-Wildburger |Titel=Educational effects in an experiment with the management game SINTO-Market |Sammelwerk=[[Central European Journal of Operations Research and Economics]] |Band=15 |Datum=2007 |Seiten=301–308}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Impulse Balance Theory and its Extension by an Additional Criterion |Verlag=Books on Demand |Ort=Norderstedt |Datum=2015 |ISBN=978-3-7347-8528-3}} === As Herautgever === * {{Literatur |Hrsg=Mit Reinhard Tietz, Wulf Albers |Titel=Bounded Rational Behavior in Experimental Games and Markets |Reihe=[[Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems]] |BandReihe=314 |Verlag=Springer |Ort=Berlin |Datum=1988 |ISBN=978-3-540-50036-0 |DOI=10.1007/978-3-642-48356-10}} * ''The Costs of European Linguistic (Non) Communication.'' Übers. aus dem Italienischen durch Jonathan Chaloff. Verlag Roma Esperanto Radikala Asocio 1996. * {{Literatur |Hrsg=Mit [[Gerd Gigerenzer]] |Titel=Bounded Rationality – The Adaptive Toolbox |Verlag=MIT Press |Ort=Cambridge, MA |ISBN=978-0262571647 |Datum=2001}} == Literatur == * [[Axel Ockenfels]], Abdolkarim Sadrieh (Hrsg.): ''The Selten school of behavioral economics: A collection of essays in honor of Reinhard Selten''. Springer, Berlin/Heidelberg 2010, ISBN 978-3-642-13982-6, {{DOI|10.1007/978-3-642-13983-3}}. * {{Literatur |Autor=Reinhard Tietz |Titel= [Nachruf] Prof. Dr. Reinhard Selten (1930 – 2016) |Hrsg=Goethe-Universität Frankfurt am Main |Sammelwerk=Uni-Report |Band=49| Nummer=5 | Datum=2016 |Seiten=25 |Online=http://publikationen.ub.uni-frankfurt.de/frontdoor/index/index/docId/64861}} == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20230603052832/https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd:119479273 Reinhard Selten] in den Katalog vun de ZBW – Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft (ZBW) * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1994/selten/biographical/ Reinhard Selten – Autobiography] in engelsch Spraak * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119479273 DNB-Katalog] * [http://www.awk.nrw.de/akademie/klassen/ingenieurwirtschaft/ordentliche-mitglieder/selten-reinhard.html Reinhard Selten bi de Nordrhein-Westfälischen Akademie der Wissenschaften und der Künste] * [http://www.bonneconlab.uni-bonn.de/team/selten.reinhard Reinhard Selten] aut de Website vun dat ''Laboratory for Experimental Economics'' an de Universität Bonn * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1994/summary/ Reinhard Selten up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20160419024351/http://aleph.onb.ac.at/F?func=find-b&find_code=WRD&adjacent=N&request=Reinhard+Selten&x=15&y=14 Böker vun Reinhard Selten] in de [https://web.archive.org/web/20071218152501/http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/index.htm Sammlung för Plaanspraaken vun de ONB] * ''[http://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/0,1518,654591,00.html Interview mit Reinhard Selten: „So schwierig ist das Leben mit dem Nobelpreis auch nicht“]'' up ''[[Spiegel Online]],'' 12. Oktober 2009 * ''[https://www.youtube.com/watch?v=oV7vKlbtRbA&list=UU4NQfOS54Wr5BrTIlYR9_VA&index=16&feature=plcp Reinhard Selten im Interview mit Rainer Kurz],'' Videointerview 55 Minuten, mit düütsch Ünnertiteln * ''{{Webarchiv |url=http://www.institutional-money.com/magazin/theorie-praxis/artikel/test-4/?tx_ttnews%255BbackPid%255D=18&tx_ttnews%255Bpointer%255D=1&cHash=c88197769f |text=Nobelpreisträger Reinhard Selten: „Den homo oeconomicus gibt es nicht“ |archive-is=20130126070432}},'' Interview in ''Institutional Money,'' September 2010 == Einkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119479273|LCCN=n50007278|VIAF=14832231}} {{SORTIERUNG:Selten, Reinhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1930]] [[Kategorie:Storven 2016]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Esperantist]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] pmspic4whwrqlwyl54tmxq1diidvqba 0 180985 1066331 1066036 2026-05-23T14:04:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066331 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Rocky Mountains<br/> ''{{lang|en|Rockies}} | KOORT = RockyMountains-Range.svg | KOORTB = Rebeed vun de Rocky Mountains | TOPP = [[Mount Elbert]] | HÖÖCHD = 4400 | HÖÖCHD_REF = NN | BARGGRUPP = Amerikaansche Kordilleren | LAAG = {{CAN}}<br/><small>([[Alberta]], [[British Columbia]])<small><br/> {{USA}} <br/><small>([[Colorado]], [[Idaho]], [[New Mexico]], [[Montana]], [[Utah]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]], [[Wyoming]])</small> | STAAT = Vereenigte Staten | EERDREGION = Amerika | KOOR_NS = 43.741 | KOOR_OW = -110.802 | STEEN = [[Magmaatsche Steen|Magmaatsche]], [[metamorphe Steen|metamorphe]] un [[Sedimentsteen]] | ÖLLER = 80-55 Mio.&nbsp;Jaren | REBEED = 780.00<ref>https://kids.britannica.com/students/article/Rocky-Mountains-or-Rockies/276760</ref> | REGION-ISO = CAN }}De '''Rocky Mountains''' (Uutspraak: {{IPA|ˌrɑki ˈmaʊn(tə)nz}}),<ref>''Rocky Mountains''. In: ''Oxford English Dictionary'', Oxford University Press, Juni 2025, ([[doi:10.1093/OED/1105064042|online]])</ref> ümgangsspraaklich ook '''Rockies''''','' sünd ene grote [[Barggrupp|Bargkeed]] in’n Westen vun [[Noordamerika]], de sik vun de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] bet na [[Kanada]] streckt. Se sünd een Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un loopt rund 4800&nbsp;km vun de kanaadsche Provinz [[British Columbia]] in’n Noorden bet in den US-amerikaanschen Bundsstaat [[Nee-Mexiko|New Mexico]] in’n Süden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.com |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De höögste [[Bargtopp|Topp]] in de Bargkeed is de [[Mount Elbert]]. De Rocky Mountains sünd ook ene grote [[Waterscheed]] in Noordamerika un billt de Grenz twüschen de Strööm, de in’n [[Atlantik]] fleet un de Strööm, de in’n [[Pazifische Ozean|Pazifik]] münnt. De Rocky Mountains billen sik vöör rund 55 bet 80&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]], as sik verscheden Platen ünner de [[noordamerikaansche Plaat]] schoven un wied in’t Binnenland [[Barg]]en hoogdrücken. Vun de Tied an sünd de Bargen [[Eroschoon|verweddert]] un [[Gletscher]]s hebbt grote [[Daal|Dalen]] formt. Sied de leste [[Iestied]] leevt Minschen, so as [[Paläoindianer|Paläoindianers]], in de Rocky Mountains. Na Expeditschonen vun Europäers, to’n Bispeel vun [[Alexander Mackenzie]] un de [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] begunn de [[Bargbo]] un bröch meer Minschen in de Bargen. De meisten hogen Bargen vun de Rocky Mountains staat in [[Colorado]], dat in’n Snid {{Hööchd|2000|de See}} liggt. De Bargen sünd bi [[Tourismus|Touristen]] beleevt, de för [[Wintersport]], so as [[Ski]] oder [[Snowboarding]], un sommers for [[Mountain-Biking]], to’n [[Wannern]], [[Camping|Campen]] un [[Bargstiegen]] oder to’n [[Fischeree|Fischen]] un [[Jagd|Jagen]] in de Bargen kaamt. == Naam == De Naam vun de Bargen is uut dat [[Plains-Cree]], een Dialekt vun de [[Algonkin-Spraken|Algonkin-Spraak]] [[Cree (Spraak)|Cree]], översett. Op Cree heet de Bargen {{lang|cr|ᐊᓯᓃᐘᒋᕀ|''asinîwaciy''}},<ref>''asinîwaciy''. In: ''itwêwina Plains Cree dictionary‎''. Alberta Language Technology Lab, 2019 ([https://itwewina.altlab.app/search?q=asin%C3%AEwaciy online])</ref> wat sik uut {{lang|cr|ᐊᓯᓂᕀ|''asiniy''}} ‘Steen’ un {{lang|cr|ᐘᒋᕀ|''waciy''}} ‘Barg’ tohoopsett, also so veel as „stenige Bargen“ bedüüdt oder denn op Engelsch överdregen ''Rocky Mountains'' heet. De Europäers översetten den Naam uut dat Plains-Cree Woord för Woord. De Militäärkommandeur [[Jacques Legardeur de Saint-Pierre]] weer 1752 de Eerste, de den Naam op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] översett un as ''{{lang|fr|Montagnes de Roche}}'' (vundaag op franzöösch ''{{lang|fr|Montagnes Rocheuses}}'') daalschreven het.<ref>G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names''. Vancouver: UBC Press. 2. Oplaag 1997. S. 229.</ref><ref>Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta'' Edmonton: Golden Meteorite Press. 3. Oplaag 2010, S. 283.</ref> == Geografie == [[Bild:Mount_Robson_Twilight.jpg|duum|Sicht op de [[Mount Robson]] in British Columbia, Kanada, vun de [[Berg Lake]] uut|alternativtext=Barg mit Binnesee]] [[Bild:Mt. Elbert.jpg|alternativtext=Mount Elbert in’n Achtergrund, daarvöör een Binnensee|duum|[[Mount Elbert]] in Colorado vun de [[Turquoise Lake]] uut bekeken]] De Rocky Mountains sünd de nöördlichste Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un streckt sik vun de [[Liard River]] in dat kanaadsche [[British Columbia]] bet na de US-amerikaansche [[Pecos River]], enen Siedenstroom vun’n [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]], in [[Nee-Mexiko|New Mexico]].<ref>Ben Gaad: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 17.</ref> De Rocky Mountains sünd twüschen 110 un 480&nbsp;km breed. De höögste Barg is de 4401&nbsp;m hoge [[Mount Elbert]] in [[Colorado]]. De [[Mount Robson]] in British Columbia is mit 3954&nbsp;m de höögste Barg in’n [[Kanada|kanaadschen]] Deel vun de Rocky Mountains. De Rocky Mountains sett sik uut verscheden Bargkeden tohoop, de op de Oostsied över de [[Interior Plains]] tohöög staat, so as de [[Cristo Mountains]] in New Mexico un [[Colorado]], de [[Front Range]] in Colorado, de [[Wind River-Range]] un de [[Big Horn-Mountains]] in [[Wyoming]], de [[Absaroka-Beartooth-Ranges]] un de [[Rocky Mountain-Front]] in [[Montana]] so as ook de [[Clark Range]] in de kanaadsche Provinz [[Alberta.]]<ref name="Cannings">Richard Cannings: ''The Rockies, A Natural History''. Greystone/David Suzuki Foundation 2007, S. 5, ISBN 978-1-55365-285-4.</ref> De middelste Bargkeed sett sik uut de [[La Sal Range]] an de Grenz twüschen [[Utah]] un Colorado, de [[Abajo Mountains]] un [[Henry Mountains]] in’n Süüdwesten vun Utah, de [[Uinta Range]] in Utah un Wyoming, un de [[Teton Range]] in Wyoming un [[Idaho]] tohoop. Op de Westsied liggt Bargkeden so as de [[Wasatch Range]] bi [[Salt Lake City]], de [[San Juan Mountains]] in New Mexico un Colorado, de [[Bitterroots]] an de Grenz vun Idaho un [[Montana]] un de [[Sawtooths]] in de Midd vun Idaho. Dat [[Great Basin]] un dat [[Columbia River Plateau]] scheedt de Bargkeden in de Rocky Mountains vun anner Bargkeden in’n Westen af. In Kanada billt de [[Rocky Mountain Trench]], de döör heel British Columbia löppt, de Westkant vun de kanaadschen Rockies.<ref name="Cannings" /> Na de kanaadschen Geografen begünnt de kanaadschen Rocky Mountains süüdlich vun’n [[Liard River]] un in’n Oosten vun’n Rocky Mountain Trench, een Gravensysteem un groot Daal in’n Westen vun de Rocky Mountains. De Bargen, de sik na de [[Yukon (Territorium)|Yukon]] un in’t [[Noordwest-Territorium]] streckt, tellt se nich daarto. De Bargen deelt sik in den [[Muskwa Range]], den [[Hart Range]] un den [[Continetal Range]]. Anner Bargruppen na Noord to, so as den [[Selwyn Range]], den [[Mackenizie Range]], de [[Richardson Mountains]] oder de [[Brook Ranges]] in [[Alaska]] tellt de ''[[Geological Survey of Canada]]'' nich to de Rocky Mountains. De ''[[Geological Society of America]]'' daargegen bekiekt de Bargen as enen Deel vun de „Arktischen Rockies“.<ref name="Geology">Richard F. Madole u.a.: ''Rocky Mountains''. In: William L. Graf (Ruutgever): ''Geomorphic Systems of North America''. Decade of North American Geology. Vol. 2 (Centennial Special ed.). Geological Society of America (Januar 1987). S. 211–257.</ref> [[Bild:APDW-en.png|alternativtext=Kaart Afströömrebeden in Noordamerika|duum|De Afströömrebeden vun de Pazifik (in gröön) un de Atlantik (in rood) scheedt sik in de Rocky Mountains]] In de Rocky Mountains liggt de grote noordamerikaansche [[Waterscheed]], ene Linie an de Strööm op de Westsied in den [[Pazifik]] fleet un op de anner Sied in den [[Atlantik]] ströömt. Vun de [[Triple Divide Peak]] in’n US-amerikaanschen [[Glacier-Natschonaakpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] fleet de Strööm nich alleen in de Atlantik un Pazifik, man ook in de [[Hudson Bay]]. Een Stück wieder na Noord to in [[Alberta]] fleet de [[Athabasca]] in’n [[Mackenzie River]], de in de [[Beaufortsee]], wat ene [[Nevenmeer|Siedensee]] vun de [[Nöördlike Iessee|nöördliche Iessee]] is, afströömt. Wichtige Strööm in de Rocky Mountains sünd: {| |- valign="top" | style="padding-right:50px;" | * [[Athabasca River]] * [[Colorado River]] * [[Columbia River]] * [[Fraser River]] | style="padding-right:50px;" | *[[Kootenay River]] * [[Liard River]] * [[Missouri River]] * [[Peace River]] * [[Platte River]] | * [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] * [[Saskatchewan River]] * [[Snake River (Columbia River)|Snake River]] * [[Yellowstone River]] * [[Yukon (Stroom)|Yukon]] |} In de Rocky Mountains leevt nich vele Minschen un Städer liggt wied uuteenanner. In’n Middel leevt veer Minschen op enen Quadraatkilometer un wenige Städer hebbt meer as 50.000 Inwaners. De Inwanertallen sünd man in de Tied twüschen 1950 un 1990 stark anwussen. Binnen veertig Jaren wuss de Inwanertall in Montana an de 35&nbsp;% un in Utah un Colorado üm 150&nbsp;%. De Inwanertallen in velen Städer in de Rocky Mountains hebbt sik twüschen 1972 un 2012 verdubbelt. [[Jackson (Wyoming)|Jackson]] in Wyoming is to’n Bispeel rund 260&nbsp;% anwussen; binnen 40 Jaren vun 1244 op 4472 Inwaners.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains |abruf=2024-07-21}}</ref> == Geologie == De öllste Steen in den Rocky Mountains is [[metamorphsch Steen]] uut dat [[Präkambrium]] un billt den Karn vun den [[Noordamerika|noordamerikaanschen Kontinent]]. Ook de rund 1,7&nbsp;Millionen Jaren ole Steen [[Argillit]], ene Aard [[Schever]] finnt sik in de Bargen. In’n [[Paläozoikum]] weer Noordamerika ünner sieden Water to liggen, so dat sik kilometerdicke Schichten [[Kalksteen]] un [[Dolomit]] aflagern deen.<ref name="gadd1">Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 76.</ref> In de süüdlichen Rocky Mountains, in dat hüdige Colorado, wurrn düsse olen Steen in’n [[Pennsylvanium]] (vöör ca. 300&nbsp;Millionen Jaren) to Bargen opfoolt. Düsse „Ancestral Rocky Mountains“ weren de Vöörlöper vun de Bargkeed vundaag. Se bestünnen grotendeels uut [[Präkambrium|präkambrischen]] metamorphen Steen, de vun Kalksteenschichten, de sik in de siede See tovöör aflagert harrn, na baven drückt wurr.<ref>Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado''. Mountain Press Publishing Company 1980, ISBN 978-0-87842-105-3.</ref> De Ancestral Rocky Mountains [[Eroschoon|verweddern]] denn in’n laten Paläozoikum un fröhen [[Mesozoikum]] un hebbt veel aflagert [[Sedimentit|Sedimentsteen]] nalaten. In’t [[Mississippium]] (vöör ca. 350&nbsp;Millionen Jaren) stötten [[Terran]]en mit de westliche Kant vun Noordamerika tohoop, so dat sik in de [[Antler-Orogenees]] westen vun de hüdigen Rocky Mountains Bargen langs de Kant vun de noordamerikaansche Plaat opfolen.<ref name="Blakely">{{Internetquelle |url=http://jan.ucc.nau.edu:80/~rcb7/Text_WUS.html |titel=Text -- Geologic History Western US |abruf=2025-10-21 }} {{Webarchiv|url=http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |wayback=20100622013326 |text=Text -- Geologic History Western US |archiv-bot=2026-05-23 14:04:12 InternetArchiveBot }}</ref> Över een Tied vun rund 270&nbsp;Millionen Jaren billen sik Bargen bloot an de noordamerikaansche Platenkant. Eerst vöör rund 80&nbsp;Millionen Jaren begunn de [[Orogonees]] ook wieder in’n Binnenland in de hüdigen Rocky Mountains.<ref name="English">{{Internetquelle |autor=Ron Blakely |url=http://web.uvic.ca/~stj/Assets/PDFs/04%20JE%20&%20STJ%20IGR%20Laramide.pdf |titel=Geologic History of Western US |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100622013326/http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |archiv-datum=2010-06-22 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De Rocky Mountains vundaag schoven sik denn vöör 55&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]] rop.<ref name="English" /> [[Bild:Shallow subduction Laramide orogeny.gif|thumb|right|upright=1.333|Bi de laramiedsche Orogenees schoov sik in de Subduktschoonszoon ene Plaat in enen sieden Winkel ünner de noordamerikaansche Plaat]] Wieder in’n Süden schoov sik de [[Farallon-Plaat]] in enen sieden Winkel ünner de [[noordamerikaansche Plaat]], so dat sik de Bargen vergleken mit anner [[Subduktschoon]]szonen, in de sik Bargen normalerwies rund 300&nbsp;km vun de Platengrenz ropschuuvt, wieder in’t Binnenland hoogschoven. De süüdlichen Rocky Mountains wurrn dör de Schichten vun [[Perm (Geologie)|permischen]] un [[Pennsylvanium|pennsylvaanschen]] Sedimentsteen, de sik in de Ancestral Rocky Mountains formt harrn, hoogschaven. So’ne Sedimentrester wurrn faken in steilen Winkels langs de Flanken vun de Bargkeed ümböögt un sünd vundaag an velen Steden in de Rocky Mountains to seen, so as to’n Bispeel an de [[Dakota Hogback]], ene [[Sandsteen|Sandsteenformatschoon]] uut de fröhe [[Kried (Geologie)|Kriedtied]] an de Oostflank vun de hüdigen Rocky Mountains. Na de laramiedsche Orogenees, weren de Rocky Mountains sachtens, so as dat [[Tibeetsch Hoogland]], een rund 6.000&nbsp;m hoog [[Plateau]]. In’n verleden 60&nbsp;Millionen Jaren het [[Eroschoon]] de Felsen afslepen, den öller Fels dör ünner vöördaag bröcht un de Rocky Mountains so as se vundaag sünd formt.<ref>Ben Gladd: ''Canadian Rockies Geology.'' Corax Press 2008, S. 80–81. <nowiki>ISBN 9780969263128</nowiki>.</ref> [[Bild:Jackson Glacier terminus.jpg|thumb|right|Gletschers, so as [[Jackson Glacier|Jackson-Gletscher]] in de [[Glacier-Natschonaalpark]] in [[Montana]], hebbt de Rocky Mountains formt]] In’n [[Pleistozän]] (vöör ca. 1&nbsp;Millioon – 70.000&nbsp;Jaren) un [[Holozän]] (vöör ca. 11.000&nbsp;Jaren) weren de Rocky Mountains [[Gletscher|vergletschert]]. Düsse Iestieden hebbt de Landschop vun de Bargkeed präägt un grote [[Keteldaal|Keteldalen]] formt.<ref name="Pierce79">K.L. Pierce: ''History and dynamics of glaciation in the northern Yellowstone National Park area''. U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F. Washington, DC 1979, S. 1–90.</ref> Alle düsse geoloogschen Perzessen hebbt veel verscheden Steen an de Böverflach brocht, to’n Bispeel vulkaansch Steen uut dat [[Paläogen]] un [[Neogen]] (vöör ca. 66–2,6&nbsp;Millionen Jaren) in de [[San Juan Mountains]] un anner Rebeden. De Eroschoon in dat [[Wyoming Basin]] het över Millionen Jaar een relativ platt Landschop formt. De [[Teton Range]] un anner Bargkeden in de Midd vun de nöördlichen Rocky Mountains bestaat uut braken un foolt Steen uut dat Paläozoikum un Mesozoikum, de över Karns vun [[Magmaatsche Steen|magmaatschen]] un metamorphen Steen uut dat [[Proterozoikum]] un [[Archaikum]] liggt. Düsse öller Karns sünd in’n Teton Range rund 1,2&nbsp;Milliarden Jaren oold, in de [[Beartooth Mountains]] sogaar 3,3&nbsp;Milliarden Jaren.<ref name="USGS" /> == Klima == [[Bild:Waldsterben_im_Rocky_Mountains_National_Park,_Sommer_2010.JPG|duum|Wooldstarven in’n [[Rocky-Mountain-Natschonaalpark]], [[Colorado]], in’n Summer 2010]] In de Rocky Mountains weit de Wind meest uut’n Westen. De Wind drivt so Wulken vun’n Pazifik vöör de Bargen, de sik daar staut un daalregent. So het de noordamerikaansche Pazifikküst överdöörsnidlich starken [[Nedderslag]]. De [[Great Plains]] achter de Rocky Mountains sünd daarför överdöörsnidlich dröög. Dat Wedder in de Rocky Mountains is so meist hevenschaddig un wulkig. Ene Uutnaam is dat Rebeed üm Yellowstone, dat ook wekenlang Schöönweddertieden hebben kann. Dat [[Klima]] vun de Rocky Mountains is typisch för een Bargland. De Döörsnidstempertuur liggt bi üm de 6&nbsp;°C. Mit 28&nbsp;°C is de Juli de heetste Maand, de Januar is mit −14&nbsp;°C de küllste. De Nedderslag liggt över dat Jaar verdeelt bi 36&nbsp;cm. De Sommer in de Rocky Mountains sünd mit 15&nbsp;°C un 15&nbsp;cm Nedderslag warm un dröög. In’n Juli dunnert un weddert dat in’n Snid 18 Stunnen. Sunnerlich in’n August veroorsaket de [[Dunnerwedder]] faken [[Wooldbrand|Wooldbränn]]. De Winter sünd koold un natt, mit -2&nbsp;°C un hebbt döörsnidlich 29&nbsp;cm Nedderslag. [[Snee|Sneeschichten]] vun fiev bet söss Meter sünd nich raar; in’n Noorden kann de Snee sogaar 15 bet 18&nbsp;m dick warrn. Af un an weit winters man ook warmen [[Wind]] vun’n Pazifik. Düsse Wind heet [[Chinook (Wind)|Chinook]] un kann de [[Temperatur]] op enen Slag 20 bet 25&nbsp;°C anstiegen maken. == Flora un Fauna == [[Bild:Alpine tundra Copper Mountain Colorado.jpg|alternativtext=Blick op Bargwisch|duum|Alpine Tundra in’n Rocky Mountains ([[Copper Mountain]]) in Colorado]] De Rocky Mountains deelt sik je na Boombestand un [[Oort (Biologie)|Aarden]] in verscheden Levensrüüm. In dat [[Hoochland|Hoogland]] un de [[alpine Tundra]] köönt kene [[Boom|Bööm]] wassen. De [[Great Plains]] liggt in’n Oosten vun de Rockies un sünd ene Grasslandschop, de op 550&nbsp;m över de See liggt. De alpine Tundra liggt baven de [[Boomgrenz]], de in New Mexico op 3.700&nbsp;m un in de büterst Noorden bi de [[Yukon (Stroom)|Yukon]] op 750m liggt. === Flora === De ''[[U.S. Geological Survey]]'' tellt tein verscheden Wooldrebeden in de Rocky Mountains. In de Woold in de süüdlichen warmen un drögen Rebeden finnt sik [[Pinyon-Fören|Pinyon-]] un [[Geel-Fören]] mischt mit [[Machangel]]bööm oder Mischwoold mit [[Ekenboom|Eken]] un [[Föhren|Fören]]. In de Woold in de nöördlichen küller un natter Rebeden finnt sik besünners [[Douglasie]]n, [[westamerikaansche Hemlockdann]]en, [[Küstenföhr|Küstenfören]] un [[amerikaansche Fledderesp]]en oder Mischwoold uut Fören un [[Fichten]]. Dicht bi de Boomgrenz wasst veel [[Nadelboom|Nadelbööm]] as [[Krummholt]], to’n Bispeel [[Wittstamm-Föhr|Wittstamm-]] un [[Bostenföhr|Bostenfören]].<ref name="USGS">{{Internetquelle |autor=T. J. Stohlgreen |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Rocky Mountains |werk=Status and Trends of the Nation's Biological Resources |hrsg=United States Geological Survey |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060927145110/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm |archiv-datum=2006-09-27 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> <gallery> Bild:Pinus edulis Torrey-UT.jpg|alternativtext=Ene Pinyon-Föör mit Bargen in’n Achtergrund|Pinyon-Föör<br/><small>(Pinus edulis)</small> Bild:Juniperus scopulorum, Yellowstone National Park, Montana 01.jpg|alternativtext= Ene Rocky Mountains-Machangel an enen Barghang|Rocky Mountains-Machangel<br/><small>(Juniperus scopulorum)</small> Bild:Pinus ponderosa scopulorum Custer State Park SD.jpg|alternativtext=Ene Rocky Mountains-Geel-Föör twüschen Felsen|Rocky Mountains-Geel-Föör <br/><small>(P. ponderosa var. scopulorum)</small> Bild:Pseudotsuga glauca forest.jpg|alternativtext=Een Holt uut Rocky Mountains-Dougalsien|Rocky Mountains-Dougalsien<br/><small> (Pseudotsuga menziesii var. glauca)</small> Bild:Tsuga heterophylla near Rainier.jpg|alternativtext=Ene Grupp Westamerikaansche Hemlockdannen mit Bargen in’n Achtergrund|Westamerikaansche Hemlockdannen <br/><small>(Tsuga heterophylla)</small> Bild:2013-10-06 15 04 21 Aspens during autumn along the Changing Canyon Nature Trail in Lamoille Canyon, Nevada.jpg|alternativtext=Grupp Amerikaansche Fledderespen|Amerikaansche Fledderespen <br/><small>(Populus tremuloides)</small> </gallery> === Fauna === De Rocky Mountains sünd een wichtigen Levensruum för grote [[Söögdeerten|Söögdeerter]], so as [[Wulf|Wülv]], [[Elk]]en, [[Wapiti]]s, [[Muuldeerthart]]en, [[Wittsteerthart]]en, [[Gavelbuck|Gavelbück]], [[Sneezeeg|Sneezegen]], [[Dickhoornschaap]], [[Sülverdass]]en, [[Swartbaar|Swartbaren]], [[Grizzlybaar|Grizzlybaren]], [[Koyoot|Koyoten]], [[Puma]]s, [[Löss|Lossen]] un [[Veelfraat|Veelfraten]].<ref name=USGS/><ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.de |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De europääschen Kolonisten, de sik in de Bargen daallaten hebbt, harrn avers allerwegens enen negativen Inflood op de groten Söögdeerter, man ook op veel anner Aarden, so as op [[Üütsen]], [[Fisch]], so as de [[Cutthroat-Forell|Cutthroat-Forellen]] un [[Witte Stöör|witte Stören]] oder [[Vagels]], so as [[Wittsteert-Sneehohn|Wittsteert-Sneehöner]], [[Trumpeterswaan]]s, [[Wittkoppseeaadler]]s un [[Wannerfalk]]en. In de US-amerikaanschen Rocky Mountains sünd grote [[Roofdeerter|Roovdeerter]] so as de Grizzlybaar oder Wülv uutrott worrn. Se sünd man to’n Deel wedder ansedelt worrn, so as de Wülv in de [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. Anner Aarden, de de dör Schuulprogrammen wedder toneemt, sünd to’n Bispeel de Wittkoppseeaadler un de Wannerfalk.<ref name="USGS" /> <gallery> Bild:Yellowstone-wolf-17120-2.jpg|alternativtext=Wulf in’n Snee|Ansedelt Wulf in’n Yellowstone-Natschonaalpark Bild:Rocky-mountain-elk.jpg|alternativtext=Twee Rocky Mountains-Wapitis|Mannliche Rocky Mountains-Wapitis (Cervus canadensis nelsoni) Bild:Moose superior.jpg|alternativtext=Mannlich westkanaadsche Elk |Westkanaadsche Elk<br/><small>(Alces alces andersoni)</small> Bild:Mule buck elk creek m myatt (5489214303).jpg|alternativtext=Mannliche Muuldeerthart in’n Winter|Muuldeerthartbuck<br/><small> (Odocoileus hemionus)</small> Bild:Antilocapra americana.jpg|alternativtext=Mannliche Gavelbuck|Mannliche Gavelbuck <br/><small>(Antilocapra americana)</small> Bild:Mountain Goat Mount Massive.JPG|alternativtext=Sneezeeg op Felsen|Sneezeeg <br/><small>(Oreamnos americanus)</small> Bild:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|alternativtext=Dickhoornschaap |Dickhoornschaap <br/><small>(Ovis canadensis)</small> Bild:Canadian Rockies - the bear at Lake Louise.jpg|alternativtext=Swartbaar|Swartbaar<br/><small>(Ursus americanus)</small> Bild:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|alternativtext=Grizzlybaar in hogen Gras|Grizzlybaar <br/><small>(Ursus arctos horribilis)</small> Bild:Canada lynx by Michael Zahra (cropped).jpg|alternativtext=Kanaadsche Loss in’n Snee|Kanaadsche Loss<br/><small> (Lynx canadensis)</small> Bild:Wolverine 01.jpg|alternativtext=Veelfraat op een Boomstamm|Veelfraat<br/><small> (Gulo gulo luscus)</small> Bild:Bald eagle about to fly in Alaska (2016).jpg|alternativtext=Wittkoppseeaadler op Boomstuml mit Bargen in’n Achtergrund|Wittkoppseeaadler <br/><small>(Haliaeetus leucocephalus)</small> </gallery> ==Historie== ===Vöörkoloniale Tied=== [[Bild:Folsom point.png|thumb|Ene Speerspitz, so as se de [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] [[Folsom-Kultuur]] för de Jagd op dat ''bison antiquus'' bruuk|alternativtext=Speerspitz uut Steen vöör swatten Achtergrund]] Na de leste [[Iestied]] leven verscheden [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] Gruppen in de Rocky Mountains un later [[Indianer|indiaanasche]] Stämm, so as de [[Apachen]], [[Arapaho]], [[Bannock]], [[Blackfoot]], [[Cheyenne (Volk)|Cheyenne]], [[Coeur d’Alene]], [[Kalispel]], [[Absarokee|Crow]] , [[Flathead]], [[Shoshone]], [[Sioux]], [[Ute (Volk)|Ute]], [[Kutenai]], [[Sekani]], [[Dunne-za]]. Se jagen in de Bargdalen Deerter, de vundaag uutstorven sünd, so as [[Mammut]]s oder dat ''Bison antiquus'', een [[Bison]], dat rund 20&nbsp;% grötter weer as de Deerter vundaag. So as ook moderne Stämm trocken de Paläoindianers winters wegen de Bisonjagd in de [[Great Plains]]. In’t Vöörjaar trocken se wedder in de Bargen un füngen daar Fisch, jagen Wild so as [[Harten (Wild)|Harten]] un [[Elk]]en oder sammeln [[Beer (Beerboom)|Beren]].<ref name="USGS" /> ===16.–18.&nbsp;Jhd.=== De spaansche Opdecker [[Francisco Vázquez de Coronado]] marscheer 1540 mit enen Trupp Soldaten un [[Misschonar|Misschonaren]] in de Rocky Mountains.<ref name="PBS2001">{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> 1610 grünnen de [[Spanien|Spanier]] [[Santa Fe (New Mexico)|Santa Fe]] in de Rocky Mountains vun dat hüdige [[Nee-Mexiko|New Mexico]]. Vundaag is dat de öllste döörgaans bewaant Stad in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]]. De Spaniers bröchen [[Peerd|Peer]], [[Warktüüch|Warktügen]] uut [[Metall]] un [[Füürwapen]] mit un slepen ne’e Krankheiden in. De ne’en Deerter un Technologien bröchen enen groten Wannel in de Kultuur vun de indiaanschen Gruppen in’n Gang. An de inslepen Krankeheiden güngen veel Indianers to Grunn. Se wurrn later vun eer Land verdreven oder in Kriegen uutrott.<ref name="USGS" /> De franzööschen [[Pelz|Pelzhändler]] Pierre un Paul Mallet, de op een Reis döör de [[Great Plains]] in de Gegend üm de Born vun de [[Platte River]] in de Bargen kemen, gellt för de eersten Europäers, de düsse Barggrupp, de bi de lokalen Stämm slicht „stenige Bargen“, also op Engelsch „Rocky Mountains“, heet, to seen kregen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> [[File:Alexander MacKenzie by Thomas Lawrence (c.1800).jpg|thumb|upright|Sir Alexander Mackenzie üm 1800]] [[Alexander Mackenzie]] het 1793 as eersten Europäer de Rocky Mountains överdweert.<ref name="PrincetonNWPass">{{Internetquelle |url=https://static-prod.lib.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm |titel=Mackenzie |abruf=2025-10-21}}</ref> He het ook den Böverloop vun den [[Fraser River]] opdeckt un keem op’n 20.&nbsp;Juli bi Bella Cola in de hüdige kanaadsche Provinz [[British Columbia]] bet an de Pazifikküst. He weer so ook de eerste Europäer, de nöördlich vun Mexiko dweer döör heel Noordamerika reist is.<ref name="CAHistPlace">{{Internetquelle |url=https://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&pid=0 |titel=HistoricPlaces.ca - HistoricPlaces.ca |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] (1804–1806) weer de eerste wetenschopliche Expeditschoon in de Rocky Mountains, de Deerter, Planten un Steen in den Bargen sammel.<ref name="NPSScientificEncounters">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm |titel=Scientific Encounters--Lewis and Clark Expedition: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |abruf=2025-10-20}}</ref> Ook vöör de Expeditschoon leven al Europäers, de ''[[Mountain Men]]'', in de Bargen. Se trocken in de Tied twüschen 1720 bet 1800 döör Bargen op Söök na [[Iesen]]-, [[Gold]]- un anner [[Arz]]vöörkamens un weren op Jaagd na Pelzen. De [[North West Company]] grünn 1799 dat [[Rocky Mountain House]] as een Hannelsposten bi dat hüdige [[Rocky Mountain Foothills]] in de moderne kanaadsche Provinz [[Alberta]]. De Konkurrent, de [[Hudson’s Bay Company]] grünn dichtbi dat Acton House.<ref name="PC2012">{{Internetquelle |autor=Government of Canada Parks Canada Agency |url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx |titel=index |datum=2017-03-28 |abruf=2025-10-20}}</ref> Düsse Hannelsposten denen de Europäers as Stüttpunkten bet in dat fröhe 19.&nbsp; Jhd. So to’n Bispeel ook för [[David Thompson (Kartograaf)|David Thompson]] sien Expeditschonen, de den Columbia River bet an de Pazfik uutforscht het.<ref name="nwda2006">''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845''. Northwest Digital Archives 2006. ([http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv07195 online])</ref> De [[Londoner Verdrag vun 1818]] het den [[49. nöördlichen Bredengraad]] vun de [[Lake of the Woods]] bet an de „Stony Mountains“<ref name="USDS2007">''Treaties in Force.'' United States Department of State November 2007. ([https://2009-2017.state.gov/documents/organization/83046.pdf online])</ref> as Grenz twüschen dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigt Königriek]] un de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] fastleggt. De Rebeden westen vun de Rocky Mountains wullen de Verenigten Staten un dat Verenigt Königriek gemeensaam besetten. De Grenzstried in Oregon, de al opkamen weer, bleev noch unklaar. 1819 geev Spanien den Anspröök op sien Land noorden vun de 42.&nbsp;Breidengraad op un dat Territorium an de Verenigten Staten af. === 19. un 20.&nbsp;Jhd. === [[File:Silver mines, Aspen, Colorado, 1898.jpg|thumb|Sülvermien in [[Aspen, Colorado]] (1898)|alternativtext=Blick op Sülvermien an enen groten Barg]] In’n 19.&nbsp;Jhd. bröchen Pelzhändler un Opdeckers de eerste grote amerikaansche Präsenz in de Rocky Mountains in’n Gang. Enige wurrn recht bekannt, so as [[William Henry Ashley]], [[Jim Bridger]], [[Christopher Houston Carson|Kit Carson]], [[John Colter]], [[Thomas Fitzpatrick]], [[Andrew Henry]] un [[Jedediah Smith]]. Op den 24.&nbsp;Juli 1832 föhr [[Benjamin Bonneville]] den eersten Treck mit Waggons över den Süüdpass in Wyoming döör de Rocky Mountains.<ref name="USGS" /> Jüstso wurrn na Mackenzie sien Expeditschoon 1794 westen vun de nöördlichen Rocky Mountains in de Regioon, de daarmaals [[New Caledonia]] heet un nu in dat kanaadsche British Columbia liggt, Hannelsposten för den Pelzhannel, so as [[Fort McLeod]], [[Fort Fraser]] un [[Fort St. James]], opricht. In’n [[Oregon Dispute]] verhanneln dat Verenigte Königriek vun Grootbritannien un de Verenigten Staten verhanneln in de tokamen Tied över de Grenz in Noordamerika. Se kemen man nich övereen. 1841 föhr [[James Sinclair]], de ''Chief Factor'' vun de Hudson’s Bay Company, rund 200 Lüüd vun de [[Red River Colony]] na West to. Se schullen daar dat [[Fort Vancouver]] Stütt geven un so dat [[Columbia District]] as ene Kolonie för dat Verenigte Königriek sekern. De Treck överdweer de Rocky Mountains döör dat [[Columbia Valley]], een Daal in de Rocky Mountain Trench bi dat hüdige [[Radium Hot Springs (British Columbia)|Radium Hot Springs]] in British Columbia un reis denn na Süüd to wieder. Liekers geev Grootbritannien 1846 sienen Anspröök op dat Territorium in’n Columbia District süden vun de 49.&nbsp;Bredengraad op un sett mit de Verenigten Staten in’n [[Oregon Treaty]] de Grenz vun de Territorien fast.<ref name="CSPN">{{Internetquelle |url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |titel=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |abruf=2025-10-21 }} {{Webarchiv|url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |wayback=20120513112547 |text=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |archiv-bot=2026-05-23 14:04:12 InternetArchiveBot }}</ref> In’n 1840-er kemen Dusende över den [[Oregon Trail]] döör de Rocky Mountains an de noordamerikaansche Pazifikküst.<ref name="BLMotic">{{Internetquelle |url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |titel=Basic Facts About the Oregon Trail |werk=U.S. Departement of the interior, Bureau of Land Management |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304084450/http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |archiv-datum=2016-03-04 |abruf=2025-10-20 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |wayback=20130117093537 |text=Basic Facts About the Oregon Trail |archiv-bot=2026-05-23 14:04:12 InternetArchiveBot }}</ref> De Mormonen hebbt sik 1847 bi de Grote Soltsee in dat hüdige Utah daallaten.<ref name="UNL">{{Internetquelle |url=http://cdrh.unl.edu:80/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html |titel=Mormon Trail - Digging In |abruf=2025-10-20}}</ref> Twüschen 1859 un 1864 keem in Colorado, Idaho, Montana un British Columbia Gold vöördaag, so dat de Goldruusch noch eenmaal Dusende Lüüd in de Bargen bröch un de Bargbo de eerste grote Industrie in de Rocky Mountains worrn is. 1869 weer de eerste transkontinentale Iesenbaanrout fardig un verbunn nu de Rocky Mountains mit de US-amerikaansche Oostküst.<ref name="UC2012">{{Internetquelle |url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu:80/themed_collections/subtopic2b.html |titel=Calisphere - The Transcontinental Railroad |abruf=2025-10-20 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu/themed_collections/subtopic2b.html |wayback=20120412120759 |text=Calisphere - The Transcontinental Railroad |archiv-bot=2026-05-23 14:04:12 InternetArchiveBot }}</ref> 1872 is in de Rocky Mountains de weltwied eerste Natschonaalpark, de Yellowstone-Natschonaalpark, grünnt worrn.<ref name="NPS">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/yell/index.htm |titel=Yellowstone National Park (U.S. National Park Service) |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> Op de kanaadsche Sied wurr de eerste transkontinentale Iesenbahnrout, de Canadian Pacific Railway, eerst 1885 fardig un leep nu över de Kicking Horse un de Rogers Pass döör de Rocky Mountains.<ref name="StanfordCPR">{{Internetquelle |url=http://www.stanford.edu:80/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |titel=Canadian Pacific Railway |abruf=2025-10-20 }} {{Webarchiv|url=http://www.stanford.edu/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |wayback=20121120171941 |text=Canadian Pacific Railway |archiv-bot=2026-05-23 14:04:12 InternetArchiveBot }}</ref> Op Initschatiev vun de Candian Pacific Railway Company besloot dat kanaadsche Parlament groot Rebeden in den kanaadschen Rocky Mountains as schuult Gebeden uuttowiesen, so as de [[Jasper-Natschonaalpark|Jasper]]-, [[Banff-Natschonaalpark|Banff]]-, [[Yoho-Natschonaalpark|Yoho]]- un de [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]]. De Iesenbahnfirma wull so den Tourismus un daarmit ook Iesenbahnfahrten in de kanaadschen Rockies in’n Gang bringen. De Glacier-Natschnaalpark is jüstso op Initschatiev vun de [[Great Northern Railway Company]] grünnt worrn.<ref name="PennState2011">{{Internetquelle |url=https://courses.ems.psu.edu/geosc10/l7_p3.html |titel=Glacier National Park {{!}} Course Template |abruf=2025-10-20}}</ref> In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. hebbt sik meer un meer Minschen in de Dalen un de Bargbostäder vun de Rocky Mountains daallaten. To’n Enn vun’n 19. un to’n Anfang vun’n 20.&nbsp;Jhd. sünd denn Ideen rund üm Schuul för de Natuur un de Ümwelt starker opkamen. De US-amerikaansche Präsident [[Benjamin Harrison]] het daarüm 1891/92 verscheden Wooldreservaten in de Rocky Mountains uutwiesen. 1905 vergrötter de US-amrikaansche Präsident [[Theodore Roosevelt]] dat [[Medicine Bow – Routt National Forest|Medicine Bow Forest Reserve]], dat vundaag de [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] is.<ref name="USGS" /> In’n Verloop vun’n 20.&nbsp;Jhd wuss de Tourismusbranche in de Rocky Mountains ran. Bueree, Holtbo un Bargbo bleven man ook wichtige Branchen in de Bargen. == Industrie == [[Datei:Rig wind river.jpg|duum|Bohrtoorn för Eerdgas in de [[Wind River Mountains]] in [[Wyoming]]|alternativtext=Bohrtoorn mit Bargen in’n Achtergrund]] In’n Rocky Mountains finnt sik veel bruukbaar Ressourcen, so as [[Kopper]], [[Gold]], [[Blie|Blee]], [[Molybdän]], [[Sülver]], [[Wolfram]] un [[Zink]]. Dat [[Wyoming Basin]] un en poor lütter Rebeden hebbt grote Reserven an [[Steenköhlen|Steenkölen]], [[Eerdgas]], [[Öölschever]] un [[Eerdööl]]. De Climax-Mien bi Leadville in [[Colorado]] weer de weltwied gröttste Produzent vun Molybdän, dat as Mischmetall in [[Hittenfastigkeid|hittenfast]] [[Staal]] nödig is. Över 3000 Minschen arbeiden dunntomalen in de Mien. De [[Coeur d’Alene (Idaho)|Coeur d’Alene]]-Mien in’n Noorden vun [[Idaho]] produzeert Sülver, Blee un Zink. De gröttsten Steenköhlenmienen in [[Kanada]] liggt bi [[Fernie (Brietsch-Kolumbien)|Fernie]] un [[Sparwood]] in [[British Columbia]]; anner Steenkölenmienen liggt bi [[Hinton (Alberta)|Hinton]] in [[Alberta]] un in de nöördlichen Rocky Mountains bi [[Tumbler Ridge]] in [[British Columbia]].<ref name="USGS" /> As negative Folg vun de [[Bargbo]], präägt ook Schuttbargen un deelwies giftigen Affall de Rocky Mountains. Een prominent Bispeel is ene Zinkmien, de den [[Eagle River (Colorado River)|Eagle River]] in’n Noorden vun Colorado 80 Jaren lang stark versmuddt het. De hogen Zinkkonzentratschonen sünd mit dat regelmatig Hoogwater in’t Vöörjaar uut de Mien in den Stroom spöölt worrn un hebbt [[Algen]], [[Moos]] un den[[ Forellen]]-Bestand in’n Eagle River schaadt.<ref name="USGS" /><ref name="Brandt93">E. Brandt: ''How much is a gray wolf worth?''. In: ''National Wildlife''. Vol. 31 (1993), S. 412.</ref> De Rocky Mountains hebbt een Reeg [[Sedimentbeken]], de riek an [[Coal Bed Methane]] (CBM) sünd. Dat is Eerdgas, dat sik döör [[Bakterien]] oder hoge Temperaturen uut Kölen billt. Coal Bed Methane deckt rund 7&nbsp;% vun de Nafraag na Eerdgas in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] af. De gröttsten Borns för Coal Bed Methane in de Rocky Mountains liggt in’t [[San Juan Basin]] in [[Nee-Mexiko|New Mexico]] un Colorado un in’t [[Powder River Basin]] in [[Wyoming]]. Tohoop hebbt de beiden Beken meer as ene Billion Kubikmeter Eerdgas. Dat Gas kann uut de Köhl lööst warrn, indem dat Water in de Kölen sprütt warrt un dat Gas so ruutkamen kann (dat heet [[hydraulisch Fracken]]).<ref>{{Cite web|url=http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|title=Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region|publisher=USGS|id=USGS fact sheet 158-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628182640/http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|archive-date=28. Juni 2012}}</ref> [[Bueree]] un [[Wooldbo]] sünd wichtige Branchen in de Rocky Mountains. De Bueree ümfaat [[Ackerbo]] un [[Veetucht]]. De Buren drievt dat [[Veehtüch|Vee]] in Trecks sommertieds op [[Weid]]en, de höger in de Bargen liggt un winters op Weiden, de deper liggt. Düt Systeem heet ook [[Transhumanz]].<ref name="USGS" /> == Tourismus un Natschonaalparks == [[Datei:Steam Phase eruption of Castle geyser with double rainbow.jpg|duum|Castle Geyser in’n [[Yellowstone-Natschonaalpark]]]] Millionen Minschen besöökt jeed Jaar de Rocky Mountains. De Besökers kaamt över heel dat Jaar henweg, summertieds to’n Wannern un Campen in de [[Naturreservat]]en un Natschonaalparks, un wintertieds to’n [[Ski]]lopen oder [[Snowboard]]ing.<ref name="USGS" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park |titel=Rocky Mountain National Park |datum=2024-08-01 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> In de Rocky Mountains sünd ook jümmers wedder Touristen bi Unfäll üm’t Leven kamen, to’n Bispeel dör enen Fall vun steilen Klippen oder Steen, de daalfullen sünd.<ref name="AAC-1993">{{Internetquelle |url=http://publications.americanalpineclub.org/articles/13199308300/Falling-Rock-Loose-Rock-Failure-to-Test-Holds-Wyoming-Wind-River-Range-Seneca-Lake |titel=AAC Publications - Falling Rock, Loose Rock, Failure to Test Holds, Wyoming, Wind River Range, Seneca Lake |abruf=2025-10-20}}</ref><ref name="CLMB-20070814">{{Internetquelle |autor=Dougald MacDonald |url=https://www.climbing.com/news/trundled-rock-kills-nols-leader/ |titel=Trundled Rock Kills NOLS Leader |werk=Climbing |datum=2007-08-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="TRIB-20151209">{{Internetquelle |autor=Alan Rogers, Star-Tribune |url=https://trib.com/lifestyles/recreation/article_eca43632-2f91-519f-bb81-0c59ed52e07e.html |titel=Officials rule Wind River Range climbing deaths accidental |datum=2015-12-09 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="WYO-20180814">{{Internetquelle |autor=Kelsey Dayton |url=http://wyofile.com/deadly-underestimation/ |titel=Deadly underestimation |werk=WyoFile |datum=2018-08-24 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Bi anner Malören muss de Bargwacht to’n Bispeel Wannerer uut de Luft mit’n [[Helikopter]] redden.<ref name="MP-2009">{{Internetquelle |url=https://www.mountainproject.com/area/106521163/squaretop-mountain |titel=Rock Climbing in Squaretop Mountain, Wind River Range |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Anner Gefaren köönt [[Wooldbrand|Wooldbränn]], [[Sneestörm]] un düchtig külle Temperaturen in de Nacht ween.<ref name="PD-20050727">{{Internetquelle |url=http://www.pinedaleonline.com/news/2005/07/WindRiverRangecondit.htm |titel=Wind River Range condition update - Pinedale, Wyoming |abruf=2025-10-20}}</ref> De gröttste Attraktschoon in de Rocky Nountains sünd de [[Natschoonaalpark]]s, so as de weltbekannte [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. De Naam „Yellowstone“ kümmt vun de Yellowstone River, de döör enen Canyon mit gele Stenen löppt. De sülve Naam hett ok de gröttste See in de Park. In’n Park givt dat veel [[Geysir]]en; de Bekanntste heet ''Old Faithful''. De Park is [[Weltkultuurarv]] vun de [[UNESCO]]. De Natschonaalparks in de Rocky Mountains sünd: ;USA [[Datei:Yellowstone Natl Park poster 1938.jpg|duum|rechts|230px|Plakaat vun 1938 för den Yellowstone-Natschonaalpark.]] * [[Yellowstone-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] * [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] * [[Grand Teton-Natschonaalpark]] ;Kanada * [[Jasper-Natschonaalpark]] * [[Banff-Natschonaalpark]] * [[Kootenay-Natschonaalpark]] * [[Yoho-Natschonaalpark]] * [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (Kanada)|Glacier-Natschonaalpark]] == Biller == <gallery perrow="3" heights="180"> Bild:Rocky Mountains around Mount Ida, Rocky Mountains National Park 20110824 2.jpg|Rocky Mountains üm [[Mount Ida]] in’n [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] Bild:Alberta Rocky Mountains (39358603442).jpg|Een Daal in de [[Kanada|kanaadschen]] Rockies ([[Alberta]]) Bild:Rocky Mountains Colorado.JPG|Rocky Mountains in [[Colorado]] Bild:Trail Ridge Road, Rocky Mountains National Park 20110824 1.jpg|[[Trail Ridge Road]] in’n Rocky Mountain-Natschonaalpark Bild:Moraine Lake 17092005.jpg|Valley of the Ten Peaks un Moraine Lake in’n [[Banff-Natschonaalpark]], Kanada Bild:Colorado rocky mtns.JPG|Rocky bi Ward, [[Boulder County]], Colorado </gallery> == Literatuur == ;Översicht * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective''. Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. [https://books.google.com/books?id=zxvFXkH0828C&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Sidford F. Hamp: ''The Treasure of Mushroom Rock: A Story of Prospecting in the Rocky Mountains''. G. P. P * Rick Newby: ''The Rocky Mountain Region''. Greenwood Press, 2004. ISBN 0-313-32817-X. [https://books.google.com/books?id=xv5ivm13_0oC&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Richard Cannings: ''The Rockies: A Natural History.'' Greystone Books / David Suzuki Foundation, 2007. ISBN 978-1-55365-285-4. ;Geografie * G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names.'' UBC Press, Vancouver 1997. * Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta.'' Golden Meteorite Press, Edmonton 2010. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. ISBN 978-0-9692631-0-9. * National Park Foundation: ''Rocky Mountain National Park''. ([https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park online]) ;Geologie un Geomorphologie * Richard F. Madole u. a.: ''Rocky Mountains.'' In: William L. Graf (Ruutgevers): ''Geomorphic Systems of North America. Decade of North American Geology, Vol. 2 (Centennial Special Edition).'' Geological Society of America, Boulder 1987, S. 211–257. * Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado.'' Mountain Press Publishing Company, 1980. ISBN 978-0-87842-105-3. * Joseph M. English, Stephen T. Johnston: ''The Laramide Orogeny: What Were the Driving Forces?'' In: ''International Geology Review.'' Band 46, Nr. 9, 2004, S. 833–838. DOI: 10.2747/0020-6814.46.9.833. * K. L. Pierce: ''History and Dynamics of Glaciation in the Northern Yellowstone National Park Area.'' U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F, Washington D.C. 1979. * U.S. Geological Survey: ''Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains.'' ([https://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html online]) * Ron Blakely: ''Geologic History of Western United States.'' Northern Arizona University. * U.S. Geological Survey: ''Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region.'' ;Historie * Princeton University Library: ''Mackenzie: 1789, 1792–1797.'' * Northwest Digital Archives: ''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845.'' 2006. * National Park Service: ''Lewis and Clark Expedition – Travel Itinerary.'' * United States Department of State: ''Treaties in Force.'' Washington D.C. * University of Washington Libraries: ''Historical Context and American Policy.'' Archivierte Online-Version, abgerufen am 20. Oktober 2025. * University of Nebraska: ''Mormon Trail – Digging In.'' * Calisphere: ''The Transcontinental Railroad.'' ;Ökologie un Umwelt * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective.'' Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. == Nettverwiesen == {{Commons|Rocky Mountains}} * ''[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rocky-mountains Rocky Mountains].'' In: ''The Canadian Encyclopedia.'' (engelsch, [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/rocky-mountains fransch]). * {{Webarchiv|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rocky_mountain.htm|wayback=20060812054319|text=Blue Plant Biomes: Plants, Animals, Climate}} (engelsch) * Thomas J. Stohlgren: [https://web.archive.org/web/20130720003304/http://www.nwrc.usgs.gov/sandt/Mountain.pdf Rocky Mountains] (PDF; 3,7&nbsp;MB), U.S. Geological Survey: Geologie, Vegetatschoonszonen (engelsch) * [http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html U.S. Geological Survey: Geologie] (engelsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4050243-0|LCCN=sh85114790|VIAF=248967808|NDL=00629471}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Kanada]] nxtg1kxlytiux37un781fewep9mlzeu 0 182936 1066310 1066026 2026-05-23T13:15:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066310 wikitext text/x-wiki [[Datei:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|mini|PSM V44 D647Biller un Symbole up Härtbuckhoorn inreten, uut [[La Madeleine]]]] De '''Prähistorie''', ook '''Oorgeschicht(e)''' oder '''Vörhistorie''', betekent de öldste Tied in de Historie van de Minschheed, uut de dat kene schreven Borns givt. De prähistoorsche Tied forscht de [[Archäologie]] uut. De Prähistorie is de Tied twischen den eersten Steenwärktügen vör 2,6&nbsp;Millionen Jaren, bet dat de eersten schreven Borns nableven sind, wat je na Regioon een groten Unnerscheed sien kann, je na de Tied wenn de [[Schrift]] in een Regioon upkomen is. Up de Prähistorie folgt de [[Protohistorie]] oder Fröhistorie, in de dat indirekte schreven Borns givt: man de Archäologie is jümmers noch een wichtigen Born de Ümstänne in düsse Tied uuttoforschen. Denn folgt de [[Historie]] in’n engen Sinne, de schreven Borns uutforscht. == Tieden in Prähistorie == De Prähistorie gleder de däänsche Archäologe [[Christian Jürgensen Thomsen]] 1836 in siene däänsche Schrift ''{{Lang|da|Ledetraad til nordisk Oldkyndighed}}'' dat eerste Maal in een Dreeperiodensysteem: [[Steentiet|Steentied]], [[Bronzetiet|Bronzetied]] un [[Iesentiet|Iesentied]]. För de ole Welt is düt Dreeperiodensysteem ook vandage noch güllig. Man för anner Regionen in de Welt is düt Systeem swaar to bruken. To’n Bispeel beginnt de schreven Historie in wieden Delen van [[Noordamerika]] nich eer dat de Spaniers Amerika updeckt hadden. == Steentied == → Kiek bi: [[Steentiet|''Steentied'']] De Steentied is de öldste [[Ära|Epoche]] in de Minschheedshistorie. Dat wichtigste Kennteken sind de nabelven Steenwärktüge. De Tied begunn – so as wi dat vandage weet – med den öldsten Steenwärktügen, de wi bet nu finnen können, vör wat bi 2,6&nbsp;Millionen Jaren in [[Afrika]]. === Ooldsteentied === → Kiek bi: ''[[Ooldsteentied]]'' De Ooldsteentied, ook ''Paläolithikum'' was de eerste un längste Periode in de Prähistorie un betekent in Afrika, [[Europa]] un [[Asien]] dat öldste Stück van de [[Steinzeit|Steentied]]. ==== Steengrandwärktüge: ''Homo rudolfensis'' un ''Homo habilis'' ==== → Kiek bi: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]'' De Historie van de Minschheed begunn vör 6 Millionen Jaren Tied in Afrika, as [[Minschenapen]] as ''[[Ardipithecus ramidus]]'' begünnen uprecht to gaan. De [[Australopithecus|Australopithecinen]] daarna verbetern düsse Aard to gaan un wassen läter to den eersten ''[[Homo]]'' ran: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]''. Dat Kennteken, dat se Deel van dat Genus Homo maket, is dat se al vör 2,6 Millionen Jaren Tied slichte Steenwärktüge uut Grand un Schutt („[[Pebble Tools]]“) bruken. De eersten Steenwärktüge tellt to den Kultuurstand [[Oldowan]] an. De Tied heet ook Fröhpaläolithikum ==== Fuustbiele: ''Homo erectus'' ==== ''→'' Kiek bi: ''[[Homo erectus]]'' un ''[[Homo heidelbergensis]]'' ''[[Homo erectus]]'' het in de Kultuur leevt, de Ooldpaläolithikum heet un kenne [[Fuustbiel|Fuustbiele]] as Wärktüge. Al för de eersten Minschen van düsse Aard is nawiesen, dat se Steenwärktüge bruken; läter bruken se ook [[Füür]], so as de 790.000 Jare ole Stede [[Gesher Benot Ya’aqov]] – de öldste med sekeren Datum – vandage in [[Israel]] nawiest.<ref>[[Naama Goren-Inbar]] et al.: ''Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya'aqov, Israel''. In: ''[[Science]]''. Band 304, 2004, S. 725–727; [[doi:10.1126/science.1095443]]</ref> Vör bummelig 1,5 Millionen Jaren Tied begunn in Afrika de Tied, de [[Acheuléen]] heet un in de Minschen Wärktüge as [[Fuustbiel|Fuustbiele]], de up beden Sieden beslaan un sorgsam maket sind, bruken. Vör wat bi 500.000 Jaren keme düsse Techniken ook na Europa. ''Homo erectus'' was flexibel, so dat he sik eerst in Afrika, denn in [[Süüdwestasien]], denn [[Indien]] un ook in [[Volksrepubliek China|China]] un [[Süüdoostasien]] uutbreden konn. De laten ''Homo erectus'' – se steet faken bi den ''Homo heidelbergensis'' – könnt al Jäger un Sammler heten. ==== Afslagwärktüge: ''Homo neanderthalensis'' ==== → Kiek bi: [[Neanderdaler]] In Europa worde de ''Homo erectus'' över den ''[[Homo heidelbergensis]]'' un ''[[Homo steinheimensis]]'' to’n [[Neanderdaler]], de sunderlik an dat Klima in de [[Iestied]] anpasst was. Anderster os Forscherlüde dat eerdage dacht hebbet, was hadde de Naanderdaler ene Kultuur: För de Naanderdalers sind in Middeleuropa dat eerste Maal kultsche Praktiken nawiesbaar, so to’n Bispeel [[Begräffnis|Begrävenisse]] med [[Graffbigaav|Gravbigaven]]. De Neanderdaler hebbet sik ene niege Technik Stene to bewärken uutdacht, bi de se nich alleen de Kärn van [[Flintsteen|Flintstenen]], [[Quarzit]] oder annner Stenen bewärken, man ook den [[Afslag (Archäologie)|Afslag]]. Waarümme de de Neanderdaler daalgüngen is nich seker. Waarschienlik güng de Taal Neanderdalers bilüttken trügge, as de moderne Minsch na Europa kam. Up’t längeste waren sik de Neanderdalers up dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]]. ==== Höhlenmaleree, bildlike Kunst un Musik: ''Homo sapiens'' ==== → Kiek bi: [[Minsch|''Homo sapiens'']] Nich de ''Homo erectus,'' de na Europa un Asien uutwandert weren, man uut den ''Homo erectus,'' de in Afrika bleven weren, wuss de de moderne Minsche, de ''Homo sapiens,'' ran. Düsse Minschenaard begunn sik vör ca. 100.000 Jaren Tied uutrobreden. In Europa kemen sik de ''Homo sapiens'' un de Neanderdalers twischen 40.000 un 35.000 Jaren tomööt ''Homo sapiens'' verbetter de Methoden Stene to bewärken. Beachtlik sind de eerssten Tüügnisse för afstrakt un symboolsche Denken, dat sik sunnerlik in den eersten bildliken Kunstwärken vör 40.000 Jaren Tied wiest. Daar mang to’n Bispeel [[Löwenminsch|Löwenminschen]], Fabelwesen med een Löwenkopp un dat Liev van enen Minschen. Uut de Tied stammt ook [[Fleut|Floiten]] uut Knaken, wat de eerste Musik nawiest.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iceageart.de/startseite/ |titel=Home |sprache=de |abruf=2021-09-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.iceageart.de/startseite/ |wayback=20210926222409 |text=Home |archiv-bot=2026-05-23 13:15:39 InternetArchiveBot }}</ref> === Jungsteentied === To’n Enne van de letste Iestied hen verbetter sik dat Klima, so dat’t nu in Gebeden as den [[Fruchtbor Halfmaand|fruchbaren Halvmaan]] in [[Süüwestasien]] mööglik was sittfast to leven. In de jüngste [[Dyrastied]] worde Kliam noch eenmaal een beten küller, so dat Minschen twungen weren wedder as [[Nomaad|Nomaden]] to leven oder Alternativen uuttofinnen. Düsse Ümmestand brochte de [[Bueree|Buurie]] vör Dag. Een eersten Beginn givt’t al in [[Proto-Neolithikum]] vör 14.000 Jaren Tied. Van 9500 v.