Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Karl-Heinz Groth 0 18654 1066434 1055627 2026-05-24T19:57:55Z Konvexkonkav 54174 Groth leevt nich mehr 1066434 wikitext text/x-wiki '''Karl-Heinz Groth''' (* [[4. Januar]] [[1940]] in [[Lunnen]]; † [[11. April]] [[2025]]) weer en plattdüütschen Schriever. Groth wor 1940 in Lunden boren un is dor ok vun 1947 af an bet 1951 op de Volksschool wesen un denn bet 1956 op de Middelschool. 1956/1957 hett he en Lehr op Holtkoopmann in Heid maakt. Denn is he aver wedder na School gahn un weer bet 1960 op Gymnasium in Heid. 1960 keem he na de Pädagoogschen Hoochscholen Flensborg un [[Hamborg]] un hett Historie studeert, op Lehramt för Grund- un Hauptschool. Na sien Studium keen he toeerst as Lehrer na [[Helgoland]]. 1972 güng he na Heid un weer 1975/1976 een Johr Schoolmeester in [[Büsen]]. 1977 hett he de School in [[Wyk]] as Rekter övernahmen un is denn na [[Eckernföör]] gahn, wo he vun 1982 bet to sien Rohstand 2003 Rekter von de Gorch-Fock-School wesen weer. Groth weer vun 2006 bet 2010 in’n [[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat för Sleswig-Holsteen]]. De [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-Pries]] vun de Stadt [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]], dat weer sien Idee. Sülvs hett he 1994 den drüdden un 1997 den tweten Platz bi’n [[Freudenthal-Pries]] maakt un 2000 de [[Sleswig-Holsteen-Medallje]] kregen, for sien Insatz för de plattdüütsche Spraak. Groth harr ok en grote Kolumne in de 16 Daagbläder vun den Sleswig-Holsteenschen Zeitungsverlag. 2009 hett he dat Bundsverdeenstkrüüß kreegen. Groth weer verheiradt, leevt vun de 1980er Johr bit to sien Dod in [[Goosfeld]] bi Eckernföör un harr fief Kinner. == Warken (Utwahl) == * ''Also, um eins in Düsternbrook'', Wartberg-Verlag, Gudensberg-Gleichen, 2007 * ''De Lütthasenschool'', Husum Druck- und Verlags-Gesellschaft, [[Husum]], 2011 * ''De Postroov un anner Kriminolgeschichten'' (mit Carl Groth) [[Wachholtz]], [[Niemünster]] 1997 * ''De Wiehnachtsgoos Auguste'', Husum Druck- und Verlags-Gesellschaft, Husum, 2012 * ''Dreih di mol üm. Vun Minschen un anner Lüüd'', Verlag Schwensen, [[Eckernföör]], 1992 * ''Kalli un Butzel op grote Fohrt'', [[Quickborn-Verlag]], [[Hamborg]], 1995 * ''Morrn süht allens anners uut'', Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag, [[Flensborg]], 2000 * ''Saivala.'' (''Kalli un Butzel'' op Hoochdüütsch) Fischer-Verlag, [[Aken (Elv)]], 1996 * ''Schleswig-Holstein-Quiz op Platt.'' [[Wachholtz]] , Niemünster, 2004 * ''Segg mol ... Achtersinnige Vertellen.'' Quickborn-Verlag, Hamborg, 1994 * ''So spricht Schleswig-Holstein'', Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag (sh:z), Flensborg, 2011 * ''Ulenspegel will flegen leern. En Stück för Kinner na en Idee vun Günter Seidel.'' [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]], 1994 * ''Vun Dannenbööm un Wiehnachtsdrööm'', Verlag Jung, [[Kiel]], 2004 * ''Weihnachten in Schleswig-Holstein'', Wartberg-Verlag, Gudensberg-Gleichen, 2013 * ''Wenn de Haifisch Minschen weern'' (Bertold Brecht), Wachholz, Niemünster, 2004 * ''Wir vom Jahrgang 1940'', Wartberg-Verlag, Gudensberg-Gleichen, 2005 * '' Wullerdieker Geschichten oder Swien mutt de Minsch blieven.'' [[Wachholtz]], Niemünster, 1999 == Utteken == * 2000: [[Sleswig-Holsteen-Medallje]] vun Land Sleswig-Holsteen * 2004: ''Lornsen-Kett'' vun de Sleswig-Holsteenschen Heimatbund (SHHB) * 2008: ''Stoltenberg-Medallje'' vun de CDU Sleswig-Holsteen * 2009: [[Bundsverdeenstkrüüß]] == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20071211220449/http://www.karl-heinz-groth.de/ Websteed vun Karl-Heinz Groth] (hoochdüütsch) * [https://portal.dnb.de/opac.htm?query=Karl-Heinz+Groth&method=simpleSearch Karl-Heinz Groth bi DNB] {{DEFAULTSORT:Groth, Karl-Heinz}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Kreis Dithmarschen]] [[Kategorie:Kreis Rendsborg-Eckernföör]] [[Kategorie:Boren 1940]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] mwl13fxkfcjot5v9xxmkzlnc5ubaqri Vörlaag Diskuschoon:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand 11 20596 1066436 1065140 2026-05-25T07:04:53Z Frontfrog 57154 /* Annerwat */ 1066436 wikitext text/x-wiki <div class="rechts" style="background-color: white; border: 1px solid #999999;"> '''Bi uns'''<br/> 2008: * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-02|Ludwig van Beethoven]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-03|&nbsp; &nbsp; -"-]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-04|Arp Schnitger]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-05|Karl de Grote]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-06|Helium]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-07|Neptun]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-08|Ägypten]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-09|Lichtathletik]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-10|Charlie Chaplin]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-11|Blood]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2008-12|Plattdüütsch]]<br /> 2009: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-01|Revel]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-02|Eerdbeven]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-03|James Knox Polk]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-04|Himmelsschiev vun Nebra]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-05|Blie]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-06|Swemmsport]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-07|Dschibuti]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-08|Wien (Drunk)]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-09|Immanuel Kant]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-10|Aliens]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-11|Historie vun Kap Verde]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2009-12|The Rolling Stones]] 2010: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-01|Pisa]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-02|Epilepsie]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-03|Lord-Howe-Eiland]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-04|Goldpeer]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-05|Edgar Allan Poe]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-06|Bündnis 90/De Grönen]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-07|Gregoriaansch Klenner]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-08|Lakota]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-09|Pubertät]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-10|Sparta (Antike)]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-11|Coleman Hawkins]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2010-12|Orgel]] 2011: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-01|Containerschipp]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-02|Gold]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-03|Berthe Morisot]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-04|Bremer Münten]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-05|Rad]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-06|Steffi Graf]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-07|Ultravigelettstrahlen]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-08|ZDF]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-09|Chile]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-10|Franz Liszt]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-11|Esens]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2011-12|Fram-Expeditschoon]] 2012: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-01|Synthesizer]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-02|Sabbat]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-03|Westfreesch (Spraak)]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-04|Alfred Hitchcock]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-05|Immen]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-06|Watergate-Schandaal]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-07|Handball]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-08|Bottervagels]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-09|Thermodynamik]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-10|Jamaika]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-11|Windhuk]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2012-12|Granit]] 2013: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-01|Alkan]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-02|Julius II.]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-03|Röömsch Riek]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-04|Plaaster (Bodden)]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-05|Richard Wagner]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-06|Ozean]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-07|Space Shuttle]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-08|Sylt]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-09|Raumpatrouille]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-10|Radioaktivität]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-11|Enercon]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2013-12|Willy Brandt]] 2014: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-01|Benoît Paul Émile Clapeyron]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-02|Somalia]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-03|The Professionals]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-04|Eiffeltoorn]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-05|Flagg vun Düütschland]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-06|Rhodesian Ridgeback]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-07|Eerste Weltkrieg]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-08|Heidi Kabel]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-09|Euskadi Ta Askatasuna]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-10|Mercosur]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-11|Metamorphit]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2014-12|Bethlehem]] 2015: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-01|Orion (Steernbild)]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-02|Stood]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-03|Nedderlannen (Europa)]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-04|Helmut Kohl]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-05|Tweete Weltkrieg]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-06|Slacht bi Waterloo]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-07|Tennis]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-08|Eerdköst]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-09|Helmut Schön]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-10|Stippelaant]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-11|Artikulatschoonsmaneer]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2015-12|Tee]] 2016: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-01|Ole Einar Bjørndalen]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-02|Werner Heisenberg]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-03|Wittmund]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-04|Single-Malt-Whisky]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-05|Vibraphon]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-06|Argentinien]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-07|Emmer (Fatt)]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-08|Georg-August-Universität Chöttingen]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-09|Physikaalsch Grött]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-10|Robert Lee Gibson]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-11|Gottfried Wilhelm Leibniz]] * 12 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2016-12|Kaneel]] 2017: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-01|Donald Trump]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-02|Cadmium]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-03|Hugenotten]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-04|Ella Fitzgerald]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-05|Slott Gothenborg]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-06|Friedrich Hölderlin]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-07|Lüttje Seemöwe]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-08|Aglais urticae]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-09|Geschicht vun Bremen]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-10|Martin Luther]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-11|Steekmuggen]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2017-12|Hillig Land]] 2018: * 1: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-01|Schachspeel]] * 2: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-02|John Cleese]] * 3: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-03|Pforzheim]] * 4: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-04|Koffie]] * 5: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-05|Gustav Mahler]] * 6: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-06|Neurologie]] * 7: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-07|Amt Rodenborg]] * 8: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-08|Sparks (Musikgrupp)]] * 9: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-09|wat weer denn ?]] * 10: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-10|Bargaante]] * 11: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-11|Anders Askevold]] * 12: [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2018-12|Papeer]] 2019: * 1 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-01|Weener]] * 2 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-02|Nedderelvbahn]] * 3 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-03|Kartuffelkäfer]] * 4 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-04|Gips]] * 5 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-05|Pierce Brosnan]] * 6 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-06|Makedonien (Antike)]] * 7 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-07|Michail Moissejewitsch Botwinnik]] * 8 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-08|Aluminium]] * 9 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-09|Rootkoppgoos]] * 10 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-10|Kraweel]] * 11 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-11|Koosfeld]] * 12 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2019-12|Pierre-Auguste Renoir]] 2020: * 1 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-01|Briganten]] * 2 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-02|Echte Stormvagels]] * 3 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-03|Mann vun Bocksten]] * 4 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-04|Satoshi Ōmura]] * 5 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-05|Tuschkasten]] * 6 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-06|Heliumbrennen]] * 7 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-07|Mosel]] * 8 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-08|Strandvolleyball]] * 9 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-09|Tour de France]] * 10 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-10|Pforzheim]] * 11 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-11|Golden Delicius]] * 12 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2020-12|Mao Zedong]] 2021: * 1 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-01|Omurawal]] * 2 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-02|Slott Clemenswerth]] * 3 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-03|Europa (Maand)]] * 4 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-04|Medaillenmaker]] * 5 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-05|Armstrong Siddeley Hurricane]] * 6 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-06|Frentrop]] * 7 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-07|Venus (Planet)]] * 8 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-08|Haupeer]] * 9 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-09|Leo Tolstoi]] * 10 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-10|Paul VI.]] * 11 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-11|Kraken]] * 12 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2021-12|Pierre-Auguste Renoir]] 2022: * 1 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-01|Ernest Shackleton]] * 2 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-02|Kreefte]] * 3 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-03|Maya (Indianers)]] * 4 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-04|Seedükers]] * 5 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-05|Eudonia lacustrata]] * 6 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-06|Düütsch Sportafteken]] * 7 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-07|Fruchtflegen]] * 8 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-08|Antonio Vivaldi]] * 9 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-09|Jan vun Gent]] * 10 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-10|Charles Aznavour]] * 11 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-11|Meideborg]] * 12 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2022-12|Örgellandschap Oostfreesland]] 2023: * 1 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-01|Robert Falcon Scott]] * 2 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-02|Blau Glasemaker]] * 3 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-03|Beryll]] * 4 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-04|Pablo Picasso]] * 5 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-05|Deefholter Moorsnuck]] * 6 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-06|Lars Nieberg]] * 7 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-07|Rudolf Christoph Eucken]] * 8 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-08|Schimon Peres]] * 9 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-09|Waag (Steernbild)]] * 10 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-10|Grauwacke]] * 11 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-11|Wäller]] * 12 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2023-12|Patti Smith]] 2024: * 1 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-01|Aston Martin DB5]] * 2 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-02|Zhu Xi]] * 3 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-03|René Descartes]] * 4 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-04|Werner Kohlmeyer]] * 5 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-05|Seismologie]] * 6 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-06|Zucker]] * 7 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-07|Historie]] * 8 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-08|Afrikaansche Union]] * 9 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-09|Chirurgie]] * 10 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-10|James Earl Carter]] * 11 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-11|Albert Einstein]] * 12 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2024-12|Jesus vun Nazaret]] 2025: * 1 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-01|Sudan]] * 2 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-02|Adolf Anderssen]] * 3 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-03|Jules Verne]] * 4 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-04|Insekten]] * 5 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-05|Sassische Weltchröönk]] * 6 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-06|James Alton McDivitt]] * 7 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-07|Georg Friedrich Händel]] * 8 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-08|Achim Reichel]] * 9 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-09|Philipp Melanchthon]] * 10 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-10|Vanadium]] * 11 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-11|Rocky Mountains]] * 12 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2025-12|Bloodkreisloop]] 2026: * 1 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2026-01|Hardy Krüger]] * 2 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2026-02|Ollnborg]] * 3 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2026-03|Filmhistorie]] * 4 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2026-04|Konrad Adenauer]] * 5 [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2026-05|Beverspinnen]] * 6 * 7 * 8 * 9 * 10 * 11 * 12 ---- [[Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/Galerie|Galerie]] </div> Dat mit dat Tag geiht nu noch nich. Dat ännert sik, wenn de ne'e Parser online geiht (is ankünnt). --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 16:25, 30. Jan. 2008 (CET) == Vörsläge == Gode un lange Artikels, de noch nich „utwählt Artikel“ weren: === Personen === * [[Aristoteles]] * [[Willem Barentsz]] * [[Simone de Beauvoir]] * [[Chānakya]] * [[Edward Hopper]] * [[Martin Luther King]] * [[Wladimir Iljitsch Lenin]] * [[The Beatles]] * [[Kraftwerk (Musikgrupp)]] * [[Novalis]] * [[Paul Gauguin]] * [[Claude Monet]] === Astronomie === * [[Merkur (Planet)]] * [[Saturn (Planet)]] * [[Steern (Astronomie)]] * [[Asteroid]] === Annerwat === * [[Iesen]] * [[Sülver]] * [[Wulk]] * [[Platentektonik]] * [[Osmaansch Riek]] * [[Mount Everest]] * [[Färöer]] * [[Moin]] * [[Japan]] === Historie === * [[Sassen (Volk)]] * [[Ooldsassisch]] [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 15:44, 2. Jul. 2024 (CEST) 8c81rk4ejb1ue8ur3yfjhgore1sxt0m David Gunn 0 53484 1066432 959493 2026-05-24T16:00:56Z ~2026-31087-82 62228 Unnecessary fork page. I disregarded it. 1066432 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1066433 1066432 2026-05-24T16:12:22Z Eastfrisian2 58044 Ännern [[Special:Diff/1066432|1066432]] vun [[Special:Contributions/~2026-31087-82|~2026-31087-82]] ([[User talk:~2026-31087-82|Diskuschoon]]) trüchdreiht. 1066433 wikitext text/x-wiki '''David Gunn''' is de Naam von <onlyinclude>* [[David Gunn (Schauspeler)|David Gunn]] (* 1972), US-amerikaansch Schauspeler, * [[David Gunn (Kumponist)|David Gunn]], US-amerikaansch Kumponist, * [[David Gunn (Schriever)|David Gunn]], US-amerikaansch Schriever, * [[David L. Gunn]] (* 1937), US-amerikaansch Iesenbahnmanager</onlyinclude>. {{Mehrdüdig Begreep}} a4w70cnku4jzxwnjl21idbt5hu9ukbk Bruker:Vogone/typografie.js 2 53821 1066438 976741 2026-05-25T07:12:06Z WikiBayer 34323 Parsing Links is not useful here 1066438 javascript text/javascript // (C) Benutzer:Jowereit 2007-2012 // // Original siehe [[:de:Benutzer:Jowereit/typografie.js]] // // Dokumentation siehe [[:de:Benutzer:Jowereit/Typografie]] // // Getestet unter Firefox 2 (Linux) und Opera 9 (Linux); Internet Explorer 7 (Windows) funktioniert nicht ganz problemlos (siehe FIXME). // // In Konqueror 3.5 gibt es noch ein paar Probleme (Bugs?) beim Einfügen von Text.   // Autokorrektur komplett ausschalten: var typo_autokorrektur_an = false; if (typeof typo_autokorrektur_an == "undefined") var typo_autokorrektur_an = true;   // Autokorrektur auch auf der Benutzer-E-Mail-Seite/auf der Hochlade-Seite aktivieren if (typeof typo_auch_benutzer_email == "undefined") var typo_auch_benutzer_email = true; if (typeof typo_auch_upload_form == "undefined") var typo_auch_upload_form = true;   // Immer doppelte Anführungszeichen verwenden if (typeof typo_immer_doppelte_anfuehrungszeichen == "undefined") var typo_immer_doppelte_anfuehrungszeichen = false;   // Zwei Bindestriche bei der Signatur nicht zu einem Gedankenstrich machen. if (typeof typo_kein_gedankenstrich_bei_signatur == "undefined") var typo_kein_gedankenstrich_bei_signatur = true;   // Falls man seine Signatur mit einem Leerzeichen zwischen Bindestrichen und Tilden schreibt (wie ich), diese // Variable auf true setzen. if (typeof typo_signatur_mit_leerzeichen == "undefined") var typo_signatur_mit_leerzeichen = false;   // Bei typo_signatur_mit_leerzeichen ein geschütztes Leerzeichen zwischen Bindestrichen und Tilden einfügen if (typeof typo_signatur_mit_leerzeichen_nbsp == "undefined") var typo_signatur_mit_leerzeichen_nbsp = true;   // Zeige in der Bearbeitungsleiste eine Checkbox zum temporären Ausschalten der Autokorrektur. if (typeof typo_zeige_checkbox == "undefined") var typo_zeige_checkbox = true;   // Autokorrektur bei CSS/JS-Unterseiten von Benutzerseiten deaktivieren var typo_is_css_js_subpage = (wgCanonicalNamespace == "User" && wgTitle.match(/\/[^\/]+\.(css|js)/));   // QuickEdit-Integration aktivieren. if (typeof typo_quickedit == "undefined") var typo_quickedit = true; // <nowiki> // Umschließen der Auswahl mit [[ und ]] bei Eingabe einer öffnenden eckigen Klammer aktivieren. if (typeof typo_link_mit_eckiger_klammer == "undefined") var typo_link_mit_eckiger_klammer = true;   if (typo_is_css_js_subpage) { typo_autokorrektur_an = false; typo_zeige_checkbox = false; } // Ist der wikEd-Editor gerade aktiv? var typo_wiked_aktiv = false;   // Das Bearbeitungs-Textfeld var typo_textbox = null;   if (!typo_is_css_js_subpage && typo_zeige_checkbox) { if (typeof(wikEd) === 'undefined') { wikEd = { }; }   if (typeof(wikEd.config) === 'undefined') { wikEd.config = { }; }   if (typeof(wikEd.config.button) === 'undefined') { wikEd.config.button = { }; }   if (typeof(wikEd.config.buttonBar) === 'undefined') { wikEd.config.buttonBar = { }; }   // Benutzerdefinierter wikEd-Button // define custom buttons [id, class, Tool tip, image url, width, height, alt text, onClick with parameters] wikEd.config.button[100] = ['wikEdAutokorrekturJowereit', 'wikEdButtonChecked', 'Autokorrektur an- und ausschalten', 'http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/82/WikEd_fancyquotes.png', '16', '16', 'Autokorrektur', 'WikEdEditButton(this, this.id, null, function() { (typo_autokorrektur_an = !typo_autokorrektur_an) });' ]; wikEd.config.buttonBar['custom1'] = ['wikEdButtonBarCustom1', 'wikEdButtonBarCustom1', 'wikEdButtonsCustom1', 'wikEdButtonsCustom1', 44, 'Benutzerdefinierte Funktionen', [100] ]; }   //-------------------------------------------------------------------------------------------------------------   // Im Internet Explorer ist es gar nicht so einfach, die Position des Cursors herauszufinden. Folgender // Workaround stammt von // http://the-stickman.com/web-development/javascript/finding-selection-cursor-position-in-a-textarea-in-internet-explorer/ function ie_getSelection(element) { var range = document.selection.createRange(); // We'll use this as a 'dummy' var stored_range = range.duplicate(); // Select all text stored_range.moveToElementText(element); // Now move 'dummy' end point to end point of original range stored_range.setEndPoint('EndToEnd', range); // Now we can calculate start and end points   // Setze die Eigenschaften "selectionStart" und "selectionEnd" der Textbox, sodass auf sie // wie in Firefox zugegriffen werden kann. element.selectionStart = stored_range.text.length - range.text.length; element.selectionEnd = element.selectionStart + range.text.length; }   // Setzt im wikEd-Editorfenster die Eigenschaften selectionStart, selectionEnd, curLine und curLineOffset function wiked_getSelection(element) { var obj = {}; WikEdGetText(obj, 'selection'); wikEd.ParseDOM(obj, wikEd.frameBody); element.value = obj.plain; element.selectionStart = obj.plainFocus; element.selectionEnd = obj.plainFocus; getCurLine(element); }   // Schreibt den aktuellen Absatz in die Eigenschaft curLine des angegebenen Textfelds. (Müsste also eigentlich // curParagraph oder so heißen). function getCurLine(textarea) { var anfang = textarea.value.slice(0, textarea.selectionStart).lastIndexOf("\n") + 1; var ende = textarea.value.slice(textarea.selectionStart).indexOf("\n");   if (ende == -1) { textarea.curLine = textarea.value.slice(anfang); } else { textarea.curLine = textarea.value.slice(anfang, textarea.selectionStart + ende); }   textarea.curLineOffset = anfang; }   // Setzt den Cursor im Textfeld "textarea" an die Position "pos". function setcursor(textarea, pos) { if (document.selection && document.selection.createRange && !is_opera) { // Internet Explorer var range = textarea.createTextRange(); range.collapse(true); var anzahlZeilenumbrueche = textarea.value.slice(0, textarea.selectionStart).split('\r').length - 1; range.moveStart("character", pos - anzahlZeilenumbrueche); range.moveEnd("character", 0); range.select(); } else { textarea.selectionStart = pos; textarea.selectionEnd = pos; } }   // Erstellt eine Checkbox am rechten Rand der Bearbeitungsleiste, die die Autokorrektur an- oder ausschaltet. // FIXME: Wird im Internet Explorer über der Bearbeitungsleiste angezeigt. function createCheckbox() { var container = document.createElement("div"); container.setAttribute("style", "float: right"); container.id = "typo_autokorrektur_an_container"; container.innerHTML = '<input type="checkbox" id="typo_autokorrektur_an" ' + (typo_autokorrektur_an ? 