Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Israel 0 125 1074233 1073699 2026-07-29T02:06:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074233 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox Land |NAAM=Israel |NAAM_INHEEMSCH='''מדינת ישראל''' '''Medinat Jisra'el''' (hebr.)<br /> '''دولة إسرائيل''' '''Daulat Isrā'īl''' (arab.)<br /> '''Staat Israel''' |NAAM_ENGELSCH= |FLAGG=Flag of Israel.svg |WAPEN=Coat_of_arms_of_Israel.svg |LAAG=Israel in its region (pre 1967 territory).svg |MOTTO=(gor nich utfüllen, wenn nich vörhannen) |HYMNE=''[[HaTikwa]]'' (de Hapen) |AMTSSPRAKEN=[[Hebrääsche Spraak|Hebrääsch]], [[Araabsche Spraak|Araabsch]] |HÖÖFTSTADT=[[Jerusalem]] |BGR=31 |BMIN=47|NS=N|LGR=35|LMIN=13|EW=E |GRÖTTSTE_STADT=Jerusalem |STAATSFORM=[[Parlamentaarsch Republik]] |BAAS_TITEL=[[Präsident vun Israel|Präsident]] |BAAS= [[Jitzchak Herzog]] (יצחק הרצוג) |GRÖTT=20.991&nbsp;km² |PERZENT_WATER= |INWAHNERS_AFSCHÄTZT=8.134.100 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR=März 2013 |INWAHNERS_TELLT= |INWAHNERS_TELLT_JOHR= |INWAHNERSjeKM2=340,6 |BBP_JOHR=2007 |BBP=161.935 Mio. US$ |BBPjeKOPP=22.475 US$ |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP=[[Unafhängigkeit]] |UNAFHÄNGIGKEIT=Vun [[Grootbritannien]] [[14. Mai]] [[1948]] |GELDSOORT=[[Nieg Israeelsch Schekel]]<br /> = 100 Agorot |GELDSOORT_SYMBOL=₪ |GELDSOORT_AFK=NIS |TIETREBEET= [[IST]] |AFSTANDtoWELTTIET=+2 |TIETREBEET_SOMMER=[[IDT]] |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER=+3 |TLD=.il |ISO3166=IL |VÖRWAHL=972 }} '''Israel''' is en [[Staat]] in de [[Nahoost]]. Navers sünd [[Syrien]], de [[Libanon]], [[Ägypten]], [[Jordanien]] un de [[Palästinensische sülvstregeerte Rebeden|Palästinensisch sülvstregeerten Rebeden]]. Dat Israel vun hüüt worr an'n [[14. Mai]] [[1948]] grünnt un is dormit de eerste unafhängige [[Joden|juudsche]] Staat siet de [[Antike|antiken]] juudschen Königrieken Israel un Juda. * Fläck: 20991 km² * [[Hööftstadt]]: [[Jerusalem]] (warrt internatschonal nich gellen laten) * Inwahners: 10,1 Millionen (2025)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.juedische-allgemeine.de/israel/erstmals-mehr-als-10-millionen-menschen-in-israel/ |titel=Neue Statistik: So viele Menschen leben in Israel |werk=juedische-allgemeine.de |datum=2025-04-29 |abruf=2025-09-19 |sprache=de}}</ref> * Amtspraken: [[Hebrääsche Spraak|Hebräisch]] (Ivrith), [[Araabsche Spraak|Araabsch]] * Natschonalfierdag: [[14. Mai]] (Dag vun't Landgrünnen 1948) == Bewahners == De mehrsten vun de teihn Millionen israelschen Staatsbörgers sünd Juden. Araabsche [[Islam|Muslimen]], [[Christendom|Christen]] un [[Drusen]] sünd tohoop en Föfftel vun de Israelis. De araabschen Israelis sünd nich to verwesseln mit de Inwahners vun de Palästinensisch sülvstregeerten Rebeden. De Utlännertahl liggt 2025 bi 2,5 Prozent. De juudschen Israelis warrt in [[Aschkenasim]], [[Mizrachim]] un annere as to'n Bispeel de Beta Israel ut Äthiopien ünnerscheden. Dörtig Prozent vun de Ehen sünd aver middelwiel twischen Aschkenasim un Mizrachim sloten worrn.<ref>{{Internetquelle |autor=Peter Münch |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/israel-aschkenasim-sepharden-konflikt-1.5883215 |titel=Israel: Ein Schmerz, der Stimmen bringt |datum=2023-05-26 |abruf=2025-10-03 |sprache=de}}</ref> == Politik == Dat Israelisch Parlament, de [[Knesset]], wählt de Präsident för fief Johr. De direkt wählt Ministerpräsident is de [[Exekutive]]. [[Ministerpräsident]] is nu [[Benjamin Netanjahu]]. == Geographie == [[File:Satellite image of Israel in January 2003.jpg|thumb|Satellitenbild vun Israel]] Israel liggt an dat oosten Enn vun de [[Middellannsche See]]. In'n Noorden grenzt Israel an de Libanon un in'n Süüdwesten an Ägypten. De Grenz twüschen Israel un dat noorden Enn vun Jordanien warrt vun de Stroom [[Jordan]] billt. De Grenz twüschen Israel un Syrien liggt an de [[Golan]], man de nau Verloop is striedig.<ref>{{Internetquelle |url=https://juedischerundschau.de/article.2019-08.die-golan-hoehen-geschichte-gegenwart-und-zukunft.html |titel=Jüdische Rundschau :: 8 (60) August 2019 :: Die Golan-Höhen – Geschichte, Gegenwart und Zukunft |abruf=2025-09-22 |sprache=de}}</ref> Besünners striedig is de Grenz twischen de Palästinensisch sülvstregeerten Rebeden un Israel. Dat süden Enn vun Israel liggt an de Gulf vun Aqaba, de to de [[Rode See]] tohöört. Sösstig Prozent vun dat Land is Wööst.<ref>{{Internetquelle |autor=Sabine Brandes |url=https://www.juedische-allgemeine.de/allgemein/die-wueste-lebt/ |titel=Die Wüste lebt |werk=Jüdische Allgemeine |datum=2006-06-08 |abruf=2025-09-23 |sprache=de}}</ref> Düsse Wööst warrt [[Negev]] nöömt. Se bedeckt de süden Dreekant twischen Ägypten un Jordanien. De gröttste Söötwatersee vun Israel is de [[See Genezareth]], de mit 212 Meters ünner'n Seespegel vun allen Söötwaterseen op de Eer an deepsten liggt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.israelmagazin.de/israel-natur/see-genezareth |titel=See Genezareth - Genessaret |werk=IsraelMagazin |abruf=2025-09-22 |sprache=de }}</ref> Wieder ünnen liggt aver de [[Dode See]], wat so solten is, dat dor nüms ünnergahn deit.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.israelmagazin.de/israel-natur/totes-meer |titel=Totes Meer - tiefstgelegener See der Welt |werk=IsraelMagazin |abruf=2025-09-22 |sprache=de }}</ref> De bedüdenste Havenstadt vun Israel is [[Haifa]], man in [[Aschdod]] is ok en [[Containerterminal|Kistenhaven]]. Dat weertschopliche Zentrum is [[Tel Aviv]], de tweetgröttste Stadt vun Israel. De gröttste Stadt un dat religiöse Zentrum is Jerusalem. För Christen vun Bedüden is ok de Stadt [[Nazareth]]. === Planten un Deerten === In Israel wasst [[Öölboom|Olivenbööm]], Granatappelbööm, Fiegenbööm, Dattelpalmen, [[Wienbeer|Wiendruven]] un [[Weten (Koorn)|Weten]]. Doröver warrt al in de [[Bibel]] vertellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ekd.de/best-of-bible-bibelserie-fruechte-in-der-bibel-37137.htm |titel=Früchte in der Bibel |werk=ekd.de |hrsg=EKD Evangelische Kirche in Deutschland |datum=2018-07-09 |abruf=2025-09-24 |sprache=de}}</ref> Vundaag warrt to'n Bispeel ok Avocados anboot.<ref>{{Internetquelle |autor=Sabine Brandes |url=https://www.juedische-allgemeine.de/israel/avocados-opposition-drohne/ |titel=Avocados, Opposition, Drohne: Kurzmeldungen aus Israel |werk=Jüdische Allgemeine |datum=2025-09-12 |abruf=2025-09-24 |sprache=de}}</ref> Wegen ehren Karns sünd ok [[Pinie|Pinien]] un Johannisbrootbööm verbreedt. Vun Enn Januor bet Enn Februor blöht de israelsche Natschonalbloom, de [[Kronen-Anemone]], un farvt en Deel vun de Landschop in'n Süden root.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.jnf-kkl.de/wissenswertes-ueber-israel/die-flora-in-israel/ |titel=Die Flora in Israel: Kleines Land, große Pflanzenvielfalt: |werk=Jüdischer Nationalfonds |abruf=2025-09-24 |sprache=de}}</ref> De israelsche Natschonalvagel is de [[Wehopp]], de dor dat heel Johr lang to finnen is. Bi Treckvageln, de wintertiets vun Europa na Afrika treckt, sünd de Fuchtrebeden in'n Noordoosten vun Israel as Twischenstopp beleeft.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.jnf-kkl.de/wissenswertes-ueber-israel/die-fauna-in-israel/ |titel=Die Fauna in Israel · Jüdischer Nationalfonds Die Fauna in Israel |werk=Jüdischer Nationalfonds |abruf=2025-09-24 |sprache=de}}</ref> [[Papagoyen|Papagoien]], de as Huusdeerten na Israel kamen sünd, hefft sik goot utbreedt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.jpost.com/health-science/non-native-parrots-cause-substantial-damage-in-israel-less-so-in-europe-597277 |titel=Non-native parrots causing substantial damage in Israel {{!}} The Jerusalem Post |datum=2019-07-31 |abruf=2025-09-26 |sprache=en}}</ref> In de drögen, felsigen Rebeden föhlt sich de Nuubsche Steenbuck woll un ok de [[Schliefer|Klippdass]], de in de Bibel nöömt warrt, man bi de Översetten verkehrt as Haas utleggt woor. De Echte Gazell is bedroht, man de Populatschoon in de Gazellendaal Park in Jerusalem is an'n wassen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gazelle-valley.com/the-mountain-gazelle/ |titel=The Mountain Gazelle |werk=gazelle-valley.com |abruf=2025-09-28 |sprache=en}}</ref> In de Negev Wööst gifft dat [[Kameels|Kamels]], de as Rieddeerten för Touristen un för Wettlööp nutt warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-830330 |titel=A look at camel racing in Israel's Negev {{!}} The Jerusalem Post |datum=2024-11-23 |abruf=2025-09-26 |sprache=en}}</ref> An'e Stränn vun Israel leggt Schildpadden ehr Eier. De lütten Schildpadden slüppt vun August bet Oktober.<ref>{{Internetquelle |url=https://en.parks.org.il/article/%D7%A2%D7%95%D7%A0%D7%AA-%D7%A8%D7%91%D7%99%D7%99%D7%94-%D7%93%D7%95%D7%92%D7%A8%D7%99%D7%9D-%D7%A2%D7%9C-%D7%94%D7%91%D7%99%D7%A6%D7%99%D7%9D/ |titel=Mating season - Nesting on the eggs - Israel Nature and Parks Authority |abruf=2025-09-24 |sprache=en-US}}</ref> == Historie == === Königrieken Israel un Juda === [[File:Rom, Titusbogen, Triumphzug 3.jpg|thumb|Relief op'n Titusbagen in Rom vun'e Schätt ut'n tweten Tempel in Jerusalem]] Dat [[Joden|Volk Israel]], dat al to de Tiet bloot an een [[Gott]] glöövt hett, is bummelig 1300 vör [[Jesus Christus|Christus]] sittfast worrn. Dat schüllt domals twölf Stämm wesen sien, de sik üm 1000 v. Chr. to en [[Königriek]] tosamen daan hefft. Ehr König [[David]] schall na de juudsche Vertellen Jerusalem innahmen hebben un sien Söhn König [[Salomo]] schall de eersten juudschen Tempel boot hebben. Na de Dood vun König Salomo üm 928 v. Chr. is dat Königriek in twee Delen utenannerfullen. Dat noorden Riek Israel woor al 721 v. Chr. vun de Assyrers innahmen. Dat süden Riek Juda woor 587 v. Chr. vun de Babyloniers wunnen, de Tempel woor kaputt maakt un de Juden woorn in't Exil na Babylon versleept. Man as de Persers Babylon 539 v. Chr. innahmen hefft, dor dörven se wedder torüch un se hefft bummelig 500 v. Chr. in Jerusalem de tweten Tempel boot. Achteran in't drütte un twete Johrhunnert v. Chr. hefft [[Hellenismus|Greken]] in de Region dat Regeer hatt. Man vun 167 bet 142 v. Chr. hett sik dat Königriek Juda dörch de Opstand vun de Makkabäer wedder unafhängig maken kunnt. Düt Schehnis warrt hüüttodaags an Chanukah fiert. 63 v. Chr. hefft de [[Röömsch Riek|Römers]] de Macht an sik reten. As de Juden 70 na Christus rebelleren, dor hefft de Römers de tweten Tempel kaputt maakt un de Schätt as ok juudsche Fungenen mit na Rom nahmen. In't Johr 135 n. Chr. geev dat noch en wiedern juudschen Opstand, worop de Römers Juden de Togang na Jerusalem verboden.<ref>{{Internetquelle |autor=Prof. em. Dr. Arno Herzig |url=https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/izpb/juedisches-leben-in-deutschland-304/7646/judentum-in-antike-und-fruehmittelalter/ |titel=Judentum in Antike und Frühmittelalter |werk=bpb.de |datum=2010-08-05 |abruf=2026-03-23 |sprache=de}}</ref> Kiek ok bi: [[Hillig Land]], [[Judäa]], [[Galiläa]], [[Araabsch-Israeelsch Kunflikt|Neegoostkunflikt]], [[Intifada]], [[Kibbuz]], [[Zionismus]], [[Alijah]] (Immigratschon) = Literatuur= '''To de Geschicht''' * [[Reiner Bernstein]]: ''Geschichte des Staates Israel. 2. Von der Gründung 1948 bis heute: Religion und Moderne.'' Wochenschau Verlag, Schwalbach/Ts. 1998, ISBN 3-87920-419-5. * [[Michael Brenner (Historiker)|Michael Brenner]]: ''Geschichte des Zionismus.'' Beck, [[Mönken]] 2002, ISBN 3-406-47984-7. * [[Manfred Clauss]]: ''Geschichte des alten Israel'' (=&nbsp;Oldenbourg Grundriss der Geschichte. Band 37). Oldenbourg Verlag, [[Mönken]] 2009, ISBN 978-3-486-55927-9. * [[Georg Fohrer]]: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' 6. Oplaag. Quelle & Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0. * [[Johannes Glasneck]], [[Angelika Timm]]: ''Israel. Die Geschichte des Staates seit seiner Gründung.'' Bouvier, Bonn 1992, ISBN 3-416-02753-1. * [[Waldemar Molinski]] (Ruutgever): ''Unwiderrufliche Verheißung der religiösen Grundlagen des Staates Israel.'' Paulus-Verlag, [[Riäkelhusen]] 1968. * Gershon Shafir: ''Land, Labor and the Origins of the Israeli-Palestinian Conflict, 1882–1914.'' University of California Press, 1996, ISBN 0-520-20401-8. * [[Dieter Vieweger]]: ''Streit um das Heilige Land.'' Gütersloher Verlag, 7. Oplaag, [[Gütsel]] 2019, ISBN 978-3-579-06757-5. * [[Michael Wolffsohn]], Tobias Grill: ''Israel. Geschichte, Politik, Sellschop, Weertschop.'' 8. Oplaag. Verlag Babara Budrich, Opladen, Berlin, Toronto 2016, ISBN 978-3-8474-0044-8. * [[Conor Cruise O’Brien]]: ''Belagerungszustand. Die Geschichte des Staates Israel und des Zionismus.'' Hannibal, Wien 1988, ISBN 3-85445-033-8. (Originaltitel: ''The Siege: The Saga of Israel and Zionism.'' Touchstone Book, New York 1987, ISBN 0-671-63310-4). * Wanda Kampmann: ''Israel – Sellschop un Staat.'' Ernst Klett, Stuttgart 1976, ISBN 978-3-12-425500-6. '''To Sellschop un Weertschop''' * [[Shmuel N. Eisenstadt]]: ''Die Transformation der israelischen Sellschop.'' Suhrkamp Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 1987, ISBN 3-518-57858-8. * Nurith Gertz: ''Myths in Israeli culture: captives of a dream.'' Vallentine Mitchell, London u.&nbsp;a. 2000, ISBN 0-85303-386-2. * [[Uta Klein]]: ''Militär und Geschlecht in Israel.'' Campus Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2001, ISBN 3-593-36724-6. [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2003-3-100 (Rezension)] * Gershon Shafir, Yoav Peled: ''Being Israeli. The Dynamics of Multiple Citizenship.'' Cambridge University Press, 2002, ISBN 0-521-79672-5. * [[Roland Kaufhold]], Till Lieberz-Groß (Hrsg.): ''Deutsch-israelische Begegnungen.'' In: ''psychosozial.'' Nr. 53 (1/2003). * ''[https://www.bpb.de/system/files/dokument_pdf/BPB_IzpB%20Israel_SRZ_Barrierefrei_V2.pdf Israel].'' Informationen zur politischen Bildung Heft 336, [[Bundeszentrale für politische Bildung]] 2018 (mit Karten) * Tsafrir Cohen, Mieke Hartmann, Tali Konas (Ruutgever): ''Israel – ein Blick von innen heraus. Debattenbeiträge zu Politik, Weertschop, Sellschop & Kultur.'' Rosa Luxemburg Stiftung, Berlin 2017, ISBN 978-3-00-057561-7. Volltext online: [http://www.rosalux.org.il/wp-content/uploads/rls-tel-aviv_israel_brosch%C3%BCre_druck-web_opt2.pdf rosalux.org.il] (PDF, 74176&nbsp;KB, Abruf 2017-10-17) * Dan Senor, Saul Singer: ''Start-up Nation Israel: Was wir vom innovativsten Land der Welt lernen können.'' Hanser, [[Mönken]] 2012, ISBN 978-3-446-42921-5. * [[Anat Feinberg]], [[Miriam Magall]]: ''Kultur in Israel. Eine Einführung.'' Bleicher Verlag, Gerlingen 1993, ISBN 3-88350-031-3. '''To de Politik''' * Igal Avidan: ''Israel – Ein Staat sucht sich selbst.'' Diederichs, [[Mönken]] 2008, ISBN 978-3-7205-3046-0. * [[Alan M. Dershowitz]]: ''Plädoyer für Israel. Warum die Anklagen gegen Israel aus Vorurteilen bestehen.'' Europa-Verlag, [[Hamborg]]/Leipzig/Wien 2005, ISBN 3-203-76026-6. * [[Georg M. Hafner]], [[Esther Schapira]]: ''Israel ist an allem schuld: Warum der Judenstaat so gehasst wird.'' Eichborn Verlag, Köln 2015, ISBN 978-3-8479-0589-9. * [[Steffen Hagemann]]: ''Israel. Wissen, was stimmt'' (=&nbsp;''Herder-Spektrum.'' Band 6159). Herder, Freiburg im Breisgau [u.&nbsp;a.] 2010, ISBN 978-3-451-06159-2. * [[Amos Oz]]: ''Im Lande Israel. Herbst 1982'' (=&nbsp;st 1066). Suhrkamp, [[Frankfort an’n Main]] 1984, ISBN 3-518-37566-0. * [[Anton Pelinka]]: ''Israel. Ausnahme- oder Normalstaat.'' Braumüller, Wien 2015, ISBN 978-3-99100-163-8. * Yakov M. Rabkin: What is Modern Israel? London 2016, ISBN 978-0-7453-3581-0. * [[Tilman Tarach]]: ''Der ewige Sündenbock: Heiliger Krieg, die „Protokolle der Weisen von Zion“ und die Verlogenheit der sogenannten Linken im Nahostkonflikt.'' Edition Telok, 2009, ISBN 978-3-00-026583-9. * [[Michael Wolffsohn]]: ''Wem gehört das Heilige Land? Die Wurzeln des Streits zwischen Juden und Arabern.'' Piper, [[Mönken]]/Zürich 1997, ISBN 3-492-23495-X. '''Berichten un Reflexschonen''' * [[Ralph Giordano]]: ''Israel, um Himmels willen, Israel.