&nbsp;Chr. an keem de Domestikatschoon van Deren un Planten up. De Buurie brochte groten Wannel in de Weerdschop un Kultuur med, daarümme seggt een ook „[[Neolithsche Revolutschoon]]“. Van den froen Zentren het sik de Buurie wieder uutbreed un keem vör rund 7000 Jaren Tied in Europa an. Anner Kenntken för de Jungsteentied sind at sittfast Leven, [[Keramik]], un dat Slepen van Stenen. De wichtigsten sotscholen Folgen van de Buurie weren, dat de höger Produktschoon van Neermiddels, de Taal Minschen anwassen maakt het. So können sik Minschen up verscheden Proffeschonen spetschliseren un so de Organisatschoon in Staten vöranbringe. === Koppersteentied === → Kiek bi: [[Koppersteentied]] De Tied twischen Jungsteenstied un de Bronzetied, in de Minschen den [[Kopper|Kopperbärgbu]] begünnen un wichtige Techniken för de Metallurgie uutfünnen, heet Koppersteentied, in de Facksprake ook ''Chalkolithikum'' oder ''Äneolithikum.'' Kopper was man noch raar un de meesten Wärktüge weren noch uut Steen. [[Ötzi]], de Iesmumie uut den [[Ötztaler Alpen]] in [[Süüdtirool]], stammt uut de middeleuropääsche Koppersteenteid. He hadde een [[Biel]] med, dat een Lemmel uut 99&nbsp;% Kopper hadde, dat uut den [[Soltborger Land]] kam. == Bronzetied == → Kiek bi: [[Bronzetiet|Bronzetied]] [[Bronze]], een Mischmetall uut 90&nbsp;% Kopper un 10&nbsp;% Tinn, keem to’n Ennde van den 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. up. Dat Metall is veel harder as Kopper un givt de Tied den namen. In Israel gav et al 3300 v.&nbsp;Cht Bronze. De Bronzetied is in Lüttasien af 1700 v.&nbsp;Cht to Enne un ümme de Middelländsche See up’t läteste ümme 1200 v.&nbsp;Chr., as in düsse Regionen [[Iesen]] as Metall upkam. In Middeleuropa beginnt de Bronzetied eerst 2200 v.&nbsp;Cht. un langt bet 800 v&nbsp;.Chr. == Iesentied == → Kiek bi: [[Iesentiet|Iesentied]] Sied den laten 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. is [[Iesen]] as een Wärkstoff bekannt. De eerste schriftlike Borns, de wat över Iesen schrivt, steet up Kielschrifttafeln uut den laten 3. Jaardusend v.&nbsp;Chr. In düsse Tied was dat noch Iesen van [[Meteoroid|Meteoriten]]. Veer Funne uut den Iran, Mesopotamien un Ägypten sind sogaar noch öller. In de tweden Halve van den 3. Jaardusend is [[gediegen]] Iesen in [[Troja]] un de „Förstennekropole“ van [[Alaca Hüyük]] (twischen 2550 un 2350 v. Chr.) nawiesen<ref>[[Ernst Pernicka]]: ''Gewinnung und Verbreitung der Metalle in prähistorischer Zeit''. [[Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz]]. 1990, S. 62 [https://www.researchgate.net/profile/Ernst_Pernicka/publication/262916568_Gewinnung_und_Verbreitung_der_Metalle_in_prahistorischer_Zeit/links/54a5b0bc0cf257a63608d6f2/Gewinnung-und-Verbreitung-der-Metalle-in-praehistorischer-Zeit.pdf Online verfügbar] (PDF; 21,1&nbsp;MB)</ref>. In den 2. Jaardusend daarna is Isen sunderlik in [[Anatolien]] bekannt. [[Assyrsche Spraak|Assyrsche]] Borns uut de Tied van 1950–1700 v.&nbsp;Chr. vertellt, dat Iesen veel kostbarer as [[Gold]] un [[Sülver]] was. Staatsche Wapen so as Ext van [[Ugarit]] (ca. 1450–1350 v. Chr.) wieset, dat Iesen ook in de Tied van den [[Hethitsch Grootriek|Hethitschen Grootriek]] düchtig weerdvull was. Ook wenn et kene archäologgschen Funne givt, vertellt een Text uut de midelassyrsche Tied över enen Isensmedd an’n Hove van [[Ninurta-tukulti-Aššur]] (1168–1133 v.&nbsp;Chr.). Van den 9.&nbsp;Jaarhunderd an het dat nieassyrsche Riek Iesen in’n groten Mate herstellt, so dat sik Iesen langsam över heel de Welt uutbreed het.<ref> [[Christopher Pare]]: ''Frühes Eisen in Südeuropa: Die Ausbreitung einer technologischen Innovation am Übergang vom 2. zum 1. Jahrtausend v. Chr''. In: Elena Miroššayová, Christopher Pare, Susanne Stegmann-Rajtár (Hrsg.): ''Das nördliche Karpatenbecken in der Hallstattzeit. Wirtschaft, Handel und Kommunikation in früheisenzeitlichen Gesellschaften zwischen Ostalpen und Pannonien'' (Budapest Archaeolingua Alapítvány 2017) ISBN 978-6155766008 S. 14–20 [https://www.academia.edu/35668854/Fr%C3%BChes_Eisen_in_S%C3%BCdeuropa_Die_Ausbreitung_einer_technologischen_Innovation_am_%C3%9Cbergang_vom_2._zum_1._Jahrtausend_v._Chr Online verfügbar] (PDF)</ref> == Nettverwiese == {{Commonscat|Prehistory|Urgeschichte}} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Lexikon/Hoehlen.htm Die frühesten Funde menschlicher Kunst stammen aus der Altsteinzeit, vor allem Höhlenmalereien] (hoogdüütsch) * [http://www.loewenmensch.de/ Löwenmensch - Eines der ältesten bisher gefundenen Kunstwerke] (hoogdüütsch) * [http://www.landschaftsmuseum.de/Seiten/Lexikon/Altsteinzeit.htm Zur Altsteinzeit im Landschaftsmuseum Obermain Kulmbach] (hoogdüütsch) * [http://www.northpacificprehistory.com/ North Pacific Prehistory] (hoogdüütsch) * [http://www.urgeschichte.com/ Museum für Urgeschichte in Asparn an der Zaya] (hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.pa-linz.ac.at/institut/gspb/Urgeschichte.PDF|wayback=20060222064026|text=Manfred Aigner: ''Prähistorie – Ur- und Frühgeschichte. Ständige Erneuerung der Modelle und Hypothesen über die Homo-Evolution''.}} (PDF; 170&nbsp;kB) (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4078951-2}} [[Kategorie:Prähistorie]] [[Kategorie:Paläoanthropologie]] fq15rziehsi8cxizonjckc49xsbcyjn 0 183366 1066367 1066070 2026-05-23T16:48:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066367 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Weltbank''' ({{S|en|'''World Bank'''}}) betekent in’n wieden Sinne de Weltbankgruppe, ene [[Vereente Natschonen|UN-Sunnerorganisatschoon]], de in de [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Höövdstad [[Washington, D.C.]] sitt un ene Bank för Uphülpe in [[upwassen Staten]] is. Na den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] hadde de Weltbank eerst de Upgave de Staten, de de Krieg verwööst hadde Stütt to geven. De Weltbankgruppe sett sik uut fiev Organisatschonen tohope, de den Recht na egenstännig sind: * {{Lang|en|''International Bank for Reconstruction and Development''}}, ''IBRD''; de ''Weltbank'' in’n engen Sinn * {{Lang|en|''International Development Association''}} (IDA) * {{Lang|en|''International Finance Corporation''}} (IFC) * {{Lang|en|''Multilateral Investment Guarantee Agency''}} (MIGA) * {{Lang|en|''International Centre for Settlement of Investment Disputes''}} (ICSID) De Organisatschonen in de Weltbankgruppe verbind een gemeensam Präsident un deelwiese ene gemeensame Adminstratschoon. == Unnerschede to’n Internatschonalen Geldfonds == De Weltbank is wat anners as de [[Internatschonal Geldfonds|Internatschonale Geldfonds]] (IGF), ook wenn bede Institutschonen in de glieken Tied upkemen un den Sitt in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]] hebbet. Heel simple kann een seggen: De Weltbankgruppe stellt dat Geld för Uphülpe un Upbu in upwassen Länder up lange Sicht praat. De Internatschonale Geldfonds stellt Länner Geld för korte Tied praat, wenn se Problemen hebbet Uutgaven to talen. De Underscheed is vandage man minner klaar, denn de IGF het ook anfungen Kredite för Uphölp un Upbu up lange Sicht praattostellen. == Gemeensame Upgaven == De gemeesame Upgave för de Institutschonen van de Weltbank is med finantschlle Hülpe, Raad un technische Hülpe de Weertschop in den Staten, de Maten sind, vöran to bringen un internatschoonal ranwassen Länner uptohülpen. De Weltbankgruppe het 2008 38,2 Milliarden [[US-Dollar]] Lehnen, Toschööt, Bihülpe, Bate, Andele, Investitschonen un Garantien an de Maten un ook an private Investers uutgeven. Dat maket de Bank med Lehnen up lange Tied oder ook med tinsfriegen langfristigen Krediten för Investitschoonsprojekte, Reformprogramms, technische Hülpe un vandage ook indem dat se de privaat Weerdschop hülpt un Andele bi Firmen het oder Garantien övernimt. === ''{{Lang|en|''World Development Report''|}}'' === De Weltbank bringt eenmaal dat Jaar den {{Lang|en|''World Development Report''|}} ({{S|nds|Weltverloopsbericht}}) ruut, de sik med enen Thema befaat, dat för de akutelle Diskuschoon ümme Uphülpe wichtig is. In sienen detailrieken Analysen faat de Bericht nich bloot de Diskusschoon tohope, man stött de internatschonale Debatte an, wat wichtig för den weltwiedern Verloop in de Weerdschop is. == Präsidenten van de Weltbankgruppe == {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Eugene Meyer |{{USA}} |1946 |1946 |- |John Jay McCloy |{{USA}} |1947 |1949 |- |Eugene Robert Black |{{USA}} |1949 |1962 |- |George D. Woods |{{USA}} |1963 |1968 |- |Robert McNamara |{{USA}} |1968 |1981 |- |Alden W. Clausen |{{USA}} |1981 |1986 |- |Barber B. Conable |{{USA}} |1986 |1991 |- |Lewis T. Preston |{{USA}} |1991 |1995 |- |James Wolfensohn |{{AUS}} / <br /><br />{{USA}} |1995 |2005 |- |Paul Wolfowitz |{{USA}} |2005 |2007 |- |Robert Zoellick |{{USA}} |2007 |2012 |- |Jim Yong Kim |{{KOR}} /<br /><br />{{USA}} |2012 |2019 |- |Kristalina Georgiewa |{{BGR}} |2019 |<small>(kommissarisch)</small> |- |David Malpass |{{USA}} |2019 |2023 |- |Ajay Banga |{{IND}} /<br /><br />{{USA}} |2023 |''amtierend'' |} === Liste van de Chefökonomen === {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Hollis B. Chenery |{{USA}} |1972 |1982 |- |Anne O. Krueger |{{USA}} |1982 |1986 |- |Stanley Fischer |{{USA}} |1988 |1990 |- |Lawrence Summers |{{USA}} |1991 |1993 |- |[[Michael Bruno]] |{{ISR}} |1993 |1996 |- |[[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph E. Stiglitz]] |{{USA}} |1997 |2000 |- |Nicholas Stern |{{GBR}} |2000 |2003 |- |[[François Bourguignon]] |{{FRA}} |2003 |2007 |- |Justin Yifu Lin |{{CHN}} |2008 |2012 |- |Kaushik Basu |{{IND}} |2012 |2016 |- |[[Paul Michael Romer|Paul Romer]] |{{USA}} |2016 |2018 |- |Pinelopi Goldberg |{{GRC}} /<br /><br />{{USA}} |2018 |2020 |} == Stemmrechtreform == De Stemmrecht sind na Andeelsegendom verdeelt. 2010 gav dat ene Reform, de de Stemmrechtee anners wicht. So kregen besunners junge Industrielänner as China Inflood. De Länner, de med düsse „Voice Reform – Phase 2“ Stemmrechte winnen konnen weren ook[[Süüdkorea]], de [[Törkie]], [[Mexiko]], [[Singapur]], [[Grekenland|Grekenenland]], [[Brasilien|Bruunsilien]], [[Indien]], un [[Spanien]]. De Stemmandeel för de meesten Industriestaten worde minder, [[Nigeria]], [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]] un [[Saudi-Arabien]] bleven bi de lieke Taal Stemmrechten. 2020 hebbet de [[Vereenigte Staten|USA]] (15,69 % – 2019: 15,48 %) den gröttsten Deel Stemmrechte, denn folgt [[Japan]] (7,62 % – 2019: 7,79 %), [[Volksrepubliek China|China]] (5,17 % – 2019: 4,80 %), [[Düütschland]] (4,17 % – 2019: 4,09 %), dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigte Köningriek]](3,87 % – 2019: 3,81 %) un [[Frankriek|Frankrik]] (3,87 % – 2019: 3,81 %).<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |titel=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |werk=World Bank |hrsg= |datum=2019-12-04 |abruf=2019-12-08 |sprache= }} {{Webarchiv|url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |wayback=20190819152126 |text=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |archiv-bot=2026-05-23 16:48:53 InternetArchiveBot }}</ref> == Maten == De Weltbank-Gruppe höört 189 [[Staat|Staten]] to.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.worldbank.org/en/who-we-are |titel=Who We Are |werk= |hrsg=The World Bank Group |datum= |abruf=2019-03-22 |sprache=en}}</ref> Alleen fiev Staten sind kene Maten. Dat sind: * {{AND}} * {{CUB}} * {{PKR}} * {{MCO}} * {{LIE}} == Literatuur == * Axel Dreher: ''Die Kreditvergabe von IWF und Weltbank: Ursachen und Wirkungen aus politisch-ökonomischer Sicht''. wvb Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-936846-54-5. * Cord Twele: ''Die Entwicklungspolitik der Weltbank-Gruppe vor dem Hintergrund der Schuldenkrise der »Dritten Welt« seit Beginn der achtziger Jahre.'' [[Frankfort an’n Main]] 1995. * John B. Cobb Jr.: ''The earthist challenge to economism – a theological critique of the World Bank''. St. Martin’s Press, New York 1999, ISBN 0-312-21838-9. * Eric Toussaint: ''The World Bank: A Critical History'', Pluto Press, London 2023 == Nettverwiese == * [http://www.worldbank.org/ Offitschelle Webstede] van de Weltbank (englelsch, spaansch, franzöössch, araabsch, chineesch) * [http://data.worldbank.org/data-catalog Worldbank Data Catalog] (engelsch) * Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/DBF402 The World Bank: ''Stimmenverteilung'' (Stand: Juni/März 2017)], uut: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP ''Zahlen und Fakten: Globalisierung''], www.bpb.de (hoogdüütsch) * ''Internationales Netzwerk investigativer Journalisten'' (ICIJ): [https://www.icij.org/project/world-bank Evicted and Abandoned: The World Bank’s Broken Promise to the Poor] (engelsch) == Nawiese == [[Kategorie:Internatschonale Organisatschoon]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Weertschop]] [[Kategorie:Bank]] <references />{{Normdaten}} hxjxydst727pbil951bbz12hhb55xoc 0 183756 1066304 1066020 2026-05-23T12:52:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066304 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} Een '''Phoneem''' (uut {{S|grc|φωνή|phōnḗ}} ‚Luut, Stemm‘) is de abstrakte Klass vun all Spraak[[Luud|luden]], de in’n spraken [[Spraak]], de alle de lieke Rulle hebbt, enen Luut binnen enen [[Woord|Woort]] van enen andern Luut to ünnerscheden. To’n Bispeel snackt verscheden Luden, de Platt küürt, dat Phoneem /r/ anners uut. De verscheden ''r''-Luden [ɾ] ~ [ʁ] sind man dat sülve ''r''-Phoneem. == Phoneem teggen Allophone == Ene grote Tahl verscheden Luden bekikt een Spreker van ene Spraak as Varianten ([[Allophoon|Allophone]]) van enen bestimmten Phoneem. De Mechanismus daar achter is dat kategoorsche Hören. De [[Labial|labiale]] [[stemhebben]] [[Plosiv]] an’n Beginn van’n Woort „Back“ klingt uut den Münner van teggen verscheden Sprekers steeds anders, man de teggen verscheden Luden bekieket de Sprekers doch as dat sülve Phoneem /b/. Wenn een de Luden med enen Luut, de unner dat Phoneem /d/ fallt, uuttuuscht, denn is „Dack“ to hören. Dat is een Woort, dat wat annerster bedüd un so tellt de Lude to een ander Phoneem. Dat heet, dat de Wöör „Back“ un „Dack“ up [[Plattdüütsch|Platt]] een [[Minimaalpaar]] formt. == Transkriptschoon == De gängige Konventschoon is Phoneem binnen Schreegsteken to schrieven. Dat Phoneem sülvenst transkribeert een meest na dat [[Internatschonal Phoneetsch Alphabet|Internatschonale Phoneetsche Alphabeet]]. == Nettverwiese == {{Commonscat|Phonemes|Phoneem}} * {{Internetquelle |autor=Udo L. Figge |url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |titel=Phonem |werk=Vorlesung „Grundlagen der romanischen Sprachwissenschaft“ (WS 2000/01) |datum=1998-12-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20101103044826/http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |archiv-datum=2010-11-03 |zugriff=2012-10-26 }} {{Webarchiv|url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |wayback=20101103044826 |text=Phonem |archiv-bot=2026-05-23 12:52:17 InternetArchiveBot }} * Robert F. Port: ''[http://www.cs.indiana.edu/~port/pap/TheGraphicalBasis.SGLSP.pdf The Graphical Basis of Phones and Phonemes].'' (PDF; 103&nbsp;kB) [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Phonologie]] ilsdp9kb6oaj8kkoyyv92ow34bwqvyi 0 183903 1066394 1017784 2026-05-24T07:14:21Z Flaverius 21322 /* Definition */ ut [[:de:Roman]] 1066394 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Romaan''', ook '''Roman''' schreven, is een tohoophangen [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlikheed van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to den Ümfeld. Romaans sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] un [[Novell|Novellen]]. De Unnerscheed twischen Romaan un Novelle is man nich altieds klaat to scheden. == Definition == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] um 1680: lesender junger Mann, dat Format vun dat Book lett an en Roman denken, ebenso de afsündere Lees-Situatschoon.]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr entspannte private Namiddag-Lektüür – religiöse un wetenschopplike Lektüür warrt anners dorstellt.]] [[Datei:1877-winslow-homer-the-new-novel.jpg|mini|[[Winslow Homer]] 1877: ''The New Novel'', vergelijkbare Lektüürümstänn]] [[Datei:2009 urban-commuter reading a novel.jpg|mini|hochkant|Roman lesenden S-Bahn-Pendler, Berlin 2009]] Bit vundaag is dat swoor, den Roman eendüüdig to defineren, wiel he eenersiets in de antike Diskuschoon över literaarische Formen nich nöömt warrt un annersiets vele verschedene Inflooten op de Romanproduktion inwarkt hebben un dat bit vundaag doon. Dorut ergeben sik twee wichtige Grundannahmen för de Definitschoon vun den Roman. In de Romantheorie warrt de „Roman“ eerstens as en [[Synthese]] ut verschedene [[Gattung (Literatur)|Gattungen]] verstahn, wiel dat buten dat Prosa-Kriterium kaum formale Vörgaven gifft un annere ästhetische Mustern licht integreet warrn köönt. Tweedens is de Roman wegen sien Openheit för annere Formen un Genres en steten Wannel ünnerworrpen, de bit in de Gegenwart anhöllt un noch nich afslaten is. Vun annere Gattungen lett sik de Roman vör allem negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktion]]alität ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellungen – to’n Bispeel de vun de [[Geschichtsschrieven]] –, de en truu Afbill vun en Geschehn dorstellen wüllt. Faken wiest al dat Woort ''Roman'' op’n [[Bucheinband]] oder [[Titelblatt]] dorop hen, dat dat sik üm en künstlerisch un dormit fiktionaal Wark hannelt. Vör 1700 wurrn Romane aver faken as [[Schlüsselroman]]e mit durchaus historiographischen Anspruch leest, weswegen se faken dat Woort „[[Historie|Historia]]“ in’n Titel drogen. Eerst mit de vertiefte poetologische Diskuschoonen in’n [[18. Jahrhundert]] warrn Romane as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentliken Sinn wohrnahmen. De Afwertung vun den Roman as geschichtliche [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quelle]] geiht mit en Opwertung in dat literaarische Gattungssystem hand in hand. [[Erich Auerbach]] süht in’n Roman „keine Tragödie und keine Komödie, sondern aus beiden untrennbar verflochten, die Chronik komischen Unglücks und dunkel grundierten Glücks.“<ref>Patrick Bahners: ''Lob für Mosebach: Einmal um die alte Welt''. In: FAZ.net.</ref> In’n Ünnerscheed to historische Warken behannelt de Roman meist vergleichswies private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]] ut subjektive [[Typologisches Modell der Erzählsituationen|Vertellpositschonen]]. Leevsgeschichten weren bit in dat 18. Jahrhundert henin as privaat [[Sujet]] gattungsbestimmend. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breidden sik in de Ünnergattungen vun den [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satirischen]] Roman ut.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novelle]], [[Märchen]], [[Legende]] un [[Kurzgeschichte]] sünd as Formen epischer Prosa zwar mit den Roman verwandt, aver as epische Lüttformen meist düütlich körter. Buten de Längde ünnerscheedt sik de Roman vun disse Gattungen vör allem dör dat, dat he de Dorstellung vun en kontingente Welt in’n Middelpunkt stellt. Literaturhistorikers in’n 19. un 20. Jahrhundert spröken as [[Georg Lukács]] vun den „epischen Zugriff des Romans auf das Leben in seiner ganzen Totalität“.<ref>[[Georg Lukács]]: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920.</ref> In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] sett de Roman aver keen för all Lesers gültigen Sinnhorizont vörut, man gestaltet de Welt ut den Erfahrungshorizont vun den Enkelmenschen. Disse kann bröökig, inkohärent oder gor chaotisch wesen, wat in en Epos undenkbaar weer. För Georg Lukács is de Form vun den Roman dorüm „Ausdruck der transzendentalen Obdachlosigkeit“<ref>Georg Lukács: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920, S. 23 f.</ref> vun de [[Moderne]]. Dat en Wark en Roman is, wenn man nich seggen kann, wat dorin vörkümmt, defineert [[Heimito von Doderer]].<ref>Patrick Bahners: ''Lob für Mosebach: Einmal um die alte Welt''. In: FAZ.net.</ref> == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] 68ki86jvo4u08ly37w8voy9mxba50lp 1066395 1066394 2026-05-24T07:16:31Z Flaverius 21322 /* Definition */ Ut [[:de:Roman]] 1066395 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Romaan''', ook '''Roman''' schreven, is een tohoophangen [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlikheed van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to den Ümfeld. Romaans sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] un [[Novell|Novellen]]. De Unnerscheed twischen Romaan un Novelle is man nich altieds klaat to scheden. == Definition == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] um 1680: lesender junger Mann, dat Format vun dat Book lett an en Roman denken, ebenso de afsündere Lees-Situatschoon.]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr entspannte private Namiddag-Lektüür – religiöse un wetenschopplike Lektüür warrt anners dorstellt.]] [[Datei:1877-winslow-homer-the-new-novel.jpg|mini|[[Winslow Homer]] 1877: ''The New Novel'', vergelijkbare Lektüürümstänn]] [[Datei:2009 urban-commuter reading a novel.jpg|mini|hochkant|Roman lesenden S-Bahn-Pendler, Berlin 2009]] Bit vundaag is dat swoor, den Roman eendüüdig to defineren, wiel he eenersiets in de antike Diskuschoon över literaarische Formen nich nöömt warrt un annersiets vele verschedene Inflooten op de Romanproduktion inwarkt hebben un dat bit vundaag doon. Dorut ergeben sik twee wichtige Grundannahmen för de Definitschoon vun den Roman. In de Romantheorie warrt de „Roman“ eerstens as en [[Synthese]] ut verschedene [[Gattung (Literatur)|Gattungen]] verstahn, wiel dat buten dat Prosa-Kriterium kaum formale Vörgaven gifft un annere ästhetische Mustern licht integreet warrn köönt. Tweedens is de Roman wegen sien Openheit för annere Formen un Genres en steten Wannel ünnerworrpen, de bit in de Gegenwart anhöllt un noch nich afslaten is. Vun annere Gattungen lett sik de Roman vör allem negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktion]]alität ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellungen – to’n Bispeel de vun de [[Geschichtsschrieven]] –, de en truu Afbill vun en Geschehn dorstellen wüllt. Faken wiest al dat Woort ''Roman'' op’n [[Bucheinband]] oder [[Titelblatt]] dorop hen, dat dat sik üm en künstlerisch un dormit fiktionaal Wark hannelt. Vör 1700 wurrn Romane aver faken as [[Schlüsselroman]]e mit durchaus historiographischen Anspruch leest, weswegen se faken dat Woort „[[Historie|Historia]]“ in’n Titel drogen. Eerst mit de vertiefte poetologische Diskuschoonen in’n [[18. Jahrhundert]] warrn Romane as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentliken Sinn wohrnahmen. De Afwertung vun den Roman as geschichtliche [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quelle]] geiht mit en Opwertung in dat literaarische Gattungssystem hand in hand. [[Erich Auerbach]] süht in’n Roman „keine Tragödie und keine Komödie, sondern aus beiden untrennbar verflochten, die Chronik komischen Unglücks und dunkel grundierten Glücks.“<ref>Patrick Bahners: ''Lob für Mosebach: Einmal um die alte Welt''. In: FAZ.net.</ref> In’n Ünnerscheed to historische Warken behannelt de Roman meist vergleichswies private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]] ut subjektive [[Typologisches Modell der Erzählsituationen|Vertellpositschonen]]. Leevsgeschichten weren bit in dat 18. Jahrhundert henin as privaat [[Sujet]] gattungsbestimmend. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breidden sik in de Ünnergattungen vun den [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satirischen]] Roman ut.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novelle]], [[Märchen]], [[Legende]] un [[Kurzgeschichte]] sünd as Formen epischer Prosa zwar mit den Roman verwandt, aver as epische Lüttformen meist düütlich körter. Buten de Längde ünnerscheedt sik de Roman vun disse Gattungen vör allem dör dat, dat he de Dorstellung vun en kontingente Welt in’n Middelpunkt stellt. Literaturhistorikers in’n 19. un 20. Jahrhundert spröken as [[Georg Lukács]] vun den „epischen Zugriff des Romans auf das Leben in seiner ganzen Totalität“.<ref>[[Georg Lukács]]: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920.</ref> In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] sett de Roman aver keen för all Lesers gültigen Sinnhorizont vörut, man gestaltet de Welt ut den Erfahrungshorizont vun den Enkelmenschen. Disse kann bröökig, inkohärent oder gor chaotisch wesen, wat in en Epos undenkbaar weer. För Georg Lukács is de Form vun den Roman dorüm „Ausdruck der transzendentalen Obdachlosigkeit“<ref>Georg Lukács: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920, S. 23 f.</ref> vun de [[Moderne]]. Dat en Wark en Roman is, wenn man nich seggen kann, wat dorin vörkümmt, defineert [[Heimito von Doderer]].<ref>Patrick Bahners: ''Lob für Mosebach: Einmal um die alte Welt''. In: FAZ.net.</ref> == Historie == === Buteneuropääsche Traditschonen un de europääsche Roman vun de Antike === {{Hauptartikel|Antiker Roman}} [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Ok hier Papier as dörbrekende Trägermedium: Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Geschichte des Prinzen Genji'' (fröhes 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtig Vertellen weer in vele [[Hochkultur (Geschichtswissenschaft)|Hochkulturen]] al fröh verbreidt, so in de [[Kultur Japans]], de [[Chinesische Kultur|chinesische Kultur]], de [[Indische Kultur|indische Kultur]] un in’n [[Orient|arabisch-orientaalschen]] Kulturkrink. De buteneuropääschen Romane un de [[Antiker Roman|antiken]] Romane hadden för de Utbillung vun den modernen Roman aver bloots en ünnergeordnete Bedüden.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romane höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de arabische ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Die Geschichte der Drei Reiche|Geschichte der Drei Reiche]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t [[Mittelalter]] in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> intensivierte sik aver eerst in’t 17. Jahrhundert.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barockliteratur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang un de vele later naholte Vörgeschichten dat nich to övertreffende Gattungsmuster. Annere wichtige Vörbiller för den [[Höfisch-historischer Roman|höfisch-historischen Roman]] weren ok [[Achilleus Tatios (Romanautor)|Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe und Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon von Ephesos|Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Schäferroman|bukolische Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis und Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Historischer Roman|historischen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. ontstane Roman ''Chaireas und Kallirhoë'' vun [[Chariton von Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknytten. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] gvjnv6iy4uyqrkxcoll68xzmct5smgd 1066396 1066395 2026-05-24T07:22:31Z Flaverius 21322 /* Historie */ uut [[:de:Roman]] 1066396 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Romaan''', ook '''Roman''' schreven, is een tohoophangen [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlikheed van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to den Ümfeld. Romaans sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] un [[Novell|Novellen]]. De Unnerscheed twischen Romaan un Novelle is man nich altieds klaat to scheden. == Definition == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] um 1680: lesender junger Mann, dat Format vun dat Book lett an en Roman denken, ebenso de afsündere Lees-Situatschoon.]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr entspannte private Namiddag-Lektüür – religiöse un wetenschopplike Lektüür warrt anners dorstellt.]] [[Datei:1877-winslow-homer-the-new-novel.jpg|mini|[[Winslow Homer]] 1877: ''The New Novel'', vergelijkbare Lektüürümstänn]] [[Datei:2009 urban-commuter reading a novel.jpg|mini|hochkant|Roman lesenden S-Bahn-Pendler, Berlin 2009]] Bit vundaag is dat swoor, den Roman eendüüdig to defineren, wiel he eenersiets in de antike Diskuschoon över literaarische Formen nich nöömt warrt un annersiets vele verschedene Inflooten op de Romanproduktion inwarkt hebben un dat bit vundaag doon. Dorut ergeben sik twee wichtige Grundannahmen för de Definitschoon vun den Roman. In de Romantheorie warrt de „Roman“ eerstens as en [[Synthese]] ut verschedene [[Gattung (Literatur)|Gattungen]] verstahn, wiel dat buten dat Prosa-Kriterium kaum formale Vörgaven gifft un annere ästhetische Mustern licht integreet warrn köönt. Tweedens is de Roman wegen sien Openheit för annere Formen un Genres en steten Wannel ünnerworrpen, de bit in de Gegenwart anhöllt un noch nich afslaten is. Vun annere Gattungen lett sik de Roman vör allem negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktion]]alität ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellungen – to’n Bispeel de vun de [[Geschichtsschrieven]] –, de en truu Afbill vun en Geschehn dorstellen wüllt. Faken wiest al dat Woort ''Roman'' op’n [[Bucheinband]] oder [[Titelblatt]] dorop hen, dat dat sik üm en künstlerisch un dormit fiktionaal Wark hannelt. Vör 1700 wurrn Romane aver faken as [[Schlüsselroman]]e mit durchaus historiographischen Anspruch leest, weswegen se faken dat Woort „[[Historie|Historia]]“ in’n Titel drogen. Eerst mit de vertiefte poetologische Diskuschoonen in’n [[18. Jahrhundert]] warrn Romane as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentliken Sinn wohrnahmen. De Afwertung vun den Roman as geschichtliche [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quelle]] geiht mit en Opwertung in dat literaarische Gattungssystem hand in hand. [[Erich Auerbach]] süht in’n Roman „keine Tragödie und keine Komödie, sondern aus beiden untrennbar verflochten, die Chronik komischen Unglücks und dunkel grundierten Glücks.“<ref>Patrick Bahners: ''Lob für Mosebach: Einmal um die alte Welt''. In: FAZ.net.</ref> In’n Ünnerscheed to historische Warken behannelt de Roman meist vergleichswies private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]] ut subjektive [[Typologisches Modell der Erzählsituationen|Vertellpositschonen]]. Leevsgeschichten weren bit in dat 18. Jahrhundert henin as privaat [[Sujet]] gattungsbestimmend. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breidden sik in de Ünnergattungen vun den [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satirischen]] Roman ut.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novelle]], [[Märchen]], [[Legende]] un [[Kurzgeschichte]] sünd as Formen epischer Prosa zwar mit den Roman verwandt, aver as epische Lüttformen meist düütlich körter. Buten de Längde ünnerscheedt sik de Roman vun disse Gattungen vör allem dör dat, dat he de Dorstellung vun en kontingente Welt in’n Middelpunkt stellt. Literaturhistorikers in’n 19. un 20. Jahrhundert spröken as [[Georg Lukács]] vun den „epischen Zugriff des Romans auf das Leben in seiner ganzen Totalität“.<ref>[[Georg Lukács]]: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920.</ref> In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] sett de Roman aver keen för all Lesers gültigen Sinnhorizont vörut, man gestaltet de Welt ut den Erfahrungshorizont vun den Enkelmenschen. Disse kann bröökig, inkohärent oder gor chaotisch wesen, wat in en Epos undenkbaar weer. För Georg Lukács is de Form vun den Roman dorüm „Ausdruck der transzendentalen Obdachlosigkeit“<ref>Georg Lukács: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920, S. 23 f.</ref> vun de [[Moderne]]. Dat en Wark en Roman is, wenn man nich seggen kann, wat dorin vörkümmt, defineert [[Heimito von Doderer]].<ref>Patrick Bahners: ''Lob für Mosebach: Einmal um die alte Welt''. In: FAZ.net.</ref> == Historie == === Buteneuropääsche Traditschonen un de europääsche Roman vun de Antike === {{Hauptartikel|Antiker Roman}} [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Ok hier Papier as dörbrekende Trägermedium: Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Geschichte des Prinzen Genji'' (fröhes 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtig Vertellen weer in vele [[Hochkultur (Geschichtswissenschaft)|Hochkulturen]] al fröh verbreidt, so in de [[Kultur Japans]], de [[Chinesische Kultur|chinesische Kultur]], de [[Indische Kultur|indische Kultur]] un in’n [[Orient|arabisch-orientaalschen]] Kulturkrink. De buteneuropääschen Romane un de [[Antiker Roman|antiken]] Romane hadden för de Utbillung vun den modernen Roman aver bloots en ünnergeordnete Bedüden.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romane höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de arabische ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Die Geschichte der Drei Reiche|Geschichte der Drei Reiche]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t [[Mittelalter]] in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> intensivierte sik aver eerst in’t 17. Jahrhundert.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barockliteratur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang un de vele later naholte Vörgeschichten dat nich to övertreffende Gattungsmuster. Annere wichtige Vörbiller för den [[Höfisch-historischer Roman|höfisch-historischen Roman]] weren ok [[Achilleus Tatios (Romanautor)|Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe und Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon von Ephesos|Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Schäferroman|bukolische Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis und Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Historischer Roman|historischen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. ontstane Roman ''Chaireas und Kallirhoë'' vun [[Chariton von Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknytten. === De Gattungsbegründung in’t europääsche Middelöller === ==== Traditschoon vun dat Heldenleed, 1100–1500 ==== {{Hauptartikel|Höfischer Roman}} [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat ooltfranzöösche Woort „romanz“ keem in’t 12. Jahrhundert för Vertellungen in „romaanische“ (ooltfranzöösche un anglonormannsche) Volksspraak in Bruuk, de aver in’n Ünnerscheed to spätere Romane nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek etablierte sik mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten un Redaktschoonsstufen ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) as en nieg, al humanistisch präägt literaarisch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> Vun de överregionale Bedüden vun disse Warken tügen Romane as [[Heinrich von Veldeke]] sien [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken sünd in’t höfsche Milieu ansiedelt un nehmt ehr Stoffen ut de Antike, weswegen se as [[Antikenroman]]e bezeichnet warrt. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Gral]]-Stoff – verbreidden sik siet de Midde vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. In’t höfsche Milieu ansiedelte Leevsbeziehungen domineert dorbi as Sujet. De Standardplot vun de middelhoogdüütschen [[Artusroman]]e vun en [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste trennt warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, wiest formale Anlehnungen an den [[Antiker Roman|antiken Roman]] op. Prosavarianten vun de niegen Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – entstunnen af dat frühe 13. Jahrhundert. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren op disse Romane schreven. ==== De Novelle, 1300–1600 ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Siet den Anfang vun de schriftliche Fixeren vun Epen – in Noordeuropa ungefäähr af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – entwickelden sik hier gau Kunstformen, de up de Mööglichkeit anwiest weren, den Text Schritt för Schritt to komponeren. De soziale Oort vun de [[Epik]] leggte sik dormit glieks fast, denn Handschriften bruukten bit to’t Opkamen vun Papier finanzstarke Auftraggevers. Af dat 13. Jahrhundert optraden naast de adeligen Auftraggevers ok rieke städtische Kooplüüd as niege Interessenten. Se köfften mit [[Liederhandschrift]]en vun Ritters en Kultur, an de se vun ehr Stand ut egentlik keen Andeel hebben kunnen. De wichtigste middelhoogdüütsche Liederhandschrift, de [[Codex Manesse]], wiest as Opdragwark disse börgerliche Herkunft op. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. === Nich „Literatuur“: De Roman op den fröhen Bookmarkt === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Geschichtsschrieven un Roman legitimert sik vunenanner unabhängig ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== {{Hauptartikel|Geschichte der Geschichtswissenschaft}} Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Billige Romane, spätere Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]] {{Hauptartikel|Volksbuch}} De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de damaligen Messkatalogen. Ut den Kreisumfang rutragende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen sünd mit den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon ''fiction'' erhaven. De Inordnung is willkürlich, de Tendenz blifft dorvun aver unberöhrt. Vertellungen mit „literarischen“ Anspruch hett dat woll in wat gröttere Tall geven.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg in den Tietruum vun 1600 bit 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Produktschoon bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr an de gesamte Bookproduktschoon bit in de 1750er Johren blots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent. De Andeel vun de Romane an de Gesamtproduktschoon lagg entsprechend laag. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt biedt Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700.'' Nijmegen 2002, S. 359–364.</ref> De Romanproduktschoon in franzööscher Spraak lagg wat höger. Dat lagg vör allem an de Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wichtigen Andeel. Dat hangt vör allem dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Glieks begünn ok de Rückkoppeln vun den allgemeinen Markt mit de [[Literaturkritik]], de op dat Gebiet vun de Fikschon in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken etablierte, an de sik niege Romane vun nu an messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== De Steed vun den Roman in de gesellschaftliche Wahrnehmung veranderte sik vun’t Middelöller bit in’t 18. Jahrhundert ganz düütlich. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Seden un de Würdigung vun dat Ridderdoom befaat. Romane as de ''Amadis'' harrn de Idealen vun de Ridderlichkeit trivialiseert un to allgemeen verbreidete Musters maakt. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert: bit in de 1630er Johren de spaansche Hoff, vun de 1640er an de franzöösche. Schrievers as de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert vör allem mit dat Verspreken, dat de Lesers dorut de aktuell Formen franzööscher Etikette un Conduite lehrn kunn. In de 1660er Johren splitterten sik franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt.<ref>Siehe dorto Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Twetvermarktung vun de Parieser Verlegers un weren gliektiedig wichtige Anloopsteden för Schrievers, de in Frankriek blots noch ünner Behinnern dör de Zensuur verleggen kunn. Dorut entstunn en politisch brisanten, tagesaktuellen un stark vun franzöösche Mode präägten internationalen Markt, op den Moden aller Oort verköfft wurrn. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] veröffentlikten ehr Musik vun Italien ut bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam, densülven Verleger, de 1715 ok Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' rutgav – een vun de vele Titels, de noch in datsülve Jahr in englscher un franzööscher Översetten vörlagen. De politische Markt wurr dormit to en Dreihschiev för internationale, modisch utrichtete Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander, ''Amor auf Universitäten'' (1710), typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Vun disse internationale Utrichtung ut leet sik ok en düütlich lokale Produktschoon inspireren. Europääsche Skandalromane kregen gegen Enn vun’t 18. Jahrhundert parallele lokale Formen mit private Perspektiven in London as ok in Leipzig, Halle un Jena. Besünners wichtig weer dorbi, dat de Schrievers bi ehr skandalöse un intime Offenbarungen anonym blieven kunn. Froons konden dat in London doon, Studenten agierten op ähnliche Wies ut en anonyme Masse rut in de mitteldüütschen Universitätsstädten. En Hööchtied vun Froonsromane präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, wielt gliektiedig en Blööt vun [[Studentenroman]]en de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren skandaliseerte.<ref>Siehe ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720, S. 424–427.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publizieren.<ref>Siehe ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love.'' London 1712, S. 74–77.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden studentischer un privater Londoner Romane warrt Kunstanspruch explizit afstreken.</ref> un bleven, meist ahn grötere Bespreken, de Materie vun dejenen, de Romane leevden. De Zensuur beachtete vör allem religiöse un politische Schriften, man de private Romanproduktschoon meist nich. De Roman weer dormit to Beginn vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit besünnere lokale Tofögungen. Sien egentliken Opstieg begynnt mit de Verbreedung vun Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670), worin de Karriere vun de Gattung to’n eersten Mal apen beschreven warrt, un glieksook mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralischen Wochenschriften]], de dat ganze Ideal vun dat Galante kritiseerten. Disse Kritik föhrte nich to en Neddergang vun de Gattung, sünnern to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Schrievers, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman verschreven. Dorut entstunn en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de numehr öffentliche Opgaav vun de Romankritik.<ref>Siehe Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. IV, Cambridge 1997.</ref> Mit de niege öffentliche Beachtung rückte de Roman in de 1780er Johren in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik vör allem in Tiedschriften un Tiedungen uutdrückte. Dat duurte aver noch en halv Jahrhundert, ehr de nationale Bildungssysteme den Roman as literarische Gattung kanoniseerten. Vun Beginn vun’t 19. Jahrhundert an wurr de Steed vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt steeg de Roman in’n Loop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Siedenast vun de historische Produktschoon to en Medium för de Reform vun de öffentliche Seden op. Siene Utrichtung op dat Private un op den privaten Leser maakten em gliektiedig bedrohlich un to en ideal Medium för Reformen: Mit keen anner Gattung kunn man den Leser so direkt in sien Privatruum erreichen un em so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun Helden geven. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Opsplietern in en Produktschoon, de sik op de Diskussion inleet, un en anner, de sik ehr entzogg. Sexszenen geev dat al in Romanen vun’t 17. Jahrhundert; en egen pornographische Produktschoon entstand aver eerst Mitte vun’t 18. Jahrhundert as Gegenstück to de moralisch reformwillige Literatur. ==== Opkamen vun de Klassikers tegen Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] 0za2cox9gfd3wlxzgyi9wmrzeho9xax 1066397 1066396 2026-05-24T07:22:46Z Flaverius 21322 Flaverius verschob die Seite [[Romaan]] nach [[Roman]] und überschrieb dabei eine Weiterleitung 1066396 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Romaan''', ook '''Roman''' schreven, is een tohoophangen [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlikheed van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to den Ümfeld. Romaans sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] un [[Novell|Novellen]]. De Unnerscheed twischen Romaan un Novelle is man nich altieds klaat to scheden. == Definition == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] um 1680: lesender junger Mann, dat Format vun dat Book lett an en Roman denken, ebenso de afsündere Lees-Situatschoon.]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr entspannte private Namiddag-Lektüür – religiöse un wetenschopplike Lektüür warrt anners dorstellt.]] [[Datei:1877-winslow-homer-the-new-novel.jpg|mini|[[Winslow Homer]] 1877: ''The New Novel'', vergelijkbare Lektüürümstänn]] [[Datei:2009 urban-commuter reading a novel.jpg|mini|hochkant|Roman lesenden S-Bahn-Pendler, Berlin 2009]] Bit vundaag is dat swoor, den Roman eendüüdig to defineren, wiel he eenersiets in de antike Diskuschoon över literaarische Formen nich nöömt warrt un annersiets vele verschedene Inflooten op de Romanproduktion inwarkt hebben un dat bit vundaag doon. Dorut ergeben sik twee wichtige Grundannahmen för de Definitschoon vun den Roman. In de Romantheorie warrt de „Roman“ eerstens as en [[Synthese]] ut verschedene [[Gattung (Literatur)|Gattungen]] verstahn, wiel dat buten dat Prosa-Kriterium kaum formale Vörgaven gifft un annere ästhetische Mustern licht integreet warrn köönt. Tweedens is de Roman wegen sien Openheit för annere Formen un Genres en steten Wannel ünnerworrpen, de bit in de Gegenwart anhöllt un noch nich afslaten is. Vun annere Gattungen lett sik de Roman vör allem negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktion]]alität ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellungen – to’n Bispeel de vun de [[Geschichtsschrieven]] –, de en truu Afbill vun en Geschehn dorstellen wüllt. Faken wiest al dat Woort ''Roman'' op’n [[Bucheinband]] oder [[Titelblatt]] dorop hen, dat dat sik üm en künstlerisch un dormit fiktionaal Wark hannelt. Vör 1700 wurrn Romane aver faken as [[Schlüsselroman]]e mit durchaus historiographischen Anspruch leest, weswegen se faken dat Woort „[[Historie|Historia]]“ in’n Titel drogen. Eerst mit de vertiefte poetologische Diskuschoonen in’n [[18. Jahrhundert]] warrn Romane as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentliken Sinn wohrnahmen. De Afwertung vun den Roman as geschichtliche [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quelle]] geiht mit en Opwertung in dat literaarische Gattungssystem hand in hand. [[Erich Auerbach]] süht in’n Roman „keine Tragödie und keine Komödie, sondern aus beiden untrennbar verflochten, die Chronik komischen Unglücks und dunkel grundierten Glücks.“<ref>Patrick Bahners: ''Lob für Mosebach: Einmal um die alte Welt''. In: FAZ.net.</ref> In’n Ünnerscheed to historische Warken behannelt de Roman meist vergleichswies private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]] ut subjektive [[Typologisches Modell der Erzählsituationen|Vertellpositschonen]]. Leevsgeschichten weren bit in dat 18. Jahrhundert henin as privaat [[Sujet]] gattungsbestimmend. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breidden sik in de Ünnergattungen vun den [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satirischen]] Roman ut.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novelle]], [[Märchen]], [[Legende]] un [[Kurzgeschichte]] sünd as Formen epischer Prosa zwar mit den Roman verwandt, aver as epische Lüttformen meist düütlich körter. Buten de Längde ünnerscheedt sik de Roman vun disse Gattungen vör allem dör dat, dat he de Dorstellung vun en kontingente Welt in’n Middelpunkt stellt. Literaturhistorikers in’n 19. un 20. Jahrhundert spröken as [[Georg Lukács]] vun den „epischen Zugriff des Romans auf das Leben in seiner ganzen Totalität“.<ref>[[Georg Lukács]]: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920.</ref> In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] sett de Roman aver keen för all Lesers gültigen Sinnhorizont vörut, man gestaltet de Welt ut den Erfahrungshorizont vun den Enkelmenschen. Disse kann bröökig, inkohärent oder gor chaotisch wesen, wat in en Epos undenkbaar weer. För Georg Lukács is de Form vun den Roman dorüm „Ausdruck der transzendentalen Obdachlosigkeit“<ref>Georg Lukács: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920, S. 23 f.</ref> vun de [[Moderne]]. Dat en Wark en Roman is, wenn man nich seggen kann, wat dorin vörkümmt, defineert [[Heimito von Doderer]].<ref>Patrick Bahners: ''Lob für Mosebach: Einmal um die alte Welt''. In: FAZ.net.</ref> == Historie == === Buteneuropääsche Traditschonen un de europääsche Roman vun de Antike === {{Hauptartikel|Antiker Roman}} [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Ok hier Papier as dörbrekende Trägermedium: Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Geschichte des Prinzen Genji'' (fröhes 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtig Vertellen weer in vele [[Hochkultur (Geschichtswissenschaft)|Hochkulturen]] al fröh verbreidt, so in de [[Kultur Japans]], de [[Chinesische Kultur|chinesische Kultur]], de [[Indische Kultur|indische Kultur]] un in’n [[Orient|arabisch-orientaalschen]] Kulturkrink. De buteneuropääschen Romane un de [[Antiker Roman|antiken]] Romane hadden för de Utbillung vun den modernen Roman aver bloots en ünnergeordnete Bedüden.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romane höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de arabische ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Die Geschichte der Drei Reiche|Geschichte der Drei Reiche]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t [[Mittelalter]] in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> intensivierte sik aver eerst in’t 17. Jahrhundert.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barockliteratur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang un de vele later naholte Vörgeschichten dat nich to övertreffende Gattungsmuster. Annere wichtige Vörbiller för den [[Höfisch-historischer Roman|höfisch-historischen Roman]] weren ok [[Achilleus Tatios (Romanautor)|Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe und Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon von Ephesos|Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Schäferroman|bukolische Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis und Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Historischer Roman|historischen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. ontstane Roman ''Chaireas und Kallirhoë'' vun [[Chariton von Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknytten. === De Gattungsbegründung in’t europääsche Middelöller === ==== Traditschoon vun dat Heldenleed, 1100–1500 ==== {{Hauptartikel|Höfischer Roman}} [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat ooltfranzöösche Woort „romanz“ keem in’t 12. Jahrhundert för Vertellungen in „romaanische“ (ooltfranzöösche un anglonormannsche) Volksspraak in Bruuk, de aver in’n Ünnerscheed to spätere Romane nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek etablierte sik mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten un Redaktschoonsstufen ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) as en nieg, al humanistisch präägt literaarisch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> Vun de överregionale Bedüden vun disse Warken tügen Romane as [[Heinrich von Veldeke]] sien [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken sünd in’t höfsche Milieu ansiedelt un nehmt ehr Stoffen ut de Antike, weswegen se as [[Antikenroman]]e bezeichnet warrt. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Gral]]-Stoff – verbreidden sik siet de Midde vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. In’t höfsche Milieu ansiedelte Leevsbeziehungen domineert dorbi as Sujet. De Standardplot vun de middelhoogdüütschen [[Artusroman]]e vun en [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste trennt warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, wiest formale Anlehnungen an den [[Antiker Roman|antiken Roman]] op. Prosavarianten vun de niegen Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – entstunnen af dat frühe 13. Jahrhundert. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren op disse Romane schreven. ==== De Novelle, 1300–1600 ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Siet den Anfang vun de schriftliche Fixeren vun Epen – in Noordeuropa ungefäähr af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – entwickelden sik hier gau Kunstformen, de up de Mööglichkeit anwiest weren, den Text Schritt för Schritt to komponeren. De soziale Oort vun de [[Epik]] leggte sik dormit glieks fast, denn Handschriften bruukten bit to’t Opkamen vun Papier finanzstarke Auftraggevers. Af dat 13. Jahrhundert optraden naast de adeligen Auftraggevers ok rieke städtische Kooplüüd as niege Interessenten. Se köfften mit [[Liederhandschrift]]en vun Ritters en Kultur, an de se vun ehr Stand ut egentlik keen Andeel hebben kunnen. De wichtigste middelhoogdüütsche Liederhandschrift, de [[Codex Manesse]], wiest as Opdragwark disse börgerliche Herkunft op. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. === Nich „Literatuur“: De Roman op den fröhen Bookmarkt === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Geschichtsschrieven un Roman legitimert sik vunenanner unabhängig ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== {{Hauptartikel|Geschichte der Geschichtswissenschaft}} Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Billige Romane, spätere Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]] {{Hauptartikel|Volksbuch}} De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de damaligen Messkatalogen. Ut den Kreisumfang rutragende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen sünd mit den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon ''fiction'' erhaven. De Inordnung is willkürlich, de Tendenz blifft dorvun aver unberöhrt. Vertellungen mit „literarischen“ Anspruch hett dat woll in wat gröttere Tall geven.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg in den Tietruum vun 1600 bit 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Produktschoon bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr an de gesamte Bookproduktschoon bit in de 1750er Johren blots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent. De Andeel vun de Romane an de Gesamtproduktschoon lagg entsprechend laag. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt biedt Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700.'' Nijmegen 2002, S. 359–364.</ref> De Romanproduktschoon in franzööscher Spraak lagg wat höger. Dat lagg vör allem an de Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wichtigen Andeel. Dat hangt vör allem dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Glieks begünn ok de Rückkoppeln vun den allgemeinen Markt mit de [[Literaturkritik]], de op dat Gebiet vun de Fikschon in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken etablierte, an de sik niege Romane vun nu an messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== De Steed vun den Roman in de gesellschaftliche Wahrnehmung veranderte sik vun’t Middelöller bit in’t 18. Jahrhundert ganz düütlich. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Seden un de Würdigung vun dat Ridderdoom befaat. Romane as de ''Amadis'' harrn de Idealen vun de Ridderlichkeit trivialiseert un to allgemeen verbreidete Musters maakt. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert: bit in de 1630er Johren de spaansche Hoff, vun de 1640er an de franzöösche. Schrievers as de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert vör allem mit dat Verspreken, dat de Lesers dorut de aktuell Formen franzööscher Etikette un Conduite lehrn kunn. In de 1660er Johren splitterten sik franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt.<ref>Siehe dorto Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Twetvermarktung vun de Parieser Verlegers un weren gliektiedig wichtige Anloopsteden för Schrievers, de in Frankriek blots noch ünner Behinnern dör de Zensuur verleggen kunn. Dorut entstunn en politisch brisanten, tagesaktuellen un stark vun franzöösche Mode präägten internationalen Markt, op den Moden aller Oort verköfft wurrn. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] veröffentlikten ehr Musik vun Italien ut bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam, densülven Verleger, de 1715 ok Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' rutgav – een vun de vele Titels, de noch in datsülve Jahr in englscher un franzööscher Översetten vörlagen. De politische Markt wurr dormit to en Dreihschiev för internationale, modisch utrichtete Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander, ''Amor auf Universitäten'' (1710), typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Vun disse internationale Utrichtung ut leet sik ok en düütlich lokale Produktschoon inspireren. Europääsche Skandalromane kregen gegen Enn vun’t 18. Jahrhundert parallele lokale Formen mit private Perspektiven in London as ok in Leipzig, Halle un Jena. Besünners wichtig weer dorbi, dat de Schrievers bi ehr skandalöse un intime Offenbarungen anonym blieven kunn. Froons konden dat in London doon, Studenten agierten op ähnliche Wies ut en anonyme Masse rut in de mitteldüütschen Universitätsstädten. En Hööchtied vun Froonsromane präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, wielt gliektiedig en Blööt vun [[Studentenroman]]en de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren skandaliseerte.<ref>Siehe ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720, S. 424–427.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publizieren.<ref>Siehe ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love.'' London 1712, S. 74–77.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden studentischer un privater Londoner Romane warrt Kunstanspruch explizit afstreken.</ref> un bleven, meist ahn grötere Bespreken, de Materie vun dejenen, de Romane leevden. De Zensuur beachtete vör allem religiöse un politische Schriften, man de private Romanproduktschoon meist nich. De Roman weer dormit to Beginn vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit besünnere lokale Tofögungen. Sien egentliken Opstieg begynnt mit de Verbreedung vun Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670), worin de Karriere vun de Gattung to’n eersten Mal apen beschreven warrt, un glieksook mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralischen Wochenschriften]], de dat ganze Ideal vun dat Galante kritiseerten. Disse Kritik föhrte nich to en Neddergang vun de Gattung, sünnern to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Schrievers, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman verschreven. Dorut entstunn en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de numehr öffentliche Opgaav vun de Romankritik.<ref>Siehe Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. IV, Cambridge 1997.</ref> Mit de niege öffentliche Beachtung rückte de Roman in de 1780er Johren in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik vör allem in Tiedschriften un Tiedungen uutdrückte. Dat duurte aver noch en halv Jahrhundert, ehr de nationale Bildungssysteme den Roman as literarische Gattung kanoniseerten. Vun Beginn vun’t 19. Jahrhundert an wurr de Steed vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt steeg de Roman in’n Loop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Siedenast vun de historische Produktschoon to en Medium för de Reform vun de öffentliche Seden op. Siene Utrichtung op dat Private un op den privaten Leser maakten em gliektiedig bedrohlich un to en ideal Medium för Reformen: Mit keen anner Gattung kunn man den Leser so direkt in sien Privatruum erreichen un em so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun Helden geven. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Opsplietern in en Produktschoon, de sik op de Diskussion inleet, un en anner, de sik ehr entzogg. Sexszenen geev dat al in Romanen vun’t 17. Jahrhundert; en egen pornographische Produktschoon entstand aver eerst Mitte vun’t 18. Jahrhundert as Gegenstück to de moralisch reformwillige Literatur. ==== Opkamen vun de Klassikers tegen Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] 0za2cox9gfd3wlxzgyi9wmrzeho9xax 1066401 1066397 2026-05-24T07:47:25Z Flaverius 21322 /* */ 1066401 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok Romaan schreven, is een [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to den Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] un Novellen. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novelle is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, der leest. Dat Format vun dat Book lett an en Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddag-Lektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Bet vundaag is dat swoor, kloor to definieren, wat en Roman is. Uutbenamen vun dat Kennteken, dat en Roman en Wark in Prosa ist, gibt dat meist keine Kenntekent, der allen Romanen gemeen sünd. In de Antike geev dat den Roman as Genre noch nicht, so dat Romanen in de klassische Literaturgerne ut de Antike nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat ene [[Synthese]] ut verschedene Genres is. Bavento is de Roman apen för ape literoorsche Formen un jümmers in’n Wannel. Vun annere Genres lett sik de Roman vör allem negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de vun de [[Historie|Geschichtsschrieven]], de en truu Afbild un en Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „[[Historie|Historia]]“ mit historiograafschen Anspröök schreven. Eerst mit in’n [[18. Jahrhundert]] wurrn Romane as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentliken Sinn ankeke In’n Ünnerscheed to historische Warken befaat sik de Roman meist mit private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]] ut het Ene subjektive [[Typologisches Modell der Erzählsituationen|Vertellpositschonen]]. Leevsgeschichten weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breidden sik in de Ünnergattungen vun den [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satirischen]] Roman ut.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> Novelle, Määrken, Legenn un Kortgeschicht sünd as Formen epische Prosa mit den Roman verwandt, aver meist düütlich körter. Buten de Längde ünnerscheedt sik de Roman vun disse Genres vör allem dör dat, dat he de Dorstellung vun en kontingente Welt in’n Middelpunkt stellt. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] sett de Roman aver keen för all Lesers gültigen Sinnhorizont vörut, man gestaltet de Welt ut den Erfahrungshorizont vun den Enkelmenschen. Disse kann bröökig, inkohärent oder gor chaotisch wesen, wat in en Epos undenkbaar weer. För Georg Lukács is de Form vun den Roman dorüm „Ausdruck der transzendentalen Obdachlosigkeit“<ref>Georg Lukács: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920, S. 23 f.</ref> vun de [[Moderne]]. == Historie == === Romanen in de Antike binnen un buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Ok hier Papier as dörbrekende Trägermedium: Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Geschichte des Prinzen Genji'' (fröhes 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer in vele Hochkulturen al fröh verbreidt, so in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en Ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barockliteratur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang Vorbild Annere wichtige Vörbiller för den höfisch-historischen Roman weren ok [[Achilleus Tatios (Romanautor)|Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe und Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon von Ephesos|Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Schäferroman|bukolische Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis und Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Historischer Roman|historischen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. schreven Roman ''Chaireas und Kallirhoë'' vun [[Chariton von Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat ooltfranzöösche Woort „romanz“ keem in’t 12. Jahrhundert för Vertellungen in „romaanische“ (ooltfranzöösche un anglonormannsche) Volksspraak in Bruuk, de aver in’n Ünnerscheed to spätere Romane nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek etablierte sik mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten un Redaktschoonsstufen ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) as en nieg, al humanistisch präägt literaarisch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> Vun de överregionale Bedüden vun disse Warken tügen Romane as [[Heinrich von Veldeke]] sien [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken sünd in’t höfsche Milieu ansiedelt un nehmt ehr Stoffen ut de Antike, weswegen se as [[Antikenroman]]e bezeichnet warrt. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Gral]]-Stoff – verbreidden sik siet de Midde vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. In’t höfsche Milieu ansiedelte Leevsbeziehungen domineert dorbi as Sujet. De Standardplot vun de middelhoogdüütschen [[Artusroman]]e vun en [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste trennt warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, wiest formale Anlehnungen an den [[Antiker Roman|antiken Roman]] op. Prosavarianten vun de niegen Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – entstunnen af dat frühe 13. Jahrhundert. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren op disse Romane schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Siet den Anfang vun de schriftliche Fixeren vun Epen – in Noordeuropa ungefäähr af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – entwickelden sik hier gau Kunstformen, de up de Mööglichkeit anwiest weren, den Text Schritt för Schritt to komponeren. De soziale Oort vun de [[Epik]] leggte sik dormit glieks fast, denn Handschriften bruukten bit to’t Opkamen vun Papier finanzstarke Auftraggevers. Af dat 13. Jahrhundert optraden naast de adeligen Auftraggevers ok rieke städtische Kooplüüd as niege Interessenten. Se köfften mit [[Liederhandschrift]]en vun Ritters en Kultur, an de se vun ehr Stand ut egentlik keen Andeel hebben kunnen. De wichtigste middelhoogdüütsche Liederhandschrift, de [[Codex Manesse]], wiest as Opdragwark disse börgerliche Herkunft op. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. öhe Neetiedr[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de damaligen Messkatalogen. Ut den Kreisumfang rutragende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen sünd mit den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon ''fiction'' erhaven. De Inordnung is willkürlich, de Tendenz blifft dorvun aver unberöhrt. Vertellungen mit „literarischen“ Anspruch hett dat woll in wat gröttere Tall geven.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg in den Tietruum vun 1600 bit 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Produktschoon bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr an de gesamte Bookproduktschoon bit in de 1750er Johren blots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent. De Andeel vun de Romane an de Gesamtproduktschoon lagg entsprechend laag. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt biedt Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700.'' Nijmegen 2002, S. 359–364.</ref> De Romanproduktschoon in franzööscher Spraak lagg wat höger. Dat lagg vör allem an de Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wichtigen Andeel. Dat hangt vör allem dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Glieks begünn ok de Rückkoppeln vun den allgemeinen Markt mit de [[Literaturkritik]], de op dat Gebiet vun de Fikschon in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken etablierte, an de sik niege Romane vun nu an messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== De Steed vun den Roman in de gesellschaftliche Wahrnehmung veranderte sik vun’t Middelöller bit in’t 18. Jahrhundert ganz düütlich. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Seden un de Würdigung vun dat Ridderdoom befaat. Romane as de ''Amadis'' harrn de Idealen vun de Ridderlichkeit trivialiseert un to allgemeen verbreidete Musters maakt. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert: bit in de 1630er Johren de spaansche Hoff, vun de 1640er an de franzöösche. Schrievers as de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert vör allem mit dat Verspreken, dat de Lesers dorut de aktuell Formen franzööscher Etikette un Conduite lehrn kunn. In de 1660er Johren splitterten sik franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt.<ref>Siehe dorto Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Twetvermarktung vun de Parieser Verlegers un weren gliektiedig wichtige Anloopsteden för Schrievers, de in Frankriek blots noch ünner Behinnern dör de Zensuur verleggen kunn. Dorut entstunn en politisch brisanten, tagesaktuellen un stark vun franzöösche Mode präägten internationalen Markt, op den Moden aller Oort verköfft wurrn. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] veröffentlikten ehr Musik vun Italien ut bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam, densülven Verleger, de 1715 ok Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' rutgav – een vun de vele Titels, de noch in datsülve Jahr in englscher un franzööscher Översetten vörlagen. De politische Markt wurr dormit to en Dreihschiev för internationale, modisch utrichtete Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander, ''Amor auf Universitäten'' (1710), typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Vun disse internationale Utrichtung ut leet sik ok en düütlich lokale Produktschoon inspireren. Europääsche Skandalromane kregen gegen Enn vun’t 18. Jahrhundert parallele lokale Formen mit private Perspektiven in London as ok in Leipzig, Halle un Jena. Besünners wichtig weer dorbi, dat de Schrievers bi ehr skandalöse un intime Offenbarungen anonym blieven kunn. Froons konden dat in London doon, Studenten agierten op ähnliche Wies ut en anonyme Masse rut in de mitteldüütschen Universitätsstädten. En Hööchtied vun Froonsromane präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, wielt gliektiedig en Blööt vun [[Studentenroman]]en de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren skandaliseerte.<ref>Siehe ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720, S. 424–427.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publizieren.<ref>Siehe ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love.'' London 1712, S. 74–77.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden studentischer un privater Londoner Romane warrt Kunstanspruch explizit afstreken.</ref> un bleven, meist ahn grötere Bespreken, de Materie vun dejenen, de Romane leevden. De Zensuur beachtete vör allem religiöse un politische Schriften, man de private Romanproduktschoon meist nich. De Roman weer dormit to Beginn vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit besünnere lokale Tofögungen. Sien egentliken Opstieg begynnt mit de Verbreedung vun Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670), worin de Karriere vun de Gattung to’n eersten Mal apen beschreven warrt, un glieksook mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralischen Wochenschriften]], de dat ganze Ideal vun dat Galante kritiseerten. Disse Kritik föhrte nich to en Neddergang vun de Gattung, sünnern to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Schrievers, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman verschreven. Dorut entstunn en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de numehr öffentliche Opgaav vun de Romankritik.<ref>Siehe Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. IV, Cambridge 1997.</ref> Mit de niege öffentliche Beachtung rückte de Roman in de 1780er Johren in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik vör allem in Tiedschriften un Tiedungen uutdrückte. Dat duurte aver noch en halv Jahrhundert, ehr de nationale Bildungssysteme den Roman as literarische Gattung kanoniseerten. Vun Beginn vun’t 19. Jahrhundert an wurr de Steed vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt steeg de Roman in’n Loop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Siedenast vun de historische Produktschoon to en Medium för de Reform vun de öffentliche Seden op. Siene Utrichtung op dat Private un op den privaten Leser maakten em gliektiedig bedrohlich un to en ideal Medium för Reformen: Mit keen anner Gattung kunn man den Leser so direkt in sien Privatruum erreichen un em so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun Helden geven. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Opsplietern in en Produktschoon, de sik op de Diskussion inleet, un en anner, de sik ehr entzogg. Sexszenen geev dat al in Romanen vun’t 17. Jahrhundert; en egen pornographische Produktschoon entstand aver eerst Mitte vun’t 18. Jahrhundert as Gegenstück to de moralisch reformwillige Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] 9zha4cppwy2pppkpcwfqft049n4v1w7 1066402 1066401 2026-05-24T07:49:18Z Flaverius 21322 /* Romanen buten Europa */ 1066402 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok Romaan schreven, is een [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to den Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] un Novellen. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novelle is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, der leest. Dat Format vun dat Book lett an en Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddag-Lektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Bet vundaag is dat swoor, kloor to definieren, wat en Roman is. Uutbenamen vun dat Kennteken, dat en Roman en Wark in Prosa ist, gibt dat meist keine Kenntekent, der allen Romanen gemeen sünd. In de Antike geev dat den Roman as Genre noch nicht, so dat Romanen in de klassische Literaturgerne ut de Antike nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat ene [[Synthese]] ut verschedene Genres is. Bavento is de Roman apen för ape literoorsche Formen un jümmers in’n Wannel. Vun annere Genres lett sik de Roman vör allem negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de vun de [[Historie|Geschichtsschrieven]], de en truu Afbild un en Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „[[Historie|Historia]]“ mit historiograafschen Anspröök schreven. Eerst mit in’n [[18. Jahrhundert]] wurrn Romane as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentliken Sinn ankeke In’n Ünnerscheed to historische Warken befaat sik de Roman meist mit private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]] ut het Ene subjektive [[Typologisches Modell der Erzählsituationen|Vertellpositschonen]]. Leevsgeschichten weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breidden sik in de Ünnergattungen vun den [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satirischen]] Roman ut.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> Novelle, Määrken, Legenn un Kortgeschicht sünd as Formen epische Prosa mit den Roman verwandt, aver meist düütlich körter. Buten de Längde ünnerscheedt sik de Roman vun disse Genres vör allem dör dat, dat he de Dorstellung vun en kontingente Welt in’n Middelpunkt stellt. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] sett de Roman aver keen för all Lesers gültigen Sinnhorizont vörut, man gestaltet de Welt ut den Erfahrungshorizont vun den Enkelmenschen. Disse kann bröökig, inkohärent oder gor chaotisch wesen, wat in en Epos undenkbaar weer. För Georg Lukács is de Form vun den Roman dorüm „Ausdruck der transzendentalen Obdachlosigkeit“<ref>Georg Lukács: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920, S. 23 f.</ref> vun de [[Moderne]]. == Historie == === Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Ok hier Papier as dörbrekende Trägermedium: Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Geschichte des Prinzen Genji'' (fröhes 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer in vele Hochkulturen al fröh verbreidt, so in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en Ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. == De antike Romanen binnen Europa == De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barockliteratur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang Vorbild Annere wichtige Vörbiller för den höfisch-historischen Roman weren ok [[Achilleus Tatios (Romanautor)|Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe und Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon von Ephesos|Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Schäferroman|bukolische Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis und Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Historischer Roman|historischen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. schreven Roman ''Chaireas und Kallirhoë'' vun [[Chariton von Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat ooltfranzöösche Woort „romanz“ keem in’t 12. Jahrhundert för Vertellungen in „romaanische“ (ooltfranzöösche un anglonormannsche) Volksspraak in Bruuk, de aver in’n Ünnerscheed to spätere Romane nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek etablierte sik mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten un Redaktschoonsstufen ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) as en nieg, al humanistisch präägt literaarisch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> Vun de överregionale Bedüden vun disse Warken tügen Romane as [[Heinrich von Veldeke]] sien [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken sünd in’t höfsche Milieu ansiedelt un nehmt ehr Stoffen ut de Antike, weswegen se as [[Antikenroman]]e bezeichnet warrt. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Gral]]-Stoff – verbreidden sik siet de Midde vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. In’t höfsche Milieu ansiedelte Leevsbeziehungen domineert dorbi as Sujet. De Standardplot vun de middelhoogdüütschen [[Artusroman]]e vun en [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste trennt warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, wiest formale Anlehnungen an den [[Antiker Roman|antiken Roman]] op. Prosavarianten vun de niegen Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – entstunnen af dat frühe 13. Jahrhundert. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren op disse Romane schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Siet den Anfang vun de schriftliche Fixeren vun Epen – in Noordeuropa ungefäähr af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – entwickelden sik hier gau Kunstformen, de up de Mööglichkeit anwiest weren, den Text Schritt för Schritt to komponeren. De soziale Oort vun de [[Epik]] leggte sik dormit glieks fast, denn Handschriften bruukten bit to’t Opkamen vun Papier finanzstarke Auftraggevers. Af dat 13. Jahrhundert optraden naast de adeligen Auftraggevers ok rieke städtische Kooplüüd as niege Interessenten. Se köfften mit [[Liederhandschrift]]en vun Ritters en Kultur, an de se vun ehr Stand ut egentlik keen Andeel hebben kunnen. De wichtigste middelhoogdüütsche Liederhandschrift, de [[Codex Manesse]], wiest as Opdragwark disse börgerliche Herkunft op. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. öhe Neetiedr[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de damaligen Messkatalogen. Ut den Kreisumfang rutragende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen sünd mit den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon ''fiction'' erhaven. De Inordnung is willkürlich, de Tendenz blifft dorvun aver unberöhrt. Vertellungen mit „literarischen“ Anspruch hett dat woll in wat gröttere Tall geven.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg in den Tietruum vun 1600 bit 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Produktschoon bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr an de gesamte Bookproduktschoon bit in de 1750er Johren blots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent. De Andeel vun de Romane an de Gesamtproduktschoon lagg entsprechend laag. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt biedt Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700.'' Nijmegen 2002, S. 359–364.</ref> De Romanproduktschoon in franzööscher Spraak lagg wat höger. Dat lagg vör allem an de Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wichtigen Andeel. Dat hangt vör allem dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Glieks begünn ok de Rückkoppeln vun den allgemeinen Markt mit de [[Literaturkritik]], de op dat Gebiet vun de Fikschon in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken etablierte, an de sik niege Romane vun nu an messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== De Steed vun den Roman in de gesellschaftliche Wahrnehmung veranderte sik vun’t Middelöller bit in’t 18. Jahrhundert ganz düütlich. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Seden un de Würdigung vun dat Ridderdoom befaat. Romane as de ''Amadis'' harrn de Idealen vun de Ridderlichkeit trivialiseert un to allgemeen verbreidete Musters maakt. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert: bit in de 1630er Johren de spaansche Hoff, vun de 1640er an de franzöösche. Schrievers as de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert vör allem mit dat Verspreken, dat de Lesers dorut de aktuell Formen franzööscher Etikette un Conduite lehrn kunn. In de 1660er Johren splitterten sik franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt.<ref>Siehe dorto Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Twetvermarktung vun de Parieser Verlegers un weren gliektiedig wichtige Anloopsteden för Schrievers, de in Frankriek blots noch ünner Behinnern dör de Zensuur verleggen kunn. Dorut entstunn en politisch brisanten, tagesaktuellen un stark vun franzöösche Mode präägten internationalen Markt, op den Moden aller Oort verköfft wurrn. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] veröffentlikten ehr Musik vun Italien ut bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam, densülven Verleger, de 1715 ok Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' rutgav – een vun de vele Titels, de noch in datsülve Jahr in englscher un franzööscher Översetten vörlagen. De politische Markt wurr dormit to en Dreihschiev för internationale, modisch utrichtete Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander, ''Amor auf Universitäten'' (1710), typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Vun disse internationale Utrichtung ut leet sik ok en düütlich lokale Produktschoon inspireren. Europääsche Skandalromane kregen gegen Enn vun’t 18. Jahrhundert parallele lokale Formen mit private Perspektiven in London as ok in Leipzig, Halle un Jena. Besünners wichtig weer dorbi, dat de Schrievers bi ehr skandalöse un intime Offenbarungen anonym blieven kunn. Froons konden dat in London doon, Studenten agierten op ähnliche Wies ut en anonyme Masse rut in de mitteldüütschen Universitätsstädten. En Hööchtied vun Froonsromane präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, wielt gliektiedig en Blööt vun [[Studentenroman]]en de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren skandaliseerte.<ref>Siehe ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720, S. 424–427.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publizieren.<ref>Siehe ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love.'' London 1712, S. 74–77.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden studentischer un privater Londoner Romane warrt Kunstanspruch explizit afstreken.</ref> un bleven, meist ahn grötere Bespreken, de Materie vun dejenen, de Romane leevden. De Zensuur beachtete vör allem religiöse un politische Schriften, man de private Romanproduktschoon meist nich. De Roman weer dormit to Beginn vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit besünnere lokale Tofögungen. Sien egentliken Opstieg begynnt mit de Verbreedung vun Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670), worin de Karriere vun de Gattung to’n eersten Mal apen beschreven warrt, un glieksook mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralischen Wochenschriften]], de dat ganze Ideal vun dat Galante kritiseerten. Disse Kritik föhrte nich to en Neddergang vun de Gattung, sünnern to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Schrievers, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman verschreven. Dorut entstunn en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de numehr öffentliche Opgaav vun de Romankritik.<ref>Siehe Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. IV, Cambridge 1997.</ref> Mit de niege öffentliche Beachtung rückte de Roman in de 1780er Johren in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik vör allem in Tiedschriften un Tiedungen uutdrückte. Dat duurte aver noch en halv Jahrhundert, ehr de nationale Bildungssysteme den Roman as literarische Gattung kanoniseerten. Vun Beginn vun’t 19. Jahrhundert an wurr de Steed vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt steeg de Roman in’n Loop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Siedenast vun de historische Produktschoon to en Medium för de Reform vun de öffentliche Seden op. Siene Utrichtung op dat Private un op den privaten Leser maakten em gliektiedig bedrohlich un to en ideal Medium för Reformen: Mit keen anner Gattung kunn man den Leser so direkt in sien Privatruum erreichen un em so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun Helden geven. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Opsplietern in en Produktschoon, de sik op de Diskussion inleet, un en anner, de sik ehr entzogg. Sexszenen geev dat al in Romanen vun’t 17. Jahrhundert; en egen pornographische Produktschoon entstand aver eerst Mitte vun’t 18. Jahrhundert as Gegenstück to de moralisch reformwillige Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] hme3a9gj3ekh4nc1qq416iiarjv9tsn 1066403 1066402 2026-05-24T08:24:04Z Flaverius 21322 1066403 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok Romaan schreven, is een [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to den Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] un Novellen. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novelle is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, der leest. Dat Format vun dat Book lett an en Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddag-Lektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Bet vundaag is dat swoor, kloor to definieren, wat en Roman is. Uutbenamen vun dat Kennteken, dat en Roman en Wark in Prosa ist, gibt dat meist keine Kenntekent, der allen Romanen gemeen sünd. In de Antike geev dat den Roman as Genre noch nicht, so dat Romanen in de klassische Literaturgerne ut de Antike nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat ene [[Synthese]] ut verschedene Genres is. Bavento is de Roman apen för ape literoorsche Formen un jümmers in’n Wannel. Vun annere Genres lett sik de Roman vör allem negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de vun de [[Historie|Geschichtsschrieven]], de en truu Afbild un en Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „[[Historie|Historia]]“ mit historiograafschen Anspröök schreven. Eerst mit in’n [[18. Jahrhundert]] wurrn Romane as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentliken Sinn ankeke In’n Ünnerscheed to historische Warken befaat sik de Roman meist mit private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]] ut het Ene subjektive [[Typologisches Modell der Erzählsituationen|Vertellpositschonen]]. Leevsgeschichten weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breidden sik in de Ünnergattungen vun den [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satirischen]] Roman ut.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> Novelle, Määrken, Legenn un Kortgeschicht sünd as Formen epische Prosa mit den Roman verwandt, aver meist düütlich körter. Buten de Längde ünnerscheedt sik de Roman vun disse Genres vör allem dör dat, dat he de Dorstellung vun en kontingente Welt in’n Middelpunkt stellt. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] sett de Roman aver keen för all Lesers gültigen Sinnhorizont vörut, man gestaltet de Welt ut den Erfahrungshorizont vun den Enkelmenschen. Disse kann bröökig, inkohärent oder gor chaotisch wesen, wat in en Epos undenkbaar weer. För Georg Lukács is de Form vun den Roman dorüm „Ausdruck der transzendentalen Obdachlosigkeit“<ref>Georg Lukács: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920, S. 23 f.</ref> vun de [[Moderne]]. == Historie == === Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Ok hier Papier as dörbrekende Trägermedium: Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Geschichte des Prinzen Genji'' (fröhes 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer in vele Hochkulturen al fröh verbreidt, so in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en Ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === De antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barockliteratur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang Vorbild Annere wichtige Vörbiller för den höfisch-historischen Roman weren ok [[Achilleus Tatios (Romanautor)|Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe und Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon von Ephesos|Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Schäferroman|bukolische Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis und Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Historischer Roman|historischen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. schreven Roman ''Chaireas und Kallirhoë'' vun [[Chariton von Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat ooltfranzöösche Woort „romanz“ keem in’t 12. Jahrhundert för Vertellungen in „romaanische“ (ooltfranzöösche un anglonormannsche) Volksspraak in Bruuk, de aver in’n Ünnerscheed to spätere Romane nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek etablierte sik mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten un Redaktschoonsstufen ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) as en nieg, al humanistisch präägt literaarisch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> Vun de överregionale Bedüden vun disse Warken tügen Romane as [[Heinrich von Veldeke]] sien [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken sünd in’t höfsche Milieu ansiedelt un nehmt ehr Stoffen ut de Antike, weswegen se as [[Antikenroman]]e bezeichnet warrt. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Gral]]-Stoff – verbreidden sik siet de Midde vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. In’t höfsche Milieu ansiedelte Leevsbeziehungen domineert dorbi as Sujet. De Standardplot vun de middelhoogdüütschen [[Artusroman]]e vun en [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste trennt warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, wiest formale Anlehnungen an den [[Antiker Roman|antiken Roman]] op. Prosavarianten vun de niegen Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – entstunnen af dat frühe 13. Jahrhundert. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren op disse Romane schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Siet den Anfang vun de schriftliche Fixeren vun Epen – in Noordeuropa ungefäähr af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – entwickelden sik hier gau Kunstformen, de up de Mööglichkeit anwiest weren, den Text Schritt för Schritt to komponeren. De soziale Oort vun de [[Epik]] leggte sik dormit glieks fast, denn Handschriften bruukten bit to’t Opkamen vun Papier finanzstarke Auftraggevers. Af dat 13. Jahrhundert optraden naast de adeligen Auftraggevers ok rieke städtische Kooplüüd as niege Interessenten. Se köfften mit [[Liederhandschrift]]en vun Ritters en Kultur, an de se vun ehr Stand ut egentlik keen Andeel hebben kunnen. De wichtigste middelhoogdüütsche Liederhandschrift, de [[Codex Manesse]], wiest as Opdragwark disse börgerliche Herkunft op. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. öhe Neetiedr[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de damaligen Messkatalogen. Ut den Kreisumfang rutragende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen sünd mit den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon ''fiction'' erhaven. De Inordnung is willkürlich, de Tendenz blifft dorvun aver unberöhrt. Vertellungen mit „literarischen“ Anspruch hett dat woll in wat gröttere Tall geven.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg in den Tietruum vun 1600 bit 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Produktschoon bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr an de gesamte Bookproduktschoon bit in de 1750er Johren blots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent. De Andeel vun de Romane an de Gesamtproduktschoon lagg entsprechend laag. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt biedt Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700.'' Nijmegen 2002, S. 359–364.</ref> De Romanproduktschoon in franzööscher Spraak lagg wat höger. Dat lagg vör allem an de Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wichtigen Andeel. Dat hangt vör allem dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Glieks begünn ok de Rückkoppeln vun den allgemeinen Markt mit de [[Literaturkritik]], de op dat Gebiet vun de Fikschon in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken etablierte, an de sik niege Romane vun nu an messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== De Steed vun den Roman in de gesellschaftliche Wahrnehmung veranderte sik vun’t Middelöller bit in’t 18. Jahrhundert ganz düütlich. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Seden un de Würdigung vun dat Ridderdoom befaat. Romane as de ''Amadis'' harrn de Idealen vun de Ridderlichkeit trivialiseert un to allgemeen verbreidete Musters maakt. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert: bit in de 1630er Johren de spaansche Hoff, vun de 1640er an de franzöösche. Schrievers as de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert vör allem mit dat Verspreken, dat de Lesers dorut de aktuell Formen franzööscher Etikette un Conduite lehrn kunn. In de 1660er Johren splitterten sik franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt.<ref>Siehe dorto Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Twetvermarktung vun de Parieser Verlegers un weren gliektiedig wichtige Anloopsteden för Schrievers, de in Frankriek blots noch ünner Behinnern dör de Zensuur verleggen kunn. Dorut entstunn en politisch brisanten, tagesaktuellen un stark vun franzöösche Mode präägten internationalen Markt, op den Moden aller Oort verköfft wurrn. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] veröffentlikten ehr Musik vun Italien ut bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam, densülven Verleger, de 1715 ok Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' rutgav – een vun de vele Titels, de noch in datsülve Jahr in englscher un franzööscher Översetten vörlagen. De politische Markt wurr dormit to en Dreihschiev för internationale, modisch utrichtete Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander, ''Amor auf Universitäten'' (1710), typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Vun disse internationale Utrichtung ut leet sik ok en düütlich lokale Produktschoon inspireren. Europääsche Skandalromane kregen gegen Enn vun’t 18. Jahrhundert parallele lokale Formen mit private Perspektiven in London as ok in Leipzig, Halle un Jena. Besünners wichtig weer dorbi, dat de Schrievers bi ehr skandalöse un intime Offenbarungen anonym blieven kunn. Froons konden dat in London doon, Studenten agierten op ähnliche Wies ut en anonyme Masse rut in de mitteldüütschen Universitätsstädten. En Hööchtied vun Froonsromane präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, wielt gliektiedig en Blööt vun [[Studentenroman]]en de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren skandaliseerte.<ref>Siehe ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720, S. 424–427.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publizieren.<ref>Siehe ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love.'' London 1712, S. 74–77.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden studentischer un privater Londoner Romane warrt Kunstanspruch explizit afstreken.</ref> un bleven, meist ahn grötere Bespreken, de Materie vun dejenen, de Romane leevden. De Zensuur beachtete vör allem religiöse un politische Schriften, man de private Romanproduktschoon meist nich. De Roman weer dormit to Beginn vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit besünnere lokale Tofögungen. Sien egentliken Opstieg begynnt mit de Verbreedung vun Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670), worin de Karriere vun de Gattung to’n eersten Mal apen beschreven warrt, un glieksook mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralischen Wochenschriften]], de dat ganze Ideal vun dat Galante kritiseerten. Disse Kritik föhrte nich to en Neddergang vun de Gattung, sünnern to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Schrievers, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman verschreven. Dorut entstunn en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de numehr öffentliche Opgaav vun de Romankritik.<ref>Siehe Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. IV, Cambridge 1997.</ref> Mit de niege öffentliche Beachtung rückte de Roman in de 1780er Johren in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik vör allem in Tiedschriften un Tiedungen uutdrückte. Dat duurte aver noch en halv Jahrhundert, ehr de nationale Bildungssysteme den Roman as literarische Gattung kanoniseerten. Vun Beginn vun’t 19. Jahrhundert an wurr de Steed vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt steeg de Roman in’n Loop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Siedenast vun de historische Produktschoon to en Medium för de Reform vun de öffentliche Seden op. Siene Utrichtung op dat Private un op den privaten Leser maakten em gliektiedig bedrohlich un to en ideal Medium för Reformen: Mit keen anner Gattung kunn man den Leser so direkt in sien Privatruum erreichen un em so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun Helden geven. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Opsplietern in en Produktschoon, de sik op de Diskussion inleet, un en anner, de sik ehr entzogg. Sexszenen geev dat al in Romanen vun’t 17. Jahrhundert; en egen pornographische Produktschoon entstand aver eerst Mitte vun’t 18. Jahrhundert as Gegenstück to de moralisch reformwillige Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] 20qsrbd56kxge6cx1zmb2e7dmgkn9wo 1066407 1066403 2026-05-24T08:33:40Z Flaverius 21322 /* */ 1066407 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, der leest. Dat Format vun dat Book lett an en Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddag-Lektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Bet vundaag is dat swoor, kloor to definieren, wat en Roman is. Uutbenamen vun dat Kennteken, dat en Roman en Wark in Prosa ist, gibt dat meist keine Kenntekent, der allen Romanen gemeen sünd. In de Antike geev dat den Roman as Genre noch nicht, so dat Romanen in de klassische Literaturgerne ut de Antike nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat ene [[Synthese]] ut verschedene Genres is. Bavento is de Roman apen för ape literoorsche Formen un jümmers in’n Wannel. Vun annere Genres lett sik de Roman vör allem negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de vun de [[Historie|Geschichtsschrieven]], de en truu Afbild un en Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „[[Historie|Historia]]“ mit historiograafschen Anspröök schreven. Eerst mit in’n [[18. Jahrhundert]] wurrn Romane as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentliken Sinn ankeke In’n Ünnerscheed to historische Warken befaat sik de Roman meist mit private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]] ut het Ene subjektive [[Typologisches Modell der Erzählsituationen|Vertellpositschonen]]. Leevsgeschichten weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breidden sik in de Ünnergattungen vun den [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satirischen]] Roman ut.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> Novelle, Määrken, Legenn un Kortgeschicht sünd as Formen epische Prosa mit den Roman verwandt, aver meist düütlich körter. Buten de Längde ünnerscheedt sik de Roman vun disse Genres vör allem dör dat, dat he de Dorstellung vun en kontingente Welt in’n Middelpunkt stellt. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] sett de Roman aver keen för all Lesers gültigen Sinnhorizont vörut, man gestaltet de Welt ut den Erfahrungshorizont vun den Enkelmenschen. Disse kann bröökig, inkohärent oder gor chaotisch wesen, wat in en Epos undenkbaar weer. För Georg Lukács is de Form vun den Roman dorüm „Ausdruck der transzendentalen Obdachlosigkeit“<ref>Georg Lukács: ''Die Theorie des Romans. Ein geschichtsphilosophischer Versuch über die Formen der großen Epik''. Cassirer, Berlin 1920, S. 23 f.</ref> vun de [[Moderne]]. == Historie == === Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Ok hier Papier as dörbrekende Trägermedium: Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Geschichte des Prinzen Genji'' (fröhes 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer in vele Hochkulturen al fröh verbreidt, so in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en Ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === De antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barockliteratur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang Vorbild Annere wichtige Vörbiller för den höfisch-historischen Roman weren ok [[Achilleus Tatios (Romanautor)|Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe und Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon von Ephesos|Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Schäferroman|bukolische Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis und Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Historischer Roman|historischen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. schreven Roman ''Chaireas und Kallirhoë'' vun [[Chariton von Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat ooltfranzöösche Woort „romanz“ keem in’t 12. Jahrhundert för Vertellungen in „romaanische“ (ooltfranzöösche un anglonormannsche) Volksspraak in Bruuk, de aver in’n Ünnerscheed to spätere Romane nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek etablierte sik mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten un Redaktschoonsstufen ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) as en nieg, al humanistisch präägt literaarisch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> Vun de överregionale Bedüden vun disse Warken tügen Romane as [[Heinrich von Veldeke]] sien [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken sünd in’t höfsche Milieu ansiedelt un nehmt ehr Stoffen ut de Antike, weswegen se as [[Antikenroman]]e bezeichnet warrt. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Gral]]-Stoff – verbreidden sik siet de Midde vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. In’t höfsche Milieu ansiedelte Leevsbeziehungen domineert dorbi as Sujet. De Standardplot vun de middelhoogdüütschen [[Artusroman]]e vun en [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste trennt warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, wiest formale Anlehnungen an den [[Antiker Roman|antiken Roman]] op. Prosavarianten vun de niegen Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – entstunnen af dat frühe 13. Jahrhundert. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren op disse Romane schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Siet den Anfang vun de schriftliche Fixeren vun Epen – in Noordeuropa ungefäähr af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – entwickelden sik hier gau Kunstformen, de up de Mööglichkeit anwiest weren, den Text Schritt för Schritt to komponeren. De soziale Oort vun de [[Epik]] leggte sik dormit glieks fast, denn Handschriften bruukten bit to’t Opkamen vun Papier finanzstarke Auftraggevers. Af dat 13. Jahrhundert optraden naast de adeligen Auftraggevers ok rieke städtische Kooplüüd as niege Interessenten. Se köfften mit [[Liederhandschrift]]en vun Ritters en Kultur, an de se vun ehr Stand ut egentlik keen Andeel hebben kunnen. De wichtigste middelhoogdüütsche Liederhandschrift, de [[Codex Manesse]], wiest as Opdragwark disse börgerliche Herkunft op. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. öhe Neetiedr[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de damaligen Messkatalogen. Ut den Kreisumfang rutragende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen sünd mit den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon ''fiction'' erhaven. De Inordnung is willkürlich, de Tendenz blifft dorvun aver unberöhrt. Vertellungen mit „literarischen“ Anspruch hett dat woll in wat gröttere Tall geven.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg in den Tietruum vun 1600 bit 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Produktschoon bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr an de gesamte Bookproduktschoon bit in de 1750er Johren blots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent. De Andeel vun de Romane an de Gesamtproduktschoon lagg entsprechend laag. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt biedt Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700.'' Nijmegen 2002, S. 359–364.</ref> De Romanproduktschoon in franzööscher Spraak lagg wat höger. Dat lagg vör allem an de Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wichtigen Andeel. Dat hangt vör allem dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Glieks begünn ok de Rückkoppeln vun den allgemeinen Markt mit de [[Literaturkritik]], de op dat Gebiet vun de Fikschon in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken etablierte, an de sik niege Romane vun nu an messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== De Steed vun den Roman in de gesellschaftliche Wahrnehmung veranderte sik vun’t Middelöller bit in’t 18. Jahrhundert ganz düütlich. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Seden un de Würdigung vun dat Ridderdoom befaat. Romane as de ''Amadis'' harrn de Idealen vun de Ridderlichkeit trivialiseert un to allgemeen verbreidete Musters maakt. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert: bit in de 1630er Johren de spaansche Hoff, vun de 1640er an de franzöösche. Schrievers as de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert vör allem mit dat Verspreken, dat de Lesers dorut de aktuell Formen franzööscher Etikette un Conduite lehrn kunn. In de 1660er Johren splitterten sik franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt.<ref>Siehe dorto Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Twetvermarktung vun de Parieser Verlegers un weren gliektiedig wichtige Anloopsteden för Schrievers, de in Frankriek blots noch ünner Behinnern dör de Zensuur verleggen kunn. Dorut entstunn en politisch brisanten, tagesaktuellen un stark vun franzöösche Mode präägten internationalen Markt, op den Moden aller Oort verköfft wurrn. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] veröffentlikten ehr Musik vun Italien ut bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam, densülven Verleger, de 1715 ok Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' rutgav – een vun de vele Titels, de noch in datsülve Jahr in englscher un franzööscher Översetten vörlagen. De politische Markt wurr dormit to en Dreihschiev för internationale, modisch utrichtete Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander, ''Amor auf Universitäten'' (1710), typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Vun disse internationale Utrichtung ut leet sik ok en düütlich lokale Produktschoon inspireren. Europääsche Skandalromane kregen gegen Enn vun’t 18. Jahrhundert parallele lokale Formen mit private Perspektiven in London as ok in Leipzig, Halle un Jena. Besünners wichtig weer dorbi, dat de Schrievers bi ehr skandalöse un intime Offenbarungen anonym blieven kunn. Froons konden dat in London doon, Studenten agierten op ähnliche Wies ut en anonyme Masse rut in de mitteldüütschen Universitätsstädten. En Hööchtied vun Froonsromane präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, wielt gliektiedig en Blööt vun [[Studentenroman]]en de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren skandaliseerte.<ref>Siehe ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720, S. 424–427.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publizieren.<ref>Siehe ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love.'' London 1712, S. 74–77.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden studentischer un privater Londoner Romane warrt Kunstanspruch explizit afstreken.</ref> un bleven, meist ahn grötere Bespreken, de Materie vun dejenen, de Romane leevden. De Zensuur beachtete vör allem religiöse un politische Schriften, man de private Romanproduktschoon meist nich. De Roman weer dormit to Beginn vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit besünnere lokale Tofögungen. Sien egentliken Opstieg begynnt mit de Verbreedung vun Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670), worin de Karriere vun de Gattung to’n eersten Mal apen beschreven warrt, un glieksook mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralischen Wochenschriften]], de dat ganze Ideal vun dat Galante kritiseerten. Disse Kritik föhrte nich to en Neddergang vun de Gattung, sünnern to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Schrievers, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman verschreven. Dorut entstunn en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de numehr öffentliche Opgaav vun de Romankritik.<ref>Siehe Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. IV, Cambridge 1997.</ref> Mit de niege öffentliche Beachtung rückte de Roman in de 1780er Johren in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik vör allem in Tiedschriften un Tiedungen uutdrückte. Dat duurte aver noch en halv Jahrhundert, ehr de nationale Bildungssysteme den Roman as literarische Gattung kanoniseerten. Vun Beginn vun’t 19. Jahrhundert an wurr de Steed vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt steeg de Roman in’n Loop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Siedenast vun de historische Produktschoon to en Medium för de Reform vun de öffentliche Seden op. Siene Utrichtung op dat Private un op den privaten Leser maakten em gliektiedig bedrohlich un to en ideal Medium för Reformen: Mit keen anner Gattung kunn man den Leser so direkt in sien Privatruum erreichen un em so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun Helden geven. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Opsplietern in en Produktschoon, de sik op de Diskussion inleet, un en anner, de sik ehr entzogg. Sexszenen geev dat al in Romanen vun’t 17. Jahrhundert; en egen pornographische Produktschoon entstand aver eerst Mitte vun’t 18. Jahrhundert as Gegenstück to de moralisch reformwillige Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] runhojg7t0ozeg7gwyhe79u1f575bpv 1066408 1066407 2026-05-24T08:57:31Z Flaverius 21322 /* Definitschoon */ 1066408 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Bet vundaag is dat swoor, kloor to definieren, wat en Roman is. Uutbenamen vun dat Kennteken, dat en Roman en Wark in Prosa is, givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen gemeensam hebbt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. Bavento is de Roman apen för annere literoorsche Formen un jümmers in’n Wannel. Vun annere Genres lett sik de Roman vör allens negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de vun de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en truu Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. Eerst mit in’n [[18. Jahrhundert]] wurrn Romanen as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentlichen Sinn ankeken. In’n Ünnerscheed to historische Warken befaat sik de Roman meist mit private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]]. De Positschoon vun den Verteller is subjektiv und nich objektiv un neutral as in den Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen bin enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer in vele Hochkulturen al fröh verbreidt, so in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en Ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === De antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang Vörbild . Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Jahrhundert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng de aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek wirr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken speelt in’t hööfsche Ümfeld in meent Themen ut de Antike op. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] v [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste scheden warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Prosavarianten vun de ne’en Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – kenen af dat frühe 13. Jahrhundert op. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren vun disse Romanen schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. öhe Neetiedr[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de damaligen Messkatalogen. Ut den Kreisumfang rutragende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen sünd mit den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon ''fiction'' erhaven. De Inordnung is willkürlich, de Tendenz blifft dorvun aver unberöhrt. Vertellungen mit „literarischen“ Anspruch hett dat woll in wat gröttere Tall geven.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg in den Tietruum vun 1600 bit 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Produktschoon bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr an de gesamte Bookproduktschoon bit in de 1750er Johren blots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent. De Andeel vun de Romane an de Gesamtproduktschoon lagg entsprechend laag. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt biedt Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700.'' Nijmegen 2002, S. 359–364.</ref> De Romanproduktschoon in franzööscher Spraak lagg wat höger. Dat lagg vör allem an de Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wichtigen Andeel. Dat hangt vör allem dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Glieks begünn ok de Rückkoppeln vun den allgemeinen Markt mit de [[Literaturkritik]], de op dat Gebiet vun de Fikschon in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken etablierte, an de sik niege Romane vun nu an messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== De Steed vun den Roman in de gesellschaftliche Wahrnehmung veranderte sik vun’t Middelöller bit in’t 18. Jahrhundert ganz düütlich. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Seden un de Würdigung vun dat Ridderdoom befaat. Romane as de ''Amadis'' harrn de Idealen vun de Ridderlichkeit trivialiseert un to allgemeen verbreidete Musters maakt. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert: bit in de 1630er Johren de spaansche Hoff, vun de 1640er an de franzöösche. Schrievers as de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert vör allem mit dat Verspreken, dat de Lesers dorut de aktuell Formen franzööscher Etikette un Conduite lehrn kunn. In de 1660er Johren splitterten sik franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt.<ref>Siehe dorto Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Twetvermarktung vun de Parieser Verlegers un weren gliektiedig wichtige Anloopsteden för Schrievers, de in Frankriek blots noch ünner Behinnern dör de Zensuur verleggen kunn. Dorut entstunn en politisch brisanten, tagesaktuellen un stark vun franzöösche Mode präägten internationalen Markt, op den Moden aller Oort verköfft wurrn. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] veröffentlikten ehr Musik vun Italien ut bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam, densülven Verleger, de 1715 ok Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' rutgav – een vun de vele Titels, de noch in datsülve Jahr in englscher un franzööscher Översetten vörlagen. De politische Markt wurr dormit to en Dreihschiev för internationale, modisch utrichtete Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander, ''Amor auf Universitäten'' (1710), typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Vun disse internationale Utrichtung ut leet sik ok en düütlich lokale Produktschoon inspireren. Europääsche Skandalromane kregen gegen Enn vun’t 18. Jahrhundert parallele lokale Formen mit private Perspektiven in London as ok in Leipzig, Halle un Jena. Besünners wichtig weer dorbi, dat de Schrievers bi ehr skandalöse un intime Offenbarungen anonym blieven kunn. Froons konden dat in London doon, Studenten agierten op ähnliche Wies ut en anonyme Masse rut in de mitteldüütschen Universitätsstädten. En Hööchtied vun Froonsromane präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, wielt gliektiedig en Blööt vun [[Studentenroman]]en de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren skandaliseerte.<ref>Siehe ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720, S. 424–427.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publizieren.<ref>Siehe ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love.'' London 1712, S. 74–77.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden studentischer un privater Londoner Romane warrt Kunstanspruch explizit afstreken.</ref> un bleven, meist ahn grötere Bespreken, de Materie vun dejenen, de Romane leevden. De Zensuur beachtete vör allem religiöse un politische Schriften, man de private Romanproduktschoon meist nich. De Roman weer dormit to Beginn vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit besünnere lokale Tofögungen. Sien egentliken Opstieg begynnt mit de Verbreedung vun Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670), worin de Karriere vun de Gattung to’n eersten Mal apen beschreven warrt, un glieksook mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralischen Wochenschriften]], de dat ganze Ideal vun dat Galante kritiseerten. Disse Kritik föhrte nich to en Neddergang vun de Gattung, sünnern to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Schrievers, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman verschreven. Dorut entstunn en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de numehr öffentliche Opgaav vun de Romankritik.<ref>Siehe Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. IV, Cambridge 1997.</ref> Mit de niege öffentliche Beachtung rückte de Roman in de 1780er Johren in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik vör allem in Tiedschriften un Tiedungen uutdrückte. Dat duurte aver noch en halv Jahrhundert, ehr de nationale Bildungssysteme den Roman as literarische Gattung kanoniseerten. Vun Beginn vun’t 19. Jahrhundert an wurr de Steed vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt steeg de Roman in’n Loop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Siedenast vun de historische Produktschoon to en Medium för de Reform vun de öffentliche Seden op. Siene Utrichtung op dat Private un op den privaten Leser maakten em gliektiedig bedrohlich un to en ideal Medium för Reformen: Mit keen anner Gattung kunn man den Leser so direkt in sien Privatruum erreichen un em so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun Helden geven. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Opsplietern in en Produktschoon, de sik op de Diskussion inleet, un en anner, de sik ehr entzogg. Sexszenen geev dat al in Romanen vun’t 17. Jahrhundert; en egen pornographische Produktschoon entstand aver eerst Mitte vun’t 18. Jahrhundert as Gegenstück to de moralisch reformwillige Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] rlj5pmk6hvy8046u06zpg24prr2pwl9 1 183904 1066399 1017785 2026-05-24T07:22:46Z Flaverius 21322 Flaverius hett de Siet [[Diskuschoon:Romaan]] na [[Diskuschoon:Roman]] verschaven 1017785 wikitext text/x-wiki {{1000 Artikels}} 3fvvqk1eqpn6v4q8e74erqvp1fwmhkt 0 184765 1066309 1066025 2026-05-23T13:11:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066309 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox ICD |01-CODE=A80.0 |01-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch Impfvirus |02-CODE=A80.1 |02-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch importiertes Wildvirus|03-CODE=A80.2x |03-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch einheimisches Wildvirus |04-CODE=A80.3 |04-BETEKEN=Sonstige und nicht näher bezeichnete akute paralytische Poliomyelitis|05-CODE=A80.4 |05-BETEKEN=Akute nichtparalytische Poliomyelitis |06-CODE=A80.9 |06-BETEKEN=Akute Poliomyelitis, nicht näher bezeichnet}} '''Poliomyelitis''' (van ooldgreeksch πολιός <templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles> un {{Lang|grc|μυελός|myelós}})<ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref><ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CE%BC%E1%BF%A1%CE%B5%CE%BB%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref> oder ''Poliomyelitis acuta'', kort '''Polio''', plattdüütsch ook '''Kinnerlaamheid''' oder '''Kinnerlaamde''' is ene Infektschoonskrankheid, de Polioviren to’n groten Deel in’n de Kinnertied veroorsaakt. Se gript Neuronen an, de Muskeln in dat Liv stüürt un sorgt för verlaamt meest de Liddmaten up Duur. De Krankheid kann ook de Atenmuskeln befallen, wat den Dood bringen kann. De Krankheid brochte so ook de Isern Lungen, de eerste Atengeevmaschine. Ook noch Jaten na de Infektschoon kann de Krankheid wedder komen. Dat [[Viren|Virus]] breed sik meest över Urin oder Schiet uut, man ook Infektschonen över Drüppens könnt passeren. De Krankheid överdregt sik alleen in’n Minschen (un een paar Apenaarden) un kann sik bloot van den enen up den Minschen uutbreden.<ref name=":0">{{Literatur|Autor=Thomas Schmitz, Sven Siebert|Titel=Klartext: Impfen! – Ein Aufklärungsbuch zum Schutz unserer Gesundheit|Auflage=1|Verlag=HarperCollins|Datum=2019|ISBN=978-3-95967-884-1|Seiten=125}} </ref> Sinds den 1950er Jaren givt dat Impstoffe gegen Polio. De Antaal Infektschonen gaat sinds denn stark trügge. Grote Sundheidsorganisatschonen, sunnerlik de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|WHO]], arbeed sied Jaren de Poliomyeltis heel to betwingen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/polio_six_year_plan_20130425/en/ |titel=WHO {{!}} Global leaders support new six-year plan to deliver a polio-free world by 2018 |abruf=2017-02-09}}</ref> Man dat givt ook Trüggsläge: So verbreed sik Polio (Stand Anfang 2020) in [[Afghanistan]] un [[Pakistan]]. In de [[Ukraine]] steken sik2015 twee Kinder an, ofschoonst Europa al 2002<ref name=":2">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.impfen-info.de/impfempfehlungen/fuer-erwachsene/polio-kinderlaehmung/ |titel=Polio-Impfung bei Erwachsenen |werk= |hrsg=[[Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung]] |datum= |abruf=2020-01-08 |sprache=de}}</ref> för heel frei van Polio gull. Den September 2022 reep [[New York (Bundsstaat)|US-Bundsstaat New York]] den Noodstand uut, nadem dat se dat Virus in’n Afwater binnen veer Bezirken un ook in [[New York City]] nadem das Virus im Abwasser von vier Bezirken sowie in New York City nawiesen können. Nademdat in Afrika veer jare nene niegen Fall van Wild-Poliomyelitis upkomen was, het de WHO Afrika den 25.&nbsp;August 2020 för „Wild-Polio-frie“ verklöört.<ref>{{Internetquelle |url=https://polioeradication.org/news-post/africa-kicks-out-wild-polio/ |titel=Africa Kicks Out Wild Polio |hrsg=polioeradication.org |abruf=2020-08-25 |sprache=en}}</ref> Man Polioviren uut leven Impstoffen (cVDPVs) sind noch in’n Ümloop, ene Folge bi nich immuniseert oder nich good noch immuniseert Populatschonen un slechte Hygiene. So is sik de WHo vermoden, dat’t een hoog Risiko givt, dat sik cVDPVs in Zentraalafrika un in’n Hoorn van Afrika uutbreed.<ref name=":7">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.who.int/csr/don/01-september-2020-polio-sudan/en/ |titel=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 – Sudan |werk=WHO |hrsg= |datum=2020-09-01 |abruf=2020-09-04 |sprache=en}}</ref> Meer as den Dutzen Länner in Afrika fecht ook vandage noch tegen de Krankheed, daar mang sind [[Angola]], [[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo]], [[Nigeria]] un [[Sambia]].<ref>{{Internetquelle |url=https://apnews.com/619efb65b9eeec5650f011b960a152e9/ |titel=Maria Cheng: UN says new polio outbreak in Sudan caused by oral vaccine |hrsg=The Associated Press |abruf=2020-09-05 |sprache=en}}</ref> == Literatuur == * Deutsche Gesellschaft für Pädiatrische Infektiologie e.&nbsp;V. (DGPI) (Ruutgever): ''Handbuch Infektionen bei Kindern und Jugendlichen.'' 4. Uplage. Futuramed, München 2003, ISBN 3-923599-90-0. * Fabian Feil, Adolf Windorfer, Sabine Diedrich, Eckhard Schreier: Von der Prävention bis zur Ausrottung. WHO-Projekt der Polioeradikation und ihre Überwachung als gesundheitspolitische Herausforderung an die Medizin in Deutschland. In: Deutsches Ärzteblatt. Band 97(40), 2000, ISSN 0012-1207, S. A2598–A2599.  * Adolf Windorfer, Fabian Feil: Der Kampf gegen Poliomyelitis – Ausrottung einer Zivilisationsseuche. In: Bundesgesundheitsblatt. Band 43, 2000, S. 2–6, doi:10.1007/s001030050002.  * David M. Oshinsky: Polio: An American Story. Oxford University Press, USA 2005, <nowiki>ISBN 0-19-530714-3</nowiki>.  * Axel Karenberg: ''Kinderlähmung.'' In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Ruutgever): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin / New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 750. * {{Internetquelle |autor=Herwig Kollaritsch, Maria Paulke-Korinek |url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |titel=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-01-05 |format=PDF }} {{Webarchiv|url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |wayback=20200714003953 |text=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |archiv-bot=2026-05-23 13:11:02 InternetArchiveBot }} * Karl Wurm, A. M. Walter: ''Infektionskrankheiten.'' In: Ludwig Heilmeyer (Ruutgever): ''Lehrbuch der Inneren Medizin.'' Springer-Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Uplage ook daar 1961, S. 9–223, hier: S. 184–191. == Nettverwiese == {{Commonscat|Polio|Poliomyelitis|audio=1|video=1}} * [https://polioeradication.org/ Global Polio Eradication Initiative] * {{Internetquelle |url=https://ourworldindata.org/grapher/the-number-of-reported-paralytic-polio-cases |titel=The number of reported paralytic polio cases |werk=[[Our World in Data]] |abruf=2020-01-07}} * Lars Fischer: [https://www.spektrum.de/news/polio-der-lange-weg-zur-ausrottung-der-kinderlaehmung/2067612 ''Warum Polio wieder auflebt.''] In: Spektrum.de, 20. Oktober 2022. == Einzelnachweise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Krankheit]] [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Epidemiologie]] [[Kategorie:Neurologie]] [[Kategorie:Kinner]] [[Kategorie:Medizin]] ohzuwcu9zdlhaecptnk1nx9ov5mlwfv 0 185624 1066351 1066053 2026-05-23T15:41:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066351 wikitext text/x-wiki [[Datei:Telesphore Toppo.jpg|mini|hochkant|Telesphore Placidus Toppo (2017)]] [[Datei:Coat of arms of Telesphore Toppo.svg|mini|hochkant|Dat Kardinalswappen vun Toppo]] '''Telesphore Placidus Kardinal Toppo''' (* [[15. Oktober]] [[1939]] in [[Chainpur (Jharkhand)|Chainpur]]; † [[4. Oktober]] [[2023]] in [[Ranchi]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |titel=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |werk=ccbi.in |datum=2023-10-04 |sprache=en |abruf=2023-10-04 }} {{Webarchiv|url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |wayback=20231015112925 |text=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |archiv-bot=2026-05-23 15:41:58 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en indisch Geistlicher un [[Röömsch-kathoolsch Kark|röömsch-kathoolsch]] [[Arzbischop]] vun [[Arzbisdom Ranchi|Ranchi]]. == Leven == Telesphore Placidus Toppo wurr 1969 in Himmelried to’n Preester weeht. Wiedere Studien hemm hüm an de [[Päpstliche Universität Urbaniana]] in [[Rom]] führt. Nah eenig Johren in de [[Seelsörg]] un in’n Hoochschoolldeenst wurr he an’n 8. Juni 1978 to’n [[Bischop]] vun [[Bisdom Dumka|Dumka]] beropen. An’n 7. Oktober vun dat sülvige Johr wurr he dör Arzbischop [[Pius Kerketta]] to’n Bischop weeht. 1984 hett Paapst [[Johannes Paul II.]] to‘n [[Koadjutor]]arzbischop nöömt, een Johr later denn to’n [[Arzbisdom Ranchi|Arzbischop vun Ranchi]]. 2003 wurr Toppo as [[Kardinalpreester]] mit de [[Titelkark]] ''[[Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia]]'' in da [[Kardinalskollegium]] upnommen. He weer Präsident vun de Indische [[Bischopskonferenz]]. Kardinal Toppo hett an dat [[Konklave 2005]] deelnommen, bi dat [[Benedikt XVI.]] to’n Paapst wählt wurr un ok [[Konklave 2013|2013]] weer he mit dorbi, as Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] wählt wurr. Paapst Franziskus hett an’n 24. Juni 2018 sien Rückträe wegen Öller annommen. <ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/06/24/0480/01044.html|titel=Rinuncia dell’Arcivescovo di Ranchi (India) e nomina del successore|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]]|werk=Tägliches Bulletin|datum=2018-06-24|zugriff=2018-06-24|sprache=it}}</ref> == Fievt Marianisches Dogma == De Kardinal hett Paapst Benedikt XVI. 2008 dorum beeden, en fievt Marianisches [[Dogma]] över Maria as [[Maria Miterlöserin|Miterlöserin]] intoführen. So en Verkloren würr dat Nicht-Katholiken lichter maaken, de Modergottes to verstahn. Stöhn kreeg he dör Kardinal [[Luis Aponte Martínez]], emeriteert Arzbischop vun San Juan, Puerto Rico; Kardinal [[Varkey Vithayathil]], Arzbischop vun [[Grootarzbisdom Ernakulam-Angamaly|Ernakulam-Angamaly]], Indien; Kardinal [[Ricardo Jamin Vidal|Riccardo Vidal]], Arzbischop vun [[Arzbisdom Cebu|Cebu]], Philippinen, un Kardinal [[Ernesto Corripio y Ahumada]], emeriteert Arzbischop vun Mexiko-Stadt. So en Dogma würr in’n interreligiösen Dialog mit den Muslimen helpen, denen Maria dör den [[Koran]] vertroot is. Se gellt dor as „größte aller Frauen, ohne Sünde und jungfräulich“.<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Kath.net]]|url=https://www.kath.net/news/19766|titel=Dogma von Maria Miterlöserin hilfreich für interreligiösen Dialog|datum=2008-05-07|abruf=2019-08-16}}</ref> == Liddmaatschapen == Telesphore Placidus Kardinal Toppo weer Liddmaat vun de folgend Institutschonen vun de [[Röömsch Kurie|röömsch Kurie]]: * [[Dikasterium för de Evangeliseeren|Kongregatschoon för de Evangeliseeren vun de Völker]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003">{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2003/11/24/0592/01835.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20DEI%20DICASTERI%20DELLA%20CURIA%20ROMANA|titel=Nomina di Membri dei Dicasteri della Curia Romana|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2003-11-24|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * [[Dikasterium för den Interreligiösen Dialog|Päpstlicher Raat för den Interreligiösen Dialog]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003" /> * [[Päpstlicher Raat för de Kultur]] (siet 2009)<ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2009/01/17/0032/00087.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20E%20DI%20CONSULTORI%20DEL%20PONTIFICIO%20CONSIGLIO%20DELLA%20CULTURA|titel=Nomina di Membri del Pontificio Consiglio della Cultura|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2009-01-17|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * Kardinalskommission vun dat [[Istituto per le Opere di Religione]] (af 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.archivioradiovaticana.va/storico/2013/02/16/kardinalskommission_f%C3%BCr_ior_erneuert/ted-665508 |titel=Kardinalskommission für IOR erneuert |hrsg=[[Radio Vatikan]] |datum=2013-02-16 |abruf=2019-08-17}}</ref> == Weblinks == * [https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/btoppotp.html Indrag up catholic-hierarchy.org] * [https://press.vatican.va/content/salastampa/en/documentation/cardinali_biografie/cardinali_bio_toppo_tp.html Biografische Notiz (engelsch)] * [https://cardinals.fiu.edu/bios2003.htm#Toppo Indrag in In: Salvador Miranda: The Cardinals of the Holy Roman Church. (Website vun de [[Florida International University]], engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=1073534448|VIAF=316531388}} {{SORTIERUNG:Toppo, Telesphore Placidus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Boren 1939]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Arzbischop]] [[Kategorie:Kardinal]] dhhk9lxvacbzxl39bhoxwmcijrtthqq 0 187447 1066358 1066060 2026-05-23T16:06:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066358 wikitext text/x-wiki [[Datei:Toni Morrison (author, at her upstate New York home) (cropped).jpg|mini|Toni Morrison, 1980er Johren[[Datei:Toni Morrison (signature).svg|rahmenlos|hochkant|zentriert|klasse=notpageimage skin-invert-image|Signatur]]]] [[Datei:Toni Morrison 2008-2.jpg|mini|Toni Morrison (2008)]] '''Toni Morrison''' (* [[18. Februar]] [[1931]] as Chloe Ardelia Wofford in [[Lorain (Ohio)|Lorain]], [[Ohio]]; † [[5. August]] [[2019]] in [[New York City]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Schriever]]in. Se tellt to de bedüüdensten Vertrederinnen vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaanisch Literatur]] un kreeg 1993 as eerste [[swaarte]] [[Schrieverin]] den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Wirken == === Anfangsjohren === Toni Morrison wurr 1931 in [[Ohio]] as Dochter vun Ramah Willis un George Wofford boren. Se weer dat tweet vun veer Kinner vun en afroamerikaansch Arbeiterfamilie.<ref name="wofford">{{cite news |title=Chloe Wofford Talks About Toni Morrison |last=Dreifus |first=Claudia |url=http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050115083953/http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-date=2005-01-15 |language=en |work=The New York Times |date=1994-09-11 |accessdate=2007-06-11}}</ref> Hör Moder stamm ut [[Greenville (Alabama)]] un truck as Kind mit hör Familie nah Norden. Hör Vader is in [[Cartersville]] in [[Georgia]] upwussen. As he etwa 15 Johr olt weer, hemm Witte twee swaart Geschäftslüüd, de in sien Straat leven deen [[Lynchjustiz|lyncht]] Toni Morrison hett seggt: „Er hat uns nie erzählt, dass er Leichen gesehen hat. Aber er hatte sie gesehen. Und das war für ihn zu traumatisch.“<ref>{{Internetquelle |autor=Rachel Kaadzi Ghansah |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/magazine/the-radical-vision-of-toni-morrison.html |titel=The Radical Vision of Toni Morrison |werk=[[The New York Times]] |datum=2015-04-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> Kört nah dissen Vörfall truck George Wofford in de Haapnung, den [[Rassismus]] to entkommen un sück in de upkommen Industriewertschap in Ohio Arbeit toskern, in de rassisch integreerte Stadt [[Lorain (Ohio)|Lorain]] in Ohio. He weer sülvständig un hett as Schweißer för [[US Steel]] arbeit. Morrison hör Moder weer [[Huusfru]] un en fromm Liddmaat vun de [[African Methodist Episcopal Church]].<ref name="newyorker-200310">{{Internetquelle |autor=Hilton Als |url=https://www.newyorker.com/magazine/2003/10/27/ghosts-in-the-house |titel=Ghosts in the House. As an editor, author, and professor, Morrison has fostered a generation of black writers |werk=[[The New Yorker]] |datum=2003-10-27 |sprache=en |abruf=2017-05-01}}</ref> As Morrison etwa twee Johr olt weer, hett de Vermieter vun hör Familie dat Huus in Brand, in dat se leevten, in Brand sett, wiels se to Huus weern, wiel de Öllern dat Hüürgeld nich betallen kunnen. Hör Familie hett up disse „bizarre Form des Bösen“ reageert, indem se över den Vermieter lachen deen, anstratt vertwiefelt to ween. Morrison hett later seggt, dat de Reaktschoon von hör Familie wiest harr, wu man sien [[Integrität (Ethik)|Integrität]] bewohrt un sien eegen Leven in Anbetracht vun de Handlungen vun en sückse „monumentalen Rohheit“ uprecht hollen kunn.<ref>{{Internetquelle |autor=David Streitfeld |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/10/08/the-laureatess-life-song/10d3b79b-52f2-4685-a6dd-c57f7dde08d2/ |titel=The Laureates's Life Song |werk=[[The Washington Post]] |datum=1993-10-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> De Öllern vun Morrison hemm hör en Sinn för Överleeferung un Spraak vermiddelt, indem se traditschonelle afroamerikaansch [[Märken]] un Geistergeschichten veertellen un Leeder singen deen. <ref name="newyorker-200310" /><ref>{{Literatur |Autor=Dave Mote |Titel="Toni Morrison". ''Contemporary Popular Writers'' |Verlag=St. James Press |Ort=Detroit |Datum=1997 |ISBN=1-55862-216-0 |Sprache=en}}</ref> Morrison hett as Kind faken leest; to hör leevsten Schrievers tellen [[Jane Austen]] un [[Lew Nikolajewitsch Tolstoi|Leo Tolstoi]]. Mit 12 Johren wurr se kathoolsch un hett den Dööpnaam Anthony (nah [[Antonius von Padua]]) annommen, wat to hör Ökelnaam Toni führen dee.<ref name="Brockes">{{Internetquelle |autor=Emma Brockes |url=https://www.theguardian.com/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |titel=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |werk=[[The Guardian]] |datum=2012-04-13 |sprache=en |abruf=2013-02-14}}</ref> An de Lorain High School weer se in’n [[Debatteerclub]], in de Johrbook-Grupp un in‘n Theaterclub.<ref name="newyorker-200310" /> === Studium un Berop === 1949 fung se an de [[Howard University]] in [[Washington, D.C.]], en „swaart Universität“ an, [[Anglistik]] to studeeren. In disse Tiet hett se hör Roopnaam vun Chloe to Toni ännert.<ref>{{Literatur |Autor=Lucille P. Fultz |Titel=Toni Morrison: Paradise, Love, A Mercy |Verlag=Bloomsbury |Ort=New York |Datum=2013 |ISBN=978-1-4411-1968-1 |Seiten=4 |Sprache=en}}</ref> 1953 kreeg se den [[Bachelor of Arts]] in Engelsch un 1955 an de [[Cornell University]] den [[Master of Arts]]. Van 1955 bit 1957 hett se [[Engelsch Literatur]] an de [[Texas Southern University]] in [[Houston]] ünnerricht. 1957 keh se as Dozentin an de Howard University nah Washington torüch. [[Datei:Toni Morrison and sons.jpg|mini|Morrison mit hör Söhns vör hör New Yorker Huus, tüschen 1980 un 1987]] 1958 hett se den [[jamaika]]anschen Architekten Howard Morrison heiraadt, mit den se twee Söhns kreeg. Nah hör Scheeden 1964 fung se an as [[Verlagslektor]]in to arbeiten. Wiels hör Tätigkeit för [[Random House (Verlag)|Random House]] van 1967 bit 1983 speel se en wichtig Rull bi dat Bekanntmaken vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaansch Literatur]] un hett ünner annern Böker vun [[Toni Cade Bambara]] un [[Gail Jones]] herut. 1970 keem hör eenige Johren tovör entstahn eerst Roman ''The Bluest Eye ([[Sehr blaue Augen]])'' herut. Sowohl dit Wark as ok ''Sula'' (1974) wurrn vun de Kritik goot upnommen, den Spood bi dat Publikum broch aber eerst ''Song of Solomon (Solomons Lied)'' 1977. Hör Böker wurrn in mehrere Spraaken översett un hanneln meestens vun de Welt vun swaart Fruen.<ref name="dlfkultur" /> Hör Lehrtätigkeit harr se all wiels hör Arbeit bi Random House weer upnommen. 1981 wurr se in de [[American Academy of Arts and Letters]], 1988 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un 1994 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chloe+Anthony+%28Toni%29+Morrison&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |titel=Member History: Chloe Anthony (Toni) Morrison |hrsg=American Philosophical Society |sprache=en |abruf=2019-02-04 |kommentar=mit biographischen Anmerkungen}}</ref> wählt. 1989 wurr se mit de Robert F. Goheen Professur an de [[Princeton University]] würdigt un weer bit to hör [[Emeritieeren]] 2006 “Robert F. Goheen Professor in the Humanities”.<ref>{{Internetquelle |url=https://aas.princeton.edu/people/toni-morrison |titel=Toni Morrison |hrsg=Princeton University, Department of African American Studies |sprache=en |abruf=2022-11-02}}</ref> Toni Morrison is in’n August 2019 in dat Öller vun 88 Jahren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |titel=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |werk=wtap |datum=2019-08-06 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190806140632/https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |archiv-datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06 }} {{Webarchiv|url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |wayback=20190806140632 |text=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |archiv-bot=2026-05-23 16:06:32 InternetArchiveBot }}</ref> Ut dissen Anlaat hett [[Kara Walker]] en Titelsiet in‘n ''[[The New Yorker]]''<ref>{{Internetquelle |autor=Francoise Mouly, Kara Walker |url=https://www.newyorker.com/culture/cover-story/cover-story-2019-08-19 |titel=Cover Story: Kara Walker's Toni Morrison |werk=The New Yorker |datum=2019-08-08 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> mit en [[Porträt]] vun de Schrieverin gestalt. == Rezeptschoon, Utteknungen un Ehrungen == Wat Morrison nahlaaten hett befinnd sück in de Princeton University Library<ref>{{Internetquelle |url=https://catalog.princeton.edu/catalog/9989233003506421 |titel=Toni Morrison Papers 1908–2017. 1970-2015. |werk=Priceton University Library Catalog |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref>. 2021 hett de en umfaaten Utstellung to dat Leven un Wark vun Toni Morrison ankünnigt. ''Sites of Memory. The Archival World of Toni Morrison''. Dat weer för dat Fröhjohr 2023 plaant. De Hööfttitel vun de Utstellung betreckt sück up dat glieknamige [[Essay]] vun hör.<ref>{{Internetquelle |url=https://library.princeton.edu/news/general/2021-10-28/groundbreaking-pul-exhibition-toni-morrison-open-spring-2023 |titel=Groundbreaking PUL exhibition on Toni Morrison to open spring 2023 |hrsg=Princeton University Library |datum=2021-11-10 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> * 1988: [[Pulitzer-Pries]] för den Roman ''Beloved'' * 1993: [[Nobelpries för Literatur]]<ref name="dlfkultur">{{Internetquelle |autor=Johannes Kaiser |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/zum-tod-von-toni-morrisson-mit-wachem-blick-voller.2165.de.html?dram:article_id=455676 |titel=Zum Tod von Toni Morrisson – Mit wachem Blick, voller Menschlichkeit |hrsg=[[Deutschlandfunk Kultur]] |datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06}}</ref> * 1993: Kommandeur vun den [[Ordre des Arts et des Lettres]] * 1994: Condorcet-Médaille (Frankriek) * 2001: [[Premio Grinzane Cavour|Premio-Grinzane-Cavour]]-Sonnerpries * 2010: Offizier in de franzöösch [[Ehrenlegion]]<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/1288659519536/Toni-Morrison-ist-Ritterin-der-franzoesischen-Ehrenlegion ''Toni Morrison ist Ritterin der französischen Ehrenlegion''], 4. November 2010.</ref> * 2012: [[Presidential Medal of Freedom]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/04/26/president-obama-names-presidential-medal-freedom-recipients |wayback=20120428023545 |text=The White House: ''President Obama Names Presidential Medal of Freedom Recipients'' |archiv-bot=2026-03-14 09:05:54 InternetArchiveBot }} (englisch, 26. April 2012, abgerufen am 30. Mai 2012).</ref> * 2013: Nichols-Chancellor's Medal, verleeht vun de [[Vanderbilt University]] in Nashville<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vanderbilt.edu/commencement/nichols-chancellors-medal/ |titel=Nichols-Chancellor’s Medal |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> * 2014: Ivan Sandrof Lifetime Achievement Award, verleeht vun’n [[National Book Critics Circle Award|National Book Critics Circle]] * 2016: ''PEN/Saul Bellow Award for Achievement in American Fiction''. * [[Médaille de la Ville de Paris]] 2021 wurr vun de amerikaansch National Book Critics Circle de Toni Morrison Achievement Award in’t Leven ropen um Institutschonen to ehren, de signifikante Verdeenste för de Literatur leist hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bookcritics.org/the-toni-morrison-achievement-award/ |titel=The Toni Morrison Achievement Award |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> De eerst Priesdräger weer Cave Canem, en gemeeinnützige Organisatschoon, de sück de Förderung vun de künstlerisch un beroplich Entwicklung vun swaart Dichter verschreeven hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |titel=Cave Canem - Mission & History |sprache=en |abruf=2023-04-10 }} {{Webarchiv|url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |wayback=20230320084155 |text=Cave Canem - Mission & History |archiv-bot=2026-05-23 16:06:32 InternetArchiveBot }}</ref> == Warken == === Romane === * ''The Bluest Eye'', 1970 bei [[Holt, Rinehart and Winston]], ISBN 0-03-085074-6 (dt. ''[[Sehr blaue Augen]]'', 1979, översett vun [[Susanna Rademacher]]; Neeöversetten 2023 dör Tanja Handels) * ''Sula'', 1973 bi [[Alfred A. Knopf, Inc.|Alfred A. Knopf]], ISBN 1-4000-3343-8 (dt. ''Sula,'' 1980, översett vun Karin Polz) * ''Song of Solomon'', 1977 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-394-49784-8 (dt. ''[[Solomons Lied]]'', 1979, översett vun [[Angela Praesent]]) * ''Tar Baby'', 1981 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3344-6 (dt. ''Teerbaby'', 1983, översett vun [[Uli Aumüller]] un Uta Goridis) * ''Beloved'', 1987 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3341-1 (dt. ''Menschenkind'', 1989, översett vun [[Helga Pfetsch]]) * ''Jazz'', 1992 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7621-8 (dt. ''Jazz'', 1993, översett vun Helga Pfetsch) * ''Paradise'', 1998 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-676-97113-X (dt. ''Paradies'', 1999, översett vun Thomas Piltz) * ''Love: A Novel'', 2003 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7847-4 (dt. ''Liebe'', 2004, översett vun Thomas Piltz) * ''A Mercy'', 2008 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-27676-6 (dt. ''[[Gnade (Roman)|Gnade]]'', 2010, översett vun Thomas Piltz) * ''Home'', 2012 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-59416-7 (dt. ''Heimkehr'', 2014, översett vun Thomas Piltz) * ''God Help the Child'', 2015 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-74092-2 (dt. ''Gott, hilf dem Kind'', 2017, översett vun Thomas Piltz) === Anner literarische Genres === * Körtgeschichte: ''[[Recitatif]]'', herutbrocht in ''Confirmation: An Anthology of African American Women'', 1983 * Drama: ''Dreaming Emmet'', 1986 upführt, nich verapenlicht * Libretto: ''Margaret Garner'', 2005 eerstmals upführt * Kinnerböker (gemeensam mit hör Söhn Slade): ** ''The Big Box'', 1999 (''Die Kinderkiste'', 2000, översett vun Thomas Piltz) ** ''The Book of Mean People'', 2002 (''Das Buch der Bösen'', 2005, översett vun [[Harry Rowohlt]]) ** ''Who's Got Game? The Lion or the Mouse?'', 2003 ** ''Who's Got Game? The Ant or the Grasshopper?'', 2003 ** ''Who's Got Game? Poppy or the Snake?'', 2004 === Anner Publikatschonen (Utwahl) === * ''Playing in the Dark. Whiteness and the Literary Imagination.'' Harvard University Press, Cambridge 1992, ISBN 0-674-67377-8. ** ''Im Dunkeln spielen: weiße Kultur und literarische Imagination.'' Essays. Översetten Helga Pfetsch, Barbara von Bechtolsheim. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-499-13754-2. ** Neeöversetten: ''Im Dunkeln spielen. Weiße Perspektiven und literarische Imagination'', mit en Nahwoort vun Sharon Dodua Otoo; ut dat Engelsche vun Barbara von Bechtolsheim un Helga Pfetsch, överarbeit un aktualiseert vun Mirjam Nuenning, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg 2023, ISBN 978-3-499-01160-3. * Mitherutgeverin vun ''Birth of a Nationhood'', Essays över Dorstellen un Wohrnehmen vun den [[O. J. Simpson|O.-J.-Simpson]]-Perzess, 1996. * Herutgeverin vun ''Race-ing Justice, En-Gendering Power'', 1992, över den Fall [[Anita Hill]] gegen [[Clarence Thomas]], in den dat um [[sexuelle Belästigung]] gung un de wegen politischer Implikatschonen starke Beachtung in de Apenlichkeit funn. * {{Literatur |Titel=Die Herkunft der Anderen. Über Rasse, Rassismus und Literatur |Verlag=Rowohlt |Ort=Reinbek bei Hamburg |Datum=2018 |ISBN=978-3-498-04543-2 |Kommentar=Vorlesungen an der Harvard University in‘n Sömmer 2016 |Originaltitel=The Origin of Others |Originalsprache=en |Originaljahr=2006 |Übersetzer=Thomas Piltz}} * ''Selbstachtung. Ausgewählte Essays.'' Översett vun Thomas Piltz, Nikolaus Stingl, Dirk van Gunsteren, Christa Schuenke, Christiane Buchner, Christine Richter-Nilsson. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2020, ISBN 3-499-50651-3. == Verfilmung == * 1998: [[Menschenkind]] ''(Beloved)'' – Regie: [[Jonathan Demme]] == Literatur == * Michael Basseler: ''Kulturelle Erinnerung und Trauma im zeitgenössischen afroamerikanischen Roman. Theoretische Grundlegung, Ausprägungsformen, Entwicklungstendenzen.'' Wissenschaftsverlag Trier, Trier 2008, ISBN 978-3-86821-013-2. * Barbara von Bechtolsheim: ''Wer sich der Luft hingibt, vermag auf ihr zu reiten.'' In: [[Charlotte Kerner]] (Hrsg.): ''Madame Curie und ihre Schwestern – Frauen, die den Nobelpreis bekamen.'' Beltz, Weinheim 1997, ISBN 3-407-80845-3, S.&nbsp;356–385. * Barbara Hill Rigney: ''The Voices of Toni Morrison.'' Ohio State University Press, Columbus 1991, ISBN 0-8142-0554-2 ([https://kb.osu.edu/dspace/handle/1811/31738 Digitalisat] auf den Seiten des Verlags im Vollzugriff). * Julia Roth: ''„Stumm, bedeutungslos, gefrorenes Weiß“. Der Umgang mit Toni Morrisons Essays im weißen deutschen Kontext.'' In: Maureen Maisha Eggers, [[Grada Kilomba]], Peggy Piesche und Susan Arndt (Hrsg.): ''Mythen, Masken und Subjekte. Kritische Weißseinsforschung in Deutschland.'' Unrast, Münster 2005, ISBN 3-89771-440-X, S.&nbsp;491–506. * Heidi Thomann Tewarson: ''Toni Morrison.'' Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-50651-3. * Linda Wagner-Martin: ''Toni Morrison: a literary life.'' Palgrave Macmillan, Basingstoke [u.&nbsp;a.] 2015, ISBN 978-1-137-44669-5 (englisch). == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118911627 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118911627 Indrag Düütsch Digitale Bibliothek] * {{IMDb|nm0607339}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://web.archive.org/web/20140426232635/http://www.afrikanet.info/index2.php?option=com_partner&task=link&id=8 Toni Morrison in Oesterreich], Reportage vun [[Afrikanet]], 27. November 2006 * [https://www.rowohlt.de/autorin/toni-morrison.html Bibliographie vun all Titel] vun den in’n [[Rowohlt Verlag]] herutbrocht Översetten * Andrea Klasen: ''[https://www1.wdr.de/radio/wdr5/sendungen/zeitzeichen/zeitzeichen-morrison-literaturnobelpreis-100.html 07.10.1993: Toni Morrison - erster Nobelpreis für Schwarze Literatur]'' In: ''[[WDR5]]'', [[ZeitZeichen (Hörfunksendung)|ZeitZeichen]], 7.&nbsp;Oktober 2023, (Podcast, 14:43&nbsp;Min., verfügbar bit 7.&nbsp;Oktober 2099). == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118911627|LCCN=n80131379|NDL=00450600|VIAF=109406177}} {{SORTIERUNG:Morrison, Toni}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] mdoqa5v3gckokpjaqwutmjlvzy2yve6 0 187456 1066321 1066033 2026-05-23T13:56:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066321 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roberts, Richard John (1943).jpg|miniatur|Richard John Roberts]] Sir '''Richard John Roberts''' (* [[6. September]] [[1943]] in [[Derby (Derbyshire)|Derby]], [[Derbyshire]]) is en britisch-amerikaaansch [[Biochemiker]] un [[Molekularbiologie|Molekularbioloog]]. 1993 kreeg he gemaansam mit [[Phillip Allen Sharp]] den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] „für ihre Identifizierung des diskontinuierlichen Aufbaus einiger [[Erbanlage]]n von Zellorganismen“.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> Diss [[Mosaikgen]]e enthollen so nöömt [[Intron]]-Afsnitte, de nich för [[Protein]]afsnitte codeeren, sonnern bi’d [[Spleißen (Biologie)|Spleißen]] vun den [[Primärtranskript]] entfernt wurrn. Dat kann up verscheeden Oort un Wies passeeren, so dat identische DNA-Afsnitte verscheeden Proteine codeeren können. == Leven == Richard („Rich“) Roberts weer dat eenzige Kind vun Edna (borene Allsop) un John Roberts, en Automechaniker. As he veer Johr olt weer, truck de Familie nach [[Bath]], wo he de ''St. Stephen‘s School'' un de ''City of Bath Boys' School'' besöcht hett. Fröh kreeg he sien eerst Chemiebaukasten, woruphen he Chemiker wurrn wull. Roberts kreeg 1965 an de [[University of Sheffield]] en Bachelor in Chemie un kreeg hier 1969 mit en Arbeit över [[Flavonoide|Neoflavonoide]] sien Doktertitel. En Book vun [[John Cowdery Kendrew|John Kendrew]] hett hüm dorto brocht, sück de Biochemie totowennen. He hett en Angebot vun John Strominger, Perfesser för Biochemie un Molekularbiologie an de [[Harvard University]], annommen, wo he de Upgaav harr, en [[tRNA]] to sequenzeeren un ok de Biosynthese vun de Zellwand vun [[Bakterien]] studeeren dee.<ref name="PMID4367807">R. J. Roberts: ''Staphylococcal transfer ribonucleic acids. II. Sequence analysis of isoaccepting glycine transfer ribonucleic acids IA and IB from Staphylococcus epidermidis Texas 26.'' In: ''The Journal of biological chemistry.'' Band 249, Nummer 15, August 1974, S.&nbsp;4787–4796, PMID 4367807.</ref> Wiels de veer Johr in Boston harr he de Gelegenheit för veer Week dat Labor vun [[Frederick Sanger]] in [[Cambridge]] to besöken, um hier de Methood vun de RNA-Sequenzierung to lehrn. 1972 hett he en Angebot vun [[James Dewey Watson]] an dat [[Cold Spring Harbor Laboratory]] to forschen annommen. Hier hörr he in en Vördrag vun [[Daniel Nathans]] vun de Isoleeren vun dat eerste [[Restriktschonsenzym]], Endonuclease R, un hett de Bedüüden vun dat un tallriek wiedere noch optodecken Restriktschonsenzyme för de Molekularbiologie sehn. In sien Labor hett he mehr as 100 Restriktschonsenzyme opdeckt un isoleert.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/|titel=Sir Richard John Roberts - College of Science|autor=|werk=northeastern.edu|datum=2014-05-01|sprache=en|zugriff=2016-11-06}} {{Webarchiv|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/ |wayback=20161106101424 |text=Sir Richard John Roberts - College of Science |archiv-bot=2026-05-23 13:56:14 InternetArchiveBot }}</ref> Siet 1974 weer he Berader un Chairman vun dat Scientific Advisory Boards vun de privat Biotechnologie-Firma ''New England Biolabs''. Tosommen mit Phil Sharp hett he en Kartierung vun de DNA vun dat [[Adenovirus]]-2 herutbrocht, en Arbeit, de to dat Opdecken vun de ''split genes'' führen dee.<ref name="PMID1057470">C. Mulder, J. R. Arrand, H. Delius, W. Keller, U. Pettersson, R. J. Roberts, P. A. Sharp: ''Cleavage maps of DNA from adenovirus types 2 and 5 by restriction endonucleases EcoRI and HpaI.'' In: ''Cold Spring Harbor symposia on quantitative biology.'' Band 39 Pt 1, 1975, S.&nbsp;397–400, PMID 1057470.</ref> [[Elektronenmikroskop]]ische Upnahmen hemm de ungewöhnliche Genstruktur un dormit dat Opdecken vun en nee Mechanismus vun de Ad2 mRNA Synthese in Suugerzellen bestätigt.<ref name="PMID902310">L. T. Chow, R. E. Gelinas, T. R. Broker, R. J. Roberts: ''An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA.'' In: ''Cell.'' Band 12, Nummer 1, September 1977, S.&nbsp;1–8, PMID 902310.</ref> De Opdecken vun Roberts, dat en individuelle [[mRNA]] vun DNA in trennt Segmenten, den Exons, codeert wurrd, is en Mielensteen in de Genetik un in dat Verständnis vun de molekularen Grundlagen vun de [[Evolutschoon]] vun Eukaryonten. Dat vun hüm opdeckt [[Alternativ Spleißen]] bedüüd, dat en Gen ünnerscheedlich Proteine codeeren kann. 1992 wurr he Chefwetenschapler (CSO) bi ''New England Biolabs,'' Bedriever vun de Restriktschonsenzym-Datenbank REBASE.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.neb.com/about-neb/leadership|titel=Leadership – NEB|autor=New England Biolabs|werk=neb.com|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref><ref name="DOI10.1093/nar/gku1046">R. J. Roberts, T. Vincze, J. Posfai, D. Macelis: ''REBASE--a database for DNA restriction and modification: enzymes, genes and genomes.'' In: ''Nucleic Acids Research.'' 43, 2015, S.&nbsp;D298, {{DOI|10.1093/nar/gku1046}}.</ref> Hier erforscht he wiederhen Restriktschonsenzyme un Methyltransferasen. De ''[[Scopus (Datenbank)|Scopus]]''-Datenbank list hüm as Schriever vun mehr as 250 wetenschaplich Artikeln. Roberts hörrt de [[Brights-Bewegung]] an. He is verheiraadt un hett veer Kinner. 1992 kreeg he de Ehrendokterwürde vun de [[Universität Uppsala]] un 1994 vun de [[University of Bath|Universität Bath]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|titel=Honorary doctorates - Uppsala University, Sweden|autor=|werk=uu.se|datum=|sprache=sv|zugriff=2016-11-05}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|titel=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath|autor=|werk=bath.ac.uk|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-05|archiv-url=https://web.archive.org/web/20151219000643/http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|archiv-datum=2015-12-19|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/ |wayback=20151219000643 |text=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath |archiv-bot=2026-05-23 13:56:14 InternetArchiveBot }}</ref> 1995 wurr he to’n Fellow vun de [[Royal Society]] nöömt un to’n Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] EMBO wählt.1997 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un de American Academy of Microbiology upnommen. 2007 wurr he för sien Bidrag to dat Opdecken vun dat Spleißen un för sien Studien to de Struktur un Genetik der Restriktschonsenzyme mit de [[Gabor Medal]] vun de Royal Society uttekent. 2008 wurr he to’n [[Knight Bachelor]] nömmt för sien Verdeensten för de Molekularbiologie un de Wetenschap in dat [[Vereenigt Könikriek]]. 2021 kreeg he de [[Lomonossow-Goldmedaille]] vun de Russisch Akademie vun de Wetenschapen.<ref>[http://www.ras.ru/news/news_release.aspx?ID=72609491-fb8d-4235-97a2-0853af546268 Lomonossow-Goldmedaille 2021](russisch)</ref> 2023 wurr he in de [[National Academy of Sciences]] wählt. En Utwietenbau vun de chemischen Fakultät an de University of Sheffield un de, ok mit sien finanziell Ünnerstütten, moderniseert wetenschapliche Trakt vun de ''Beechen Cliff School'' (ehmals ''City of Bath Boys' School'') wurrn nah hüm nöömt. == Insetten för Golden Ries == Roberts sett sück för dat Tolaaten vun [[Gröön Gentechnik|gentechnisch verännert Planten]] in Entwicklungslännern in.<ref>{{Literatur |Autor=Juliette Irmer |Titel=Grüne Gentechnik: „Greenpeace hat versagt“ |Sammelwerk=FAZ.NET |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wissen/zukunftslabor-lindau/interview-mit-sir-richard-roberts-zur-gruenen-gentechnik-15664943.html |Abruf=2018-07-07}}</ref> He hett en apen Breef to de Gröön Gentechnik up den Weg brocht,<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html |titel=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2018-07-07}}</ref> in den 2016 tonächst 107 Nobelpriesdräger, de Nichtregeerensorganisatschoon [[Greenpeace]] för deren kritisch Hollen to den gentechnisch verännerten [[Golden Ries]] kritiseeren deen.<ref>{{Literatur |Titel=Offener Brief an Greenpeace: 107 Nobelpreisträger fordern ein Ende der Anti-Gentechnik-Kampagne |Sammelwerk=Trends der Zukunft |Online=https://www.trendsderzukunft.de/offener-brief-an-greenpeace-107-nobelpreistraeger-fordern-ein-ende-der-anti-gentechnik-kampagne/ |Abruf=2018-07-07}}</ref> Intüschen (2023) wurr de Breef vun 160 Nobelpriesdrägern ünnerschreven.<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html |titel=Laureates Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2023-04-22}}</ref> == Weblinks == {{Commons|Richard John Roberts}} * {{Academictree|chemistry|59977}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1172887764|LCCN=n2020186313|VIAF=12459768}} {{SORTIERUNG:Roberts, Richard John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Humanist]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Molekularbioloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] ky714drcs4jm1tudao7gxxqbyjo2bvq 0 187528 1066323 1066034 2026-05-23T13:57:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066323 wikitext text/x-wiki [[Datei:Richard R. Ernst 15.10.2020.jpg|mini|195x195px|Richard R. Ernst 2020 in Winterthur|alternativtext=Richard R. Ernst 2020 in Winterthur]] [[Datei:Richard R Ernst.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (2009)]] [[Datei:Richard R. Ernst 1980s (cropped).jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1986)]] [[Datei:Richard R. Ernst ca. 1980.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1980)]] '''Richard Robert Ernst''' (* [[14. August]] [[1933]] in [[Winterthur]]; † [[4. Juni]] [[2021]] ok dor<ref>[https://www.srf.ch/news/schweiz/vater-des-mri-schweizer-chemie-nobelpreistraeger-richard-ernst-ist-verstorben ''Schweizer Chemie-Nobelpreisträger Richard Ernst ist verstorben.''] In: SRF.ch, 8. Juni 2021.</ref>) weer en [[Swiez]]er [[Chemiker]], de 1991 den [[Nobelpries för Chemie]] kreeg. == Leven == Richard Robert Ernst hett Chemie an de [[ETH Zürich]] studeert un hett 1962 mit en [[Dissertatschoon]] bi [[Hans H. Günthard]] un [[Hans Primas]] över dat Thema ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern''<ref>Richard R. Ernst: [https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/133369 ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern'']</ref> sien Doktorat in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] afslooten.<ref>{{Academictree |chemistry |51803|Name=Richard R. Ernst |Datum=4. Februar 2018}}</ref> Van 1962 bit 1968 weer he as Forscher bi de Firma [[Varian Associates]] in [[Palo Alto]], [[Kalifornien]], wo he de [[Kernspinresonanzspektroskopie#Puls-Fourier-Transform NMR|magnetische Kernspinresonanz]] (NMR)-Fourierspektroskopie, Ruuschentkopplung un wiedere Methoden entwickelte. 1968 kehr he as [[Privatdozent]] för physikalische Chemie an de ETH Zürich torüch. 1972 folg de Wahl to’n ausserordentlichen Perfesser för dat glieke Lehrrebeet un af 1976 weer he Ordinarius. Ernst hett en Forschungsgrupp in NMR-Spektroskopie mit Swoorgewicht up methodischen Entwicklungen in fleetig un fast Phase upbaut. auf. He broch de Entwicklung vun de medizinisch [[Magnetresonanztomographie|Magnetresonanz-Tomographie]] vöran. In Tosommenarbeit mit [[Kurt Wüthrich]] hett he wichtige Bidrääg to de Entwicklung vun de NMR-Strukturbestimmungsmethood vun [[Biopolymer]]en in Lösung leist. För sien bahnbreekend Bidrääg to de Entwicklung vun de hochuplösend magnetischen Kernresonanz-Spektroskopie (NMR) kreeg he 1991 den Nobelpries för Chemie.<ref>[http://www.michaelsimm.de/richard-ernst-nobelpreis-fuer-die-nmr-spektroskopie ''Michael Simm: Richard Ernst – Nobelpreis für die NMR-Spektroskopie, "Die Welt", 17. Oktober 1991'']</ref> 1998 is he emeriteert. Richard Ernst weer ünner annern Liddmaat vun den [[Schweizerischer Wissenschaftsrat|Schweizerischen Wissenschaftsrates]] (2000–2002)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |titel=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-16 }} {{Webarchiv|url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |wayback=20210608133759 |text=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |archiv-bot=2026-05-23 13:57:53 InternetArchiveBot }}</ref>, vun den Stiftungsraat vun de [[Marcel-Benoist-Stiftung]] un den Hochschoolraat vun de Technische Universität München. He kreeg tallriek wiedere Ehrungen, dorünner den [[Wolf-Pries]] (1991), den [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]] (1991) un den [[Marcel-Benoist-Pries]] (1986). He weer Ehrendokter vun de [[École polytechnique fédérale de Lausanne|ETH Lausanne]], de [[Technische Universität München|TU München]], de [[Universität Zürich]], de [[Universität Antwerpen]], de [[Babeș-Bolyai-Universität Cluj]] un de [[Universität Montpellier]]. He weer Liddmaat vun de US [[National Academy of Sciences]], Foreign Member vun de [[Royal Society]], London, de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]],<ref>{{Leopoldina|398|IDName=richard-r-ernst|Kommentar=mit Bild und CV|Datum=5. Juli 2016}}</ref> de [[Russische Akademie vun de Wetenschapen]], de Koreaansch Akademie vun de Wetenschap un Technologie, ordentlich Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1989),<ref>[https://www.ae-info.org/ae/Member/Ernst_Richard Eintrag] up de Internetsiet vun de Academia Europaea</ref> de [[American Academy of Arts and Sciences]] un Ehrenliddmaat vun völ wiederen Sellschopen. Siet 1998 vergifft de Fachgrupp ''magnetische Resonanzspektroskopie'' vun de [[Gesellschaft Deutscher Chemiker]] jährlich en nah hüm nöömt Pries an dree Nahwusswetenschapler.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |titel=Ernst Award {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e.&nbsp;V. |sprache=de |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201124153338/https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |archiv-datum=2020-11-24 |archiv-bot= |abruf=2024-07-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |wayback=20201124153338 |text=Ernst Award {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e. V. |archiv-bot=2026-05-23 13:57:53 InternetArchiveBot }}</ref> Richard Ernst leev in [[Winterthur]] un is dor Anfang Juni 2021 in dat Öller vun 87 Johren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://trauer.sueddeutsche.de/todesanzeige/richard-ernst |titel=Traueranzeige Richard R. Ernst (Süddeutsche Zeitung) |sprache=de |abruf=2021-06-19}}</ref> == Autobiographie == * ''Nobelpreisträger aus Winterthur: Autobiografie'', in Zusammenarbeit mit [[Matthias Meili]], Baden (Schweiz): Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte, ISBN 978-3-03919-501-5. == Literatur == * [Thomas Fuchs: Richard R.Ernst. In: Historisches Lexikon der Schweiz. https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/031336/2021-08-10/] * Geoffrey Bodenhausen: ''Richard Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Science]].'' Band 373, Nr. 6551, 2021, S. 164, [[doi:10.1126/science.abj9824]]. * Richard R. Ernst: ''Nobelpreisträger aus Winterthur. Autobiografie in Zusammenarbeit mit Matthias Meili''. [[Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte]], Baden 2020, ISBN 978-3-03919-501-5.<ref>Matthias Meili: {{Webarchiv |url=https://nzzas.nzz.ch/amp/wissen/nobelpreistraeger-richard-ernst-schonungslose-autobiografie-ld.1557722e |text=''Er verkroch sich in seinem Labor, tauchte Wochen später wieder auf – und strahlte: Die Geschichte eines Nobelpreisträgers aus Winterthur.'' |wayback=20210610184500 |archiv-bot=}} In: ''[[NZZ am Sonntag]]'', 23. Mai 2020. Afropen an'n 17. Juli 2024.</ref><ref>Alois Feusi: [https://www.nzz.ch/zuerich/richard-ernst-chemiker-aus-winterthur-revolutioniert-die-medizin-ld.1556522 ''Richard Ernst: Der Selbstzweifler, dem der Nobelpreis peinlich war.'' Besprechung seiner Autobiografie.] NZZ, 21. Mai 2020, afropen an'n 22. Mai 2020.</ref> * Jakob Bächtold: [https://www.tagesanzeiger.ch/der-ganz-gewoehnliche-nobelpreistraeger-650718029405 ''Der ganz gewöhnliche Nobelpreisträger.''] In: ''[[Tages-Anzeiger]]'', 9. Juni 2021 (Nahroop) * [[Kurt Wüthrich]]: ''Richard R. Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Nature]].'' Band 595, 2021, S. 645 == Weblinks == {{Commons|Richard Ernst}} * [https://helveticat.nb.admin.ch/discovery/search?tab=LibraryCatalog&vid=41SNL_51_INST:helveticat&lang=de&offset=0&query=lds50,contains,130683620 Indrag in den Katalog Helveticat vun de Swiezer Natschonalbibliothek * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=130683620 DNB-Katalog] * [https://www.richard-r-ernst.ch/ Persönliche Website] vun Richard R. Ernst * [https://chab.ethz.ch/das-departement/personen/emeriti/emeriti-homepages/richard-ernst.html.html Richard R. Ernst] up de Website vun de ETH Zürich * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/ernst/biographical/ Richard R. Ernst] up de Website vun de Nobelstiftung (engelsch) * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20241007103036/https://kurzgeschichten-aus-winterthur.ch/der-nobelpreistraeger Dokumentarfilm] "Der Nobelpreisträger" över Richard R. Ernst (Swiezerdüütsch mit düütsch un engelsch Ünnertiteln) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130683620|LCCN=n85133647|NDL=00466191|VIAF=94020857}} {{SORTIERUNG:Ernst, Richard Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1933]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] hvj6udz561stqe245rbpyazmjwrejbz 0 189023 1066308 1066024 2026-05-23T13:08:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066308 wikitext text/x-wiki De '''Plattdüütsche Wikipedia''' (Ünnertitel: ''Dat free’e Nakieksel'') is de [[Wikipedia|Wikipediauutgaav]] op [[Plattdüütsch]] un is in’n April 2003 opstellt worrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |titel=Wikipedia Statistics - Site map |abruf=2025-01-25 }} {{Webarchiv|url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |wayback=20161116101810 |text=Wikipedia Statistics - Site map |archiv-bot=2026-05-23 13:08:39 InternetArchiveBot }}</ref> De Uutgaav het in’n {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} {{NUMBEROFARTICLES}} Artikels. De Spraakuutgaav steit för alle plattdüütschen Dialekten in [[Düütschland]] apen, het man to’n gröttsten Deel Artikels in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten. De [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersasssiche Wikipedia]] för de plattdüütschen Dialekten in den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is sied den 24.