'checked="checked"' : "") + ' />' + '<label for="typo_autokorrektur_an">Autokorrektur</label>';   container.childNodes[0].onchange = function() { typo_autokorrektur_an = this.checked; typo_textbox.focus(); }   return container; }   // -----   // Prüft, ob die letzte Eingabe im Textfeld "element" (textarea oder wikEd) gleich dem String "vergleich" ist. function letzteEingabe(element, vergleich) { return (element.curLine.slice(element.selectionStart - vergleich.length - element.curLineOffset, element.selectionStart - element.curLineOffset) == vergleich); }   // -----   // Fügt im Textfeld "element" den Text "text" ein und löscht dabei zunächst "anzahlLoeschen" Zeichen vor dem Cursor function einfuegen(element, text, anzahlLoeschen) { var selStart = element.selectionStart; // Anfang der Auswahl zwischenspeichern, da sie in der nächsten Anweisung verändert wird. var scrollPos = element.scrollTop; element.value = element.value.slice(0, element.selectionStart - anzahlLoeschen) + text + element.value.slice(element.selectionEnd); setcursor(element, selStart - anzahlLoeschen + text.length); element.scrollTop = scrollPos; }   // Das Gleiche für wikEd. function einfuegenWikEd(element, text, anzahlLoeschen) { var obj = {}; WikEdGetText(obj, 'selection');   if (anzahlLoeschen > 0) { obj.selection.range.setStart(obj.sel.focusNode, obj.sel.focusOffset - anzahlLoeschen); wikEd.FrameExecCommand('delete'); }   wikEd.FrameExecCommand('inserthtml', text); }   // -----   function charAt(element, position) { return element.value.charAt(position); }   function charAtWikEd(element, position) { return element.curLine.charAt(position); }   // -----   // Gibt das letzte Vorkommen des Strings "text" im aktuellen Absatz des Textfelds "element" bis zur // Startposition der Auswahl zurück. function letztesVorkommen(element, text) { return element.curLine.slice(0, element.selectionStart - element.curLineOffset).lastIndexOf(text); }   // -----   // Prüft, ob ein Zeichen eine Zahl ist function isNumeric(c) { return (c != "") && ("0123456789".indexOf(c) != -1); }   // -----   // Wird aufgerufen, wenn der wikEd-Editor aktiviert wurde. function wikEdAktiviert() { if ((typo_zeige_checkbox) && document.getElementById("typo_autokorrektur_an_container") != null) { document.getElementById("typo_autokorrektur_an_container").style.display = "none"; } typo_wiked_aktiv = true; }   // Wird aufgerufen, wenn der wikEd-Editor deaktiviert wurde. function wikEdDeaktiviert() { if (typo_zeige_checkbox) { if (document.getElementById("typo_autokorrektur_an_container") != null) { document.getElementById("typo_autokorrektur_an_container").style.display = "block"; }   if (document.getElementById("typo_autokorrektur_an") != null) { document.getElementById("typo_autokorrektur_an").checked = typo_autokorrektur_an; } } typo_wiked_aktiv = false; }   // Richtet benutzerdefinierte DOM-Funktionen und Ereignis-Handler im wikEd-Editor ein. function setupForWikEd() { wikEd.AddEventListener(wikEd.frameDocument, 'keypress', autokorrektur, true); wikEd.frameDocument.letzteEingabe = function(vergleich) { return letzteEingabe(this, vergleich) }; wikEd.frameDocument.einfuegen = function(text, anzahlLoeschen) { return einfuegenWikEd(this, text, anzahlLoeschen) }; wikEd.frameDocument.letztesVorkommen = function(text) { return letztesVorkommen(this, text) }; wikEd.frameDocument.charAt = function(position) { return charAtWikEd(this, position) }; document.getElementById("wikEdAutokorrekturJowereit").className = (typo_autokorrektur_an ? "wikEdButtonChecked" : "wikEdButtonUnchecked"); document.getElementById("wikEdAutokorrekturJowereit").setAttribute("checked", typo_autokorrektur_an); wikEdAktiviert(); }   //-------------------------------------------------------------------------------------------------------------   // Diese Funktion wird beim Drücken einer Taste (onkeypress) im Bearbeitungs-Textfeld aufgerufen. function autokorrektur(evt) { if (!typo_autokorrektur_an) return true;   // Bei manchen Tastatureingaben (z.B. Tilde) ist der Wert des übergebenen Zeichens in event.charCode // statt in event.keyCode gespeichert. In diesem Fall enthält die Variable keyCode trotzdem den // Zeichencode. if (document.selection && document.selection.createRange && !is_opera) { // Internet Explorer // Im Internet Explorer darf das "event"-Objekt nicht als Parameter übergeben werden, sondern // steht der Funktion global zur Verfügung. Außerdem bedarf es eines kleinen Tricks, um die // aktuelle Position des Cursors herauszufinden. ie_getSelection(this); var keyCode = event.keyCode; if (keyCode == 0) { keyCode = event.charCode; } } else { var keyCode = evt.which; if (keyCode == 0) { keyCode = evt.charCode; } }   // Das Holen der aktuellen Auswahl in wikEd ist ziemlich ressourcenfressend, deshalb lieber vorher // abbrechen, falls sowieso nichts korrigiert werden muss. if (!(keyCode == 34 || keyCode == 45 || keyCode == 46 || keyCode == 39 || keyCode == 126 || keyCode == 62 || keyCode == 91)) { return true; }   if (typo_wiked_aktiv) { wiked_getSelection(this); }   var selStart = this.selectionStart; var selEnde = this.selectionEnd;   if (!typo_wiked_aktiv) { getCurLine(this); }   // Wenn cancel = true, wird das eingegebene Zeichen nicht in das Textfeld eingefügt. var cancel = false;   switch (keyCode) { case 91: // öffnende eckige Klammer   // Wenn Text markiert ist, dann umschließt die Eingabe einer öffnenden eckigen // Klammer ihn mit den Zeichen [[ und ]]. if (selEnde - selStart > 0 && typo_link_mit_eckiger_klammer) { insertTags("[[", "]]", ""); cancel = true; }   break;   case 34: // Zollzeichen   // Zollzeichen (") werden in typografische Anführungszeichen umgewandelt. Dabei wird // ein öffendes Anführungszeichen gesetzt, wenn sich der Cursor am Anfang der Textbox // befindet oder das Zeichen vor dem Cursor ein Leerzeichen, ein Zeilenumbruch oder // eine Klammer ist. Falls das Zeichen vor dem Cursor eine Zahl ist, wird das Zeichen // in ein typografisch korrektes Zollzeichen umgewandelt.   // FIXME: Der Internet Explorer ignoriert Zeilenumbrüche und gibt beim Cursor am // Anfang der Zeile den Wert des letzten Zeichens in der Zeile darüber aus; deshalb // funktioniert dort das Einfügen von öffnenden Anführungszeichen am Anfang der Zeile // nicht.   // Bei der Eingabe von HTML-Attributen sollen ebenfalls keine typografischen // Anführungszeichen verwendet werden. Die Ersetzung wird dann nicht vorgenommen, // wenn direkt am Cursor ein Gleichheitszeichen steht oder sich der Cursor innerhalb // eines HTML-Tags befindet und ein Gleichheitszeichen + Anführungszeichen schon // eingegeben wurde.   if (selEnde - selStart > 0) { // Wenn Text ausgewählt ist, diesen immer mit Anführungszeichen umgeben. insertTags("„", "“", ""); cancel = true;   } else if (this.letzteEingabe("=") || this.letztesVorkommen("=\"") > this.letztesVorkommen(">") || this.letztesVorkommen("=\"") > this.letztesVorkommen("|}")) { return true;   } else if (selStart - this.curLineOffset == 0 || this.letzteEingabe("\n") || this.letzteEingabe(" ") || this.letzteEingabe("(") || this.letzteEingabe("[") || this.letzteEingabe("{") || this.letzteEingabe("|")) { // Ein einfaches öffnendes Anführungszeichen wird eingefügt, wenn ein doppeltes // noch "offen" ist, d.h. wenn die Position eines öffnenden doppelten // Anführungszeichens im Text größer ist als die eines schließenden doppelten // Anführungszeichens. if (!typo_immer_doppelte_anfuehrungszeichen && this.letztesVorkommen("„") > this.letztesVorkommen("“")) { this.einfuegen("‚", 0); } else { this.einfuegen("„", 0); } } else { // Ein typografisch korrektes Zollzeichen/Gradsekundenzeichen wird eingefügt, wenn das // Zeichen am Cursor eine Zahl ist und der Cursor sich nicht innerhalb von Anführungszeichen // befindet (in diesem Fall ist es wahrscheinlicher, dass ein schließendes // Anführungszeichen eingegeben werden soll). if (isNumeric(this.charAt(this.selectionStart - 1)) && this.letztesVorkommen("„") <= this.letztesVorkommen("“")) { this.einfuegen("″", 0); // Ein einfaches schließendes Anführungszeichen wird eingefügt, wenn ein einfaches // Anführungszeichen noch "offen" ist (s.o.) } else if (!typo_immer_doppelte_anfuehrungszeichen && this.letztesVorkommen("‚") > this.letztesVorkommen("‘")) { this.einfuegen("‘", 0); } else { this.einfuegen("“", 0); } }   cancel = true; break;   case 45: // Bindestrich   // Wenn schon ein Bindestrich davor steht, beide zu einem Gedanken- oder Bis-Strich // zusammenfügen. // Wenn aber mehrere Bindestriche davor stehen, soll wahrscheinlich eine horizontale // Linie eingegeben werden; die Ersetzung wird dann rückgängig gemacht. // Wenn ein HTML-Kommentar eingegeben werden soll ("<!--"), wird die Ersetzung nicht // vorgenommen if (this.letzteEingabe("–")) { this.einfuegen("--", 1); } else if (this.letzteEingabe("-") && !this.letzteEingabe("--") && !this.letzteEingabe("<!-")) { this.einfuegen("–", 1); cancel = true; }   break;   case 46: // Punkt   // Drei aufeinanderfolgende Punkte werden in ein Auslassungszeichen (…) umgewandelt. if (this.letzteEingabe("..")) { this.einfuegen("…", 2); cancel = true; }   break;   case 39: // Apostroph   // Das Zeichen ' wird in einen typografischen Apostroph (’) umgewandelt, außer es steht // davor schon ein ' (Auszeichnung "kursiv" oder "fett"). Wenn ein typografischer // Apostroph davor steht, wird er ebenfalls durch ein ' ersetzt. // Wenn als letztes eine Zahl eingegeben wurde (isNumeric), wird ein Gradminuten- bzw. // Fußzeichen eingefügt. if (this.letzteEingabe("’") || this.letzteEingabe("′")) { this.einfuegen("''", 1); cancel = true; } else if (isNumeric(this.charAt(this.selectionStart - 1))) { this.einfuegen("′", 0); cancel = true; } else if (!this.letzteEingabe("'")) { this.einfuegen("’", 0); cancel = true; }   break;   case 126: // Tilde   if (typo_kein_gedankenstrich_bei_signatur) { // Bei der Signatur sollen zwei Bindestriche nicht durch einen Gedankenstrich ersetzt // werden. Deshalb wird bei der Eingabe einer Tilde diese Ersetzung ggf. wieder rück- // gängig gemacht: // - bei Signatur ohne Leerzeichen zwischen Bindestrichen und Tilden if (!typo_signatur_mit_leerzeichen && this.letzteEingabe("–")) { this.einfuegen("--", 1);   // - bei Signatur mit Leerzeichen } else if (typo_signatur_mit_leerzeichen && this.letzteEingabe("– ")) { if (typo_signatur_mit_leerzeichen_nbsp) { if (typo_wiked_aktiv) { this.einfuegen("--&amp;nbsp;", 2); } else { this.einfuegen("--&nbsp;", 2); } } else { this.einfuegen("-- ", 2); } } } else { // Der Gedankenstrich soll so bleiben, nicht ersetzt werden. Eventuell soll aber // das Leerzeichen durch ein geschütztes Leerzeichen ersetzt werden. if (typo_signatur_mit_leerzeichen && typo_signatur_mit_leerzeichen_nbsp && this.letzteEingabe("– ")) { if (typo_wiked_aktiv) { this.einfuegen("&amp;nbsp;", 1); } else { this.einfuegen("&nbsp;", 1); } } }   break;   case 62: // schließende eckige Klammer (>)   // Beim schließenden Tag eines HTML-Kommentars ("-->") sollen zwei Bindestriche nicht // durch einen Gedankenstrich ersetzt werden. if (this.letzteEingabe("–")) { this.einfuegen("--", 1); } else if (this.letzteEingabe("-") && !this.letzteEingabe("--")) { this.einfuegen("→", 1); cancel = true; }   break; }   // Wenn cancel = true, weitere Ereignisbehandlung abbrechen if (typo_wiked_aktiv && cancel) { evt.preventDefault(); return true; } else { return !cancel; } }   function typo_find_textbox() { if (typo_is_css_js_subpage) { return null; } else if (document.getElementById("wpTextbox1")) { if (!document.getElementById("wpTextbox1").readOnly) { return document.getElementById("wpTextbox1"); } } else if (typo_auch_benutzer_email && document.getElementById("wpText")) { return document.getElementById("wpText"); } else if (typo_auch_upload_form && document.getElementById("wpUploadDescription")) { return document.getElementById("wpUploadDescription"); }   return null; }   function typo_textbox_init() { typo_textbox.onkeypress = autokorrektur;   typo_textbox.letzteEingabe = function(vergleich) { return letzteEingabe(this, vergleich); } typo_textbox.einfuegen = function(text, anzahlLoeschen) { return einfuegen(this, text, anzahlLoeschen); } typo_textbox.letztesVorkommen = function(text) { return letztesVorkommen(this, text); } typo_textbox.charAt = function(position) { return charAt(this, position); }   if (typo_zeige_checkbox) { var checkbox = createCheckbox();   if (document.getElementById("toolbar")) { document.getElementById("toolbar").appendChild(checkbox); } else if (document.getElementById("wikiEditor-ui-toolbar")) { document.getElementById("wikiEditor-ui-toolbar").appendChild(checkbox); } else { if (typo_quickedit) { // Workaround var frm = qeNodes.Form; frm.parentNode.insertBefore(checkbox, frm); } else { typo_textbox.parentNode.insertBefore(checkbox, typo_textbox); } } } }   function typo_init() { typo_textbox = typo_find_textbox();   if (typo_textbox != null) { typo_textbox_init(); } }   function typo_qe_init() { typo_textbox = qeNodes.Form.firstChild.childNodes[4];   if (typo_textbox != null) { typo_textbox_init(); } }   $(typo_init);   if (!typo_is_css_js_subpage) { // Ereignis-Handler für das Aktivieren und Deaktivieren von wikEd registrieren if (typeof(wikEd) == 'undefined') { wikEd = {}; } if (typeof(wikEd.config) == 'undefined') { wikEd.config = {}; } if (typeof(wikEd.config.setupHook ) == 'undefined') { wikEd.config.setupHook = []; } if (typeof(wikEd.config.onHook ) == 'undefined') { wikEd.config.onHook = []; } if (typeof(wikEd.config.offHook ) == 'undefined') { wikEd.config.offHook = []; }   wikEd.config.setupHook.push(setupForWikEd); wikEd.config.onHook.push(wikEdAktiviert); wikEd.config.offHook.push(wikEdDeaktiviert);   // Ereignis-Handler für das Aktivieren von QuickEdit (Benutzer:ASM) registrieren.   if (typo_quickedit) { qeAddHook("qeMakeForm", typo_qe_init); } } //</nowiki> brrggfbus6uqrb7ffxldk3eti2789e1 Bruker:Aeroid/List DE NI-WL 2 71696 1066431 1066087 2026-05-24T15:37:24Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1066431 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:WL in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows a overview municipalities in the [[Landkreis Harburg]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P131 ?sub0 . ?tree0 (wdt:P150)* ?sub0 . ?tree0 (wdt:P131)* wd:Q5907 . ?item wdt:P31 ?sub1 . ?sub1 (wdt:P279)* wd:Q56061 . FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P31 ?sub2 . ?sub2 (wdt:P279)* wd:Q44613 . } FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P31 ?sub3 . ?sub3 (wdt:P279)* wd:Q192611 . } FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P31 ?sub4 . ?sub4 (wdt:P279)* wd:Q473972 . } FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P31 ?sub5 . ?sub5 (wdt:P279)* wd:Q1132300 . } } |section= |sort=label |columns=P94,label,p1366,p31,p131,p18,item |thumb=80 |min_section=1 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! Bild von dat Wappen ! label ! aflööst von ! is en ! liggt in de Verwaltenseenheit ! Bild ! item |- | | [[Abendörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Tesp]] | | [[:d:Q14948469|Q14948469]] |- | [[Bild:Wappen Achterdeich.jpg|center|80px]] | [[Achterdiek (Landkreis Horborg)|Achterdiek]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Stell]] | | [[:d:Q21281606|Q21281606]] |- | | [[Alvsen]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q22661943|Q22661943]] |- | | [[Arsdörp]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | [[Bild:Ardestorf.jpg|center|80px]] | [[:d:Q15783892|Q15783892]] |- | [[Bild:DEU Asendorf COA.svg|center|80px]] | [[Asendörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Dierkshausener Mühlenbach Mühlenteich.jpg|center|80px]] | [[:d:Q672644|Q672644]] |- | [[Bild:Wappen Ashausen.jpg|center|80px]] | [[Ashusen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Stell]] | | [[:d:Q724847|Q724847]] |- | | [[Avens]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Heidenau|Heidenau]] | | [[:d:Q24228398|Q24228398]] |- | [[Bild:Wapen Beborg.jpg|center|80px]] | [[Beborg]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [[Bild:Bahlburg - Freiwillige Feuerwehr.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21282211|Q21282211]] |- | [[Bild:Wappen Bendestorf.svg|center|80px]] | [[Gemeen Bendsdörp|Bendsdörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Jesborg]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q631951|Q631951]] |- | | [[Bodwede]] | | [[destroyed building or structure]]<br/>[[deserted castle site]] | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | [[Bild:Wall und Graben der Burg Bodwede im Norden (Foto Eismann 2016).jpg|center|80px]] | [[:d:Q107587168|Q107587168]] |- | [[Bild:DEU Buchholz in der Nordheide COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[Middelzentrum]]<br/>[[Eenheitsgemeen in Düütschland]]<br/>[[Sülvstännige Gemeen]]<br/>[[urban municipality in Germany]]<br/>[[Einheitsgemeinde of Lower Saxony]] | [[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Buchholz Bahnhof.jpg|center|80px]] | [[:d:Q14892|Q14892]] |- | [[Bild:Wapen Bossel (Winsen).jpg|center|80px]] | [[Bossel (Winsen)|Bossel]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [[Bild:Lausitz Luftsport- & Techniktage 2013-Rueckflug by-RaBoe 722.jpg|center|80px]] | [[:d:Q894219|Q894219]] |- | [[Bild:DEU Brackel COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Braackel|Braackel]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Thunderstorm (3748102279).jpg|center|80px]] | [[:d:Q640191|Q640191]] |- | | [[Brumhagen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[:d:Q24232909|Q24232909]] |- | [[Bild:Wappen Bullenhausen.png|center|80px]] | [[Bullenhuus]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q1004276|Q1004276]] |- | [[Bild:Wappen Beckedorf.png|center|80px]] | [[Bääkdörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q813669|Q813669]] |- | | [[Bütel]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Tesp]] | | [[:d:Q14948471|Q14948471]] |- | [[Bild:Wapen Dibbersen.png|center|80px]] | [[Dibbersen]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[:d:Q1209294|Q1209294]] |- | [[Bild:DEU Daerstorf COA.svg|center|80px]] | [[Doasdörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | [[Bild:Daerstorf.jpg|center|80px]] | [[:d:Q15055757|Q15055757]] |- | | [[Doasdörpermoor]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | [[:d:Q41888046|Q41888046]] |- | | [[Dreehusen (Töst)|Dreehusen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Töst|Töst]] | [[Bild:Dreihausen Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24228370|Q24228370]] |- | | [[Drennhusen]] | | [[Oortsdeel]]<br/>[[rural settlement]] | [[Gemeen Draag]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q22338344|Q22338344]] |- | [[Bild:DEU Dohren COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Duhrn|Duhrn]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Dohren Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q712303|Q712303]] |- | | [[Döhl]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | [[:d:Q1270987|Q1270987]] |- | | [[Eddels]] | | [[Dörp]]<br/>[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen in Düütschland]] | [[Kreis Horborg]]<br/>[[Hittfeld]] | | [[:d:Q25621696|Q25621696]] |- | [[Bild:DEU Eckel COA.svg|center|80px]] | [[Eekel]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q22661931|Q22661931]] |- | | [[Eekholt (Gemeen Meschacht)|Eekholt]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Meschacht]] | | [[:d:Q1301977|Q1301977]] |- | | [[Eekstüüv]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q24232521|Q24232521]] |- | [[Bild:DEU Ehestorf COA.svg|center|80px]] | [[Ehstörp]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q1299618|Q1299618]] |- | | [[Elvstörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Draag]] | | [[:d:Q22338345|Q22338345]] |- | | [[Emm (Landkreis Horborg)|Emm]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Hullnst]] | | [[:d:Q29521695|Q29521695]] |- | [[Bild:Wappen Emmelndorf.png|center|80px]] | [[Emmelndörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q1338544|Q1338544]] |- | [[Bild:DEU Emsen COA.svg|center|80px]] | [[Ems]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | [[Bild:Rosengarten Sender.jpg|center|80px]] | [[:d:Q20898048|Q20898048]] |- | | [[Eversche Heid]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Appel]] | | [[:d:Q24516148|Q24516148]] |- | | [[Evsdörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Heidenau|Heidenau]] | [[Bild:Everstorfermoor Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24228404|Q24228404]] |- | [[Bild:Wappen Eyendorf.jpg|center|80px]] | [[Eyndörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Wim eyendorf ns P7210030.JPG|center|80px]] | [[:d:Q633165|Q633165]] |- | | [[Finkenriek]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | [[:d:Q29586430|Q29586430]] |- | [[Bild:DEU Fleestedt COA.svg|center|80px]] | [[Fleest (Landkreis Horborg)|Fleest]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [[Bild:Fleestedt Ortsmitte 003.jpg|center|80px]] | [[:d:Q876967|Q876967]] |- | | [[Fleestedt, Glüsingen, Beckedorf, Metzendorf]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q22661958|Q22661958]] |- | [[Bild:Wappen Fliegenberg.jpg|center|80px]] | [[Flegenbarg]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Stell]] | | [[:d:Q1428392|Q1428392]] |- | [[Bild:Wappen Garlstorf.png|center|80px]] | [[Gemeen Garlstörp|Garlstörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Garlstorfer Mühle2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q633784|Q633784]] |- | [[Bild:Wappen der Gemeinde Garstedt.jpg|center|80px]] | [[Gastää]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:NSG Bahlburger Bruch.JPG|center|80px]] | [[:d:Q639664|Q639664]] |- | [[Bild:DEU Gehrden COA.svg|center|80px]] | [[Gehrden (Landkreis Horborg)|Gehrden]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[:d:Q21282200|Q21282200]] |- | [[Bild:DEU Appel COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Appel]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Gemeindehaus Appel.jpg|center|80px]] | [[:d:Q620740|Q620740]] |- | [[Bild:DEU Drage COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Draag]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Elvmasch]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:SchleusenanlageFahrenholz1.JPG|center|80px]] | [[:d:Q665062|Q665062]] |- | [[Bild:DEU Drestedt COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Dreest]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q633162|Q633162]] |- | [[Bild:DEU Harmstorf COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Harmsdörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Jesborg]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q632604|Q632604]] |- | [[Bild:DEU Halvesbostel COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Hassbossel]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Lausitz Luftsport- & Techniktage 2013-Hinflug by-RaBoe 0123.jpg|center|80px]] | [[:d:Q633260|Q633260]] |- | [[Bild:DEU Hollenstedt COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Hullnst]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Glockenturm Kirche Hollenstedt.jpg|center|80px]] | [[:d:Q570120|Q570120]] |- | [[Bild:DEU Jesteburg COA.png|center|80px]] | [[Gemeen Jesborg]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Jesborg]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Heimathaus Jesteburg.JPG|center|80px]] | [[:d:Q638271|Q638271]] |- | [[Bild:DEU Moisburg COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Mesborg]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Landkreis Horborg]]<br/>[[Samtgemeen Hullnst]] | [[Bild:Moisburg-Dorfstrasse-linearWBGi.jpg|center|80px]] | [[:d:Q508003|Q508003]] |- | [[Bild:DEU Marschacht COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Meschacht]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Elvmasch]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:AmFriedhof2.JPG|center|80px]] | [[:d:Q630826|Q630826]] |- | [[Bild:DEU Regesbostel COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Resbossel]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Lausitz Luftsport- & Techniktage 2013-Hinflug by-RaBoe 0125.jpg|center|80px]] | [[:d:Q635723|Q635723]] |- | [[Bild:DEU Stelle (Harburg) COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Stell]] | | [[Eenheitsgemeen in Düütschland]]<br/>[[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Einheitsgemeinde of Lower Saxony]] | [[Landkreis Horborg]] | [[Bild:St. Michael-Kirche, Stelle (Landkreis Harburg).jpg|center|80px]] | [[:d:Q701148|Q701148]] |- | [[Bild:DEU Tespe COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Tesp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Elvmasch]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:BütlingerStraße48.JPG|center|80px]] | [[:d:Q630594|Q630594]] |- | [[Bild:DEU Winsen (Luhe) COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[Kreisstadt]]<br/>[[Eenheitsgemeen in Düütschland]]<br/>[[Sülvstännige Gemeen]]<br/>[[urban municipality in Germany]]<br/>[[Einheitsgemeinde of Lower Saxony]] | [[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Winsen Luhe Blick auf das Schloss und St Marien Kirche 2013.JPG|center|80px]] | [[:d:Q16000|Q16000]] |- | [[Bild:DEU Wenzendorf COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Winzendörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Lausitz Luftsport- & Techniktage 2013-Hinflug by-RaBoe 0148.jpg|center|80px]] | [[:d:Q376823|Q376823]] |- | | [[Glüsen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q204756|Q204756]] |- | | [[Groot Moor]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q1547855|Q1547855]] |- | | [[Gemeen Gö’nstörp|Gö’nstörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Lübberstedter Straße 4.JPG|center|80px]] | [[:d:Q632594|Q632594]] |- | | [[Hagolt]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q24232842|Q24232842]] |- | [[Bild:DEU Handeloh COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Handörp|Handörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Handeloh Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q708928|Q708928]] |- | [[Bild:DEU Hanstedt COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:DE-NI-Hanstedt-Jakobi-Kirche.jpg|center|80px]] | [[:d:Q667549|Q667549]] |- | | [[Hau (Landkreis Horborg)|Hau]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[:d:Q24231134|Q24231134]] |- | [[Bild:DEU Heidenau (Nordheide) COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Heidenau|Heidenau]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Heidenau Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q370612|Q370612]] |- | | [[Helmsdörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q579260|Q579260]] |- | | [[Hinteln]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | [[Bild:Iddensen Nordansicht.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21074512|Q21074512]] |- | [[Bild:DEU Hittfeld COA.svg|center|80px]] | [[Hittfeld]] | | [[Oortsdeel]]<br/>[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen in Düütschland]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [[Bild:St Mauritius Kirche Hittfeld.JPG|center|80px]] | [[:d:Q131827|Q131827]] |- | | [[Hittfeld, Emmelndorf, Helmstorf, Lindhorst]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q22662039|Q22662039]] |- | | [[Holm-Seppens]] | | [[Oortschop]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F004723-0009, Holm-Seppensen, Adenauer, Sekretärin, v. Eckhardt.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1624967|Q1624967]] |- | [[Bild:DEU Holtorfsloh COA.svg|center|80px]] | [[Holtörp (Gemeen Seevdaal)|Holtörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q1625240|Q1625240]] |- | | [[Hoopt]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [[Bild:Elbfähre-Hoopte-Parkplatz-SDIM2266.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1627459|Q1627459]] |- | [[Bild:DEU Horst (Seevetal).svg|center|80px]] | [[Host (Landkreis Horborg)|Host]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q1522630|Q1522630]] |- | | [[Hökel]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Handörp|Handörp]] | | [[:d:Q24232680|Q24232680]] |- | | [[Hökel]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Handörp|Handörp]] | [[Bild:Höckel Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q60847450|Q60847450]] |- | | [[Höll (Landkreis Horborg)|Höll]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | [[:d:Q21094991|Q21094991]] |- | | [[Höpen (Gemeen Hanstää)|Höpen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | [[:d:Q24231028|Q24231028]] |- | [[Bild:Wappen Hörsten.png|center|80px]] | [[Hössen (Landkreis Horborg)|Hössen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q601674|Q601674]] |- | [[Bild:DEU Elstorf COA.svg|center|80px]] | [[Ilsdörp]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | [[Bild:Nicolai Kirche Elstorf (Kirchturm).jpg|center|80px]] | [[:d:Q1333951|Q1333951]] |- | | [[Inzmöhlen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Handörp|Handörp]] | [[Bild:Inzmühlen Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24228355|Q24228355]] |- | [[Bild:Wappen Itzenbüttel.jpg|center|80px]] | [[Itzenbüttel]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Jesborg]] | | [[:d:Q1675368|Q1675368]] |- | [[Bild:DEU Iddensen COA.png|center|80px]] | [[Jiddens]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | [[Bild:Iddensen Nordansicht.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1656651|Q1656651]] |- | [[Bild:DEU Kakenstorf COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Kakenstörp|Kakenstörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Kakenstorf Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q633344|Q633344]] |- | | [[Kamp (Landkreis Horborg)|Kamp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Will|Will]] | [[Bild:Kampener Muehle2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21160229|Q21160229]] |- | | [[Karoxbossel]] | | [[Siedlung]]<br/>[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen in Düütschland]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Hittfeld]] | | [[:d:Q17124017|Q17124017]] |- | [[Bild:DEU Klecken COA.svg|center|80px]] | [[Klecken]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q15823780|Q15823780]] |- | | [[Krüms]] | | [[Oortsdeel]]<br/>[[rural settlement]] | [[Gemeen Draag]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q22338346|Q22338346]] |- | [[Bild:DEU Königsmoor COA.svg|center|80px]] | [[Königsmoor]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Königsmoor Ortseingang.jpg|center|80px]] | [[:d:Q632611|Q632611]] |- | | [[Langenrähm]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | [[Bild:Fürstendenkmal Langenrehm 2014 Totale.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1522297|Q1522297]] |- | [[Bild:Wappen Laßrönne.png|center|80px]] | [[Lassrönn]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[:d:Q1809602|Q1809602]] |- | [[Bild:DEU Leversen COA.svg|center|80px]] | [[Leversen]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q22661947|Q22661947]] |- | [[Bild:Wappen Lindhorst.png|center|80px]] | [[Lindhost]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q1826212|Q1826212]] |- | [[Bild:DEU Luhdorf COA.svg|center|80px]] | [[Luhdörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[:d:Q21282229|Q21282229]] |- | | [[Luhmöhlen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[:d:Q1876058|Q1876058]] |- | [[Bild:Wappen Luellau.jpg|center|80px]] | [[Lüll]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Jesborg]] | [[Bild:Ortseingang von Lüllau.