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 1991, ISBN 3-462-02129-X. * [[Tuvia Tenenbom]]: ''Allein unter Juden: Eine Entdeckungsreise durch Israel.'' Suhrkamp Verlag, 2014, ISBN 978-3-518-46530-1. * Roland Hirte, Fritz von Klinggräff: ''Israel, Fragen nach/Europa.'' Weimarer Verlagsgesellschaft, Wiesbaden 2020, ISBN 978-3-7374-0275-0.<ref>Rezension: [https://www.fr.de/kultur/gesellschaft/lebensrettende-staatsgruendung-90038691.htmlMicha Brumlik: ''Israel. Lebensrettende Staatsgründung.'' In: ''fr.de'' 10. September 2020.]</ref> '''Romanen''' * [[Leon Uris]]: ''Exodus.'' div. Verlage, 1958. (över de Entstehung Israels) Heyne, [[Mönken]] 1993, ISBN 3-453-07370-3. * [[James A. Michener]]: ''Die Quelle.'' Droemer Knaur, [[Mönken]] 1978, ISBN 3-426-00567-0 (över de Geschicht Israels vun de Urzeit bet in’t 20. Johrhunnert) (englisch: ''The Source,'' 1965). == Borns == <references /> {{Länner in Asien}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Asien]] [[Kategorie:Israel]] 3to83vusi41ihmurg4ftavdiuten4kp Kanada 0 137 1074251 1073729 2026-07-29T06:23:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074251 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}}{{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = Canada |NAAM = Kanada |NAAM_ENGELSCH = Canada |LAAG = |WAHLSPRÖÖK = {{lang|la|A Mari Usque Ad Mare}} |WAPEN = Coat of arms of Canada.svg |FLAGG = Flag of Canada (Pantone).svg |HYMNE = [[O Canada]]/ [[God save the King]] |AMTSSPRAKEN = [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Franzöösche Spraak|Fransch]] |HÖÖFTSTADT = [[Ottawa]] |GRÖTTSTE_STADT = |STAATSFORM = föderale parlamentaarsche [[Monarkie|Monarchie]] |BAAS_TITEL = Premierminister |BAAS = |GRÖTT = 9984670 |PERZENT_WATER = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 3700000 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2020 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = |BBP_JOHR = 2021 |BBP = 2,0 Billionen USD |BBPjeKOPP = 52.015 USD |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = |UNAFHÄNGIGKEIT = |GELDSOORT = Kanaadsche Dollar (CAD) |GELDSOORT_SYMBOL = |GELDSOORT_AFK = |TIETREBEET = UTC−3:30 bet UTC−8 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .ca |ISO3166 = CA, CAN |VÖRWAHL = +1 |FOOTNOTEN = }} '''Kanada''' ([[Engelsche Spraak|engelsch]]/[[Franzöösche Spraak|franzöösch]] ''Canada'') is en [[Staat]] in [[Noordamerika]] liggt un sik in tein Provinzen un dree Territorien deelt. De Grött na is Kanada de tweedgröttste Staat weltwied. Navers sünd de [[Vereenigte Staten|Verenigden Staten]] un [[Gröönland]], wat en Deel vun [[Däänmark]] is. In’n Noorden liggt de [[Nöördlike Iessee|Nöördliche Iessee]], in’n Oosten de [[Atlantik]] un in’n Westen de [[Pazifik]]. De [[Hööftstadt]] is [[Ottawa]]. Anner grote Städer sünd [[Toronto]], [[Montreal]] un [[Vancouver]]. Indigene Völker leven sied rund 10.000 Jaren in dat hüdige Kanada. In’n 16. Jaarhunnerd begünn de Kolonialtied in Kanada, as engelsche un franzöösche Seelüüd dat uutkunkeluren un versöchen sik daaltolaten. Na verscheden Kriegen geev Frankriek 1763 meist alle siene Kolonien in Noordamerika op. So dat’t hüdige Kanada een Deel vun dat britsche Weltriek wurr. 1867 is Kanada een Dominion mit veer Provinzen worrn, to dat lütt bi lütt anner britsche Provinten in Noordamerika dortokemen. De Unafhängikeit vun Grootbritannien güng Schrid för Schrid mit de ''Stutue of Westminster'' 1931 un besünners dat Kanada-Gesett 1982. Kanada is ene parlamentaarsche Demokratie un ene konstitutschonelle Monarchie mit enen Westminstersysteem. De Böverst in de Regeren is de Premierminsiter. De zeremonielle Staatsböverst is König vun Kanda, de in Personaalunion de König vun grootbritannien is. De Generaalgouverneur vertridt den König in Kanada. Dat Land höört to de [[Commonwealth of Nations]]. Kanada is offitschell tweesprakig (Engelsch un Franzöösch). Kanada tellt weltwied to de Staten mit de höögste Levenqualitäät, Bildung un Minschenrechten. Dat Land tellt mit siene Immigratschoonsgeschicht to den kultutell un ethnisch diversten Staten. ==Landsnaam== De Naam ''Kanada'' stammt vun dat Woord ''kanata'' ‘Dörp’ uut de [[laurentsche Spraak]], ene uutstorven [[Irokeesche Spraken|irokeesche Spraak]].<ref>James Stuart Olson, Robert Shadle: ''Historical Dictionary of European Imperialism''. Greenwood Publishing Group, Westport CT 1991, <nowiki>ISBN 978-0-313-26257-9</nowiki>, S. 109</ref> 1535 bruken de Inwaners vun de Regioon üm de hüdige Stadt [[Québec (Stadt)|Québec]] dat Woord ''kanata'' den Seemann [[Jacques Cartier]] den Weg na dat Dörp [[Stadacona]] to beschrieven.<ref>Bruce G. Trigger: ''Handbook of North American Indians'', Smithsonian Institution, Washington 1978, Bd. 15, S. 357–361.</ref> Cartier bruuk later den Naam ''Canada'' nich alleen för dat Dörp, man för heel dat Rebeed, dat [[Donnacona]], de Höövdling vun Stadacona beherrscht het.<ref name=":0">Alan Rayburn: ''Naming Canada. Stories about Canadian Place Names''. University of Toronto Press, Toronto 2001, <nowiki>ISBN 978-0-8020-8293-0</nowiki>, S. 14–22.</ref> Vun 1545 an stünn ''Canada'' för dat Rebeed üm den [[Sankt-Lorenz-Stroom]] op europääschen Kaarten.<ref name=":0" /> In de Tied vun dat 16. Jaarhunnerd bet in dat fröhe 18. Jaarhunnerd beteken ''Canada'' den Deel vun [[Neefrankriek]] langs den Sankt-Lorenz-Stroom.<ref>Paul R. Magocsi: ''Encyclopedia of Canada's Peoples''. University of Toronto Press, Toronto 1999, <nowiki>ISBN 978-0-8020-2938-6</nowiki>, S. 1048.</ref> In de Tied weren ''Kanada'' un ''Neefrankriek'' faken Synonymen.<ref>Germaine Warkentin, Carolyn Podruchny: D''ecentring the Renaissance: Canada and Europe in Multidisciplinary Perspective, 1500–1700''. University of Toronto Press, Toronto 2001, <nowiki>ISBN 978-0-8020-8149-0</nowiki>.</ref> Nadem dat de Briten Neefrankriek verövert harrn, kreeg dat Rebeed 1763 den Naam ''Provint Quebec''.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/province-of-quebec-1763-91 |titel=Province of Quebec 1763-91 |abruf=2025-07-17 |sprache=en}}</ref> 1791 hebbt de Briten de Provinz in de Kolonien Overkanada un Nedderkanada deelt, de ook de ''Canadas'' nöömt wurrn. 1841 wurrn de beiden Kolonien to de [[Provinz Kanada]] verenigt.<ref>[https://books.google.de/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada'']. J.C. Fisher & W. Kimble. 1841. S. 20</ref> As 1867 de Kanaadsche Konföderatschoon grünnt worrn is ''Dominion of'' ''Canada'' de Naam för de britschen Kolonien in Noordamerika worrn.<ref>Roger O'Toole: ''Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context''. In: Annika Hvithamar, Margit Warburg, Brian Arly Jacobsen (Ruutgevers): H''oly Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation''. Brill, Leiden 2009, <nowiki>ISBN 978-90-04-17502-2</nowiki>, S. 137.</ref> Dat Kanada-Gesett vun 1982 (''Canada Act 1982'') maak den ''Canada'' den offitschellen Landsnaam.<ref>Philip Buckner (Ruutgever): ''Canada and the British Empire''. Oxford University Press, Oxford 2008, <nowiki>ISBN 978-0-19-927164-1</nowiki>, S. 37–40, 56–59, 114, 124–125.</ref> == Spraken == De Amtsspraken sünd [[Ingelsch|kanaadsch Ingelsch]] un [[Franzöösch|kanaadsch Franzöösch]]. Den Urinwahners ehr Spraaken sün an Siet vun ingelsch un franzöösch ok Amtsspraaken in twee vun de tree Territorien: [[Nunavut]] un de [[Noorwest-Territorien]]. De wichtigsten Spraaken sünd: [[Inuktitut]], [[Inuvialuktun]], [[Chipewyan]], [[Cree (Spraak)|Cree]], [[Dogrib]], Gwich’in, un [[Slavey]]. Vun plattdüütsche Inwannerers warrt ok [[Plattdüütsch]] snackt, de Mennoniten snackt [[Plautdietsch]]. == Geographie == Kanada is mit 9.984.670 km² dat tweetgröttste Land op de [[Eer]]. Kanada sett sik ut tein Provinzen un dree Territorien tosaam; anordnet vunn Oost to West: [[Niefundland un Labrador]], [[Nova Scotia]], [[Prinz-Edward-Eiland]], [[Nie Brunswieck]], [[Québec]], [[Nunavut]], [[Ontario]], [[Manitoba]], [[Saskatechwan]], [[Noorwest-Territorien]], [[Alberta]], [[Britisch Kolumbien]] un [[Yukon (Provinz)|Yukon]]. === Klima === [[Bild:Canada Köppen.svg|alternativtext=Kaart mit Klimazonen vun Kanada na Köppen|duum|Köppen-Klimaklassifikatschoon vun Kananda]] Kanada ümfaat ünnerscheedlich Klimazonen vun [[Polaarklima]] in’n Noorden to [[matig Klima]] an de Westküst. De grote Deel vun Kanada liggt in de [[Boreaal Klima|boreale]] Klimazoon mit [[Landklima]] un langen, kolen Winters un korten hitten Sommers. An de Westküst is een [[Seeklima]] mit veel [[Regen]] to finnen. Hier op de Westsied vun de Küstenbargen un de [[Rocky Mountains]] regent sik de Wulken af, de mit de fuchte Luft vun de [[Pazifik]] kaamt. Een groten Deel vun Noordkanada is vun Ies un Permafrost bedeckt. De Tokumst vun de Permafrost is man unseker, denn de Arktis het sik mit den [[Klimawannel]] dree maal starker opwarmt as de weltwiede Dörsnid.<ref>{{Internetquelle |url=https://natural-resources.canada.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |titel=Canada's Changing Climate Report |werk=Government of Canada/Gouvernement du Canada |seiten=84 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190422235552/https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |archiv-datum=2019-04-22 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> De Dörsnidstemperatuur in heel Kanada is verglen mit 1948 1,7 °C stegen (1,1 °C bet 2,3 °C je na na Regioon).<ref>R. W. McCol: ''[https://books.google.de/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Canada].'' In: ''Encyclopedia of World Geography''. Infobase Publishing. S. 135.</ref> De Temperaturen sünd in’n Noorden starker stegen as in de Prärie.<ref>{{Internetquelle |url=https://natural-resources.canada.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |titel=Changes in Temperature and Precipitation Across Canada; Chapter 4 |hrsg=Government of Canada |archiv-url=https://web.aarchive.org/web/20201218102442/https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |archiv-datum=2020-12-18 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> In den süüdlichen Regionen is as Folg vun versmuddt Luft suren Regen een Probleem un het negativen Inflood op Water, Strööm, Woolden un Feller namen.<ref>Ravid R. Boyd: ''[https://books.google.de/books?id=SeYgVGE9j3EC&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy]''. UBC Press 2001, S. 67–69.</ref> Kanada tellt to de Staten mit den höögsten Uutstööt vun Drievhuusgasen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |titel=Greenhouse Gas (GHG) Emissions |werk=Climate Watch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220321170958/https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |archiv-datum=2022-03-21 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> De uutpuust Emischonenn nemen twüschen 1990 un 2022 16,5&nbsp;% to.<ref>{{Internetquelle |autor=Environment and Climate Change Canada |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |titel=Greenhouse gas emissions |werk=Canada.ca |datum=2007-01-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200411165603/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |archiv-datum=2020-04-11 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> === Flora un Fauna === Rund 12,1&nbsp;% vun de kanaadsche Landflach un Binenseen steit ünner Natuurschuul.<ref name="conserved">{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html|title=Canada's conserved areas|publisher=Environment and Climate Canada|year=2020|archive-date=April 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402184441/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html|url-status=live}}</ref> Rund 11,4&nbsp;% vun de hoge See üm Kanada steit ünner Natuurschuul.<ref name="conserved" /> Kanada sien eersten [[Natschonaalpark]] weer de [[Banff Natschonaalpark]], de 1885 grünnt worrn is.<ref>{{Internetquelle |autor=Parks Canada Agency, Government of Canada |url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |titel=The Mountain Guide – Banff National Park |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060615122147/http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |archiv-datum=2006-06-15 |abruf=2025-07-18 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |wayback=20060615122147 |text=The Mountain Guide – Banff National Park |archiv-bot=2026-07-29 06:23:29 InternetArchiveBot }}</ref> De ''[[Lake Superior National Marine Conservation Area]]'', de 2025 inricht worrn is, is weltwied de gröttste [[Söötwater|Söötwaterflach]] ünner Natuurschuul.<ref>{{cite web|url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html|title=Spotlight on Marine Protected Areas in Canada|publisher=Fisheries and Oceans Canada|date=December 13, 2017|archive-date=April 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413193502/https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html|url-status=live}}</ref> De gröttste Flach ünner Natuurschuul is sied 2018 de [[Scott Islands Marine National Wildlife Area|''Scott Islands Marine National Wildlife Area'']].<ref>{{Internetquelle |autor=Environment and Climate Change Canada |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/national-wildlife-areas/locations/scott-islands-marine/regulatory-strategy.html |titel=Proposed Scott Islands Marine National Wildlife Area: regulatory strategy |datum=2013-02-07 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210123182613/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/national-wildlife-areas/locations/scott-islands-marine/regulatory-strategy.html |archiv-datum=2021-01-23 |abruf=2025-07-18 |sprache=en }}</ref> ==Historie== === Oor- un Fröhgeschicht === De eersten Minschen in Kanada kemen sachtens vör rund 14.000 Jaren över [[Sibirien]] na [[Noordamerika]], as de [[Beringia|Beringbrügg]] de beiden Kontinenten verbünn.<ref>Thomas D. Dillehay'': The Settlement of the Americas: A New Prehistory''. Basic Books, New York 2008, <nowiki>ISBN 978-0-7867-2543-4</nowiki>, S. 61.</ref><ref>Brian M. Fagan, Nadia Durrani: ''World Prehistory: A Brief Introduction''. Routledge, London/New York 2016, <nowiki>ISBN 978-1-317-34244-1</nowiki>, S. 124.</ref> Dat is de Begünn vun de [[Paläoindianer|Paläoindianers]]. In den [[Bluefish-Höhlen]] in dat nöördliche Yukon un de [[Old Crow Flats]] fünnen sik de öllsten minschlichen Sporen in Kanada. In den [[Charlie-Lake-Höhl]] fünnen sik Warktüüg uut de Tied üm 10.500 v. Chr. Uut de Tied üm 9000 v. Chr. givt dat Funnen bi [[Banff (Alberta)|Banff]], in [[Saskatchewan]] un in [[Québec]].<ref>Claude Chapdelaine: ''Présences autochtone de l’âge glaciaire à aujoud’hui Des chasseurs de la fin de l’âge glaciaire dans la région du lac Mégantic: découverte des premières pointes à cannelure au Québec.'' In: ''Recherches amérindiennes au Québec.'' 30 (2004).</ref> Vör rund 5000 Jaren kemen de hüdigen [[Inuit]] na vun Siberien na Kanada.<ref>Andrew Kitchen, Michael M. Miyamoto, Connie J. Mulligan: ''A Three-Stage Colonization Model for the Peopling of the Americas.'' In: ''Public Library of Science.'' (PLoS), 13. Februar 2008, doi:10.1371/journal.pone.0001596</ref><ref>J. V. Wright: ''A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes.'' Canadian Museum of Civilization, Ottawa 2001.</ref> ===Koloniaaltied=== [[File:Nouvelle-France map-en.svg|upright=1.3|thumb|Map of territorial claims in [[North America]] by 1750. Possessions of [[British America]] (pink), [[New France]] (blue), and [[New Spain]] (orange); California, Pacific Northwest, and Great Basin not indicated.