&nbsp;März 2006 ene egen Uutgaav. De Spraakuutgaav het {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} aktive Brukers un {{NUMBERINGROUP:sysop}} Adiministraters. == Historie == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Historie vun de Wikipedia|titel1=Historie vun de plattdüütsche Wikipedia}} An’n 10. Januar 2003 geev dat de eerste Anfraag för ene plattdüütsche Wikipedia op de Wikipedia-Mailing-List<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1365</ref>. Aver dor keem noch nix na. Eerst as an’n 15. März<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1542</ref> un 17. April<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1576/focus=1579</ref> 2003 en annern Bruker noch wedder nafraagt hett, hett dat klappt. De [[Bruker:Baas|Bruker Baas]] (later heet he denn [[Bruker:Plattmaster|Bruker Plattmaster]]) wull geern dat Artikelschrieven op Platt anfangen. An’n 27. April weer dat denn sowiet un he hett in de plattdüütsche Wikipedia de eersten Artikels schreven. Toeerst dee he dat noch ünner de Adress [[:za:|za.wikipedia.com]], en Afkörten, wat nu de Wikipedia op [[Zhuang]] tohöört. De Adress weer al för de Wikipedia op Zhuang inplaant, doch de Bruker Baas hett ehr för siene plattdüütschen Artikels kapert, vun wegen dat en egen plattdüütsch Wiki noch nich opsett weer. An’n 31. Mai hett de Wikipedia denn ehr richtige Adress ünner nds.wikipedia.com kregen (hüüt is de Domään för all Wikipedia-Projekten .org, nich mehr .com). In de eersten Maanden bet Enn Juni harrn de Brukers över 300 Artikel schreven un dormit höör de plattdüütsche Wikipedia kort to de twintig gröttsten Wikipedias<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Multilingual_statistics&oldid=1182062#Rankings en:Wikipedia:Multilingual statistics 2003]</ref>. Denn is dat Intress vun de Pioneer-Brukers wat afebbt un eerst wedder to Enn vun dat Johr 2004 nehm dat Intress wedder to. Den 1. Januar 2007 weer de Wikipedia blots noch de 89.-gröttste<ref>[[:en:Wikipedia:Multilingual statistics]]</ref>. Op de aktuelle [[MediaWiki]]-Software (Phaas 3) is dat Wiki in’n Januar 2004 ümstellt worrn. Dor sünd Delen vun de Versionshistorie un to’n Deel ganze Artikels bi verloren gahn. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] jojwcg2j1m121n53q6s035f7921p8jk 0 191561 1066364 1066067 2026-05-23T16:30:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066364 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak|ISO3=wep <small>(för Westfäölsk allgemeen)</small>|Spraak=Vestfaliano<br/>''sapato de pau''|Länner={{BRA}} <small>([[Rio Grande do Sul]], [[Santa Catarina]])</small>|Spreker=ca.&nbsp;3000|KSpraak=Vestfaliano|Klassifikatschoon=[[Westgermaansche Spraken|Westgermaansk]] :[[Plattdüütsch|Plattdüütsk]] ::[[Westfäölsk Plat|Westfäölsk]]|Amtsspraak=[[Westfália]], [[Rio Frande do Sul]], {{BRA}}|Minderheitensprache=Santa Catarina|Minnerhedenspraak=Santa Catarina}} '''Vestfaliano''' ([[Portugeesche Spraak|portugesisk]] för „westfäölsk“) beteket twee [[Westfäölsk Plat|westfäölske]] Dialekte, de an de 3000 Lüde in lüttken [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in’n Süden van [[Brasilien|Brunsilgen]] küert. De ene Dialekt is de [[Ostwestfäälsch|auswestfäölske]] Rio-Grandenser Dialekt van [[Evangeelsch-luthersche Karken|evangeelske]] Inwannerers besunners in de Gemene [[Westfália]] in’n brunsilsken Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]], de auk den [[Ökelnaam|Kiäkelnaome]] ''Sapato-de-pau'' (portugesisk för ‘Holtsken’) het un daor sied 2016 tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke is, de anner is de [[Mönsterlänsk Platt|mönsterländske]] Catarinenser Dialekt van [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsken]] Inwannerers in’n Bundsstaot [[Santa Catarina]], de anners äs dat ''Sapato-de-pau'', [[moribund]] un kene Amtsspraoke in de Giägend is. Westfäölske Inwannerer brachten de Spraoke uut [[Westfalen|Westfaolen]] met in den Süden van Brunsilgen met, wo se sik daallaten hebbet un auk vandaag [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in den Bundsstaoten Rio Grande de Sul un [[Santa Catarina]] billt.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Rosane Werkhasuen Luersen |url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |titel=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |archiv-datum=2015-04-19 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |wayback=20150419103522 |text=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-bot=2026-05-23 16:30:56 InternetArchiveBot }}</ref> Vestfaliano wärrt in dat [[Taquari-Daal]], [[Westfália]] un [[Teutônia]] küert, wo sik protestantske Inwannerer daallaten hebbet un sik de Dialekt biäter haulen konn. In den Süüdausten van Santa Catarina hebbet sik in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]], kathoolske Inwannerer daallaten. Hier het sik dat Vestfaliano nich so good haulen.<ref name=":0" /> Besunners in de Gemeen Westfália is de westfäölske Dialekt bewaort bliäwen un een graute Deel van de Minsken in de Gemene bruukt Vestfaliano noch äs Alldagspraoke.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.independente.com.br/ops/404 |titel=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |werk=Idependente |datum=2019-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20231111071405/https://independente.com.br/dicionario-da-lingua-westfaliana-sera-lancado-dia-4-de-setembro/ |archiv-datum=2023-11-11 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=https://www.independente.com.br/ops/404 |wayback=20240824151413 |text=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |archiv-bot=2026-05-23 16:30:56 InternetArchiveBot }}</ref> Mit alleen 3000 Spriäkersken un Spriäkers, sall sik de Dialekt wal man nich meer lange haulen können. De Chancen, dat Vestfaliano bestaon blivt, steit so leger äs bi dat [[Pomerano]].<ref name="plattmakers">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-05-13}}</ref> 2016 keem een Wöörbook ruut, dat ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira''; <ref name="plattmakers" /> 2022 auk ene [[Grammatik]]: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira |titel=„Gramática da Língua Westfaliana Brasileira“: Buch über das Plattdeutsche |abruf=2025-05-13 |sprache=de}}</ref> == Naome == De Noame ''Vestfaliano'' is dat portugesiske Woord för „westfäölsk“. De portugesiske Kiäkelnaome ''Sapato-de-pau'' kümmt van dat portugesiske Woord för Holtsken, de as typisk för de westfäölsken Lüde in de Regioon gellt. De Vestfaliano-Spiräkers seggt up Platt sülvenst slicht „Platt“ oder af un an auk „Plattdüütsk“, wenn se ere Dialekt beteken. „Düütsk“ bruket se nich eren westfäölsken Dialekt to beteken, man as Naome för anner düütske Varietäten, so äs dat Haugdüütsk un dat brunsilske [[Hunsrücker Platt]].<ref>Luciana Sulzbach 2004, S. 52.</ref> == Klassifikatschoon == Vestfaliano tellt to de [[Westfäölsk Plat|westfäölsken]] Dialekte, wat an Kennteken so äs twee verscheden a-Lude ([[toonlang]] ā so äs in ''maken'' {{IPA|maː.kn̩}} un [[Ooldlang|auldlang]] â, so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}}) un de bruoken [[Tweeklang|Diphthongen]] so äs ''iä'', ''oa'', ''öe'', ''uo'' un ''üe'' to seen is.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29">Sulzbach 2004: S.&nbsp;129.</ref> Binnen dat Westfäölske tellt de Riograndenser Dialekt to de austwestfäölske Ünnergrupp, wat Kennteken so äs de [[Hiatilger]] to’n Bispiäl in ''Egger'' ‘Eier’ un ''Fruwwen'' ‘Frauen’ wiest.<ref>Luciana Sulzbach 2004, S.&nbsp;139.</ref> De Wannel van dat auldlange â to {{IPA|au}} so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}} ‘Schaop’ un ''Maunt'' {{IPA|maunt}} ‘Maond’ is typisk för dat austwestfäölske [[Ossenbrügger Platt|Ossenbrügger]] un [[Tiäkenbuorger Platt]] van de dat Vestfaliano in Rio Grande do Sul afstammt.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29" /><ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> <!--== Historie ==--> == Spraokgebeed == [[Bild:Vestfaliano_in_Rio_Grande_do_Sul.svg|duum|Vestfaliano in Rio Grande do Sul:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffaaaa|TEXT=Vestfalianosprakige Gemene}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#fb2c2c|TEXT=Gemene mit Vestfaliano äs Amtsspraoke}}]] [[Bild:Vestfalliano_in_Santa_Catarina.svg|duum|Vestfaliano in Santa Catarina]] Vestfaliano warrt in twee süüdbrasiliaansken Sproakeilannen küert. Dat ene Spraokeiland liggt in de Midde van de brasiliaanske Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]] in’n Gemenen [[Immigrante]], [[Teutônia]] un [[Westfália]]. In Westfália is de Sproake sied 2016 auk tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke in de Gemene.<ref>{{Internetquelle |url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |titel=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190418013906/http://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |archiv-datum=2019-04-18 |abruf=2025-05-14 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |wayback=20190418013906 |text=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-bot=2026-05-23 16:30:56 InternetArchiveBot }}</ref> Dat anner Spraokeiland liggt in’n Süüdausten van’n Bundsstaot [[Santa Catarina]] in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]]. Hier is Vestfaliano in kene Gemene Amtsspraoke. == Spriäkertallen == Dat Vestfaliano küert an de 3000 Minsken. In Westfália giäwet de Öllern de Spraoke auk an de Kinner wieder. In de Öllersgruppe buowen 25 Jaoren küerden 2004 100&nbsp;% in Westfália dee Sproake. In de Gruppe unner 25 geev dat 13,3&nbsp;% (daormang 3,3&nbsp;% mit slechte un 10&nbsp;% mit middelmatige Spraakkompetenz), de Vestfaliano nich good küern küönt.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;200.</ref> == Phonetik un Phonologie == === Vokale === Dat Vestfaliano unnerscheedt so äs anner westfäölske Dialekten tein korte un niägen lange Vokale.<ref name="Sulzbach 2004:160">Sulzbach 2004: S.&nbsp;160&nbsp;f.</ref> De Vokale sind unner in de Tabelle uplist: {| class="wikitable" |+Vokale in’n Vestfaliano<ref name="Sulzbach 2004:160" /> ! ! colspan="4" |vüörn ! colspan="2" rowspan="2" |midde ! colspan="2" rowspan="2" |achtern |- ! ! colspan="2" |unrund ! colspan="2" |rund |- ! !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang |- |'''uopen''' |i |iː |y |yː | | |u |uː |- |'''halw-uopen''' |ø |øː | | | | |o |oː |- |'''midde''' |e |eː | | |ǝ | | | |- |'''halw-sluoten''' |ɛ |ɛː | | | | |ɔ |ɔː |- |'''sluoten''' | | | | |a |aː | | |} De Santa Catarina-Dialekt het anners as de Rio-Grandenser Dialekt nasale Vokale as Allophonen vüör Nasaalvokalen uut dat Portugesiske üöwernamen.<ref name="Sulzbach 2004:160" /> So äs auk anner westfäölske Dialekte unnerscheedt dat Vestfaliano viäle Diphthonge. Dat giwt de Diphthonge, de sik so äs in anner plattdüütsken Dialekten uut de auldlangen Vokalen billen, de bruoken Diphthongen, de typisk för dat Westfäölske sind, Diphthongen, de sik uut een /r/ na Vokaal billen un in’n Unnerscheed to anner plattdüütsken Dialekten auk Diphthongen, de sik uut de Lautfolge /j/ un Vokaal billen. Hier unner sind de Diphthonge in dat Vestfaliano uplist:<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;163&nbsp;ff.</ref> * /iɛ/ * /oa/ * /yə/ * /uɔ/ * /ai/ * /au/ * /ɛi/ * /øy/ * /ɔy/ * /ɔu/ * /io/ * /iu/ * /iu:/ === Konsonanten === Dat Vestfaliano unnerscheedt 21 Konsonanten as Phoneme. Dat Konsonanteninventar kümmt mit den meisten annern plattdüütsken Dialekten üöwereen. Ene Besunnerheid in’n Rio-Grandenser Dialekt sind de palatalen Lude /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut dat Portugesise üöwernuomen sind.<ref name="Sulzbach 2004:165">Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> De Tabelle unner wiest de Konsonanten in beiden Dialekten van dat Vestfaliano. Konsonanten, de dat alleen in enen Dialekt givt, steit in Klamers. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Labial|lab.]] ! colspan="2" |[[Alveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Postalveolar|post-]] [[Postalveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Palataal|pal.]] ! colspan="2" |[[Velar|vel.]] ! colspan="2" |[[Glottal|glott.]] |- |[[Stemmlosigkeid|stl.]] |[[Stemmhaftigkeid|sth.]] |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |- ![[Plosiv|Plosiven]] |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] |[[Stemmhaften bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|b}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|d}}]] | | | | |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] |([[Stemmhaften velaren Plosiv|{{IPA-Text|g}}]]) | | |- ![[Nasaal (Phonetik)|Nasalen]] | |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | |([[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]) | | | |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | | |- ![[Vibrant|Vibranten]] | | | |[[Stemmhaften alveolaren Vibrant|{{IPA-Text|r}}]] | | | | | | | | |- ![[Frikativ|Frikativen]] |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] |[[Stemmhaften labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|v}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|s}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|z}}]] |([[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]]) |([[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]) |[[Stemmlosen palatalen Frikativ|{{IPA-Text|ç}}]] | |[[Stemmlosen velaren Frikativ|{{IPA-Text|x}}]] | |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] | |- ![[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | | |[[Stimmhaften lateralen alveolaren Approximant|l]] | |([[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]) | | | | | | |} De Plosiven /p t k/ sind de Catarinenser Dialekt woordfinaal aspireert,so as {{IPA|trapʰ}} ‘Trapp’, {{IPA|blatʰ}} ‘Bladd’, {{IPA|lɛk}} ‘leck!’.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;49&nbsp;ff.</ref> /s/ is an’n Woordanfang un Woordenne een stemmloos {{IPA|s}. In de Woordmidde sind {{IPA|s}} un {{IPA|z}} friege Allophone.<ref name="Vandresen 1970:51">Vandresen 1968: S.&nbsp;51&nbsp;51f.</ref> In Konsonantenkluuster is de Uutspraoke van /s/ een [ʃ]. Dat /ʃ/ kann in welcke Lenwöör in de Woordmidde os ʒ oder ʃ uutspraoken wärrn.<ref name=":7">Vandresen 1968: S.&nbsp;52.</ref>De velare Frikativ /x/ kennt de Allophone {{IPA|x̟}} vüör un nao Vüörvokalen (Gesecht {{IPA|ˈx̟e.sex̟t}}), {{IPA|x̪}} vüör un na Achtervokalen (Goos {{IPA|x̪ɔːs}}) un dat friege Allophoon {{IPA|h}} ({{IPA|hɔːs}}). In’n Anluud van Sülven na ene Sülve mit [x] in’n Anluud tridd auk dat Allophoon [g] up, so as [xagel]].<ref name="Vandresen 1970:52">Vandresen 1968: S.&nbsp;52&nbsp;f.</ref> /m n ŋ/ köönt sylaabsche Konsoanten sien ʃlɔ:pm, ken, ki:kŋ.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;53&nbsp;f.</ref>/l/ is an’n Woordenne velariseert {{IPA|ɫ}}<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;54&nbsp;f.</ref>/r/ het de friegen Allophone {{IPA|[[Alveolaren Tap|ɾ]]}} un {{IPA|[[Alveolaren Vibrant|r]]}}.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;55&nbsp;f.</ref> De Rio-Grandenser Dialekt kennt anners so de Catarinenser Dialekt /g/ os Phoneem. An’n Woordanfang un in de Woordmidde is de Uutspraoke [g], an’n Woordenne is de Uutspraoke [x]. Ene Besunnerheid sind de palatalen Konsonanten /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut’n Portugeesken stammt un in de Catarinenser Dialekt nich vüörkuomet. Anners as de Catarinenser Dialekt het de Rio-Grandenser Dialekt keen egen Phoneem /ʃ/, üm dat de Dialekt de öllere Uutspraoke /sk/ oder /sx/ bewaort het. Auk in Leenwöörder bruket de Rio-Grandenser Dialekt [sk] för ʃ. [ʃ] kümmt man os Allophoon van /s/ in Konsonantenkluuster up.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> <--=== Akzent ===--> == Grammatik == === Substantive === Substantive bögt Vestfalino so äs de meisten anner plattdüütsken Dialekte nao [[Kasus]] ([[Nominativ|Subjektfall]]/[[Objektfall]]), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] ([[Eentall|Singular]]/[[Mehrtall|Pluraal]]) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (maskulin/feminin/neutrum). Den Pluraal billt Vestfaliano mit den Suffixen ''-er'' (''Kiänd''&nbsp;>&nbsp;''Kinner''), ''-(e)n'' (''Mensk''&nbsp;>&nbsp;''Mensk-en'', ''Straude''&nbsp;>&nbsp;''Straude-n''), ''-s'' (''Kerl''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Kerl-s''), enen [[Nullmorpheem]] (''Bloumen''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Bloumen-∅'') oder so äs anner westfäölske Dialekte mit ''-e'' (''Fisk''&nbsp;>&nbsp;''Fisk-e''). Anner Substantive markeert den Pluraal auk noch mit [[Ümluud]], so äs ''Vugel''&nbsp;>&nbsp;''V<u>ü</u>gel,'' ''Huus''&nbsp;>&nbsp;''Hüser'' oder ''Flauh''&nbsp;>&nbsp;''Fläuhe.''<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;149&nbsp;ff.</ref> === Pronomen === === Personaalpronomens === De [[Personaalpronomen|Personaalpronomens]] sind up Vestfaliano: ''ik'' (1.&nbsp;Sg.), ''du'' {{IPA|du(ː)~tu(ː)}} (2.&nbsp;Sg.), ''häi/säi/et'' (3.&nbsp;Sg m./f./n.), ''wäi'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). De höfflike Anspraoke is ''gäi''.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;156&nbsp;f.</ref> De Formen för den Objektfall sind: ''mäi'' (1.&nbsp;Sg.), ''däi'' (2.&nbsp;Sg.), ''em/iär/et'' (3.&nbsp;Sg. m,/f./n.) ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). === Possesivpronomens === De [[Possesivpronomen|Possesivpronomens]] sind: ''mäin'' (1.&nbsp;Sg.), ''däin'' (2.&nbsp;Sg.), ''säin/iär/säin'' (3.&nbsp;Sg. m./f./n.), ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''iär'' (3.&nbsp;Pl.). === Artikels === De bestemmte Artikel is in’n Singulaar ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}) för maskuline un feminine Substantive un ''dat'' för neutrale Substantive. Bi maskulinen Substantiven verännert sik de Artikel in’n Objketfall un wärrt ''den''. De anner bestemmten Artikels verännert sik nich. In’n Pluraal is de bestemmte Artikel för alle Genera un Kasus ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}). De unbestemmte Artikels is ''äin'' för maskuline un neutrale Substantive un ''äine'' för feminine Substantive. De Artikel verännert sik nich na Kasus.<ref name=":4">Sulzbach 2004: S.&nbsp;155.</ref> === Adjektive === Adjektive stemmt mit dat Substantiv up dat se Betog niämet in Kasus, Numerus un Genus üöwereen. För de swack bögt Adjektive bruukt Vestfaliano de Suffixe ''-e'' bi feminine un neutrale Substantive, so äs in ''däi daude Fruusmensk'' un ''dat gaude Braut'', ''-e'' för maskuline Substantive in’n Subjektfall un ''-e(n)'' för maskuline Substantive in’n Objektfall, so äs in ''däi graude Disk'' . In’n Pluraal ennt de stark böggt Adjektive up ''-e'' oder ''-en'', so äs ''däi gröune Biärge.'' De starke Deklinatschoon van de Adjektive unnerscheed de Suffixe ''-e'' oder ''-en'' för maskuline Substantiven, ''-en'' oder -Ø för de neutralen Substativen, ''-e'' oder ''-Ø'' för feminine Substantiven un ''-e'' Pluraal. {| class="wikitable" |+Adjektivdeklinatschoon in’n Vestfaliano<ref name=":4" /> !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e(n)'' |''-e'' |- |'''Objektfall''' |''-en'' |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(e)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(en)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e'' | rowspan="2" |''-e(n)'' |- |'''Objektfall''' |} === Verben === De Verben wärrt in dat Präsens na Persoon un Numerus böggt. In dat Präsens sind de Morpheme: ''-∅'' (1.&nbsp;Sg.), ''-∅'' (2.&nbsp;Sg.), ''-e(t)'' {| class="Tabell" | ! colspan="2" |maken |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik maak-'''∅''' | rowspan="3" |wäi, ju, säi mak-'''et''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''∅''' |- |3.&nbsp;Persoon |häi/säi/et mak-'''e(t)''' |} <!--== Syntax ==--> == Woordschatt == Dat Vestfaliano bruukt viäle portugeeske Leinwöörder. De Antall Leinwöörder is man vergliäken mit dat Hunsrücker Platt, dat in de Regioon auk spruoken wärrt ringer. De Grünn daorför sind de gröttere Antall Hunsrücksch-Spriäkers un dat viäl gröttere Spraokgebeed, de längere Tied in Brunsilgen un de ringe Kontakt, den de westfäölsken Inwannerers mit Portugeeskspriäkers harrn.<ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> == Schrievwies == De westfäölsken Dialekte in Brasilgen weren un sind auk noch grotendeels spruoken un kene schriäwen Spraoken. Se hebbet kene Schrift- oder Literatuurtraditschoon uutsunnen. De Schriewwies orienteert sik an dat haugdüütske Vüörbild, dat bet in de 1940-er Jaren noch in de School liärt worrn is un de Spraoke inn Goddsdeenst is. Mit dat Wöörbook un de Grammatik för de Rio-Grandenser Dialekt is de Versöök mitvermaakt, ene eenheidlike Schrivwiese to finnen. == Ünnersöök == Dat Vestfaliano in Brasilgen weer lange Tied meist gaor nich ünnersöcht oder beschriäwen worrn. De graute Deel Weiätenschoppers, de sik mit de Varieäten befatet sind sülvenst mit Vestfaliano os Spraoke upwussen oder kuomt uut de Giägend van de westfäölsken Spraokeilannen in Brasilgen. So ton Bispeel Paulino Andresen, de 1970 mit siene Dissertatschoon üöwer de Phonologie van de Catarinenser Dialekt in Rio Fortuna de eerste wiötenschoplike Publikatschoon to dat Vestfaliano ruutbrocht het un sülvst uut Rio Fortuna stammt. Auk de Ünnersökersken Rosane Werkhausen, ALine Horst un Sulzbach stammt uut de westfäölsksprakigen Gemenen in dat Val do Taquuari. == Textbispiäl == <blockquote>'''Anspraoke bi dat Familiendriäpen Ahlert''':<ref name="Sulzbach 2004:169">Sulzbach 2004: S.&nbsp;169.</ref> Et sinn oll mähr oss hunnerd Joar vergaun ose däi Christian mät siene gansen Familge nau Brasilgen henn kuem is. Häi was oll mähr oss füftig Joar ault oss häi up däi Räise gaun is. Et is vöer us wichtig dat wie vandage noch siene Sprauke küten küönt un auk dot. Wenn äine van Düütskland hir hen kümmt däi wünnert sik dat sal wat vadamt möglik is. Deswiegen mochte ik verlangen dat wie olle däi Staaken faste hault ümme dat et wieder gaut döt. In Panambi hätze üin Dach wo däi Lüe däi van Plattdüütske hiär stammet, bloss Platt küten dot. Däi Dach is in Mäi. Viäläicht hiär in Teutônia (vandage Wesfália) wör dat interessant dat däi Angestellten van dat Rathuus sau wat bestimmen därn.</blockquote> <blockquote>'''Phoneetske Transkriptschoon''':<ref name="Sulzbach 2004:169"/> et sin ol mɛː os hunert joːa fergaun osə dɛɪ krystian mɛt siːnə familgə nau brasilgən hɛn kuɔdm iz. hɛɪ vas mɛː os fytik joːa auld os hɛɪ up dɛɪ rɛɪzə gaun iz. et it føə uz viçtik dat viː vandagə nox siːnə sxprauke kydən kyənd un auk dɔt. vɛn ɛɪn fan dyːtskland hiɛ hɛn kymt dɛɪ vunərd zik dat zal wat vadamd møəglik iz. desviɛgən møxde ik vərlaŋə dat viː olə dɛɪ sxtaːkən dastə hauld ymə dat et viɛr gaun død. in panambi hɛs ɛɪn dax voː dɛɪ lyə van platdyːtskə jiɛ sxtammt, blɔs plat kydən dod. dɛɪ dax iz in mɛi. viɛlɛɪçt hiɛ in teutoːɲa vøːr dat interezant dat dɛɪ angesxteltən van dat rathuːs zau vat bəsxtimən dɛrn.</blockquote> == Weblenke == * [https://www.youtube.com/channel/UCeizN3dY9yHIciGkARExZZQ Amigos do Sapato de Pau] – Kanaal van de Vestfaliano-Gruupe uut Westfália up ''youtube.com'' == Literatuur == === Wöörderböker un Grammatiken === * [[Lucildo Ahlert]]: ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira. Plattdüütsk - Deutsch - Português; Português - Plattdüütsk - Deutsch.'' 2019, 498 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Dicion%C3%A1rio-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) * Lucildo Ahlert: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''. 2022, 334 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) === Wetenschoplike Artikels === * Aline Horst: Variação e contatos linguísticos do vestfaliano rio-grandense falado no Vale do Taquari. Dissertatschoon Universidade Federal do Rio Grande do Sul 2014. ([https://lume.ufrgs.br/handle/10183/102193 online])7 * Lucildo Ahlert: ''Cultura westfalians: Percepções sobre a sua realidade, importância e expectativas futuras no municíopio de Westfália'', Instituto Superior de Educação Ivoti (ISEI), 2012. ([https://www.academia.edu/34865899/INSTITUTO_SUPERIOR_DE_EDUCA%C3%87%C3%83O_IVOTI_ISEI_CURSO_DE_ESPECIALIZA%C3%87%C3%83O_EM_APRENDIZAGEM_DA_LINGUA_ALEM%C3%83_CULTURA_WESTFALIANA_PERCEP%C3%87%C3%95ES_SOBRE_A_SUA_REALIDADE_IMPORT%C3%82NCIA_E_EXPECTATIVAS_FUTURAS_NO_MUNIC%C3%8DPIO_DE_WESTF%C3%81LIA online]) * Göz Kaufmann: P''lautdietsch, Pomerano und Vestfaliano in Lateinamerika: Migrationsgeschichte, Sprachstand, Forschungsmethoden.'' In: Andreas Bieberstedt u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''100 Jahre Niederdeutsche Philologie: Ausgangspunkte, Entwicklungslinien, aktuelle Herausforderungen - Teil 2: Aktuelle Forschungsfelder''. Berlin: Peter Lang.S.&nbsp; 283–313. * Fernanda von Mühlen: ''Vitalidade e contatos linguísticos do vestfaliano na topodinâmica de ocupação de Vale do Taquari, Brasil.'' ([https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/289240/001244249.pdf?sequence=1&isAllowed=y online]) * [[Rosane Werkhausen Luersen]]: ''A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil,'' 2009 ([https://web.archive.org/web/20200729100134/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf online], {{Archive.org|https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf}}) * [[Luciana Sulzbach]]: ''Eine empirische Untersuchung zweier Varietäten des Brasildeutsch''. [[Dissertatschoon]] [[Universität Hannober]] 2004 ([https://repo.uni-hannover.de/items/ef30f5d2-46cd-4f01-a491-ef41698614f9 DOI]) * Paulino Vandresen: ''Fonologia do vestfaliano de Rio Fortuna''. Dissertatschhon Universidade Federal do Rio dé Janeiro 1968 ([https://repositorio.ufsc.br/xmlui/handle/123456789/74647 online]) * Paulino Vandresen: ''Estudo comparativo do bilingüismo em duas áreas de colonização alemã.'' In: Ana M. Carvalho (Ruutgeverske): ''Português em Contato.''Vervuert Verlagsgesellschaft: [[Frankfort an’n Main]], [[Madrid]]: 2009, S.&nbsp;199–214. * Agemir Bavaresco (Ruutgever): ''Die „Mottersproch” in der Vielfalt des Deutschen: A língua materna na diversidade do alemão''. Editora Fundação Fênix, [[Porto Alegre]]: 2022. ([[online]]) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Brasilien]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 33guw20mpj3dadfoffurztm27yt9tyk 2 191996 1066414 1066113 2026-05-24T11:34:53Z Eastfrisian2 58044 /* Football */ 1066414 wikitext text/x-wiki Bither weer ik as [[Bruker:Eastfrisian]] ünnerwegens. Mit en nee Computer weer de Siet nich mehr hertostellen. Also nu ünner de nee Naam. =Van mi anleggt Artikels= ==Automobilrennsport== [[Andrea Kimi Antonelli]] ==Bargen/Bargstieger== [[Wladimir Alexandrowitsch Karatajew]], [[Johannes Zumtaugwald]] ==Biathlon== ===Sportler=== [[Ragnhild Femsteinevik]], [[Lou Jeanmonnot]], [[Michal Krčmář]], [[Philipp Nawrath]], [[Justus Strelow]], [[Julia Tannheimer]] (6). === Veranstaltungen=== [[Olympisch Winterspelen 2026/Biathlon]] ==Football== [[Willy Baumgärtner]], [[Alfred Heiß]], [[Norbert Hof]], [[Albin Kitzinger]], [[Karl Koller (Footballspeler)]], [[Kees Kuijs]], [[Theodor Lohrmann]], [[Niccolò Pisilli]], [[François Remetter]], [[Mehmet Scholl]] (10) ==Indianer== [[Yomba]] ==Kark== ===Paapst=== [[Anicetus]], [[Calixt I.]], [[Viktor I.]] ===Kardinal=== [[Carlo Leopoldo Calcagnini]] ==Literatur== [[Louise Penny]] ==Maleree, Maler== [[Richard Parkes Bonington]], [[Margaret Sarah Carpenter]], [[Lovis Corinth]], [[Franz Obrien]] ==Musik== ===Jazz=== [[Aimé Barelli]], [[Cab Calloway]], [[Bruce Eisenbeil]], [[Gil Evans]], [[Jimmy Giuffre]], [[Percy Heath (Jazzmusiker)]], [[Bill Holman]], [[Freddie Hubbard]], [[Jimmie Lunceford]], [[Dave Peyton]], [[Horace Silver]], [[Sarah Vaughan]], [[Mike Wofford]] (13). ===Rock/Pop=== [[Aliotta Haynes Jeremiah]], [[Sheena Easton]], [[The Last Dinner Party]], [[Three Dog Night]] ==Natschonalsozialismus (Lüüd, Wedderstand, Krieg usw.)== [[Paul von Hase]] ==Nobelpries== [[Philippe Aghion]], [[Sidney Altman]], [[Mary Elisabeth Brunkow]], [[Elias James Corey]], [[Hans Georg Dehmelt]], [[Michel Devoret]], [[Jerome Isaac Friedman]], [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]], [[Peter Wilkinson Howitt]], [[Henry Way Kendall]], [[Susumu Kitagawa]], [[László Krasznahorkai]], [[María Corina Machado]], [[John Matthew Martinis]], [[Joel Mokyr]], [[Fred Ramsdell]], [[Richard Robson (Chemiker)]], [[Shimon Sakaguchi]], [[Bert Sakmann]], [[William Forsyth Sharpe]], [[Richard Edward Taylor]], [[Omar Yaghi]] (23). ==Öörd un Städer== [[Kabul]], [[Manchester]], [[Niono]], [[Zandvoort]] (4) ==Politik== [[Günther Boekhoff]], [[Günther Bredehorn]], [[Gabriele Iwersen]], [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]], [[Philipp Raulfs]], [[Rita Süssmuth]] (6). ==Radsport== [[Adrie van der Poel]], [[Alec Segaert]], [[Cian Uijtdebroeks]] ==Ruumfohrt== [[Oleg Germanowitsch Artemjew]], [[Jeffrey Alan Hoffman]], [[Juri Wassiljewitsch Malyschew]] ==Schach== [[Juraj Druska]], [[Božidar Đurašević]], [[Denis Kadrić]], [[Boris Tschatalbaschew]] ==Schauspeel== [[Amy Benkenstein]], [[Irene Dunne]], [[Henry Fonda]], [[Robert Fuller]], [[Mary Kerridge]], [[Penelope Milford]], [[Robert Morley]], [[Theresa Underberg]] (8) ==Slötter (un Borgen)== [[Slott Bīriņi|Bīriņi]], [[Slott Les Roches-Baritaud|Les Roches-Baritaud]], [[Slott Walzin|Walzin]] ==Swemmsport== [[Aileen Riggin]], [[David Wilkie (Swemmsportler)|David Wilkie]] ==Tennis== [[Beryl Penrose]] 3cv0bdm9s39x4p5y50gkuni84k4lxdg 0 191998 1066319 1039704 2026-05-23T13:55:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066319 wikitext text/x-wiki [[Bild:Rheinischer_faecher.png|duum|400x400px|De '''Rhiensche Weiher'''<br /><br /> ''[[Nedderfranksche Spraken|Nedderfranksch]]:''<br /><br /> 1: Noordnedderfranksch<br /><br /> 2: Süüdnedderfranksch<br /><br /> ''Westmiddeldüütsch''<br /><br /> 3: [[Ripuarisch]]<br /><br /> 4: nöördlich [[Moselfranksch]]<br /><br /> 5: süüdlich Moselfranksch<br /><br /> 6: Rhienfranksch ]] De '''Rhiensche Weiher''' betekent in de [[Dialektologie]] dat Rebeed in den Westen vun de düütsche Spraakruum, in dat [[Nedderfranksche Spraken|Nedderfranksch]] över [[Ripuarisch]] un [[Moselfranksch]] to’n [[Rhienfranksch|Rhienfrankschen]] övergeit.<ref>Hermann Niebaum, Jürgen Macha: ''Einführung in die Dialektologie des Deutschen.'' 3.&nbsp;Oplaag., 2014, S.&nbsp;112&nbsp;f.</ref><ref name="Venema">Johannes Venema: ''Zum Stand der zweiten Lautverschiebung im Rheinland: diatopische, diachrone und diastratische Untersuchungen am Beispiel der dentalen Tenuis (voralthochdeutsch /T/).'' Franz Steiner Verlag, 1997, S.&nbsp;10–12 ([https://books.google.de/books?id=SclM1s-esXMC&pg=PA10 Online Google Books]).</ref> De Dialekten in de rhiensche Weiher –&nbsp;[[Oostbergisch]] un [[Kleverlandsch]] uutbenamen&nbsp;– tellt to’n [[Westmiddeldüütsch]], maken avers bloot deelwies bi’n [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] mit, de westgermaansche [[Plosiv|Plosiven]] verschaven het. Je wieder een Dialekt in de Noorden vun de Weiher liggt, je minner verschaven Plosiven finnt sik, so dat de Dialekten na Noord to jümmers dichter bi de [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen]] oder nedderfrankschen Varietäten staat. De Naam ''Rhiensche Weiher'' kümmt vun den Verloop vun de Isoglossen af. In’n Oosten vun de düütsche Spraakruum (Grenz [[Oostnedderdüütsch]]/[[Oostmiddeldüütsch]]) löppt de Isoglossen meer oder minner gliek. In dat Siegerland begünnt dat man, dat der Isoglossen wieder un wieder uuteen gaat, so dat se op een Kaart as een Weiher uutseen doot. De Uutdruck geit op [[Theodor Frings]] torügg, de den Begreep 1956 dat eerste Maal in sienen Wark ''Sprache und Geschichte'' bruukt het. De Weiher löppt vun [[Krefeld]]-[[Uerdingen]], [[Düsseldörp]]-[[Benrath]], [[Köln]], [[Bonn]], [[Bad Honnef]], [[Linz]], [[Bad Hönningen]], [[Koblenz]] un [[Sankt Goar]] bet na [[Speyer]], geograafsch vun’n [[Nedderrhien (Region)|Nedderrhien]] över de [[Kölner Bucht]], de [[Eifel]], de [[Westerwald]], de [[Hunsrück]] bet to’n [[Böverrhien]]. De Grenz to dat [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]] is de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraalien]]. == Isoglossen in de Rhiensche Weiher == {| class="wikitable" !Isogloss !Nöördlich !Süüdlich |- ! colspan="3" |''Noordnedderfranksch'' |- class="hintergrundfarbe5" |[[Uerdinger Linie|Uerdinger Lien]]<br /><br /> ''Nedderfranksch/Middeldüütsch-Grenzegrenz'' (ungenau) |ik |ich |- ! colspan="3" |''Süüdnedderfranksch (Limburgisch)'' |- class="hintergrundfarbe5" |[[Benrather Linie|Benrather Lien]]<ref name="Venema" /> |maken |machen |- ! colspan="3" |''[[Ripuarisch]]'' |- class="hintergrundfarbe5" |Bad Honnefer Lien (''Eifel-Schrank'')<ref name="Venema" /> |Dorp |Dorf |- ! colspan="3" |''nördlich [[Moselfranksch]]'' |- class="hintergrundfarbe5" |Linzer Lien |tëschen, tëscht |zwëschen, zwëscht ‚zwischen‘ |- class="hintergrundfarbe5" |Bad Hönninger Lien (''Vinxtbach-Lien'') |op |of ‚auf‘ |- ! colspan="3" |''südlich [[Moselfranksch]]'' |- class="hintergrundfarbe5" |Bopparder Lien |Korf |Korb |- class="hintergrundfarbe5" |[[Dat-das-Isogloss|Sankt Goarer Lien]] (''Hunsrück-Schranke, dat-das-Lien'')''<ref name="Venema" />'' |dat |das |- ! colspan="3" |''Rhienfranksch'' |- class="hintergrundfarbe5" |Speyerer Lien/Germersheimer Lien<ref name="Venema" /><br /><br /> ''Middel-/Böverdüütsch-Grenz'' |Appel, Pund |Apfel, Pfund |- |Karlsruher Lien<br /><br /> ''Middel-/Böverdüütsch-Grenz'' (överhaalt) |euch, mähe |enk, mähet |- ! colspan="3" |''[[Böverdüütsche Dialekten|Böverdüütsch]]'' |} == Stand vun de hoogdüütsche Luudwannel == {| class="wikitable" |+Stand vun de hoogdüütsche Luudwannel na Sonderegger !unverschaven !verschaven !Plattdüütsch/ [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] !Middelfranksch !Rhienfranksch !Süüdrhienfranksch !Oostfranksch ![[Baiersch|Baieirch]] !Alemannsch |- |[t]- <br /><br /> '''T'''ied |[t͡s]- <br /><br />hd. '''Z'''eit|| {{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- | -[t](-) <br /><br />se'''tt'''en | -[t͡s](-) <br /><br />hd. se'''tz'''en|| {{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} |- | +[t] <br /><br />Har'''t''' | +[t͡s] <br /><br />hd. Her'''z'''|| {{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- | -[t]- <br /><br />he'''t'''en | -[[Stimmlosen alveolaren Frikativ|[s]]]- <br /><br />hd. hei'''ß'''en|| {{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- | -[t] <br />Foo'''t''' | -[⁠s⁠]<br /><br />hd. Fu'''ß'''|| {{Nee-Feld}} || {{Deelwies-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- |[p]- <br /><br /> '''P'''add |[⁠pf⁠]-<br /><br />hd. '''Pf'''ad||{{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} ||{{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- | -[p]- <br /><br />da'''pp'''er | -[pf⁠]- <br /><br />hd. ta'''pf'''er|| {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} ||{{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- |[mp] <br /><br />Ru'''mp''' |[⁠mf] <br /><br />hd. Rum'''pf'''|| {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- |[lp] <br /><br />Hü'''lp''' |[⁠lf] <br /><br />hd. Hi'''lf'''e|| {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Deelwies-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- |[rp] <br /><br />Ha'''rp''' |[⁠rf] <br /><br />hd. Ha'''rf'''e|| {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Deelwies-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} |- |[k] <br /><br />ba'''ck'''en |[⁠kx⁠]/[x]<br /><br /> baier. ba'''ch'''a|| {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} ||{{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} |- | +[k] <br /><br />swa'''ck''' | +[⁠kx⁠]/+[x]<br /><br />hd. schwa'''ch'''|| {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} ||{{Nee-Feld}} || {{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |- | -[k](-) <br /><br />ma'''k'''en | -[x](-)<br /><br />hd. ma'''ch'''en|| {{Nee-Feld}} || {{Ja-Feld}}|| {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} || {{Ja-Feld}} |} == Literatuur == * Hadumod Bußmann: ''Lexikon der Sprachwissenschaft''. 3., aktualisierte und erweiterte Auflage. Kröner, Stuttgart 2002. Stichwort: „Rheinischer Fächer“. ISBN 3-520-45203-0 * Theodor Frings: ''Sprache und Geschichte''. 2 Bänd. Halle 1956. * Jan Goossens: ''Niederdeutsche Sprache - Versuch einer Definition''; in: ''Niederdeutsch - Sprache und Literatur'', hsrg. v. Jan Goossens, Band 1 - Sprache, Neumünster1973 * Johannes Venema: ''Zum Stand der zweiten Lautverschiebung im Rheinland. diatopische, diachrone und diastratische Untersuchungen am Beispiel der dentalen Tenuis (voralthochdeutsch /T/)''. F. Steiner, Stuttgart 1997 (Mainzer Studien zur Sprach- und Volksforschung 22) *Georg Wenker: ''Das rheinische Platt'' (afdruckt in: Sammlung deutsche Dialektgeographie Heft 8, Marburg, 1915.) 1877 == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20250615054646/https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/rheinischer-faecher ''Rheinischer Fächer''], rheinische-landeskunde.lvr.de (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Isogloss]] gz1lwpbftcs0ngeboem3lj542ogxthq 0 192053 1066357 1066059 2026-05-23T16:02:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066357 wikitext text/x-wiki [[Datei:Heilmann, Tobias.jpg|mini|hochkant|Tobias Heilmann (2018)]] '''Tobias Heilmann''' (* [[20. Oktober]] [[1975]] in [[Celle]]; † [[28. Mai]] [[2025]] in [[Ummern]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] Politiker ([[SPD]]). Van November 2021 bit to sein Dood heer he Landraat vun den [[Landkreis Gifhorn]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Kreisverwaltung-und-Politik/Der-Landrat/ |titel=Der Landrat |werk=www.landkreis-gifhorn.de |hrsg=Landkreis Gifhorn |abruf=2025-05-29}}</ref> Tovör weer he van November 2017 bit Oktober 2021 Afordneter vun den Landdag in [[Neddersassen]]. == Leven == Heilmann weer oorsrünglich as [[Industriekoopmann]] tätig. Vör sien Tiet as Landraat vun den Landkreis Gifhorn weer he Liddmaat vun den Raat vun de Gemeend Ummern, Liddmaat vun den Samtgemeendraat [[Samtgemeend Wesendorf|Wesendorf]] un Liddmaat vun den Kreisdag vun [[Landkreis Gifhorn|Gifhorn]]. In’n Raat vun de Gemeend Ummern weer he dormals Vörsitter, in de beid anner Kommunalparlamenten stellvertreedend Vöörsitter vun de SPD-Fraktschoon. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017|Landdagswahl an’n 15. Oktober 2017]] schaff he as Direktkandidat vun de SPD den Intoog in den Landdag vun Neddersassen.<ref>{{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}}</ref> Bi de [[Kommunalwahlen in Neddersassen 2021|Landraatswahl in‘n September 2021]] is he as SPD-Kandidat gegen Amtsinhebber [[Andreas Ebel (Politiker)|Andreas Ebel]] ([[Christlich Demokratsche Union vun Düütschland|CDU]]) antreeden. In den eersten Wahlgang reck he 38 % vun de Stimmen. Tüschen hüm un Ebel (34 %) funn an’n 26. September 2021 en Steekwahl statt, de he mit 64 % vun de Stimmen för sück entscheeden kunn.<ref>{{Internetquelle |url=https://votemanager.kdo.de/20210912/03151000/praesentation/ |titel=Kommunalwahlen 2021, Landratswahl Landkreis Gifhorn |werk=votemanager.kdo.de |hrsg= |abruf=2021-09-28}}</ref> Heilmann lhett doruphen sien Landdagsmandaat daal leggt; för hüm is [[Barbara Beenen]] nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |titel=Ersatzpersonen (Nachrücker) |hrsg=Die Präsidentin des Niedersächsischen Landtages |werk=www.landtag-niedersachsen.de |abruf=2021-11-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211109221410/https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |archiv-datum=2021-11-09 |offline=ja }} {{Webarchiv|url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |wayback=20211109221410 |text=Ersatzpersonen (Nachrücker) |archiv-bot=2026-05-23 16:02:56 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Amt vun den Landraat hett he bit to sien Dood utöövt. Tobias Heilmann is in’n Mai 2025 in dat Öller vun 49 Jahren nah en unverwacht Tosommenbröök storven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bastian Till Nowak |url=https://kurt-gifhorn.de/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-im-alter-von-nur-49-jahren-verstorben |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist im Alter von nur 49 Jahren verstorben |werk=Magazin KURT |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=28.05.2025}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409138329/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-gestorben.html |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist gestorben |werk=Gifhorner Rundschau |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=29.05.2025}}</ref> He hett in Ummern leevt, weer verheiraadt un harr dree Kinner.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |titel=Tobias Heilmann, SPD |werk=www.ndr.de |hrsg=[[Norddeutscher Rundfunk|NDR.de]] |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240421113433/https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |archiv-datum=2024-04-21 |abruf=2025-05-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |wayback=20240421113433 |text=Tobias Heilmann, SPD |archiv-bot=2026-05-23 16:02:56 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * [[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 58. == Weblinks == {{Commons|Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.spdnds.de/personen/tobias-heilmann/ |wayback=20220627135840 |text=SPD Niedersachsen.de: Tobias Heilmann}} == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=|VIAF=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2018-07-06}} {{SORTIERUNG:Heilmann, Tobias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1975]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] ch0uc61694owa51gwfavl8ds1kysjcv 0 192326 1066307 1066023 2026-05-23T13:07:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066307 wikitext text/x-wiki '''Plattdüütsch Regioprogramm''' betekent Formaten op [[Plattdüütsch]] in dat [[Radio]]. == Radioprogramm == De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Radio|Radioprogramm]] op Platt givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht een plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm ''[[Plattradio]]'' man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet |werk=Plattradio |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |offline=2026-01-11 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240227024838/https://www.plattradio.com/?rCH=2 |archiv-datum=2024-02-27 |abruf=2024-12-05 |sprache=nds }} {{Webarchiv|url=https://www.plattradio.com/ |wayback=20240828043445 |text=Startsiet |archiv-bot=2026-05-23 13:07:05 InternetArchiveBot }}</ref>''<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ln-online.de/kultur/regional/drei-monate-nach-start-medienrat-stoppt-plattradio-in-schleswig-holstein-EGSA5XWDVNGK3KTWBIQEVOVNRQ.html |titel=Drei Monate nach Start: Medienrat stoppt Plattradio in Schleswig-Holstein |werk=Lübecker Nachrichten |datum=2023-12-15 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref> An 5. Januor 2026 geiht dat Nafolge-Projekt ''[[PLATTform]]'' bi de Apen Kanal Sleswig-Holsteen an Start.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/plattform/plattform-de-oort-foer-nedderdueuetsch-inn-shhb.html |titel=PLATTform – de Oort för Nedderdüütsch in'n SHHB |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-12-15 |abruf=2025-12-26 |sprache=nds}}</ref> De NDR sennt mit ''[[Hör mal ’n beten to]]'' jeden Warkdag plattdüütsche Dööntjes. De ''[[Narichten op Platt]]'' vun NDR 90,3 in Hamborg un de [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt fiefmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> [[Düt un dat op Platt]] is een lütt plattdüütsch över allens interessants ut Neddersassen un [[Wi snackt Platt|''Wi snackt Platt'']] ut Hamborg. De Sennen warrt eenmal de Week bi NDR utsennt un künnt as [[Podcasting|Podcasts]] naluustert weren. Meklenborgsche Programmen op [[NDR 1 Radio MV]] sünd de [[Plappermoehl]], de [[Klönkist]], de Reportaag [[Platdütsch an’n Sünndag]] un dat Narichtenformat [[De Woch up Platt in mV|De Woch up Platt in MV]]. De nedderlandssche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> == Höörspelen == Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen een good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> In’n 1920-er Jaren begünn [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio to bringen, wat to’n Enn keem, as de regionalen Senner in’n [[Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de DDR de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> == Weblenken == * [https://www.funklockstoppen.de/ funklockstoppen.de] * [https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch Plattdüütsch Radio- un Podcastanbott] bi de NDR * [https://www.ndr.de/903/sendungen/narichten_op_platt Narichten op Platt bi NDR 90,3] * [https://www.bremeneins.de/themen/plattdeutsch-104.html Programm op Platt] bi Bremen eins * [https://www.heimatbund.de/plattform/ PLATTform] bi Heimatbund Schleswig-Holstein == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:Plattduutsch Radioprogramm}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Radio]] otvgovcblnkxkmel92x3n1zlc92ee91 0 192839 1066410 1041330 2026-05-24T09:27:15Z Kwamikagami 2728 1066410 wikitext text/x-wiki '''Postalveolaar''' oder '''Palatoalveolaar''' betekent in de [[Phonetik]] un [[Phonologie]] Konsonaten, bi de Tungtipp achter den Taandamm (Alveolen) den Luftstroom uut de [[Lung]] blockeert un so enen Luud vöörtüüg bringt.<ref>Satz nach T. Alan Hall: ''Phonologie.'' de Gruyter, 2000, S. 7</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten hebbt enen [[stimmlosen postalveolaren Frikativ]] {{IPA|ʃ}}, so as in ''<u>Scho</u>ol'' {{IPA|ʃo<sup>ʊ̯</sup>l}}, ''wa<u>sch</u>en'' {{IPA|ˈva.ʃn̩}} oder ''Kraa<u>sch</u>'' {{IPA|krɔːʃ}}. De [[Stimmhaften postalveolaren Frikativ|stimmhafte postalveolare Frikativ]] {{IPA|ʒ}} kümmt in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten as [[Allophoon]] vun /j/ op un in velen Dialekten as Luud in Frömdwöör so as ''Garaa<u>g</u>'' {{IPA|ga.ˈrɔːʒ}}. {| class="wikitable" |- style="background:#B3B7FF" ! rowspan="2" width="50" |IPA ! rowspan="2" |Naam ! colspan="4" |Bispeel |- style="background:#B3B7FF" !Spraak !Schrievwies ! width="80" |IPA !Bedüden |- ![[Bild:Xsampa-S2.png]] |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''sh'''</span>ip |{{IPA|ʃɪp]}} |„Schipp“ |- ![[Bild:Xsampa-Z2.png]] |[[Stimmhaften postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |vi<span style="color:#700000">'''s'''</span>ion |{{IPA|vɪʒən}} |„Vischoon/Sicht“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A7.svg]] |[[stimmlose postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''ch'''</span>ip |{{IPA|tʃɪp}} |„Chip“ |- ![[Bild:IPA_voiced_postalveolar_affricate.png]] |[[stimmhafte postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''j'''</span>ug |{{IPA|dʒʌg}} |„Kroog“ |- ![[Bild:Xsampa-exclamationslash.png]] |[[Apikalen postalveolaren Klick|apikalen (post)alveolaren Klick]] |[[Nama]] |<span style="color:#700000">'''!'''</span>oas |{{IPA|[k͡!oas}} |„Lock“ |- ![[Bild:Xsampa-equalsslash.png]] |[[postalveolaren Klick]] |[[!Kung]] |<span style="color:#700000">'''ǂ'''</span>ua |{{IPA|k͡ǂwa}} |„namaken“ |} == Weblenken == * [http://www.fb10.uni-bremen.de/khwagner/phonetik/kapitel1.aspx ''Phonetik und Phonologie.'' Kapitel 1–9, Universität Bremen] * [https://www.internationalphoneticassociation.org/ International Phonetic Association] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Phonetik]] [[Kategorie:Phonologie]] a25t1swnorcan8k2zytngu34lm4wwmt 1066411 1066410 2026-05-24T09:33:12Z Kwamikagami 2728 1066411 wikitext text/x-wiki '''Postalveolaar''' oder '''Palatoalveolaar''' betekent in de [[Phonetik]] un [[Phonologie]] Konsonaten, bi de Tungtipp achter den Taandamm (Alveolen) den Luftstroom uut de [[Lung]] blockeert un so enen Luud vöörtüüg bringt.<ref>Satz nach T. Alan Hall: ''Phonologie.'' de Gruyter, 2000, S. 7</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten hebbt enen [[stimmlosen postalveolaren Frikativ]] {{IPA|ʃ}}, so as in ''<u>Scho</u>ol'' {{IPA|ʃo<sup>ʊ̯</sup>l}}, ''wa<u>sch</u>en'' {{IPA|ˈva.ʃn̩}} oder ''Kraa<u>sch</u>'' {{IPA|krɔːʃ}}. De [[Stimmhaften postalveolaren Frikativ|stimmhafte postalveolare Frikativ]] {{IPA|ʒ}} kümmt in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten as [[Allophoon]] vun /j/ op un in velen Dialekten as Luud in Frömdwöör so as ''Garaa<u>g</u>'' {{IPA|ga.ˈrɔːʒ}}. {| class="wikitable" |- style="background:#B3B7FF" ! rowspan="2" width="50" |IPA ! rowspan="2" |Naam ! colspan="4" |Bispeel |- style="background:#B3B7FF" !Spraak !Schrievwies ! width="80" |IPA !Bedüden |- ![[Bild:Xsampa-S2.png]] |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''sh'''</span>ip |{{IPA|ʃɪp]}} |„Schipp“ |- ![[Bild:Xsampa-Z2.png]] |[[Stimmhaften postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |vi<span style="color:#700000">'''s'''</span>ion |{{IPA|vɪʒən}} |„Vischoon/Sicht“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A7.svg]] |[[stimmlose postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''ch'''</span>ip |{{IPA|tʃɪp}} |„Chip“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A4.svg]] |[[stimmhafte postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''j'''</span>ug |{{IPA|dʒʌg}} |„Kroog“ |- ![[Bild:Xsampa-exclamationslash.png]] |[[Apikalen postalveolaren Klick|apikalen (post)alveolaren Klick]] |[[Nama]] |<span style="color:#700000">'''!'''</span>oas |{{IPA|[k͡!oas}} |„Lock“ |- ![[Bild:Xsampa-equalsslash.png]] |[[postalveolaren Klick]] |[[!Kung]] |<span style="color:#700000">'''ǂ'''</span>ua |{{IPA|k͡ǂwa}} |„namaken“ |} == Weblenken == * [http://www.fb10.uni-bremen.de/khwagner/phonetik/kapitel1.aspx ''Phonetik und Phonologie.'' Kapitel 1–9, Universität Bremen] * [https://www.internationalphoneticassociation.org/ International Phonetic Association] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Phonetik]] [[Kategorie:Phonologie]] 5k2g689okswf08z8sts8fmyoyrufnkk 1066412 1066411 2026-05-24T09:52:36Z Kwamikagami 2728 1066412 wikitext text/x-wiki '''Postalveolaar''' oder '''Palatoalveolaar''' betekent in de [[Phonetik]] un [[Phonologie]] Konsonaten, bi de Tungtipp achter den Taandamm (Alveolen) den Luftstroom uut de [[Lung]] blockeert un so enen Luud vöörtüüg bringt.<ref>Satz nach T. Alan Hall: ''Phonologie.'' de Gruyter, 2000, S. 7</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten hebbt enen [[stimmlosen postalveolaren Frikativ]] {{IPA|ʃ}}, so as in ''<u>Scho</u>ol'' {{IPA|ʃo<sup>ʊ̯</sup>l}}, ''wa<u>sch</u>en'' {{IPA|ˈva.ʃn̩}} oder ''Kraa<u>sch</u>'' {{IPA|krɔːʃ}}. De [[Stimmhaften postalveolaren Frikativ|stimmhafte postalveolare Frikativ]] {{IPA|ʒ}} kümmt in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten as [[Allophoon]] vun /j/ op un in velen Dialekten as Luud in Frömdwöör so as ''Garaa<u>g</u>'' {{IPA|ga.ˈrɔːʒ}}. {| class="wikitable" |- style="background:#B3B7FF" ! rowspan="2" width="50" |IPA ! rowspan="2" |Naam ! colspan="4" |Bispeel |- style="background:#B3B7FF" !Spraak !Schrievwies ! width="80" |IPA !Bedüden |- ![[Bild:Xsampa-S2.png]] |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''sh'''</span>ip |{{IPA|ʃɪp]}} |„Schipp“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x0292.svg]] |[[Stimmhaften postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |vi<span style="color:#700000">'''s'''</span>ion |{{IPA|vɪʒən}} |„Vischoon/Sicht“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A7.svg]] |[[stimmlose postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''ch'''</span>ip |{{IPA|tʃɪp}} |„Chip“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A4.svg]] |[[stimmhafte postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''j'''</span>ug |{{IPA|dʒʌg}} |„Kroog“ |- ![[Bild:Xsampa-exclamationslash.png]] |[[Apikalen postalveolaren Klick|apikalen (post)alveolaren Klick]] |[[Nama]] |<span style="color:#700000">'''!'''</span>oas |{{IPA|[k͡!oas}} |„Lock“ |- ![[Bild:Xsampa-equalsslash.png]] |[[postalveolaren Klick]] |[[!Kung]] |<span style="color:#700000">'''ǂ'''</span>ua |{{IPA|k͡ǂwa}} |„namaken“ |} == Weblenken == * [http://www.fb10.uni-bremen.de/khwagner/phonetik/kapitel1.aspx ''Phonetik und Phonologie.'' Kapitel 1–9, Universität Bremen] * [https://www.internationalphoneticassociation.org/ International Phonetic Association] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Phonetik]] [[Kategorie:Phonologie]] c9evytqulci753kf8pdm56rfofvxu8o 1066413 1066412 2026-05-24T10:00:24Z Kwamikagami 2728 1066413 wikitext text/x-wiki '''Postalveolaar''' oder '''Palatoalveolaar''' betekent in de [[Phonetik]] un [[Phonologie]] Konsonaten, bi de Tungtipp achter den Taandamm (Alveolen) den Luftstroom uut de [[Lung]] blockeert un so enen Luud vöörtüüg bringt.<ref>Satz nach T. Alan Hall: ''Phonologie.'' de Gruyter, 2000, S. 7</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten hebbt enen [[stimmlosen postalveolaren Frikativ]] {{IPA|ʃ}}, so as in ''<u>Scho</u>ol'' {{IPA|ʃo<sup>ʊ̯</sup>l}}, ''wa<u>sch</u>en'' {{IPA|ˈva.ʃn̩}} oder ''Kraa<u>sch</u>'' {{IPA|krɔːʃ}}. De [[Stimmhaften postalveolaren Frikativ|stimmhafte postalveolare Frikativ]] {{IPA|ʒ}} kümmt in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten as [[Allophoon]] vun /j/ op un in velen Dialekten as Luud in Frömdwöör so as ''Garaa<u>g</u>'' {{IPA|ga.ˈrɔːʒ}}. {| class="wikitable" |- style="background:#B3B7FF" ! rowspan="2" width="50" |IPA ! rowspan="2" |Naam ! colspan="4" |Bispeel |- style="background:#B3B7FF" !Spraak !Schrievwies ! width="80" |IPA !Bedüden |- ![[Bild:IPA Unicode 0x0283.svg]] |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''sh'''</span>ip |{{IPA|ʃɪp]}} |„Schipp“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x0292.svg]] |[[Stimmhaften postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |vi<span style="color:#700000">'''s'''</span>ion |{{IPA|vɪʒən}} |„Vischoon/Sicht“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A7.svg]] |[[stimmlose postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''ch'''</span>ip |{{IPA|tʃɪp}} |„Chip“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A4.svg]] |[[stimmhafte postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''j'''</span>ug |{{IPA|dʒʌg}} |„Kroog“ |- ![[Bild:Xsampa-exclamationslash.png]] |[[Apikalen postalveolaren Klick|apikalen (post)alveolaren Klick]] |[[Nama]] |<span style="color:#700000">'''!'''</span>oas |{{IPA|[k͡!oas}} |„Lock“ |- ![[Bild:Xsampa-equalsslash.png]] |[[postalveolaren Klick]] |[[!Kung]] |<span style="color:#700000">'''ǂ'''</span>ua |{{IPA|k͡ǂwa}} |„namaken“ |} == Weblenken == * [http://www.fb10.uni-bremen.de/khwagner/phonetik/kapitel1.aspx ''Phonetik und Phonologie.'' Kapitel 1–9, Universität Bremen] * [https://www.internationalphoneticassociation.org/ International Phonetic Association] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Phonetik]] [[Kategorie:Phonologie]] t1bhto8y4l7gfoqm1n2dlgd7nr79y7h 0 192922 1066354 1066056 2026-05-23T15:56:34Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066354 wikitext text/x-wiki '''Three Dog Night''' weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Rockband un van 1968 bit 1976 in de Originalbesetten aktiv. == Geschichte == De Grupp harr söben Liddmaaten, dorünner dree Singer (Danny Hutton, Chuck Negron un Cory Wells). De Gitarrenspeler weer Michael Allsup un Floyd Sneed speel Slagtüüch. An’n Bass weer Joe Schermie un de Keyboards wurrn vun Jimmy Greenspoon speelt. Die Band wurr vun [[Brian Wilson]] vun de [[Beach Boys]] fördert. De oorsprünglich Naam vun de Grupp weer ''Redwood'', se hemm sück aber umnöömt, wiel se in en Artikel leest harr, dat austraalsch [[Aborigines]] in kolt Nächten mit hör Hunnen tosommen slaapen deen; in besünners kolt Nächten hemm se dree Hunnen bruukt, um sück warm to hollen. Three Dog Night reck för de Musikverkööp in den USA 19 golden Schallplatten un twee Platin-Schallplatten. Se harr 21 Top-40-Hits. Sie hett Songs vun [[Randy Newman]] ''(Mama Told Me Not to Come)'',<ref>För mehr Informatschonen to dissen Titel kiek Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 277.