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1880310|Q1880310]] |- | | [[Lütt Moor]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q1262334|Q1262334]] |- | [[Bild:DEU Marxen COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Marxen|Marxen]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Völkerschlachtdenkmal, Marxen.jpg|center|80px]] | [[:d:Q633102|Q633102]] |- | [[Bild:DEU Maschen COA.svg|center|80px]] | [[Maschen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [[Bild:Friedenskirche Maschen.JPG|center|80px]] | [[:d:Q279675|Q279675]] |- | | [[Maschen, Horst, Hörsten]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q22662076|Q22662076]] |- | | [[Meckelfeld, Klein-Moor]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q22662079|Q22662079]] |- | | [[Meenern]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Unnel|Unnel]] | | [[:d:Q25621702|Q25621702]] |- | | [[Metzendörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q1926032|Q1926032]] |- | | [[Mienenbüddel]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | [[Bild:Lausitz Luftsport- & Techniktage 2013-Hinflug by-RaBoe 0152.jpg|center|80px]] | [[:d:Q20894465|Q20894465]] |- | | [[Moisburg Castle]] | | [[Borg]] | [[Gemeen Mesborg]] | | [[:d:Q107355131|Q107355131]] |- | | [[Mower (Landkreis Horborg)|Mower]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Draag]] | | [[:d:Q24228600|Q24228600]] |- | [[Bild:DEU Meckelfeld COA.svg|center|80px]] | [[Mäkelfeld]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [[Bild:Fachwerk Seevetal.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1915658|Q1915658]] |- | | [[Niedermarschacht]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Meschacht]] | | [[:d:Q22338368|Q22338368]] |- | [[Bild:Wapen Niendörp.gif|center|80px]] | [[Niendörp (Landkreis Horborg)|Niendörp]] | | [[Gemeen (Düütschland)|Gemeen in Düütschland]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | [[:d:Q56220448|Q56220448]] |- | [[Bild:DEU Nenndorf COA.svg|center|80px]] | [[Ninndörp]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q21074472|Q21074472]] |- | | [[Ninndörp]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | [[Eenheitsgemeen in Düütschland]] | [[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q21074475|Q21074475]] |- | | [[Obermarschacht]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Meschacht]] | | [[:d:Q22338369|Q22338369]] |- | [[Bild:Wappen Ohlendorf.png|center|80px]] | [[Ohlendörp (Landkreis Horborg)|Ohlendörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q2016494|Q2016494]] |- | | [[Ole Borg von Hullnst]] | | [[Borg]]<br/>[[gord]] | [[Gemeen Hullnst]] | [[Bild:Burgwall Hollenstedt west.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1016173|Q1016173]] |- | | [[Olendörp (Appel)|Olendörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Appel]] | | [[:d:Q2018734|Q2018734]] |- | [[Bild:Wappen der Gemeinde Otter.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Otter|Otter]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Otter Dorfladen Schuenhoff.jpg|center|80px]] | [[:d:Q692809|Q692809]] |- | | [[Over, Bullenhuus, Groot Moor]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q22662081|Q22662081]] |- | | [[O’rshusen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Meschacht]] | | [[:d:Q1376852|Q1376852]] |- | [[Bild:Wapen Parrns.jpg|center|80px]] | [[Parrns]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [[Bild:Pattensen St Gertrud mit Glockenturm.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1479493|Q1479493]] |- | | [[Podendörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Mesborg]] | | [[:d:Q24232543|Q24232543]] |- | [[Bild:Wapen Puunsen.png|center|80px]] | [[Puunsen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[:d:Q56230296|Q56230296]] |- | [[Bild:Wapen Quarrendörp.jpg|center|80px]] | [[Quarrendörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Hanstää|Hanstää]] | | [[:d:Q21402029|Q21402029]] |- | [[Bild:DEU Rade (Neu Wulmstorf) COA.svg|center|80px]] | [[Raad (Landkreis Horborg)|Raa]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | [[:d:Q17271533|Q17271533]] |- | | [[Rahmstörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Resbossel]] | | [[:d:Q13188805|Q13188805]] |- | | [[Ramelsloh, Ohlendorf, Holtorfsloh]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[:d:Q22662085|Q22662085]] |- | [[Bild:Wappen Ramelsloh.png|center|80px]] | [[Ramßel]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [[Bild:Ramelsloh 679.jpg|center|80px]] | [[:d:Q324665|Q324665]] |- | [[Bild:Wapen Reidörp.jpg|center|80px]] | [[Reidörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[:d:Q21282281|Q21282281]] |- | [[Bild:Wapen Reindörp.jpg|center|80px]] | [[Reindörp|Reindorf]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[:d:Q21402309|Q21402309]] |- | | [[Reindorfer Osterberg]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Jesborg]] | | [[:d:Q22338316|Q22338316]] |- | [[Bild:DEU Rosengarten COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[Eenheitsgemeen in Düütschland]]<br/>[[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Einheitsgemeinde of Lower Saxony]] | [[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Ines Ausstellung; Kiekeberg 026.jpg|center|80px]] | [[:d:Q501683|Q501683]] |- | [[Bild:Wappen Rosenweide.jpg|center|80px]] | [[Rosenweid]] | | [[Oortsdeel]]<br/>[[rural settlement]] | [[Gemeen Stell]] | | [[:d:Q21281610|Q21281610]] |- | [[Bild:DEU Rottorf (Winsen) COA.svg|center|80px]] | [[Rottörp (Landkreis Horborg)|Rottörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[:d:Q2169091|Q2169091]] |- | | [[Rönn (Landkreis Horborg)|Rönn]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Meschacht]] | | [[:d:Q1401483|Q1401483]] |- | [[Bild:DEU Rübke COA.svg|center|80px]] | [[Rübk]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | [[Bild:Altes Land Apfelernte02.jpg|center|80px]] | [[:d:Q7386752|Q7386752]] |- | [[Bild:DEU Samtgemeinde Elbmarsch COA.svg|center|80px]] | [[Samtgemeen Elvmasch]] | | [[Samtgemeen]] | [[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q185848|Q185848]] |- | [[Bild:DEU Samtgemeinde Hanstedt COA.svg|center|80px]] | [[Samtgemeen Hanstää]] | | [[Samtgemeen]] | [[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q460326|Q460326]] |- | [[Bild:DEU SG Hollenstedt COA.svg|center|80px]] | [[Samtgemeen Hullnst]] | | [[Samtgemeen]] | [[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Rathaus und Polizei Hollenstedt.jpg|center|80px]] | [[:d:Q450060|Q450060]] |- | [[Bild:DEU Jesteburg COA.png|center|80px]] | [[Samtgemeen Jesborg]] | | [[Samtgemeen]] | [[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q453846|Q453846]] |- | [[Bild:DEU Salzhausen SG COA.svg|center|80px]] | [[Samtgemeen Solzhusen]] | | [[Samtgemeen]] | [[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q459359|Q459359]] |- | [[Bild:DEU Tostedt SG COA.svg|center|80px]] | [[Samtgemeen Töst]] | | [[Samtgemeen]] | [[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Tostedt Rathaus.jpg|center|80px]] | [[:d:Q460518|Q460518]] |- | [[Bild:Wappen von Sangenstedt2.jpg|center|80px]] | [[Sangenstää]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [[Bild:Lausitz Luftsport- & Techniktage 2013-Rueckflug by-RaBoe 720.jpg|center|80px]] | [[:d:Q15843967|Q15843967]] |- | [[Bild:Wapen Scharmbääk.jpg|center|80px]] | [[Scharmbääk]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [[Bild:Lausitz Luftsport- & Techniktage 2013-Rueckflug by-RaBoe 753.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21282291|Q21282291]] |- | [[Bild:DEU Seevetal COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | | [[Eenheitsgemeen in Düütschland]]<br/>[[Sülvstännige Gemeen]]<br/>[[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Einheitsgemeinde of Lower Saxony]] | [[Landkreis Horborg]] | [[Bild:St Mauritius Kirche Hittfeld.JPG|center|80px]] | [[:d:Q7084|Q7084]] |- | | [[Sieversen]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q22661949|Q22661949]] |- | [[Bild:DEU Sahrendorf COA.png|center|80px]] | [[Sohrndörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | [[:d:Q2212088|Q2212088]] |- | [[Bild:Wappen der Gemeinde Salzhausen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Solzhusen|Solzhusen]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Salzhausen Weihnachten.JPG|center|80px]] | [[:d:Q667370|Q667370]] |- | [[Bild:DEU Sottorf COA.svg|center|80px]] | [[Sottörp (Gemeen Rosengoorn)|Sottörp]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q1320063|Q1320063]] |- | [[Bild:Wappen Sproetze.png|center|80px]] | [[Sprötz]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[:d:Q203508|Q203508]] |- | | [[Starsbeek (Oort)|Starsbeek]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Hullnst]] | | [[:d:Q24228658|Q24228658]] |- | [[Bild:Wapen Steenbeek-Meilsen.jpg|center|80px]] | [[Steenbeek (Gemeen Bookholt)|Steenbeek]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[:d:Q2339873|Q2339873]] |- | | [[Stove]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Draag]] | | [[:d:Q22338348|Q22338348]] |- | [[Bild:DEU Stoeckte COA.svg|center|80px]] | [[Stöckt]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | [[Bild:Stoeckt - Koornhever Elevador de gra.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2360524|Q2360524]] |- | | [[Suurhoop]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[:d:Q21528810|Q21528810]] |- | [[Bild:DEU Schwiederstorf COA.svg|center|80px]] | [[Swiersdörp]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | [[Bild:Soodhof Schwiederst.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2257454|Q2257454]] |- | | [[Swinn]] | | [[Oortsdeel]]<br/>[[rural settlement]] | [[Gemeen Draag]] | | [[:d:Q22338347|Q22338347]] |- | | [[Tangendörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Toppenstää|Toppenstää]] | [[Bild:Tangendorf, Straßenansicht.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2392441|Q2392441]] |- | | [[Thälsdörp]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Jesborg]] | | [[:d:Q24228365|Q24228365]] |- | [[Bild:DEU Toppenstedt COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Toppenstää|Toppenstää]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:FeuerwehrhausToppenstedt.JPG|center|80px]] | [[:d:Q640065|Q640065]] |- | [[Bild:DEU Trelde COA.gif|center|80px]] | [[Trill]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[:d:Q2451269|Q2451269]] |- | | [[Triller Barg]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]] | | [[:d:Q24232829|Q24232829]] |- | | [[Tönnhusen]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Winsen (Luh)|Gemeen Winsen]] | | [[:d:Q1519771|Q1519771]] |- | [[Bild:Wappen der Gemeinde Tostedt.svg|center|80px]] | [[Gemeen Töst|Töst]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Tostedt Rathaus.jpg|center|80px]] | [[:d:Q651407|Q651407]] |- | | [[Töst]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Töst|Töst]] | [[Bild:Tostedt Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24232653|Q24232653]] |- | [[Bild:DEU Tötensen COA.svg|center|80px]] | [[Tötsen]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q7862359|Q7862359]] |- | [[Bild:DEU Undeloh COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Unnel|Unnel]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Undeloh - Sankt Magdalenen 12 ies.jpg|center|80px]] | [[:d:Q598754|Q598754]] |- | [[Bild:DEU Vahrendorf COA.gif|center|80px]] | [[Vahrndörp]] | | [[Oortschop]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q2507368|Q2507368]] |- | [[Bild:Wappen der Gemeinde Vierhöfen.jpg|center|80px]] | [[Veerhöben]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | | [[:d:Q633174|Q633174]] |- | | [[Veloh]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Heidenau|Heidenau]] | [[Bild:Vaerloh Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24228338|Q24228338]] |- | [[Bild:DEU Neu Wulmstorf COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | | [[Grundzentrum]]<br/>''[[:d:Q13220204|Q13220204]]''<br/>[[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Einheitsgemeinde of Lower Saxony]] | [[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Neu Wulmstorf Rathaus.jpg|center|80px]] | [[:d:Q508054|Q508054]] |- | | [[Westerhoff (Landkreis Horborg)|Westerhoff]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[:d:Q21074510|Q21074510]] |- | | [[Wiedenhoff]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Jesborg]] | | [[:d:Q21013548|Q21013548]] |- | [[Bild:DEU Welle COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Will|Will]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Kampener Muehle2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q676944|Q676944]] |- | [[Bild:Wappen Wistedt.png|center|80px]] | [[Gemeen Wist|Wist]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Töst]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Wistedt Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q668547|Q668547]] |- | | [[Wist (Landkreis Horborg)|Wist]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Wist|Wist]] | [[Bild:Wistedt Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q25622036|Q25622036]] |- | | [[Wosbossel]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Hullnst]] | | [[:d:Q31780532|Q31780532]] |- | | [[Wuhlenborg]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Stell]] | | [[:d:Q13189040|Q13189040]] |- | [[Bild:Wappen der Gemeinde Wulfsen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wulfsen|Wulfsen]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Solzhusen]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:26963980 Am Bahnhof 20 Wulfsen.jpg|center|80px]] | [[:d:Q672050|Q672050]] |- | | [[Wulmsdörp (Landkreis Horborg)|Wulmsdörp]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | [[Bild:Wulmstorf (Neu Wulmstorf) Teich.jpg|center|80px]] | [[:d:Q15135427|Q15135427]] |- | | [[Wörm (Landkreis Horborg)|Wörm]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Handörp|Handörp]] | [[Bild:Woerme Schafstall.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21111284|Q21111284]] |- | | [[Wümm (Dörp)|Wümm]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Wist|Wist]] | [[Bild:Königsmoor Wümmepark.jpg|center|80px]] | [[:d:Q13189038|Q13189038]] |- | | [[Wümmgrund]] | | [[Dörp]]<br/>[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen in Düütschland]] | [[Gemeen Otter|Otter]] | [[Bild:Ort Wümmegrund.jpg|center|80px]] | [[:d:Q25621693|Q25621693]] |- | | [[Wüstenhöben]] | | [[Oortsdeel]] | [[Gemeen Töst|Töst]] | [[Bild:Wüstenhöfen Ort.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24232637|Q24232637]] |- | [[Bild:DEU Egestorf COA.svg|center|80px]] | [[Gemeen Äästörp|Äästörp]] | | [[municipality without town privileges in Germany]]<br/>[[Mitgliedsgemeinde]] | [[Samtgemeen Hanstää]]<br/>[[Landkreis Horborg]] | [[Bild:Egestorf - Sankt Stephanus 04 ies.jpg|center|80px]] | [[:d:Q632615|Q632615]] |- | [[Bild:DEU Ohlenbüttel COA.svg|center|80px]] | [[Ömbüddel]] | | [[Dörp]]<br/>[[Oortsdeel]] | [[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]] | [[Bild:Ohlenbüttel, Teich.jpg|center|80px]] | [[:d:Q18288757|Q18288757]] |} {{Wikidata list end}} n8o4c0lewg6345t6vr6ec8la4o6zary Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)/Söhns un Döchter 0 76415 1066423 1066065 2026-05-24T12:34:08Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1066423 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Gemeen Bookholt]] (und den untergeordneten Verwaltungseinheiten) wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Buxthu oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Harburg] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q14892 . OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,?birthtimeprecision,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q106470678|Heinrich Löwenthal]]'' | p569 = 1865-09-27 | p570 = 1944-07-24 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q106470678|Q106470678]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q104700795|Ernestine Hecht]]'' | p569 = 1869-03-18 | p570 = 1942-11-26 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q104700795|Q104700795]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94910023|Karl Hermann Meyer]]'' | p569 = 1892-10-27 | p570 = 1956-11-21 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q94910023|Q94910023]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q96134|Paul Pleiger]]'' | p569 = 1899-09-28<br/>1899-09-29 | p570 = 1985-07-22<br/>1985-07-25 | p106 = ''[[:d:Q131524|Ünnernehmer]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q96134|Q96134]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94774202|Ruth Lauterbach-Baehnisch]]'' | p569 = 1910-10-18 | p570 = 1997-09-12 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q94774202|Q94774202]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q16930308|Wolfgang Reisener]]'' | p569 = 1918-10-13 | p570 = 1989-10-15 | p106 = ''[[:d:Q16102070|Marineoffizier]]''<br/>''[[:d:Q3492027|U-Boot-Fohrer]]''<br/>''[[:d:Q4991371|Soldaat]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q16930308|Q16930308]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1220298|Diedrich Hinrichs]]'' | p569 = 1921-12-11 | p570 = 2007-07-20 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1220298|Q1220298]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1717279|Jürgen Hinrichs]]'' | p569 = 1934-04-07 | p570 = 2023-04-12 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1717279|Q1717279]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1045537|Carsten Frerk]]'' | p569 = 1945-10-24 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1045537|Q1045537]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q694631|Arno Waschkuhn]]'' | p569 = 1946-10-21 | p570 = 2006-01-09 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q713200|performing artist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q694631|Q694631]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133478148|Helmut Marquardt]]'' | p569 = 1948 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133478148|Q133478148]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133074761|Werner Keil]]'' | p569 = 1952 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133074761|Q133074761]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138985011|Hans-Jürgen Cohrs]]'' | p569 = 1957 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q138985011|Q138985011]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1404613|Martin Mulsow]]'' | p569 = 1959-10-14 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q4964182|Philosoph]]''<br/>''[[:d:Q24265174|philosophy historian]]''<br/>''[[:d:Q19829999|cultural studies scholar]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1404613|Q1404613]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1682184|Jan Saffe]]'' | p569 = 1960 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1682184|Q1682184]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95536|Matthias Wolfes]]'' | p569 = 1961-08-28 | p570 = 2023-03-27 | p106 = ''[[:d:Q1743122|Karkenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q95536|Q95536]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15444949|Carsten Ahrens]]'' | p569 = 1961 | p570 = 2023-04-05 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q15444949|Q15444949]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2568195|Wiebke Frost]]'' | p569 = 1962-04-02 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2568195|Q2568195]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18221537|Karin Buchholz]]'' | p569 = 1963-08-24 | p106 = ''[[:d:Q1086863|Kolumnist]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q4853732|children's writer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18221537|Q18221537]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1747494|Sven Böttcher]]'' | p569 = 1964-08-24 | p106 = ''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>''[[:d:Q578109|television producer]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1747494|Q1747494]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23059533|Bettina Bexte]]'' | p569 = 1964 | p106 = ''[[:d:Q644687|Illustrater]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q23059533|Q23059533]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q122012845|Jörg Kirchner]]'' | p569 = 1964 | p106 = ''[[:d:Q7241052|preservationist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q122012845|Q122012845]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q81267305|Harald Grethe]]'' | p569 = 1965-03-25 | p106 = ''[[:d:Q1781198|agronomist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q81267305|Q81267305]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20851036|Olaf Wolkenhauer]]'' | p569 = 1966-03-14 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q1327627|electrotechnician]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20851036|Q20851036]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95196445|Heike Neuroth]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q520549|geologist]]''<br/>''[[:d:Q901|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95196445|Q95196445]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133391340|Bita Schafi-Neya]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133391340|Q133391340]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131384898|Michael Soltau]]'' | p569 = 1967-08-18 | p106 = [[Komponist]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q131384898|Q131384898]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q30153147|Kathrin Wagner-Bockey]]'' | p569 = 1968-02-14 | p106 = ''[[:d:Q384593|Polizeibeamten]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q30153147|Q30153147]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131697739|Klaus-Heiner Röhl]]'' | p569 = 1968 | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q131697739|Q131697739]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q41176638|Jens-Martin Kruse]]'' | p569 = 1969-09-17 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q41176638|Q41176638]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95306080|Jens Balzer]]'' | p569 = 1969 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q108333755|music publicist]]''<br/>''[[:d:Q333634|Översetter]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q11499929|Literat]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95306080|Q95306080]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q51145100|Tina Heger]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q15839134|ecologist]]''<br/>''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q51145100|Q51145100]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61919164|Catharina Deus]]'' | p569 = 1970 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q61919164|Q61919164]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133013924|Olaf Determann]]'' | p569 = 1970 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133013924|Q133013924]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137336310|Jan Engel]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q16021386|forestry engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137336310|Q137336310]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56777349|Bettina Walter]]'' | p569 = 1971-02-13 | p106 = [[Filmproduzent]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q56777349|Q56777349]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q122067321|Konrad Hirschler]]'' | p569 = 1971-05-13 | p106 = ''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q122067321|Q122067321]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132879946|Matthias Seiwerts]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132879946|Q132879946]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q107311707|Robert Kroll]]'' | p569 = 1972-12-30 | p106 = ''[[:d:Q10833314|tennis player]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q107311707|Q107311707]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137321212|Andreas Kempe]]'' | p569 = 1972 | p106 = ''[[:d:Q1925963|graphic artist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137321212|Q137321212]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1996805|Norbert Grundei]]'' | p569 = 1973-07-15 | p106 = ''[[:d:Q2722764|Radiomoderator]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1996805|Q1996805]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133691268|Bora Ataman]]'' | p569 = 1973 | p106 = ''[[:d:Q2306091|Sozioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133691268|Q133691268]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18808219|Dennis Ehrhardt]]'' | p569 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q2516866|Utgever]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q18808219|Q18808219]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132986371|Oliver Mannel]]'' | p569 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132986371|Q132986371]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2220975|Sandra Corzilius]]'' | p569 = 1975-03-26 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2220975|Q2220975]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q123555266|Sarah Kirchberger]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q15255771|sinologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q123555266|Q123555266]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132970861|Meike Ohlhaber]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132970861|Q132970861]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133710333|Cordula Kiene]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133710333|Q133710333]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23836180|Michael Spierig]]'' | p569 = 1976-04-29 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23836180|Q23836180]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23836181|Peter Spierig]]'' | p569 = 1976-04-29 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23836181|Q23836181]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q40999288|Melanie Bernstein]]'' | p569 = 1976-09-28 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q19829999|cultural studies scholar]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q40999288|Q40999288]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130765731|Bastian Arendt]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q1906857|mechanical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130765731|Q130765731]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133007317|Henning Manfred Gustav Beeckmann]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133007317|Q133007317]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133472508|Katharina Klindtworth]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q842811|dietitian]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133472508|Q133472508]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q567130|Annika Martens]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q567130|Q567130]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130761523|Tobias Stephan Kaeding]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q19587958|sports scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130761523|Q130761523]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132987661|Verena Leber]]'' | p569 = 1977 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132987661|Q132987661]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133490556|Friedemann Geiger]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133490556|Q133490556]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q89405374|Christina Niermann]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q19587958|sports scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q89405374|Q89405374]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131698235|Sven Tomforde]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q1326886|electrical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q131698235|Q131698235]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133014095|Maike-Liselotte Buddensiek]]'' | p569 = 1978-03-31 | p106 = ''[[:d:Q520549|geologist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133014095|Q133014095]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1699589|Julia Seeliger]]'' | p569 = 1979-01-22 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1699589|Q1699589]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q82821685|Nils E R Zimmermann]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q82821685|Q82821685]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130795749|Sandra Lepthien]]'' | p569 = 1979 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130795749|Q130795749]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137447469|Corinna Albers]]'' | p569 = 1979 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137447469|Q137447469]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136978931|Gabriele Thießen]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q6386271|media scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136978931|Q136978931]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113792803|Friederike Heins]]'' | p569 = 1981 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q113792803|Q113792803]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137304628|Jörn Wolfram Kuhbier]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q5770349|plastic surgeon]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137304628|Q137304628]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139528684|Malte Höppner]]'' | p569 = 1981-10-24 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q139528684|Q139528684]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q692819|Arne Stephan]]'' | p569 = 1982-11-10 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q692819|Q692819]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q107429665|Nadja Weippert]]'' | p569 = 1982-12-29 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1737049|Versicherungskaufmann]]''<br/>''[[:d:Q998550|Bookhändler]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q107429665|Q107429665]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133487006|Christine Cowen-Elstner]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133487006|Q133487006]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133499841|Claas Wessel]]'' | p569 = 1982 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133499841|Q133499841]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139512961|Mary Lachmann]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139512961|Q139512961]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q276731|Alexander Meier]]'' | p569 = 1983-01-17 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q276731|Q276731]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1309773|Karl-Christian