<ref name="Chapman p.">{{cite AV media |last=Chapman |first=Frederick T. |title=European Claims in North America in 1750 |jstor=community.15128627 |url=https://jstor.org/stable/community.15128627 |access-date=July 23, 2023}}</ref>]]De [[Wikinger|Wikingers]] ünner [[Leif Eriksson]] gellen as de eersten Europäers, de an de kanaadsche Oostküst ankemen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/leif-ericsson |titel=Leif Eriksson |abruf=2025-07-17 |sprache=en}}</ref> Üm dat Jaar 1000 richten se för korte Tied ene lütte Kolonie op, de vundaag bi de archäoloogsche Fundsteed [[L’Anse aux Meadows|''L’Anse aux Meadows'']] op [[Newfoundland]] liggt.<ref>Linda S. Cordell, Kent Lightfoot, Francis McManamon, George Milner: ''L'Anse aux Meadows National Historic Site''. In: ''Archaeology in America: An Encyclopedia.'' ABC-CLIO, Santa Barbara 2009, <nowiki>ISBN 978-0-313-02189-3</nowiki>, S. 27, 82.</ref> Bet 1497 kemen süss keen Europäers na de kanaadsche Küst, as [[Giovanni Caboto]] de kanaadsche Atlantikküst in’n Opdrag vun’n engelschen König [[Hinrich VII. (Tudor)|Hinrich VII.]] uuttoforsch.<ref>Raymond B. Blake, Jeffrey Keshen, Norman J. Knowles, Barbara J. Messamore: ''Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada''. University of Toronto Press, Toronto 2017, <nowiki>ISBN 978-1-4426-3553-1</nowiki>, S. 19.</ref> 1534 kunkeluur [[Jacques Cartier]] den [[Sankt-Lorenz-Stroom]] uut un neem dat Rebeed as Neefrankriek för den franzööschen König [[Franz I. (Frankriek)|Franz I.]] in Besitt.<ref>Jacques Cartier, Henry Percival Biggar, Ramsay Cook: ''The Voyages of Jacques Cartier''. University of Toronto Press, Toronto 1993, <nowiki>ISBN 978-0-8020-6000-6</nowiki>, S. 26.</ref> == Staat == Kanada is en konstitutschonell [[Monarkie|Monarchie]] in den [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]]. Dat [[Staatshööft]] is de König oder Königin vun dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland]] un so is dat siet 2022 [[Charles III.]] == Städer == * [[Ottawa]] * [[Saint-John’s]] * [[Québec (Stadt)|Québec]] * [[Toronto]] * [[Montréal]] * [[Vancouver]] * [[Winnipeg]] * [[Calgary]] * [[Saskatoon]] == Weblinks == {{Commons|Canada|Kanada}} * [https://www.canada.ca/ Offizielle Website van Kanada] (engelsch/franzöösch) * [https://web.archive.org/web/20130502071308/http://de.canada.travel/ Frömdenverkehrsamt van Kanada] == Footnoten == <references/> {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest Commonwealth of Nations}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:Kanada]] mfzu1doe7uk4sn4ywopsk8ib17l6qpw Gerhard Schröder 0 1505 1074206 1073676 2026-07-28T18:26:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074206 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Gerhard Schröder (CDU)}} [[Bild:Gerhardschroeder01.jpg|thumb|Gerhard Schröder (2003)]] [[Datei:Gerhard Schröder Signature.svg|rechts|rahmenlos|Ünnerschrift van Gerhard Schröder]] '''Gerhard Fritz Kurt Schröder''' (* [[7. April]] [[1944]] in [[Mossenberg-Wöhren]], hüüd to [[Blommerg]]) is en ehmalger [[Düütschland|düütsch]] [[Politiker]] van de [[SPD]]. He weer van 1978 bit 1980 Bundsvörsitter van de [[Jusos]], van 1990 bit 1998 Ministerpräsident van [[Neddersassen]] as ok van Oktober 1998 bit November 2005 de söbente düütsch Bundskanzler. Siet den Dood van [[Helmut Kohl]] in'n Juni 2017 is he de eenzige levende Oltbundskanzler van Düütschland. Van 1999 bit 2004 weer he todem Vörsitter van de SPD. Gerhard Schröder hett tüschen 1990 un 2002 up Bundes- un up Landesebene fief Wahlen ahn Ünnerbreeken as Tippkandidat van sien Partei wunnen un is in de Historie van de [[Bundsrepubliek Düütschland]] de eenzige Politiker, de dat schafft hett. Siet dat Enn'n van sien politische Loopbahn is he as Wertschapsafkaat as ok in verscheeden Positschoonen as Wertschapslobbyist tätig, ünner annern as [[Upsichtsraat]]svörsitter van de [[Nord Stream AG]] (Oostsee-Pipeline) as ok [[Rosneft]] un as Ehrenvörsitter van den [[Nah- und Mittelost-Vereen]]. == Leven == === Herkunft === Gerhard Schröder wurr as tweet Kind van dat Ehepaar Gunhild ''Erika'' Lauterbach (*&nbsp;2.&nbsp;Oktober 1913 in [[Burgstall (Landkreis Börde)|Burgstall]]; † 1.&nbsp;November 2012 in [[Patterbuorn]]) un Fritz Schröder (*&nbsp;12.&nbsp;September 1912 in [[Leipzig]]; † 4.&nbsp;Oktober 1944 bi [[Cluj-Napoca|Klausenburg]]) up en Buernhoff in Mossenberg ([[Freestaat Lippe|Lippe]]) boren. Schröder sien Moder weer mit en Früendin dorhen flücht, um de Luftangreep van de Allieerten uttowieken.<ref name="faz_asoziale">{{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/politik/gerhard-schroeder-wir-waren-die-asozialen-1193698.html |wayback=20201203205018 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} Gerhard Schröder: „Wir waren die Asozialen“ , [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] van’n 14. Dezember 2004, afropen an’n 4. März 2011</ref> Fritz Schröder weer ahn Öllern upwussen un hett bit 1939 faken as obdaakloos Gelegenheitsarbeiter un Landarbeiter leevt, de mehrmals wegen Klaueree veroordeelt wurrn is. Nahdem 1939 he ut de Haft entlaaten wurrn weer, truck he mit Erika Lauterbach, de he 1936 kennenlehrt harr, un Dochter Gunhild (1939–2017) to sien Moder un sien Steefvader Paul Vosseler (1906–1966)<ref name="Schöllgen">[[Gregor Schöllgen]]: Gerhard Schröder – Die Biographie, ISBN 978-3-421-04653-6 [https://www.randomhouse.de/leseprobe/Gerhard-Schroeder/leseprobe_9783421046536.pdf S. 41]</ref><ref name="Schöllgen 20">[[Gregor Schöllgen]]: Gerhard Schröder – Die Biographie, ISBN 978-3-421-04653-6, S. 20 [https://books.google.de/books?id=fb1pCQAAQBAJ&pg=PT20]</ref> nah [[Deppelt]], wo se an’n 28. Oktober 1939 heiraadt hemm. 1940 wurr he intrucken. He full as [[Obergefreiter]] van de [[Wehrmacht]] bi Rücktooggfechten an‘n 4. Oktober 1944 dicht bi Klausenburg in [[Siebenbürgen]] wiels de [[Oostkarpatische Operatschoon]] van de [[Root Armee]].<ref name="sz_grab">[http://www.sueddeutsche.de/politik/der-kanzler-am-grab-seines-vaters-ehre-fuer-fritz-schroeder-1.417128] Der Kanzler am Grab seines Vaters – Ehre für Fritz Schröder, Süddeutsche Zeitung van’n 12. August 2004, afropen an’n 4. März 2011</ref> Sien söss Maand olt Söhn harr he nich to Gesicht kreegen.<ref name="sz_grab" /> 2001 hett Schröder sien Süster dat Graff in [[Ceanu Mare]] upspört.<ref>[http://www.spiegel.de/panorama/trauerarbeit-schroeder-will-grab-seines-vaters-besuchen-a-128594.html] Schröder will Grab seines Vaters besuchen, spiegel.de van’n 17. April 2001, afropen an’n 5. Juni 2018</ref> === Kindheit, Utbillen un Berop === Över de Kindheit van Schröder weer fröher wenig bekannt.<ref name="faz_asoziale" /> De Moder sörg mit hör Arbeit för hör Kinner, hör Öllern, hör nee Ehemann Paul Vosseler, de van hör Schweegermoder Klara Vosseler schett weer, un de dree Halfgeschwister van Gerhard Schöder [[Lothar Vosseler|Lothar]] (* 5. April 1947; † 29. Januar 2019), Heiderose un Ilse Vosseler, de ut de nee Ehe hervörgungen. Siet 2004 leet Schröder de Apenlichkeit immer wat mehr över sien Jöögd erfohren un hett seggt, dat he to de Armsten van de Armen in dat Land tellt hett.<ref name="faz_asoziale" /> De Schröders weern up Fürsorge (Sozialhülp) anwiest. Se hemm 1957 as achtköppig Patchworkfamilie in en Tweezimmerwahnen in dat westfäälsch [[Osterhagen (Kalledaal)|Osterhagen]] leevt.<ref name="faz_asoziale" /> Över sien Familie hett de latere Kanzler ahn Umschrieven seggt: „Wir waren die Asozialen.“<ref name="faz_asoziale" /> Sien Kindheit hett Schröder van 1945 bit 1957 in den Stadtdeel [[Wülfer-Bexten|Bexten]] van [[Bad Salzuflen]] verbrocht un hett dor de Volksschool besöcht. 1957 truck he nah Osterhagen un hett in [[Talle]] van 1957 bit 1958 de Voksschool besöcht.<ref>Gregor Schöllgen: ''Gerhard Schröder: Die Biographie''. DVA, Stuttgart 2015</ref> Dornah hett he bit 1961 en Lehr to’n Eenzelhannelskoopmann in en Porzellangeschäft in [[Lemgo]] maakt. As eenzig Söhn van en in den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] fallen Vader weer Schröder van den Wehrdeent befreet un hett neben sien Arbeit in en Iesenwarenhannel in [[Chöttingen]] för en Afsluss van de [[Middlere Riep]] van 1962 bit 1964 de Abendschool besöcht. Af 1964 hett he, um de Hoochschoolriep up den [[Tweet Bildungsweg|Tweeten Bildungsweg]] tonächst een Johr lang dat Siegerland-Kolleg in [[Weidenau (Siegen)|Weidenau]] un van 1965 dat Westfalen-Kolleg in [[Builefeld]] besöcht. 1966 hett he sien [[Abitur]] in Builefeld maakt.<ref name="Schöllgen" /> Noch in dat sülvig Johr fung he an de [[Georg-August-Universität Chöttingen]] en Studium van de Rechtswetenschapen an, wat he 1974 mit dat eerst juristische Staatsexamen un 1976 mit dat twee juristische Staatsexamen afsluuten dee. Schröder weer somit Vulljurist. 1976 wurr he as Afkaat an dat [[Landgericht Hannover]] tolaaten un hett tonächst as anstellt Afkaat in en Kanzlei, af 1978 as [[Sozietät|Sozius]] van en Kanzlei in Hannover arbeit. He hett dissen Berop bit to sien Wahl to’n Ministerpräsidenten van dat Land Neddersassen 1990 utöövt un hett ünner annern den dormals as [[Rote Armee Fraktion|RAF-Terroristen]] inhafteerten [[Horst Mahler]] vertreeden. Ebenso weer he Vetreeder van de [[Nebenklaag]] bi de Verhandlung van den Nazi-[[Fememord]] an den Nazi-Skinhead Gerd-Roger Bornemann, den Söhn van en sozialdemokraatschen Gewerkschaftsfunktionär.<ref>Der Spiegel, ID 13524217; Rechte Armee Fraktion, 1987 Nr. 33</ref> === Familie un Früenden === [[Datei:Soyeon Kim Gerhard Schröder 8751.jpg|mini|Soyeon Kim un Gerhard Schröder (2018)]] Schröder weer van 1968 bit 1972 mit Eva Schubach, van 1972 bit 1984 mit Anne Taschenmacher un van 1984 bit 1997 mit [[Hiltrud Schwetje]] verheiraadt. Sien veerte Ehefru weer af 1997 de Journalistin [[Doris Schröder-Köpf]] (*&nbsp;1963). Se weer siet 2013 Landdagsaforodnete för de SPD in Neddersassen. An‘n 26. März 2015 wurr bekannt, dat sück Schröder nah 17 Johren Ehe van sien Ehefrau Doris Schröder-Köpf trennt heet.<ref name="Das Ehepaar Schröder geht getrennte Wege">Hannoversche Allgemeine, Das Ehepaar Schröder geht getrennte Wege [http://www.haz.de/Hannover/Aus-der-Stadt/Uebersicht/Gerhard-Schroeder-und-Doris-Schroeder-Koepf-gehen-getrennte-Wege] van’n 26. März 2015, afropen an’n 27. März 2915</ref> Rechtskräftig schett wurrn se an’n 11. April 2018.<ref>[https://www.bunte.de/panorama/politik/gerhard-schroeder-die-scheidung-ist-durch-jetzt-ist-der-weg-frei-fuer-ehe-nummer-fuenf.html] Gerhard Schröder: Die Scheidung ist durch! Jetzt ist der Weg frei für Ehe Nummer fünf, Bunte.de van’n 12. April 2018, afropen an’n 8. Juni 2018</ref> In‘n Januar 2018 hett he sien nee Partnerin, de süüdkoreaansch Wertschapsexpertin [[So-yeon Schröder-Kim|So-yeon Kim]], vörstellt, de he an’n 2. Mai 2018 in [[Seoul]] heiraadt hett.<ref>[https://www.n-tv.de/leute/Fremdschaemen-mit-Gerhard-Schroeder-article20235830.html www.n-tv.de vom Mittwoch, 17. Januar 2018 – Fremdschämen mit Gerhard Schröder], afropen an’n 25. Januar 2018</ref><ref>[https://www.tagesspiegel.de/weltspiegel/ex-bundeskanzler-gerhard-schroeder-heiratet-zum-fuenften-mal/21258330.html] Gerhard Schröder heiratet zum fünften Mal; Der Tagesspiegel van’n 8. Mai 2018, afropen an’n 8. Juni 2018</ref><ref>Tanja May: Hochzeit in Korea, [[BUNTE]] Band 29/2018 van’n 12. Juli 2018, Siet 37</ref> Dat is Schröder sien fiefte Ehe. Gerhard Schröder hett kien eegen Kinner, is aber Steefvader van Klara (* 1991), Dochter van Doris Köpf un den Journalisten [[Sven Kuntze]]. De Ehelüüd Schröder-Köpf harrn buterdem twee russisch Kinner adopteert: Gregor (* 2006; adopteert in dat Johr 2006) un de ut [[Sankt Petersburg]] stammend Viktoria (* 2002; adopteert in dat Johr 2004).<ref>[http://www.berliner-zeitung.de/newsticker/in-russland-sind-auslandsadoptionen-hoechst-umstritten-ehepaar-schroeder-nimmt-zweites-russisches-kind-an,10917074,10412132.html Ehepaar Schröder nimmt zweites russisches Kind an] in ''[[Berliner Zeitung]]'' van’n 18. August 2006</ref> De Familie hett lang Tiet in en Riegenendhuus in dat [[Zoo (Hannover)|Zooveertel]] van [[Hannover]] leevt. In‘n Juni 2009 truck se in en Villa an den Rand van de [[Eilenriede]] in den Stadtdeel [[Waldhausen (Hannover)|Waldhausen]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.haz.de/Hannover/Aus-den-Stadtteilen/Sued/Altkanzler-Schroeder-zieht-an-die-Eilenriede |wayback=20160522001858 |text=Altkanzler Schröder zieht an die Eilenriede |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} in ''[[Hannoversche Allgemeine Zeitung]]'' van‘n 28. März 2009</ref> Siet de Trennung van dat Ehepaar in dat eerst Quartal 2015 leevt Gerhard Schröder in en Wahnen in Hannover.<ref>[http://www.tagesschau.de/inland/schroeder-trennung-101.html] Die Schröders auf getrennten Wegen, Archiv: [https://web.archive.org/web/20150328171756/http://www.tagesschau.de/inland/schroeder-trennung-101.html]; Tagesschau.de van’n 27. März 2015</ref> He hett todem twee Eegendomswahnungen in en Ferienhuus up de Noordseeinsel [[Borkum]].<ref>[http://www.n-tv.de/panorama/Schroeder-reif-fuer-die-Insel-article184227.html]Haus auf Borkum gekauft: Schröder reif für die Insel] up ''[[n-tv]]'' van’n 31. Mai 2006</ref> Gerhard Schröder is [[evangeelsch]]. 2014 hett he seggt, dat hüm an den Protestantismus „die Klarheit, die Nähe zur Vernunft und die Abwesenheit von Brimborium“ gefallen dee. Up de Idee, politische Entscheedungen ut en Zwiegespräch mit Gott aftoleiten, weer he nie nich kommen.<ref>[http://chrismon.evangelisch.de/artikel/2014/suchend-und-zweifelnd-gerhard-schroeder-22438 Gerhard Schröder: ''Suchend und zweifelnd ''] in: [[Chrismon (Tietschrift)|Chrismon spezial]] van’n 31. Oktober 2014.</ref> Schröder betekent [[Wladimir Wladimirowitsch Putin|Wladimir Putin]] as sien privaten Früend.<ref>[http://www.rp-online.de/politik/deutschland/gerhard-schroeder-ueber-seinen-freund-ich-vertraue-wladimir-putin-aid-1.7282993 ''Gerhard Schröder im Interview „Ich vertraue Wladimir Putin“''] rp-online.de van’n 23. Dezember 2017, 07.44 Uhr; afropen an’n 1. März 2018.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/schroeders-neuer-job-ein-freund-ein-guter-freund-a-390013.html ''Ein Freund, ein guter Freund''] spiegel.de, 13. Dezember 2005.</ref><ref>Archiv {{Webarchiv|url=https://www.ruhrnachrichten.de/Nachrichten/Putin-Freund-Schroeder-Russlands-Politik-ist-voelkerrechtswidrig-402662.html |wayback=20180119060637 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} 'Putin-Freund Schröder: Russlands Politik ist völkerrechtswidrig'' ruhrnachrichten.de, 9. März 2014.</ref> All as Bundskanzler hett Schröder an’n 23. November 2004 bi ''[[Beckmann (Feernsehsennen)|Beckmann]]'' seggt, dat to Putin en Grundvertruen bestahn dee un Putin en lupenreiner Demokrat weer.<ref name="handelsblatt">[http://www.handelsblatt.com/politik/international/laut-interview-in-der-ard-sendung-beckmann-schroeder-haelt-putin-fuer-lupenreinen-demokraten/2439580.html Schröder hält Putin für lupenreinen Demokraten] [[Handelsblatt]] van’n 22. November 2004, afropen an’n 14. Mai 2015 </ref> Bi de ünner Eid nommen van Putin nah de Wahl 2018 weer Schröder in‘n Andreas-Saal des Kremls nah den Patriarch van de russisch-orthodox Kark de tweete van blots dree Personen, de Putin gratuleeren deen, noch vör den Ministerpräsidenten [[Dmitri Anatoljewitsch Medwedew|Dmitri Medwedew]].