</ref> [[Laura Nyro]] ''(Eli’s Coming)'', [[Hoyt Axton]] ''(Joy to the World,''<ref>Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 291</ref> ''Never Been to Spain)'', [[Elton John]] & [[Bernie Taupin]] ''(Lady Samantha)'', [[John Lennon]] und [[Paul McCartney]] ''(It’s for You)'', [[Leo Sayer]] ''(The Show Must Go On)'' un [[Harry Nilsson]] ''(One)'' sungen. En groot Spood för de Band weer de Interpretatschoon vun den [[Hair]]-Klassiker ''Easy to Be Hard''. Midden vun de 1980er Johren düük de Grupp weer up, 2006 gung se sogor up Tour. Vun de Originalliddmaaten stunnen noch twee Singer (Cory Wells un Danny Hutton), ei Keyboarder (Jimmy Greenspoon) un en Gitarrist (Michael Allsup) up de Bühne. Ergänzt wurrn se dör en nee Bassisten (Paul Kingery) un en nee Slagtüüchspeler (Pat Bautz). An‘n 11. März 2015 is Keyboarder Jimmy Greenspoon in dat Öller vun 67 Johren an Krebs storven.<ref>[http://www.syracuse.com/entertainment/index.ssf/2015/03/jimmy_greenspoon_dead_three_dog_night_cancer.html ''Jimmy Greenspoon dead: Three Dog Night keyboardist loses cancer battle at 67.''] In: ''syracuse.com'', afropen an’n 16. März (engelsch).</ref> In dat sülvig Johr folg hüm de 73-johrig Singer Cory Wells an‘n 20.&nbsp;Oktober in [[Dunkirk (New York)|Dunkirk]], [[New York (Bundsstaat)|New York]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | titel=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben | werk=zeit.de | hrsg=[[Die Zeit]]/[[Agence France-Presse|AFP]] | datum=2015-10-22 | abruf=2020-12-30 | archiv-url=http://web.archive.org/web/20160307203303/http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | archiv-datum=2016-03-07 | abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 |wayback=20160307203303 |text=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben |archiv-bot=2026-05-23 15:56:34 InternetArchiveBot }}</ref>. <ref>Floyd Sneed (22. November 1942 bit 7. Januar 2023) ut Kanada is 2023 storven. https://bestclassicbands.com/floyd-sneed-obituary-three-dog-night-drummer-1-29-23/</ref> == Literatur == * Stambler, Irwin: ''The Encyclopedia Of Pop, Rock And Soul''. 3. överarbeit Uplaag, New York City, New York: St. Martin’s Press, 1989, S. 687&nbsp;f – ISBN 0-312-02573-4. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.threedognight.com Offizielle Website] (engelsch) {{Normdaten|TYP=k|GND=4380946-7|VIAF=154915089}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] 18vhos5epe4vo0qub45iukgpu59navg 0 192978 1066373 1066075 2026-05-23T17:22:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066373 wikitext text/x-wiki '''Wolfgang Mahnke''' (* [[22. Februar]] [[1937]] in [[Malchin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Peplow |url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |titel=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |werk=Plattdeutsches aus MV |hrsg=NDR MV |datum=2022-03-04 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220805053858/https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |archiv-datum=2022-08-05 |abruf=2026-02-15 |sprache=nds }} {{Webarchiv|url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |wayback=20220805053858 |text=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |archiv-bot=2026-05-23 17:22:15 InternetArchiveBot }}</ref>, † [[6. Februar]] [[2026]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-mit-88-jahren-gestorben,wolfgangmahnke-100.html |titel=Plattdeutsch: Autor Wolfgang Mahnke mit 88 Jahren gestorben |werk=Kulturjournal |hrsg=NDR 1 Radio MV |datum=2026-02-06 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref>) weer ein penschonierten [[Biologie|Bioloog]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schrieber]], dei up [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mäkelborgsch Platt]] schrifft. == Läben == Mahnke würr 1937 in [[Malchin]] buren un måk 1956 an dei [[Oberschool|Oberschaul]] sien Abitur.<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.suedstern.net/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-ausgezeichnet/ |titel=Plattdeutsch-Autor Wolfgang Mahnke ausgezeichnet |werk=Südstern |datum=2017-12-13 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Hei studier denn [[marine Biolgoie]] in [[Rostock]]. Von 1962 an arbeid hei an’n Institut för Hoogseefischerie in [[Marrn]] bi Rostock, ierst as wätenschoplich Mitarbeider un von 1973 bet 1991 as Bås von dat Afdeil för Fischeriebiologie.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=1987 |titel=Wolfgang Mahnke |werk=Die niederdeutsche Literatur |abruf=2025-07-13}}</ref> Al as Student un låter Wätenschopper fohr Mahnke in dei Tied von 1960 bet 1992 up verscheden Seereisen mit ünnerscheidlich Forsch- un Fangschäpen. Hei fohr besünners up den Fischerieforschschipp ''[[Ernst Haeckel (Schipp)|Ernst Haeckel]]'', up den hei ok as Expeditschoonsbås wier.<ref name="voss">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.yumpu.com/de/document/read/22294147/leseprobe-hinstorff-verlag |titel=Voß un Haas 2014 |titelerg=Norddeutscher Heimatkalender |werk=Yumpu.com |hrsg=Hinstorff Verlag |datum=2013 |seiten=50 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Nå siene Tied an’n Rostocker Institut för Hoogseefischerie wier Mahnke noch korte Tied an’n Institut för Seefischerie in [[Hamborg]] un güng 1993 in Penschoon.<ref name=":2" /> Al in’n 1960er Johren wier Mahnke anfungen [[Plattdüütsch|plattdütsche]] Gedichten un Geschichten tau schrieben. As hei in Penschoon wier, begünn hei von 1994 an as plattdütschen Schriever tau arbeiden.<ref name=":2" /> In sienen iersten Book ''Fischerie, Fischera, Fischerallala'' (2001) vertellt Mahnke Geschichten von sienen Seereisen. Väl anner plattdütsch Böker sünd folgt. 2012 keem dei Audio-CD ''Murd in't Hotel'' ruut, up dei hei sien eigen Geschichten vörläst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.discogs.com/release/10848802-Wolfgang-Mahnke-Murd-Int-Hotel |titel=Wolfgang Mahnke - Murd In't Hotel |werk=Discogs |datum=2012 |abruf=2025-07-13 |sprache=en}}</ref> Mahnke schrifft Bidrääg’ för verscheiden [[Blatt (Narichten)|Blädder]], tau’n Bispäl eine plattdütsche Kolumm in dei ''[[Ostsee-Zeitung.]]'' Dortau is hei mit siene välen Läsåvends in Noorddütschland bekannt wurrn.<ref name=":2" /> Von 2000 bet 2012 wier hei Vörsitter von de ''[[Bund Niederdeutscher Autoren]]'', 2012 würr hei Ihrenvörsitter.<ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Lubs |url=http://bund-niederdeutscher-autoren.de/historie-des-bundes/ |titel=Historie des BNA |hrsg=Bund Niederdeutscher Autoren e.V |abruf=2026-02-15 |sprache=nds}}</ref> == Pries == * 2003: [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] för ''Fischerie, Fischera, Fischerallala. Geschichten von dei Hochseefischerie,'' * 2016: [[Unkel-Bräsig-Pries]], * 2017: [[Sprachpreis des Landes Mecklenburg-Vorpommern|Språkpries von’n Land Mäkelnborg-Vörpommern]], * 2018: [[Johannes-Gillhoff-Pries]] för sien Gesamtwerk. == Wark == '''Böker''' * ''Fischerie – Fischera – Fischerallala: Geschichten von dei Hochseefischerie.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-11-6 * ''Kiek eins! Sowat giwt in Meckelborg! Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-15-4 * ''Von mall'n Kram un schnurrig Lüd: Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2004, ISBN 978-3-933541-18-5 * ''In jed'ein Mand bläuhn anner Blaumen: Rimels för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2006, ISBN 978-3-933541-21-5 * ''Von Aap bet Zapp: Lütt zoo(platto)logisch Lexikon.'' Khs-Verl., [[Stemhagen]] 2007, ISBN 978-3-933541-23-9 * ''Upschnappt! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2010, ISBN 978-3-356-01402-0 * ''Nägenklauk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01487-7 * ''Finstertalk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2013, ISBN 978-335-60160-1-7 * ''Lies orer Lut? Ein Läuschenbuch.'' [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01870-7 * ''Un wat is, wenn …? Plattdeutsche Geschichten.'' Hinstörp, Rostock 2016, ISBN 978-3-356-02057-1 * ''Wenn bi Storm noch fischt würd …: Plattdeutsche Seefahrtsgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02093-9 * ''Returkutsch: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2019, ISBN 978-3-356-02233-9 * ''Väl maller kann ’t nich kamen! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02328-2 * ''Blage Beern un rode Hoor: Plattdeutsche Kriminalgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2021, ISBN 978-3-356-02379-4 * ''Dei plattdütsche Urlaub: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02442-5 '''Audio''' * ''Murd in't Hotel: Wolfgang Mahnke liest seine besten Geschichten.'' CD (80 Min.), [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01528-7 '''Översett Wark''' * Werner Holzwarth: ''Kleeorg un Kleeopatra: Ein Geschicht von’t Glück.'' Up Plattdütsch von Wolfgang Mahnke, [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01828-8 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|1987|NAME=Wolfgang Mahnke}} * [https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Mahnke-Wolfgang/ ''Mahnke, Wolfgang.''] In: ''hinstorff.de'' == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mahnke, Wolfgang}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1937]] [[Kategorie:Storven 2026]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Mekelnborg-Vörpommern]] dd3k3mjl5qjvoabw2z3ual3xa9r72mk 0 193149 1066371 1066073 2026-05-23T17:08:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066371 wikitext text/x-wiki '''Willy Diercks''' (* [[15. Januar]] [[1945]] in [[Jübeek]]) is en [[Düütsche Spraak|düütschen]] [[Schriever]], [[Översetten|Översetter]], [[Pädagogik|Pädagoog]], [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] mit Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un en [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Spraakaktivismus|Spraakaktivist]]. == Leven == Na de Schooltied un dat [[Abituur]] in [[Sleswig]] studeer Diercks [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Pädagogik]] un [[Philosophie]] an de [[Universität Hamborg]] un an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]]. 1977 keeg he siene [[Promotschoon]] to’n ''[[Dokter (Akadeemsch Graad)|Dr. phil]].'' in Kiel. Vun 1985 an het Diercks erenamtlich för den [[Sleswih-Holsteensch Heimatbund|Sleswig-Holsteensch Heimatbund]] (SHHB) arbeidt. 1994 wurr he höövdamtliche Geschäftsföhrer vun de Heimatbund un bleev dat 16 Jaren lang.<ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2010-02-05--22-18-59/ |titel=(10014) SHHB ehrt seinen scheidenden Geschäftsführer |abruf=2026-02-23|werk=Plattnet|hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund|datum=2010-02-05|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jan Graf |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Mister-Heimatbund-Willy-Diercks-fiiert-80-Geboortsdag,willydiercks100.html |titel="Mister Heimatbund": Willy Diercks fiiert 80. Geboortsdag |werk=Moin! Schleswig Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2025-01-13 |abruf=2026-02-23 |sprache=nds}}</ref> As 1999 de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] to gellen anfungen is un Plattdüütsch as ene [[Regionaalspraak]] gull, sett sik Diercks för enen ''[[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat]]'' in un wurr 200 ook to een vun twöv Maten in den Raat wählt. Bet to sien Afschied 2010 weer he denn ok Spreker vun Raat. De SHHB is bet hüüt Geschäftsföhrer vun de Raat, de sik besünners för den plattdüütschen leerstool an de [[Universität Flensborg]] insett un den [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütschen Ünnerricht]] in Scholen un Kinnergaarns.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/sprache-literatur/plattdeutscher-rat/plattdeutsch/de-geschicht-vun-den-raat.html |titel=De Geschicht vun den Raat |abruf=2026-02-23|werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V.|sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.schleswig-holstein.de/DE/landesregierung/ministerien-behoerden/III/Service/Broschueren/Bildung/Niederdeutsch |titel=Leitfaden für den Niederdeutschunterricht an Grundschulen in Schleswig-Holstein |abruf=2026-02-23|werk=Ministerium für Allgemeine und Berufliche Bildung, Wissenschaft, Forschung und Kultur|hrsg=Landesportal Schleswig-Holstein|datum=2019-01-08|sprache=de}}</ref> In sienen Rohstand neem Diercks ene Honorarproffesuur för [[Nedderdüütsche Philologie]] an de [[Europa-Universität Flensborg]] an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.koeblergerhard.de/ZIER-HP/ZIER-HP-05-2015/Sprache-Literatur-Raum.htm |titel=Sprache, Literatur, Raum - Festgabe für Willy Diercks |abruf=2026-02-23|autor=Gerhard Köbler|werk=Zeitschrift Integrativer Europäischer Rechtsgeschichte|datum=2015|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/wer-wir-sind/alle-lehrenden |titel=Alle Lehrenden - Institut für Germanistik |datum=2024-04-08 |abruf=2026-02-23 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/abteilungen/niederdeutsche-sprache-und-literatur-und-ihre-didaktik |titel=Niederdeutsche Sprache und Literatur und ihre Didaktik - Institut für Germanistik |datum=2024-10-22 |abruf=2025-07-19 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref> He ünnersöcht Spraak un Kultuur in Sleswig-Holsteen. 2011 grünn he mit [[Karl-Heinz Groth]] dat ''Schleswig-Holsteinische Spendenparlament für Kultur und Gesellschaft e. V.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spendenparlament-schleswig-holstein.de/organsation.html |titel=Arbeitsweise und Organisation |abruf=2026-02-23|werk=Spendenparlament Schleswig-Holstein|sprache=de}}</ref> He is de eerste Vöörsitter vun de ''Selk-Harder-Stiften,'' de dat verstorven Ehpaar [[Irmgard Harder]] un [[Paul Selk]] op de Been stell mit de Aficht Kultuut, Heimarkunn un Heimatpleeg in Sleswig-Holsteen to föddern.<ref>{{Internetquelle |autor=Prof Dr Willy Diercks |url=https://selk-harder-stiftung.de/shs/die-stiftung/vorstand.html |titel=Der Vorstand |abruf=2026-02-23 |sprache=de|hrsg=Selk-Harder-Stiftung}}</ref> 2014 grünn he dat Zentrum för lütte un Regionaalspraken an de Universität Flensborg mit.<ref>{{Internetquelle |autor=Uni Flensburg |url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |titel=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |datum=2014-05-23 |abruf=2025-07-19 |sprache=de |werk=Flensburg Szene |hrsg= |offline=2026-02-23 }} {{Webarchiv|url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |wayback=20240909155315 |text=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |archiv-bot=2026-05-23 17:08:40 InternetArchiveBot }}</ref> Diercks leevt vundaag in Sleswig. == Publikatschonen == * ''Empirische Untersuchungen zur Stilkompetenz von Grundschulkindern''. Göppingen 1979, ISBN 3-87452-422-1. * ''Kindheit und Jugend in Schleswig-Holstein, op Platt vertellt''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1991, ISBN 3-8042-0541-0. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 1''. Winter Verlag, Heidelberg 1993, ISBN 3-8253-0037-4. * ''Niederdeutsch in der Stadt Schleswig. Zu Attitüden und zur Sprachverwendung''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06625-X. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 2''. Winter Verlag, Heidelberg 1995, ISBN 3-8253-0338-1. * Hrsg.: ''Flüchtlingsland Schleswig-Holstein. Erlebnisberichte vom Neuanfang, 1945–1950''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1997, ISBN 3-8042-0802-9. * ''De Verfaten vun dat Land Sleswig-Holsteen: Op Plattdüütsch und Hochdeutsch = Die Verfassung des Landes Schleswig-Holstein''. Clausen &amp;amp; Bosse, [[Leek]] 2000. * Hrsg.: ''Leben auf dem Lande. Geschichten und Erinnerungen auf Hoch und Platt''. Husum Verlag, Husum 2005, ISBN 3-89876-007-3. == Literatuur == * [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum. Festgabe für Willy Diercks.'' Bielefeld 2015, ISBN 978-3-89534-867-9.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Langhanke |url=https://igdd.org/neuerscheinung-sprache-literatur-raum/ |titel=Neuerscheinung „Sprache, Literatur, Raum“ |werk=Internationale Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen e.V. |datum=2015-03-04 |abruf=2024-09-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == {{PBuB|4500}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Diercks, Willy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] lbk73ifaxwgijx3020kh3h6lwiwezh0 0 193167 1066361 1066063 2026-05-23T16:15:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066361 wikitext text/x-wiki '''Udo Franken''' (* [[1951]] in [[Emden|Emmen]]) is en grotendeels [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un [[Schoolmeester]] för [[Sunnerpädagogik]] uut [[Oostfreesland]]. == Leven == Franken wuss in [[Emden|Emmen]] up un gung daar to School. Na ene Lehr as [[Diskler]] studeer he [[Sunnerpädagogik]] un het dann in verscheden Projekten vun de [[Landschap van Oostfreesland|Oostfreesch Landskupp]] in [[Auerk]]. Daar wark he to’n Bispeel mit an dat ''[[Ostfriesisch Wörterbuch]]'' vun [[Jürgen Byl]] un [[Elke Brückmann]] mit. Hier befaat he sük vör al mit de oostfreesch Grammatik. He weer ok de Baas vun dat Projekt [[plattdüütsch in der Schule|''plattdüütsch in der Schule'']]. Toletzt weer he Sunnerschoollehrer in [[Mainhaaf]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |titel=Autor: Udo Franken |abruf=2025-07-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |wayback=20241105161440 |text=Autor: Udo Franken |archiv-bot=2026-05-23 16:15:37 InternetArchiveBot }}</ref> Franken leevt in dat oostfreesche Süüdbrookmerland un sett sük för de Pleeg vun de plattdüütsche Taal in. He schrivt [[Prosa]], [[Lyrik]] un [[Theater|Theaterstücken]] op [[Düütsche Spraak|Hoog]]- un Plattdüütsch, deelwies tosamen mit siene Frau, de Schrieversche [[Gitta Franken]]. De beiden billen mit Mariane Deutschland de Musikgrupp ''[[Dreebladd]]''. == Priesen == * 1991: [[Hans-Henning-Holm-Pries]] * 1994: [[Wilhelmine Siefkes|Wilhelmine-Siefkes-Pries]] * 2005: [[Borsla-Pries]] (tosamen mit Gitta Franken) == Warken == * ''Vehjöd Levi''; Volkstheater in acht Szenen vun Thomas Strittmatter, in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1988 * ''Mallmöhlen'', Kummedie in veer Biller vun [[Anna Bonacci]], in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Steern van Padua'', Kummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Höhnerbaron'', Heiterer Einakter, Theaterverlag, [[Veern]] 1990 * ''Tiet is Geld'', Swank in enen Akt vun Udo Franken un [[Anke Habekost]], [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1991 * ''Allens heel eenfach'', Plattdüütsch Körtspeel, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Hier bün ik, hier bliev ik'', Kummedie in dree Akten vun [[Raymond Vincy]] und [[Jean Valmy]], deutsch vun [[Alexander Barone]], plattdüütsch vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De grote Dag'', [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Wenn de Vullmaand schient'', Kortthriller in enen Akt, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De Moordörpers – arm un doch riek? – Vertellsels ut de Histoorje van Moordörp'', sammelt un opschreven vun Gerdina Kranz. [[Auerk]] 1996 * ''Buur Hermann up Reisen – Bauer Hermann auf Reisen'', ein Buch mit Bildern vun Kindern für Kinder, Text plattdüütsch/Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Selbstverlag, Südbrookmerland 1998 * ''Doornroosje'', ein Märchen-Singspiel frei nach den Brüder Grimm vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2001 * ''Dat is ja woll verhext'', Singspiel in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2002 * ''En Fall för Willi'': Kummedie in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], Verden 2004 * ''Hinni in Gefahr'': eine Katz- und Mausgeschichte in Platt- und Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Bilder vun [[Monika Lüppen]], Leda-Verlag, Leer 2004, ISBN 3-934927-54-8 * ''In Toornhusen geiht wat scheev'': Eine fantastische Geschichte für Kinder vun 9 bis 99, Text un Biller vun Gitta und Udo Franken, Bösel 2005 * ''Toornmanntjes Trick'' vun Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2006, ISBN 3-928327-92-5 * ''Verleevt, verloovt - verraden!'': Kriminaalkummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2007 * ''Plattdütsk is cool'' [Musikdruck]: 14 neue plattdüütsche Kinderlieder Von Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2009, ISBN 978-3-939870-28-9 * '' De Gedanken sünd freei'', alle Texte und Titel: Gitta und Udo Franken, Klang-Lounge, 2011 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=3087}} * [https://www.mahnke-verlag.de/autoren/105-franken-udo.html ''Franken, Udo.''] In: ''mahnke-verlag.de'' * [http://www.dreebladd.de// ''Gitta Franken - Dreebladd''] == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Leedtexter]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] k5alg7dnnybuj8llhmi6lf3lvnqy28h 0 193168 1066360 1066062 2026-05-23T16:15:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066360 wikitext text/x-wiki '''Udo Bielenberg''' (* [[29. April]] [[1938]] in [[Itzhoe]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Ingenieur]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]]. == Leven == Udo Bielenberg sien Vadder weer [[Bankkoopmann]]. He besöch vun 1944 eerst de [[Volksschool]] un denn de [[Realschool]] in [[Kremp]]. 1955 maak he en [[Bopraktikum]] un studeer denn vun 1957 bet 1959 an de [[Fackhoogschool Kiel]] Bowesen. Dorno weer he Boingenieur in [[Hameln]], [[Gemünd]] in de [[Eifel]] un vun 1962 an in [[Kiel]]. Vun 1968 bet 1998 weer he sülvststännig Boingeniuer in [[Schönkarken]] bi Kiel.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |titel=Autor: Udo Bielenberg |abruf=2025-07-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |wayback=20250717090308 |text=Autor: Udo Bielenberg |archiv-bot=2026-05-23 16:15:35 InternetArchiveBot }}</ref> Udo Bielenberg leevt vundaag mit siene Fro in [[Eckernföör]] un in [[Sweden]]. In siene free’e Tied schrivt he grotendeels plattdüütsche Geschichten. == Wark == * ''Marie un Johann'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1981 * ''Riemels un Vertellen ut Masch un Geest'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1982 * ''Dümmtög un Kreienschiet'', Verlag Michael Jung, Kiel 1983 * ''Studentenöög und Schobernack'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1985 * ''Hinne - dat Original'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1986 * ''Musst di wunnern!: Allerlei Lüüd un ehr Geschichten'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1987 * ''Von Buurn, Swien un anner Ort Lüüd'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1988, * ''Is doch wohr ... oder wat???'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1989, ISBN 3-923525-63-X * ''Ick un du un all de annern ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1990, ISBN 3-923525-71-0 * ''Ut Pütt un Pann: Vertellen von Eten un Drinken'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1991, ISBN 3-923525-78-8 * ''Wachtmeister Schütt op Spitzbovenfang'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1992, ISBN 3-923525-88-5 * ''Wachtmeister Schütt op hitte Spoor'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1993, ISBN 3-923525-95-8 * ''Wenn een op Reisen geiht ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1994, ISBN 3-929596-04-0 * ''Wachtmeister Schütt ünner Spitzboven un Ganoven'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1995, ISBN 3-929596-13-X * ''Schiet an't Geld!'', Verlag Michael Jung, Kiel 1996, ISBN 3-929596-28-8 * ''Wenn de Grogketel klötert ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 1997, ISBN 3-929596-45-8 * '' Wetten dat ...?'', Verlag Michael Jung, Kiel 1998, ISBN 3-929596-57-1 * ''Klöönsnacken un Klookschieten'', Verlag Michael Jung, Kiel 1999, ISBN 3-929596-72-5 * ''Wiehnachten... un'n beten mehr'', Verlag Michael Jung, Kiel 2000, ISBN 3-929596-85-7 * ''Allns nich so eenfach!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2001, ISBN 3-89882-000-9 * ''Ede, smiet den Trecker an!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2002, ISBN 3-89882-014-9 * ''So as dat fröher weer!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2003, ISBN 3-89882-021-1 * ''Güstern so un morgen so...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2005, ISBN 3-89882-036-X * ''Domools op´n Gootsherrnhoff: vergnööglich un opsternootsch'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-061-0 * ''Op´n Trödelmarkt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2007, ISBN 978-3-89882-076-9 * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Verlag Michael Jung, Kiel 2008, ISBN 978-3-89882-086-8 * ''Wat deit de Minsch, wenn he nix deit?'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-097-4 * ''Dat vergnöögte Krankenhuus'', Verlag Michael Jung, Kiel 2010, ISBN 978-3-89882-110-0 * ''Allerwegens snooksche Lüüd!: Minschen, de een nich vergitt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2011, ISBN 978-3-89882-118-6 * ''Von Fischerslüüd un Sprottenfang'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-127-8 * ''Eerstens koomt dat anners ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-124-7 == CD’s == * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Sprecher: Joachim Grabbe, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Wenn dat Wiehnachten ward ...'', Sprecher: [[Ludger Abeln]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]] und Udo Bielenberg, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Kieler Wiehnachtsgeschichten'', Sprecher: Udo Bielenberg, Lotte Brügmann-Eberhardt und Eckart Ehlers, Verlag Michael Jung, Kiel 2010 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenk == {{PBuB|ID=1431}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Ingenieur]] t1dswhxx1jtb3vs1fbxzp4ixmmlsx8a 0 193189 1066374 1066076 2026-05-23T17:22:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066374 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_07.JPG|duum|Wolfgang Rieck (2015)]] [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_02.JPG|duum|Wolfgang Rieck 2015 bi einen Uptridd in dei Kulturspieker [[Dörnt]]]] '''Wolfgang „Hein“ Rieck''' (* [[30. März]] [[1953]] in [[Rostock]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.buetzow-schwaan.de/kuenstler_rieck.htm|wayback=20140927035335|text=Künstler/Rieck.}} Buetzow-Schwaan.de</ref> is ein [[Düütschland|dütschen]] [[Lyrik|Lyriker]], [[Singer]] un [[Ledermaker|Ledermåker]], dei ok [[Plattdüütsche Musik|Musik up Plattdütsch]] rutbrocht het. == Läwen == Wolfgang Riek wier von 1970 an musikålsch aktiv. 1969 bet 1971 för hei as [[Vullmatros]] op [[Hannelsschipp|Hannelsschäp]] von de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |titel=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |abruf=2025-07-21 }} {{Webarchiv|url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |wayback=20230529051135 |text=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |archiv-bot=2026-05-23 17:22:24 InternetArchiveBot }}</ref> Denn studier hei [[Elektrotechnik]] an dei [[Universität Rostock]]. Hei wier Deil von dei Rostocker [[Singeklub KuBa]], wo hei [[Joachim Piatkowski]] begägent is. 1975 begünn hei an dat [[Konservatorium Rostock]], einen Vörgänger von dei [[Hoogschaul för Musik un Theater Rostock]], eine Liehr in [[Sang]] un von 1976 an in klassiche [[Gitarr]] bi Friedhelm Steltner, de hei 1985 afslåten harr. Von 1975 bet 1993 treed hei tauhop mit Joachim Piatkowski as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] up,<ref>{{Internetquelle |autor=click solutions GmbH |url=https://www.wolfgang-rieck.de/ueber_mich/piatkowski_rieck |titel=Piatkowski & Rieck |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> dat, so as dei Dramaturg vun dat [[Volkstheater Rostock]] [[Hans-Joachim Theil]] dat anrögt harr, besünners Leder up [[Plattdüütsch|Plattdütsch]] späl. Ierst wieren dat grotendeils traditschonelle Leder, man gau kemen Leder mit Text von de Rostocker Schriewersche [[Lisa Milbret]] un anner plattdüütsche Lyrik dortau. Mit ''Plattdeutsche Lieder'' un ''Utkiek'' kemen twee [[Amiga]]-Alben. 1991 keem de CD ''Old Meklenburg for Ever'' rut. Piatkowski het denn beslåten, dat hei siene Musikkarier upgäwen un lewer as Dokter arbeiden will. Rieck måk von 1992 an mit dat Musikertrio [[Liederjan]] wieder, wo hei den platz von Edzard Wagenaar. Hei bleev bet 2001 in dei Band.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.liederjan.com/historie.htm |titel=Liederjan online! |abruf=2025-07-21}}</ref> Hüd triddt Wolfgang Riek meist allein up un giwt Seminaren. Siene Konzert ümfåt hoogdütsche un plattdütsche Leder, dei hei deilwies sülwen schriwt un deilwies von anner Schriewer stammt. Hei büddt ok Kinnerprogramm an, so as ''Die Maus im Fernrohr''. Dortau singt hei ok traditschonelle Wiehnachtsleder, Interpretatschonen von [[Ernst Barlach]] un egen Texten tau dat Thema. In’n Dezember 2003 keem siene Solo-CD ''Alles muss sich wandeln'' mit 19 Gastmusiker rut. 2003 geew Rieck mit Jörg Kokott ene CD rut. Mit dei Berliner Musikersche [[Heike Kellermann]] stell vertoont Leder von [[Theodor Kramer]] vör un bröch mit eer ene CD rut. För den Verlag [[Hinstörp]] het Rieck mit an einen [[Höörbook|Hürbauk]] na eine plattütsche Novell von [[John Brinckman]] arbeidt: ''Mottche Spinkus un de Pelz'', de in dat jüüdsche Milieu von [[Güstrow]] in de Midd von dat 19. Johrhunnerd spält. 2016 keem sien Album ''Der singende Mann'' rut. För den Titel in dit Album ''Vergessne Helden'' kreeg hei den [[Liederpreis 2017]]. Rieck spält [[Gitarr]], [[Banjo]], [[Fleut]], [[Mundharmonika]], [[Mandolin]] un [[Konzertina]]. == Pries == * 1979 (mit Joachim Piatkowski) und 1983 (mit dem „Liederzirkus“) Höövdpries bi den [[DDR-Chansondaag]] in [[Frankfort an de Oder|Frankfort/Oder]] * 1985 [[Kulturpries von dei Stadt Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 1986 [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bemsen-Pries]] (mit Joachim Piatkowski) * 1988 [[Kulturpries von dei Bezirk Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 2003: [[Liederbestenliste|Lederbestenlist]] för ''Alles muss sich wandeln'' * 2017: [[Liederbestenliste|Lederpries 2017]] för ''Vergessene Helden'' * 2020: [[Johannes-Gillhoff-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Lyriker-Wolfgang-Rieck-erhaelt-Gillhoff-Preis,gillhoffpreis104.html |wayback=20200324152825 |text=''Lyriker Wolfgang Rieck erhält den Gillhoff-Preis'' |archiv-bot=2026-03-14 09:53:00 InternetArchiveBot }}, NDR-Meldung vom 23. März 2020, abgerufen am 23. März 2020</ref> == Diskografie == === Solo-CD === * ''Mottche Spinkus un de Pelz''. Kabinettstück von dei plattdütsch Dichter John Brinckman – eine Geschicht ut den jüdschen Milieu von de Stadt Güstrow (Hürbauk)[http://d-nb.info/1205103511%7CDNB-Link] * ''Peter Lurenz bi Abukir''. Alles muss sich wandeln – 16 Lieder aus eigener Feder sowie vertonte Lyrik verschiedener Dichter (2003) * ''Der singende Mann'' (2017) === CD mit Heike Kellermann === * ''Was solln wir noch beginnen'' (2006) === Kinner-CD === * ''Die Maus im Fernrohr'' – Leder un Lügenmärken von dei Seefohrt (2002) * ''Adele-Ukulele'' – oder warum mit Musik alles besser geht (2007) * ''Wir können alles werden'' (2014) === Duo Piatkowski & Rieck === * LP ''Plattdeutsche Lieder'' – traditionelle und eigene Lieder aus dem norddeutschen Sprachraum (1983) * LP ''Utkiek'' – eigene plattdeutsche Lieder in aufwändigen, kunstvollen Arrangements (1987) * CD ''Old Meklenborg for ever'' – 18 neue plattdeutsche Lieder, modern arrangiert, aus eigener Feder und von anderen Textautoren (1991) === DVD === * ''Lebens-Töne'' – ein professionell produzierter Film über den Sänger und Liedermacher Wolfgang Rieck == Literatur == * Jan Wielgohs: ''Rieck, Wolfgang''. In: ''Wer war wer in der DDR?'' 5. Ausgabe. Band 2. Ch. Links, Berlin 2010, <nowiki>ISBN 978-3-86153-561-4</nowiki>. == Weblenk == * Literatur über Wolfgang Rieck in der Landesbibliographie MV * [http://wolfgang-rieck.de/ Website von Wolfgang Rieck] * [https://web.archive.org/web/20240222153512/https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/mit_ihm_waere_ich_ueberall_hin_gegangen Musikalische Lesung] * Heike Kellermann, Wolfgang Rieck: [http://www.kramerprogramm.de/programm.html Konzert- und Literaturprogramm nach Texten von Theodor Kramer] == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1953]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Börger von de DDR]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Musiker]] [[Kategorie:Lyrik]] n2qcj7pmb2ukp71o5fy43xy3t5vosrv 0 193229 1066372 1066074 2026-05-23T17:14:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066372 wikitext text/x-wiki '''Wisconsin Pomeranian''' oder '''Wisconsin Platt''' is een [[Oostpommersch Platt|oostpommerschen]] Dialekt, den [[Pommern|pommersch]], besünners [[Hinnerpommern|hinnerpommersch]] Uutwannerers, in’n fröhen 19.&nbsp;Jaarhunnnerd in de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] mitbröchten.<ref>{{Internetquelle |url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=Blog Pommerscher Greif e.&nbsp;V. |datum=2012-02-09 |abruf=2020-02-19 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |wayback=20200721091751 |text=Die Pommernvereinigungen in den USA |archiv-bot=2026-05-23 17:14:52 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |titel=Wisconsin Platt Today |werk= |hrsg=Pommerscher Verein Central Wisconsin |datum= |abruf=2020-02-19 }} {{Webarchiv|url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |wayback=20200214134335 |text=Wisconsin Platt Today |archiv-bot=2026-05-23 17:14:52 InternetArchiveBot }}</ref> == Varietäten == De verscheden pommerschen Dialekten in Wisconsin unnerscheedt sik je na de Afkumst van de Uutwannerers.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |titel=Sound Comparisons |abruf=2020-02-19 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |wayback=20200811004605 |text=Sound Comparisons |archiv-bot=2026-05-23 17:14:52 InternetArchiveBot }}</ref> * [[Stettin]], Wisconsin<ref name="Stettin">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Stettin_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Stettin'' |abruf=2020-02-19}} [hat nur Aussprache-Angaben in IPA und keine Schreibweisen]</ref> ** middelsassisch ê > lang ''e'' [e:] (''twee'', ''Knee'', ''Eeke'') ** middelsassisch ''ô'' > lang o [oʊ~o:] (''gout'', ''Fout'', ''Koh'' , ''Stool'') ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''green'' „gröön“, ''ääve'' „över“, ''hääre'' „hören“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „söss“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs-'' ** g- in’n Anluud vöör depen Vokalen [g] (''Goare'' „Garten“; ''gout'' „gut“), vöör hogen Vokalen [j] (''Jääs'' „Gänse“) * [[Maine]], Wisconsin<ref name="Maine">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_TownofMaine_Dl |titel=Sound Comparisons...: ''Wisconsin Pomeranian: Town of Maine'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ''ê'' ''> ei (twei „zwei“, Knei „Knie“, Eik „Eiche“)'' ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''jaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' diphthongeert (''greun'' „grün“, ''euve'' „über“) oder unrund maakt (''häre'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' bewaart (''söss'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs''- (daraus ''Jaus'' „Gans“) ** anlautendes g- as [j] artikuliert (''Jaus'' „Gans“, ''Joare'' „Garten“, ''jaut'' „gut“) * Naugart, Wisconsin<ref name="Naugart">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Naugart_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Naugart'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ê > ''ei'' (''twei'' „zwei“, ''Knei'' „Knie“, ''Eik'' „Eiche“) ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''gaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''grään'' „grün“, ''äve'' „über“, ''här'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-âs-'' (''Gaas'' „Gans“) ** ''g-'' in’n Anluud vöör depen Vokalen as [g] artikuleert (''Gaas'' „Gans“, ''Goare'' „Garten“, ''gaut'' „gut“) == Spraakbispelen == Bispeelsätz (sachtens [[Marathon County]], Wisconsin):<ref name="PlattTied">{{Internetquelle |url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |titel=Platt Tied (Low German Time) |abruf=2020-02-19 }} {{Webarchiv|url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |wayback=20200214134341 |text=Platt Tied (Low German Time) |archiv-bot=2026-05-23 17:14:52 InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |Sommer iss een gaude Tied vom johr. |- |Spoad im sommer goahe wi tum fair. |- |Bald fingt dat högen wedder an. |- |Vääl lüüd warre in Juni verfriegt. |- |Miine hund het angst wenn dat buten dunnerd. |- |Frühe johr hevve wi noa kark sommer shoal hin gahn. |- |Ik hass dat unkrut vom goade ut trecken. |- |Vääl scheune blomen finge nu an tum blömen. |- |Dat fischen is an diise johr tied gaut. |} Interview (18. Juni 1968) mit ene Plattdüütsche, Hamborg, geb. 1903, Marathon County, WI:<ref>{{Internetquelle |url=https://language.mki.wisc.edu/german-american-dialect-recordings/female-speaker-born-1903-hamburg-marathon-county-wi-date-place-of-interview-june-18-1968-marathon-county-wi-interviewer-jurgen-eichhoff-nagda-record-number-eic-20/ |titel=Female speaker, born 1903, Hamburg, Marathon County, WI. Date/Place of Interview: June 18, 1968, Marathon County, WI. Interviewer: Jürgen Eichhoff NAGDA Record Number: EIC 20 |abruf=2020-02-26 |sprache=en-US}}</ref> – Jeef dat hier an’n Anfang auch Indianer? – Ja, aber weer ma wenich, sehr wenich. Mej Vatter secht, dat öfters Winters dann hadde wecke bi ehr im Busch ehr Wintercamp hatt. Un da hadd’er a Körf moakt va Elm, slippery Elm, un da hadd'er seine Körf upbrecht un hadde sich doa Äten veur [=&nbsp;vör] tuuscht, Brot odder wat weer tum Äten wäst. Awers da hadder öfters uck Hirschfleisch bräächt. Awer sehr väl Indians sin nich wäst hier, groad hier in dissen Town sind uck a poar wäst, awer ein Famielch is sogoar, ne, de Jung is denn inne Schaul jaa [=&nbsp;gahn], awer sogar der Schaulleerer, de hett Angst hatt vor dei un hatt alles daa [=&nbsp;doan] wat he no künn, damit dat se nich inne Schaul kommen schulle. == Footnoten == <references />{{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Pommern]] [[Kategorie:Wisconsin]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Dialekt]] ly3q1rehy2y3bqon131ztpkcbc1tr2f 0 193246 1066365 1066068 2026-05-23T16:40:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066365 wikitext text/x-wiki '''Walter Höher''' (* [[22. Februar]] [[1925]] in [[Schweierte]]; † [[22. August]] [[2015]] ook daar<ref name="BS">{{Internetquelle |autor=Ingo Rous |url=https://blickwinkel-schwerte.de/files/walter-hoeher-verstorben-elsebad-trauert-um-seinen-freund-und-foerderer/ |titel=Walter Höher verstorben: Elsebad trauert um seinen Freund und Förderer |werk=Blickwinkel Schwerte |datum=2015-08-24 |abruf=2017-08-25}}</ref>) was en [[Düütsche Spraak|düütsken]] [[Schoolmeester|Schoolmester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]]. == Liäwen == Naodem dat he de Volksschole in [[Iärgste]] besöcht hadde, gung he up dat Gymnasium in [[Schweierte]]. Siene Schooltied het de Twede Weltkrieg ünnerbruoken. In’n Krieg is he swaor verwunnt worrn. 1946 make he dann sien Abituur. Daornao besöchte he eerst de höger Hannelsschole un studeer dann in [[Düörpm]] Pädagogik. Later was he Schoolmester in [[Bönen]] un [[Kalthof]]. Vun 1968 an was he bet to siene Penschoon Rekter an Gemeinskopschole Iärgste. He ünnerricht Düütsk un Musik. Höher engageer sik för Plattdüütsk un was in verscheden Organisatschonen, so as de Heimaotverbund Märksk Kreis, in’n ''[[Plattdüütsk Schrieverkring]]'' in’n [[Westfäölsk Heimaotbund]] [[Mönster]] un in de [[Plattdüütske Spraokstie|''Plattdüütske Spraokstie'']] in Mönster. Daorto was he lange Jaohren Geschäftsföhrer un Plattdüütskwaort in’n Heimaotvereen Iärgste. He geew regelmaotig plattdüütske Vüördräge in Verenen un plattdüütsken Oragnisatschonen. He verfaat nich alleen plattdüütske Essays un Bidräge för de regionalen Printmedien, man auk Rundfunkbridräge un plattdüütsche Leder. Een vun sien bekannste Stücken is de Text van dat ''Südwestfalenlied'' dat he 2008 schreew.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |titel=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |abruf=2025-07-24 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |wayback=20220701180147 |text=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |archiv-bot=2026-05-23 16:40:04 InternetArchiveBot }}</ref> == Priese == * 1981: 1. Autorenpries van den Märksken Kreises för enen plattdüütsken Schölerliäsweddstried * 1984: 1. Pries bi den Lünscher Schrieverweddstried * Ehrenring van de Stadt Schweierte * [[Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland|Bundsverdeenstkrüüz]] * 1994: [[Andreas-Rottendorf-Pries]] == Wiärke == * ''Dör Bruuk un Tiet. Texte und Lieder''. LP und MC. Sülwstverlag,Iärgste1980. * ''Luster maol. Texte und Lieder''. LP. Sülwstverlag,Iärgste1984. * ''Hiärwestblaumen. En bunten Struuss för Frönne van dä plattdütsche Spraoke''. Herausgegeben vom Heimatverein Ergste,Iärgste1984. * ''Chrisdaggsklocken klingt. Plattdeutsch zur Winter- und Weihnachtszeit in Wort und Klang''. LP und MC. Linnepe Verlag, Schwerte 1988; Erweiterte Neuauflage als CD 2008. * ''Miärkische Kost, mündkesmaote''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1992. * ''Luster mol „hör mal zu“. Walter Höher singt plattdeutsche Lieder''. MC. Sülwstverlag, Schwerte-Ergste 1993. * ''Plattdeutsch hören – Hochdeutsch mitlesen. Mundarten im Märkischen Kreis und in den angrenzenden Gebieten. 50 Jahre plattdeutsche Aufnahmen''. 9 Bücher bzw. CDs. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 2008, ISBN 978-3-926890-32-0. ; tohaupe mit Horst Ludwigsen * ''Wörterbuch südwestfälischer Mundarten''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1997, ISBN 3-926890-13-4. * ''Rüüm(e)straote. Gereimtes und Ungereimtes in westfälisch-märkischem Platt''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1999. == Weblenke == {{PBuB|1743}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2015]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] fc10r7u3fe3556yko86gde8ee746roz 0 193260 1066347 1066050 2026-05-23T15:26:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066347 wikitext text/x-wiki '''Susanne Bliemel''' (* [[1968]] in [[Swerin]], [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]]) is ene [[Düütschland|dütsche]] [[Schoolmeester|Lihrersche]], [[Radio|Radiomoderåtersche]] un [[Plattdüütsch|plattdütsche]] [[Schriever|Schriewersche]]. Sei is bekannt as Moderåtersche von de [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|mäkelborg-vöpommersch]] Radioreeg ''[[Plappermoehl|De Plappermoehl]]''. == Läwen == Bliemel studie [[Germanistik]] un [[Slawistik]] in [[Güstrow]], in [[Odessa]] in de [[Ukraine]] un in [[Griepswold]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |titel=Autor: Susanne Bliemel |abruf=2025-07-25 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |wayback=20250517125630 |text=Autor: Susanne Bliemel |archiv-bot=2026-05-23 15:26:27 InternetArchiveBot }}</ref> Nå den Studium ünnerricht Bliemel an’e Schaul. Von 1998 bet 2004 wier se Studienleidersche an dat Landsinstitut för Schaul un Utbilldung von [[Mekelnborg-Vörpommern|Mäkelborg-Vörpommern]]. Dortau arbeid sei 15 Jaren as Plattdütschbeopdragte von dat Land un Beopdragte för dat Programm „Meine Heimat – Mein modernes Mecklenburg-Vorpommern“.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ |titel=Bliemel, Susanne |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.bildung-mv.de/unterricht/rahmenplaene/rahmenplaene-fuer-die-allgemein-bildenden-faecher/niederdeutsch/ |titel=Niederdeutsch |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref> Sei läwt as frieberoplich Schriewersche un Språk- un Kulturvermiddlersche in Mäkelborg.<ref name=":0" /> Von 2001 an wier Bliemel bi [[NDR 1 Radio MV]] togang un moderier dor ünner anner tauhop mit [[Thomas Lenz]] de plattdütsche Radioreeg [[Plappermoehl|''De Plappermoehl'']].<ref name=":0" /><ref>{{Internetquelle |autor=NDR.de |url=https://www.ndr.de/radiomv/sendungen/de_plappermoehl |titel=De Plappermoehl - die plattdeutsche Traditionssendung |abruf=2025-07-25 |sprache=de}}</ref> Dotau engagiert sei sik för dei plattdütsche Språkpläg’, schirwt plattdütsche Geschichten un oewersett hogdütsche Bäuker in’t Platdütsche. Se het twee Döchter.<ref name=":0" /> == Priesen == * 2020: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] von dei [[Carl-Toepfer-Stiftung]] Hamborg<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |titel=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |werk= |hrsg= |datum=2020-03-02 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200328020626/https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |archiv-datum=2020-03-28 |abruf=2020-07-13 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |wayback=20200328020626 |text=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |archiv-bot=2026-05-23 15:26:27 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021: [[Unkel-Bräsig-Pries]] <ref>{{Internetquelle |url=https://www.länderzentrum-für-niederdeutsch.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |titel=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |werk=länderzentrum-für-niederdeutsch.de |datum=2021-08-25 |abruf=2023-12-13 }} {{Webarchiv|url=https://www.xn--lnderzentrum-fr-niederdeutsch-0pc17e.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |wayback=20240229142247 |text=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |archiv-bot=2026-05-23 15:26:27 InternetArchiveBot }}</ref> * 2023: Pries von dei ''[[Stiftung Mecklenburg]]'' <ref>{{Internetquelle |url=https://stiftung-mecklenburg.de/aktuelles/infos-neues/de-pries-von-stiftung-maekelborg-geiht-an |titel=de Pries von de Stiftung Mäkelborg geiht an … |werk=stiftung-mecklenburg.de |datum=2023-12-07 |abruf=2023-12-13}}</ref> == Wark == * ''Wenn de Gott oewer nu’n Lock hett''. Plattdeutsche Geschichten, [[Hinstörp]], [[Rostock]] 2012, ISBN 978-3-356-01526-3. * Stephan Bliemel: ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Ins Niederdeutsche übertragen von Susanne Bliemel, Bilder von Peter Bauer,Hinstörp, Rostock 2013, ISBN 978-3-356-01591-1. * ''Dat wier de Nachtigall un nich de Uhl …'' Plattdeutsche Geschichten. [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02149-3. * ''Bananen vör de Sœgen … Plattdeutsche Geschichten aus Norddeutschland.''Hinstörp, Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02326-8. * ''Nieges ut Hoppenhagen.'' Bilder von Silke Herr, [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02484-5. Oewersett in’t Plattdüütsche * ''Ünnerwägens in de Hansetiet: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-248-9. * ''De Schatz von de Likedeelers: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-249-6. '''Toondräger''' * ''De Mallbüdel – de 100 besten Witze ut de Plappermœhl''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller, u.&nbsp;a. Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2007. * ''De niege Mallbüdel: miehr Witze ut „De Plappermoehl“''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller: Susanne Bliemel, [[Marianne Meier]] und [[Norbert Bosse]], Tennemann Media, [[Swerin]] 2012, ISBN 978-3-941452-24-4. * ''Rudolf Tarnow – Mötst di nich argern''. Hörbuch u.&nbsp;a. gelesen von Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2018, ISBN 978-3-941452-54-1. * ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Plattdeutsches Hörbuch für Kinder. Gelesen von Susanne Bliemel unter der Regie von Rainer Schobeß, [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02295-7. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen|List von plattdütschen Schriewerschen]] == Weblenk == {{PBuB|5031}} * Hinstörp Verlag: ''[https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ Susanne Bliemel]'' (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Journalismus]] 5dj5d8rwbwk6ruyswvdumem0unnc56o 0 193338 1066296 1066014 2026-05-23T12:10:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066296 wikitext text/x-wiki [[Bild:Otto_Garber.jpg|duum|Otto Garber, üm 1940]] '''Otto Garber''' (* [[3. Juli]] [[1880]] in [[Lassahn]]; † [[17. Oktober]] [[1949]] in [[Ratzborg]]) wier en [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. == Leven == Garber stamm ut ene Burenfamilie. Hei måk ene Lier as [[Schoolmeester|Schaulmeister]] an dat Liererseminår in [[Ratzborg]].<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1519 |titel=Autor: Otto Garber |abruf=2025-07-28 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1519 |wayback=20250215133814 |text=Autor: Otto Garber |archiv-bot=2026-05-23 12:10:37 InternetArchiveBot }}</ref> Hei arbeid denn an Schaulen in [[Kiel]], [[Reinbeek]], [[Lassahn]] un Ratzborg. In’n [[Eerste Weltkrieg|Iersten Weltkrieg]] wier hei Soldaat un is swaar verwunnt worrn. Hei wier Liddmåt in’n [[Heimatbund Hartogdom Loonborg|''Heimatbund Hartogdom Loonborg'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://ratzeburg.de/index.php?La=1&object=tx,2559.202.1&kat=&kuo=2&sub=0 |titel=Start / Ratzeburg |abruf=2025-07-28}}</ref> Hei läw in St. Georgsbarg an’n Ratzborger See. == Pries un Ihren == Garber kreeg 1939 den [[Johann-Hinrich-Fehrs-Pries]].<ref name=":0" /> In [[Mölln]] dregt de ''Otto-Garber-Weg'' sien Nåm, in Ratzborg de ''Otto-Garber-Straße.'' == Wark == * ''Up Posten: Kriegsbiller ut de Vogesen.'' Lühr & Dircks, [[Gaarn]] 1916 ([[Plattdütsche Volksböker]]; 7). * ''Stina Dreews: veer Vertelln.'' [[Quickborn-Verlag]], [[hamborg]] 1918 (Quickborn-Bücher; 20). * ''Grundwater: twölf Ämmer ut'n plattdütschen Sood''. Nordischer Heimatverlag H. H. Nölke GmbH, [[Borsholm]] 1921. * ''Smöken und andere Novellen'' Beltz, Langensalza 1923 (Aus deutschem Schrifttum und deutscher Kultur; 33) (Heimaterde; 4). * ''De Schoolmeisterbuer: een Stück Leben twüschen Book un Ploogsteert''. [[Wachholtz]], [[Niemünster]] 1924. * ''Ut de Bilad''. Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1927. * ''Een von de Ohlen''. [[Quickborn-Verlag]], [[Hamborg]] 1932. * ''Kamerad, kumm!'' Lauenburger Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1940. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewers]] == Literatur == * [[Gustav Friedrich Meyer]]: ''Otto Garber zum 60. Geburtstag''. In: ''Die Heimat. Monatsschrift für schleswig-holsteinische Heimatforschung und Volkstumspflege''. Bd. 50 (1940), Heft 7, Juli 1940, S. 97f. ([https://resolver.sub.uni-hamburg.de/kitodo/PPN846060221_0050/page/105 Digitalisat]). == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Garber, Otto]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1949]] [[Kategorie:Boren 1880]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] 7133erhiltu0wn3ybjry1jm7wafqpd1 0 193357 1066370 1066072 2026-05-23T17:03:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066370 wikitext text/x-wiki '''Wilhelm Schmidt''', Pseudonym: '''Wilhelm Schmidt-Fischerbrook''' (* [[11. März]] [[1872]] in [[Rostock]]; † [[15. Mai]] [[1941]] ok daar) wier en dütschen [[Pädagogik|Pädagog]], [[Journalist]], [[Rutgever|Rutgäwer]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. [[Bild:Wilhelm_Schmidt_(1872-1941).png|duum|Wilhelm Schmidt (1872–1941)]] == Läwen == Wilhelm Schmidt wurr 1872 as Soehn von enen Rostocker [[Schipper (Beroop)|Schipper]] buren. Nåden dat hei dei Brögerschaul besöcht harr, güng he up dei [[Präparandenanstalt]] un denn up dat Lihrerseminår in [[Niekloster]]. Von 1895 bet 1921 wier hei Schaulmeister in [[Rostock]]. V onwägen ene swore Krankheid, güng hei vör de Tied in Penschon. 1898 wier hei Mitbegrünner von den ''[[Plattdütsch Vereins för Rostock un Ümgegend|Plattdütschen Verein för Rostock un Ümgegend]]''. He dröög ut den Wark von [[Fritz Reuter|Fritz Reuters]] un [[John Brinckman]] vör,<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |titel=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |hrsg=Deutsches Rundfunkarchiv |datum= |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170620202820/http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S |archiv-datum=2017-06-20 |archiv-bot=2024-06-14 22:05:38 InternetArchiveBot |abruf=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |wayback=20170620202820 |text=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |archiv-bot=2026-05-23 17:03:24 InternetArchiveBot }}</ref> wier Sammler von plattdütschen Seggwiesen un Läuschen un woll so de plattdütsche Språk un Kultur bewohren. Hei wier en engen Fründ von den Volkskünnigen [[Richard Vosslo|Richard Voslo]]. Schmidt harr besünners Interess an John Brinckman sien Wark. 1914 gew hei ene John-Brinckman-Biographie rut. Al von 1904 an is hei tauhop mit den Illustrater Adolf Jöhnssen ene Editschoon von Brinckman sien Wark ruttaugäwen. Nå ene Idee von Schmidt, gew dei Stadt Rostock 1922 dat ierste Mål tauhop mit dei Arbeidsgemeinschop von dei Heimåtverein up den Plattdütschen Volksdag den [[John-Brinckman-Pries]] rut. De Pries würr an Dichter, Schriewer, Wätenschopper un Künstler, de sik för dat Plattdütsch insetten, utgäwen. Priesdräger wieren tau’n Bispäl [[Richard Ohnsorg]] un [[Richard Vosslo]]. 1935 kreg Schmidt sülwenst den Pries för sienen Insatt in dei plattdütsche Språkpläg’. Schmidt bruuk verscheden Schriewernåm, so as Wilhelm Fischerbrok un Hinnik Isen för siene Arbeid in Dagbläder. Een Deil von sienen Wark keem ünner den Nåm Wilhelm Schmidt-Fischerbrook oder Wilhelm Schmidt-Rostock rut. Wilhelm Schmidt blew 1941 dod. Hei liggt up den Niegen Dodenhoff in Rostock begråwen (Feld Od 60). == Wark (Utwåhl) == === As Schriewer === * ''Wat Vagel Grip vertellt. Geschichten un Dönken in Meckelbörger Platt'' (Haak, Ribnitz 1910) * ''Seemannsblot orer de Schönheit ut Tripolis'' Schwank, (Sülwstverlag, Rostock 1912) * ''John Brinckman. Leben und Werk'' (Kaufungen, Rostock 1914) * ''De leckern Füsiliere orer De Häunerkrieg in Fischkaten: En Soldatenschwank'' (Sülwstverlag, Rostock 1915) * ''Dünung. Schippermärken und Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1919) * ''Hannis Bo-i un anner Geschichten'' (Koch, Rostock 1933) * ''Ann Strand’n'' (Koch, Rostock 1936) * ''Kiek in de Sünn'' (Koch, Rostock 1940) * ''Ick will juch wat vertellen ... Plattdeutsche Märchen, Rätsel, Läuschen, Geschichten und Gedichte'' ([[Hinstörp]], Rostock 1988) * ''Uemmer manierlich! : Un anner Vertellers'' ([[Hinstörp]], Rostock 1994) * ''Schippermärken un Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], Rostock 1996) * ''Adolf Jöhnssen, ein Maler der Heimat'' (1927) * ''Vom Rostocker Pfingstmarkt'' (1931) * ''Detloff Carl Hinstörp. Leben und Wirken eines mecklenburgischen Buchhändlers'' (1931) * ''Meckelbörger Heimatarbeit binnen und buten'' (1933) === As Rutgäwer === * ''Vagel-Grip-Kalender'' (Adlers Erben, Rostock af 1760) * ''Großherzoglich Mecklenburg-Schwerinscher und Mecklenburg-Strelitzer Kalender'' im Volksmund genannt: ''Voß-un-Haas-Kalender'' ([[Hinstörp]], Rostock af 1864) * Ludwig Kreutzer: ''Zehn mecklenburgischen Volkserzählungen'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Boldt, Rostock 1904) * [[John Brinckman]]: ''Kasper Ohm un ick'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Nister, Nürnberg 1905) * John Brinckman: ''De Generalreeder'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1918) == Literatur == * Grete Grewolls: Wer war wer in Mecklenburg und Vorpommern. Das Personenlexikon. [[Hinstörp]] Verlag, Rostock 2011, <nowiki>ISBN 978-3-356-01301-6</nowiki>, S. 8894.  * ''Schmidt, Wilhelm''. In: ''Deutsches Literatur-Lexikon''. Bd. 15, Saur, Bern (u.&nbsp;a.) 1993, Sp. 426 * Wilhelm Schmidt: zu seinem 60. Geburtstag. In: Mecklenburgische Monatshefte. Band 8. [[Swerin]] 1932, S. 131–132 (Digitalisat – PDF).  == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewer]] == Weblink == {{PBuB|950|NAME=Wilhelm Schmidt}} == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1941]] [[Kategorie:Boren 1872]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Rutgever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Heimatforscher]] dlvte5t9zmo9lyg64z2e27uhseh82q3 0 193404 1066366 1066069 2026-05-23T16:40:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066366 wikitext text/x-wiki '''Walter Zelinski''' (* [[4. Oktober]] [[1948]] in Elmshoorn, † [[21. Dezember]] [[2019]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]], [[Radiomoderater]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |titel=Autor: Walter Zelinski |abruf=2025-07-31 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |wayback=20240812135505 |text=Autor: Walter Zelinski |archiv-bot=2026-05-23 16:40:37 InternetArchiveBot }}</ref> == Leven == Na siene Schoolteid maak Waler Zelinski ene Leer as Heizungsmonteur in [[Hamborg]]. Daarna studeer he un is [[Schoolmeester]] worrn. Vun 1976 an bet to siene [[Penschoon]] 2012 ünnerricht he an de Samschool [[Trappenkamp]], vundaag de ''Richard-Hallmann-School''. Hier weer he vun 1989 an Schooldirekter. Daarto het Zelinski bi [[NDR 1 Welle Nord]] arbeidt un schreev plattdüütsche [[Glosse (Journalismus)|Glossen]] över [[Sport|Sportthemen]]. 1997 begünn he dat Schrieven för de Radioreeg [[Hör mal ’n beten to|''Hör mal ’n beten to'']]. He bröch ok Böker un Höörböker mit plattdüütschen Kortgeschichten rut.<ref>Andrea May und Michael Jung (Ruutgever): ''Wiehnachten steiht vör de Döör!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, [[:de:Special:BookSources/3898820386|ISBN 3-89882-038-6]]</ref> Walter Zelinski weer verheiraadt un Vadder vun ene Dochter. == Wark == * ''Wenn de Hahn kreiht op den Mist ...: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', [[Verlag Michael Jung]], [[Kiel]] 2000, ISBN 3-929596-86-5 * ''Von Quarkbüdels un anner Lüüd: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-034-3 * [[Andrea May]] und Michael Jung (Ruutgever) ''Wiehnachten steiht vor de Döör!'', Autoren: [[Ines Barber]], [[Udo Bielenberg]], [[Anneliese Braasch]], [[Ulli Brüchmann]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]], [[Heiko Gauert]], Ubbo Gerdes, [[Günter Harte]], Kerstin Kromminga, [[Wolfgang Sieg]], Jasper Vogt, [[Falko Weerts]] und Walter Zelinski, Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-038-6 * ''Kümmt jümmers anners, as een denkt!: ‚Hör mal ’n beten to´-Geschichten‘'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-063-7 * ''Beten scheev hett Gott leev!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-105-6 == CD’s == * ''Walter Zelinski vertellt: `Hör mal'n beten to´-Geschichten'' (CD), Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-073-4 == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblink == {{PBuB|ID=1441}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Höörspeel]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Moderator]] rtwrh2krvrboua7t3oed3i74xfzzwjx 0 193559 1066332 1066037 2026-05-23T14:05:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066332 wikitext text/x-wiki '''Roel Oostra''', mit vullen Naam '''Roelof Jacobs Oostra''' (* [[29. August]] [[1921]] in [[Oosthem]], [[20. November]] [[2025]]) <ref> [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17976507/oud-directeur-roel-oostra-104-van-de-lawei-in-drachten-overleden ''Oud-directeur Roel Oostra (104) van De Lawei in Drachten overleden''] Omrop Fryslân, 20. November 2025 </ref> weer en [[Nedderlannen (Europa)|nederlandschen]] [[Schriever]] un [[Speelbaas]] van de [[Westfreesche Spraak|westfreesche]] Kabarettgrupp [[De Spinnekop|''De Spinnekop'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |titel=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |abruf=2025-08-08 }} {{Webarchiv|url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |wayback=20240116102105 |text=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |archiv-bot=2026-05-23 14:05:20 InternetArchiveBot }}</ref> He schreev ok op för dat [[Stellingwarfs kabberet|''Stellingwarfs kabberet'']] up [[Stellingwarfs]]. == Leven == Roel Oostra gung in [[Wolvege]] op School, 1962 wurr Oostra Direkter van dat Kultuurzentrum [[De Lawei|''De Lawei'']] in [[Drachten]] un weer hier 25 Jaren lang aktiv. 1971 kreeg de he [[Freesche Presspries]]. Twüschen 1996 un 2002 schreev un produzeer Oostra noch fiev Programmen up Stellingwarfs för dat ''Stellingwarfs kabberet.'' 2008 nööm dat Kultuurzentrum ''De Lawei'' de lütte Saal in dat Zentrum ''Roel Oostra-Saal''. 2021 fier he sien 100. Boortsdag.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=LC-20210828-NO01028005 |titel=Een eeuw Roel Oostra - NDC mediagroep - De Krant van Toen |abruf=2025-08-08}}</ref> == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1921]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Speelbaas]] [[Kategorie:Westfreesch]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] d77kf2vu4yn79pju4y81ryftiqkiabl 0 194907 1066359 1066061 2026-05-23T16:10:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066359 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:Transistors-white.jpg|duum|Verscheden Transisters in ünneracheedliche THT-Hüüskenformen]] Een '''Transister''' is een elektronisch [[Halvleider]]-Boelement to’n [[Elektronik|Stüren]] oder Verstarken vun meist ringen elektrischen Spannungen un Strööm. He is de wichtigste „aktive“ Deel vun elektroonsche Schalters, de to’n Bispeel in de Nachrichtentechnik, de Leistungselektronik un in [[Reekner|Computersystemen]] bruukt warrt. Besünners wichtig sünd Transisters – meist as In/Uut-Schalter – in integreerten Schaltkreisen, wat de wied verbreedt Mikroelektronik mööglich maakt. Dat Woord „Transister“ is een [[Mengelwoort|Kufferwoord]] uut dat [[Engelsche Spraak|engelsche]] {{Lang|en|'''''trans'''fer res'''istor'''''}}.<ref>[http://nobelprize.org/educational_games/physics/transistor/function/firsttransistor.html ''The First Transistor''] Information zur Herkunft des Wortes „Transistor“ auf der Website der ''The Nobel Foundation''.</ref> == Literatuur == * Ulrich Tietze, Christoph Schenk: Halbleiter-Schaltungstechnik. 12. Oplaag. Springer, Berlin 2002, <nowiki>ISBN 3-540-42849-6</nowiki>.  * Kurt Hoffmann: Systemintegration: Vom Transistor zur großintegrierten Schaltung. 2. Oplaag. Oldenbourg, 2006, <nowiki>ISBN 3-486-57894-4</nowiki>.  * Ulrich Hilleringmann: Silizium-Halbleitertechnologie: Grundlagen mikroelektronischer Integrationstechnik. 6. Oplaag. Springer Vieweg, 2014, <nowiki>ISBN 978-3-8348-1335-0</nowiki>.  * Stefan Goßner: Grundlagen der Elektronik. 11. Oplaag. Shaker, 2019, <nowiki>ISBN 978-3-8440-6784-2</nowiki>.  * Alfred Kirpal: ''Die Entwicklung der Transistorelektronik. Aspekte einer militärischen und zivilen Technik''. In: ''Technikgeschichte.'' Band 59, Heft, 1992, S. 353–369. == Weblenken == * {{Internetquelle |url=https://www.electronicsplanet.ch/bauteile/standard-transistoren.htm |titel=Liste mit Standardtransistoren |werk=electronicsplanet.ch |abruf=2014-12-07}} * {{Internetquelle |autor=Thomas Krueger |url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |titel=Der Transistor – Ein Tausendsassa |werk=dieelektronikerseite.de |datum=2009-04-20 |abruf=2009-06-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |wayback=20090306064130 |text=Der Transistor – Ein Tausendsassa |archiv-bot=2026-05-23 16:10:08 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Thomas Schaerer |url=https://www.elektronik-kompendium.de/public/schaerer/powsw1.htm |titel=Schalten und Steuern mit Transistoren |werk=elektronik-kompendium.de |datum=2008-02-13 |abruf=2009-06-22}} * {{Internetquelle |autor=Kai Janßen |url=http://www.kjanssen.de/Studium/Forschungen/Diplomarbeit/da/weTEiS/weteis.htm |titel=weTEIS – interaktives Tutorial zu Lehrveranstaltung Entwurf integrierter Schaltungen |werk=kjanssen.de |datum=1999-11-03 |abruf=2010-01-19}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Technik]] nyawkfv3u46jikfyckxxixgookoqe1p 0 195004 1066295 1066013 2026-05-23T12:01:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066295 wikitext text/x-wiki [[Datei:Omar Yaghi 413953 by Christopher Michel 1-7-2025.jpg|mini|hochkant|Omar Yaghi (2025)]] '''Omar Mwannes Yaghi''' (* [[9. Februar]] [[1965]] in [[Amman]], [[Jordanien]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]]-palästinensisch-jordaansch [[Chemiker]] un Perfesser an de [[University of California, Berkeley]]. 2025 kreeg gemeensam mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="nobelprize">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/yaghi/facts/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref><ref name="bbc2025">{{Internetquelle |autor=Georgina Rannard |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0r0l742kpjo |titel=Chemistry Nobel awarded to three scientists for their work on metal organic frameworks |werk=[[British Broadcasting Corporation|bbc.com]] |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> == Leven == Yaghi stammt ut en palästinensisch Flüchtlingsfamilie. He is in en groot Familie mit begrenztem Togang to Water un ahn Strom upwussen. Mit 15 Jahren truck he in de USA. He hett an de [[University at Albany, The State University of New York]] studeert, wo he 1984 sien [[Bachelor]] kreeg. Sien Doktertitel kreeg he 1990 an de [[University of Illinois]]. Ansluutend weer he för dree Johr <!-- 1990–1992 --> as [[National Science Foundation|NSF]]-[[Fellow]] in [[Harvard University|Harvard]]. Dornah is he an de [[Arizona State University]] gahn, bevör he 1999 an de [[University of Michigan]] as ''Robert W. Parry Collegiate Professor'' wesseln dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Nancy Imelda Schafer |url=http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |titel=U. Michigan’s Omar Yaghi on What’s In Store for MOFs |werk=sciencewatch.com |hrsg=15,6 |datum=2004-11 |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110811114326/http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |archiv-datum=2011-08-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> Vun Januar 2006 bit 2012 weer he an de [[University of California, Los Angeles]] tätig.<ref>{{Internetquelle |url=http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |titel=Omar M. Yaghi |werk=ucla.edu |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120210165059/http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |archiv-datum=2012-02-10 |abruf=2025-10-09 }} {{Webarchiv|url=http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |wayback=20120210165059 |text=Omar M. Yaghi |archiv-bot=2026-05-23 12:01:11 InternetArchiveBot }}</ref> Yaghi forscht an [[Metal Organic Framework]]s un anner Gerüsten, de [[Waterstoff]]<ref>{{Internetquelle |autor=Susanne Donner |url=http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |titel=Kleiner Tank mit großen Löchern |werk=[[Handelsblatt]] |datum=2006-09-21 |seiten=9 |format=pdf; 362&nbsp;kB |kommentar=wiedergegeben auf uni-konstanz.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070720175639/http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |archiv-datum=2007-07-20 |abruf=2025-10-09}}</ref> oder [[Kohlendioxid]]<ref>{{Internetquelle |autor=Ben Schwan |url=https://www.heise.de/news/Klimagas-Schlucker-am-Schornstein-187085.html |titel=Klimagas-Schlucker am Schornstein |werk=[[heise online]] |datum=2008-03-05 |abruf=2025-10-09}}</ref> spiekern un wenn nödig weer afgeven können. ==Ehrungen== 2007 kreeg he den [[Newcomb Cleveland Prize]] vun de [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] för de best wetenschaplich Arbeit un för butergewöhnlich Leistungen in de Wetenschap. Ebenfalls 2007 wurr he mit de [[Materials Research Society]] Medal uttekent.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mrs.org/advancing-careers/award-central/fall-awards/mrs-medal |titel=MRS Medal Recipients |werk=mrs.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> 2010 kreeg he den [[Centenary Prize vun de Royal Society of Chemistry]]. 2015 wurr he mit den [[König-Faisal-Pries]] in de Kategorie Wetenschap un 2017 mit den [[Albert Einstein World Award of Science]] un den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] uttekent. 2018 kreeg he den [[Wolf-Pries]] för Chemie, för 2019 wurr hüm de [[Gregori-Aminoff-Pries]] tospraken. Ok in dat Johr 2019 wurr Yaghi in de [[National Academy of Sciences]] wählt, 2022 in de [[American Academy of Arts and Sciences]]. 2020 kreeg ge de [[August-Wilhelm-von-Hofmann-Denkmünt]].<ref>{{Internetquelle |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/anie.202005849 |titel=GDCh Awards 2020/DBG Awards 2020: Graphical Abstract |werk=Angewandte Chemie International Edition |datum=2020-06-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> In dat glieker Johr wurr Omar Yaghi as Liddmaat vun de Sektschoon Chemie in de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] upnommen. 2023 wurr hüm de [[Wilhelm-Exner-Medaille]] verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wilhelmexner.org/medalists/omar-m-yaghi/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=Wilhelm Exner Medaillen Stiftung |sprache=de-AT |abruf=2025-10-14}}</ref> 2024 wurr he mit den [[Tang Prize]] in de Kategorie „Nahhollend Entwicklung“ uttekent<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?id=1935&cat=24 |titel=Omar M. Yaghi Receives 2024 Tang Prize in Sustainable Development for Groundbreaking Work in Innovative Materials for Carbon Capture, Energy Storage, and Water Harvesting |werk=tang-prize.org |datum=2024-06-18 |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> un ebenfalls 2024 mit den [[Balzan-Pries]] för sien Bidrääg to „Nanoporöse Materialien för Umweltanwendungen“.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.balzan.org/de/preistraeger |titel=Preisträger: 2024 |werk=balzan.org |abruf=2025-10-09}}</ref> För 2025 kreeg Yaghi den [[Von Hippel Award]] tospraken. Mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] kreeg he 2025 den [[Nobelpries för Chemie]] für die Entwicklung [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="bbc2025" /> == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Guangming Li, Hailian Li |Titel=Selective binding and removal of guests in a microporous metal–organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=378 |Nummer=6558 |Datum=1995 |Seiten=703–706 |DOI=10.1038/378703a0}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Hailian Li |Titel=T-Shaped Molecular Building Units in the Porous Structure of Ag(4,4‘-bpy)·NO₃ |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=118 |Nummer=1 |Datum=1996 |Seiten=295–296 |DOI=10.1021/ja953438l}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Synthetic Strategies, Structure Patterns, and Emerging Properties in the Chemistry of Modular Porous Solids |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=31 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=474–484 |DOI=10.1021/ar970151f}} * {{Literatur |Autor=Hailian Li et al. |Titel=Design and synthesis of an exceptionally stable and highly porous metal-organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=402 |Nummer=6759 |Datum=1999 |Seiten=276–279 |DOI=10.1038/46248}} * {{Literatur |Autor=Mohamed Eddaoudi et al. |Titel=Modular Chemistry: Secondary Building Units as a Basis for the Design of Highly Porous and Robust Metal−Organic Carboxylate Frameworks |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=34 |Nummer=4 |Datum=2001 |Seiten=319–330 |DOI=10.1021/ar000034b}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Reticular synthesis and the design of new materials |Sammelwerk=Nature |Band=423 |Nummer=6941 |Datum=2003 |Seiten=705–714 |DOI=10.1038/nature01650 |PMID=12802325}} * {{Literatur |Autor=Jesse L. C. Rowsell, Omar M. Yaghi |Titel=Metal–organic frameworks: a new class of porous materials |Sammelwerk=Microporous and Mesoporous Materials |Band=73 |Nummer=1-2 |Datum=2004 |Seiten=3–14 |DOI=10.1016/j.micromeso.2004.03.034}} * {{Literatur |Autor=Adrien P. Côté et al. |Titel=Porous, Crystalline, Covalent Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=310 |Nummer=5751 |Datum=2005 |Seiten=1166–1170 |DOI=10.1126/science.1120411 |PMID=16293756}} * {{Literatur |Autor=E.C. Spencer et al. |Titel=Determination of the hydrogen absorption sites in Zn₄O(1,4-benzenedicarboxylate) by single crystal neutron diffraction |Sammelwerk=Chemical Communications |Band= |Nummer=3 |Datum=2005 |Seiten=278–280 |DOI=10.1039/b511941c }} * {{Literatur |Autor=Baoling Huang et al. |Titel=Thermal conductivity of a metal-organic framework (MOF-5): Part II. Measurement |Sammelwerk=International Journal of Heat and Mass Transfer |Band=50 |Nummer=3-4 |Datum=2006 |Seiten=405–411 |DOI=10.1016/j.ijheatmasstransfer.2006.10.001}} * {{Literatur |Autor=Hong‐Cai Zhou, Jeffrey R. Long, Omar M. Yaghi |Titel=Introduction to Metal–Organic Frameworks |Sammelwerk=Chemical Reviews |Band=112 |Nummer=2 |Datum=2012 |Seiten=673–674 |DOI=10.1021/cr300014x }} * {{Literatur |Autor=Hiroyasu Furukawa et al. |Titel=The Chemistry and Applications of Metal-Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=341 |Nummer=6149 |Datum=2013 |Seiten= |DOI=10.1126/science.1230444}} == Weblinks == {{Commons|Omar M. Yaghi|Omar Yaghi}} * Liddmaatsindrag vun [https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/omar-yaghi/ Omar Yaghi] bi de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] * [http://yaghi.berkeley.edu/ Website vun dat Yaghi Laboratory] * {{Academictree|chemistry|59430}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1185536280|VIAF=7620155769100727880007}} {{SORTIERUNG:Yaghi, Omar}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Jordanien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1965]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] i4myakzj5jq47a0mtzxl7kmhaewv20h 0 195131 1066303 1066019 2026-05-23T12:50:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066303 wikitext text/x-wiki [[Datei:Raulfs, Philipp.jpg|mini|Philipp Raulfs, 2018]] '''Philipp Raulfs''' (* [[25. April]] [[1991]] in [[Gifhorn]])<ref name="Handbuch 2017">[[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 131</ref> is en düütsch Politiker ([[SPD]]). He is siet 2025 [[Landraat]] vun den Landkreis Gifhorn. Tovör weer he van 2017 bit 2025 Afordneter vun den [[Landdag Neddersassen]]. == Leven == An den Realschoolafsluss 2007 hett Philipp Raulfs en Utbillen to’n Mechatroniker anslooten. Nah dat Fackabitur 2012 studeer he in’n dualen Studium Konstruktschoonstechnik an de [[Hochschool Hannover]]. 2016 hett he en Maschinenbaustudium an de [[Leibniz Universität Hannover]] upnommen, dat he 2019 mit den Master of Science afslooten hett.<ref>{{Internetquelle |autor=Philipp Raulfs |url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |titel=Ausbildung und Beruf |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |wayback=20201001121150 |text=Ausbildung und Beruf |archiv-bot=2026-05-23 12:50:32 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/alle/,cms_id,341,ausschuss_id,42,abgeordneten_id,202805.html |titel=Abgeordnetenprofil von Philipp Raulfs |werk= |hrsg=Landtag Niedersachsen |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de}}</ref> == Politik == Raulfs weer van 2011 bit 2025 Liddmaat in den Raat vun de Gemeend [[Hillerse]]. Dor weer he van 2011 bit 2021 Vörsitter vun de SPD-Fraktschoon, van 2021 bit 2025 weer he ehrenamtlicher Börgermeester vun de Gemeend Hillerse. Den [[Samtgemeenderaat]] [[Samtgemeend Meinersen|Meinersen]] hörr he van 2016 bit 2023 an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sitzungsdienst-meinersen.de/bi/pa020.asp?PALFDNR=1 |titel=Samtgemeinderat Meinersen |hrsg=Internetseite Bürgerinformationssystem ALLRIS®net. |abruf=2024-10-03}}</ref> Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017]] kreeg he en Direktmandat in den [[Landdagswahlkreis Gifhorn-Süüd]]. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2022]] kunn he dat Direktmandat verteidigen. Sien Landdagsmandat hett he an*n 18. November 2025 in’t Vörfeld vun sien Amtsanträe as Landraat daalleggt. För hüm is [[Andrea Kötter]] in den Landdag nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zevener-zeitung.de/region/nach-tod-von-landrat-wechsel-in-spd-fraktion-333173.html |titel=Nach Tod von Landrat: Wechsel in SPD-Fraktion |werk=zevener-zeitung.de |datum=2025-11-18 |abruf=2025-11-18}}</ref> Nah den Dood vun den [[Landkreis Gifhorn|Gifhorner]] Landraat [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]] hett Raulfs bekanntgeven, as sien Nahfolger to kandideeren.<ref>{{Internetquelle | autor=Dirk Kühn, Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409362286/spd-abgeordneter-philipp-raulfs-will-landrat-in-gifhorn-werden.html/ |titel=SPD-Abgeordneter Philipp Raulfs will Gifhorns Landrat werden |werk=Gifhorner Rundschau |datum=27.06.2025 |sprache=de |abruf=08.07.2025}}</ref> An‘n 26. Oktober 2025 wurr he mit 53,6 Perzent vun de Stimmen to’n Landraat wählt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/braunschweig_harz_goettingen/spd-kandidat-philipp-raulfs-ist-neuer-landrat-von-gifhorn,landratswahl-100.html |titel=SPD-Kandidat Philipp Raulfs ist neuer Landrat von Gifhorn |werk=ndr.de |datum=2025-10-28 |abruf=2025-10-28}}</ref> Sien Amt hett he an’n 24. November 2025 antreeden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Amtsantritt-von-Philipp-Raulfs-Fokus-auf-Wirtschaft-Bildung-und-Sicherheit.php?object=tx,4083.6606.1 |titel=Amtsantritt von Philipp Raulfs: Fokus auf Wirtschaft, Bildung und Sicherheit |hrsg=Landkreis Gifhorn |datum=2025-11-24 |abruf=2025-11-24}}</ref> Siet 2019 is he Vörsitter vun de SPD in‘n Landkreis Gifhorn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |titel=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |wayback=20200804223928 |text=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |archiv-bot=2026-05-23 12:50:32 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblinks == {{commons}} * [https://www.philipp-raulfs.de/ Persönlich Website] * [https://www.spdnds.de/personen/philipp-raulfs/ Philipp Raulfs bi de SPD Niedersachsen] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2024-04-01}} {{SORTIERUNG:Raulfs, Philipp}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1991]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] hwz3mq4pw7nudeow58h1pnnp3lm806q 0 195223 1066348 1066051 2026-05-23T15:26:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066348 wikitext text/x-wiki [[Datei:Susumu Kitagawa cropped Susumu Kitagawa 20191212.jpg|mini|Susumu Kitagawa]] '''Susumu Kitagawa''' ([[Japaansch Schrift|japaansch]] {{lang|ja|北川 進}}, ''Kitagawa Susumu''; * [[4. Juli]] [[1951]] in [[Kyōto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref>) is en japaansch Chemiker. He gellt as internatschonal führend Experte för [[Metal Organic Framework|metall-organische Gerüste]] (MOF).<ref>[https://web.archive.org/web/20080929233813/http://www.pm.rub.de/pm2008/msg00302.htm Presseinformatschoon vun de Ruhr-Universität Bochum to en Vördrag vun Kitagawa, 29. September 2008]</ref> 2025 kreeg he gemeensam mit [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] un [[Omar Yaghi]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganische Gerüstverbindungen]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> Kitagawa wurr 1979 an de [[Universität Kyōto]] promoveert.<ref>{{Academictree |chemistry |61507|Name=Susumu Kitagawa|Datum=24. Februar 2018}}</ref> Dornah weer he Assistant Professor, af 1983 [[Lecturer]] un 1988 Associate Professor an de [[Kinki-Universität]]. 1992 wurr he Perfesser för Anorganische Chemie an de [[Tokyo Metropolitan University]] un 1998 Perfesser för Inorganische Funktschonale Chemie an de Universität Kyoto. Siet 2007 is he dor stellvertredend Direkter vun dat Institute for Integrated Cell-Material Sciences. Sien Fachrebeet is [[Komplexchemie]], speziell polymere Komplexstrukturen un MOFs, wat he as ''Chemie im Koordinations-Raum'' betekent. 1986/87 weer he Gastwetenschapler an de [[Texas A&M University]] (F. A. Cotton Laboratory) un 1996 Gastperfesser an de [[City University of New York]]. He kreeg 2008 den [[Humboldt-Forschungspries]] (un weer dormit an de [[Ruhr-Universität Baukem]]), 2009 den Chemical Society of Japan Award un 2003 den Pries vun de [[Chemical Society of Japan]] (CSJ) för Kreative Arbeit. 2010 hörr he to den [[Thomson Reuters Citation Laureates]]. 2011 kreeg he de [[Ehrenmedaille (Japan)|Medaille mit Purpurnem Band]] un wurr Liddmaat vun den Wetenschapsraat (Science Council) vun Japan. 2018 wurr he Ehrendokter vun den [[Technische Universität München]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/| titel=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie| hrsg=TU München| zugriff=2023-02-06}} {{Webarchiv|url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/ |wayback=20230206165612 |text=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie |archiv-bot=2026-05-23 15:26:36 InternetArchiveBot }}</ref> 2023 wurr Kitagawa to’n utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] wählt. == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Mitsuru Kondo |Titel=Functional Micropore Chemistry of Crystalline Metal Complex-Assembled Compounds |Sammelwerk=Bulletin of the Chemical Society of Japan |Band=71 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=1739–1753 |DOI=10.1246/bcsj.71.1739}} * {{Literatur |Autor=Ryo Kitaura et al. |Titel=Porous Coordination‐Polymer Crystals with Gated Channels Specific for Supercritical Gases |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=42 |Nummer=4 |Datum=2003 |Seiten=428–431 |DOI=10.1002/anie.200390130}} * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Ryo Kitaura, Shin‐ichiro Noro |Titel=Functional Porous Coordination Polymers |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=43 |Nummer=18 |Datum=2004 |Seiten=2334–2375 |DOI=10.1002/anie.200300610}} * {{Literatur |Autor=Kazuhiro Uemura, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=Flexible microporous coordination polymers |Sammelwerk=Journal of Solid State Chemistry |Band=178 |Nummer=8 |Datum=2005 |Seiten=2420–2429 |DOI=10.1016/j.jssc.2005.05.036}} * {{Literatur |Autor=Tapas Kumar Maji, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=A flexible interpenetrating coordination framework with a bimodal porous functionality |Sammelwerk=Nature Materials |Band=6 |Nummer=2 |Datum=2007 |Seiten=142–148 |DOI=10.1038/nmat1827}} * {{Literatur |Autor=Shinpei Hasegawa et al. |Titel=Three-Dimensional Porous Coordination Polymer Functionalized with Amide Groups Based on Tridentate Ligand: Selective Sorption and Catalysis |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=129 |Nummer=9 |Datum=2007 |Seiten=2607–2614 |DOI=10.1021/ja067374y}} * {{Literatur |Autor=Satoshi Horike, Satoru Shimomura, Susumu Kitagawa |Titel=Soft porous crystals |Sammelwerk=Nature Chemistry |Band=1 |Nummer=9 |Datum=2009 |Seiten=695–704 |DOI=10.1038/nchem.444}} == Weblinks == {{Commons}} *[https://web.archive.org/web/20250321045549/https://www.jst.go.jp/erato/kitagawa/img/CV.Susumu_Kitagawa111005.pdf Levensloop, PDF] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1247641937|LCCN=n2009002557|NDL=00846692|VIAF=21629459}} {{SORTIERUNG:Kitagawa, Susumu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] gvm6336b3ccfo37p9d69ow4srqcbr8r 0 196976 1066327 1065798 2026-05-23T13:59:04Z Flaverius 21322 /* Kontext un Spraak */ 1066327 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 rutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in dat fiktive [[Holsteen|holsteensche]] Dörp Vollsteed opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt to freen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang , dat mit den Fall vun [[Ikarus]] vergleken warrt. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land, un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoochdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tiet bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is ölven Johr oolt un schull egens al mit teihn Johr as Knecht bi enen Buern dat Arbeiden anfungen hebben: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>Vulltext ''[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen],'' S. 44.</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op Heine siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt nicht wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger ut dat Dörp weg. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. De Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Echte|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“.<ref>{{Internetquelle |autor=Friedrich Ernst Peters |url=https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 |titel=Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! : die Geschichte eines Ehrgeizigen |hrsg=Universität Potsdam |datum=2012-12-21 |seiten=50 |abruf=2026-05-18 |sprache=de |kommentar=Vulltext to’n daalladen}}</ref> As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]] an, dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun den Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt denn vun Heine swanger un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen, wegen dat sik Heine vertwievelt bedrinkt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat ok den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl fischen, den de Amtsvörsteiher pacht harr, un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t [[Blatt (Narichten)|Blatt]] steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]]. He het sik in enen herrnhulligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt un is en „Swien“ worrn, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt blot noch Hoochdüütsch un verbüddt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]], to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johr lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) deent, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un dat allen mit sienen Opstieg wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine denn de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de Vermaak an „klassische“ Bildung vörspeelt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man klook plaant un achtersinnig op Distanz un versprickt Heine opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm ehre Süster wiesen. Se wiest em dor kooltgrünnig op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat he en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un enen Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet: <blockquote>„{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“<ref>Breev vun Peters an den Fründ Otto Kröger vun’n 9. Dezember 1912, Nalaat vun Peters in de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek.</ref><br/> ''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner ensiedig bün. Ik warr nu nich mehr blots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!''</blockquote> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in der Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat Schoolfest, dat Schölerbeer heet, oder ok dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Dor kaamt ok vele Henwiesen op Seden un Brüük to: Den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, dat Fest bi de [[Dööp]] vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Ruutgeven vun Jürgen Kleen u.&nbsp;a. [[Rendsborg]], Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Rutgeven vun [[Otto Mensing]]. [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de op den Besitt vun den Buern, de [[Hoof|Hoov]], grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en [[Sotschaldemokratie|sotschaldemokraatsch]] sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]], de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un de militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de [[Syphilis|Süüf]], Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen. Bavento stellt den Roman ok dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch dor un wiest de Fiendbiller, de sik op [[Rassismus|rassenkunnige]] Ansichten grünnt. Heine lehrt man gau mit de Macht ümtogahn: <blockquote>„{{lang|de|Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.}}“ (S. 235)<br> ''Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich maakt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch wer, den en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchhalen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.''</blockquote> Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will blot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „{{lang|de|Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘}}“<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 231.</ref> (''He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Manns mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘'') Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Dit pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert. In Betog op de Spraak vun den Roman is de [[Phraseologie]] een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de ''Formelhaftigkeit des Plattdeutschen'' (1939) beschreven harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Vulltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in de wöörtliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal ’n Heek un denn mal ’n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 130.</ref> So sünd in’n Anhang vun de Uutgaav vun 2012 ok Peters siene ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' rutbrocht worrn, in de Peters siene Leevde to dat Plattdüütsche bekennt un op de Lüüd antert, de em vörholen harrn, dat sien Vördrag över de „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt de hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, de Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un lichtglöövsch weddergivt: „{{lang|de|Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: ‚Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?‘ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.}}“<ref>Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!, S. 177.</ref>(''Dor harr Heine heel koolt un grootmuulsch seggt: „ Herr Eenjöhrig-Freewilligen von Reißwitz, wüllt Ji villicht de Gewogenheit zeitigen un laten dat Grienen na?“'' ). För Heine sienen Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „{{lang|de|Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat}}.“ (''Leger ut dat Lengen wat to schapen un Dichterweh un Lengen na dat Glück; he lüggt siene krumme Welt wedder graad, maakt goot, wat de Herrgott verbraken het''.)<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', egenhännig Manuskript, 18. November 1911, Nalaat F. E. Peters in de Sleswig-Holsteensche Landsbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediale Betöög inbett. Dat Wark ist vull mit echte un utdachte Zitaten. Heel de Struktur wiest op den [[Bildungsroman]] as Genre hen un övernimmt siene typsche Kennteken, brickt se man iroonsch. In’n hochdüütschen Deel sünd besünners klassische Zitaten ut ''[[Wallenstein]]'' un ''[[Minna von Barnhelm]]'' to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De goden un legen Vörbiller, an de sik de Protagonist in siene „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is ene [[Pastiche]] vun Ünnerhollensliteratur üm 1900. Dat is de Grundlaag vun Heine siene Opstiegsdrööm, de dör triviale Literatur un sienen kindlichen [[Bovarysmus]] formt sünd. Op de Traditschoon vun den Bildungsroman wiest to’n Bispeel:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (to’n Bispeel ''[[Der grüne Heinrich]]'' un ''[[Stopfkuchen]]''); * de Bildungsetappen, de Heine dörlöppt: Striet mit dat Öllernhuus, Menters (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erootsche Beleevnissen un de Kontakt to dat politsche Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativen Bildungsroman: keen Vollennnen oder Integratschoon, man en Afbröök vun den Protagonist sien Deeg un Wassen; * Optreckerfiguren, de den Helden begeleidt un kommenteert; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in sotscholoogschen Sinn (vergliek [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat het, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), wo he ok op ''[[Der Zauberberg]]'' un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Helden siene fehlslaan Bildungsgeschicht un de sülvstverschullte Afstört vun Hööftmann Goesch mit de Bemarken „auch ein Ikarus“ (''ok en Ikarus'') quitteert. Disse Vergliek wiest nich bloots op [[Ovid]] sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sienen Roman un de swaar begriepliche Schilleree „[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]“ her, de lange Tiet [[Pieter Bruegel de Ole|Bruegel den Olen]] toschreven wurr un 1912 wedderfunnen wurr. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de sünnerlich Ümgang mit den Ikarus-Stoff. De Fall vun de mytholoogsche Figur Ikarus warrt driest as slichte Notiz, de an’n Rand von dat Schehn op de Welt mitlöppt, wiest, un de existentschelle Tragik maakt de Tokiekers, enen [[Bueree|Buer]], en [[Fischeree|Fischer]], en [[Harder (Beroop)|Harder]] un en [[Rappheen]], de enen Kehr-di-an-nix an dat Schehn hebbt, to ene Nevensak. Dat Schicksal vun den enkelte Person höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrstieden nich op. Jüstso wunnerwarkt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buern, dat de Protagonist Heine op de Snuut fullen is. Se wüllt den Paster fragen, wat dat mit Hööftmann Goesch sienen Ikarus-Vergliek op sik het. Man al gau hebbt se mehr Vermaak mit de Kindsdööp bi Eggert Reimers as mit Heine sienen Enn. Dat kann as en Sinnbild för den Krinkloop vun’t Leven un den Sieg över den Dood ankeken warrn. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leevt in Peters sienen Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) liekt düchtig op Heine Steenhagen. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un misslückten Buer lidt he ünner siene Armoot, de minnachtige Afhängigkeit vun staatliche Stütt un de Sellschop, de op em daalkiekt. Wieldes Heine sienen Frust dorto föhrt, dat he sik blind bi dat preußsche Militär ünnerornt un bi em grote Opstiegsfantasien ranwasst, slütt sik Franz Wende, de jüsto unriep as Heine Steenhagen is, eerst den [[Nazi-Düütschland|Natschonalsotschalisten]] un later de [[Landvolkbewegung (Sleswig-Holsteen)|Landvolkbewegung]] in Sleswig-Holsteen an. Nadem dat ene Gefängnisstraaf en annern Minschen ut em maakt het, wennt he sik vun den Bewegung af un finnt wedder to dat eenfache Leven as Buer torüch. In’n Middelpunkt vun den stark politschen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Fraag na de Oorsaken vun Extremismus un radikal Denken. De Schoolleidersche vun Pahlen faat de zentrale Uutsaag vun de Vertellen so tohoop: <Blockquote>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.“<br/>''Franz siene Wenn is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist rinlaat, wo he – as ik liekers glööv – siene Gaven för de Sellschop bruken schall, wenn wi em man afwiest, denn warrt he mol Bomben smieten. Dor will ik mit seggen, dat wi em nich extreme Parteien in de Arms drieven dörvt. Ik pleeg bitieden to seggen: Wi hebbt kenen Anstoot, so’ne Parteien mit verfienert Intelligenz to belevern.''</blockquote> ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', is stedenwies ene Variant vun ''Heine Steenhagen'', die för de Tied vun de [[Weimarer Republik]] topasst wurr un verschedene Motiven un Szenen ut den fröhen Bildungsroman opnimmt un dorto ok autobiograafsche Elementen verarbeidt. Dat Wark höllt Peters siene klore Sicht in de Tied, blots en lütten Stoot ehr dat Hitler de Macht övernahmen harr, op de Anhangers vun radikale politsche Strööm an de rechte as ok linke Kante vun’t politsche Spektrum fast. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [<nowiki/>[[Sleswig]]] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F. E. Peters vun de Sleswig-Holsteensche Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen.'' In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] [de eenzige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, keen Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Vulltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut den Nalaat vun den Arven un Typoskript ut den Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Vulltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F. E.Peters]. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' [[Sleswig]], 1927. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] fm9nne3ucqyy2xf5msfbd711ifkzsms 1066409 1066327 2026-05-24T09:17:47Z Flaverius 21322 + bild 1066409 wikitext text/x-wiki [[Bild:Landschaft mit Sturz des Ikarus Pieter Breughel d Ä.jpg|alternativtext=Schilleree mit Landschop, See, Schipp, Buer, Fischer, Rapphohn un lütt links unner Ikarus, de daalfullen is un versuupt|duum|''[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]'' ([[Pieter Bruegel de Ole|Pieter Bruegel den Olen]] toschreven, üm 1555–68). Links unner de daalfullen Ikarus. De Uutgaav vun den Roman, de 2012 rutkeem, bruukt enen Uutsnid vun den Schilleree as Titelbild]] '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 rutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in dat fiktive [[Holsteen|holsteensche]] Dörp Vollsteed opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt to freen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang , dat mit den Fall vun [[Ikarus]] vergleken warrt. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land, un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoochdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tiet bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is ölven Johr oolt un schull egens al mit teihn Johr as Knecht bi enen Buern dat Arbeiden anfungen hebben: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>Vulltext ''[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen],'' S. 44.</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op Heine siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt nicht wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger ut dat Dörp weg. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. De Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Echte|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“.<ref>{{Internetquelle |autor=Friedrich Ernst Peters |url=https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 |titel=Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! : die Geschichte eines Ehrgeizigen |hrsg=Universität Potsdam |datum=2012-12-21 |seiten=50 |abruf=2026-05-18 |sprache=de |kommentar=Vulltext to’n daalladen}}</ref> As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]] an, dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun den Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt denn vun Heine swanger un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen, wegen dat sik Heine vertwievelt bedrinkt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat ok den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl fischen, den de Amtsvörsteiher pacht harr, un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t [[Blatt (Narichten)|Blatt]] steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]]. He het sik in enen herrnhulligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt un is en „Swien“ worrn, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt blot noch Hoochdüütsch un verbüddt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]], to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johr lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) deent, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un dat allen mit sienen Opstieg wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine denn de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de Vermaak an „klassische“ Bildung vörspeelt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man klook plaant un achtersinnig op Distanz un versprickt Heine opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm ehre Süster wiesen. Se wiest em dor kooltgrünnig op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat he en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un enen Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet: <blockquote>„{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“<ref>Breev vun Peters an den Fründ Otto Kröger vun’n 9. Dezember 1912, Nalaat vun Peters in de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek.</ref><br/> ''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner ensiedig bün. Ik warr nu nich mehr blots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!''</blockquote> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in der Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat Schoolfest, dat Schölerbeer heet, oder ok dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Dor kaamt ok vele Henwiesen op Seden un Brüük to: Den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, dat Fest bi de [[Dööp]] vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Ruutgeven vun Jürgen Kleen u.&nbsp;a. [[Rendsborg]], Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Rutgeven vun [[Otto Mensing]]. [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de op den Besitt vun den Buern, de [[Hoof|Hoov]], grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en [[Sotschaldemokratie|sotschaldemokraatsch]] sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]], de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un de militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de [[Syphilis|Süüf]], Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen. Bavento stellt den Roman ok dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch dor un wiest de Fiendbiller, de sik op [[Rassismus|rassenkunnige]] Ansichten grünnt. Heine lehrt man gau mit de Macht ümtogahn: <blockquote>„{{lang|de|Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.}}“ (S. 235)<br> ''Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich maakt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch wer, den en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchhalen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.''</blockquote> Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will blot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „{{lang|de|Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘}}“<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 231.</ref> (''He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Manns mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘'') Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Dit pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert. In Betog op de Spraak vun den Roman is de [[Phraseologie]] een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de ''Formelhaftigkeit des Plattdeutschen'' (1939) beschreven harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Vulltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in de wöörtliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal ’n Heek un denn mal ’n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 130.</ref> So sünd in’n Anhang vun de Uutgaav vun 2012 ok Peters siene ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' rutbrocht worrn, in de Peters siene Leevde to dat Plattdüütsche bekennt un op de Lüüd antert, de em vörholen harrn, dat sien Vördrag över de „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt de hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, de Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un lichtglöövsch weddergivt: „{{lang|de|Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: ‚Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?‘ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.}}“<ref>Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!, S. 177.</ref>(''Dor harr Heine heel koolt un grootmuulsch seggt: „ Herr Eenjöhrig-Freewilligen von Reißwitz, wüllt Ji villicht de Gewogenheit zeitigen un laten dat Grienen na?“'' ). För Heine sienen Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „{{lang|de|Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat}}.“ (''Leger ut dat Lengen wat to schapen un Dichterweh un Lengen na dat Glück; he lüggt siene krumme Welt wedder graad, maakt goot, wat de Herrgott verbraken het''.)<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', egenhännig Manuskript, 18. November 1911, Nalaat F. E. Peters in de Sleswig-Holsteensche Landsbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediale Betöög inbett. Dat Wark ist vull mit echte un utdachte Zitaten. Heel de Struktur wiest op den [[Bildungsroman]] as Genre hen un övernimmt siene typsche Kennteken, brickt se man iroonsch. In’n hochdüütschen Deel sünd besünners klassische Zitaten ut ''[[Wallenstein]]'' un ''[[Minna von Barnhelm]]'' to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De goden un legen Vörbiller, an de sik de Protagonist in siene „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is ene [[Pastiche]] vun Ünnerhollensliteratur üm 1900. Dat is de Grundlaag vun Heine siene Opstiegsdrööm, de dör triviale Literatur un sienen kindlichen [[Bovarysmus]] formt sünd. Op de Traditschoon vun den Bildungsroman wiest to’n Bispeel:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (to’n Bispeel ''[[Der grüne Heinrich]]'' un ''[[Stopfkuchen]]''); * de Bildungsetappen, de Heine dörlöppt: Striet mit dat Öllernhuus, Menters (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erootsche Beleevnissen un de Kontakt to dat politsche Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativen Bildungsroman: keen Vollennnen oder Integratschoon, man en Afbröök vun den Protagonist sien Deeg un Wassen; * Optreckerfiguren, de den Helden begeleidt un kommenteert; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in sotscholoogschen Sinn (vergliek [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat het, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), wo he ok op ''[[Der Zauberberg]]'' un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Helden siene fehlslaan Bildungsgeschicht un de sülvstverschullte Afstört vun Hööftmann Goesch mit de Bemarken „auch ein Ikarus“ (''ok en Ikarus'') quitteert. Disse Vergliek wiest nich bloots op [[Ovid]] sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sienen Roman un de swaar begriepliche Schilleree „[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]“ her, de lange Tiet [[Pieter Bruegel de Ole|Bruegel den Olen]] toschreven wurr un 1912 wedderfunnen wurr. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de sünnerlich Ümgang mit den Ikarus-Stoff. De Fall vun de mytholoogsche Figur Ikarus warrt driest as slichte Notiz, de an’n Rand von dat Schehn op de Welt mitlöppt, wiest, un de existentschelle Tragik maakt de Tokiekers, enen [[Bueree|Buer]], en [[Fischeree|Fischer]], en [[Harder (Beroop)|Harder]] un en [[Rappheen]], de enen Kehr-di-an-nix an dat Schehn hebbt, to ene Nevensak. Dat Schicksal vun den enkelte Person höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrstieden nich op. Jüstso wunnerwarkt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buern, dat de Protagonist Heine op de Snuut fullen is. Se wüllt den Paster fragen, wat dat mit Hööftmann Goesch sienen Ikarus-Vergliek op sik het. Man al gau hebbt se mehr Vermaak mit de Kindsdööp bi Eggert Reimers as mit Heine sienen Enn. Dat kann as en Sinnbild för den Krinkloop vun’t Leven un den Sieg över den Dood ankeken warrn. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leevt in Peters sienen Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) liekt düchtig op Heine Steenhagen. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un misslückten Buer lidt he ünner siene Armoot, de minnachtige Afhängigkeit vun staatliche Stütt un de Sellschop, de op em daalkiekt. Wieldes Heine sienen Frust dorto föhrt, dat he sik blind bi dat preußsche Militär ünnerornt un bi em grote Opstiegsfantasien ranwasst, slütt sik Franz Wende, de jüsto unriep as Heine Steenhagen is, eerst den [[Nazi-Düütschland|Natschonalsotschalisten]] un later de [[Landvolkbewegung (Sleswig-Holsteen)|Landvolkbewegung]] in Sleswig-Holsteen an. Nadem dat ene Gefängnisstraaf en annern Minschen ut em maakt het, wennt he sik vun den Bewegung af un finnt wedder to dat eenfache Leven as Buer torüch. In’n Middelpunkt vun den stark politschen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Fraag na de Oorsaken vun Extremismus un radikal Denken. De Schoolleidersche vun Pahlen faat de zentrale Uutsaag vun de Vertellen so tohoop: <Blockquote>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.“<br/>''Franz siene Wenn is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist rinlaat, wo he – as ik liekers glööv – siene Gaven för de Sellschop bruken schall, wenn wi em man afwiest, denn warrt he mol Bomben smieten. Dor will ik mit seggen, dat wi em nich extreme Parteien in de Arms drieven dörvt. Ik pleeg bitieden to seggen: Wi hebbt kenen Anstoot, so’ne Parteien mit verfienert Intelligenz to belevern.''</blockquote> ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', is stedenwies ene Variant vun ''Heine Steenhagen'', die för de Tied vun de [[Weimarer Republik]] topasst wurr un verschedene Motiven un Szenen ut den fröhen Bildungsroman opnimmt un dorto ok autobiograafsche Elementen verarbeidt. Dat Wark höllt Peters siene klore Sicht in de Tied, blots en lütten Stoot ehr dat Hitler de Macht övernahmen harr, op de Anhangers vun radikale politsche Strööm an de rechte as ok linke Kante vun’t politsche Spektrum fast. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [<nowiki/>[[Sleswig]]] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F. E. Peters vun de Sleswig-Holsteensche Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen.'' In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] [de eenzige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, keen Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Vulltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut den Nalaat vun den Arven un Typoskript ut den Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Vulltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F. E.Peters]. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' [[Sleswig]], 1927. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] lnka5zasbhivgu7oyb8eyi8511kegvy 0 197147 1066336 1066041 2026-05-23T14:19:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066336 wikitext text/x-wiki [[Datei:Sarah Vaughan - William P. Gottlieb - No. 1.jpg|mini|Sarah Vaughan (1946) (Foto: [[William P. Gottlieb]])]] '''Sarah Lois Vaughan''' (* [[27. März]] [[1924]] in [[Newark (New Jersey)|Newark]], [[New Jersey]]; † [[3. April]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Gesang|Singerin]] un Pianistin. Se gellt neben [[Billie Holiday]] un [[Ella Fitzgerald]] as en vun de bedüüdenst Vokalistinnen vun den Jazz.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – „Niemals so populär wie Billie Holiday oder Ella Fitzgerald, und –&nbsp;einige würden sagen&nbsp;– besser als jede von beiden“</ref> == Leven == [[Datei:Newark-broad-street.jpg|mini|Broad Street in de Binnenstadt vun [[Newark (New Jersey)|Newark]]]] === Kindheit un Jöögd === Sarah Vaughan hör Vader, Asbury „Jake“ Vaughan, weer Timmermann un en Amateurgitarrist. Hör Moder Ada weer Wäscherin un hett in’n Karkenchor sungen. Jake un Ada Vaughan weern wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] vun [[Virginia]] nah Newark trucken. Sarah weer hör eenzig Kind. De Vaughans hemm in de Brunswick Street leevt, wo Sarah hör fröh Kindheit verbroch. Jake Vaughan weer deep religiös un die Familie in de ''New Mount Zion Baptist Church'' aktiv, de sück in de ''186 Thomas Street'' befunn. Sarah harr all mit söben Johren Klaveerstünnen, sung in’n Karkenchor un speel af un to bi Proben Klaveer un Örgel.