König]]'' | p569 = 1983-02-12 | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]''<br/>''[[:d:Q838476|Sportdirekter]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1309773|Q1309773]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113831054|Björn Wendt]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]''<br/>''[[:d:Q2306091|Sozioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q113831054|Q113831054]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130798968|Sabrina Trows]]'' | p569 = 1983 | p106 = [[Aftheker]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130798968|Q130798968]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133401657|Susanne Pahlow]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133401657|Q133401657]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133343388|Christopher Brandt]]'' | p569 = 1984 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133343388|Q133343388]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1521205|Nils Schwarzenberg]]'' | p569 = 1985-02-14 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1521205|Q1521205]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133388445|Carolin Vogt]]'' | p569 = 1985 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133388445|Q133388445]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138993702|Lucas Schröder-Doms]]'' | p569 = 1985 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q138993702|Q138993702]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130786836|Florian Nottorf]]'' | p569 = 1986 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130786836|Q130786836]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133415104|Sina Quante]]'' | p569 = 1986 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133415104|Q133415104]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133418264|Kim Burmester]]'' | p569 = 1986 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133418264|Q133418264]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136856757|Henrike Abels]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136856757|Q136856757]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136857904|Imke Hoffmann]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136857904|Q136857904]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137317557|Andreas Claus Ehrlich]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137317557|Q137317557]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q73359443|Dominic Herbst]]'' | p569 = 1987-12-10 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q73359443|Q73359443]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133376727|Stefanie Kristine Barth]]'' | p569 = 1987 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133376727|Q133376727]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137311422|Sebastian Rönfeldt]]'' | p569 = 1987-10-31 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137311422|Q137311422]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137311489|Jan Hitzwebel]]'' | p569 = 1987 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137311489|Q137311489]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137319603|Fabian Zschocke]]'' | p569 = 1987 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137319603|Q137319603]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23794172|Alicia Melina]]'' | p569 = 1988-06-24 | p106 = ''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>''[[:d:Q11338576|Boxer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23794172|Q23794172]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130791977|Bernd Appel]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130791977|Q130791977]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133345154|Christian Appel]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q17167049|Literaturwetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133345154|Q133345154]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133370685|Christoph Subei]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133370685|Q133370685]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136975091|Falko Weiß]]'' | p569 = 1988 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136975091|Q136975091]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133402480|Heike Doll]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q13582652|Boinschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133402480|Q133402480]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133653279|Tobias Benecke]]'' | p569 = 1989-01-23 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133653279|Q133653279]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137320419|Patrick Cordes]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137320419|Q137320419]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137328284|Sebastian Beringer]]'' | p569 = 1989 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137328284|Q137328284]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q106455|Alexander Granzow]]'' | p569 = 1990-04-23 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q106455|Q106455]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133379149|Luisa Horstmann]]'' | p569 = 1990 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133379149|Q133379149]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136973324|Oliver Jüllig]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136973324|Q136973324]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137328113|Lukas Fries]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137328113|Q137328113]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137333454|Alexander Matthies]]'' | p569 = 1990 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137333454|Q137333454]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137452470|Ulrike Frischen]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137452470|Q137452470]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q90403|Nikias Arndt]]'' | p569 = 1991-11-18 | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]''<br/>''[[:d:Q15117395|Bahnradfohrer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q90403|Q90403]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1592064|Hazel Franke]]'' | p569 = 1991-07-06 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1592064|Q1592064]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61596811|Yannik Meyer]]'' | p569 = 1991 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q61596811|Q61596811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137315021|Malte Plidschun]]'' | p569 = 1991 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137315021|Q137315021]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q134071618|Kay Jäger]]'' | p569 = 1992 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q134071618|Q134071618]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137345310|Karlo Oehring]]'' | p569 = 1992 | p106 = ''[[:d:Q832136|business manager]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137345310|Q137345310]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1162907|Daniel Thieben]]'' | p569 = 1993-09-18 | p106 = ''[[:d:Q10871364|Baseballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1162907|Q1162907]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q106640619|Nic Fynder]]'' | p569 = 1995-07-09 | p106 = ''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]''<br/>[[Komponist]]<br/>''[[:d:Q55960555|recording artist]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q130857|DJ]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q106640619|Q106640619]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133421792|Jette Nicoline Kern]]'' | p569 = 1995 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133421792|Q133421792]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1338100|Emma Stach]]'' | p569 = 1996-10-04 | p106 = ''[[:d:Q3665646|Basketballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1338100|Q1338100]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113911655|Felix J. Mohr]]'' | p569 = 1996-09-14 | p106 = ''[[:d:Q214917|playwright]]''<br/>''[[:d:Q3387717|Theaterspeelbaas]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q113911655|Q113911655]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136994127|Amélia Schmidt]]'' | p569 = 1996 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136994127|Q136994127]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q66712655|Anton Stach]]'' | p569 = 1998-11-15 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q66712655|Q66712655]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94994150|Jiena Viduka]]'' | p569 = 1998 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94994150|Q94994150]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113751970|Timo Versemann]]'' | item = [[:d:Q113751970|Q113751970]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133412139|Bianca Osswald]]'' | item = [[:d:Q133412139|Q133412139]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137065235|Jörn Koepsell]]'' | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | item = [[:d:Q137065235|Q137065235]] }} {{Wikidata list end}} {{NDS Wiki}} memvsrcswgif9i92pbrgy9rdllqg14q Verwaltungsgemeenschop Ergoldsbach 0 97737 1066453 1059018 2026-05-25T08:53:31Z Ziv 52827 ([[c:GR|GR]]) [[File:Ergoldsbach coat of arms.svg]] → [[File:DEU Ergoldsbach COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 1066453 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gemeenverband in Düütschland |Oord = Verwaltungsgemeenschop |Naam = Ergoldsbach |Grünnt = |Wapen = keen |KOOR_NS = 48.69167 |KOOR_OW = 12.20167 |Laagplaan = Verwaltungsgemeinschaft Ergoldsbach in LA.svg |Bundsland = Bayern |Regerungsbezirk = [[Nedderbayern]] |Landkreis = Landshut |Gemeenslötel = 092745220 |NUTS = |Gemenen = 2 |Websteed = [http://www.vgem-ergoldsbach.de/ www.vgem-ergoldsbach.de] |Organwalter = Ludwig Robold |Organwaltertitel = Gemeenschopsvörsitter |Partei = FW }} De '''[[Verwaltungsgemeenschop (Bayern)|Verwaltungsgemeenschop]] Ergoldsbach''' liggt in’n [[Landkreis Landshut]], [[Nedderbayern]], [[Bayern]], un warrt von düsse Gemenen billt: [[Bayerbach bei Ergoldsbach|Bayerbach]] un [[Ergoldsbach]]. == Geschicht == De Verwaltungsgemeenschop Ergoldsbach is an’n 1.&nbsp;Mai 1978 grünnt worrn.<ref>Bayerbach b.Ergoldsbach: {{Webarchiv|url=http://www.gemeinde-bayerbach.de/bayerbach-startseite/bayerbach-unseregemeinde/bayerbach-geschichtliches/?L=%2525252525252Fproc%2525252525252Fself%2525252525252Fenviron |wayback=20201128191106 |text=''De Geschichte von Bayerbach bei Ergoldsbach'' |archiv-bot=2026-03-14 09:18:49 InternetArchiveBot }}. Online op www.gemeinde-bayerbach.de, afropen an’n 19.&nbsp;Juni 2016.</ref> == Politik == Seet von de Verwaltungsgemeenschop is Ergoldsbach. Den Vörsitt hett Ludwig Robold, 1.&nbsp;Börgermeester von Ergoldsbach.<ref>Verwaltungsgemeenschop Ergoldsbach: {{Webarchiv|url=http://www.markt-ergoldsbach.de/startseite/rathaus/marktgemeinderat/ausschuesse/gemeinschaftsversammlung/ |wayback=20160619180506 |text=''Verwaltungsgemeinschaft'' |archiv-bot=2026-03-14 09:18:49 InternetArchiveBot }}. Online op www.markt-ergoldsbach.de, afropen an’n 19.&nbsp;Juni 2016.</ref> {| class="Tabell sortable" |+ Verwaltungsgemeenschop Ergoldsbach ! Gemeen || Wapen || Rebeed<br /><small>km²</small> || Inwahners<br /><small>{{EWD|DE-BY}}</small> |- | '''[[Bayerbach bei Ergoldsbach]]''' || align="center" | [[Datei:Bayerbach_Ergoldsbach_coat_of_arms.svg|30px]] || {{FL|DE|09274119|2}} || align="center" | {{EWZ|DE|09274119}} |- || '''[[Ergoldsbach]]''' || align="center" | [[Datei:DEU Ergoldsbach COA.svg|30px]] || {{FL|DE|09274127|2}} || align="center" | {{EWZ|DE|09274127}} |} == Footnoten == <references/> {{Navigatschoonsliest Verwaltungsgemeenschoppen in’n Landkreis Landshut}} {{SORTIERUNG:Ergoldsbach}} [[Kategorie:Verwaltungsgemeenschop in Bayern]] fg6t32u02vqzqsnb9nh8m00we4ko00j Roman 0 183903 1066443 1066408 2026-05-25T07:56:42Z Flaverius 21322 /* Unnersöök */ ut [[:nds-nl|Roman]] 1066443 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Bet vundaag is dat swoor, kloor to definieren, wat en Roman is. Uutbenamen vun dat Kennteken, dat en Roman en Wark in Prosa is, givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen gemeensam hebbt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. Bavento is de Roman apen för annere literoorsche Formen un jümmers in’n Wannel. Vun annere Genres lett sik de Roman vör allens negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de vun de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en truu Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. Eerst mit in’n [[18. Jahrhundert]] wurrn Romanen as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentlichen Sinn ankeken. In’n Ünnerscheed to historische Warken befaat sik de Roman meist mit private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]]. De Positschoon vun den Verteller is subjektiv und nich objektiv un neutral as in den Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen bin enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer in vele Hochkulturen al fröh verbreidt, so in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en Ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === De antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang Vörbild . Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Jahrhundert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng de aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek wirr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken speelt in’t hööfsche Ümfeld in meent Themen ut de Antike op. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] v [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste scheden warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Prosavarianten vun de ne’en Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – kenen af dat frühe 13. Jahrhundert op. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren vun disse Romanen schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. öhe Neetiedr[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de damaligen Messkatalogen. Ut den Kreisumfang rutragende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen sünd mit den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon ''fiction'' erhaven. De Inordnung is willkürlich, de Tendenz blifft dorvun aver unberöhrt. Vertellungen mit „literarischen“ Anspruch hett dat woll in wat gröttere Tall geven.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg in den Tietruum vun 1600 bit 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Produktschoon bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr an de gesamte Bookproduktschoon bit in de 1750er Johren blots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent. De Andeel vun de Romane an de Gesamtproduktschoon lagg entsprechend laag. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt biedt Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant: radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670–1700.'' Nijmegen 2002, S. 359–364.</ref> De Romanproduktschoon in franzööscher Spraak lagg wat höger. Dat lagg vör allem an de Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wichtigen Andeel. Dat hangt vör allem dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Glieks begünn ok de Rückkoppeln vun den allgemeinen Markt mit de [[Literaturkritik]], de op dat Gebiet vun de Fikschon in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken etablierte, an de sik niege Romane vun nu an messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== De Steed vun den Roman in de gesellschaftliche Wahrnehmung veranderte sik vun’t Middelöller bit in’t 18. Jahrhundert ganz düütlich. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Seden un de Würdigung vun dat Ridderdoom befaat. Romane as de ''Amadis'' harrn de Idealen vun de Ridderlichkeit trivialiseert un to allgemeen verbreidete Musters maakt. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert: bit in de 1630er Johren de spaansche Hoff, vun de 1640er an de franzöösche. Schrievers as de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert vör allem mit dat Verspreken, dat de Lesers dorut de aktuell Formen franzööscher Etikette un Conduite lehrn kunn. In de 1660er Johren splitterten sik franzöösche Publikatschoonen in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Markt.<ref>Siehe dorto Christiane Berkvens-Stevelinck, H. Bots, P. G. Hoftijzer (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers: The Dutch Republic as the Centre of the European Book Trade.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Twetvermarktung vun de Parieser Verlegers un weren gliektiedig wichtige Anloopsteden för Schrievers, de in Frankriek blots noch ünner Behinnern dör de Zensuur verleggen kunn. Dorut entstunn en politisch brisanten, tagesaktuellen un stark vun franzöösche Mode präägten internationalen Markt, op den Moden aller Oort verköfft wurrn. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] veröffentlikten ehr Musik vun Italien ut bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam, densülven Verleger, de 1715 ok Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' rutgav – een vun de vele Titels, de noch in datsülve Jahr in englscher un franzööscher Översetten vörlagen. De politische Markt wurr dormit to en Dreihschiev för internationale, modisch utrichtete Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander, ''Amor auf Universitäten'' (1710), typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Vun disse internationale Utrichtung ut leet sik ok en düütlich lokale Produktschoon inspireren. Europääsche Skandalromane kregen gegen Enn vun’t 18. Jahrhundert parallele lokale Formen mit private Perspektiven in London as ok in Leipzig, Halle un Jena. Besünners wichtig weer dorbi, dat de Schrievers bi ehr skandalöse un intime Offenbarungen anonym blieven kunn. Froons konden dat in London doon, Studenten agierten op ähnliche Wies ut en anonyme Masse rut in de mitteldüütschen Universitätsstädten. En Hööchtied vun Froonsromane präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, wielt gliektiedig en Blööt vun [[Studentenroman]]en de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren skandaliseerte.<ref>Siehe ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720, S. 424–427.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publizieren.<ref>Siehe ''Entertainments of Gallantry: or Remedies for Love.'' London 1712, S. 74–77.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden studentischer un privater Londoner Romane warrt Kunstanspruch explizit afstreken.</ref> un bleven, meist ahn grötere Bespreken, de Materie vun dejenen, de Romane leevden. De Zensuur beachtete vör allem religiöse un politische Schriften, man de private Romanproduktschoon meist nich. De Roman weer dormit to Beginn vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit besünnere lokale Tofögungen. Sien egentliken Opstieg begynnt mit de Verbreedung vun Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670), worin de Karriere vun de Gattung to’n eersten Mal apen beschreven warrt, un glieksook mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralischen Wochenschriften]], de dat ganze Ideal vun dat Galante kritiseerten. Disse Kritik föhrte nich to en Neddergang vun de Gattung, sünnern to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Schrievers, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman verschreven. Dorut entstunn en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de numehr öffentliche Opgaav vun de Romankritik.<ref>Siehe Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. IV, Cambridge 1997.</ref> Mit de niege öffentliche Beachtung rückte de Roman in de 1780er Johren in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik vör allem in Tiedschriften un Tiedungen uutdrückte. Dat duurte aver noch en halv Jahrhundert, ehr de nationale Bildungssysteme den Roman as literarische Gattung kanoniseerten. Vun Beginn vun’t 19. Jahrhundert an wurr de Steed vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt steeg de Roman in’n Loop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Siedenast vun de historische Produktschoon to en Medium för de Reform vun de öffentliche Seden op. Siene Utrichtung op dat Private un op den privaten Leser maakten em gliektiedig bedrohlich un to en ideal Medium för Reformen: Mit keen anner Gattung kunn man den Leser so direkt in sien Privatruum erreichen un em so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun Helden geven. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Opsplietern in en Produktschoon, de sik op de Diskussion inleet, un en anner, de sik ehr entzogg. Sexszenen geev dat al in Romanen vun’t 17. Jahrhundert; en egen pornographische Produktschoon entstand aver eerst Mitte vun’t 18. Jahrhundert as Gegenstück to de moralisch reformwillige Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Nedersaksische romanschrieverije== De grote literaire warken in 't [[Oldsassisk|Oldsaksisch]] en [[Middelsassisk|Middelsaksisch]], zoas de ''[[Heliand]]'' en ''[[Reynke de vos]]'', bint verhalen in dichtvörm. De [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] prozaroman kwaamp op in de 19de ieuw. Op fikse heugte staot de romans uut die tied van schrievers as [[Fritz Reuter]] en [[John Brinckman]]. In de vrogge 20ste ieuw verschenen langere Nedersaksische verhalen vake as [[fulleton]] (in ofleverings) in de kraante. As de lezers der drok op bleken, wördden de ofzunderlijke ofleverings bij mekaar edaone en in romanvörm uutebracht. De vrogge Nedersaksische romanschrieverije in Nederlaand en Duutslaand bestiet uut genres as de [[schelmenroman|baandrekelroman]] (een autobiografische weergave van de schriever zien jeugd en de streken die as e uuthaalde) en de [[streekroman|dörps- en streekroman]]. De streektaalschrieverije hef der langer aover edaone as de standaardtalige schrieverije um heurzölf van daoruut te diversifiëren en moderniseren. Een vrogge Nedersaksische roman mit gewaogde, moderne inhold, ''De boetenste duusternis'' (1961) deur de [[Tweante|Twèentse]] schriever [[Johan Gigengack]], wördden deur sommige aandere Nedersaksische schrievers ofebraand as voelschrieverije. Literaire tiedschriften as 't Drèentse ''[[Roet (tiedschrift)|Roet]]'' (opericht in 1979), 't Grunningse ''[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]'' (1982-2015) en 't Twèentse ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) fieterden de schrieverije in aandere genres as de traditionele an. Sinds de jaoren tachtig verschient der in Nederlaand in [[Grunnen (provìnzie)|Grunning]], [[Drenthe]] en de [[Stellingwarf|Stellingwarven]] riegelmaotig Nedersaksische romans. Een genre det Nedersaksische romanschrievers geern meugt beoefen, is de misdaodroman, beveurbield de [[Nordic noir|Nordic noir-romans]] van [[Anne Doornbos]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] 518vyqunp6dogwh3uumume28n015zdp 1066444 1066443 2026-05-25T07:57:34Z Flaverius 21322 1066444 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Bet vundaag is dat swoor, kloor to definieren, wat en Roman is. Uutbenamen vun dat Kennteken, dat en Roman en Wark in Prosa is, givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen gemeensam hebbt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. Bavento is de Roman apen för annere literoorsche Formen un jümmers in’n Wannel. Vun annere Genres lett sik de Roman vör allens negativ afgrenzen. Dat Kriterium vun de [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de vun de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en truu Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. Eerst mit in’n [[18. Jahrhundert]] wurrn Romanen as egenstännige Kunstform un as fiktionaale Warken in egentlichen Sinn ankeken. In’n Ünnerscheed to historische Warken befaat sik de Roman meist mit private [[Stoff (Literatur)|Stoffen]]. De Positschoon vun den Verteller is subjektiv und nich objektiv un neutral as in den Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen bin enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer in vele Hochkulturen al fröh verbreidt, so in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en Ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === De antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang Vörbild . Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Jahrhundert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng de aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek wirr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken speelt in’t hööfsche Ümfeld in meent Themen ut de Antike op. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] v [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste scheden warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Prosavarianten vun de ne’en Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – kenen af dat frühe 13. Jahrhundert op. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren vun disse Romanen schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. öhe Neetiedr[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Nedersaksische romanschrieverije== De grote literaire warken in 't [[Oldsassisk|Oldsaksisch]] en [[Middelsassisk|Middelsaksisch]], zoas de ''[[Heliand]]'' en ''[[Reynke de vos]]'', bint verhalen in dichtvörm. De [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] prozaroman kwaamp op in de 19de ieuw. Op fikse heugte staot de romans uut die tied van schrievers as [[Fritz Reuter]] en [[John Brinckman]]. In de vrogge 20ste ieuw verschenen langere Nedersaksische verhalen vake as [[fulleton]] (in ofleverings) in de kraante. As de lezers der drok op bleken, wördden de ofzunderlijke ofleverings bij mekaar edaone en in romanvörm uutebracht. De vrogge Nedersaksische romanschrieverije in Nederlaand en Duutslaand bestiet uut genres as de [[schelmenroman|baandrekelroman]] (een autobiografische weergave van de schriever zien jeugd en de streken die as e uuthaalde) en de [[streekroman|dörps- en streekroman]]. De streektaalschrieverije hef der langer aover edaone as de standaardtalige schrieverije um heurzölf van daoruut te diversifiëren en moderniseren. Een vrogge Nedersaksische roman mit gewaogde, moderne inhold, ''De boetenste duusternis'' (1961) deur de [[Tweante|Twèentse]] schriever [[Johan Gigengack]], wördden deur sommige aandere Nedersaksische schrievers ofebraand as voelschrieverije. Literaire tiedschriften as 't Drèentse ''[[Roet (tiedschrift)|Roet]]'' (opericht in 1979), 't Grunningse ''[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]'' (1982-2015) en 't Twèentse ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) fieterden de schrieverije in aandere genres as de traditionele an. Sinds de jaoren tachtig verschient der in Nederlaand in [[Grunnen (provìnzie)|Grunning]], [[Drenthe]] en de [[Stellingwarf|Stellingwarven]] riegelmaotig Nedersaksische romans. Een genre det Nedersaksische romanschrievers geern meugt beoefen, is de misdaodroman, beveurbield de [[Nordic noir|Nordic noir-romans]] van [[Anne Doornbos]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] o2gwpl1uxjllhk904hfplcjfbnnh7yb 1066445 1066444 2026-05-25T08:04:46Z Flaverius 21322 /* Definitschoon */ 1066445 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer in vele Hochkulturen al fröh verbreidt, so in Japan, China, Indien und de araabsche un persische Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en Ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === De antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Jahrhundert n. Chr.) mit sien [[In medias res|Medias-in-res]]-Anfang Vörbild . Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Jahrhundert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Jahrhundert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Jahrhundert n. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sien Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbill ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröhes 15. Jahrhundert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Jahrhundert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng de aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen nich in Prosa, man in Versen schreven weren. Noordfrankriek wirr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken speelt in’t hööfsche Ümfeld in meent Themen ut de Antike op. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Jahrhundert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] v [[Hartmann von Aue]] oder [[Wolfram von Eschenbach]], in de de Held vun sien Leevste scheden warrt un vele [[Aventiure]]n bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Prosavarianten vun de ne’en Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – kenen af dat frühe 13. Jahrhundert op. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren vun disse Romanen schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. öhe Neetiedr[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Nedersaksische romanschrieverije== De grote literaire warken in 't [[Oldsassisk|Oldsaksisch]] en [[Middelsassisk|Middelsaksisch]], zoas de ''[[Heliand]]'' en ''[[Reynke de vos]]'', bint verhalen in dichtvörm. De [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] prozaroman kwaamp op in de 19de ieuw. Op fikse heugte staot de romans uut die tied van schrievers as [[Fritz Reuter]] en [[John Brinckman]]. In de vrogge 20ste ieuw verschenen langere Nedersaksische verhalen vake as [[fulleton]] (in ofleverings) in de kraante. As de lezers der drok op bleken, wördden de ofzunderlijke ofleverings bij mekaar edaone en in romanvörm uutebracht. De vrogge Nedersaksische romanschrieverije in Nederlaand en Duutslaand bestiet uut genres as de [[schelmenroman|baandrekelroman]] (een autobiografische weergave van de schriever zien jeugd en de streken die as e uuthaalde) en de [[streekroman|dörps- en streekroman]]. De streektaalschrieverije hef der langer aover edaone as de standaardtalige schrieverije um heurzölf van daoruut te diversifiëren en moderniseren. Een vrogge Nedersaksische roman mit gewaogde, moderne inhold, ''De boetenste duusternis'' (1961) deur de [[Tweante|Twèentse]] schriever [[Johan Gigengack]], wördden deur sommige aandere Nedersaksische schrievers ofebraand as voelschrieverije. Literaire tiedschriften as 't Drèentse ''[[Roet (tiedschrift)|Roet]]'' (opericht in 1979), 't Grunningse ''[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]'' (1982-2015) en 't Twèentse ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) fieterden de schrieverije in aandere genres as de traditionele an. Sinds de jaoren tachtig verschient der in Nederlaand in [[Grunnen (provìnzie)|Grunning]], [[Drenthe]] en de [[Stellingwarf|Stellingwarven]] riegelmaotig Nedersaksische romans. Een genre det Nedersaksische romanschrievers geern meugt beoefen, is de misdaodroman, beveurbield de [[Nordic noir|Nordic noir-romans]] van [[Anne Doornbos]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] hpkdx5nvt1z9k5fonh977ga4zvg42jr 1066446 1066445 2026-05-25T08:11:41Z Flaverius 21322 /* Historie */ 1066446 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in [[Japan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Indien]] und de [[Araabsche Spraak|araabsche]] un [[Persische Spraak|persische]] Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat [[Japaansche Spraak|japaansche]] ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de [[Chineesche Spraken|chineesche]] ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === De antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Johrhunnert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sienen Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbild ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröh 15. Johrhunnert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen keine Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken speelt in’t hööfsche Ümfeld un nehmt Themen ut de Antike op. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] vun [[Hartmann vun Aue]] oder [[Wolfram vun Eschenbach]], in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Prosavarianten vun de ne’en Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – kenen af dat frühe 13. Jahrhundert op. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren vun disse Romanen schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. Fröhe Neetied[[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Nedersaksische romanschrieverije== De grote literaire warken in 't [[Oldsassisk|Oldsaksisch]] en [[Middelsassisk|Middelsaksisch]], zoas de ''[[Heliand]]'' en ''[[Reynke de vos]]'', bint verhalen in dichtvörm. De [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] prozaroman kwaamp op in de 19de ieuw. Op fikse heugte staot de romans uut die tied van schrievers as [[Fritz Reuter]] en [[John Brinckman]]. In de vrogge 20ste ieuw verschenen langere Nedersaksische verhalen vake as [[fulleton]] (in ofleverings) in de kraante. As de lezers der drok op bleken, wördden de ofzunderlijke ofleverings bij mekaar edaone en in romanvörm uutebracht. De vrogge Nedersaksische romanschrieverije in Nederlaand en Duutslaand bestiet uut genres as de [[schelmenroman|baandrekelroman]] (een autobiografische weergave van de schriever zien jeugd en de streken die as e uuthaalde) en de [[streekroman|dörps- en streekroman]]. De streektaalschrieverije hef der langer aover edaone as de standaardtalige schrieverije um heurzölf van daoruut te diversifiëren en moderniseren. Een vrogge Nedersaksische roman mit gewaogde, moderne inhold, ''De boetenste duusternis'' (1961) deur de [[Tweante|Twèentse]] schriever [[Johan Gigengack]], wördden deur sommige aandere Nedersaksische schrievers ofebraand as voelschrieverije. Literaire tiedschriften as 't Drèentse ''[[Roet (tiedschrift)|Roet]]'' (opericht in 1979), 't Grunningse ''[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]'' (1982-2015) en 't Twèentse ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) fieterden de schrieverije in aandere genres as de traditionele an. Sinds de jaoren tachtig verschient der in Nederlaand in [[Grunnen (provìnzie)|Grunning]], [[Drenthe]] en de [[Stellingwarf|Stellingwarven]] riegelmaotig Nedersaksische romans. Een genre det Nedersaksische romanschrievers geern meugt beoefen, is de misdaodroman, beveurbield de [[Nordic noir|Nordic noir-romans]] van [[Anne Doornbos]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] kidcgwfx5xwoump8953043418kz3ve4 1066447 1066446 2026-05-25T08:12:55Z Flaverius 21322 /* Historie */ 1066447 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Fröhe Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in [[Japan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Indien]] und de [[Araabsche Spraak|araabsche]] un [[Persische Spraak|persische]] Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat [[Japaansche Spraak|japaansche]] ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de [[Chineesche Spraken|chineesche]] ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === Antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Johrhunnert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sienen Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbild ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröh 15. Johrhunnert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen keine Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken speelt in’t hööfsche Ümfeld un nehmt Themen ut de Antike op. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] vun [[Hartmann vun Aue]] oder [[Wolfram vun Eschenbach]], in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Prosavarianten vun de ne’en Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – kenen af dat frühe 13. Jahrhundert op. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren vun disse Romanen schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. To Kunstformen stegen disse korte Vertellformen mit de berühmten [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] op – in Europa un ok in’n islamischen Kulturkrink. [[Nezāmi]] sien ''Die sieben Bildnisse'' (1198), de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausend un een Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400) deelt dat sülvige Muster vun Präsentatschoon: Binnen en Zyklus warrt de enkelten Vertellungen vun Vertellers un Vertellerinnen anbeden, de sülvst in en [[Rahmenerzählung|Rahmenhandlung]] optreedt. De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. === Fröhe Neetied === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Nedersaksische romanschrieverije== De grote literaire warken in 't [[Oldsassisk|Oldsaksisch]] en [[Middelsassisk|Middelsaksisch]], zoas de ''[[Heliand]]'' en ''[[Reynke de vos]]'', bint verhalen in dichtvörm. De [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] prozaroman kwaamp op in de 19de ieuw. Op fikse heugte staot de romans uut die tied van schrievers as [[Fritz Reuter]] en [[John Brinckman]]. In de vrogge 20ste ieuw verschenen langere Nedersaksische verhalen vake as [[fulleton]] (in ofleverings) in de kraante. As de lezers der drok op bleken, wördden de ofzunderlijke ofleverings bij mekaar edaone en in romanvörm uutebracht. De vrogge Nedersaksische romanschrieverije in Nederlaand en Duutslaand bestiet uut genres as de [[schelmenroman|baandrekelroman]] (een autobiografische weergave van de schriever zien jeugd en de streken die as e uuthaalde) en de [[streekroman|dörps- en streekroman]]. De streektaalschrieverije hef der langer aover edaone as de standaardtalige schrieverije um heurzölf van daoruut te diversifiëren en moderniseren. Een vrogge Nedersaksische roman mit gewaogde, moderne inhold, ''De boetenste duusternis'' (1961) deur de [[Tweante|Twèentse]] schriever [[Johan Gigengack]], wördden deur sommige aandere Nedersaksische schrievers ofebraand as voelschrieverije. Literaire tiedschriften as 't Drèentse ''[[Roet (tiedschrift)|Roet]]'' (opericht in 1979), 't Grunningse ''[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]'' (1982-2015) en 't Twèentse ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) fieterden de schrieverije in aandere genres as de traditionele an. Sinds de jaoren tachtig verschient der in Nederlaand in [[Grunnen (provìnzie)|Grunning]], [[Drenthe]] en de [[Stellingwarf|Stellingwarven]] riegelmaotig Nedersaksische romans. Een genre det Nedersaksische romanschrievers geern meugt beoefen, is de misdaodroman, beveurbield de [[Nordic noir|Nordic noir-romans]] van [[Anne Doornbos]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] i8a3mbzcg28snf5wulmzzgfmrxj5ov1 1066448 1066447 2026-05-25T08:20:44Z Flaverius 21322 /* De Novell (1300–1600) */ 1066448 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Fröhe Romanen buten Europa === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in [[Japan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Indien]] und de [[Araabsche Spraak|araabsche]] un [[Persische Spraak|persische]] Kultur. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. [[Jochen Vogt]]: ''Aspekte erzählender Prosa''. Fink, München 2006, S. 225.</ref> To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat [[Japaansche Spraak|japaansche]] ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de [[Chineesche Spraken|chineesche]] ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. === Antike Romanen binnen Europa === De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Romane sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Johrhunnert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sienen Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbild ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröh 15. Johrhunnert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen keine Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). All disse Warken speelt in’t hööfsche Ümfeld un nehmt Themen ut de Antike op. Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] vun [[Hartmann vun Aue]] oder [[Wolfram vun Eschenbach]], in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Prosavarianten vun de ne’en Romane – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan – kenen af dat frühe 13. Jahrhundert op. To de sülvige Tied wurrn ok de eersten Satiren vun disse Romanen schreven. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. Disse korte Vertellformen wurrn in [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] sammelt, in de ene Geschicht, de as Rahmen för den verscheden korten Vertellens deent, verstellt warrt. Bekannt sünd [[Nezāmi]] sien ''Haft Peykar'' (1198), ''[[Dusendunene Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400). De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. === Fröhe Neetied === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Nedersaksische romanschrieverije== De grote literaire warken in 't [[Oldsassisk|Oldsaksisch]] en [[Middelsassisk|Middelsaksisch]], zoas de ''[[Heliand]]'' en ''[[Reynke de vos]]'', bint verhalen in dichtvörm. De [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] prozaroman kwaamp op in de 19de ieuw. Op fikse heugte staot de romans uut die tied van schrievers as [[Fritz Reuter]] en [[John Brinckman]]. In de vrogge 20ste ieuw verschenen langere Nedersaksische verhalen vake as [[fulleton]] (in ofleverings) in de kraante. As de lezers der drok op bleken, wördden de ofzunderlijke ofleverings bij mekaar edaone en in romanvörm uutebracht. De vrogge Nedersaksische romanschrieverije in Nederlaand en Duutslaand bestiet uut genres as de [[schelmenroman|baandrekelroman]] (een autobiografische weergave van de schriever zien jeugd en de streken die as e uuthaalde) en de [[streekroman|dörps- en streekroman]]. De streektaalschrieverije hef der langer aover edaone as de standaardtalige schrieverije um heurzölf van daoruut te diversifiëren en moderniseren. Een vrogge Nedersaksische roman mit gewaogde, moderne inhold, ''De boetenste duusternis'' (1961) deur de [[Tweante|Twèentse]] schriever [[Johan Gigengack]], wördden deur sommige aandere Nedersaksische schrievers ofebraand as voelschrieverije. Literaire tiedschriften as 't Drèentse ''[[Roet (tiedschrift)|Roet]]'' (opericht in 1979), 't Grunningse ''[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]'' (1982-2015) en 't Twèentse ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) fieterden de schrieverije in aandere genres as de traditionele an. Sinds de jaoren tachtig verschient der in Nederlaand in [[Grunnen (provìnzie)|Grunning]], [[Drenthe]] en de [[Stellingwarf|Stellingwarven]] riegelmaotig Nedersaksische romans. Een genre det Nedersaksische romanschrievers geern meugt beoefen, is de misdaodroman, beveurbield de [[Nordic noir|Nordic noir-romans]] van [[Anne Doornbos]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] 7qnmuii8o87pgycp4o540l1up920olt 1066449 1066448 2026-05-25T08:34:16Z Flaverius 21322 /* Historie */ 1066449 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Fröhe Romanen === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in [[Japan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Indien]] und de [[Araabsche Spraak|araabsche]] un [[Persische Spraak|persische]] Kultur. To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat [[Japaansche Spraak|japaansche]] ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de [[Chineesche Spraken|chineesche]] ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. Jochen Vogt: Aspekte erzählender Prosa. Fink, München 2006, S. 225.</ref> De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Roma-mächtigen Vertellen sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Johrhunnert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === De Roman in’t europääsche Middelöller === ==== Dat Heldenleed (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sienen Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbild ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröh 15. Johrhunnert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen kene Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] vun [[Hartmann vun Aue]] oder [[Wolfram vun Eschenbach]], in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Later vun’t 13. Johrhunnert an kemen Prosavarianten un deelwies ok Satiren vun de Romanen in Versform op – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan. ==== De Novell (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. Disse korte Vertellformen wurrn in [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] sammelt, in de ene Geschicht, de as Rahmen för den verscheden korten Vertellens deent, verstellt warrt. Bekannt sünd [[Nezāmi]] sien ''Haft Peykar'' (1198), ''[[Dusendunene Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400). De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. === Fröhe Neetied === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Nedersaksische romanschrieverije== De grote literaire warken in 't [[Oldsassisk|Oldsaksisch]] en [[Middelsassisk|Middelsaksisch]], zoas de ''[[Heliand]]'' en ''[[Reynke de vos]]'', bint verhalen in dichtvörm. De [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] prozaroman kwaamp op in de 19de ieuw. Op fikse heugte staot de romans uut die tied van schrievers as [[Fritz Reuter]] en [[John Brinckman]]. In de vrogge 20ste ieuw verschenen langere Nedersaksische verhalen vake as [[fulleton]] (in ofleverings) in de kraante. As de lezers der drok op bleken, wördden de ofzunderlijke ofleverings bij mekaar edaone en in romanvörm uutebracht. De vrogge Nedersaksische romanschrieverije in Nederlaand en Duutslaand bestiet uut genres as de [[schelmenroman|baandrekelroman]] (een autobiografische weergave van de schriever zien jeugd en de streken die as e uuthaalde) en de [[streekroman|dörps- en streekroman]]. De streektaalschrieverije hef der langer aover edaone as de standaardtalige schrieverije um heurzölf van daoruut te diversifiëren en moderniseren. Een vrogge Nedersaksische roman mit gewaogde, moderne inhold, ''De boetenste duusternis'' (1961) deur de [[Tweante|Twèentse]] schriever [[Johan Gigengack]], wördden deur sommige aandere Nedersaksische schrievers ofebraand as voelschrieverije. Literaire tiedschriften as 't Drèentse ''[[Roet (tiedschrift)|Roet]]'' (opericht in 1979), 't Grunningse ''[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]'' (1982-2015) en 't Twèentse ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) fieterden de schrieverije in aandere genres as de traditionele an. Sinds de jaoren tachtig verschient der in Nederlaand in [[Grunnen (provìnzie)|Grunning]], [[Drenthe]] en de [[Stellingwarf|Stellingwarven]] riegelmaotig Nedersaksische romans. Een genre det Nedersaksische romanschrievers geern meugt beoefen, is de misdaodroman, beveurbield de [[Nordic noir|Nordic noir-romans]] van [[Anne Doornbos]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] 3ib5numfsuo8rjwzecgrbf9898giavy 1066450 1066449 2026-05-25T08:35:33Z Flaverius 21322 /* De Roman in’t europääsche Middelöller */ 1066450 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Fröhe Romanen === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in [[Japan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Indien]] und de [[Araabsche Spraak|araabsche]] un [[Persische Spraak|persische]] Kultur. To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat [[Japaansche Spraak|japaansche]] ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de [[Chineesche Spraken|chineesche]] ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. Jochen Vogt: Aspekte erzählender Prosa. Fink, München 2006, S. 225.</ref> De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Roma-mächtigen Vertellen sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Johrhunnert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === Europääsch Middelöller === ==== Heldenleder (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sienen Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbild ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröh 15. Johrhunnert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen kene Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] vun [[Hartmann vun Aue]] oder [[Wolfram vun Eschenbach]], in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Later vun’t 13. Johrhunnert an kemen Prosavarianten un deelwies ok Satiren vun de Romanen in Versform op – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan. ==== Novellen (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. Disse korte Vertellformen wurrn in [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] sammelt, in de ene Geschicht, de as Rahmen för den verscheden korten Vertellens deent, verstellt warrt. Bekannt sünd [[Nezāmi]] sien ''Haft Peykar'' (1198), ''[[Dusendunene Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400). De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. === Fröhe Neetied === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Nedersaksische romanschrieverije== De grote literaire warken in 't [[Oldsassisk|Oldsaksisch]] en [[Middelsassisk|Middelsaksisch]], zoas de ''[[Heliand]]'' en ''[[Reynke de vos]]'', bint verhalen in dichtvörm. De [[Nedersaksisch|Nedersaksische]] prozaroman kwaamp op in de 19de ieuw. Op fikse heugte staot de romans uut die tied van schrievers as [[Fritz Reuter]] en [[John Brinckman]]. In de vrogge 20ste ieuw verschenen langere Nedersaksische verhalen vake as [[fulleton]] (in ofleverings) in de kraante. As de lezers der drok op bleken, wördden de ofzunderlijke ofleverings bij mekaar edaone en in romanvörm uutebracht. De vrogge Nedersaksische romanschrieverije in Nederlaand en Duutslaand bestiet uut genres as de [[schelmenroman|baandrekelroman]] (een autobiografische weergave van de schriever zien jeugd en de streken die as e uuthaalde) en de [[streekroman|dörps- en streekroman]]. De streektaalschrieverije hef der langer aover edaone as de standaardtalige schrieverije um heurzölf van daoruut te diversifiëren en moderniseren. Een vrogge Nedersaksische roman mit gewaogde, moderne inhold, ''De boetenste duusternis'' (1961) deur de [[Tweante|Twèentse]] schriever [[Johan Gigengack]], wördden deur sommige aandere Nedersaksische schrievers ofebraand as voelschrieverije. Literaire tiedschriften as 't Drèentse ''[[Roet (tiedschrift)|Roet]]'' (opericht in 1979), 't Grunningse ''[[Krödde (tiedschrift)|Krödde]]'' (1982-2015) en 't Twèentse ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) fieterden de schrieverije in aandere genres as de traditionele an. Sinds de jaoren tachtig verschient der in Nederlaand in [[Grunnen (provìnzie)|Grunning]], [[Drenthe]] en de [[Stellingwarf|Stellingwarven]] riegelmaotig Nedersaksische romans. Een genre det Nedersaksische romanschrievers geern meugt beoefen, is de misdaodroman, beveurbield de [[Nordic noir|Nordic noir-romans]] van [[Anne Doornbos]]. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] prsuuw7amx6o832nfot5ii120ccue46 1066451 1066450 2026-05-25T08:46:02Z Flaverius 21322 /* Nedersaksische romanschrieverije */ 1066451 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Fröhe Romanen === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in [[Japan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Indien]] und de [[Araabsche Spraak|araabsche]] un [[Persische Spraak|persische]] Kultur. To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat [[Japaansche Spraak|japaansche]] ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de [[Chineesche Spraken|chineesche]] ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. Jochen Vogt: Aspekte erzählender Prosa. Fink, München 2006, S. 225.</ref> De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Roma-mächtigen Vertellen sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Johrhunnert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === Europääsch Middelöller === ==== Heldenleder (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sienen Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbild ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröh 15. Johrhunnert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen kene Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] vun [[Hartmann vun Aue]] oder [[Wolfram vun Eschenbach]], in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Later vun’t 13. Johrhunnert an kemen Prosavarianten un deelwies ok Satiren vun de Romanen in Versform op – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan. ==== Novellen (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. Disse korte Vertellformen wurrn in [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] sammelt, in de ene Geschicht, de as Rahmen för den verscheden korten Vertellens deent, verstellt warrt. Bekannt sünd [[Nezāmi]] sien ''Haft Peykar'' (1198), ''[[Dusendunene Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400). De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. === Fröhe Neetied === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Plattdüütsche Romanen== {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Schrieveree}} De [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] Prosaroman keem op in’n 19. Johrhunnert mit Waren vun [[Fritz Reuter]] un [[John Brinckman]] op. In’n fröhen 20. Johrhunnerd ken längere plattdüütsche Vertellens meist as Episoden in Bläder ruut, der later as Roman ruutgeven euren. De fröhe plattdüütsche Romanschrieveree in Düütschland un de Nedderlannen schreev meist Schelmenromanen oder Dörpsromanen mit regionalen Betog. Eerst laat sünd andere Genre dortokamen. Een fröhe Nedersaksische Roman mit gewaagde, moderne Inhold weer ''De boetenste duusternis'' (1961) vin den [[Tweante|twentsche]] Schriever [[Johan Gigengack]]. Literaturtiedschriften as dat Drentsche ''[[Roet (Tietschrift)|Roet]]'' (grünnt 1979), dat Grönnengsche ''[[Krödde]]'' (1982-2015) un de twentsche ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) föddern plattdüütsche Romanschrieveree in ne’en Genres. Sied de 1980-er Johren de kaamt in Düütschland un de Nedderlannen jümmers wedder plattüütsche Romanen ruut. == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Roman]] rt74i2dgprvsvij62313dy58ydsmj90 1066452 1066451 2026-05-25T08:46:13Z Flaverius 21322 /* Nawiese */ 1066452 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Fröhe Romanen === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in [[Japan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Indien]] und de [[Araabsche Spraak|araabsche]] un [[Persische Spraak|persische]] Kultur. To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat [[Japaansche Spraak|japaansche]] ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de [[Chineesche Spraken|chineesche]] ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. Jochen Vogt: Aspekte erzählender Prosa. Fink, München 2006, S. 225.</ref> De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Roma-mächtigen Vertellen sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Johrhunnert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === Europääsch Middelöller === ==== Heldenleder (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sienen Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbild ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröh 15. Johrhunnert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen kene Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] vun [[Hartmann vun Aue]] oder [[Wolfram vun Eschenbach]], in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Later vun’t 13. Johrhunnert an kemen Prosavarianten un deelwies ok Satiren vun de Romanen in Versform op – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan. ==== Novellen (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Sietdem dat Epen daalschreven wurrn – in Noordeuropa af dat Jahr 1000, as dat ooltengelsche [[Beowulf]]-Epos opschreven wurr – kemen hier gau Kunstformen op, de vun Beginn an schreven statts spraken un later daalschreven Warken weren. Ümdat dat Material för de Schrieveree düer weer, werden so’ne Warken meist Opdragsarbeiden vun Eddellüüd un vun dat 13. Jahrhundert an vun rieke Kooplüüd. So Weer der wichtigste middelhoogdüütsche Lederhandschrift, de [[Codex Manesse]], ene Opdragsarbeid vun Kooplüüd. En groot Tall vun Vertellformen bleev gegenüber de Epik in de Traditschoon vun de mündliche Överleverung: Bit vundaag behöll vun all disse Formen de [[Witz]] sien festen Platz mit fastleggte Vertellmustern vun Fragen un kuriosen Antwoorden oder den Dreischritt,<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> bi den de letzte Schritt de Pointe bargt. De Witz zirkuleerde bit in’t 19. Jahrhundert naast längere Formen mündlich Vertellen as den [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Märchen]] un dat [[Beispiel|Exempel]] (middelhoogdüütsch ''bîspel''), dat in Böker ebenso as op de Kanzel inföögt warrn kunn, üm en moralische Sentenz to illustrieren. Disse korte Vertellformen wurrn in [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] sammelt, in de ene Geschicht, de as Rahmen för den verscheden korten Vertellens deent, verstellt warrt. Bekannt sünd [[Nezāmi]] sien ''Haft Peykar'' (1198), ''[[Dusendunene Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400). De [[Narratologie|narrative]] [[Ironie|Brekung]] maakt dat mööglich, dat en Autor as Boccaccio oder Chaucer sik beliebig vun de Vertellers in sien Sammelwark distanzeren kann. He gifft in’n Twiefelsfall bloots wedder, wat disse Binnenvertellers vertellt hebben: Geschichtens, de nich em, man ehr sülvst un de jeweilige Vertellsituatschoon charakteriseert. Verschiedene Stoffen un divergierende Sentenzen kunnen so neegeneen plaast warrn. De enkelten Vertellungen kregen in disse Zyklen en egen Vertellkunst:<ref>George Kane: ''The Autobiographical Fallacy in Chaucer and Langland Studies.'' London 1965; David Lawton: ''Chaucer’s Narrators.'' Woodbridge und Dover 1985.</ref> * Se weren anlassorientiert: In disse Situatschoon, na dat jene Persoon dat seggt harr, greep disse Verteller dat Woort op un vertell en Geschicht mit en bestimmten Zweck. * Se löpen op en illustrative [[Pointe]] to: De Tohörers in de Vertellrunn verwachteten, dat de Verteller mit sien Geschicht sien Punkt maakt un mit dat Exempel genau dat demonstreert, wat he utseggen wull. * Se vervungen dat [[Abenteuer]] dör de [[Intrige]], den [[Streich]]: en Plan, den de Figuren meist ahn Wissen vun ehr Gegners dörföhrt un de ehr in missliche Lagen bringt, meist ok in en överraschende Sluttsituatschoon. * Se föhrten in de Vertellung sülvst en kritische Reflexchoon in: Tohörers vun de [[Binnenerzählung|Binnenhandlung]] kommenteren slecht maakt Vertellungen, langwielige Passagen oder en fragwürdige Moral. * Se wennen sik düüdlicher as dat Epos de Gegenwart to: Chaucer sien ''Canterbury Tales'' bruukt de Mööglichkeit, Vertellers ut ünner Schichten gegeneen antreten to laten mit [[Schwank|Schwänken]], in de Helden ut de Stänn un Beropen vun de Angrepenen slecht afsnieden. Mit dat utgehende 13. Jahrhundert behaupt de [[Novelle]], so de övergeordnete Gattungsbegriff, de sik in de frühe Niegentied rutkristalliseert, sik as ernsttonehmende Alternative to de Versromanze. Kritik an dat Heldentum vun veröllerte Heldenleder, an de Vertellform vun dat Epos, an de Reeg vun Kampfproven un an den Mangel an klook plaante Interaktschoonen wurr eerstmals in Novellenzyklen formuleert un vun dor ut in’t 16. un 17. Jahrhundert to Standard vun wiederföhrende Romankritik un to en Plädoyer för de Novelle as eenzige realistische Alternative to den veröllerten Roman. === Fröhe Neetied === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Plattdüütsche Romanen== {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Schrieveree}} De [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] Prosaroman keem op in’n 19. Johrhunnert mit Waren vun [[Fritz Reuter]] un [[John Brinckman]] op. In’n fröhen 20. Johrhunnerd ken längere plattdüütsche Vertellens meist as Episoden in Bläder ruut, der later as Roman ruutgeven euren. De fröhe plattdüütsche Romanschrieveree in Düütschland un de Nedderlannen schreev meist Schelmenromanen oder Dörpsromanen mit regionalen Betog. Eerst laat sünd andere Genre dortokamen. Een fröhe Nedersaksische Roman mit gewaagde, moderne Inhold weer ''De boetenste duusternis'' (1961) vin den [[Tweante|twentsche]] Schriever [[Johan Gigengack]]. Literaturtiedschriften as dat Drentsche ''[[Roet (Tietschrift)|Roet]]'' (grünnt 1979), dat Grönnengsche ''[[Krödde]]'' (1982-2015) un de twentsche ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) föddern plattdüütsche Romanschrieveree in ne’en Genres. Sied de 1980-er Johren de kaamt in Düütschland un de Nedderlannen jümmers wedder plattüütsche Romanen ruut. == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Roman]] sgcvl5vyasghhl57ebyqs92aa0ndsvz 1066454 1066452 2026-05-25T08:58:27Z Flaverius 21322 /* Novellen (1300–1600) */ 1066454 wikitext text/x-wiki [[Bild:UlyssesCover.jpg|duum|De beröömde Romaan ''Ulysses'' van [[James Joyce]]]] Een '''Roman''', ok '''Romaan''' schreven, is en [[Prosa|Prosavertell]] över dat Doon un de Persöönlichkeid van ene oder meer as ene Persoon, meest in Betog to dat Ümfeld. Romanen sind to’n groten Deel [[Fiktschoon|fiktschonaal]] un länger as [[Kortgeschicht|Kortgeschichten]] oder [[Novell|Novellen]]. De Ünnerscheed twischen Romaan un Novell is man nich altieds klaar. == Definitschoon == [[Datei:Gerard ter Borch d. J. 008.jpg|mini|hochkant|[[Gerard ter Borch]] üm 1680: Jungen Mann, de leest. Dat Format vun dat Book lett an enen Roman denken]] [[Datei:Madame de Pompadour.jpg|mini|hochkant|[[François Boucher]], 1756: [[Madame de Pompadour]] bi ehr private Namiddaglektüür – religiöse un wetenschoppliche Lektüür warrt anners dorstellt]]Ene klore Definitschoon, wat en Roman is, is swoor optostellen. Romanen sünd [[Prosa]], anners givt dat meist keine Kennteken, de alle Romanen verbinnt. In de Antike geev dat den Roman an un för sik as Genre noch nich, so dat Romanen in de klassische Literaturtheorie ut de Antike ok nich vörkaamt. Dorto kümmt, de velen verscheden Ümstänn, de op den Roman as Genre inwarkt hebbt. De Romantheorie beschrivt den „Roman“ as Prosawark, dat verschedene Genres vereent. De [[Fiktschoon|Fiktschonalität]] vun Romanen ünnerscheedt den Roman vun [[Fiktion#Faktuale Darstellungen|faktualen]] Vertellens, to’n Bispeel de [[Historie|Geschichtsschrieveree]], de en tru Afbild un enen Geschehn dorstellen will. Vör 1700 wurrn Romanen man faken ok as „Historia“ mit historiograafschen Anspröök schreven. In’n Ünnerscheed to histoorsche Warken befaat sik de Roman meist mit private Stoffen. De Verteller is subjektiv und versöcht nich enen objektiven un neutralen Standpunktintonehmen as in de Historienschrieveree. Vertellens över [[Leevde]] weren bit in dat 18. Jahrhundert rin dat wichtigste Thema. Annere, man meist nich weniger private Stoffen, breden sik ok ut, so de [[Schelmenroman]] un den [[Satire|satiersche]] Roman.