<ref>Markus Ackeret: [https://www.nzz.ch/international/putin-will-es-prunkvoll-und-pragmatisch-ld.1384010] Putin will es prunkvoll und pragmatisch; nzz.ch van’n 7. Mai 2018, afropen an’n 3. April 2019</ref> === Parteiloopbahn === Schröder is siet 1963 Liddmaat van de SPD. För den Bezirk Hannover hett he dor 1971 de Stäe van den Vörsitter van de [[Jusos|Arbeitsgemeenschap van de Jungsozialistinnen un Jungsozialisten in de SPD (Jusos)]] övernommen, 1978 bis 1980 weer he ok Bundsvörsitter van de Jusos. För de [[Landdagswahl in Neddersassen 1986|Landdagswahl in Neddersassen an’n 15. Juni 1986]] weer as Tippkandidatin van de Partei tonächst [[Anke Fuchs]] vörsehn, de ehmalge Bundsministerin för Jöögd, Familie un Gesundheit. Fuchs hett aber denn verzicht, nahdem Schröder sien Kandidatur ankünnigen dee un sück dorbi de Ünnerstütten van mehreren Kreisverbände van sien Partei sekerstellt harr. Binnerhalv van de Partei geev dat Diskussionen över mögelke Koalitschonspartner, sowohl up Landesebene as ok up Bundesebene: Wiels Kanzlerkandidat [[Johannes Rau]] för de [[Bundsdagswahl 1987|Bundsfagswahl an‘n 25. Januar 1987]] en Koalitschoon mit de Grönen utslooten harr un up en Mehrheit van de SPD setten dee, wull Schröder en root-gröön Koalitschoon in Neddersassen nich utsluuten. En van de Wahlkampthemen weern denn de entspreekend Utnannersetten tüschen Rau un Schröder. Bi de Oorwahl van den SPD-Bundsvörsitter in’n Juni 1993 hett Schröder gegen [[Rudolf Scharping]] un [[Heidemarie Wieczorek-Zeul]] kandideert, wobi he togliek sien Kanzlerkandidatur för 1994 verkloort hett, he weer aber Scharping ünnerleegen.<ref>''Vorwärts'', Juni 1993, Siet D-E</ref> Nah den Rückträe van [[Oskar Lafontaine]] van all Ämter in‘n März 1999 wurr Schröder to’n SPD-Vörsitter wählt un behull dit Amt bit 2004. === Afordneter in Bundsdag un Landdag === ==== Liddmaatschap in’n Bundsdag (1980–1986) ==== Bi de [[Bundsdagswahl 1980|Bundsdagswahl an‘n 5. Oktober 1980]] wunn Schröder dat Direktmandat för sien Partei mit 50 % van de Stimmen.<ref>Schöllgen, Gregor: Gerhard Schröder. Die Biographie, München 2015, S. 80.</ref> Bi de [[Bundsdagswahl 1983]] reck Schröder 44,6 % van de Eerststimmen un verlor dormit den Wahlkreis gegen den Kandidaten van de CDU. Kunn aber över de Landeslist van de SPD doch noch in den Bundsdag intrecken.<ref>Schöllgen, Gregor: Gerhard Schröder. Die Biographie, München 2015, S. 116.</ref> ==== Liddmaat Landdag Neddersassen (1986–1998) ==== [[Datei:Bundesarchiv Bild 183-1987-0909-423, Saarbrücken, Besuch Erich Honecker, Schröder, Lafontaine.jpg|mini|[[Erich Honecker]] in Saarbrücken in’n Rahmen van sien Staatsbesöök in de Bundsrepubliek bi Ministerpräsident [[Oskar Lafontaine]] un den neddersassischen Oppositschonsführer Gerhard Schröder, 1987]] In den Landdagswahlkamp 1986 in Neddersassen hett ünner de Führung van Schröder de SPD nich schafft, starkste Fraktschoon to wurrn, ok wenn se düütlich towunnen hett. De CDU verlor woll hör afsolute Mehrheit, kunn aber mit de FDP en Koalition mit knapp Mehrheit billen un wiederhen de Regeeren billen. Schröder hett sien Bundsdagsmandat daalleggt un is as SPD-Fraktschonsvörsitter un Oppositschonsführer in de Landdag van Neddersassen wesselt un bleev dor bit 1998 Liddmaat. === Ministerpräsident van Neddersassen (1990–1998) === [[Datei:1990-07-27 Hiltrud und Gerhard Schröder zu Gast in der Georgsbuchhandlung bei Otto Stender, Georgstraße 52 in Hannover (2).jpg|mini|1990 mit sien dart Ehefru [[Hiltrud Schwetje|Hiltrud]], wenig Daag nah sien Wahl to’n Ministerpräsidenten van Neddersassen [[Polaroid]]-[[Sofortbildkamera|Sofortbild]] ut Otto Stenders [[Georgsbuchhandlung]]]] [[Datei:Bundesarchiv B 145 Bild-F086699-0014, München, Konferenz der Ministerpräsidenten.jpg|mini|Gerhard Schröder as Ministerpräsident van Neddersassen 1990 mit sien bayerischen Amtskollegen [[Max Streibl]]]] To de [[Landdagswahl in Neddersassen 1990]] weer Schröder weer de Tippkandidat van de SPD in Neddersassen un wurr an’n 21. Juni 1990 mit root-gröön Parlamentsmehrheit to’n [[Ministerpräsident]] wählt. In de beid folgend Landdagswahlen 1994 un 1998 wurr Schröder in dat Amt bestätigt un weer in sien Funktschoon as Ministerpräsident van’n 1. November 1997 bit 27. Oktober 1998 ok Präsident van den Bundsraat. Nahdem Schröder bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 1998|Landdagswahl an‘n 1. März 1998]] weer de afsolute Mehrheit halen dee, hett hüm SPD-Bundesgeschäftsführer [[Franz Müntefering]] noch an den Wahlabend to’n Kanzlerkandidaten van de SPD för de [[Bundsdagswahl|Wahl]] to’n 14. [[Düütsch Bundsdag|Düütschen Bundsdag]] an‘n 27. September 1998 verklort.<ref>https://www.hdg.de/lemo/biografie/gerhard-schroeder.html</ref> === Bundskanzler (1998–2005) === ==== Bundsregeeren Schröder I 1998–2002 ==== Dat Ergevnis van de [[Bundsdagswahl 1998|Bundsdagswahl]] weer wat Nees in de Historie van de Bundsrepubliek. Eerstmals verlor en Regeerenskoalitschoon hör parlamentarische Mehrheit, un eerstmals kreegen Parteien, de sück traditschonell as „[[Politisch Linke|links]] van de [[Politisch Midden|Midden]]“ instuufen deen, mehr as 50 Perzent van de Stimmen. In‘t Ergevnis kunn Schröder de eerste [[root-gröön Koalitschoon]] up Bundsebene billen. Wiel to’n eersten Mal Vertreder van de [[Nee Soziale Bewegungen|nee sozialen Bewegungen]] an de Regeeren keemen, hett man van dat „Projekt Rot-Grün“ snackt, dat en Wannel in de politisch Kultur van Düütschland verkörpern sull. <ref>Christoph Egle, Tobias Ostheim, Reimut Zohlnhöfer: Das rot-grüne Projekt: Eine Bilanz der Regierung Schröder 1998–2002; Springer-Verlag 2013, ISBN=978-3-322-83375-4</ref> Schröder wurr an’n 27. Oktober 1998 to’n söbenten Bundskanzler van de Bundsrepubliek Düütschland wählt.<ref>Bundestag: [http://dip21.bundestag.de/dip21/btp/14/14002.pdf Amtliches Protokoll der Bundestagssitzung vom 27. Oktober 1998] (PDF; 319&nbsp;kB)</ref> He weer nah [[Willy Brandt]] un [[Helmut Schmidt]] de darte sozialdemokraatsch Bundskanzler. Bi sien Wahl kreeg Schröder bi 287 Gegenstimmen un 27 Enthollen 351 Stimmen, ofschons de root-gröön Koalitschoon blots 345 Mandate harr. Dat weer dat eerste un bitlang eenzige Mal, dat en düütsch Bundskanzler mit „frömd“ Stimmen wählt wurrr. Schröder hett bitlang as eenzig düütsch Bundskanzler van de Mögelkeit Gebruuk maakt, den Eid up dat [[Grundgesett]] ahn religiöös Tosatz to leisten. Nah en körten Tiet mit [[Bodo Hombach]] wurr siet 1999 [[Frank-Walter Steinmeier]] as Baas van dat Bundskanzleramt en van de engsten Mitarbeiter van Schröder. Gerhard Schröder hett an’n 2. Mai 2001 as eerst Bundskanzler dat Nee upricht Bundskanzleramt in Berlin betrucken. [[Datei:1999 Bonn Schreibtisch Schröder.jpg|mini|Schröder sien Schrievdisch, Bonn 1999]] All bald nah den Anfang van de [[Legislaturperiood]] wies sück, dat Schröder un Bundsfinanzminister [[Oskar Lafontaine]] ünnerscheedlich Ansichten to grundsätzlichen wertschaps- un finanzpolitischen Fragen harrn. De gegensätzlichen Upfaaten führen denn to en Machtkamp, up de sien Hööchtpunkt Lafontaine all in’n März 1999 de Regeeren verlaaten hett un sien Amt as Parteichef upgeeven dee. Doruphen wurr Schröder Bundsvörsitter van de SPD (Wedderwahl in de Johren 1999, 2001 un 2003); Finanzmister wurr [[Hans Eichel]], de as Ministerpräsident bi de [[Landdagswahl in Hessen 1999]] de Regeerensmehrheit för sien Koalitschoon verpasst harr. In de Binnenpolitik hett de root-gröön Koalitschoon Deelen van dat Wahlprogramm „Innovation und Gerechtigkeit“ umsett. ==== Bundesregeeren Schröder II 2002–2005 ==== [[Datei:Schroeder2002.jpg|mini|Gerhard Schröder in München 2002]] In den [[Bundsdagswahl 2002|Bundsdagswahlkamp 2002]] leeg de root-gröön Koalitschoon lang Tiet in all Umfragen düütlich achter de Oppositschoon. Dennoch hemm SPD un Bündnis 90/De Grönen an‘n 22. September 2002 weer en knapp Mandatsmehrheit reckt, mit de de Regeerenskoalitschoon Schröder fortsett wurrn kunn. Beobachter hemm dorbi twee Faktoren as wahlentscheedend sehn: * eenmal dat goode un medienwirksame Krisenmanagement van Schröder bi de Flootkatastrooph, de in’n Laatsömmer 2002 kört vör de Bundsdagswahl Oostdüütschland an de [[Elv]] un hör Nebenströöms intreeden weer, un * to’n annern dat Aflehnen van en Deelnahm an den van de [[USA|Vereenigten Staaten]] plaant [[Irakkrieg]] dör de Bundsregeeren. Nahdem he an’n 22. Oktober 2002 weer to’n Bundskanzler wählt wurrn weer, hett Schröder weer en Reeg van konfliktriek Reformvörhebben anstött, so to de Gesundheitsreform un Plääns to de Grünnen van en [[Bad Bank]]. Mit de [[Agenda 2010]] präsenteer Schröder an‘n 14. März 2003 dat gröttste un wichtigste [[Projekt]] van sien Kanzlerschap. Karnstück van disse Reform weer dat [[Hartz-Konzept]], dat de Kommission „Moderne Dienstleistungen am Arbeitsmarkt“ ünner den Vörsitt van [[Peter Hartz]] siet den 22. Februar 2002 entwickelt harr. Eenige funnen disse Agenda as en Träe in de richtige Richtung, wiels Gewerkschaften, Oppositschoon un linker Flögel van de SPD dat as en massiven [[Sozialafbau]] sehn deen. Schröder muss all in sien eegen Partei düchtig drum kämpen, dat de Agenda 2010 överhoopt up den Weg keem. Dorto keem, dat de CDU in’n Bundsraat immer gröttere Stimmenandeelen kreeg un Schröder muss immer mehr Togeständnisse maken, dormit sien Agenda ok dör den Bundsraat keem. Aber de SPD verlor immer wieder an Stimmen un somit ok Wahlen. Nahdem de Sozialdemokraten bi de [[Landdagswahl in Noordrhien-Westfalen 2005|Landdagswahl]] in hör Stammland [[Noordrhien-Westfalen]] nah 39 Johren de Regeerensführung verloren harr, seech Schröder de Grundlaag för sien Politik in Fraag stellt. In den Bundsdag hett he an’n 1. Juli 2005 de [[Vertruensfraag]] stellt, de mit 151 Ja-, 296 Nein-Stimmen un 148 Enthollen beantwoort wurr. Dormit weer de notwennig Kanzlermehrheit nich reckt wurrn. Schröder hett ansluutend de Uplöösen van den Bundsdag beandragt, de Bundspräsident [[Horst Köhler]] an‘n 21. Juli tostimmt hett. De Bundspräsident hett vörtrucken Neewahlen för den 18. September 2005 ansett. Bi de [[Bundsagswahl 2005]] reck de SPD mit stark Verlusten blots noch 34,2 % van de Stimmen (222 van 614 Sitten), womit se knapp achter de Fraktschonen van CDU un CSU leeg. För en root-gröön Koalitschoon hemm de Stimmen van de Regeerensparteien nich reckt, aber ok CDU/CSU un FDP kunnen kien Regeeren billen. Schröder bleev up Ersöken van den Bundspräsidenten nah de eerst Sitzung van den neen Düütschen Bundsdag an’n 18. Oktober 2005 in‘t Amt, bit [[Angela Merkel]] an‘n 22. November 2005 to sien Nachfolgerin wählt wurr. Dat [[Bundsdagsmandat]] hett he an’n 24. November 2005 daalleggt un hett sien Rücktoog ut de Politik verklort. Schröder sien Agenda 2010 wurr dör Angela Merkel in hör eerst [[Regeerensverkloren]] van’n 29. November 2005 loovt. Van 2002 bit 2005 wurr Schröder van den US-amerikaanschen Geheimdienst [[National Security Agency|NSA]] afhöört; dat hemm de Ergevnisse van de [[Globale Överwakens- un Spionageaffäär]] in‘n Februar 2014 ergeven.<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/schroedernsa100.html ''NSA hörte offenbar bereits Kanzler Schröder ab''.] Tagesschau.de</ref> Nah verbalen Attacken van italieensch Politiker gegen de Düütschen hett Schröder deswegen in dat Johr 2003 en plaant Italienurlaub afseggt.<ref>[https://www.spiegel.de/politik/ausland/schroeder-streicht-italien-urlaub-no-grazie-a-256510.html ''No, grazie!''] In: ''Der Spiegel'' 9. Juli 2003.</ref> ==== Berader un Kommissionen ==== De Regeerensstil van Schröder tekent sück dorsör ut, dat he, insbesünnere för sien Reformprojekte, nebn den in dat Grundgesett dorför vörsehn Institutschonen up völ beradens Gremien un Kommissionen torüchgriepen dee. Sückse Kommissionen hemm meest düchtig apelichkeitswirksam arbeit. Luut Schröder sullen se dorto deenen, en breet Konsens van de [[Experte]]n bi de anstreevt Reformen sekertostellen. Kritiker hemm hüm vörsmeeten, dormit grundleegend Mechanismen van de [[Demokratie]] uttoheveln. Anner hemm seggt, dat disse Gremien blots in’n Vörfeld tätig weern un kien Utwirken up den lateren Gesettensperzess harrn. To de Kommissionen hörrn dat ''[[Bündnis für Arbeit, Ausbildung und Wettbewerbsfähigkeit]]'', de ''[[Nationaler Ethikrat|nationale Ethikrat]]'', de [[Richard von Weizsäcker|Weizsäcker]]-Kommission zto de Tokunft van de [[Bundeswehr]], de [[Rita Süssmuth|Süssmuth]]-Kommission to de [[Towannern]] nah Düütschland, de ''Kommission Moderne Dienstleistungen am Arbeitsmarkt'' ([[Hartz-Kommission]]), de [[Rürup-Kommission]] to de Tokunft van de Sozialsysteme as ok af den 27. Juli 2005 en Kommission ünner Vörsitt van [[Kurt Biedenkopf]], de Vörslääg för en Reform van de Ünnernehmensmitbestimmen ünnerbreeden sull. Mit Utnahm van Bert Rürup sünd all hier nömmt Politiker in de CDU. ==== Tätigkeit för russisch Energiekonzerne ==== Nah Schröder sien eegen Angaven wurr he eerstmals in’n November 2005 konkret mit de Fraag konfronteert, to de [[Nord Stream AG]] to wesseln, de to 51 Perzent to de russisch [[Gazprom]] hörrt.<ref name="Schöllgen897">Gregor Schöllgen: ''Gerhard Schröder: Die Biographie.'' Deutsche-Verlags-Anstalt, München 2015, [https://books.google.ca/books?id=fb1pCQAAQBAJ&pg=PT897 S. 897].</ref> He harr tonächst aflehnt, wiel he sück nich langfristig binnen wull. Sien Afseggen harr Wladimir Putin nich goot upnommen.<ref name="Schöllgen897" /> Luut den Schröder-Biographen Gregor Schöllgen wull Schröder Putin nich hangen laaten un harr dorüm den russischen Präsidenten an‘n 9. Dezember up sien privat Handy anropen.<ref name="Schöllgen897" /> In sien Autobiographie seggt Schröder, dat Putin hüm anropen harr, nich anners rüm. Putin harr hüm wegen de „europääsch Bedüüden van dat Projekt“ övertüügt, den Vörsitt bi de Nord Stream AG to övernehmen.<ref>https://books.google.de/books?id=seMRAAAAQBAJ&pg=PT366#v=onepage&q&f=false</ref> An’n 9. Dezember 2005 geev de Gazprom-Vörstandsvörsitter un eng Putin-Vertruensmann [[Alexei Borissowitsch Miller|Alexej Miller]] bekannt, dat Schröder en Posten bi de Nord Stream AG annommen harr.<ref name="SchroederGoesGazprom">[http://www.spiegel.de/wirtschaft/ostsee-pipeline-schroeder-uebernimmt-fuehrungsjob-bei-gazprom-konsortium-a-389493.html ''Ostsee-Pipeline: Schröder übernimmt Führungsjob bei Gazprom-Konsortium'']. In: ''Spiegel Online'', 9. Dezember 2005.</ref><ref name="verrubelt">[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,389956,00.html Schröder verrubelt seinen Ruf] [[Spiegel Online]] van’n 12. Dezember 2005, afropen an’n 24. August 2012 </ref> Putin weer dormit glieks an de Apenlichkeit gahn, wiel dat för hüm Spood weer, en düütschen Ex-Bundskanzler för dat bi Polen un Balten umstreeden Pipelineprojekt [[Nord Stream]] wunnen to hemm.<ref name="Schöllgen897" />Schröder sull de Interessen van de Aktschonäre vertreeden.<ref name="SchroederGoesGazprom" /> Dormit weer he unmiddelbar in dat Nord-Stream-Projekt inbetrucken, dat he all as Regeerensched immer düchtig wohlwollend begleit<ref name="gazprom_korruption" /> un an’n 8. September 2005 mit Putin besegelt harr.<ref>Marc Young: [http://www.spiegel.de/international/letter-from-berlin-schroeder-to-build-putin-s-pipeline-a-389965.html ''Letter from Berlin: Schröder to Build Putin’s Pipeline'']. In: ''Spiegel Online'', 12. Dezember 2005.<br />{{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wirtschaftspolitik/deutsch-russisches-abkommen-bau-der-ostsee-pipeline-besiegelt-1256644.html |wayback=20220111101330 |text=''Deutsch-russisches Abkommen: Bau der Ostsee-Pipeline besiegelt '' |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}. In: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 8. September 2005.</ref> Sien Gehalt as Vörsitter van den Aktschonärsutschuss bi Nord Stream sall luut ''[[Manager Magazin]]'' 250.000 Euro bedragen.<ref>[http://folio.nzz.ch/sites/default/files/2014-09-grafik-zug.pdf folio.nzz.ch] (PDF)</ref> Sowohl düütsch Politiker van all Parteien as ok russische Oppositschonelle hemm de nee Beschäftigung van Schröder kritiseert.<ref name="gazprom_korruption">[https://www.merkur.de/politik/hauch-korruption-196287.html „Hauch von Korruption“] merkur.de van’n 11. Dezember 2005, afropen an’n 4. März 2011</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,390117,00.html „Eine Schande für die Demokratie“] Spiegel Online van’n 14. Dezember 2005, afropen an’n 4. März 2011</ref> Politiker van de Grönen hemm den „dreiste Seitenwechsel“ as „politische Eselei“ un as „unanständig“ betekent; Schröder würr sück dormit sien Roop verneelen.