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218">S. 1218</ref> Vaughan hett sück fröh för de populäre Musik up Schallplatten un in’n Radio interessert. In den 1930er Johren harr Newark en lebendig Livemusik-Szene un Vaughan hett regelmatig lokale un tourende Bands, de in de Stadt uptreeden sünd, to sehn kreegen. Ofschons dat wegen hör Öller illegal weer, fung se an in den Nachtclubs vun Newark as Pianistin un gelegentlich ok as Singerin uptotreeden, as in den ''Piccadilly Club'' un an den Newarker Flooghaben bi de [[United Service Organizations|USO]]. [[Datei:Apollo Theater Harlem NYC 2005.jpg|mini|Apollo Theater in [[Harlem]]]] Vaughan hett in Newark tonächst de ''East Side High School'' besöcht, later is se to de ''Newark Arts High School'' wesselt, de 1931 as de eerste Kunst-High School vun de USA apen maken dee.<ref>[https://www.nps.k12.nj.us/ART/our-school/our-history/ ''Our History.''] The Newark Public Schools Website</ref> Hör nächtliche Upträen hemm aber sluutend dorto führt, dat se ut de Highschool herutfloog. In disse Zeit hemm Sarah Vaughan un hör Früenden New York besöcht, um dor de Bigbands in [[Harlem]] to hören, de in’n [[Savoy Ballroom]] un dat [[Apollo Theater]] spelen deen. De Biographin [[Leslie Gourse]] vertellt de komplexe Geschichte vun hör Opdecken: Vaughan keem immer mit hör Früendin Doris Robinson nah New York City. An en Dag in’n Harvst 1942, as Sarah jüst 18 Johr olt weer, hett se hör Früendin raaden bi en nachts stattfinnen Amateurwettbewarf in‘n ''Apollo'' deeltonehmen; se hett Doris an dat Klaveer begleit, de dorbi den tweeten Platz belegg. Later hett Sarah sück entscheed, sülvst as Singerin uptotreeden. Vaughan sung den Standard ''[[Body and Soul (Leed)|Body and Soul]]'' un wunn. De Gewinn weer, as Vaughan late [[Marian McPartland]] vertellt hett, 10 $ un dat Toseggen för en een Week düern Engagement in‘n ''Apollo.'' In dat Fröhjohr 1943 is Sarah Vaughan sluutend eerstmalig in dat ''Apollo'' uptreeden, wo se för [[Ella Fitzgerald]] inspringen dee. Wiels disse Week seet ok de Singer [[Billy Eckstine]] in dat Publikum, de to disse Tiet bi [[Earl Hines]] weer; he wurr up hör Talent upmarksom un hett hör Hines empfahlen. De hett later dormit angeven, dat he Sarah Vaughan opdeckt harr un hett hör den Job as Pianistin in sien Band anboden. An‘n 4. April 1943 hett he sluutend sien Bandsingerin dör Sarah Vaughan ersett. === Mit Earl Hines un Billy Eckstine (1943–1944) === Sarah Vaughan tour nah hör ''Apollo''-Verdrag Enn‘n 1943 un Anfang 1944 mit de [[Earl Hines]] [[Big Band]]. Vaughan weer as Pianistin instellt, aber nahdem [[Cliff Smalls]] as Basuunist un Pianist in de Band keem, weer Sarah de Sängerin vun de [[Earl Hines and His Orchestra|Hines-Band]]. De gellt hüüd as en Aart Grünnenszentrum vun den [[Bebop]], weil in de Band dormals naamhaft Musiker vun den Bebop as de Trompeter [[Dizzy Gillespie]] un de Saxophonist [[Charlie Parker]] as ok de Basuunist [[Bennie Green]] speelt hemm.<ref group="Polillo">S. 345</ref> Gillespie weer ok Arrangeur für disse Band; en allgemeen Streik ([[Recording ban]]) hett dat aber verhinnert, dat Plattenupnahmen vun disse Formatschoon entstahn sünd. Eckstine hett Enn’n 1943 de Hines-Band verlaaten un hett [[Billy Eckstine and His Orchestra|sien eegen Bigband]] apen maakt mit Gillespie, de Hines verlaaten dee, um musikalisch Leiter vun de nee Band to wurrn. Charlie Parker keem ebenfalls dorto, un de Eckstine-Band weer in de nächst Johren en Sammelbecken vun jung Jazz-Talenten: [[Miles Davis]], [[Kenny Dorham]], [[Art Blakey]], [[Lucky Thompson]], [[Gene Ammons]] un [[Dexter Gordon]] hemm dor speelt. Vaughan is 1944 in Eckstine sien neegrünnd Band intreeden; dat geev hör Gelegenheit, hör eegen Stil wiedertoentwickeln. Mit de Band vun Eckstine entstunnen denn eerste Schallplatten-Upnahmen; bi en Session an‘n 5. Dezember 1944 entstunn de Song ''I’ll Wait and Pray'' för dat ''Deluxe''-Label. Dör disse Schallplaat wurr ok de Kritiker un Produzent [[Leonard Feather]] up hör upmarksom un hett hör fraagt, of se veer Schallplattensieden ünner eegen Naam mit hüm upnehmen wull, de denn up dat Label [[Continental Records|Continental]] herutkeemen; begleit wurr se dorbi vun en Septett mit ünner annern Dizzy Gillespie un [[Georgie Auld]]. Angevlich hett hör de dormalige Bandpianist [[John Malachi]] den Ökelnaam „Sassy“ geven. Enn’n 1944 hett Vaughan offiziell de Eckstine-Band verlaaten, um en Solokarriere antofangen, bleev hüm aber wiederhen verbunnen un hett mit hüm later ok Platten upnahmen. === Fröhe Solokarriere (1945–1948) === [[Datei:Sarah Vaughan, Cafe Society 1946 (Gottlieb 08831).jpg|mini|Sarah Vaughan im [[Café Society]] (1946)<br />(Foto: William&nbsp;P. Gottlieb)]] Sarah Vaughan fung hör Solokarriere as freeschaffend Singerin 1945 in den New Yorker [[Jazzclubs vun de 52nd Street]] as den ''Three Deuces,'' den ''Famous Door,'' den ''Downbeat'' un den ''Onyx Club'' an. Vaughanis ok in’n ''Braddock Grill'' uptreeden, nich wiet vun dat Apollo Theater in Harlem liggend. An’n 11. Mai 1945, nehm Vaughan ''[[Lover Man]]'' för dat lütt ''Guild'' Label up, begleit vun en Quintett mit Gillespie un Parker, buterdem weern dorbi de Pianist [[Al Haig]], Bassist [[Curly Russell]] un [[Sid Catlett]] an dat Slagtüüch. Kört dornah gung se weer mit Gillespie/Parker in‘t Studio un hett dree wiedere Titel upnommen.<ref group="Polillo">S. 506</ref> Nah en kört Gastspeel in de Band vun [[John Kirby]] un en Upnahm mit den Geiger [[Stuff Smith]], bi dat de Song ''Time and Again'' in’n Oktober entstunn, wurr hör en Plattenverdrag vun dat ''[[Musicraft Records|Musicraft]]''-Label anboden. Bit disse Verdrag 1946 wirksam wurr, nehm se Platten för de Label ''Crown'' un ''Gotham'' up un is regelmatig in den Club [[Café Society]] Downtown uptreeden, en Club an‘n Sheridan Square, in den dat kien Rassenschranken geev. [[Datei:Sarahvaughanicoverthewaterfront.jpg|mini|links|„I Cover the Waterfront“: [[Schellackplatte]] bi Musicraft]] Wiels hör Engagement in dat ''Cafe Society'' hett Vaughan den Trompeter [[George Treadwell]] kennenlehrt. Der wurr sluutend hör Manager, musikalischer Leiter bi tallriek Upnahmesessions un kümmer sück um hör Uptreeden, insluutend hör Garderobe, hör Frisur un ok um de Reguleeren vun hör Gebitt. Völ vun hör 1946 för ''Musicraft'' upnommen Titel wurrn vun dat Publikum un Kritik gliekermaten positiv upnommen; dat weern ''[[If You Could See Me Now]]'' (den [[Tadd Dameron]] schreeven un arrangeert harr), ''Don’t Blame Me,'' ''I’ve Got a Crush on You,'' ''Everything I Have is Yours'' un weer ''Body and Soul.'' Vaughan un Treadwell hemm an’n 16. September 1946 sluutend heiraadt. Vaughan hör kommerziell Spood ''Musicraft'' hett sück 1947 an 1948 fortsett; hör Interpretatschoon vun ''Tenderly'' wurr Enn’n 1947 en unverwacht Hit (#27). Noch spoodrieker weer de an’n 27. Dezember 1947 upnommen [[Jule Styne|Jule-Styne]]-Song ''It’s Magic'' ut den [[Doris Day|Doris-Day]]-Film ''[[Romance on the High Seas]]''; de harr Anfang 1948 in den Pop-Charts grooten Spood un stunn elf Week in den Charts. En anner Hit vun disse Tiet weer ''[[Nature Boy]]'' (entstahn 8. April 1948). De Song ''Nature Boy,'' eerstmals vun [[Nat King Cole]] upnommen, gull as de eerste „Crossover“-Titel, de vun en swaarten Künstler upnommen un bit dat witt Publikum spoodriek wurr. Kört nahdem Ella Fitzgerald mit den Song herutkommen weer, hemm den ok [[Frank Sinatra]] för ''[[Capitol Records|Capitol]],'' Sarah Vaughan as ok [[Dick Haymes]] för [[Decca Records|Decca]] upnommen. === Columbia-Johren (1948–1953) === Nah den Bankrott vun de Firma ''Musicraft'' kreeg se de Gelegenheit, bi dat groot Label ''[[Columbia Records]]'' en Verdrag aftosluuten; in’n Sömmer 1949 harr se dor mit ''Black Coffee'' en Charterfolg. Wiels hör Johren bi ''Columbia'' bit 1953 nehm Vaughan tallriek kommerzielle Pop-Balladen up, as ''That Lucky Old Sun,'' ''Make Believe (You Are Glad When You’re Sorry),'' ''I’m Crazy to Love You,'' ''Our Very Own,'' ''I Love the Guy,'' ''Thinking of You'' (mit dem Pianisten [[Bud Powell]]), ''I Cried for You,'' ''These Things I Offer You,'' ''Vanity,'' ''I Ran All the Way Home,'' ''Saint or Sinner,'' ''My Tormented Heart,'' ''Time'' un völ annern. Bi de Jazz-Kritikern kreeg se liekers groot Anerkennung; so wunn se 1947 den ''[[Esquire]] Magazine’s New Star Award,'' buterdem den as best Vokalistin vun dat ''[[Down Beat]]'' Magazin regelmatig van 1947 bit 1952; ebenso vun dat ''Metronome'' Magazin van 1948 bit 1953. Eenige Kritiker funnen aber hör Gesangsstil nich goot un hemm den as „over-stylized“ betekent. Liekers weer de Tenor vun de Jazzkritik insgesamt wietgahnd positiv. Hör Spood bi Kritik un bi dat Publikum weer Anlaat vun tallriek boshaft Bemerkungen vun hör „Rivalin“ [[Billie Holiday]], de in disse Tiet um hör Ansehn as „beste Jazzsingerin“ bang ween muss. Mit dissen Erfolg verbunnen weer de Gelegenheit to Tallriek Upträen un Upnahmemögelkeiten. In’n Sömmer 1949 is Vaughan eerstmals mit en Sinfonieorchester uptreeden; dat weer en Benefiz-Veranstaltung för dat [[Philadelphia Orchestra]] ünner dat Motto „100 Men and a Girl“. In disse Tiet wurr se vun de ok as „The Divine One“ nöömt, en Tosatz, de hör dör hier wiedere Loopbahn begleiten sull. 1951 is se eerstmals in Europa up Tour gahn. [[Datei:Miles Davis by Palumbo.jpg|mini|[[Miles Davis]] Midden vun de 1950er Johren]] De Erfolgsdruck un persönliche Konflikte hemm to Spannungen tüschen Treadwell un Sarah Vaughan führt. Treadwell hett en Road-Manager instellt, de sück um de Tourneen vun de Singerin kümmern dee, un hett sülvst en Managementbüro in [[Manhattan]] apen maakt, um mit wiedere Künstlern ahn Sarah Vaughan to arbeiten. Vaughan hör Verhältnis to ''Columbia Records'' wurr liekers hör Spood tonehmend unbefreedigend för de Singerin, wiel se hör Ansicht nah to völ kommerzielles Songmaterial kreeg. En Utnahme bleev de Session 1950, bi de se dör Musiker as [[Miles Davis]], [[Tony Scott]], [[Benny Green]] un [[Budd Johnson]] begleit wurr. De Upnahmen as ''[[East of the Sun (and West of the Moon)]]'' oder ''[[Ain’t Misbehavin’ (Jazzstandard)|Ain’t Misbehavin’]]'' tellen to de besten vun hör Karriere,<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219">S. 1219</ref> bleeven aber atypische Utnahmen in hör ''Columbia''-Ära. === Mercury-Johren (1954–1959) === 1953 hett Treadwell en Plattenverdrag bi [[Mercury Records]] uthannelt. Se sull fortan kommerzielles Songmaterial för dat Hööftlabel ''Mercury'' un mehr jazz-orienteert Songs up de sien Sublabel [[EmArcy Records|EmArcy]] herutbringen. Vaughan hett fortan mit den Produzenten [[Bob Shad]] tosommenarbeit; hör Kooperatschoon weer sowohl en finanziell as ok künstlerisch Erfolg. Hör eerste ''Mercury''-Session funn in’n Februar 1954 statt, hör letzt 1959. Nah en kört Tosommenarbeit mit [[Roulette Records]] (1960 bit 1963), kehr se van 1964 bit 1967 to ''Mercury'' torüch. [[Datei:Countbasie.jpg|mini|links|[[Count Basie]] (links) 1975<!—wiels en Konzert in Köln !-->]] In’n Sömmer 1954 is se up dat [[Newport Jazz Festival]] uptreeden. Vaughan hör groot Erfolg bi ''Mercury'' fung mit den Hit ''Make Yourself Comfortable'' an, den se in’n Harvst 1954 upnehm; wiedere Erfolge weern ''How Important Can It Be'' (mit [[Count Basie]]), ''Whatever Lola Wants,'' ''The Banana Boat Song,'' ''You Ought to Have A Wife'' un ''[[Misty]]'' vun [[Erroll Garner]]. In’n Harvst 1954 is se in de [[Carnegie Hall]] mit dat [[Count Basie Orchestra]] uptreede; mit dorbi weern dorneben [[Billie Holiday]], [[Charlie Parker]], [[Lester Young]] un da [[Modern Jazz Quartet]].<ref group="Polillo">S. 498</ref> Vun völ Jazzkritikern as Hööchtpunkt vun hör künstlerisch Loopbahn wurrd hör Album ''Sarah Vaughan (with Clifford Brown)'' ansehn, dat in’n Dezember 1954 upnommen wurr. Dorup is ok de Titel ''[[Lullaby of Birdland]]'' mit en vun hör seltenen [[Scat]]-Inlagen.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – Dat Album wurrd mit de Hööchstnoot samt toätzlich „Kroon“ versehn</ref> Dornah gung se weer up en spoodriek Europatournee un den folg en Tournee dör de USA in en Konzertprogramm mit Count Basie, [[George Shearing]], Erroll Garner un [[Jimmy Rushing]]. 1955 harr se up dat ''New York Jazz Festival'' up [[Randalls Island]] en Upträe. In de tweet Hälft vun de 1950er Johren nehm Sarah Vaughan in Begleitung vun völ naamhaft Jazzmusiker Platten up, etwa 1957 mit Billy Eckstine weer en Reeg vun Duetten, dorünner den Hit ''Passing Strangers.'' Se gung up Tourneen mit en Trio, in dat neben Pianist [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]] [[Roy Haynes]] un [[Jimmy Cobb]] spelen deen,<ref>[[Ian Carr]], [[Digby Fairweather]], [[Brian Priestley]]: ''Rough Guide Jazz. Der ultimative Führer zum Jazz. 1800 Bands und Künstler von den Anfängen bis heute.'' 2., erweiterte und aktualisierte Auflage. Metzler, Stuttgart/Weimar 2004, ISBN 3-476-01892-X, S. 661.</ref> denn in en Tio mit [[Ronnell Bright]].<ref>Bright nah hett se gern de Schoh vun hör Mitmusiker vör de Upträen verstaken, so dat de ok mal in Socken upträen mussen. Vgl. [http://www.jazzwax.com/2008/04/index.html Bright-Interview durch Marc Myers (2008)]</ref> As en vun de an’n Besten gelungen Bispelen vun hör Live-Upträen gellt hör Album ''At Mr. Kelly’s'' van 1957 mit [[Richard Davis (Jazzmusiker)|Richard Davis]] un Roy Haynes.<ref group="Cook/Morton">S. 1493</ref> Hör kommerzieller Erfolg reck 1959 sien Hööchtpunkt mit den Song ''Broken Hearted Melody,'' de mehr as een Million Dollar einspelen dee un för den se hör eerst [[Goldene Schallplaat]] kreeg.<ref>Vgl. {{Webarchiv |url=http://www.allaboutjazz.com/php/musician.php?id=11033 |text=Biographie (AllAboutJazz) |wayback=20110106071943}}</ref> De hörr den fortan to dat ständige Repertoire in hör Konzerte. Vaughan hör kommerzielle Upnahmen wurrn vun verscheeden Arrangeuren un Orchesterleitern inspeelt, as [[Hugo Peretti]] un [[Hal Mooney]]. Ofschons de geschäftliche Betrecken tüschen Vaughan un Treadwell in den 1950er Johren spoodriek weer, leet sück de Singerin 1958 vun hüm scheeden un hett den ok de geschäftliche Tosommenarbeit instellt. === 1960er Johren === [[Datei:Grand Gala du Disque populier in Kurhaus te Scheveningen Sarah Vaughan, Bestanddeelnr 915-6275.jpg|mini| Sarah Vaughan mit [[Quincy Jones]] in Scheveningen 1963]] Nah de Trennung vun Treadwell is Clyde „C.B.“ Atkins in Sarah Vaughans Leven intreeden, den se in Chicago kennenlehrt harr un den se an’n 4. September 1959 heiraadt hett.<ref>Ken Bloom: ''The American Songbook – The Singers, the Songwriters, and the Songs – 100 Years of American Popular Music – The Stories of the Creators and Performers.'' Black Dog & Leventhal, New York City 2005. Nah Bloom weer Atkins en ehmaliger Profi-American Footballspeler mit ansonsten unbekannt Vergangenheit.</ref> Ofschons Atkins kien Erfohrungen mit Künstlermanagement oder in dat Musikgeschäft harr, wull Vaughan mit hüm en geschäftliche as persönliche Betrecken as mit Treadwell ingahn. Se hett Atkins to hör Manager maakt un is mit hüm nah [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]] trucken. As hör Kontrakt mit ''Mercury Records'' 1959 to Enn’n gung, hett se bi ''Roulette Records'' ünnerschreeven, en lütt Label vun [[Morris Levy]], en vun de Miteegendömer vun den New Yorker Jazzclub [[Birdland (New York)|Birdland]], in den se faken uptreeden dee. In Roulette sien Katalog befunnen sück ok Platten vun Count Basie, [[Joe Williams]], [[Dinah Washington]], [[Dave Lambert (Singer)|Lambert, Hendricks and Ross]] as ok [[Maynard Ferguson]]. Vaughan fung in’n April 1960 an för ''Roulette'' uptonehmen. So entstunn en Reeg vun Alben, de vun vun [[Billy May]], [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]], [[Joe Reisman]], [[Quincy Jones]], [[Benny Carter]], [[Lalo Schifrin]] un [[Gerald Wilson]] arrangeert bzw. inspeelt wurrn un as blots jazzbeinfloot, letztlich kommerzielle Upnahmen gellen.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> 1960 harr se en Pop-Charterfolg mit ''Serenata'' bi ''Roulette,'' buterdem mit hör noch för ''Mercury'' inspeelt Titeln ''Eternally'' un ''You’re My Baby.'' In lütt Besetten (Gesang, Gitarr, Bass) nehm se eenige Alben mit [[Jazz-Standard]]s up, as ''After Hours'' (1961) mit den Gitarristen [[Mundell Lowe]] un den Bassisten [[George Duvivier]]. Cook un Morton werten de Session as hör best in den 1960er Johren; Brian Priestley heevt de ''definitiven'' Interpretatschonen vun Vaughan vun ''[[My Favorite Things (Lied)|My Favorite Things]]'' un ''[[In a Sentimental Mood]]'' hervör. <!-- un ''Sarah Plus Two'' (1962) mit [[Barney Kessel]] un den Bassisten [[Joe Comfort]]. --> Wiel Sarah Vaughan kien eegen Kinner kriegen kunn, hett dat Paar 1961 en Dochter, Debra Lois, adopteert. Dat Verhältnis to Atkins bleev anspannt un gung in’n November 1963 mit en Scheeden to Enn’n. Mit Hülp vun Früenden as den Clubbesitter John „Preacher“ Wells un Clyde „Pumpkin“ Golden Jr. kregg se dat hen, hör finanzielle Situatschoon bi de Trennung to bewältigen. Wells un Golden hemm faststellt, dat Atkins dör Glücksspelen un Spennen hör Vermögen vun $150,000 up’n Kopp haun harr. Vaughan kreeg dat Sörgerecht för dat adopteert Kind; Golden wurr denn hör Manager un Levensgefährte för den Rest vun de Dekaad. In de Tiet vun hör twee Scheeden hett se sück ok vun ''Roulette Records'' trennt, wiel de Firma hör nich genögend Honorar för hör spoodriek Platten utbetallen dee. Nah dat Enn’n vun den Kontrakt 1963 kehr Vaughan to ''Mercury Records'' torüch. In’n Sömmer 1963 hull sück Vaughan in [[Däänmark]] up, um mit den Produzenten [[Quincy Jones]] Live-Upnahmen mit hör Trio to maken, de ünner den Titel ''Sassy Swings the Tivoli'' herutbrocht wurrn, de en exzellentes Bispeel vun hör Live-Shows in disse Periood beden. In dat folgend Johr ist he in dat Witt Huus vör [[Lyndon Baines Johnson|Präsident Johnson]] uptreeden.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Mit de Verännern vun den Publikumsmack Midden vun de 1960er Johren harr ok Sarah Vaughan as völ annern Jazzmusiker mit fallend Tohörertallen bi hör Konzerten to kämpen, worto noch nich passend Material dorto keem. De Qualität vun hör Schallplatten weer mal so, mal so; se hett versöcht sück mit Pop- un Ünnerhollensmusik över Water to holllen. In disse Tiet wurr ok hör Stimm dunkler. An dat Enn’n vun hör ''Mercury''-Verdrag 1967 weer se för den Rest vun dat Johrteihnt ahn Plattenkontrakt, is aber bi europääsch un amerikaansch Jazzfestivals uptreeden. 1969 hett Vaughan hör Geschäftsbetrecken mit Golden beend un leet sück an de Westküst daal, dicht bi Benedict Canyon bi [[Los Angeles]], denn in [[Hidden Hills]]. === Comeback in de 1970er Johren === Nah en Upträe in dat Casino in [[Las Vegas]] hett se Marshall Fisher kennenlehrt; de nehm nu de hör vertroot Düppelrull as Levensgefährte vun Vaughan un Manager in. Fisher harr woll ok kien Erfohrungen in de Ünnerhollensindustrie, weer aber en groot Fan vun hör un hett denn hör Comeback fördert. In de 1970er Johren hett Vaughan hör Upnahmetätigkeit fortsett. 1971 wurr se vun Bob Shad, de as Produzent bi ''Mercury Records'' mit hör arbeit harr, fraagt, of se en Album för sien eegen nee grünnd Label ''[[Mainstream Records]]'' upnehmen wull. De Basie-Veteran [[Ernie Wilkins]] hett de Session arrangeert un leit, bi de dat Album ''A Time In My Life'' in‘n November 1971 entstunn. In’n April 1972 nehm Vaughan en Album mit Balladen up, schreeven, arrangeert un leit vun [[Michel Legrand]]. In Tokio entstunn in’n September 1973 mit hör Trio dat Album ''Live in Japan,'' dat för en [[Grammy]] nomineert wurr.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Bi hör Sessions mit Legrand hett se ok den Song ''[[Send in the Clowns]]'' upnommen, den [[Stephen Sondheim]] för dat [[Broadway (Theater)|Broadway]]-[[Musical]] ''A Little Night Music'' komponeert harr. De Song wurr dornah hör Markenteken un hett den bitherigen ''Tenderly'' ersett, de mit hör siet Anfang vun hör Solokarriere verbunnen bleeven weer. Hör Tosommenarbeit mit ''Mainstream'' gung 1974 in’n Striet to Enn’n. Se weer dornah weer dree Johr ahn Plattenkontrakt. In‘n Dezember 1974 is Vaughan bi en privat Konzert för Präsident [[Gerald Rudolph Ford|Gerald Ford]] un den franzööschen Staatspräsidenten [[Valéry Giscard d’Estaing|Giscard d’Estaing]] bi deren Gipfeldrapen up [[Martinique]] uptreeden. 1974 nehm se ok an en [[George Gershwin|Gershwin]]-Konzert deel, dat de Dirigent [[Michael Tilson Thomas]] leiten de, de dat [[Los Angeles Philharmonic Orchestra]] in den [[Hollywood Bowl]] dirigeeren dee. De Arrangements stammten vun [[Marty Paich]], in de Begleitband hemm ok [[Dave Grusin]], [[Ray Brown]] un [[Shelly Manne]] mitwarkt. Nah den Spood vun dat Konzert hemm Thomas un Vaughan dat nochmal 1975 un 1976 mit verscheeden Sinfonieorchestern maakt. [[Datei:Oscar Peterson.jpg|mini|links|[[Oscar Peterson]] (1977)]] 1977 hett Vaughan hör geschäftlich un persönlich Verhältnis to Marshall Fisher beend. Nu fung se en Verhältnis to [[Waymon Reed]] an, en Trompeter, de in de Count Basie Band speel. Reed speel nu in hör Trio un weer hör musikalisch Direkter; 1978 hemm de beid heiraadt. 1977 hett de Filmemaker un TV-Produzent Tom Guy Vaughan up hör Tournee begleit, hett tallriek Künstler över de Singerin interviewt un fung Konzertmitsnitte un Szenen achter den Kulissen in. Da Ergevnis weer de Dokumentarfilm ''Listen To The Sun,'' de an’n 21. September 1978 in dat ''New Jersey Public Television'' Premiere harr, aber nie en Vedriev funn. 1977 hett se bi [[Norman Granz]], de ok de Manager vun [[Ella Fitzgerald]] weer, en Plattenverdrag bi de sien Label [[Pablo Records]] afslooten. Vaughan harr tovör nah en dreejohrig Plattenpaus en Album mit Songs vun de [[The Beatles|Beatles]] (1977) in Pop-Arrangements för [[Atlantic Records|Atlantic]] inspeelt. Bi hör Kontrakt mit ''Pablo'' entstunnen wichtige Alben vun hör Laatwark as ''Love Brazil,'' dat mit brasiliaansch Musikern in [[Rio de Janeiro]] in’n Harvst 1977 upnommen un för en [[Grammy]] nomineert wurr. Buterdem entstunnen ''How Long Has This Been Going On?'' (1978) mit en Quartett ut [[Oscar Peterson]], [[Joe Pass]], Ray Brown un [[Louis Bellson]]; twee ''Duke Ellington Songbook'' Alben (1979); ''Send in the Clowns'' (1981) mit dat Count Basie Orchestra, mit Arrangements vör allen vun [[Sammy Nestico]]; sluutend dat Album ''Crazy and Mixed Up'' (1982), weer mit en Quartett-Begleitung mit [[Roland Hanna|Sir Roland Hanna]], Joe Pass, [[Andy Simpkins]] un [[Harold Jones (Slagtüüchspeler)|Harold Jones]]. 1981 hemm sück Vaughan un Waymon Reed trennt. === Laat Karriere === [[Datei:Sarah Vaughan and Billy Eckstine.jpg|mini|Sarah Vaughan un Billy Eckstine bi dat Monterey Jazz Festival (1981)]] Sarah Vaughan bleev ok in den 1980er Johren aktiv; tallriek Ehrungen hemm hör Bidrag to de amerikaansch Musik un hör Status as en wun de wichtigsten Jazzsingerinnen würdigt. So kreeg se in’n Sömmer 1980 en Plakett in de 52nd Street an de Butersiet vun dat [[CBS Building]] (Black Rock), um an hör un de intüschen verschwunnen Jazzclubs to erinnern, in de se faken uptreeden weer. 1980 is se nochmals mit dat sinfonisch Gershwin-Programm, begleit vun de ''New Jersey Symphony,'' uptreeden, 1981 wunn se den [[Emmy Award]] in de Kategorie „Individual Achievement – Special Class“. Mit Michael Tilson Thomas nehm se en modifizeerte Version vun dat Gershwin-Programm up, mit den Los Angeles Philharmonic, herutbrocht up dat Album ''Gershwin Live!,'' mit dat Vaughan den Grammy Award as best wieflich „Jazz Vocal Performance“ wunn. 1985 kreeg se en Steern up den [[Hollywood Walk of Fame]]. 1988 wurr se in de [[American Jazz Hall of Fame]] upnommen un 1989 kreeg se de [[NEA Jazz Masters Fellowship]]. Nah dat Utloopen vun hör Kontrakt mit dat ''Pablo''-Label 1982 hett Sarah Vaughan blots noch wenige Studioupnahmen maakt. Se harr bi [[Barry Manilow]] sien ''2:00 AM Paradise Cafe'' en Gastupträe, 1984 hett se bi dat Projekt ''The Planet is Alive, Let It Live'' mitwarkt, en sinfonisch Stück vun [[Tito Fontana]] un [[Sante Palumbo]], footend up italieensch Översetten vun Gedichten vun Karol Wojtyla, den lateren Paapst [[Johannes Paul II.]] 1986 sung Sarah Vaughan twee Songs, ''Happy Talk'' un ''Bali Ha’i,'' in de Rull vun de ''Bloody Mary'' in en Studio-Produktschoon vun dat Broadwaymusical ''[[South Pacific]]'' mit Opernstars as [[Kiri Te Kanawa]] un [[Jose Carreras]]. Vaughan hör letzt eegen Album weer ''Brazilian Romance,'' produzeert un komponeert vun [[Sérgio Mendes]] un entstunn Anfang 1987 in New York un Detroit. 1988 sung Vaughan för en Album mit Wiehnachtsleder mit den [[Mormon Tabernacle Choir]], begleit vun dat [[Utah Symphony Orchestra]]. 1989 harr se up [[Quincy Jones]] sien Album ''[[Back on the Block]]'' en körten Gastupträe, as se mit [[Ella Fitzgerald]] in‘n Duett scatten dee. Dat weer hör letzte Studioaupnahm un ok de eenzige mit Fitzgerald in den Loop vun hör Karriere, de 46 Johr tovör anfungen harr, as se för Ella Fitzgerald in dat ''Apollo Theater'' uptreeden weer. === Levensenn’n === Ofschons sück in den Loop vun dat Johr 1989 de Gesundheitstostand vun Sarah Vaughan schlechter wurr, is se wiederhen uptreeden. Vaughan hett aber ok mehrere Gastspelen in Europa afseggt, de för 1989 plaant ween weern. Liekers hör [[Arthritis]] in de Hand hett se noch en Reeg vun Konzerten in [[Japan]] maakt. Wiels en Gastspeel in den New Yorker ''Blue Note'' Jazzclub kreeg se de Diagnose [[Lungenkrebs]] (se hett twee Pack Zigaretten an’n Dag rookt); dat weern hör letzt apenlich Upträen. Vaughan kehr in hör Huus nah Kalifornien torüch, fung en [[Chemotherapie]] an un verbroch de letzt Maanten afwesselnd in‘t Krankenhuus oder to Huus. As hör Enn‘n aftosehn weer, wull Vaughan to Huus blieven, wo se denn an’n Avend vun den 3. April 1990 storven is, as se jüst en TV-Film tosommen mit hör Adoptivdochter kieken dee. De Liek vun Vaughan wurr in de ''First Mount Zion Baptist Church'' in Newark aupbahrt; nah de Zeremonie broch en vun Peer trucken Liekenwagen den Sarg to den ''Glendale Cemetery'' in [[Bloomfield (New Jersey)]].<ref>{{Findagrave|2224|Abruf=2015-01-08}}</ref> === Privates === Sarah Vaughan weer veer Mal verheiraadt. Hör Ehmannlüüd weer de Jazz-Trompeter un Musikmanager [[George Treadwell]], de [[American Football|Footballer]] Clyde Atkins, Marshall Fisher un de Trompeter [[Waymon Reed]].<ref>{{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27}}</ref> == Stil un Infloot == [[Datei:EllaFitzgeraldvv.jpg|mini|[[Ella Fitzgerald]] (1940)]] Ofschons Sarah Vaughan för begäng as Jazz-Sängerin ansehn wurr, hett se immer vermeeden, sück sülvst so to sehn oder to klassifizeeren. Tatsächlich is hör Jazz-Wark un hör ehrder kommerzielles Pop-Material nich radikal verscheeden. Se sülvst wull sück denn ok nich as Jazzsingerin festleggen laaten: '''Zitat:''' ''I don’t know why people call me a jazz singer, though I guess people associate me with jazz because I was raised in it, from way back. I’m not putting jazz down, but I’m not a jazz singer. [[Betty Carter]] is a jazz singer, because that’s all she does. I’ve even been called a blues singer. I’ve recorded all kinds of music, but (to them) I’m either a jazz singer or a blues singer. I can’t sing a blues – just a right-out blues – but I can put the blues in whatever I sing. I might sing ’Send In the Clowns’ and I might stick a little bluesy part in it, or any song. What I want to do, music-wise, is all kinds of music that I like, and I like all kinds of music.'' '''Översetten:''' ''Ik weet nich, worüm mi de Lüüd en Jazzsingerin nöömen, aber ik vermoot, se bringen mi mit den Jazz in Verbinnen, wiel ik vun fröher her mit hüm groot wurrn bin. Ik will Jazz nich schlecht maken, aber ik bin kien Jazzsingerin. Betty Carter is en Jazzsingerin, denn se maakt dat immer. Ik wurr ok en Bluessingerin nöömt. Ik hebb all Aarten vun Musik upnommen, aber (för hör) bin ik entweder en Jazzsingerin oder en Bluessingerin. Ik kann den Blues nich singen –&nbsp;den Blues so liek herut&nbsp;– aber ik kann den Blues in all rinbringen, wat ik sing. Ik kunn ‚Send In the Clowns‘ (Schick de Clowns rin) singen un en bluesigen Andeel rinbringen, oder in jede anner Leed. Dat is jede Aart vun Musik, de ik mag, de ik musikalisch maaken much, un ik mag jede Aort von Musik.'' [[Leonard Feather]] beschreev hör Fähigkeiten: „Kürzlich hörte ich eine klassische, eine Pop- und eine Jazzsängerin. Einen Sopran, einen Contra-Alt und eine [[Koloratur]]sängerin. Eine Sängerin mit der Spontaneität von Ella Fitzgerald, mit der Seele von [[Aretha Franklin]], der Wärme von [[Peggy Lee (Sängerin)|Peggy Lee]] und der makellosen [[Phrasierung]] von [[Carmen McRae]]. Sie waren alle in der derselben Show und sie alle waren Sarah Vaughan“.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218" /> Kunzler sücht hör Wuddels in de Neerungen vun den Bebop, as se mit hör Kollegen Gillespie un Parker de harmonischen un melodischen un vör allen rhythmischen Neerungen vun de Bop-Instrumentalisten mitvulltrecken dee. Se steiht vör hüm as original Talent in en Reeg mit [[Bessie Smith]], [[Billie Holiday]] un Ella Fitzgerald. Jüngere Kolleginnen as [[Dee Dee Bridgewater]] oder [[Flora Purim]] beteken Vaughan und hör instrumentale Upfaaten as „vorbildlich, vor allem ihre rhythmische Flexibilität und die Sophistication. (…)“.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1217">S. 1217</ref> Kunzler ergänzt: „Bei perfekter Intonation auch in weitintervallisch aufgebauten Improvisationslinien und einer atemberaubenden Flexibilität reichte diese Stimme über drei Oktaven vom Alt- in den höchsten Sopranbereich.“<ref group="Kunzler" name="Kunzler1217" /> As en vun hör Kennteken gull dat „swooping“ [[Glissando]], en Hinafglieden in hör deepste Stimmlagen. Vaughan hett hör Stimm immer mehr as en Melodieinstrument denn as Vehikel to en dramatisch Interpretatschon vun Songtexten sehn. In hör Kindheit weer se all sowohl dör de populäre Musik ut de Tiet beinfloot as ok –&nbsp;dör hör deep religiöös Vader&nbsp;– dör de [[Gospel]]-Traditschonen, de se in de Baptistengemeend beleev, in de se upwussen is. En wieder fröhe Infloot, de sück in tallriek Duett-Upnahmen herutbillen dee, weer hör fröher Früend un Mentor [[Billy Eckstine]]. == Filme == * 1960: [[Unterwelt (1960)|Unterwelt]] ''(Murder Inc.)'' == Literatur == * [[Leslie Gourse]]: ''Sassy – The Life of Sarah Vaughan.'' Scribners 1992, Da Capo Press 1994, ISBN 0-306-80578-2. * [[Joachim Ernst Berendt]], [[Günther Huesmann]]: ''Das Jazzbuch.'' Fischer TB, Frankfurt 1994. * J. Haskins: ''Ella Fitzgerald.'' Heyne, München 1994. * Donald Clarke: ''Billie Holiday – Wishing on the Moon.'' Eine Biographie. Piper Verlag, 1995, ISBN 3-492-03756-9. * [https://www.zeit.de/1990/16/alles-ist-gesungen ''Zum Tode von Sarah Vaughan: Alles ist gesungen.''] In: ''[[Die Zeit]],'' Nr. 16/1990. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119140047 DNB-Katalog] * {{IMDb|nm0891098}} * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000204901 Billboard Chart-Geschichte von Sarah Vaughan] * {{Internetquelle |autor=Toby Walker |url=http://www.soulwalking.co.uk/Sarah%20Vaughn.html |titel=Sarah Vaughan |werk=soulwalking.co.uk |datum=2014-05-23 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.bbc.co.uk/music/artists/351d8bdf-33a1-45e2-8c04-c85fad20da55 |titel=Sarah Vaughan |werk=[[British Broadcasting Corporation|BBC Music]] |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |titel=Artist Profiles: Sarah Vaughan |werk=BBC Music |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060528023222/http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |archiv-datum=2006-05-28 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/sarah-vaughan-about-sarah-vaughan/723/ |titel=About Sarah Vaughan |werk=[[Public Broadcasting Service|PBS]]-Sendung „American Masters“ |datum=2005-10-08 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Ken Burns]] |url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |titel=Sarah Vaughan |werk=Ken Burns Jazz Series |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150919011803/http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |archiv-datum=2015-09-19 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |wayback=20111009002558 |text=Sarah Vaughan |archiv-bot=2026-05-23 14:19:55 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=[[Will Friedwald]] |url=http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |titel=Sarah Vaughan |werk=Verve Records |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20040918011129/http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |archiv-datum=2004-09-18 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * [https://archive.org/details/rhythm_blues_review] Sarah Vaughans Upträe 1955 mit ''Perdido'' bi Joseph Kohn, Leonard Reed: „Rhythm and Blues Revue“. == Enkeld Nahwiesen == <references /> * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]].'' 6. Auflage. Penguin, London 2002, ISBN 0-14-051521-6. <references group="Cook/Morton" /> * [[Martin Kunzler]]: ''Jazzlexikon.'' Rowohlt, Reinbek 1988 <references group="Kunzler" /> * [[Arrigo Polillo]]: ''Jazz.'' Piper, München 1981. <references group="Polillo" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119140047|LCCN=n82019976|VIAF=112758178}} {{SORTIERUNG:Vaughan, Sarah}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Singer]] eahfw4j2uigajbzrq3cvho2pr091tfg 0 197290 1066342 1066046 2026-05-23T14:38:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1066342 wikitext text/x-wiki [[Datei:Shimon Sakaguchi cropped 3 Shimon Sakaguchi 201711.jpg|mini|hochkant|Shimon Sakaguchi (2017)]] '''Shimon Sakaguchi''' ({{S|ja|坂口 志文|Sakaguchi Shimon}}; * [[19. Januar]] [[1951]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kaimm.org/abstract/2017_fall/file/cv/pl03.pdf |titel=Curriculum Vitae |werk=ksimm.or.kr |hrsg=The Korean Association of Immunologists |datum=2017-08-30 |format=PDF; 103 kB |sprache=en |abruf=2020-01-23}}</ref> in [[Nagahama]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |titel=免疫学者・大阪大学免疫学フロンティア研究センター教授 坂口 志文さん |werk=[[Präfektur Shiga|pref.shiga.lg.jp]] |datum=2015-07-01 |sprache=ja |kommentar=Interview mit Sakaguchi |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190624051034/https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |archiv-datum=2019-06-24 |abruf=2025-10-07 }} {{Webarchiv|url=https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |wayback=20220710033110 |text=免疫学者・大阪大学免疫学フロンティア研究センター教授 坂口 志文さん |archiv-bot=2026-05-23 14:38:00 InternetArchiveBot }}</ref>) is en [[Japan|japaansch]] [[Immunologie|Immunoloog]] an de [[Universität Osaka]]. He is bekannt för dat Opdecken vun de [[Regulatorische T-Zelle|regulatorischen T-Zellen]], dat Beschrieven vun hör Rull för dat [[Immunsystem]] un de Anwennen vun disse Erkenntnisse bi dat Behanneln vun [[Autoimmunkrankheit]]en un [[Krebs (Medizin)|Krebs]]. == Leven == Sakaguchi kreeg 1976 en [[M.D.]] un 1982 en [[Ph.D.]], beid an de [[Universität Kyōto]]. Hier kreeg he ok sien wiedere Utbillen in [[Pathologie]] und [[Immunologie]]. As [[Postdoktorand]] hett he an de [[Johns Hopkins University]] un de [[Stanford University]] arbeit. 1989 kreeg he sien eerst Professur ''(Assistant Professor)'' an dat [[Scripps Research Institute]], gung aber 1991 torüch nah Japan, wo he tonächst an dat [[RIKEN]] forschen dee un denn de Leitung vun de Afdeelen för Immunpathologie an dat ''Tokyo Metropolitan Institute'' övernehm. 1999 kreeg he en Professur för Experimentelle Pathologie an de Universität Kyōto, 2007 wurr he dor Baas vun dat ''Institute for Frontier Medical Sciences''. 2011 wurr he Perfesser an dat ''Immunology Frontier Research Center'' vun de [[Universität Osaka]], dat he hüüd (2025) noch leit. 2016 wurr he as „Meiyo Kyōju“<ref group="A">Meiyo Kyōju (名誉 教授) wurrd in’t Düütsche af un to mit „Professor emeritus“ weddergeven. Aber in’n Ünnerscheed to disse, bi Inträe in den Ruhestand automatisch führten Titel, is dit in Japan en blots gelegentlich gewährt, besünner Utteknung.</ref> vun de Universität Kyōto un 2017 vun de Universität Osaka ehrt. Siet 2015 tell hüm [[Thomson Reuters]] to de Favoriten up en [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]].<ref>[http://stateofinnovation.thomsonreuters.com/citation-laureates-2015 Announcing the 2015 Citation Laureates], bi Thomson Reuters.</ref> [[File:34 Nobel Prize FOXP3 Hegasy v03A4 DE-01.png|thumb|Nobelpreis in Physiologie oder Medizin 2025: FoxP3⁺ T_reg Zellen in de Immuntoleranz.]] För 2025 wurr hüm för „Entdeckungen zur peripheren Immuntoleranz“ de Nobelpries för Medizin tospraken (gemeensam mit [[Mary Elisabeth Brunkow]] un [[Fred Ramsdell]]).<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.srf.ch/wissen/nobelpreise/nobelpreise-2025-nobelpreis-fuer-medizin-geht-an-trio-zur-forschung-zum-immunsystem |titel=Nobelpreise 2025: Nobelpreis für Medizin geht an Trio zur Forschung zum Immunsystem |werk=srf.ch |datum=2025-10-06 |sprache=de |abruf=2025-10-06}}</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 2004: [[William B. Coley Award]]<ref>[http://www.cancerresearch.org/about/annual-awards/william-b-coley-award William B. Coley Award] bi dat ''Cancer Research Institute'' (cancerresearch.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2005: [[Takeda-Medizinpries]] * 2008: [[Keio Medical Science Prize]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ms-fund.keio.ac.jp/en/prize/013.html |titel=The 2008 Keio Medical Science Prize Awardees |hrsg=Keio University Medical Science Fund |sprache=en |abruf=2023-01-09}}</ref> * 2009: [[Ehrenmedaille (Japan)|Kaiserliche Ehrenmedaille]] an dat violett Band * 2011: [[Asahi-Pries]]<ref>[http://www.asahi.com/shimbun/award/asahi/english.html#2011 The Asahi Prize] bei [[Asahi Shimbun-sha]] (asahi.com); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2012: Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20027341.html Shimon Sakaguchi] bi de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2015: [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://www.gairdner.org/content/shimon-sakaguchi Shimon Sakaguchi MD, PhD] bi de [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2017: [[Crafoord-Pries]] * 2017: [[Person mit besonderen kulturellen Verdiensten]] * 2019: [[Deutscher Immunologie-Preis]] * 2019: [[Kulturorden (Japan)|Kulturorden]] * 2020: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]]<ref>[http://www.tagesschau.de/inland/paul-ehrlich-preis-109.html Medizinpreis für japanischen Immunologen] bi [[tagesschau.de]] van’n 21. Januar 2020; afropen an’n 21. Januar 2020</ref> * 2020: [[Robert-Koch-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.robert-koch-stiftung.de/preise/robert-koch-preis |titel=Robert-Koch-Preis |werk=robert-koch-stiftung.de |sprache=de |abruf=2024-05-09}}</ref> * 2025: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Nobelpries för Medizin]]<ref name=":0" /> == Anmarken == <references group="A" /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/laboratory/shimon_sakaguchi Shimon Sakaguchi] up de Website vun de Universität Osaka (osaka-u.ac.jp; engelsch) * [https://web.archive.org/web/20201029235200/https://kotobank.jp/gs/?q=%E5%9D%82%E5%8F%A3%E5%BF%97%E6%96%87 Biografie Shimon Sakaguchi] in de Kotobank, japaansch == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1096506297|LCCN=n/2006/183507|NDL=001184172|VIAF=51127382}} {{SORTIERUNG:Sakaguchi, Shimon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Immunoloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] oy1clsc55onchn7o02x96nu0yrunli5 0 197370 1066318 1066264 2026-05-23T13:55:17Z Flaverius 21322 /* */ 1066318 wikitext text/x-wiki {{Infobox ICD | BREITE = | 01-CODE = A50 | 01-BETEKEN = Syphilis connata | 02-CODE = A51 | 02-BETEKEN = Frühsyphilis | 03-CODE = A52 | 03-BETEKEN = Spätsyphilis | 04-CODE = A53 | 04-BETEKEN = Sonstige und nicht näher bezeichnete Syphilis | 05-CODE = | 05-BETEKEN = }} [[Bild:Treponema_pallidum_Bacteria_(Syphilis)_(cropped).jpg|duum|Dat Bakterium''Treponema pallidum'', de Veroorsaker bin der Süüf, ünner enen [[Mikroskop|Elektronenmikroskop]]]] De '''Süüf''', ok '''Süff''', oder '''Syphilis''', ollerweltsch ok '''Franzosenkrankheid''', is ene [[Sexuell överdragbaar Krankheid|sexuell överdragbare Krankheid]], de dat [[Bakterien|Bakterium]] ''[[Treponema pallidum]]'' Ünnerspezies ''pallidum'' veroorsaakt.<ref>Khalil G. Ghanem, Edward W. Hook: ''Goldman-Cecil Medicine''. Elsevier, Philadelphia 2020, S. 1983–1989.</ref> De Krankheidstekens hangt vun dat Stadium af un warrt na primär, sekundär, latent oder tertiär ünnerscheden.<ref>Khalil G. Ghanem, Edward W. Hook: ''Goldman-Cecil Medicine''. Elsevier, Philadelphia 2020, S. 1983–1989.</ref> Dat primäre Stadium wiest klassisch enen enkelten [[Schanker]] op – ene faste twischen 1 in 2 cm grote [[Sweer (Medizin)|Swäär]] oder Buul, de nich wehdoot un nich jöökt.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Bi de sekundäre Syphilis breedt sik faken en Huuduutslag op de flache Hänn un der Footsahlen ut.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Dorto köönt ok Swären in’n Mund oder in de [[Vagina|Scheed]] vörkamen.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Latente Syphilis hett keen Symptomen un kann över Johren anholen.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Bi de tertiäre Syphilis köönt [[Gumma (pathology)|Gummen]], Problemen mit de [[Nerv|Nerven]] oder [[Hart|Hartbeswoornissen]] optreden.<ref>ME Kent, F. Romanelli: ''Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management''. In: ''Annals of Pharmacotherapy''. Band 42, Nr. 2, 2008, S. 226–236.</ref> Der Süüf warrt meist sexuell överdregen.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Se kann aver ok vun de Moder op dat Kind in de Swangerschop oder bi de Geboort övergahn, wat to [[kongenitale Syphilis]] föhren kann.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref><ref>CR Woods: ''Congenital syphilis-persisting pestilence''. In: ''The Pediatric Infectious Disease Journal''. Band 28, Nr. 6, 2009, S. 536–537.</ref> De Diagnoos warrt normaal mit [[Serologische Untersuchung|Blootundersökens]] stellt; de Bakterien laat sik aver ok mit [[Dunkelfeldmikroskopie]] nawiesen.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> [[Kondom|Kondomen]] köönt dat Risiko sik antosteken verminnern.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Der Süüf lett sik goot mit [[Antibiotikum|Antibiotika]], meist mit [[Benzathin-Bemzylpenicillon]], dat in enen Muskel sprütt warrt, behanneln.<ref>CDC: ''Syphilis''. 4. Juni 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm.</ref><ref>CDC: ''Syphilis''. 4. Juni 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm.</ref> Bi Minschen mit ene starke [[Penicillinallergie]] warrt ok [[Doxycyclin]] oder [[Tetracyclin]] bruukt.<ref>CDC: ''Syphilis''. 4. Juni 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm.</ref> Bi [[Neurosyphilis]] warrt [[intravenös]] [[Benzylpenicillin]] oder [[Ceftriaxon]] anraden.<ref>CDC: ''Syphilis''. 4. Juni 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm.</ref> 2015 harrn üm un bi 45,4 Millionen Minschen weltwied de Süüf.<ref>GBD 2015 Maternal Mortality Collaborators: ''Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015''. In: ''The Lancet''. Band 388, Nr. 10053, 2016, S. 1545–1602.</ref> Dorvun weern söss Millionen ne’e Fäll. <ref>L. Newman, J. Rowley, S. Vander Hoorn u. a.: ''Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012''. In: ''PLOS ONE''. Band 10, Nr. 12, 2015.</ref> 2015 storven üm 107.000 Minschen an de Krankheit.<ref>GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators: ''Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015''. In: ''The Lancet''. Band 388, Nr. 10053, 2016, S. 1459–1544.</ref> Na dat Penicillin in de 1940er Johren opkamen weer, güng de Tall vun de Infektschonen stark torügg. Siet de Jahrdusendwenn sünd de Fäll aver in vele Länner wedder anstegen, fallen verbunnen mit [[HIV/AIDS|HIV-Infektschonen]]<ref>ME Kent, F. Romanelli: ''Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management''. In: ''Annals of Pharmacotherapy''. Band 42, Nr. 2, 2008, S. 226–236.</ref> == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:Suuf}} [[Kategorie:Krankheit]] dobxm1rts9pyk2lol2wl7woh3pm6r27 1066324 1066318 2026-05-23T13:57:57Z Flaverius 21322 Flaverius verschob die Seite [[Süüf]] nach [[Syphilis]] und überschrieb dabei eine Weiterleitung 1066318 wikitext text/x-wiki {{Infobox ICD | BREITE = | 01-CODE = A50 | 01-BETEKEN = Syphilis connata | 02-CODE = A51 | 02-BETEKEN = Frühsyphilis | 03-CODE = A52 | 03-BETEKEN = Spätsyphilis | 04-CODE = A53 | 04-BETEKEN = Sonstige und nicht näher bezeichnete Syphilis | 05-CODE = | 05-BETEKEN = }} [[Bild:Treponema_pallidum_Bacteria_(Syphilis)_(cropped).jpg|duum|Dat Bakterium''Treponema pallidum'', de Veroorsaker bin der Süüf, ünner enen [[Mikroskop|Elektronenmikroskop]]]] De '''Süüf''', ok '''Süff''', oder '''Syphilis''', ollerweltsch ok '''Franzosenkrankheid''', is ene [[Sexuell överdragbaar Krankheid|sexuell överdragbare Krankheid]], de dat [[Bakterien|Bakterium]] ''[[Treponema pallidum]]'' Ünnerspezies ''pallidum'' veroorsaakt.<ref>Khalil G. Ghanem, Edward W. Hook: ''Goldman-Cecil Medicine''. Elsevier, Philadelphia 2020, S. 1983–1989.</ref> De Krankheidstekens hangt vun dat Stadium af un warrt na primär, sekundär, latent oder tertiär ünnerscheden.<ref>Khalil G. Ghanem, Edward W. Hook: ''Goldman-Cecil Medicine''. Elsevier, Philadelphia 2020, S. 1983–1989.</ref> Dat primäre Stadium wiest klassisch enen enkelten [[Schanker]] op – ene faste twischen 1 in 2 cm grote [[Sweer (Medizin)|Swäär]] oder Buul, de nich wehdoot un nich jöökt.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Bi de sekundäre Syphilis breedt sik faken en Huuduutslag op de flache Hänn un der Footsahlen ut.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Dorto köönt ok Swären in’n Mund oder in de [[Vagina|Scheed]] vörkamen.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Latente Syphilis hett keen Symptomen un kann över Johren anholen.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Bi de tertiäre Syphilis köönt [[Gumma (pathology)|Gummen]], Problemen mit de [[Nerv|Nerven]] oder [[Hart|Hartbeswoornissen]] optreden.<ref>ME Kent, F. Romanelli: ''Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management''. In: ''Annals of Pharmacotherapy''. Band 42, Nr. 2, 2008, S. 226–236.</ref> Der Süüf warrt meist sexuell överdregen.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Se kann aver ok vun de Moder op dat Kind in de Swangerschop oder bi de Geboort övergahn, wat to [[kongenitale Syphilis]] föhren kann.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref><ref>CR Woods: ''Congenital syphilis-persisting pestilence''. In: ''The Pediatric Infectious Disease Journal''. Band 28, Nr. 6, 2009, S. 536–537.</ref> De Diagnoos warrt normaal mit [[Serologische Untersuchung|Blootundersökens]] stellt; de Bakterien laat sik aver ok mit [[Dunkelfeldmikroskopie]] nawiesen.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> [[Kondom|Kondomen]] köönt dat Risiko sik antosteken verminnern.<ref>CDC: ''Syphilis – CDC Fact Sheet (Detailed)''. 2. November 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-syphilis-detailed.htm.</ref> Der Süüf lett sik goot mit [[Antibiotikum|Antibiotika]], meist mit [[Benzathin-Bemzylpenicillon]], dat in enen Muskel sprütt warrt, behanneln.<ref>CDC: ''Syphilis''. 4. Juni 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm.</ref><ref>CDC: ''Syphilis''. 4. Juni 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm.</ref> Bi Minschen mit ene starke [[Penicillinallergie]] warrt ok [[Doxycyclin]] oder [[Tetracyclin]] bruukt.<ref>CDC: ''Syphilis''. 4. Juni 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm.</ref> Bi [[Neurosyphilis]] warrt [[intravenös]] [[Benzylpenicillin]] oder [[Ceftriaxon]] anraden.<ref>CDC: ''Syphilis''. 4. Juni 2015, online unter: https://www.cdc.gov/std/tg2015/syphilis.htm.</ref> 2015 harrn üm un bi 45,4 Millionen Minschen weltwied de Süüf.<ref>GBD 2015 Maternal Mortality Collaborators: ''Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015''. In: ''The Lancet''. Band 388, Nr. 10053, 2016, S. 1545–1602.</ref> Dorvun weern söss Millionen ne’e Fäll. <ref>L. Newman, J. Rowley, S. Vander Hoorn u. a.: ''Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012''. In: ''PLOS ONE''. Band 10, Nr. 12, 2015.</ref> 2015 storven üm 107.000 Minschen an de Krankheit.<ref>GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators: ''Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015''. In: ''The Lancet''. Band 388, Nr. 10053, 2016, S. 1459–1544.</ref> Na dat Penicillin in de 1940er Johren opkamen weer, güng de Tall vun de Infektschonen stark torügg. Siet de Jahrdusendwenn sünd de Fäll aver in vele Länner wedder anstegen, fallen verbunnen mit [[HIV/AIDS|HIV-Infektschonen]]<ref>ME Kent, F. Romanelli: ''Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management''. In: ''Annals of Pharmacotherapy''. Band 42, Nr. 2, 2008, S. 226–236.</ref> == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:Suuf}} [[Kategorie:Krankheit]] dobxm1rts9pyk2lol2wl7woh3pm6r27 0 197371 1066326 1066265 2026-05-23T13:58:29Z Flaverius 21322 Weiterleitungsziel von [[Süüf]] nach [[Syphilis]] geändert 1066326 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Syphilis]] 8iyf3ub5ham9zxhxtfe5sjwf45yzynz 0 197373 1066328 1066267 2026-05-23T13:59:38Z Flaverius 21322 Weiterleitungsziel von [[Süüf]] nach [[Syphilis]] geändert 1066328 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Syphilis]] 8iyf3ub5ham9zxhxtfe5sjwf45yzynz 0 197374 1066325 2026-05-23T13:57:57Z Flaverius 21322 Flaverius verschob die Seite [[Süüf]] nach [[Syphilis]] und überschrieb dabei eine Weiterleitung 1066325 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Syphilis]] 8iyf3ub5ham9zxhxtfe5sjwf45yzynz 0 197375 1066377 2026-05-23T18:59:35Z Konvexkonkav 54174 Ne’e Siet anleggt: ‚'''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben dörtig Minuten in Water leggn, denn warrt dat nie to saltig. Achterna affdrögen und düchtig klop…‘ 1066377 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben dörtig Minuten in Water leggn, denn warrt dat nie to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wenden. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten. 3shj46o9awa0smafp9v23s4tjxhi08v 1066378 1066377 2026-05-23T19:00:55Z Konvexkonkav 54174 Konvexkonkav hett de Siet [[Schwiensteert paneerrt]] na [[Schwiensteert paneert]] verschaven: Falsch geschriebener Name 1066377 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben dörtig Minuten in Water leggn, denn warrt dat nie to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wenden. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten. 3shj46o9awa0smafp9v23s4tjxhi08v 1066380 1066378 2026-05-23T19:14:23Z Konvexkonkav 54174 Footnoot, ick weet noch nich, wie dat beter geiht 1066380 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in Water leggn, denn warrt dat nie to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wenden. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten. == Footnoot == * ''von früh bis spät ...'' Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159. 7tk3dipeh8pkunv1a2qgjsq7ac2sln6 1066381 1066380 2026-05-23T19:16:34Z Konvexkonkav 54174 vun't Schwien 1066381 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in Water leggn, denn warrt dat nie to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wenden. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten. == Footnoot == * ''von früh bis spät ...'' Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159. gdccw4eyjff8up18xdgwshbqg3rameg 1066382 1066381 2026-05-23T19:26:05Z Konvexkonkav 54174 1066382 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in Water leggn, denn warrt dat nie to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten. == Footnoot == * ''von früh bis spät ...'' Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159. k44cjgs0w7nvc56e8d06xq5kruqlk7t 1066383 1066382 2026-05-23T19:33:06Z Konvexkonkav 54174 1066383 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet Water leggen, denn warrt dat nich to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten. == Footnoot == * ''von früh bis spät ...'' Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159. l5h51g5dwqopsss6bcqwb9dqncfgycw 1066384 1066383 2026-05-23T19:41:38Z Konvexkonkav 54174 cm vergeeten 1066384 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet Water leggen, denn warrt dat nich to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten. == Footnoot == * ''von früh bis spät ...'' Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159. kt4scgw7pah98p8rpwbnhh6lh34iw52 1066387 1066384 2026-05-23T20:36:24Z Konvexkonkav 54174 Footnoot beter 1066387 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een herzhaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet Water leggen, denn warrt dat nich to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Footnoot == <references/> bbxw0nf4sqpt903weam4cq51fvg9uam 1066388 1066387 2026-05-23T20:37:59Z Konvexkonkav 54174 1066388 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet Water leggen, denn warrt dat nich to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Footnoot == <references/> ndvz3axrr39yzhi47xflt4os8uferfr 1066389 1066388 2026-05-23T21:20:50Z Konvexkonkav 54174 + Kat. 1066389 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet Water leggen, denn warrt dat nich to saltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Footnoot == <references/> [[Kategorie:Eten]] l8s624zfpxgi08exqnb5abmkx54hf62 1066390 1066389 2026-05-23T21:26:52Z Konvexkonkav 54174 1066390 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * 1 bit 2 Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet Water leggen, denn warrt dat nich to soltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirltet Ei trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Eten]] qobx5sn9u30286g2rsy86pu4u41in26 1066391 1066390 2026-05-23T22:35:53Z Konvexkonkav 54174 kummt jo op an, wieveel mokt warrt 1066391 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet Water leggen, denn warrt dat nich to soltig. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirlte Eimasse trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt Kartüffeln un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Eten]] 4iceoc7yjnlon8gd930lhnpfhq9rm0l 0 197376 1066379 2026-05-23T19:00:55Z Konvexkonkav 54174 Konvexkonkav hett de Siet [[Schwiensteert paneerrt]] na [[Schwiensteert paneert]] verschaven: Falsch geschriebener Name 1066379 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Schwiensteert paneert]] 1zqcqzoz60ghhdxh1ow21im2h9pepir 0 197377 1066386 2026-05-23T20:15:40Z Eastfrisian2 58044 Nee ut Weblenken un düütsch WP 1066386 wikitext text/x-wiki '''Mehmet Scholl''' (* [[16. Oktober]] [[1970]] in [[Karlsruhe]]) is en ehmalger [[Düütschland|düütsch]] Footballspeler. De Middelfeldspeler fung sien Loopbahn 1980 bi SV Nordwest Karlsruhe an un wessel denn 1984 to’n [[Karlsruher SC]]. Van 1992 bit 2004 speel he bi den [[FC Bayern München]]. In 355 Bundsligaspelen hett he dorbi 91 Doren schaaten. För de düütsch Natschonalmannschap hett he van 1996 bit 2002 insgesamt 36 Lännerspelen maakt un dorbi 8 Doren schaaten. Bi de Football-Europameesterschap 1996 un 2000 weer he ok mit dorbi. Bi Bundstrainer [[Berti Vogts]] harr he nich so en gooden Stand und wurr dorüm nich för de [[Football-Weltmeesterschap 1998]] beropen. Wegen sien anslahn Gesundheit hett he denn ok nich an de [[Football-Weltmeesterschap 2002]] deelnommen. Nah sien aktiv Loopbahn weer he denn noch Trainer bi Bayern München un laterhen Sportkommentator. ==Borns== * Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8 {{SORTIERUNG:Scholl, Mehmet}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Footballnatschonalspeler (Düütschland)]] 0e3g1ldb7u9a5wjverl3s1js4jjcga3 0 197378 1066398 2026-05-24T07:22:46Z Flaverius 21322 Flaverius verschob die Seite [[Romaan]] nach [[Roman]] und überschrieb dabei eine Weiterleitung 1066398 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Roman]] nbhgshplapd5cexkq8mpfcw6kbj6udn 1 197379 1066400 2026-05-24T07:22:46Z Flaverius 21322 Flaverius hett de Siet [[Diskuschoon:Romaan]] na [[Diskuschoon:Roman]] verschaven 1066400 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Diskuschoon:Roman]] fl3eg98q9fya4oab0440a7ttl3ixpm6 0 197380 1066404 2026-05-24T08:28:21Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Genji Monogatari]] 1066404 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Genji Monogatari]] nt7m6dyf6k7b7rpp8tfzz3yxf3zroa0