<ref>[[Pierre Daniel Huet]] geiht in de Gattungsbestimmung an’n Anfang vun sien ''Traitté de l’origine des romans'', eerstmals veröffentlicht vun [[Marie-Madeleine de La Fayette|Marie de LaFayette]] as ''Zayde'' (Paris 1670), breed op all strittige Diskuschoonspunkten in, üm denn ahn Kontroverse as inhaltlich Kriterium de zentrale Leevsgeschichte to nömen. Huet übersüht dorbi den satirischen Roman, villicht wiel he em eher as Satire op den Roman as as Roman ansüht.</ref> [[Novell]], [[Määrken]], [[Legenn]] un [[Kortgeschicht]] sünd mit den Roman verwandt, aver meist düüdlich körter. In’n Ünnerscheed to’t [[Epos]] befaat sik de Roman nich mit de groten allgemeen gülligen Beleevnissen, man ehr mit den Beleevnissen vun enkeln Minschen, de inkohärent oder gor chaotisch wesen köönt. == Historie == === Fröhe Romanen === [[Datei:Murasaki-Shikibu-composing-Genji-Monogatari.png|mini|Murasaki Shikibu bi’t Schrieven vun ehr ''Genji Monogatari'' (fröh 11. Jahrhundert) in en Dorstellung ut dat 17. Jahrhundert]] Romanachtige Vertellen weer al fröh verbreidt, so as in [[Japan]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Indien]] und de [[Araabsche Spraak|araabsche]] un [[Persische Spraak|persische]] Kultur. To de wichtigsten buteneuropääschen Romanen höört dat [[Japaansche Spraak|japaansche]] ''[[Genji Monogatari]]'' (11. Jahrhundert) vun [[Murasaki Shikibu]], de araabsche ''[[Der Philosoph als Autodidakt|Ḥayy ibn Yaqẓān]]'' vun [[Ibn Tufail]] (vör 1185) un de [[Chineesche Spraken|chineesche]] ''[[Sānguó Yǎnyì]]'' vun [[Luo Guanzhong]]. De Romantraditschoon buten Europa un harrn man blots en ringen Inflood op den modernen Roman.<ref>Vgl. Jochen Vogt: Aspekte erzählender Prosa. Fink, München 2006, S. 225.</ref> De Rezeptschoon vun de europääschen antiken Roma-mächtigen Vertellen sett al in’t Middelöller in,<ref>Georges Molinié: ''Du roman grec au roman baroque. Un art majeur du genre narratif en France sous Louis XIII.'' Presses universitaires du Mirail, Toulouse 1995.</ref> warrt aver eerst in’t 17. Jahrhundert intensiver.<ref>Vgl. Günter Berger: ''Legitimation und Modell. Die „Aithiopika“ als Prototyp des französischen heroisch-galanten Romans.'' In: ''Antike und Abendland'' 30 (1984), S. 177–185; Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: Eine Einführung.'' Artemis & Winkler, Düsseldorf/Zürich 2001; Michael Oeftering: ''Heliodor und seine Bedeutung für die Litteratur.'' Felber, Berlin 1901.</ref> För de [[Barock#Literatur|barocken]] Romanschrievers weer vör allem [[Heliodoros|Heliodor]] sien ''[[Aithiopiká|Aithiopika]]'' (3. Johrhunnert n. Chr.) mit Vörbild. Annere wichtige Vörbiller för den hööfsch-histoorschen Roman weren ok [[Achilleus Tatios]] sien ''Leukippe un Kleitophon'' (1. Johrhunnert n. Chr.) un [[Xenophon vun Ephesos]] sien ''Ephesiaka'' (2. Johrhunnert n. Chr.). En veel leest Vörlöper vun dat [[Bukolik|bukoolsche Genre]] weer [[Longos]] sien ''[[Daphnis un Chloe]]''.<ref>Niklas Holzberg: ''Der antike Roman: eine Einführung.'' 3. Oplaag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006; John Robert Morgan, Richard Stoneman (Hrsg.): ''Greek fiction. The Greek novel in context''. Routledge, London 1994; Gareth L. Schmeling (Hrsg.): ''The Novel in the Ancient World.'' Brill, Leiden/Boston 1996; Tim Whitmarsh (Hrsg.): ''The Cambridge companion to the Greek and Roman novel.'' Cambridge University Press, Cambridge 2008.</ref> En wichtig antik Vörbild för den modernen [[Histoorsche Roman|histoorschen Roman]] is na Tomas Hägg de wull in’t 1. Johrhunnertn. Chr. schreven Roman ''Chaireas un Kallirhoë'' vun [[Chariton vun Aphrodisias]].<ref>Tomas Hägg: ''Callirhoe and Parthenope: The Beginnings of the Historical Novel.'' In: ''Classical Antiquity'' 6 (1987), S. 184–204.</ref> Schrievers vun den satirischen Roman kunnen an de ''Metamorphosen'' vun [[Apuleius]] (2. Jahrhundert n. Chr.) un an [[Titus Petronius|Petron]] sien ''[[Satyricon (Petron)|Satyricon]]'' (1. Jahrhundert n. Chr.) anknütten. === Europääsch Middelöller === ==== Heldenleder (1100–1500) ==== [[Datei:Chaucer Troilus frontispiece.jpg|mini|hochkant|[[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] bi’n Vördregen ut sienen Versroman ''Troylus and Criseyde'': Afbild ut dat Manuskript vun dat [[University of Cambridge|Corpus Christi College, Cambridge]], fröh 15. Johrhunnert]] Dat [[Ooltfranzöösche Spraak|ooltfranzöösche]] Woort „romanz“ wurr in’t 12. Johrhunnert för Vertellen in „romaansche“ (ooltfranzöösche un [[Anglonormannsche Spraak|anglonormannsche]]) Volksspraak begäng. Se weren aver in’n Ünnerscheed to latere Romanen kene Prosa, man in Versen schreven. Noordfrankriek wurr mit Warken as den [[Roman de Thèbes]] (ca. 1160), den [[Roman d’Énéas]] (kort na 1160), den [[Roman de Troie]] (ca. 1165) un den [[Roman d’Alexandre]] (vun den Fragmenten ut de Tied twischen 1120 un 1180 överlevert sünd) en nee literoorsch Zentrum in’t middelöllersche Europa.<ref>Bernhard D. Haage: ''Medizin und Dichtung (Mittelalter).'' In: Werner E. Gerabek u. a. (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/New York 2005, S. 929.</ref> De franschen Warken weren wedder Vörbild för Romanen as [[Heinric van Veldeke]] sienen [[Eneasroman]] (ca. 1170–1187) oder [[Geoffrey Chaucer]] sien ''Troilus and Criseyde'' (1380–1387). Noordeuropääsche un christliche Stoffen – to’n Bispeel de [[Tristan und Isolde|Tristan]]-, [[Artus]]- un [[Graal|Graalsaag]]– verbreden sik siet de Midd vun’t 12. Johrhunnert in de Romanliteratuur. De middelhoogdüütschen [[Artusroman|Artusromanen]] vun [[Hartmann vun Aue]] oder [[Wolfram vun Eschenbach]], in de de Held vun siene Leevste scheden warrt un vele Eventüre bestahn mutt, liekt op den [[Antiker Roman|antiken Roman]]. Later vun’t 13. Johrhunnert an kemen Prosavarianten un deelwies ok Satiren vun de Romanen in Versform op – de Prosa-Lancelot, de Prosa-Perceval un de Prosa-Tristan. ==== Novellen, Fabeln, Swank (1300–1600) ==== [[Datei:Canterbury Tales.png|mini|Chaucer, ''Canterbury Tales'', Holtsnitt ut den Caxton-Druck vun 1484]] Blangen der groten [[Epos|Epen]] in Versform, as de ooltsassische [[Heliand]], deooltengelsche [[Beowulf]], oder dat middelhoochdüütsche [[Nibelungenleed]], kemen mit dat 13. Johrhunnerd ok langere schreven Prosavertellen in de Volksspraken op, de ene Grundlaag ut de mündliche Vertelltraditschoon harrn. Tohoop mit Eventüren in de Traditschoon bin den hööfsche Literatur, weren Formen as de [[Witz]],<ref>So in Witzen vun de Oort „En Düütscher, en Amerikaner un en Pool reist tosamen …“</ref> de [[Schwank]], de [[Fabel]], dat [[Määrken|Mäarken]] un dat [[Beispiel|Exempel]]. Disae middelöllerschen Vertellformen gellt as wichtige Vörlöper vun den modernen Roman. Se hebbt sik mehr un mehr vun de rein mündliche Vertellens lööst un setten starker op schrevene Prosa un individuelle Figuren. Disse korte Vertellformen wurrn faken in [[Erzählzyklus|Vertellzyklen]] sammelt, in de ene Geschicht, de as Rahmen för den verscheden korten Vertellens deent, verstellt warrt. Bekannt sünd [[Nezāmi]] sien ''Haft Peykar'' (1198), ''[[Dusendunene Nacht]]'' (öllste överleverte Handschrift ca. 1450), [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] sien ''[[Decamerone]]'' (twischen 1349 un 1353) un [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sien ''[[Canterbury Tales]]'' (twischen 1386 un 1400). === Fröhe Neetied === [[Datei:1474 Melusine Ausgabe Augsburg Johann Bämler Blatt 2.png|mini|hochkant|Siet ut de düütsche Fassung vun de [[Melusine]]n-Historie (Augsburg: Johann Bämler, 1474); de Druckutgaav vertellt nochmaal, wo de handschriftliche Vörlaag as Opdragwark entstanden is.]] ==== Historienschrieveree un Roman as unafhängige Genres ==== De populäreren [[Historie]]n vun de frühe Niegentied maakt de Literaturwetenschap in’n Rückblick düüdliche Inordnungsproblemen: [[Jehan de Mandeville]] sien Bericht vun sien Orientreis ut de 1370er Johren, de in billige Druckutgaven unverännert bit in’t late 18. Jahrhundert verköfft wurr, is vull vun spektakuläre Fikschonen, to’n Bispeel vun de eenföötigen Äthiopiers. Tegen en Inordnung as Roman snackt mehreres: Dat fehlt de romanhaftige Handlung un de Held, de en Leven dörmaakt; noch wichtiger is aver, dat dat eenfache Publikum, dat disse „wunnerswürdige Historie“ leest, an de Wohrheit oder Unwohrheit vun dat Leeste offenbar keen Interesse harr. In en annere Grauzoon föhrt [[Thomas Malory]] sien ''[[Le Morte Darthur]]'' (1471): De Leser kriggt hier all Vertellungen vun [[König Artus]] samt magische Details vun Tovereen, mit de Helden de Gestalt vun anner Lüüd annahmen, üm in ehr Körpers to handelen. De eerste Druckutgaav fangt 1485 trotzdem mit en Vörwoord an, in dat de Herausgever [[William Caxton]] den Text as „wahre Historie“ instuuft. De moderne Leser warr disse [[Kompilation (Literatur)|kompilative]] Historie Qualitäten vun en Prosaroman tokennen: Hier warrt in en fiktionalen Ruum vertellt. Tietgenössische Urdelen gungen aver in en annere Richt: Man leest Historien un let dorbi Fikschonen to. Historikers segen sik regelmäätig dorüm beden, Lücken uttofüllen. Besünners beliebt weren Reden, de ok bi fehlende Överleverung utformuleert wurrn. Sowohl Historikers as ok Romanautoren schreven mit dat Ziel, to ünnerwiesen.<ref>Vgl. de beiden anonymen Traktaten ''Raisonement über die Historie und deren Gebrauch'' (1707) un ''Raisonnement über die Romanen'' (1708).</ref> Vun de Debattenfelder vun’t 15. Jahrhundert trennt uns vundaag en heel anner Organisatschoon. ===== De Geschicht warrt Gegenstand vun nationale Verantwortung ===== Twischen 1400 un 1700 gerött de Geschichtsschrieven in en Krise. Disse kulmineert in’t 17. Jahrhundert in de [[Pyrrhonismus]]debatte<ref>Markus Völkel: ''Pyrrhonismus historicus'' und ''Fides historica.'' Frankfurt 1987.</ref> mit de letztlich nich to beantwoorden Froog, wennehr en historisch Bericht as bewesen gellen kann. En [[Quelle (Geschichtswissenschaft)|Quellenkritik]] schull dorför Indikatoren leveren, meenden [[Pierre Bayle]] un de Autoren üm em herum. De Geschichtsschrieven geevt in’n Verloop vun disse Kontroverse den Anspruch op, mit en wahre Vertellung to belehren, un presenteert stattdessen de Materiallaag in kritische Diskusschoon. Geschichtsböker seht vun nu an Romanen nich länger ähnlich. Historikers kunnen dorophen af de Midde vun’t 17. Jahrhundert dorvun afrucken, sik mit dat sülvige Nadrück vun Romanen to distanzeren, as se dat bi jede geschichtliche Unwohrheit doon moesten: Unwohre Historien warrt dör [[Quellenkritik]] disqualifizeert; Romane kunnen dorgegen as egen Kunstform vun de Vertellung Anerkennung bi Kunstleevhebbers finnen. As kritische Diskusschoon gewinnt de [[Geschichtswissenschaft]] af dat 17. Jahrhundert in Westeuropa Bedüden as Verhandlungsfeld över Partei- un Konfessionsgrenzen weg. In’t 19. un 20. Jahrhundert warrt se en Diskurs, de dat Instellen vun [[Historische Kommission|historische Kommisschoonen]] rechtfertigt, de politische Fehlentscheden vun en – tominst wissenschaftlich – konsensuelle Bewertung ünnertreckt. ===== De Roman warrt Gegenstand vun kulturgeschichtliche Interpretatschoon ===== Wielt sik de Geschichtsschrieven vun den Roman wegbeweegt, gewinnt disse in de frühe Niegentied egen Anerkennung as Kunst un an’t Enn as [[Literatur]]; dat Woort mutt dorför in’t 19. Jahrhundert nieg definert warrn. Dorbi sünd bit 1700 meerdere Entwicklungsschritten wichtig, de ut en erheblich Legitimatschoonskrise vun den Roman vun’t 16. Jahrhundert rutwassen sünd. De [[Frühdruck]] schuff eerstmaal Ruum för billigere Historien. Mit dat 16. Jahrhundert kregen disse en jümmers breder Publikum.<ref>Vgl. [[Guglielmo Cavallo]] un Roger Chartier: ''A History of Reading in the West.'' Amherst 2003.</ref> Dorbi sett en Differenzeren in, bi de sik en niegen Markt vun elegante Böker vun den billigen un akademischen Markt wetenschapplicher Böker afscheidt. De Erfolg vun den ''[[Amadis de Gaula|Amadis]]'', de af de 1530er Johren en eerste internationale Leesmode utlöst,<ref>Hilkert Weddige: ''Die „Historien vom Amadis auss Franckreich“.'' Wiesbaden 1975.</ref> föhrt an’t Enn to de eerste kritische Debatte in dat niege Feld vun elegante Lektüür. De Debatte üm den ''Amadis'' warrt in’t 17. Jahrhundert as offenen Wettstriet vun moderne Romangenres föhrt. Niege heroische Romane, satirische Alternativen un an Novellensammeln orienterte Romane bringt sik in en Gattungsdiskusschoon in, in deren Verloop de kunstvulle Roman tegenover kunstlose Produktschoon rechtfertigt warrt. Mit Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' sett 1670 de Würdigen vun disse Reform un de moderne Romaninterpretatschoon in. Romane warrt in de nakamen Jahrzehnten nieg bewert. Man leest se mit Bildung, üm frömde Kulturen un vergangene Epochen to verstahn. Wielt Autoren vun de Renaissance noch vermeeden, ehr Geschichtens realistisch utsehn to laten, wurrn se in’t 17. Jahrhundert ümso mehr akzeptiert, je wahrscheinlicher de vörstellten Begeefnissen weren. Dat Glaubwürdige warrt dorbi nich mehr moralisch definert, man as Folg vun inner Widerspruchslosigkeit un Wahrschienlichkeit vun de Handlung verstahn. So entsteht en twete, in sik afsloten Welt. Wielt Don Quijote Realität un Täuschung nich vunenanner scheden kann un sien Autor noch mit dat Verhältnis vun Realität un Fikschon experimenteert, entwirpt Madame de Lafayette in ''La Princesse de Clèves'' (1678) en fiktionale Realität, de de Welt an Kohärenz övertrifft. [[Elena Esposito]] vermoodt, dat de „fiktionale“ Roman, de op de Wahrschienlichkeit vun sien dargestellte Realität beruht, un de moderne [[Wahrscheinlichkeitstheorie]], de mit den Briefwessel twischen [[Blaise Pascal]] un [[Pierre de Fermat]] 1654 anfangt, nich unabhängig vunenanner entstanden sünd.<ref>Elena Esposito: ''Die Fiktion der wahrscheinlichen Realität.'' Frankfurt 2007.</ref> In de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert verännert disse niege Romaninterpretatschoon den Ümgang mit Poesie: Man fangt an, Dramen un Gedichten tosamen mit Romanen as fiktionale, kunstvull gestaltete kulturelle Produktschoon to analysieren. Disse niege Wetenschap warrt in’t 19. Jahrhundert to’n zentralen Bereich vun de Literaturwetenschap. In de westlichen Gesellschaften organisiert disse af de Midde vun’t 19. Jahrhundert en egen Auseennersetten gegenüber de Historik, in de dat üm de Överleverung kunstvuller Fikschonen as kulturellen Indikator geiht. Böker as Malory sien ''Morte Darthur'' oder Mandeville sien ''Reisen'' stammt letztlich ut en Kultur, in de Geschicht noch nich de vundaagsche Bedüden as Oort kritischer Diskusschoonen harr, un ok ut en Kultur, in de de Literaturwetenschap noch keen egen Bereich vun Fikschonen as nationale Kunst tosamenstellt harr. Beide Bereichen sünd Deel vun en säkulare Debattenlandschaft, de sik in’t 19. Jahrhundert in Westeuropa gegenüber de bet dahin politisch-religiöös präägte Ordnung ontwikkelt. De Entwicklung vun de [[Mentalitätsgeschichte]] weckt dorbi den Eindruck, as harrn de Minschen to Beginn vun de Niegentied noch Wirklichkeit un Fikschon mitenanner verwesselt. ==== Volksböker ==== [[Datei:Honour of Chivalry c1715.jpg|mini|Grove Utföhren un en Text, de al siet 1598 op’n Markt is: [[Géronimo Fernandez]], ''The Honour of Chivalry'' (London: J. S. [ca. 1715])]]De Bookdruck schuff glieks niege Marktfelder: [[Flugblatt|Flugbläder]], frühe Formen vun de [[Zeitung]], religiööse Streitschriften – dorför harr dat vördem keen vergleichbare Medien geven. De Wetenschappen kregen mit den Druck de Mööglichkeit, Standardutgaven vun Texten heruttogeven, de later as Referenzwarken in Fachbibliotheken stahn bleven. Geschichtliche Darstellungen harrn binnen disse Ordnung keen klaren sozialen Status. Förstenhöver geven se in Opdrag, üm sik dormit to schmücken; rieke Städters eiferten de Aristokratie na; Börgerinnen sammelten Heiligenleven un erbauliche Mariengeschichtens. De Druck schuff hier vör allem de Mööglichkeit vun billigere Produktschoon. Verlegers söchten beliebte Handschriften tosamen un överföhrten se mit afnehmende Sorgfalt in Druckfassungen, vun de sik wiedere Nachdrucke maken leten. Mitte vun’t 16. Jahrhundert lagg hier mit Rittervertellungen, [[Schelmenroman|Schelmengeschichten]] as ''[[Till Eulenspiegel]]'', [[Hagiographie|Heiligenlegenden]] un allegorische Fikschonen as de ''[[Die sieben weisen Meister|Söven wiesen Meisters]]'' en breed Segment billige Böker vör, dat sik över de nakamen dree Jahrhunnerten kaum verännern schull. Disse Titels kregen grobe [[Holzschnitt]]en, de Texten wurrn bloots licht moderniseert, verkört oder verstümmelt, wenn dat den Profit vergröterte. Se wurrn meist ahn Jahres- un Druckerangaven verköfft; Moden spelen keen Roll. Se verköfften sik an’n besten as zeitloos bekannte Leesstoff för en Publikum, dat lesen wull, wat man angeblich jümmers leest harr. Hier entstand af 1530 för’t eerstmaal en Ware, de in de Städer de Handwarkers un Lehrjungs bereikte un ok op’t Land verköfft wurr.<ref>Margaret Spufford: ''Small Books and Pleasant Histories.'' Athens 1982.</ref> För vele junge Lesers weer dat en Dörgangsstadium, dat later to „bessere“ Romanen föhren kunn. Man mutt aver vorsichtig ween mit dat Urteil, de Markt vun de [[Volksbücher]] weer de Vörläufer vun de vundaagsche [[Trivialliteratur]]. Volksböker bildeten en afsloten Segment vun Titeln mit ähnlichem Design, dat naast historische Vertellungen ok religiööse, pseudowetenschappliche un moralische oder medizinsche Ratgevers umfaat. Na [[Aufklärung|opklärerische]] Bildungsinitiativen in’t 18. Jahrhundert geiht disse Marktform mit den Övergang na’t 19. Jahrhundert grotendeels verloren. Eerst in de 1840er Johren sett de [[Romantik|romantische]] Niegentdeckung in. Dat Woort „Volksbüker“ warrt nu fastleggt, üm to suggereren, dat hier unkünstelte, dat Volk nahe Böker entstanden sünd. De vundaagsche Markt vun de [[Trivialliteratur]] entwickelt sik dorbi nich ut de Volksböker, man ut de eleganten ''belles lettres'' vun’t 17. un 18. Jahrhundert. ==== De Opstieg vun den Roman in’t 18. Jahrhundert ==== [[Datei:ESTC-Title-count-1600-1800.png|mini|[[English Short Title Catalogue|ESTC]]-Titelzahlen för den Tietruum 1600–1799. Düüdelk to sehn sünd de Anstieg vun de Produktschoon na de Afschaffen vun de [[Star Chamber]] 1641 un de Utslääg in Phasen mit politische Kontroversen. Exponentielles, stabiles Marktwasstum af ungefähr 1750.]] De anglistische Forschung verbunn dat 18. Jahrhundert mit Theorien över den Opstieg vun den Roman. ''The Rise of the Novel'' heet de maßgevende Untersuchung, de Ian Watt 1957 mit Blick op de Romane vun [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Samuel Richardson|Richardson]] un [[Henry Fielding|Fielding]] vörlegg.<ref>Ian Watt: ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding.'' London 1957.</ref> De Geschicht vun de englsche Literatur gewinnt an disse Steed besünnere Bedüden. Doran knüppt sik de These vun en Wechsel vun den kulturellen Infloot: Bit in’t frühe 18. Jahrhundert bepalen franzöösche Autoren den europääschen Markt, man mit dat Erschienen vun ''Robinson Crusoe'' (1719) kregen englsche Autoren mehr Gewicht. För de englsche, düütsche un franzöösche Produktschoon vun fiktionale Prosa lett sik för dat 18. Jahrhundert en beschleunigt Wasstum na relativ stabile Tahlen in’t 17. Jahrhundert nawiisen. ===== Anstieg vun de Produktschoonszahlen ===== [[Datei:1700 London's Book Market according to Term Catalogues.png|mini|links|Londens Bookangebot üm 1700 na de Messkatalogen vun de Tiet. Düüdelk hervortretende Sektoren sünd Poesie un Fikschon.]] [[Datei:1600-1799-estc-fiction.png|mini|ESTC-Daten vun de jährliche Produktschoon fiktionaler Prosa op den englschen Bookmarkt.<ref>De Tahlen baseren op den [[English Short Title Catalogue]] un de Klassifikatschoon „fiction“.</ref>]] De gesamte Bookproduktschoon lagg twischen 1600 un 1800 in Spraken as Düütsch un Engelsch bi ungefähr 1500 bit 3000 Titels. Bit in de 1750er Johren weer dat Angebot vör allem vun wetenschappliche Literatur, Theologie un tagespolitische Schriften bestimmt, dorto Pamphlets, Journals un Tiedungen höörten. Literatur in’n vundaagschen Sinn – also Romane, Dramen un Gedichten – harr bit dorhen bloots en lütten Andeel vun 2 bit 5 Prozent an de Gesamtproduktschoon. Entsprechend gering weer ok de Andeel vun de Romane. Bit in de 1730er Johren verschenen in Spraken as Düütsch un Engelsch pro Jahr bloots 20 bit 60 Romane.<ref>Statistiken to’n niederlännschen un franzööschen Markt gifft Inger Leemans: ''Het woord is aan de onderkant.'' Nijmegen 2002.</ref> De franzöösche Produktschoon lagg wat höger, wat vör allem an de Opsplietern vun den Markt in en binnenfranzööschen un en niederlännschen Deel lagg. Niederlännsche Verlegers druckten dat, wat in Frankriek de Zensuur ünnerlagg, un verdubbelten dormit faktisch den Markt. Mitte vun’t 18. Jahrhundert steeg de Gesamtproduktschoon stark an. Fikschonen hadden doran en wesentlichen Andeel. Dat hangt dormit tosamen, dat dat engelschspraakige Verlagswesen sik na 1750 dezentraliseert un jümmers mehr för lokale Märkten produzeert. Dorto kummt, dat de allgemeene Markt nu enger mit de [[Literaturkritik]] verkoppelt wurr. Disse etabliert in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert en [[Kanon der Literatur|Kanon]] klassischer Romanwarken, an de sik niege Romane messen laten moesten. ===== Gesellschaftliche Anerkennung ===== Vun’t Middelöller bit in dat 18. Jahrhundert veränner sik ok de gesellschaftliche Wahrnehmung vun den Roman düüdelk. De Epik vun’t Middelöller harr sik mit aristokratische Sitten un de Würdigen vun dat Ritterdoom befasst. Romane as de ''Amadis'' trivialiseerten de Idealen vun de Ritterlichkeit un maakten se to en allgemeene Münz. De nationale Hoffkultur präägte de Titels vun’t 16. un 17. Jahrhundert – bit in de 1630er Johren vör allem de spaansche, af de 1640er de franzöösche Hoffkultur. Autoren as Madeleine de Scudéry verköfften ehr Warken Mitte vun’t 17. Jahrhundert besünners dormit, dat man dorut de aktuellen Verhaltensformen vun de franzöösche Etikette lehren kunn. In de 1660er Johren entstunn en Opsplietern vun franzöösche Publikatschoonen in en inheemschen un en niederlännschen Markt.<ref>Christiane Berkvens-Stevelinck u. a. (Hrsg.): ''Le Magasin de L’univers.'' Leiden/Boston 1992.</ref> [[Raubdruck]]ers in Den Haag un Amsterdam övernahmen de Zweitvermarktung vun de Pariser Verlegers un bieden Autoren en Utkunft, de in Frankriek bloots noch ünner Zensuur publiceren konnten. So entstand en politisch brisanten, tagesaktuellen un vun franzööscher Mode präägten internationalen Markt, de Moden aller Oort verköfft. [[Arcangelo Corelli]] un [[Antonio Vivaldi]] publiceren bi [[Estienne Roger|Étienne Roger]] in Amsterdam – densülvigen Verleger, de 1715 Rennevilles ''L’inquisition Françoise'' herutgav, en Wark, dat noch in’t sülvige Jahr in englsche un franzöösche Översettungen vörlagg. Disse politische Markt wurr to’n Dröhscheef för internationale, modisch orienterte Aktualitäten. [[Datei:1710 Sarcander Amor auf Universitaeten.jpg|mini|Sarcander: ''Amor auf Universitäten'' (1710), en typischen [[Studentenroman]] vun’t frühe 18. Jahrhundert]] Ut disse internationale Perspektiv rut ontwikkel sik ok en mehr lokale Produktschoon. Europääsche Skandalromane kregen in’t utgehende 17. un frühe 18. Jahrhundert lokale Pendants mit private Perspektiven in London, Leipzig, Halle oder Jena. Wichtig weer, dat de Autoren bi intime un skandalööse Enthüllungen anonym blieven kunnen. In London schreven Frauen anonym Romane; in de mitteldüütschen Universitätsstädten deden Studenten dat op ähnliche Wies. En Blööt vun Frauenromanen präägte dat frühe 18. Jahrhundert in Engeland, parallel dorto entstand in de düütschen Staaten bit in de 1720er Johren en Blööt vun [[Studentenroman]]en.<ref>Vgl. ''George Ernst Reinwalds Academien- und Studenten-Spiegel.'' Berlin 1720.</ref> To Beginn vun’t 18. Jahrhundert goll dat as eenfach, Romane to publiceren.<ref>''Entertainments of Gallantry.'' London 1712.</ref> Se söchten keen Anerkennung as Kunst to winnen<ref>Besünners in de Vörreden vun anonyme Studenten- un Privatromanen warrt Kunstanspröök explizit afwiest.</ref> un bleven grotendeels de Materie vun de, de Romane geern lezen. De Zensuur acht op religiööse un politische Schriften, man kaum op private Romanproduktschoon. De Roman weer dormit an’t Anfang vun’t 18. Jahrhundert bi de Lesers ankamen: en internationale Ware mit lokale Sonderformen. Sien egentlicher Opstieg fangt aver eerst mit de Verbreeden vun Huet sien ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) an, in dat för’t eerst de Karriere vun de Gattung öffentlich beschreven warrt, un mit de Romankritik vun de [[Moralische Wochenschrift|moralische Wochenschriften]], de dat galante Ideal kritiseerten. Disse Kritik föhrt nich to’n Neddergang vun de Gattung, man to en Opsplietern vun de Produktschoon un to en Konkurrenz twischen Autoren, de sik Mitte vun’t 18. Jahrhundert bewust de Reform vun den Roman vörnahmen. Dorut entstand en niegen „höheren“ Markt, de sik op de Romankritik inleet. Mitte vun’t 18. Jahrhundert övernahmen gelehrte [[Literaturzeitschrift]]en de öffentliche Opgav vun de Romankritik.<ref>Vgl. Hugh Barr Nisbet, Claude Rawson (Hrsg.): ''The Cambridge History of Literary Criticism'', Bd. 4.</ref> In de 1780er Johren steiht de Roman denn in’t Zentrum vun de öffentliche Wahrnehmung, de sik in Tiedungen un Tiedschriften utspreekt. Bit de nationalen Bildungssystemen den Roman as literarische Gattung kanoniseerten, duurte dat noch en halv Jahrhundert. Af dat frühe 19. Jahrhundert warrt de Oort vun den Roman vör allem dör de Medien bestimmt. Kört seggt: De Roman stiggt in’n Verloop vun’t 18. Jahrhundert vun en skandalösen Sietentak vun de historische Produktschoon op to’n Medium vun en Reform vun de öffentliche Sitten. Sien Utrichten op dat Private un den privaten Leser maakt em glieks bedrohlich un ideal för disse Reform. Keen annere Gattung bereikt den Leser so direkt in sien Privaatruum oder gifft so diepe Inblicke in geheime Gedanken vun ehr Helden. Dat Resultaat weer weniger en eenheitliche Reform vun den Roman as en Spaltung twischen en Produktschoon, de sik op de Kritik inleet, un en annere, de sik doran entzog. Sexszenen weren in Romanen vun’t 17. Jahrhundert noch normal; erst Mitte vun’t 18. Jahrhundert entstand dortegen en egen pornographische Produktschoon naast de moralisch reformorienterte Literatur. ==== De Klassikers to’n Enn vun’t 17. Jahrhundert ==== [[Datei:Select Collection Novels 1722.jpg|mini|Klassikers vun de „Novel“ in de repräsentative Sammelutgaav ''A Select Collection of Novels'' (1720–1722)]] De Opbouw vun en [[Kanon der Literatur|Kanon]] vun de Weltliteratur geiht in’n Wesentlichen op Huets ''[[Traitté de l’origine des romans]]'' (1670) torüch. Huet harr disse Arbeit – dor dat noch keen Literaturgeschicht geven harr, de sik dormit befaten kunn – as Vörwoord to Marie de La Fayettes ''Zayde'' direkt op den Romanmarkt publizeert. Dormit veranderte sik vör allem de Rechtfertigung vun de Romanlektüür ünner de Leevhebbers vun de Belletristik. Bit dorhen weer de Romanleser den Vörwurf utsett, he flüchte in en prekäre Pseudowirklichkeit. Huet wies nu, dat man Romane ut verschedene Tieden un Kulturen mit en niege Interpretatschoonswies vunanner unterscheiden kunn. Verschiedene Tieden un Kulturen vun de Weltgeschicht harrn dat Fiktionale ut ganz verschedene Grünn as egen Bereich utbildt. Ünner disse Vörutsetten kunn man Romane nu gezielt lesen, üm mehr över de Seden, Denkweisen un Konsumbedörfnissen vun anner Tieden un Kultuurrüüm to erfahren. Disse niege Romanlektüür vörutset wetenschappliche Kenntnissen, sobold man de weltwieden Traditschoonslinien rekonstrueren wull, in de sik Fikschonalität verbreidt harr. Mit dat späte 17. Jahrhundert mehrten sik Utgaven fikschonaler Literatur, de dorop verwiesen, dat Huet disse Böker in sien Weltgeschicht vun de Fikschonen erwähnte. De Romane vun [[Heliodoros (Autor)|Heliodor]], de ''[[Tausendundeine Nacht|Vertellungen ut Tausendundeine Nacht]]'', [[Titus Petronius|Petron]] un [[Lucian]] wurrn to antike un internationale Klassikers. Gliektiedig verscheen mit Fénelons ''Telemach'' de Roman, de in de tokamen Jahrzehnten as Bewies dorto diskutiert wurr, dat in de Moderne nich dat heroische Versepos wedder opleven warr, sünnern de Roman as modern Gegenstück un Ersatz. De moderne Romanproduktschoon kreeg en egen Markt vun klassische Moderne. Bahnbrekend weer hier de ''Select Collection of Novels'', de twischen 1720 un 1722 in London verscheen. Se ümfaat de aktuelle Novellistik vun Schrievers as [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] över [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] bit to [[Marie-Madeleine de La Fayette|La Fayette]] – ahn dat man ehr Naam al kannte. Schrievers vun de Gegenwart versöchten op disse Markt Foot to faten, na dat Fénelon dat schafft harr, mit een enkelte Publikatschoon direkt to en Klassiker to warrn. In London wurr dat in de 1720er Johren modern, ünner bürgerliche Namen to publizeren. Op den Opbouw vun en internationalen Klassikerfeld vun de ''belles lettres'' folgten in de twete Hälft vun’t 18. Jahrhundert Versöken, ok nationale Klassikers in egen Riegen to etablieren. == Unnersöök == De Unnersöök van de Vertellwiese in Romaans is ene Romaananalyse. Dat is een Deel van de [[Vertelltheorie]]. ==Plattdüütsche Romanen== {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Schrieveree}} De [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] Prosaroman keem op in’n 19. Johrhunnert mit Waren vun [[Fritz Reuter]] un [[John Brinckman]] op. In’n fröhen 20. Johrhunnerd ken längere plattdüütsche Vertellens meist as Episoden in Bläder ruut, der later as Roman ruutgeven euren. De fröhe plattdüütsche Romanschrieveree in Düütschland un de Nedderlannen schreev meist Schelmenromanen oder Dörpsromanen mit regionalen Betog. Eerst laat sünd andere Genre dortokamen. Een fröhe Nedersaksische Roman mit gewaagde, moderne Inhold weer ''De boetenste duusternis'' (1961) vin den [[Tweante|twentsche]] Schriever [[Johan Gigengack]]. Literaturtiedschriften as dat Drentsche ''[[Roet (Tietschrift)|Roet]]'' (grünnt 1979), dat Grönnengsche ''[[Krödde]]'' (1982-2015) un de twentsche ''[[De Nieje Tied]]'' (1994-2004) föddern plattdüütsche Romanschrieveree in ne’en Genres. Sied de 1980-er Johren de kaamt in Düütschland un de Nedderlannen jümmers wedder plattüütsche Romanen ruut. == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Roman]] ksfnqzo83g2mc9rdor4ono3p6f0f14a Novell 0 185348 1066435 1020090 2026-05-25T00:22:35Z Xqbot 2672 Bot: Dubbelte Wiederleiden rutmakt → [[Roman]] 1066435 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Roman]] nbhgshplapd5cexkq8mpfcw6kbj6udn Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! 