<ref name="Neukirch" /> Luut [[Guido Westerwelle]] (FDP) harr Schröder Respektlosigkeit tegenöver sien fröhere Staatsamt wiest, indem he sück up de Betallenslist van en utländsch Ünnernehmen setten laaten harr, den he tovör as Bundskanzler „ein Riesengeschäft verschafft“ habe.<ref name="verrubelt" /> Wertschapsminister [[Michael Glos]] (CSU) hett, indirekt Schröder meenend, mehr Fingertippengeföhl anmahnt, hett aber dat Pipeline-Projekt as wichtigen Bidrag för de künftige Versörgenssekerheit van Düütschland un Westeuropa sehn.<ref>Beziehungen zu Rußland: Glos mahnt „mehr Fingerspitzengefühl“ an, Frankfurter Allgemeine Zeitung van’n 13. Dezember 2005, ISSN=0174-4909; Online: {{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/beziehungen-zu-russland-glos-mahnt-mehr-fingerspitzengefuehl-an-1293937.html |wayback=20220111075601 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 2. Juli 2016</ref> [[Frank-Walter Steinmeier]] (SPD) hett dorgegen Schröder sien Övernahm van de nah sien Meenen nah för Düütschland nützliche Positschoon verteidigt. De [[Oost-Utschuss van de Düütsch Wertschap]] hett woll Schröder sien nee Job begrööt, hett aber de Aart un Wies van de Bekanntgaav as ok den Tietpunkt van den Wessel kört nah dat Enn‘ van de Schröder-Regeeren kritiseert.<ref>[http://www.berliner-zeitung.de/archiv/ostausschuss-chef-klaus-mangold-kritisiert-jedoch-den-zeitpunkt-des-wechsels-wirtschaft-begruesst-schroeders-gasprom-job,10810590,10377222.html ''Wirtschaft begrüßt Schröders Gasprom-Job''.] In: ''[[Berliner Zeitung]]'', 7. April 2006</ref> In de Apenlichkeit un Politik in Polen wurr de Insatz van Schröder för de Nord-Stream-Pipeline un sien ansluutend Wessel Wessel to de Nord Stream AG besünners scharp kritiseert. Zeitungen hemm hüm Lobbyismus vörsmeeten un de ehmalge poolsch Butenminister hett seggt, dat weer „unstatthaft, dass einer der Architekten der Idee dieser Gasleitung daraus materiellen Nutzen zieht“.<ref name="verrubelt" /><ref>[http://www.handelsblatt.com/politik/international/polen-verurteilt-schroeder-zum-lobbyisten-verkommen/2588206.html ''Polen verurteilt Schröder: „Zum Lobbyisten verkommen“'']. In: ''Handelsblatt'', 13. Dezember 2005.</ref> Schröder sülvst hett sück vehement gegen de Kritik wehrt, bit hen to en spoodriek Ünnerlaatensklaag gegen Westerwelle sien Behauptung, he harr Gazprom den Updrag to’n Bau van de Oostseepipeline geven.<ref>Jochen Bittner: Einmal Lügen ist erlaubt; Die Zeit, Hamborg van’n 6. April 2006, ISSN=0044-2070; Online: [http://www.zeit.de/2006/15/Einmal_Luegen_ist_erlaubt] afropen an’n 3. Juli 2016</ref><ref>Gazprom-Job: 250.000 Euro Jahresgehalt für Gerhard Schröder; Welt Online van’n 30. März 2006; Online: [https://www.welt.de/wirtschaft/article207771/Gazprom-Job-250-000-Euro-Jahresgehalt-fuer-Gerhard-Schroeder.html], afropen an’n 29. Juni 2016</ref> An‘n 31. März 2006 wurr bekannt, dat de Regeeren Schröder nah hör Wahlverlust, aber noch vör dat Enn‘ van hör Amtstiet, en staatliche [[Börgschap]] för en Kredit van de düütsch Banken [[KfW]] un [[Deutsche Bank]] in Hööcht van een Milliarde Euro för [[Gazprom]] övernehmen wull.<ref>[http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,409063,00.html Regierung Schröder soll Bürgschaft für Gazprom übernommen haben], Spiegel Online van’n 31. März 2006, afropen an’n 24. August 2012</ref> Dorbi hannel sück dat um en Börgschap för en so nömmt „ungebundenen Kredit“, de van düütsch Banken an utlänndsch Ünnernehmen vergeeven wurrd, um dordör „nationale Interessen“ to sekern.<ref>Julia Friedrichs: Ideale: Auf der Suche nach dem, was zählt. Hoffmann und Campe, 2011, ISBN 978-3-455-85008-6 (https://books.google.de/books?id=Qvs5J7ntdB4C&redir_esc=y [afropen an’n 5. August 2019]).</ref> De dormalige Bundsregeeren weer de Ansicht, dat de langfristik Sekerstellung van de Energieversörgen in Düütschland en natschonal Interesse dorstellt. <ref name="antwort">Antwort der Bundesregierung: [http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/16/013/1601366.pdf Drucksache 16/1366] (PDF; 106&nbsp;kB).</ref> In de Presse wurrr kritisiert, dat dat in de letzt Maanden van de Regeeren Schröder loopen weer. Ok harr de düütsch Staat düchtig hooch Garantien up sück nommen, denn, wenn dat russisch Ünnernehmen pleite gahn weer, harr de düütsch Staat bit to een Milliarde Euro dragen musst.<ref name="Gasprom-Kanzler">{{Der Spiegel|ID=46581509|Titel=Der Gasprom-Kanzler|Jahr=2006|Nr=35}}</ref> De FDP hett Interessenkonflikte anmarkt, wiel de düütsch Staat up disse Wies de latere Tätigkeit van Schröder bi Gazprom mit betallen würr. Schröder sülvst hett seggt, dat he kien Kenntnis van de Börgschap harrt harr.<ref name="Gasprom-Kanzler" /><ref name="Empörung">[http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,409082,00.html Empörung über Ex-Kanzler Schröder] ; Spiegel Online van’n 1. April 2006, afropen an’n 17. November 2017</ref> Nah Angaven ut Regeerenskrinken harrn woll de dormalige Wertschapsminister [[Wolfgang Clement]], Schröder sien Wertschapsberater in’t Kanzleramt [[Bernd Pfaffenbach]] un de Staatssekretär in dat Finanzministerium [[Caio Koch-Weser]] van de Verhanneln wusst un de Börgschap genehmigt, de Kanzler sülvst wurr aber „bewusst“ nich informeert.<ref name="Gasprom-Kanzler" /> An‘n 18. April 2006 hett Gazprom aber den Kredit aflehnt, wordör de Börgschap henfällig wurde.<ref name="antwort" /> De Aflehnen hett [[Lilija Fjodorowna Schewzowa|Lilija Schewzowa]] dormit verklort, dat Gazprom jüst to den Tietpunkt en Schandaal verhinnern un den Roop van Schröder nich riskeeren wull, „weil Gasprom und die russische Führung ihn für den wichtigsten Lobbyisten von Gasprom in Europa und in der Welt halten“, so Schewzowa.<ref>[http://www.deutschlandfunk.de/russen-staunen-ueber-den-fall-schroeder.795.de.html?dram:article_id=116241 ''Russen staunen über den Fall Schröder'']. In: [[Deutschlandfunk]], 4. April 2006.</ref> An‘n 4. März 2014 hemm sück Schröder, [[Eckhard Cordes]], Vörsitter van den Ost-Utschuss van de düütsch Wertschap, un [[Alexander Rahr]], Lobbyist för de Gas-Firma un [[BASF]]-Dochter [[Wintershall]], van de Gazprom groot Deelen van düütsch Gasspieker koopen will, in de russisch Botschap in Berlin drapen. [[Werner Schulz]], EU-Parlamentarier van de Grönen, hett seggt, Schröder weer „insgesamt ein Lobbyist. Und andere Lobbyisten wie Alexander Rahr – die sind echte Kreml-Propagandiste…“.<ref name="SWR" /> Nah Dokumenten ut dat Wertschapsministerium, deren Herutgaav de [[Tagesspiegel]] nah dat [[Informationsfreiheitsgesetz]] beandragt harr, hett Schröder 2017 en Drapen tüschen Gazprom-Chef Alexej Miller un de düütsch Wertschapsministerin [[Brigitte Zypries]] organiseert. Schröder hett Kuntakt to Zypries upnommen, um mit hör över de Pipeline Nord Stream 2 to snacken. Zypries weer Justizministerin in Schröder sien tweet Kabinett. In‘n Ünnerscheed to anner Lobbyisten harr Schröder wenig Daag nah de eerst Anfraag en Termin bi de Ministerin kreeg. To dit Gespräch broch Schröder Alexej Miller mit. An‘n Mörgen nah dat Gespräch hett Gazprom verkünnd, dat dat en „Arbeitstreffen“ van Miller un Zypries in Berlin geven harr. De Rull van Schröder wurr dorbi nich mit nömmt. <ref>[[Claudia von Salzen]]: [https://www.tagesspiegel.de/themen/agenda/pipeline-nord-stream-2-wie-gerhard-schroeder-als-tueroeffner-fuer-gazprom-agiert/20739366.html ''Pipeline Nord Stream 2: Wie Gerhard Schröder als Türöffner für Gazprom agiert'']. In: ''Der Tagesspiegel'', 20. Dezember 2017.</ref><ref>Thorsten Benner: [https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/trump-manafort-mueller-indictment-putin-russia-ukraine-germany-lobbying/554210/ ''The Dark Arts of Foreign Influence-Peddling'']. In: ''The Atlantic'', 25. Februar 2018.</ref> An‘n 29. September 2017 wurr Schröder up Vörslag van de russisch Regeeren, de de Aktienmehrheit an den Energiekonzern [[Rosneft]] (50 % plus een Aktie) hollt, to’n Cheff van den Upsichtsraat wählt. In Düütschland wurr de Aktivität van Schröder van tallriek Politikern un anner bekannt Persönlichkeiten kritiseert.<ref>zeit.de: [http://www.zeit.de/wirtschaft/unternehmen/2017-09/gerhard-schroeder-rosneft-altkanzler-russland-wladimir-putin/komplettansicht ''Russlands loyalster Bundeskanzler'']</ref><ref>sueddeutsche.de 30. September 2017: [http://www.sueddeutsche.de/1.3690459 ''„Der ist völlig deppert, der Kerl“''] (mit Ütern van [[Martin Schulz]], [[Ralf Stegner]], [[Markus Söder]], [[Michael Grosse-Brömer Schröder]], [[Cem Özdemir]], [[Norbert Röttgen]], [[Alexander Neu]] un [[Klaus von Dohnanyi]]).</ref> In sien nee Positschoon sall Schröder Kontrolle över Konzernchef [[Igor Setschin]] utööven. Dat dat tatsächlich mögelk is gellt as nich wohrschienlich: Setschin gellt in Russland as tweetmächtigst Mann un dank unbedingter Loyalität as eng Vertruensmann van Wladimir Putin.<ref>Christina Hebel: Russischer Oppositioneller über Ex-Kanzler: "Schröder wird zu einem Instrument des Kreml"; Spiegel Online van’n 23. August 2017; Online: [http://www.spiegel.de/politik/ausland/gerhard-schroeder-ex-kanzler-wird-bei-rosneft-zu-instrument-des-kreml-a-1164154.html], afropen an’n 12. Juli 2019</ref> Luut den Demokratieforscher [[Wolfgang Gründinger]] is dat problematisch, wenn ehmalige Politiker as Lobbyisten in Berieken tätig wurrn, för de se tovör politisch verantwortlich weern. Denn leeg de Verdacht nahe, „dass sie ihr Mandat darauf verwendeten, bestimmten Interessengruppen Vorteile zu verschaffen und sich damit als Kandidat für spätere lukrative Stellen zu präsentieren.“ Dorför weer de Wessel van Schröder to de Nord Stream AG, de dör den russischen Staatskonzern Gazprom domineert is, dat prominenteste Bispeel. All as Bundskanzler harr Schröder de umstreeden Ostseepipeline van de Nord Stream AG maatgevend vörandreeven.<ref name="Gründiger">Wolfgang Gründinger: [https://www.bpb.de/dialog/netzdebatte/212523/lobbyisten-als-politiker-und-andersherum ''Lobbyisten als Politiker – und andersherum'']. In: [[Bundeszentrale für politische Bildung]], 21. Oktober 2015.</ref> Schröder sien [[fleegend Wessel]] to de Nord Stream AG wurrd faken mit den Begreep „[[Dreihdör-Effekt]]“ beschreeven, womit de Övergang van en Spitzenpolitiker to en bedüüdend Posten in en Wertschapsünnernehmen meent is.<ref>Vgl. to’n Bispeel: * Maria Fiedler: [http://www.tagesspiegel.de/politik/lobbyismus-widerstand-gegen-den-drehtuer-effekt/7364466.html ''Lobbyismus: Widerstand gegen den Drehtür-Effekt'']. In: ''Tagesspiegel'', 8. November 2012. * Heidi Klein und Tillmann Höntzsch: {{Webarchiv|url=https://www.lobbycontrol.de/download/drehtuer-studie.pdf |wayback=20181125072227 |text=''Fliegende Wechsel – die Drehtür kreist: Zwei Jahre danach – Was macht die Ex-Regierung Schröder II heute?'' |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} [[Lobbycontrol]], 15. November 2007. * Christian Humborg: ''Lobbyismus als politische Herausforderung in Deutschland''. In: Stefanie Lejeune (Hrsg.): ''Interessengeleitete Gesetzgebung: Lobbyismus in der Demokratie''. Nomos Verlag, Baden-Baden 2015, ISBN 978-3-8487-2124-5, S.&nbsp;91–102. * Korbinian Eisenberger: [http://www.sueddeutsche.de/politik/lobbyreport-leichtes-spiel-fuer-lobbyisten-1.2783391 ''Leichtes Spiel für Lobbyisten'']. In: ''Süddeutsche Zeitung'', 15. Dezember 2015.</ref> Nah Stefan Meister van den [[European Council on Foreign Relations]] betallen russisch Staatskonzerne as Gazprom ehmalige düütsch Politiker, um hör Interessen to vertreeden. Schröder weer en bekannt Bispeel. Sückse ehmalge Politiker wurrn wiederhen as inflootriek Repräsentanten van Düütschland sehn, wobi unklor weer, welker Interessen se angesichts hör Beschäftigung bi Gazprom deenen.<ref name="Meister2014">Stefan Meister: [http://www.ecfr.eu/page/-/ECFR100_GERMANY_RUSSIA_BRIEF_AW.pdf ''Reframing Germany’s Russia policy – An opportunity for the EU'']. European Council on Foreign Relations, Policy Brief, April 2014.</ref> Schröder hett sück as Lobbyist ok för denBau van de [[South Stream|South-Stream-Pipeline]] ut Russland insett, wiels he de konkurrerend [[Nabucco-Pipeline]] ut Zentraalasien, de Düütschland weniger afhängig van Russland maaken sull, aflehnen dee.<ref name="Neukirch">Ralf Neukirch: [http://www.spiegel.de/spiegel/a-677962.html ''Lobbyismus: Der größte Hecht'']. In: ''Spiegel Online'', 13. Februar 2010.</ref><ref name="Szul2011">Roman Szul: [http://www.degruyter.com/dg/viewarticle.fullcontentlink:pdfeventlink/$002fj$002fesrp.2011.18.issue-2$002fv10105-011-0012-1$002fv10105-011-0012-1.pdf?t:ac=j$002fesrp.2011.18.issue-2$002fv10105-011-0012-1$002fv10105-011-0012-1.xml ''Geopolitics of natural gas supply in Europe – Poland between the EU and Russia'']. In: ''European Spatial Research and Policy'' 18, Nr.&nbsp;2, 2011, S.&nbsp;47–67. [[doi:10.2478/v10105-011-0012-1]].</ref> In dissen Tosommenhang wurr he bi sien Rumänienbesöök kritiseert, rumäänsch Zeitungen schreeven „Russlands Vertreter in Rumänien“.<ref name="Szul2011" /> Nah [[Boris Reitschuster]] beteeken russisch Regimekritiker Schröder as „Einflussagenten Putins in Europa“, as „wichtigsten Lobbyisten des Kremls“. He ziteert de Upfaaten van den ehmalgen [[Duma]]-Afordnten un Baas van de Journalisten-Gewerkschaft Igor Jakuwenko, dat en „Schröderisierung“ van westlich Eliten passeeren dee, de den Blick up de wohre Natuur van Putin sien Politik verstellen deiht.<ref>Boris Reitschuster: Putins verdeckter Krieg: Wie Moskau den Westen destabilisiert; Ullstein Verlag, Berli, 2016, ISBN=978-3-8437-1251-4, Sieden 130 ff.</ref> [[Datei:Vladimir Putin in Saint Petersburg 9-10 April 2001-11.jpg|mini|Putin, Schröder, Fischer un de Butenminister van Russland, [[Igor Sergejewitsch Iwanow|Iwanow]] in St.&nbsp;Petersburg an‘n 9./10. April 2001]] Tosommen mit Wladimir Putin hett Schröder 2001 den [[Petersburger Dialog]] in’t Leven roopen, de sietdem as Plattform deent för Drapen tüschen Vertredern van russisch un düütsch Wertschapsinteressen un düütsch Politikern. Luut [[Stefan Meister]] van dat [[European Council on Foreign Relations]] maakt dit Nettwark Lobbyismus mögelk.<ref name="Meister2014" /> In‘n März 2018 hemm dat US-amerikaansch Medium [[Wallstreet Journal]], de [[Ukraine|ukrainsch]] Butenminister [[Pawlo Klimkin]] un düütsch Politiker as [[Elmar Brok]] (CDU) un [[Cem Özdemir]] (Bündnis 90/De Grönen) fordert, dat gegen Schröder internatschonale westliche Sanktschonen wegen sien Lobbyismus för Wladimir Putin to erlaaten weern.<ref>[http://www.rp-online.de/politik/deutschland/gerhard-schroeder-sanktionen-gegen-altkanzler-gefordert-bundesregierung-lehnt-ab-aid-1.7464988 Rheinische Post: „Der weltweit wichtigste Lobbyist von Putin“]</ref><ref>[https://www.morgenpost.de/politik/ausland/article213760079/73-jaehriger-Deutscher-seit-August-in-der-Tuerkei-inhaftiert.html Berliner Morgenpost: Ukraine bringt Sanktionen gegen Gerhard Schröder ins Spiel] {{Webarchiv|url=https://www.morgenpost.de/politik/ausland/article213760079/73-jaehriger-Deutscher-seit-August-in-der-Tuerkei-inhaftiert.html |wayback=20190717140712 |text=Berliner Morgenpost: Ukraine bringt Sanktionen gegen Gerhard Schröder ins Spiel |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> De düütüsch Bundsregeeren hett sückse Sanktschonen aflehnt.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/bundesregierung-lehnt-sanktionen-gegen-gerhard-schroeder-ab-15501618.html FAZ.net: Regierung lehnt Sanktionen gegen Schröder ab], afropen an’n 21. März 2018.</ref> ==== Wiedere butenpolitische Tätigkeiten ==== ===== Ukraine-Krieg un Krim-Annexion ===== In’n Tosommenhang mit den Ukraine-Krieg 2014 is Schröder as Kritiker van de Politik van de EU tegenöver Russland uptreeden un hett dorto uproopen, dat de Westen Verständnis för de Sichtwies van Putin upbringen sull.<ref name="Meister2014" /> Schröder hett sück in den Ukraine-Konflikt inschalt, hett aber de van den [[Die Linke|Linken]]-Fraktschonschef [[Gregor Gysi]] vörslahn Rull as Vermittler aflehnt, wiel en Eenzelperson dat nich leisten kunn.<ref name="Schöllgen 2015">{{Literatur |Autor=Gregor Schöllgen |Titel=Gerhard Schröder: Die Biographie |Verlag=Deutsche Verlags-Anstalt |Datum=2015 |ISBN=978-3-641-15007-5 |Online=https://books.google.com/books?id=fb1pCQAAQBAJ |Abruf=2016-07-02}}</ref> De Europääsch Union harr sück dorgen wegen hör Parteinahme för de Oppositschoon as Vermittler diskrediteert. {{"|Die einseitige Unterstützung der Europäer für die Opposition macht es unmöglich, dass die EU in dem Konflikt noch vermitteln kann. Europa hat den Fehler gemacht, sich auf eine Seite zu schlagen, es ist nun selbst Partei.}}<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/ukraine-schroeder-schlaegt-vereinte-nationen-als-vermittler-vor-a-954425.html Ukraine-Konflikt: Ex-Kanzler Schröder schlägt Uno als Vermittler vor] Spiegel Online, afropen an’n 29. Juni 2016}}</ref> Dorum hett he de Vereente Natschonen vörslahn. Schröder hett de Ukraine as en „kulturell gespaltenes“ Land betekent.<ref name="Spon20140313">[http://www.spiegel.de/international/world/european-parliament-wants-to-muzzle-ukraine-comments-from-schroeder-a-958497.html ''Pipe It, Gerhard: EU Parliamentarians Shun Ex-Chancellor'']. In: ''Spiegel Online'', 13. März 2014.</ref> Sien Verhollen hett hüm düchtig Kritik van de Grönen un van de ukrainsch Regeeren inbrocht. ===== Kasachstan ===== In‘n Juni 2005 hett de Spiegel bericht, dat Schröder för en Johreshonorar van 300.000 Euro de Liddmaatschap in en Beraderkreis, in den ehmalge führende europääsch Politiker för de [[Kasachstan|kasachisch]] Regeeren tätig wurrn sullen, andragen wurr. Schröder hett togeven, tweemal „special guest“ van den internatschonalen Beraderkreis ween to hemm.<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-135434674.html Politiker: Besondere Verdienste]; Der Spiegel 25/2015, Spiegel Online, afropen an’n 28. Juni 2016</ref><ref>[http://www.deutschlandfunk.de/kasachstan-lobbyismus-dementi-von-schroeder-ist-relativ.694.de.html?dram:article_id=322622 Kasachstan-Lobbyismus – „Dementi von Schröder ist relativ schwach“], afropen an’n 28. Juni 2016</ref> Nah Utkunft van sien Fru wull Schröder gegen den Spiegel gerichtlich vörgahn. De Angebote, för Kasachstan tätig to wurrn, harr he „aus grundsätzlichen Erwägungen“ aflehnt.<ref>Gerhard Schröder wehrt sich gegen Lobbyvorwurf; Welt Online van’n 13. Juni 2015 (Online: [https://www.welt.de/politik/ausland/article142432312/Gerhard-Schroeder-wehrt-sich-gegen-Lobbyvorwurf.html online], afropen an’n 28. Juni 2016</ref> ===== Iranreisen 2009 un 2016 ===== In sien Funktschoon as Ehrenvörsitter van den [[Nah- un Mittelost-Vereen]] is Gerhard Schröder in beid Johren in den [[Iran]] reist un hett sück dor mit de iraansch Präsidenten [[Mahmud Ahmadinedschad]] bzw. [[Hassan Rohani]] drapen. Besünners de eerst Reis hett hüm völ Kritik inbrocht. ==== Tätigkeiten as geschäftlicher Berader un Redner ==== [[Datei:Gerhard Schröder 2013.jpeg|mini|Gerhard Schröder 2013 in [[Wittmund]]]] * Berader för den Swiezer [[Ringier]]-Verlag un de sien Verwaltungsratspräsidenten [[Michael Ringier]] (siet November 2005)<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-51644767.html Gerhard Schröder]; Der Spiegel 21/2007, Spiegel Online, afropen an’n 28. Juni 2016}</ref> * Berader van de [[Libyan Investment Authority]]<ref>[//www.bloomberg.com/news/2011-04-25/qaddafi-s-money-man-in-vienna-finds-funds-frozen-as-london-friends-recede.html ''Qaddafi’s Money Man in Vienna Loses Funds With London Friends''.] [[Bloomberg L.P.|bloomberg.com]], afropen an’n 26. Oktober 2012.</ref><ref>[//www.woolflse.com/dl/woolf-lse-report.pdf Report der Woolf Untersuchung.] (PDF) ''The [[Harry Woolf|Woolf]] Inquiry into the [[London School of Economics and Political Science|LSE]]’s links with Libya''. Afsatz 4.16, S.&nbsp;110. Afropen an’n 26. Oktober 2012.</ref> * Berader van de [[Rothschild Bank]] (2006 bit September 2016)<ref>[http://www.manager-magazin.de/unternehmen/karriere/0,2828,407665,00.html ''Schröder wird Rothschild-Berater''.] In: ''[[Manager Magazin]]''</ref><ref>http://www.manager-magazin.de/unternehmen/banken/gerhard-schroeder-beendet-zusammenarbeit-mit-privatbank-a-1111788.html</ref> * Liddmaat un Vörsitter van den Upsichtsraat van dat Pipeline-Konsortium [[Nord Stream AG|NEGP Company]] (siet 30. März 2006), en Dochter van den russischen Staatskonzern [[Gazprom]], woför he jedes Johr 250.000 Euro verdeent<ref name="SWR">{{Webarchiv|url=http://www.swr.de/report/schroeder-und-die-krimkrise/text-des-beitrags-schroeder-und-die-krimkrise/-/id=233454/did=12881014/mpdid=13100484/nid=233454/1la2mfx/index.html |wayback=20190725111510 |text=Schröder und die Krimkrise. Die dubiosen Aktivitäten des Altkanzlers im Sinne Putins |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}; Report Mainz, SWR van’n 25. März 2014, afropen an’n 27. März 2014</ref> * Stellvertreden Vörsitter van den Upsichtsraat van de [[Herrenknecht]] AG<ref>[https://www.herrenknecht.com/de/unternehmen/konzern/vorstand-aufsichtsrat.html Aufsichtsrat der Herrenknecht AG] {{Webarchiv|url=https://www.herrenknecht.com/de/unternehmen/konzern/vorstand-aufsichtsrat.html |wayback=20180812113138 |text=Aufsichtsrat der Herrenknecht AG |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> * Upsichtsraatsvörsitter van de Bedrieversellschopp van den Footballvereen [[Hannover 96]] van Dezember 2016 bit Juni 2019.<ref>[http://www.spiegel.de/sport/fussball/hannover-96-altkanzler-gerhard-schroeder-in-aufsichtsrat-eingezogen-a-1119248.html Altkanzler Schröder in Aufsichtsrat berufen] up spiegel.de, 1. November 2016, afropen an’n 29. Dezember 2016; [http://www.spiegel.de/sport/fussball/fussball-alt-kanzler-gerhard-schroeder-neuer-aufsichtsratschef-von-hannover-96-a-1125766.html Alt-Kanzler Schröder neuer Aufsichtsratschef] up spiegel.de, 13. Dezember 2016, afropen an’n 29. Dezember 2016</ref> * [[Schlichtung|Schlichter]] tüschen [[Transnet]] un Deutsche Bahn 2006<ref name="Schöllgen 2015" /> * [[Ombudsmann]] bi Continental 2008 gegen de Övernahm dör [[Schaeffler-Gruppe|Schaeffler.]]<ref name="Schöllgen 2015" /> Agenturen vermitteln Schröder as Redner, to Priesen tüschen 50.000 un 75.000 Euro. == Ehrungen un Utteknungen == === Priesen === * 2000 in [[Baden-Baden]] Düütsch Medienpries * 2007 in Berlin [[Quadriga (Pries)|Quadriga-Pries]] === Ehrendokterwürden === * 2002: [[Tongji-Universität]] in [[Shanghai]] * 2003: Universität St.Petersburg * 2003: Mamara Universität, Istanbul * 2005: [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] (mathematisch-naturwetenschapliche Fakultät) * 2007: [[Finanzuniversität van de Regeeren van de Russische Föderatschoon]] * 2007: [[Universität Damaskus|Damascus University]] in Syrien (2007).<ref>Jochim Stoltenberg: Kopfnoten: Gerhard Schröder: Nun auch noch Ehrendoktor einer Diktatur; DIE WELT van’n 22. Juni 2007; Online: [https://www.welt.de/welt_print/article968072/Gerhard-Schroeder-Nun-auch-noch-Ehrendoktor-einer-Diktatur.html] afropen an’n 4. Oktober 2017</ref> An‘n 28. Mai 2008 wurr he as korrespondeerend Liddmaat van de Afdeelen för Sellschopswetenschapen in de [[Russische Akademie van de Wetenschapen]] (RAN) wählt. Würdigt wurrn Schröder sien Verdeenste um de europääsch-russische Verständigung as ok sien Arbeiten to de Sozialdemokratie. === Ehrenbörger === Siet den 24. Februar 2006 is Gerhard Schröder [[Ehrenbörger]] van sien Heimatstadt [[Hannover]]. === Ehrenliddmaatschapen === An‘n 9. Dezember 2005 wurr Schröder för sien Verdeenste um den Düütschen Football as ok bi de Bewarf um de [[Football-Weltmeesterschap 2006|WM 2006]] in Düütschland to’n Ehrenliddmaat van den [[Düütsch Football-Bund]] nömmt. Buterdem is he Ehrenliddmaat bi [[Borussia Düörpm]]. Schröder is Ehrenliddmaat van den [[Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold|Reichsbanners Schwarz-Rot-Gold, Bund aktiver Demokraten e.&nbsp;V.]] === Orden === * Groot Verdeenstkrüüz van den [[Neddersassischen Verdeenstorden]] (mit Amtsanträe as Ministerpräsident van Neddersassen) * [[Grootkrüüz]] van dat Bundsverdeenstkrüüz (30. Juni 1999) * [[Neddersassisch Landesmedaille]] (22. Oktober 1999) * Ridder van den Orden vom Goldenen Vlies van de Republiek [[Georgien]] (2000) * ''Companion of Honour'' van den [[National Order of Merit|Verdeenstorden]] van de Republiek [[Malta]] (5. November 2001) * Ridder van den [[Orden des Weißen Adlers (Polen)|Orden des Weißen Adlers]] van de Republiek k [[Polen]] (4. März 2002) * Ridder van den [[Orden des Goldenen Adlers|Orden vom Goldenen Adler]] van de Republiek [[Kasachstan]] (5. Dezember 2003) * Grootkrüüz van den [[Stern von Rumänien|Orden van den Sten van Rumänien]] (2004) * Groot [[Königin-Jelena-Orden|Verdeenstorden van de Königin Jelena]] mit Steern un Schullerband för uterordnetliche Verdeenste bi de Anerkennung van [[Kroatien]] un de Ünnerstütten van Kroatien up den Weg in de EU<ref>[http://de.mfa.hr/?mh=170&mv=986&id=3447 Amtliche Mitteilung der kroatischen Botschaft in Berlin] {{Webarchiv|url=http://de.mfa.hr/?mh=170&mv=986&id=3447 |wayback=20210613184601 |text=Amtliche Mitteilung der kroatischen Botschaft in Berlin |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> (2007) * [[Orden de Isabel la Católica|Orden Isabella die Katholische]] van dat Königriek [[Spanien]] * [[Orden des Marienland-Kreuzes]] van de Republiek [[Eestland]] * [[Orden van den Witten Lööw]] van de [[Tschechische Republiek]]<ref name="focus-7779048">{{Internetquelle | autor=DPA-InfolineRS | url=http://www.focus.de/politik/deutschland/auszeichnungen-tschechischer-praesident-zeichnet-altkanzler-schroeder-aus_id_7779048.html | titel=Auszeichnungen: Tschechischer Präsident zeichnet Altkanzler Schröder aus | werk=[[Focus Online]] | datum=2017-10-28 | zugriff=2018-10-14 }}</ref> (2017) == Veröffentlichungen == * ''Der Herausforderer. Im Gespräch mit Peter Gatter.'' Kindler, München 1986, ISBN 3-463-40036-7. * ''Annäherungen. Reden über Bilder und Künstler.'' Merlin, Gifkendorf 1990, ISBN 3-926112-11-5. * ''Reifeprüfung. Reformpolitik am Ende des Jahrhunderts''. Kiepenheuer und Witsch, Köln 1993, ISBN 3-462-02251-2. * ''Und weil wir unser Land verbessern… 26 Briefe für ein modernes Deutschland.'' Hoffmann und Campe, Hamburg 1998, ISBN 3-455-11244-7. * ''Das deutsch-französische Verhältnis in einem erweiterten Europa. Rede anläßlich der Feier des zehnjährigen Bestehens des Fördervereins des Frankreich-Zentrums am 12. April 2002 in der Universität Freiburg.'' Rombach, Freiburg im Breisgau 2002, ISBN 3-7930-9335-2. * ''Entscheidungen. Mein Leben in der Politik.'' Hoffmann und Campe, Hamburg 2006, ISBN 3-455-50014-5 (aktualisierte und erweiterte Ausgabe Ullstein, Berlin 2007, ISBN 978-3-548-36937-2) Auch als Hörbuch (2 CDs) bei Hoffmann und Campe ISBN 978-3-455-30466-4. * ''Klare Worte: Im Gespräch mit Georg Meck über Mut, Macht und unsere Zukunft''. Verlag Herder, Freiburg 2014, ISBN 978-3-451-30760-7. == Literatur == * [[Béla Anda]], Rolf Kleine: ''Gerhard Schröder''. Eine Biographie. Ullstein, Berlin 1996, ISBN 3-550-07092-6 (utwiet un aktualiseert Neeutgaav Neuausgabe Ullstein, München 2002, ISBN 3-548-36387-3). * [[Jürgen Hogrefe]]: ''Gerhard Schröder: Ein Porträt''. Siedler Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-88680-757-6. * [[Reinhard Urschel]]: ''Gerhard Schröder''. DVA, Stuttgart 2002, ISBN 3-421-05508-4. * Gerhard Schröder im Gespräch mit [[Ulrich Wickert]]: ''Deutschland wird selbstbewußter''. Hohenheim-Verlag, Stuttgart/Leipzig 2000, ISBN 3-89850-010-1. * [[Gregor Schöllgen]]: ''Gerhard Schröder: Die Biographie''. DVA, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-421-04653-6.<ref>FAZ.net / [[Rainer Blasius]]: [http://www.faz.net/-gqc-884i6 Rezension]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20210306165239/http://www.gerhard-schroeder.de/ Internetupträe van Gerhard Schröder] * [http://webarchiv.bundestag.de/archive/2010/0427/bundestag/abgeordnete/bio/S/schroge0.html Biografie bi den Düütschen Bundsdag] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118570528 Indrag in de DNB] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118570528 Indrag in de Düütsche Digitale Bibliothek] * [https://www.hdg.de/lemo/biografie/gerhard-schroeder Indrag in de LeMo] * [http://www.whoswho.de/templ/te_bio.php?PID=32&RID=1 Gerhard Schröder] bi [[Who’s Who]] * {{IMDb|nm0775657}} * [[Heribert Prantl]]: [http://www.sueddeutsche.de/politik/adieu-kanzler-er-war-deutschland-1.775708 ''Adieu, Kanzler! Er war Deutschland''.] In: ''[[Süddeutsche Zeitung]]'', 21. November 2005, abgerufen am 17. November 2010. * [http://www.dradio.de/dlf/sendungen/zeitzeugen/1722479/ ''„Wir haben diese Gesellschaft verändert“''], Interview mit Rainer Burchardt van’n 29. März 2012 in de Reeg ''Zeitzeugen im Gespräch'' van den [[Deutschlandfunk]] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Bunnskanzler BRD}} {{Navigatschoonsliest Parteivörsitter SPD}} {{DEFAULTSORT:Schroder, Gerhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Boren 1944]] lc4o5oyeww060cvvbf1j4t9zzj36u7l Japan 0 1650 1074237 1073705 2026-07-29T03:11:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074237 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH =日本国<br/>''Nihonkoku/Nipponkoku'' |NAAM =Japan |NAAM_ENGELSCH =Japan |LAAG =Flag of Japan.svg |WAHLSPRÖÖK = |WAPEN =Imperial Seal of Japan.svg |HYMNE =[[Kimi Ga Yo]] |AMTSSPRAKEN =[[Japaansche Spraak|Japaansch]] |HÖÖFTSTADT =[[Tokio]] |GRÖTTSTE_STADT =Tokio |STAATSFORM =Parlamentaarsche Monarchie |BAAS_TITEL =Tennō (Kaiser) |BAAS = |GRÖTT =377.975 |PERZENT_WATER = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT =123970000 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR =2024 |INWAHNERS_TELLT =126146099 |INWAHNERS_TELLT_JOHR =2020 |INWAHNERSjeKM2 = |BBP_JOHR = |BBP = |BBPjeKOPP = |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = |UNAFHÄNGIGKEIT = |GELDSOORT =[[Yen]] |GELDSOORT_SYMBOL =¥ |GELDSOORT_AFK =JPY |TIETREBEET =UTC+9:00 (JST) |AFSTANDtoWELTTIET =9 |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD =.jp |ISO3166 =JP |VÖRWAHL =81 |FOOTNOTEN = }} '''Japan''' ({{S|ja|日本}}, uutsproken as ''Nihon'' oder ''Nippon''; {{Audio|Ja-nippon nihonkoku.ogg|<small>anhören</small>}}) is en [[Eilandstaat]] in de [[Pazifik]] an de Noordoostküst vun [[Asien]]. De japaanschen Eilannen liggt in’n Westen an de [[Japaansche See]], in’n Noorden an de [[See von Ochotsk|Ochotsksche See]] un in’n an de [[Oostchineesche See]]. Dat japaansche Archipeel sett sik uut veer groten Eilannen ([[Hokkaido|Hokkaidō]], [[Honshu|Honshū]], [[Shikoku]] un [[Kyūshū]]) un 14.121 lütter Eilannen tohoop. Dat sünd allens tohoop rund 373.000&nbsp;km². Dat Land is 47 [[Präfektur (Japan)|Präfekturen]] deelt un to rund twee Drüddel bargig. De grote Deel vun de 126 Millionen Minschen in Japan leevt daarüm in dat Plattland an de Oostküst. Hier liggt ook [[Tokio]], de gröttste Stadt un [[Hööftstadt|Höoftstadt]] vun dat Land. In dat [[Jungpaläolithikum]] vöör rund 38.000 Jaren kemen de eersten Minschen op de Eilannen. Twüschen dat 4. un 6. Jhd. weren de japaanschen Königrieken dat eerste Maal ünner enen Kaiser in [[Nara]] un later in [[Heian-kyō]] vereent. Vun dat 12. Jhd. an harr de [[Shogun|Shōgun]], een [[Militääranföhrer]] un [[Aristokratie|Aristokraat]], tohoop mit de Feudaalherren, de [[Daimyō]], un de adelig [[Samurai|Samuraikriegers]] de Macht. Na dat Kamakura- un dat Ashikaga-Dynastie as Shogun un een Jaarhunnerd Börgerkrieg hebbt de Tokugawa as Shogunen Japan 1600 wedder vereent un den Eilandstaat vun de Welt isoleert. 