0 196976 1066429 1066409 2026-05-24T14:50:24Z Flaverius 21322 /* Footnoten */ 1066429 wikitext text/x-wiki [[Bild:Landschaft mit Sturz des Ikarus Pieter Breughel d Ä.jpg|alternativtext=Schilleree mit Landschop, See, Schipp, Buer, Fischer, Rapphohn un lütt links unner Ikarus, de daalfullen is un versuupt|duum|''[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]'' ([[Pieter Bruegel de Ole|Pieter Bruegel den Olen]] toschreven, üm 1555–68). Links unner de daalfullen Ikarus. De Uutgaav vun den Roman, de 2012 rutkeem, bruukt enen Uutsnid vun den Schilleree as Titelbild]] '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 rutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in dat fiktive [[Holsteen|holsteensche]] Dörp Vollsteed opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt to freen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang , dat mit den Fall vun [[Ikarus]] vergleken warrt. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land, un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoochdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tiet bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is ölven Johr oolt un schull egens al mit teihn Johr as Knecht bi enen Buern dat Arbeiden anfungen hebben: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>Vulltext ''[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen],'' S. 44.</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op Heine siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt nicht wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger ut dat Dörp weg. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. De Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Echte|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“.<ref>{{Internetquelle |autor=Friedrich Ernst Peters |url=https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 |titel=Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! : die Geschichte eines Ehrgeizigen |hrsg=Universität Potsdam |datum=2012-12-21 |seiten=50 |abruf=2026-05-18 |sprache=de |kommentar=Vulltext to’n daalladen}}</ref> As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]] an, dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun den Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt denn vun Heine swanger un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen, wegen dat sik Heine vertwievelt bedrinkt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat ok den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl fischen, den de Amtsvörsteiher pacht harr, un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t [[Blatt (Narichten)|Blatt]] steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]]. He het sik in enen herrnhulligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt un is en „Swien“ worrn, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt blot noch Hoochdüütsch un verbüddt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]], to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johr lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) deent, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un dat allen mit sienen Opstieg wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine denn de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de Vermaak an „klassische“ Bildung vörspeelt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man klook plaant un achtersinnig op Distanz un versprickt Heine opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm ehre Süster wiesen. Se wiest em dor kooltgrünnig op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat he en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un enen Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet: <blockquote>„{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“<ref>Breev vun Peters an den Fründ Otto Kröger vun’n 9. Dezember 1912, Nalaat vun Peters in de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek.</ref><br/> ''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner ensiedig bün. Ik warr nu nich mehr blots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!''</blockquote> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in der Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat Schoolfest, dat Schölerbeer heet, oder ok dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Dor kaamt ok vele Henwiesen op Seden un Brüük to: Den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, dat Fest bi de [[Dööp]] vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Ruutgeven vun Jürgen Kleen u.&nbsp;a. [[Rendsborg]], Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Rutgeven vun [[Otto Mensing]]. [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de op den Besitt vun den Buern, de [[Hoof|Hoov]], grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en [[Sotschaldemokratie|sotschaldemokraatsch]] sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]], de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un de militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de [[Syphilis|Süüf]], Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen. Bavento stellt den Roman ok dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch dor un wiest de Fiendbiller, de sik op [[Rassismus|rassenkunnige]] Ansichten grünnt. Heine lehrt man gau mit de Macht ümtogahn: <blockquote>„{{lang|de|Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.}}“ (S. 235)<br> ''Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich maakt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch wer, den en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchhalen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.''</blockquote> Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will blot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „{{lang|de|Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘}}“<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 231.</ref> (''He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Manns mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘'') Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Dit pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert. In Betog op de Spraak vun den Roman is de [[Phraseologie]] een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de ''Formelhaftigkeit des Plattdeutschen'' (1939) beschreven harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Vulltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in de wöörtliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal ’n Heek un denn mal ’n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 130.</ref> So sünd in’n Anhang vun de Uutgaav vun 2012 ok Peters siene ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' rutbrocht worrn, in de Peters siene Leevde to dat Plattdüütsche bekennt un op de Lüüd antert, de em vörholen harrn, dat sien Vördrag över de „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt de hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, de Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un lichtglöövsch weddergivt: „{{lang|de|Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: ‚Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?‘ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.}}“<ref>Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!, S. 177.</ref>(''Dor harr Heine heel koolt un grootmuulsch seggt: „ Herr Eenjöhrig-Freewilligen von Reißwitz, wüllt Ji villicht de Gewogenheit zeitigen un laten dat Grienen na?“'' ). För Heine sienen Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „{{lang|de|Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat}}.“ (''Leger ut dat Lengen wat to schapen un Dichterweh un Lengen na dat Glück; he lüggt siene krumme Welt wedder graad, maakt goot, wat de Herrgott verbraken het''.)<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', egenhännig Manuskript, 18. November 1911, Nalaat F. E. Peters in de Sleswig-Holsteensche Landsbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediale Betöög inbett. Dat Wark ist vull mit echte un utdachte Zitaten. Heel de Struktur wiest op den [[Bildungsroman]] as Genre hen un övernimmt siene typsche Kennteken, brickt se man iroonsch. In’n hochdüütschen Deel sünd besünners klassische Zitaten ut ''[[Wallenstein]]'' un ''[[Minna von Barnhelm]]'' to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De goden un legen Vörbiller, an de sik de Protagonist in siene „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is ene [[Pastiche]] vun Ünnerhollensliteratur üm 1900. Dat is de Grundlaag vun Heine siene Opstiegsdrööm, de dör triviale Literatur un sienen kindlichen [[Bovarysmus]] formt sünd. Op de Traditschoon vun den Bildungsroman wiest to’n Bispeel:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (to’n Bispeel ''[[Der grüne Heinrich]]'' un ''[[Stopfkuchen]]''); * de Bildungsetappen, de Heine dörlöppt: Striet mit dat Öllernhuus, Menters (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erootsche Beleevnissen un de Kontakt to dat politsche Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativen Bildungsroman: keen Vollennnen oder Integratschoon, man en Afbröök vun den Protagonist sien Deeg un Wassen; * Optreckerfiguren, de den Helden begeleidt un kommenteert; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in sotscholoogschen Sinn (vergliek [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat het, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), wo he ok op ''[[Der Zauberberg]]'' un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Helden siene fehlslaan Bildungsgeschicht un de sülvstverschullte Afstört vun Hööftmann Goesch mit de Bemarken „auch ein Ikarus“ (''ok en Ikarus'') quitteert. Disse Vergliek wiest nich bloots op [[Ovid]] sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sienen Roman un de swaar begriepliche Schilleree „[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]“ her, de lange Tiet [[Pieter Bruegel de Ole|Bruegel den Olen]] toschreven wurr un 1912 wedderfunnen wurr. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de sünnerlich Ümgang mit den Ikarus-Stoff. De Fall vun de mytholoogsche Figur Ikarus warrt driest as slichte Notiz, de an’n Rand von dat Schehn op de Welt mitlöppt, wiest, un de existentschelle Tragik maakt de Tokiekers, enen [[Bueree|Buer]], en [[Fischeree|Fischer]], en [[Harder (Beroop)|Harder]] un en [[Rappheen]], de enen Kehr-di-an-nix an dat Schehn hebbt, to ene Nevensak. Dat Schicksal vun den enkelte Person höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrstieden nich op. Jüstso wunnerwarkt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buern, dat de Protagonist Heine op de Snuut fullen is. Se wüllt den Paster fragen, wat dat mit Hööftmann Goesch sienen Ikarus-Vergliek op sik het. Man al gau hebbt se mehr Vermaak mit de Kindsdööp bi Eggert Reimers as mit Heine sienen Enn. Dat kann as en Sinnbild för den Krinkloop vun’t Leven un den Sieg över den Dood ankeken warrn. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leevt in Peters sienen Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) liekt düchtig op Heine Steenhagen. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un misslückten Buer lidt he ünner siene Armoot, de minnachtige Afhängigkeit vun staatliche Stütt un de Sellschop, de op em daalkiekt. Wieldes Heine sienen Frust dorto föhrt, dat he sik blind bi dat preußsche Militär ünnerornt un bi em grote Opstiegsfantasien ranwasst, slütt sik Franz Wende, de jüsto unriep as Heine Steenhagen is, eerst den [[Nazi-Düütschland|Natschonalsotschalisten]] un later de [[Landvolkbewegung (Sleswig-Holsteen)|Landvolkbewegung]] in Sleswig-Holsteen an. Nadem dat ene Gefängnisstraaf en annern Minschen ut em maakt het, wennt he sik vun den Bewegung af un finnt wedder to dat eenfache Leven as Buer torüch. In’n Middelpunkt vun den stark politschen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Fraag na de Oorsaken vun Extremismus un radikal Denken. De Schoolleidersche vun Pahlen faat de zentrale Uutsaag vun de Vertellen so tohoop: <Blockquote>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.“<br/>''Franz siene Wenn is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist rinlaat, wo he – as ik liekers glööv – siene Gaven för de Sellschop bruken schall, wenn wi em man afwiest, denn warrt he mol Bomben smieten. Dor will ik mit seggen, dat wi em nich extreme Parteien in de Arms drieven dörvt. Ik pleeg bitieden to seggen: Wi hebbt kenen Anstoot, so’ne Parteien mit verfienert Intelligenz to belevern.''</blockquote> ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', is stedenwies ene Variant vun ''Heine Steenhagen'', die för de Tied vun de [[Weimarer Republik]] topasst wurr un verschedene Motiven un Szenen ut den fröhen Bildungsroman opnimmt un dorto ok autobiograafsche Elementen verarbeidt. Dat Wark höllt Peters siene klore Sicht in de Tied, blots en lütten Stoot ehr dat Hitler de Macht övernahmen harr, op de Anhangers vun radikale politsche Strööm an de rechte as ok linke Kante vun’t politsche Spektrum fast. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [<nowiki/>[[Sleswig]]] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F. E. Peters vun de Sleswig-Holsteensche Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen.'' In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] [de eenzige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, keen Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Vulltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut den Nalaat vun den Arven un Typoskript ut den Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Vulltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F. E.Peters]. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' [[Sleswig]], 1927. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Weblenken == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/werke/einzeltitel-nd.php?T_ID=15868 ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen''] in de Datenbank [[Die niederdeutsche Literatur]] * [https://plattmakers.de/de/book/Heine-Steenhagen-w%C3%B6ll-ju-dat-wiesen ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen ''] op [[plattmakers]] == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] beq8btgfyeftdwmqgmw9jhm3l6y0kh2 1066430 1066429 2026-05-24T14:59:02Z Flaverius 21322 /* Kontext un Spraak */ + Bild ringfohren 1066430 wikitext text/x-wiki [[Bild:Landschaft mit Sturz des Ikarus Pieter Breughel d Ä.jpg|alternativtext=Schilleree mit Landschop, See, Schipp, Buer, Fischer, Rapphohn un lütt links unner Ikarus, de daalfullen is un versuupt|duum|''[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]'' ([[Pieter Bruegel de Ole|Pieter Bruegel den Olen]] toschreven, üm 1555–68). Links unner de daalfullen Ikarus. De Uutgaav vun den Roman, de 2012 rutkeem, bruukt enen Uutsnid vun den Schilleree as Titelbild]] '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 rutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in dat fiktive [[Holsteen|holsteensche]] Dörp Vollsteed opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt to freen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang , dat mit den Fall vun [[Ikarus]] vergleken warrt. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land, un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoochdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tiet bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is ölven Johr oolt un schull egens al mit teihn Johr as Knecht bi enen Buern dat Arbeiden anfungen hebben: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>Vulltext ''[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen],'' S. 44.</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op Heine siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt nicht wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger ut dat Dörp weg. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. De Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Echte|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“.<ref>{{Internetquelle |autor=Friedrich Ernst Peters |url=https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 |titel=Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! : die Geschichte eines Ehrgeizigen |hrsg=Universität Potsdam |datum=2012-12-21 |seiten=50 |abruf=2026-05-18 |sprache=de |kommentar=Vulltext to’n daalladen}}</ref> As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]] an, dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun den Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt denn vun Heine swanger un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen, wegen dat sik Heine vertwievelt bedrinkt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat ok den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl fischen, den de Amtsvörsteiher pacht harr, un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t [[Blatt (Narichten)|Blatt]] steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]]. He het sik in enen herrnhulligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt un is en „Swien“ worrn, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt blot noch Hoochdüütsch un verbüddt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]], to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johr lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) deent, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un dat allen mit sienen Opstieg wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine denn de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de Vermaak an „klassische“ Bildung vörspeelt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man klook plaant un achtersinnig op Distanz un versprickt Heine opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm ehre Süster wiesen. Se wiest em dor kooltgrünnig op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat he en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un enen Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet: <blockquote>„{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“<ref>Breev vun Peters an den Fründ Otto Kröger vun’n 9. Dezember 1912, Nalaat vun Peters in de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek.</ref><br/> ''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner ensiedig bün. Ik warr nu nich mehr blots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!''</blockquote> == Kontext un Spraak == [[Bild:Die Gartenlaube (1896) b 0393.jpg|alternativtext=Deerns op en Sitt, de op en Balken rund geiht. Dat Deernsversöcht enen lütten Stecker dörch einen Ring to kriegen, wiel des se op den Sitz rundgeiht. En Jung schuuvt se an. Lüüd steiht ümto |duum|Dat Ringfohren in Sleswig-Holsteen (na en Teken vun K. Storch, 1896 in ''Die Gartenlaube'')]] De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in der Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat Schoolfest, dat Schölerbeer heet, oder ok dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Dor kaamt ok vele Henwiesen op Seden un Brüük to: Den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, dat Fest bi de [[Dööp]] vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Ruutgeven vun Jürgen Kleen u.&nbsp;a. [[Rendsborg]], Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Rutgeven vun [[Otto Mensing]]. [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de op den Besitt vun den Buern, de [[Hoof|Hoov]], grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en [[Sotschaldemokratie|sotschaldemokraatsch]] sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]], de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un de militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de [[Syphilis|Süüf]], Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen. Bavento stellt den Roman ok dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch dor un wiest de Fiendbiller, de sik op [[Rassismus|rassenkunnige]] Ansichten grünnt. Heine lehrt man gau mit de Macht ümtogahn: <blockquote>„{{lang|de|Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.}}“ (S. 235)<br> ''Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich maakt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch wer, den en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchhalen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.''</blockquote> Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will blot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „{{lang|de|Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘}}“<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 231.</ref> (''He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Manns mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘'') Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Dit pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert. In Betog op de Spraak vun den Roman is de [[Phraseologie]] een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de ''Formelhaftigkeit des Plattdeutschen'' (1939) beschreven harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Vulltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in de wöörtliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal ’n Heek un denn mal ’n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 130.</ref> So sünd in’n Anhang vun de Uutgaav vun 2012 ok Peters siene ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' rutbrocht worrn, in de Peters siene Leevde to dat Plattdüütsche bekennt un op de Lüüd antert, de em vörholen harrn, dat sien Vördrag över de „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt de hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, de Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un lichtglöövsch weddergivt: „{{lang|de|Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: ‚Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?‘ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.}}“<ref>Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!, S. 177.</ref>(''Dor harr Heine heel koolt un grootmuulsch seggt: „ Herr Eenjöhrig-Freewilligen von Reißwitz, wüllt Ji villicht de Gewogenheit zeitigen un laten dat Grienen na?“'' ). För Heine sienen Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „{{lang|de|Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat}}.“ (''Leger ut dat Lengen wat to schapen un Dichterweh un Lengen na dat Glück; he lüggt siene krumme Welt wedder graad, maakt goot, wat de Herrgott verbraken het''.)<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', egenhännig Manuskript, 18. November 1911, Nalaat F. E. Peters in de Sleswig-Holsteensche Landsbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediale Betöög inbett. Dat Wark ist vull mit echte un utdachte Zitaten. Heel de Struktur wiest op den [[Bildungsroman]] as Genre hen un övernimmt siene typsche Kennteken, brickt se man iroonsch. In’n hochdüütschen Deel sünd besünners klassische Zitaten ut ''[[Wallenstein]]'' un ''[[Minna von Barnhelm]]'' to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De goden un legen Vörbiller, an de sik de Protagonist in siene „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is ene [[Pastiche]] vun Ünnerhollensliteratur üm 1900. Dat is de Grundlaag vun Heine siene Opstiegsdrööm, de dör triviale Literatur un sienen kindlichen [[Bovarysmus]] formt sünd. Op de Traditschoon vun den Bildungsroman wiest to’n Bispeel:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (to’n Bispeel ''[[Der grüne Heinrich]]'' un ''[[Stopfkuchen]]''); * de Bildungsetappen, de Heine dörlöppt: Striet mit dat Öllernhuus, Menters (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erootsche Beleevnissen un de Kontakt to dat politsche Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativen Bildungsroman: keen Vollennnen oder Integratschoon, man en Afbröök vun den Protagonist sien Deeg un Wassen; * Optreckerfiguren, de den Helden begeleidt un kommenteert; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in sotscholoogschen Sinn (vergliek [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat het, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), wo he ok op ''[[Der Zauberberg]]'' un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Helden siene fehlslaan Bildungsgeschicht un de sülvstverschullte Afstört vun Hööftmann Goesch mit de Bemarken „auch ein Ikarus“ (''ok en Ikarus'') quitteert. Disse Vergliek wiest nich bloots op [[Ovid]] sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sienen Roman un de swaar begriepliche Schilleree „[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]“ her, de lange Tiet [[Pieter Bruegel de Ole|Bruegel den Olen]] toschreven wurr un 1912 wedderfunnen wurr. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de sünnerlich Ümgang mit den Ikarus-Stoff. De Fall vun de mytholoogsche Figur Ikarus warrt driest as slichte Notiz, de an’n Rand von dat Schehn op de Welt mitlöppt, wiest, un de existentschelle Tragik maakt de Tokiekers, enen [[Bueree|Buer]], en [[Fischeree|Fischer]], en [[Harder (Beroop)|Harder]] un en [[Rappheen]], de enen Kehr-di-an-nix an dat Schehn hebbt, to ene Nevensak. Dat Schicksal vun den enkelte Person höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrstieden nich op. Jüstso wunnerwarkt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buern, dat de Protagonist Heine op de Snuut fullen is. Se wüllt den Paster fragen, wat dat mit Hööftmann Goesch sienen Ikarus-Vergliek op sik het. Man al gau hebbt se mehr Vermaak mit de Kindsdööp bi Eggert Reimers as mit Heine sienen Enn. Dat kann as en Sinnbild för den Krinkloop vun’t Leven un den Sieg över den Dood ankeken warrn. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leevt in Peters sienen Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) liekt düchtig op Heine Steenhagen. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un misslückten Buer lidt he ünner siene Armoot, de minnachtige Afhängigkeit vun staatliche Stütt un de Sellschop, de op em daalkiekt. Wieldes Heine sienen Frust dorto föhrt, dat he sik blind bi dat preußsche Militär ünnerornt un bi em grote Opstiegsfantasien ranwasst, slütt sik Franz Wende, de jüsto unriep as Heine Steenhagen is, eerst den [[Nazi-Düütschland|Natschonalsotschalisten]] un later de [[Landvolkbewegung (Sleswig-Holsteen)|Landvolkbewegung]] in Sleswig-Holsteen an. Nadem dat ene Gefängnisstraaf en annern Minschen ut em maakt het, wennt he sik vun den Bewegung af un finnt wedder to dat eenfache Leven as Buer torüch. In’n Middelpunkt vun den stark politschen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Fraag na de Oorsaken vun Extremismus un radikal Denken. De Schoolleidersche vun Pahlen faat de zentrale Uutsaag vun de Vertellen so tohoop: <Blockquote>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.“<br/>''Franz siene Wenn is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist rinlaat, wo he – as ik liekers glööv – siene Gaven för de Sellschop bruken schall, wenn wi em man afwiest, denn warrt he mol Bomben smieten. Dor will ik mit seggen, dat wi em nich extreme Parteien in de Arms drieven dörvt. Ik pleeg bitieden to seggen: Wi hebbt kenen Anstoot, so’ne Parteien mit verfienert Intelligenz to belevern.''</blockquote> ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', is stedenwies ene Variant vun ''Heine Steenhagen'', die för de Tied vun de [[Weimarer Republik]] topasst wurr un verschedene Motiven un Szenen ut den fröhen Bildungsroman opnimmt un dorto ok autobiograafsche Elementen verarbeidt. Dat Wark höllt Peters siene klore Sicht in de Tied, blots en lütten Stoot ehr dat Hitler de Macht övernahmen harr, op de Anhangers vun radikale politsche Strööm an de rechte as ok linke Kante vun’t politsche Spektrum fast. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [<nowiki/>[[Sleswig]]] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F. E. Peters vun de Sleswig-Holsteensche Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen.'' In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] [de eenzige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, keen Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Vulltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut den Nalaat vun den Arven un Typoskript ut den Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Vulltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F. E.Peters]. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' [[Sleswig]], 1927. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Weblenken == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/werke/einzeltitel-nd.php?T_ID=15868 ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen''] in de Datenbank [[Die niederdeutsche Literatur]] * [https://plattmakers.de/de/book/Heine-Steenhagen-w%C3%B6ll-ju-dat-wiesen ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen ''] op [[plattmakers]] == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] o152l98rojpu9q18w3vu2grsmgmk32c 1066437 1066430 2026-05-25T07:07:31Z Flaverius 21322 /* Hoochdüütsche Deel */ 1066437 wikitext text/x-wiki [[Bild:Landschaft mit Sturz des Ikarus Pieter Breughel d Ä.jpg|alternativtext=Schilleree mit Landschop, See, Schipp, Buer, Fischer, Rapphohn un lütt links unner Ikarus, de daalfullen is un versuupt|duum|''[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]'' ([[Pieter Bruegel de Ole|Pieter Bruegel den Olen]] toschreven, üm 1555–68). Links unner de daalfullen Ikarus. De Uutgaav vun den Roman, de 2012 rutkeem, bruukt enen Uutsnid vun den Schilleree as Titelbild]] '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 rutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in dat fiktive [[Holsteen|holsteensche]] Dörp Vollsteed opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt to freen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang , dat mit den Fall vun [[Ikarus]] vergleken warrt. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land, un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoochdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tiet bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is ölven Johr oolt un schull egens al mit teihn Johr as Knecht bi enen Buern dat Arbeiden anfungen hebben: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>Vulltext ''[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen],'' S. 44.</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op Heine siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt nicht wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger ut dat Dörp weg. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. De Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Echte|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“.<ref>{{Internetquelle |autor=Friedrich Ernst Peters |url=https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 |titel=Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! : die Geschichte eines Ehrgeizigen |hrsg=Universität Potsdam |datum=2012-12-21 |seiten=50 |abruf=2026-05-18 |sprache=de |kommentar=Vulltext to’n daalladen}}</ref> As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]] an, dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun den Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt denn vun Heine swanger un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen, wegen dat sik Heine vertwievelt bedrinkt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat ok den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl fischen, den de Amtsvörsteiher pacht harr, un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t [[Blatt (Narichten)|Blatt]] steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === [[File:AR 45.jpg|duum|rechts|De Kaseern vun dat [[Loonborgsche Feldartillerie-Regiment Nr. 45]] in Rendsborg, later [[Eider-Kaserne]] heten, in de Heine Steenhagen in den Roman statschoneert is]] Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]]. He het sik in enen herrnhulligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt un is en „Swien“ worrn, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt blot noch Hoochdüütsch un verbüddt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]], to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johr lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) deent, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un dat allen mit sienen Opstieg wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine denn de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de Vermaak an „klassische“ Bildung vörspeelt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man klook plaant un achtersinnig op Distanz un versprickt Heine opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm ehre Süster wiesen. Se wiest em dor kooltgrünnig op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat he en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un enen Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet: <blockquote>„{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“<ref>Breev vun Peters an den Fründ Otto Kröger vun’n 9. Dezember 1912, Nalaat vun Peters in de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek.</ref><br/> ''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner ensiedig bün. Ik warr nu nich mehr blots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!''</blockquote> == Kontext un Spraak == [[Bild:Die Gartenlaube (1896) b 0393.jpg|alternativtext=Deerns op en Sitt, de op en Balken rund geiht. Dat Deernsversöcht enen lütten Stecker dörch einen Ring to kriegen, wiel des se op den Sitz rundgeiht. En Jung schuuvt se an. Lüüd steiht ümto |duum|Dat Ringfohren in Sleswig-Holsteen (na en Teken vun K. Storch, 1896 in ''Die Gartenlaube'')]] De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in der Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat Schoolfest, dat Schölerbeer heet, oder ok dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Dor kaamt ok vele Henwiesen op Seden un Brüük to: Den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, dat Fest bi de [[Dööp]] vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Ruutgeven vun Jürgen Kleen u.&nbsp;a. [[Rendsborg]], Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Rutgeven vun [[Otto Mensing]]. [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de op den Besitt vun den Buern, de [[Hoof|Hoov]], grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en [[Sotschaldemokratie|sotschaldemokraatsch]] sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]], de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un de militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de [[Syphilis|Süüf]], Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen. Bavento stellt den Roman ok dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch dor un wiest de Fiendbiller, de sik op [[Rassismus|rassenkunnige]] Ansichten grünnt. Heine lehrt man gau mit de Macht ümtogahn: <blockquote>„{{lang|de|Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.}}“ (S. 235)<br> ''Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich maakt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch wer, den en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchhalen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.''</blockquote> Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will blot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „{{lang|de|Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘}}“<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 231.</ref> (''He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Manns mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘'') Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Dit pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert. In Betog op de Spraak vun den Roman is de [[Phraseologie]] een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de ''Formelhaftigkeit des Plattdeutschen'' (1939) beschreven harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Vulltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in de wöörtliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal ’n Heek un denn mal ’n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!], S. 130.</ref> So sünd in’n Anhang vun de Uutgaav vun 2012 ok Peters siene ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' rutbrocht worrn, in de Peters siene Leevde to dat Plattdüütsche bekennt un op de Lüüd antert, de em vörholen harrn, dat sien Vördrag över de „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt de hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, de Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un lichtglöövsch weddergivt: „{{lang|de|Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: ‚Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?‘ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.}}“<ref>Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!, S. 177.</ref>(''Dor harr Heine heel koolt un grootmuulsch seggt: „ Herr Eenjöhrig-Freewilligen von Reißwitz, wüllt Ji villicht de Gewogenheit zeitigen un laten dat Grienen na?“'' ). För Heine sienen Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „{{lang|de|Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat}}.“ (''Leger ut dat Lengen wat to schapen un Dichterweh un Lengen na dat Glück; he lüggt siene krumme Welt wedder graad, maakt goot, wat de Herrgott verbraken het''.)<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', egenhännig Manuskript, 18. November 1911, Nalaat F. E. Peters in de Sleswig-Holsteensche Landsbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediale Betöög inbett. Dat Wark ist vull mit echte un utdachte Zitaten. Heel de Struktur wiest op den [[Bildungsroman]] as Genre hen un övernimmt siene typsche Kennteken, brickt se man iroonsch. In’n hochdüütschen Deel sünd besünners klassische Zitaten ut ''[[Wallenstein]]'' un ''[[Minna von Barnhelm]]'' to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De goden un legen Vörbiller, an de sik de Protagonist in siene „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is ene [[Pastiche]] vun Ünnerhollensliteratur üm 1900. Dat is de Grundlaag vun Heine siene Opstiegsdrööm, de dör triviale Literatur un sienen kindlichen [[Bovarysmus]] formt sünd. Op de Traditschoon vun den Bildungsroman wiest to’n Bispeel:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (to’n Bispeel ''[[Der grüne Heinrich]]'' un ''[[Stopfkuchen]]''); * de Bildungsetappen, de Heine dörlöppt: Striet mit dat Öllernhuus, Menters (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erootsche Beleevnissen un de Kontakt to dat politsche Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativen Bildungsroman: keen Vollennnen oder Integratschoon, man en Afbröök vun den Protagonist sien Deeg un Wassen; * Optreckerfiguren, de den Helden begeleidt un kommenteert; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in sotscholoogschen Sinn (vergliek [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat het, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), wo he ok op ''[[Der Zauberberg]]'' un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Helden siene fehlslaan Bildungsgeschicht un de sülvstverschullte Afstört vun Hööftmann Goesch mit de Bemarken „auch ein Ikarus“ (''ok en Ikarus'') quitteert. Disse Vergliek wiest nich bloots op [[Ovid]] sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sienen Roman un de swaar begriepliche Schilleree „[[Landschop mit den Fall vun Ikarus]]“ her, de lange Tiet [[Pieter Bruegel de Ole|Bruegel den Olen]] toschreven wurr un 1912 wedderfunnen wurr. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de sünnerlich Ümgang mit den Ikarus-Stoff. De Fall vun de mytholoogsche Figur Ikarus warrt driest as slichte Notiz, de an’n Rand von dat Schehn op de Welt mitlöppt, wiest, un de existentschelle Tragik maakt de Tokiekers, enen [[Bueree|Buer]], en [[Fischeree|Fischer]], en [[Harder (Beroop)|Harder]] un en [[Rappheen]], de enen Kehr-di-an-nix an dat Schehn hebbt, to ene Nevensak. Dat Schicksal vun den enkelte Person höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrstieden nich op. Jüstso wunnerwarkt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buern, dat de Protagonist Heine op de Snuut fullen is. Se wüllt den Paster fragen, wat dat mit Hööftmann Goesch sienen Ikarus-Vergliek op sik het. Man al gau hebbt se mehr Vermaak mit de Kindsdööp bi Eggert Reimers as mit Heine sienen Enn. Dat kann as en Sinnbild för den Krinkloop vun’t Leven un den Sieg över den Dood ankeken warrn. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leevt in Peters sienen Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) liekt düchtig op Heine Steenhagen. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un misslückten Buer lidt he ünner siene Armoot, de minnachtige Afhängigkeit vun staatliche Stütt un de Sellschop, de op em daalkiekt. Wieldes Heine sienen Frust dorto föhrt, dat he sik blind bi dat preußsche Militär ünnerornt un bi em grote Opstiegsfantasien ranwasst, slütt sik Franz Wende, de jüsto unriep as Heine Steenhagen is, eerst den [[Nazi-Düütschland|Natschonalsotschalisten]] un later de [[Landvolkbewegung (Sleswig-Holsteen)|Landvolkbewegung]] in Sleswig-Holsteen an. Nadem dat ene Gefängnisstraaf en annern Minschen ut em maakt het, wennt he sik vun den Bewegung af un finnt wedder to dat eenfache Leven as Buer torüch. In’n Middelpunkt vun den stark politschen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Fraag na de Oorsaken vun Extremismus un radikal Denken. De Schoolleidersche vun Pahlen faat de zentrale Uutsaag vun de Vertellen so tohoop: <Blockquote>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.“<br/>''Franz siene Wenn is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist rinlaat, wo he – as ik liekers glööv – siene Gaven för de Sellschop bruken schall, wenn wi em man afwiest, denn warrt he mol Bomben smieten. Dor will ik mit seggen, dat wi em nich extreme Parteien in de Arms drieven dörvt. Ik pleeg bitieden to seggen: Wi hebbt kenen Anstoot, so’ne Parteien mit verfienert Intelligenz to belevern.''</blockquote> ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', is stedenwies ene Variant vun ''Heine Steenhagen'', die för de Tied vun de [[Weimarer Republik]] topasst wurr un verschedene Motiven un Szenen ut den fröhen Bildungsroman opnimmt un dorto ok autobiograafsche Elementen verarbeidt. Dat Wark höllt Peters siene klore Sicht in de Tied, blots en lütten Stoot ehr dat Hitler de Macht övernahmen harr, op de Anhangers vun radikale politsche Strööm an de rechte as ok linke Kante vun’t politsche Spektrum fast. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [<nowiki/>[[Sleswig]]] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F. E. Peters vun de Sleswig-Holsteensche Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen.'' In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] [de eenzige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, keen Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Vulltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut den Nalaat vun den Arven un Typoskript ut den Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Vulltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F. E.Peters]. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' [[Sleswig]], 1927. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Weblenken == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/werke/einzeltitel-nd.php?T_ID=15868 ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen''] in de Datenbank [[Die niederdeutsche Literatur]] * [https://plattmakers.de/de/book/Heine-Steenhagen-w%C3%B6ll-ju-dat-wiesen ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen ''] op [[plattmakers]] == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] nluo6h3ffgadwc6urco16ocybe1mug1 Schwiensteert paneert 0 197375 1066420 1066391 2026-05-24T12:20:56Z Konvexkonkav 54174 wat dorto schreeven, Links 1066420 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. As dat noch Huusschlachtungen geev un würkli allns vun't Schwien verwertet wor, hett man den Steert kookt un dat Fleesch – dat Steertfleesch is recht so zort – dorför nohm. Later wor dat een tosätzliche warme Mohltied ut den rökerten Schink, aver de Naam ''Schwiensteert paneert'' bleev bestahn. Hütigendags is dat Gericht ut de Mod kamen, wohl ok, wiel dat mittlerwiel een düret Eten woorn is. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet [[Water]] leggen, denn warrt dat nich to [[Solt|soltig]]. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirlte Eimasse trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt [[Kartüffeln]] un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Eten]] 0d5qzb407kqic5adfjr2nlt7gblxfsq 1066421 1066420 2026-05-24T12:29:42Z Konvexkonkav 54174 Weblink, Wikilink 1066421 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten wor. As dat noch Huusschlachtungen geev un würkli allns vun't Schwien verwertet wor, hett man den Steert kookt un dat [[Fleesch]] – dat Steertfleesch is recht so zort – dorför nohm. Later wor dat een tosätzliche warme Mohltied ut den rökerten Schink, aver de Naam ''Schwiensteert paneert'' bleev bestahn. Hütigendags is dat Gericht ut de Mod kamen, wohl ok, wiel dat mittlerwiel een düret Eten woorn is. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet [[Water]] leggen, denn warrt dat nich to [[Solt|soltig]]. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirlte Eimasse trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt [[Kartüffeln]] un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Weblinks == * [https://www.kulinarische-probstei.de/kochbuch/fleisch/item/schwiensteert-paneert Kulinarische Probstei: Schwiensteert paneert] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Eten]] 4zfw0q42a79kjhpd9njqsgp0ynfgm9l 1066422 1066421 2026-05-24T12:31:58Z Konvexkonkav 54174 1066422 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten woor. As dat noch Huusschlachtungen geev un würkli allns vun't Schwien verwertet woor, hett man den Steert kookt un dat [[Fleesch]] – dat Steertfleesch is recht so zort – dorför nohm. Later woor dat een tosätzliche warme Mohltied ut den rökerten Schink, aver de Naam ''Schwiensteert paneert'' bleev bestahn. Hütigendags is dat Gericht ut de Mod kamen, wohl ok, wiel dat mittlerwiel een düret Eten woorn is. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieben (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieben oder de Buukfleeschschieben dörtig Minuten in kolet [[Water]] leggen, denn warrt dat nich to [[Solt|soltig]]. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieben dörch verquirlte Eimasse trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieben vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt [[Kartüffeln]] un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Weblinks == * [https://www.kulinarische-probstei.de/kochbuch/fleisch/item/schwiensteert-paneert Kulinarische Probstei: Schwiensteert paneert] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Eten]] 5yxcljylnd5xwu1zqh21yokbkrnbxzq 1066424 1066422 2026-05-24T12:40:03Z Konvexkonkav 54174 1066424 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten woor. As dat noch Huusschlachtungen geev un würkli allns vun't Schwien verwertet woor, hett man den Steert kookt un dat [[Fleesch]] – dat Steertfleesch is recht so zort – dorför nohm. Later woor dat een tosätzliche warme Mohltied ut den rökerten Schink, aver de Naam ''Schwiensteert paneert'' bleev bestahn. Hütigendags is dat Gericht ut de Mod kamen, wohl ok, wiel dat mittlerwiel een düret Eten woorn is. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieven (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieven – oder de Buukfleeschschieven – dörtig Minuten in kolet [[Water]] leggen, denn warrt dat nich to [[Solt|soltig]]. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieven dörch verquirlte Eimasse trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieven vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt [[Kartüffeln]] un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Weblinks == * [https://www.kulinarische-probstei.de/kochbuch/fleisch/item/schwiensteert-paneert Kulinarische Probstei: Schwiensteert paneert] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Eten]] pnr7wojn83bskboyyjqs0p185qaynef 1066427 1066424 2026-05-24T14:38:09Z Flaverius 21322 added [[Category:Sleswig-Holsteen]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1066427 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageeten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eeten woor. As dat noch Huusschlachtungen geev un würkli allns vun't Schwien verwertet woor, hett man den Steert kookt un dat [[Fleesch]] – dat Steertfleesch is recht so zort – dorför nohm. Later woor dat een tosätzliche warme Mohltied ut den rökerten Schink, aver de Naam ''Schwiensteert paneert'' bleev bestahn. Hütigendags is dat Gericht ut de Mod kamen, wohl ok, wiel dat mittlerwiel een düret Eten woorn is. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieven (ut'n Rook), in de [[Probstei]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun't Schwien un ut'n Rook) * Peper * Eier * Mehl * Paniermehl * Fett ton Utbraden<ref name=:"0">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Hrsg. Schleswag Aktiengesellschaft, Rendsburg 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieven – oder de Buukfleeschschieven – dörtig Minuten in kolet [[Water]] leggen, denn warrt dat nich to [[Solt|soltig]]. Achterna affdrögen und düchtig kloppen. De Schieven dörch verquirlte Eimasse trecken und in dat vermischte Mehl un Paniermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieven vun beide Sieten kort anbraden un denn noch jede Siet tein Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt [[Kartüffeln]] un Petersilientunk. Ok to [[Schnüsch]] kann man dat good eeten.<ref name=:"0"/> == Weblinks == * [https://www.kulinarische-probstei.de/kochbuch/fleisch/item/schwiensteert-paneert Kulinarische Probstei: Schwiensteert paneert] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Eten]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] 8jrhg8vhmpkqix3tn0koujax54dvny0 1066428 1066427 2026-05-24T14:43:25Z Flaverius 21322 Orthografie, Apostroph, Vokabular 1066428 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eten woor. As dat noch Huusschlachtungen geev un würkli allns vun’t Schwien verweertet woor, hett man den Steert kookt un dat [[Fleesch]] – dat Steertfleesch is recht so zort – dorför nohmen. Later woor dat een tosätzliche warme Mohltied ut den rökerten Schink, aver de Naam ''Schwiensteert paneert'' bleev bestahn. Hüdigendags is dat Gericht ut de Mood kamen, wohl ok, wiel dat middelwiel een düret Eten woorn is. == Dat warrt benödigt == * 2 bit 3 cm dicke Schinkenschieven (ut’n Rook), in de [[Proobstie]] nehmt se lever Buukfleesch (ok vun’t Schwien un ut’n Rook) * Peper * Eier * Mehl * Paneermehl * Fett to’n Utbraden<ref name=":&quot;0&quot;">''von früh bis spät ... Rezepte und Winke aus der Schleswag-Lehrküche''. Rutgeven bin de Schleswag Aktiengesellschaft, [[Rendsborg]] 1978, S. 159.</ref> == So warrt dat mookt == De Schinkenschieven – oder de Buukfleeschschieven – dörtig Minuten in kolet [[Water]] leggen, denn warrt dat nich to [[Solt|soltig]]. Achterna afdrögen und düchtig kloppen. De Schieven dörch verdwarlte Eimasse trecken und in dat vermischte Mehl un Paneermehl wennen. Fett in de Pann hitt warrn laten, de Schieven vun beide Sieden kort anbraden un denn noch jede Siet teihn Minuten bruun warrn laten. Dorto schmeckt [[Kartüffeln]] un Petersilientunk. Ok to [[Schnüüsch]] kann man dat good eten.<ref name=:"0"/> == Weblenken == * [https://www.kulinarische-probstei.de/kochbuch/fleisch/item/schwiensteert-paneert Kulinarische Probstei: Schwiensteert paneert] (hoogdüütsch) == Nawiesen == <references/> [[Kategorie:Eten]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] b7hijtdtg3bezlx3kguhxxp7mcniv0m Schwiensteert paneerrt 0 197376 1066425 1066379 2026-05-24T14:35:25Z Flaverius 21322 1066425 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Schwiensteert paneert]] {{gauweg|redirect not needed, name written wrong}} ma82ui12mm3586woc9v0ag1705amrh0 Swiensteert paneert 0 197381 1066426 2026-05-24T14:36:10Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Schwiensteert paneert]] 1066426 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Schwiensteert paneert]] 1zqcqzoz60ghhdxh1ow21im2h9pepir Landschop mit den Fall vun Ikarus 0 197382 1066439 2026-05-25T07:45:08Z Flaverius 21322 uut [[:de:Landschaft mit dem Sturz des Ikarus]] 1066439 wikitext text/x-wiki [[File:Landschaft mit Sturz des Ikarus Pieter Breughel d Ä.jpg|duum|rechts|''Landschop mit den Fall vun Ikarus'', üm 1555–1568, Ööl op Linnenwand,73,5 × 112 cm, ''Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België'', [[Brüssel]]]] [[File:Icarus Van Buuren.jpg|duum|rechts|''Landschop mit den Fall vun Ikarus'', üm 1590–95 Ööl op Ekenholt, 63 × 90 cm, ''Museum Van Buuren'', Brüssel]] '''''Landschop mit den Fall vun Ikarus''''' ({{S|nl|''Landschap met de val van Icarus''}}) is Titel vun ene [[Schilleree|Öölschilleree]] in’n Stil vun de [[Nedderlandsche Renaissance#Maleree|nedderlandsche Renaissance]] un wiest den Fall vun [[Ikarus]] na ene Szeen ut [[Ovid]] siene ''[[Metamorphosen (Ovid)|Metamorphosen]]''. De bekanntste Verschoon hangt in de ''Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België'' in [[Brüssel]] un is rund 73,5 Zentimeter hooch un 112 Zentimeter breed. Lange Tied weer de Annahm, dat de Schilleree vun den [[Flannern|fläämschen]] Maler [[Pieter Bruegel de Ole|Pieter Bruegel den Olen]] stammt. Bruegel weer seker an Kompositschoon vun dat Bild bedeligt, unkloor is man of he dat Bild ok maalt het. Villicht is dat Bild ene fröhe Kopie vun en Original, dat verlüstig gaan is. Ene Verschoon vun de Schilleree, de licht afwiekt, finnt sik in’t Brüsseler [[Museum Van Buuren]]. Ok bi disse Verschoon wurr diskuteert, of se vun Bruegel stammen kunn. Intwischen warrt se aver op en Tied na den Dood vun den Maler dateert. == Rezeptschoon == [[Gottfried Benn]] siene Gedicht ''Ikarus'' vun 1915 grippt den Schilleree literoorsch op.<ref>Scott Horton: ''Benn’s Icarus''. In: ''[[Harper’s Magazine]]'', 7. Dezember 2008 ([https://harpers.org/2008/12/benns-icarus/ online]), abgerufen am 8. Juni 2022.</ref> De plattdüütsch-hoochdüütsche Bildungsroman ''[[Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]]'' (1925) vun [[Friedrich Ernst Peters]] vergliekt den Protagonisten mit Heine Steenhagen mit Ikarus. De Postheime Textuutgaav vun 2012 bruukt ok en Utsnid vun de Schilleree as Titelbild. [[W.H. Auden]] sien Gedicht ''Musée des Beaux Arts'' ut’n Johr 1940 grippt de Schilleree justso literoorsch op. In dat Vertell ''Ikaros'' vun den poolschen Schriever [[Jarosław Iwaszkiewicz]] deent de Schilleree as Allegorie för de Fastnahm vun enen Jungen op apen Straat in [[Warschau]] tiedens de düütsche Besattertied in’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]], de vun de Passanten ümto gornich beacht warrt.<ref>[http://www.bsip.miastorybnik.pl/zsu/album/ikar.htm Op poolsch]; as hoochdüütschen Uuttog in versch. Schoolböker; vullstännig hoochdüütsch översett vun Klaus-Dieter Staemmler: ''Ikaros'', in ''Die großen Meister. Europäische Erzähler des 20. Jahrhunderts,'' Bd. 2. [[Rolf Hochhuth]]. [[Bertelsmann Lesering]] (Rutgevers), S. 410 – 414.</ref> == Footnoten == <references/> 1ewohxqscw2a3sc2169qvr729gyejkz 1066440 1066439 2026-05-25T07:45:56Z Flaverius 21322 added [[Category:Maleree]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1066440 wikitext text/x-wiki [[File:Landschaft mit Sturz des Ikarus Pieter Breughel d Ä.jpg|duum|rechts|''Landschop mit den Fall vun Ikarus'', üm 1555–1568, Ööl op Linnenwand,73,5 × 112 cm, ''Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België'', [[Brüssel]]]] [[File:Icarus Van Buuren.jpg|duum|rechts|''Landschop mit den Fall vun Ikarus'', üm 1590–95 Ööl op Ekenholt, 63 × 90 cm, ''Museum Van Buuren'', Brüssel]] '''''Landschop mit den Fall vun Ikarus''''' ({{S|nl|''Landschap met de val van Icarus''}}) is Titel vun ene [[Schilleree|Öölschilleree]] in’n Stil vun de [[Nedderlandsche Renaissance#Maleree|nedderlandsche Renaissance]] un wiest den Fall vun [[Ikarus]] na ene Szeen ut [[Ovid]] siene ''[[Metamorphosen (Ovid)|Metamorphosen]]''. De bekanntste Verschoon hangt in de ''Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België'' in [[Brüssel]] un is rund 73,5 Zentimeter hooch un 112 Zentimeter breed. Lange Tied weer de Annahm, dat de Schilleree vun den [[Flannern|fläämschen]] Maler [[Pieter Bruegel de Ole|Pieter Bruegel den Olen]] stammt. Bruegel weer seker an Kompositschoon vun dat Bild bedeligt, unkloor is man of he dat Bild ok maalt het. Villicht is dat Bild ene fröhe Kopie vun en Original, dat verlüstig gaan is. Ene Verschoon vun de Schilleree, de licht afwiekt, finnt sik in’t Brüsseler [[Museum Van Buuren]]. Ok bi disse Verschoon wurr diskuteert, of se vun Bruegel stammen kunn. Intwischen warrt se aver op en Tied na den Dood vun den Maler dateert. == Rezeptschoon == [[Gottfried Benn]] siene Gedicht ''Ikarus'' vun 1915 grippt den Schilleree literoorsch op.<ref>Scott Horton: ''Benn’s Icarus''. In: ''[[Harper’s Magazine]]'', 7. Dezember 2008 ([https://harpers.org/2008/12/benns-icarus/ online]), abgerufen am 8. Juni 2022.</ref> De plattdüütsch-hoochdüütsche Bildungsroman ''[[Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!]]'' (1925) vun [[Friedrich Ernst Peters]] vergliekt den Protagonisten mit Heine Steenhagen mit Ikarus. De Postheime Textuutgaav vun 2012 bruukt ok en Utsnid vun de Schilleree as Titelbild. [[W.H. Auden]] sien Gedicht ''Musée des Beaux Arts'' ut’n Johr 1940 grippt de Schilleree justso literoorsch op. In dat Vertell ''Ikaros'' vun den poolschen Schriever [[Jarosław Iwaszkiewicz]] deent de Schilleree as Allegorie för de Fastnahm vun enen Jungen op apen Straat in [[Warschau]] tiedens de düütsche Besattertied in’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]], de vun de Passanten ümto gornich beacht warrt.<ref>[http://www.bsip.miastorybnik.pl/zsu/album/ikar.htm Op poolsch]; as hoochdüütschen Uuttog in versch. Schoolböker; vullstännig hoochdüütsch översett vun Klaus-Dieter Staemmler: ''Ikaros'', in ''Die großen Meister. Europäische Erzähler des 20. Jahrhunderts,'' Bd. 2. [[Rolf Hochhuth]]. [[Bertelsmann Lesering]] (Rutgevers), S. 410 – 414.</ref> == Footnoten == <references/> [[Kategorie:Maleree]] 339a93ubk7h85ef1be97a1dlhrctcvv Landschap met de val van Icarus 0 197383 1066441 2026-05-25T07:47:55Z Flaverius 21322 Redirect sett na [[Landschop mit den Fall vun Ikarus]] 1066441 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Landschop mit den Fall vun Ikarus]] bdxviiv8ovcsfz6quf0ynn6l0calhkh 1066442 1066441 2026-05-25T07:48:06Z Flaverius 21322 added [[Category:Redirects op Nedderlandsch]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1066442 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Landschop mit den Fall vun Ikarus]] [[Kategorie:Redirects op Nedderlandsch]] ezt2ekf8t2mx5stpxcpxd4cxcdtp9ip