1853 dwung ene [[Verenigte Staten|US-amerikaansche]] Flott Japan mit den Westen [[Hannel]] to drieven. Daarmit gung de Macht vun de Shōgun daal un de Kaiser kunn 1868 wedder de Macht winnen. In de [[Meiji-Restauratschoon]] het Japan de [[industrielle Revolutschoon]] gau vööran dreven, een groot [[Militär|Militäär]] opboot un [[Kolonie|Kolonien]] in Oostasien innamen. 1910 het dat japaansche Kaiserriek [[Korea]] kumplett annekteert un 1937 [[Volksrepubliek China|China]] angrepen. 1941 focht Japan as [[Assenmacht]] in’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] gegen de [[Allieerten]]. De Krieg enn för Japan mit de [[Kapitulatschoon]], nadem dat de Verenigten Staten [[Karnwapen|Atoombomben]] in [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] daalsmeten harrn. Na de Krieg wurr Japan een wichtigen Verbünnten vun de USA un harr een Weerdschop, de gau wussen is. == Geografie == Japan is een [[Inselstaat|Eilandstaat]], de sik to’n groten Deel uut ene Kede Eilannen tohope sett, de sik langs de Oostküste van [[Asien]] streckt. Japan sett sik uut allens tohope 14125 Eilannen tohope, de sik an de asiaatsche [[Pazifik|Pazifikküste]] ligget. Dat Land is so över 3000 Kilometer lang un recket sik van de [[See von Ochotsk|Ochtotsksche See]] bet na [[Philippinensee]]. Dat Land is de veertgrötsste Eilandstaat up de Eerden un heel sien Flach is 377.975,24&nbsp;km² (2019) groot.<ref name="area-2019">{{cite web|title=令和元年全国都道府県市区町村別面積調（１０月１日時点）|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|publisher=[[Kokudo Chiriin|Geospatial Information Authority of Japan]]|accessdate=2020-01-02|language=ja|date=2019-12-26}}</ref> De veer groten Höövdeilannen sind [[Hokkaidō]] in’n Noorden, dat middelste un gröttste Eiland is [[Honshū]] un in’n Süden de Eilannen [[Shikoku]] un Kyūshū. In de Literatuur tellt ook faken ook dat lütter Eiland Okinawa as ene Höövdeiland. Boven to kümmt 14125 lütter Eilannen.<ref name="main-islands-japan">{{Internetquelle |url=http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html |titel=離島とは(島の基礎知識) (what is a remote island?) |werk=MLIT (Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism) |hrsg=Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism |datum=2015-08-22 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20071113053915/http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html |archiv-datum=2007-11-13 |abruf=2019-08-09 |sprache=ja |zitat=MILT classification 6,852 islands (main islands: 5 islands, remote islands: 6,847 islands) }}</ref> Se ligget to’n groten Deel in de [[Seto-Binnensee]], in de [[Ryukyū-Eilannen]] un de Eilannen in’n Pazifik, de [[Nampō-shotō]] heet. Honshū is een beten gröter as [[Grootbritannien]]. Wegen sienen velen aflegen Eilannen het dat Land de achtgröttste [[exkusive Weerdschopszone]] weltwiwed, de an de 4.470.000&nbsp;km² groot is.<ref>{{Internetquelle |url=http://www1.kaiho.mlit.go.jp/JODC/ryokai/ryokai_setsuzoku.html |titel=日本の領海等概念図 |hrsg=海上保安庁海洋情報部 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180812151410/http://www1.kaiho.mlit.go.jp/JODC/ryokai/ryokai_setsuzoku.html |archiv-datum=2018-08-12 |abruf=2018-08-01}}</ref> Japan het kene Landgrenzen na anner Staten hen. Naverstaten mit Seegrezen sind [[Russland]], [[Noordkorea]], [[Süüdkorea]], [[Volksrepubliek China|China]] un [[Republiek China|Taiwan]]. Över heel de Eilandgruppe löppt ene Bargkede, de meer as twee Drüddel van dat Land uutmaket. De höögste Barg is de [[Fujisan]] up dat Eiland Honshu un mit 3776&nbsp;m över de See. Landweerdschop, Industrie liggt man up alleen 20&nbsp;% van de Flach. In den groten platten Lannen hebbet sik Metropoolregionen rutbild, in de meest alle Minschen leevt: [[Kantō]] (mit [[Tokio]] un [[Yokohama]]), [[Kansai]] oder [[Keihanshin]] (mit [[Osaka]], [[Kyōto]] un [[Kōbe]]), [[Chūkyō (Region)|Chūkyō]] (mit [[Nagoya]]) un [[Kitakyūshū]]-[[Fukuoka]]. === Geologie === In Japan stööt veer [[Plattentektonik|tektoonsche Platen]] up een: de Noordamerikaansche Plaat, de Euraische Plaat, de Philippinsche Plaat, de Pazifische Plaat. Hier schuuvt sik een Deel van de Pazifische Platen unner de Eurasiche Plaat, wat de Oorsake för den Vulkanismus un [[Eerdbeven]] up de japaanschen Eilannen is. De rund 240 Vulkane in Japan ligget langs de pazifische Füürring, an de 40 Vulkane in Japan sind aktiv. Sware Eerdbeven givt dat in grötter Afstännen, ton Bispeel dat Kanto-Eerdbeven 1923, Kobe-Eerbeven 1995 oder dat Tohoku-Eerdbeven 2011. === Klima === De Eilandgruppe streckt sik in enen langen Bogen van Noord (45.&nbsp;Breidengraad, [[Hokkaidō]]) na Süüd (20.&nbsp;Breidengraad ([[Okinotorishima)]]. So is dat Klima van Noord na Süüd düchtig verscheden; van den koold-matigen Klima up Hokkaidō met kolen Winter, in de dat veel Snee givt, bet in de [[Subtropen]] in de [[Präfektur Okinawa]]. Ook Wind nimt starken Inflood up dat Klima in Japan – in’n Winter weit de Wind van’n asiaatschen Fastland na de See, sommerdages puust de Wind van de See na dat Fastland. In’n laten Juni un froen Juli fällt in’n Süden de grote Deel Neddersalg as mosuunaardigen Regen ({{lang|ja-Hani|梅雨前線}}, ''baiu zensen''). In’n foren Sommer beginnt de [[Taifun]]-Saison, bi de sunnerlik up den Süden un Süüdwesten van Japan van Wrrvlestörm bedropen is (z.&nbsp;B. von [[Taifun Tokage]] un [[Taifun Conson (2004)|Taifun Conson]] 2004). Na de Statistik kümt Taifuns meerstendeels in’n Spetember na Japan, ofschoonst se in’n Pazifik in’n August up dat fakenst isnd. De stärkste Taifun, de in Japan je uptekent worrn is, was de [[Ise-wan-Taifun]] <!--(international: Taifun Vera; in Japan, wo die Stürme jeder Saison in der Reihenfolge der Entstehung durchnummeriert werden, ursprünglich: Taifun Nr. 15) --> 1959. Över 5000 Minschen verlören dat Leven. De Wind dregt ook daar bi to, dat Japan staäkrer van transnatschonale Ümerweltversmudden dedorpen is. Van Noord na Süüd to, kann een Japan in sess Klimaregionen indelen: * [[Hokkaidō]]: keen starken Nedderslag, lange kole Winter * [[Japaansche See]]: De Noordwestwind bringt starken Sneeefall. In’n Sommer is de Regioon küller as de pazifische Region, man faken weit een Föhn-Wind van den Bärgen daal. * Zentraal Hoogland: starke Unnerschede bi de Temperatuur sommers un winters un dags un nachts, ringen Nedderslag. * [[Seto-Binnensee]]: De Bärge in de Regioon [[Chūgoku]] und [[Shikoku]] halen de Wind af un maket dat Kima matig. * [[Pazifischer Ozean|Pazifikregion]]: kole WInter met ringen Snee un hitte dröge Sommer. * [[Nansei-Eilannen]] ([[Ryūkyū-Eilannen)|Ryūkyū-Eilannen]]): subtrooppsch Klima mit warmen Wintr un hitten Sommer, Starken Nedderslag sunnerlik in de Regentied, regelmatig Taifuns. <gallery> Bild:Klimadiagramm-deutsch-Wakkanai-Japan.png|Klimadiagramm [[Wakkanai]] ([[Hokkaidō]]) Bild:Klimadiagramm-deutsch-Tokio-Japan.png|Klimadiagramm [[Tokio]] ([[Honshū]]) Bild:Klimadiagramm-deutsch-Kagoshima-Japan.png|Klimadiagramm [[Kagoshima]] ([[Kyūshū]]) </gallery> ==Kultuur== De japaansche Kultuur vundaag vereent verscheden Inwarkens uut Asien, Europa un Noordamerika.<ref name="Haffner">Book: ''Japan's Open Future: An Agenda for Global Citizenship'', by John Haffner, Tomas Klett, and Jean-Pierre Lehmann, Anthem Press, 2009, ISBN 978-1-84331-311-3, p. 17.</ref> Traditschonelle japaansche Kunsthandwarken sünd to’n Bispeel Keramik, Textilien, Lackarbeiden, Sweerder un Poppenmakeree. Traditschonell Danz un Theater sünd to’n Bispeel Bunraku, Kabuki. Wichtig sünd de traditschonelle Teezeremonie, Ikebana, Kampkünst, Kalligrafie, Origami, Geisha un Onsen. Tweeuntwintig Steden in Japan sünd UNESCO Weltkultuurarv.<ref name="unesco1">Web source: "Japan", UNESCO, accessed December 11, 2020. Archived August 5, 2020, at https://web.archive.org/web/20200805220232/http://whc.unesco.org/en/statesparties/JP/</ref> Japan gellt för ene kulturelle Supermacht.<ref>News article: "The other superpower", ''The Guardian'', June 1, 2001. Archived November 21, 2022, at https://web.archive.org/web/20221121170416/https://www.theguardian.com/artanddesign/2002/jun/01/artsfeatures.features</ref><ref>Web article: "How Japan became a pop culture superpower", ''The Spectator'', January 31, 2015. Archived December 10, 2019, at https://web.archive.org/web/20191210190111/https://www.spectator.co.uk/2015/01/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/</ref><ref>News article: "'Pure Invention': How Japan's pop culture became the 'lingua franca' of the internet", ''The Japan Times'', July 18, 2020. Archived December 14, 2021, at https://web.archive.org/web/20211214054619/https://www.japantimes.co.jp/culture/2020/07/18/books/pure-invention-jpop-culture/</ref><ref>News article: "How Japan's global image morphed from military empire to eccentric pop-culture superpower", ''Quartz'', May 27, 2020. Archived October 21, 2021, at https://web.archive.org/web/20211021121139/https://qz.com/1806376/japans-image-has-changed-from-fierce-to-lovable-over-the-decades/amp/</ref> ===Kunst un Architektuur=== De japaansche Maleree wuss uut inheemschen Kunststilen un Ideen uut anner Länner.<ref name="autogenerated3">Book: Rupert Richard Arrowsmith, ''Modernism and the Museum: Asian, African, and Pacific Art and the London Avant-Garde'', Oxford University Press, 2010, ISBN 978-0-19-959369-9.</ref> Besünners in dat 19. Jhd. harr de japaansche Kunst groten Inflood op de Kunst in Europa. U''kiyo-e-Drucken'' wurrn na Europa exporteert un inspireren den Japonismus, de wedder groten Inflood op de moderne westliche Kunst, so as de Impresschonismus harr.<ref name="autogenerated3" /> Japansche Architektuur verbinnt lokale Traditschonen mit Inwark vun buten. Traditschonelle Hüüs weren vun öllers her holten Buwarken mit Lehmputz, de op Stelten licht över de Boddem stünnen. De Däcker weren mit Strau, Reet oder Pannen deckt.<ref>Locher, Mira. *Traditional Japanese Architecture: An Exploration of Elements and Forms*. Tuttle Publishing, 2012, pp. 26–27. https://books.google.com/books?id=njnRAgAAQBAJ&pg=PT26</ref> Traditschonelle japaansche Hüüs un veel Tempels hebbt Tatamimatten as Boddem un bruukt Schuuvdören.<ref>Nishi, Kazuo and Hozumi, Kazuo. *What is Japanese Architecture?: A Survey of Traditional Japanese Architecture with a List of Sites and a Map*. Kodansha, 1995. https://books.google.com/books?id=oZl_yEJGtUYC</ref> Vun dat 19. Jhd. an överneem Japaan veel vun moderne westliche Architektuur.<ref>Abe, K. "Early Western Architecture in Japan." *Journal of the Society of Architectural Historians*, vol. 13, no. 2, May 1954, pp. 13–18. doi:10.2307/987685. JSTOR 987685.</ref> Na de twede Weltkrieg wurrn de eersten japaanschen Archtitekten internatachonaal bekannt, so as to’n Bispeel Kenzō Tange oder later Architekten vun de Metabolismus-Stil.<ref>Inagaki, Eizo. "Japan: Architecture after 1868 (Meiji and after)." *Oxford Art Online*, 2003. doi:10.1093/oao/9781884446054.013.90000369666</ref> === Literatuur un Philosophie === Japaansche Philosophie verbinnt traditschonell chineeschen Philosophie mit eenzigaartig japaanschen Elementen. Later kemen ook Ideen uut de westliche Philosophie daarto. De Konfuzianismus het groten Inflood op de Ansichten to Sellschop un Politik namen.<ref>Stanford Encyclopedia of Philosophy. "Japanese Confucian Philosophy." May 20, 2008. https://plato.stanford.edu/entries/japanese-confucian/</ref> Buddhism has profoundly impacted Japanese psychology, metaphysics, and esthetics.<ref>Parkes, Graham. "Japanese aesthetics." In Edward N. Zalta (ed.), *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, January 1, 2011. http://plato.stanford.edu/archives/win2011/entries/japanese-aesthetics/</ref> Dat fröhste Wark vun de japaansche Literatuur sünd de Kröönken Kojikk un Nihon Shoki un Poesieanthologie Man’yōshū, de all uut 8. Jhd. stammt un sünd kumplett in chineeschen Schriftteken schreven.<ref>Keene, Donald. *Seeds in the Heart: Japanese Literature from Earliest Times to the Late Sixteenth Century*. Columbia University Press, 2000. https://books.google.com/books?id=_DEwTJq3TbcC</ref><ref>Asian Studies Conference, Japan (2000). Meiji Gakuin University. Archived January 16, 2013. {{Webarchiv|url=http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |wayback=20130116015033 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 03:44:15 InternetArchiveBot }}</ref> In de fröhe Heinan-Tied kemen de Kana (Hiragana un Katakana), ene Sülvenschrift för japaansche Wöör, op.<ref>The Met. "Heian Period (794–1185)." October 2002. https://www.metmuseum.org/toah/hd/heia/hd_heia.htm</ref> The Tale of the Bamboo Cutter gellt as dat öllste japaansche Geschicht.<ref>Calisphere. "Tale of the bamboo cutter." Accessed November 23, 2020. https://calisphere.org/item/35b0ea2b3cd767b5ae9e0df7b07f43db/</ref> The Pillow Book vun Sei Shōnagon bericht vun dat Leven an de Hoff, The Tale of Genji vun Murasaki Shikibu gellt as de eerste Romaan.<ref>Totman, Conrad. *A History of Japan*, 2nd edition. Blackwell, 2005, pp. 126–127. https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ</ref><ref>Royall, Tyler (ed.). *The Tale of Genji*. Penguin Classics, 2003, pp. i–ii, xii. https://books.google.com/books?id=AIUvc9FnZ5AC</ref> In de Edo-Tied wurrn de Chōnin de wichtigsten Leser un Schrievers vun Literatuur. Tovöör weren dat de adelig Samurai. In de Meiji-Tied verloren traditschonelle japaansche Literatuurgenre an Populartitäät un ne’e Genres uut de westliche Literatuur wurrn Deel vun de japaansche Literatuur. Natsume Sōseki un Mori Ōgai weren wichtige japaansche Schriever in’n 20. Jhd. Infloodrieke Schrievers weren man ook Ryūnosuke Akutagawa, Jun'ichirō Tanizaki, Kafū Nagai un later Haruki Murakami un Kenji Nakagami. Japan het twee Literatuurnobelpriesdreger: Yasunari Kawabata (1968) un Kenzaburō Ōe (1994).<ref>Keene, Donald. "Japanese literature." *Encyclopedia Britannica*. https://www.britannica.com/art/Japanese-literature. Accessed July 7, 2024.</ref> == Biller == <gallery> Flag of Japan.svg|Flagg vun Japan Japan Map Chikei.gif|Topograafsche Koort vun Japan Satellite_View_of_Japan_1999.jpg|Satellitenaufnahme Japans 1999 </gallery> == Weblenks == {{Commons|Japan|Japan}} == Nawiese == <references /> {{Länner in Asien}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Asien]] [[Kategorie:Japan| ]] tuuta97aqrwup8tvs2tutpj1iuvno1w Johannes Paul II. 0 3507 1074243 1073715 2026-07-29T04:44:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074243 wikitext text/x-wiki [[Bild:George H W Bush and Pope John Paul II (cropped).jpg|thumb|158px|Johannes Paul II.]] '''Johannes Paul II.''', mit börgerlichen Namen '''Karol Józef Wojtyła''' (* [[18. Mai]] [[1920]] in [[Wadowice]] bi [[Krakau]], [[Polen]]; † [[2. April]] [[2005]] in den [[Vatikan]]) weer vun [[1978]] bet [[2005]] de [[Bischop]] vun [[Rom]] un somit [[Paapst]] vun de [[Kathoolsche Kark]] un de Staatsböverste vun den [[Vatikan]]. == Leven == Karol Wojtyła weer boren an den 18. Mai 1920 in de Lüttstadt [[Wadowice]] as Söhn vun en fröheren [[Kaiserlich un königlich|k.u.k.]] Offizier. To de Tied vun Karol sien Geburt weer de Vader noch [[Snieder (Beroop)|Snieder]]. Siene Moder starv as Karol 9 Johr ool weer. Karol weer en goden Schöler un treed [[1934]] en Theatergrupp bi. He schreev sik [[1938]] för en Studium vun de [[Philosophie]] un [[Literatur]] an de Jagiellonsche Universität in [[Krakau]] in, nodem he un sien Vader in'n Sommer no Krakau togen sünd. [[1941]] starv sien Vader. Wadowice un Krakau, twee Öörd, de bet to de düütsche Besetten in den [[Tweet Weltorlog|Tweden Weltorlog]] stark dör de juudsche Kultur beinflusst weren, hebbt sien positiv Instellen to dat Jödendom präägt. Wojtyłas Intressen weren al in jenne Tied wiet opfächert; groot weer sien Engagement in dat ''rhapsodische Theater''. In de Tied vun de düütsche Besetten sett he siene Studien foort, weer denn aver för Arbeid in en Steenbruch un in en Chemiefabrik dwangsverplicht. [[1942]] treed he dat Ünnergrundseminar vun de Arzbisdom Krakau bi un hett Toflucht bi Arzbischop [[Adam Stefan Sapieha]] funnen. Bet [[1943]] arbeid he in dat Experimental-Theater „Studio 38“ mit. An den [[1. November]] [[1946]] worr he to en [[Preester]] wieht un promoveer in de twee toern Johr op Anwiesen vun Kardinal Sapieha in Rom över de Theologie un Mystik vun den hilligen [[Johannes vun't Krüüz]]. In'n Juni 1949 sloot he sien Philosophie-Dissertatschoon af. No Afsluss vun dat Doktorat arbeid he bi de Studentenkark St. Florian, wo he gau för siene Predigten bekannt weer. Karol güng trüch no Polen un promoveer bet 1949 ok in Theologie. Dorop leet he sik vun dat Preesteramt beurlauben üm to habiliteern. [[1954]] kreeg he en Lehropdrag an de kathoolsche Universität vun [[Lublin]]. An den [[28. September]] [[1958]] wöör he Wiehbischop vun [[Krakau]]. Wojtyła nehm aktiv an dat [[Tweet Vatikansch Konzil|Twede Vatikansche Konzil]] deel; sien Intresse leeg dorbi op de [[Religionsfreeheit]] (''Dignitatis humanae'') un en to de Tied passen Verkündigen vun de Karkenlehr (''Gaudium et Spes''). [[1964]] folg he Kardinal Sapieha in dat Amt vun den Arzbischop vun Krakau. Sien Episkopat in Krakau weer vör allen dör en „sacht“ Konfrontatschoon mit de kommunistisch Regeren vun Polen präägt. Sien Beharren op den Bo vun en Kark in de nee grünnte Arbeiderstadt [[Nowa Huta]] un siene Predigten, in de he faken dat fre'e Utöven vun de Religion för alle Polen foddert hett, wies em as Gegner vun den Kommunismus ut, de sik nich bang laten möök. De [[Kardinal]]swöörd kreeg he an den [[26. Juni]] [[1967]]. In dat Johr [[1974]] besöök he Düütschland un heel mit Kardinal [[Julius Döpfner]] en Versöhnensgottsdeenst in dat fröhere [[KZ Dachau]] af. An den [[16. Oktober]] [[1978]] wöör he bi dat [[Konklave]] in de [[Sixtinisch Kapell]] as Nofolger vun den an den 28. September 1978 storvenen [[Johannes Paul I.]] to'n Paapst wählt. Dormit weer he de eerste nichtitaliensche Paapst siet den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlänner]] [[Hadrian VI.]] († [[1523]]). In de ersten Johren vun sien Pontifikat stunn dat Beharren op de [[Religionsfreeheit]] un en dormit verbunnene Konfrontatschoon mit de [[Kommunismus|kommunistisch]] Regerens in Oosteuropa in den Vördergrund. De poolsche Parteileiden kunn en Pastoralreis in de Heimat op Grund vun de Popularität vun den Krakauer nich verhinnern. Vun den [[2. Juni]] bet [[10. Juni]] [[1979]] besöök he dat eerste Maal as Paapst sien Heimatland [[Polen]]. Wiedere Reisen in de Johren 1979 un 1980 güngen no [[Mexiko]], Zentralafrika un Oostasien. Ok siene Bischopberopen hebbt för Opsehn sorgt. So beroop he den juudschen Konvertiten [[Jean-Marie Lustiger]] to'n Arzbischop vun [[Arzbisdom Paris|Paris]]. Ok dat Beropen vun to'n Bispeel [[Wolfgang Haas]] in [[Bisdom Chur|Chur]] un later in [[Arzbisdom Liechtensteen|Liechtensteen]], [[Joachim Meisner]] in [[Arzbisdom Köln|Köln]], [[Hans Hermann Groër]] in [[Arzbisdom Wien|Wien]], [[Kurt Krenn]] in [[Bisdom St. Pölten|St. Pölten]] hebbt för Konflikten sorgt. An den [[13. Mai]] [[1981]] hett de törksche [[Rechtsextremist]] [[Mehmet Ali Ağça]] op den [[Petersplatz]] in Rom en [[Attendaat]] op Johannes Paul II. veröövt. De Paapst wöör dorbi dör dree Kugeln swoor verwunnt. De Drahtteher worrn gau bi den [[Sowjetunion|sowjetischen]] [[Geheemdeenst]] [[KGB]] vermodt. Dorför gifft dat bet hüüt kenen Bewies, vun wegen, dat Ağça sülvst to keen Tied een Utsaag maakt hett. Noch in dat Krankenbett hett de Paapst sien Attendäter vergeven un later sogor in dat Gefängnis besöökt. De Dag vun dat Attendaat full op den Dag, an den in [[Fátima]] de eerste Marienvision optreden is, dorüm schreev Johannes Paul II. sien Redden [[Maria]] to un dank eer mit en [[Wallfohrt]] in den portugeeschen Wallfahrtsoort. Dorbi bröch he de Kugel, de in sien Buuk steken hett un middewiels in en lütte Kroon infasst worrn weer, de Madonna vun Fátima as Gift dor. De Madonna hett bet hüüt disse Kroon mit de Kugel op den Kopp. In den April [[1986]] besöök Johannes Paul as eerster Paapst ene Synagoge. Vun den 15. November bet 19. November 1980 besöök he to'n eersten Maal Düütschland. Wiedere Besöken werrn in de Johren [[1987]] un [[1996]]. An den [[27. Oktober]] [[1986]] richt de Paapst en gemeen Beed vun de Weltreligionen för den Frieden in [[Assisi]] ut. An den [[1. Dezember]] [[1989]] besöök de dormalige Generalsekretär vun de [[KPdSU]] [[Michail Gorbatschow]] den Paapst in den Vatikan. In dat Johr [[1994]] hett he sien enngüllig Nee to dat Froonpreesterdom bekräftigt. In den März [[2000]] besöök he de Holocaust-Gedenksteed [[Yad Vaschem]] in [[Israel]] un beed an de [[Klagenmuer]]. In den Mai [[2001]] hett he in [[Damaskus]] in [[Syrien]] as eersten Paapst ene [[Moschee]] betreden. Papst Johannes Paul II. hett in siene Amtstied al 473 [[Hilligspreken]] vörnahmen. De Tahl vun alle vun siene Vörgänger in de vörigen 400 Johr hilligsprakenen Personen is blots circa halv so hooch. He spreek ok de italiensche Kinnerdoktersch [[Gianna Beretta Molla]] as ene vun wenigen verheiraten Froon hillig. Siet welke Johr lidd Paapst Johannes Paul II. an de [[Parkinson-Krankheit]]. He is middewiels no [[Pius IX.]] de längst regeren Paapst in de Historie. An den [[24. März]] [[2004]] kreeg Johannes Paul II. den uterorntlichen [[Karlspries]] vun de Stadt [[Aken]], de em in Rom övergeven worrn is. Johannes Paul II. weer Ehrenliddmaat vun de Vereen [[FC Schalke 04]] - en in siene Historie stark vun poolschen Inwannerers prägten Verein in dat [[Bisdom]] Essen. == Warken == === Reisen, Ökumeen un interreligiös Dialog === De Amtstied vun Johannes Paul II. is präägt vun dat Apnen vun de Kark no buten. En sünnerlich Begehr vun de Paapst is de „[[Ökumeen]]“, sünnerlich mit de [[Orthodoxie|orthodoxen Karken]], aver ok de interreligiöse Dialog mit dat [[Judendom|Jödendom]] un den [[Islam]]. Sichtboren Utdruck vun dit Möhen weer vör allen dat eerste ''Weltbeedsdrapen vun de Religionen'' [[1986]] in [[Assisi]], dat sietdem an verscheden Öört nochmals afholen worrn is. Sien Besöök in de [[Synagoge]] vun Rom gillt as de eerste vun en Paapst siet [[Simon Petrus|Petrus]]. Op de annere Siet hett Paapst Johannes Paul II. en grote Tahl vun Lehrentscheiden drapen, de in de westeuropääsche un noordamerikaansche Kark för heftige Kontroversen sorgt hebbt, so dat an den [[17. April]] [[2003]] apentlich maakte Dokument ''Ecclesia de Eucharistia'', in den he dat Verbott, de [[Eucharistie]] tosamen mit Vertreder vun annere [[Konfesschoon|Konfesschonen]] to fiern, bestätigte. Ok dat vun de [[Kongregatschoon för de Glövenslehr]] verfaate un vun Johannes Paul II. bestätigte Schreven ''Dominus Jesus'', in de de [[Evangelsche Kark]] de Rang as gliekberechtigten Partner vun de kathoolsche Kark nich tostannen warrt, wöör sünnerlich in dat konfesschonell mischte Düütschland heftig kritiseert. === Karkendisziplin un Moral === Johannes Paul II. verseggt sik lieks as siene Vörgänger, dat ümstredene [[Zölibat]] för Preester optoheven. In sien Apostolisch Schreven ''Ordinatio Sacerdotalis'' geev he bekannt, dat dat för de Kark nich mööglich is, Froon to Preestern to wiehen. Ok in Fragen vun de [[Sexualmoral]] hett he de fröheren Lehrmenen nich afännert. In sien [[Enzyklika]] ''Evangelium Vitae'' bestätigt he dat dat gegen de Moral is, in den Slechtsakt (künstlich [[Verhüten]]) oder in de Fruchtborkeit ([[Sterilisatschoon]]) intogriepen. === Weltpolitik === Al in sien eerste Enzyklika hett Johannes Paul II. verkünnt: "De Weg vun de Kark is de Minsch" un möök sik för de [[Minschenrecht]]en stark. In de Tied vun sien [[Pontifikat]] fallt ok de Neddergang vun den [[Warschauer Pakt]]. Johannes Paul II. warrt en groten Andeel an dat Demokratiseern vun sien Heimatland [[Polen]] toschreven. De apene Parteinahm för de antikommunistische Gewerkschaft [[Solidarność]] weer en wesentlichen Bidrag to dat Enn vun den Sozialismus in Polen. Sien ''[[mea culpa]]'' in den März [[2002]] vör sien Israelbesöök, de Bidd üm Vergeven för de Verbreken, de kathoolsche Christen Jöden un annere Nich-Christen andoon hebbt, wöör as en historischen Akt betekent. Vör den [[Drütt Golforlog|drütten Golforlog]] in dat Johr [[2003]] hett de Paapst mehrmals un heftig to'n Utdruck bröcht, dat he strikt gegen den Orlog is. == Gesundheitlich Problemen == Johannes Paul, de bi sien Wahl de jüngste Paapst siet [[Pius IX.]] weer, weer to Beginn vun sien Amtstied en relativ jungen Mann in gode gesundheitliche Verfaat. Anners as annere Paapsten vör em dreev he in disse Tied noch aktiv Sport, he swemmt un föhr [[Ski]]. No mehr as 25 Jahren op den Hilligen Stohl, twee Mordanslääg, vun de een em swoor verwunnt hett, un mehrmaligen Verdacht op [[Krebs (Medizin)|Krebs]] hett sik sien Gesundheitstostand stark verslechtert. No den Mordanslag an den [[13. Mai]] [[1981]] wöör he 20 Daag lang in de [[Gemelli-Klinik]] behannelt. An den [[20. Juni]] 1981 weer he nochmals wegen de Schusswunnen in de Klinik bröcht, an den [[5. August]] opereert un an den [[14. August]] weer entlaten. An den [[15. Juli]] [[1992]] wöör em en goodoordigen [[Tumor]] ut den [[Dickdarm]] wegmaakt. An den [[29. April]] [[1994]] hett he sik den [[Böverschenkel]] bi en Störten in sien Badstuuv broken un hett sietdem en künstlich [[Hüftleed]]. In dat Johr [[2005]] hett sik de Gesundheitstostand vun Johannes Paul II. stark verslechtert un an’n 2. April 2005 is he storven. Upfolgt wurr he vun [[Benedikt XVI.]], wat vörmals de Vörsitter vun de Globenskongregatschoon, Joseph Kardinal Ratzinger, weer. An' 27. April 2014 is he dör Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] hillig spraken wurrn. == Ehren un Priesen == Dat US-Magazin [[Time]] wähl Johannes Paul&nbsp;II. 1994 to’n ''Mann vun dat Johr''. 2003 weer Johannes Paul&nbsp;II. för den Fredennobelpries nomineert.<ref>[https://religionv1.orf.at/projekt02/news/0310/ne031009_friedensnobelpreis_fr.htm ''Friedensnobelpreis: Johannes Paul II. oder Vaclav Havel?''], religion.ORF.at, 9. Oktober 2003</ref> Den 24.&nbsp;März 2004 kreeg he in Rom de Karlspries vun de Stadt [[Aken]] för sien Engagement för den Freden, Freeheit un Demokratie in Europa. In’t glieke Johr kreeg he den Fredenspries vun de ''[[Stiftung für Ökologie und Demokratie]]''. In’n Juni 2004 övergeev [[George W. Bush]] em de Freeheitsmedaille, de hööchste zivile Uutteken in den [[Vereenigte Staten]]. He weer Ehrenbörger vun Stettin<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ostsee-urlaub-polen.de/stettin-szczecin/stettiner-ehrenbuerger.htm |titel=Die Ehrenbürger von Stettin / Szczecin |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130312034333/http://www.ostsee-urlaub-polen.de/stettin-szczecin/stettiner-ehrenbuerger.htm |archiv-datum=2013-03-12 |abruf=2011-04-28 }}</ref>, Warschau un [[Elbląg]] (1999). In sienen Heimatland Polen dregt vele Straten sienen Naam. In de Antarktis dregt de ''[[Mons Ioannis Pauli II]]'' sienen Naam. == Warken == * [[Liebe und Verantwortung]], Über Sexualität (1960), ISBN 3-466-20218-3, deutsche Neuausgabe Kleinhain 2007 (Verlag St. Josef), ISBN 978-3-901853-14-2 * [[Auf, lasst uns gehen!]], Mai 2004, ISBN 3-89897-045-0 * [[Versöhnung zwischen den Welten]], Im Gespräch mit den Religionen, Mai 2004, ISBN 3-87996-590-0 * Erinnerung und Identität - Gespräche an der Schwelle zwischen den Jahrtausenden, 2005 == Literatur == * George Weigel, Zeuge der Hoffnung, ISBN 3-506-79723-9, Paapst-Biographie * Andreas Englisch, Johannes Paul II., ISBN 3-550-07576-6 {{Folgenlist | AMT = [[Paapst]] | TIED = 1978 - 2005 | VÖRGÄNGER = [[Johannes Paul I.]] | NAFOLGER = [[Benedikt XVI.]] }} == Weblenken == {{Commons|Johannes Paulus II|Johannes Paul II.}} * [https://web.archive.org/web/20050403170552/http://www.katholisch.de/2589_3666.htm kathoolsche Kark in Düütschland: Johannes Paul II.] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Paapst]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Polen]] [[Kategorie:Kardinal|Wojtyla, Karol]] [[Kategorie:Hilliger]] [[Kategorie:Boren 1920]] [[Kategorie:Storven 2005]] g154i2sbnc26qpqhectnmv45tb3ptr1 Hongkong 0 3742 1074225 1073691 2026-07-29T00:17:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074225 wikitext text/x-wiki {{GemeenboxWD |NAAM = Besundere Adminstrative Zone Hongkong |NAAM_INHEEMSCH = {{lang|zh-Hani|中華人民共和國香港特別行政區}} (chineesch)<br />''Zungwaa Janman Gungwogwok Hoenggong Dakbit Hangzingkeoi'' <span style="font-size: small;">(kantoneesch)</span><br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Xiānggǎng Tèbié Xíngzhèngqū''<span style="font-size: small;"> (chineesch)</span><br/>{{lang|en|Hong Kong Special Administrative Region of the People’s Republic of China}} (engelsch) |SITT = |STAAT = China |LIGGT_IN = {{CHN}} :Besundere Adminstrative Zone Hong Kong |WAPEN = Regional Emblem of Hong Kong.svg |FLAGG = Flag of Hong Kong.svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = |FLACH = 1113.8 |HÖÖCHD = |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = |KOOR_OW = |INWAHNERS = |INWAHNERS_TIET = |POSTLEETTALL = |VÖRWAHL = |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = |ÖÖRD = |GEMEENSLÖTEL = }} '''Hongkong''', afkört: '''HK''' ({{S|1=zh|2=香港}} [[Pinyin]]: ''Xiānggǎng'', [[Jyutping]]: ''Hoeng1gong2'', [[Yale-Romanisatschoon för dat Kantoneesche|Yale]]: ''Hēunggóng'', {{S|en|Hong Kong}}, afkört.: {{lang|zh|港}}), es ene Metropole un [[Besundere Administrative Zone]] ({{S|en|''Special Administrative Region''}}, kort: SAR), de an de Süüdküste van de [[Volksrepublik China]] bi de Münn van’n [[Pärlstroom]] ({{Lang|zh|珠江|Zhū Jiāng}}) liggt. De œver sèven Millionen Hongkongschen lèvet up 1106 [[Quadratmeter#Quadratkilometer|Quadratkilometern]] (7,3 Mio. Inwòners Stand Ende 2022).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.censtatd.gov.hk/en/scode150.html |titel=Population Estimates |werk=censtatd.gov.hk |hrsg=Census and Statistics Department |abruf=2023-07-16 |sprache=zh en |kommentar=}}</ref> Wat Hongkong med siene Weerdschopskraft un de wichtige Finanzbörse ene [[Weltstadt|Weltstad]] maket. 95 Perzent van den Lüden in Hongkong sind chineesch un küürt to’n groten Deel [[Kantoneesche Spraak|Kantoneesch]] as [[Moderspraak|eerste Sprake]]. Dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigde Könningriek]] besette Hongkong 1841 in’n [[Eerste Opiumkrieg|Eersten Opiumkrieg]] un make de Stad med den [[Verdrag van Nanking]] 1843 ene [[Kroonkolonie (Vereenigt Königriek)|britische Kroonkolonie]]. Vèle Chinesen flüchten tiedens den [[Chineesche Börgerkrieg|Chineeschen Börgerkrieg]] van 1927 bet 1949 na de britsche Kolonie 1927 bis 1949. In’n Jare 1997 œvergav dat Vereenigde Könnigriek de Staatsmacht an de Volksrepublik China. Siedden es Hongkong ene Besundere Administrative Zone binnen China un drav sik sülvst verwalten un de friege Marktweerdschop behoolden. u. Düt Prinzip ''[[Een Land, twee Systeme]]'' hadde de [[Sino-British Joint Declaration]] fastleggd vertraglich vereinbart. Noch 2013 gull Hongkong so anders as de œverige Volksrepublik China as enen Tofluchtsoord, wo Internet un Presse frie sind.<ref>[[Edward Snowden]]: erstes Interview mit ihm im Juni 2013, siehe bspw. [https://www.theguardian.com/world/2013/jun/10/hong-kong-edward-snowden-asylum theguardian.com], abgerufen am 22. Juni 2023. Weiteres Zitat: „The internet ist not filtered here, no more so than [by] any other Western government, […]“</ref> Man sied 2014 <ref>[https://www.amnesty.de/informieren/aktuell/china-hongkong-zunehmende-einschraenkungen-der-meinungsfreiheit-schon-seit-2014 amnesty.de], [[Amnesty International]], abgerufen am 22. Juni 2023.</ref> brikt Volksrepublik China de Autonomie, de se Hongkong tospròken hadde, un besnidd de Rechte van’n Hongkongschen Börgers. Daarümme gav et in Hongkong grote Demonstratschonen, so to’n Bispeel [[Proteste in Hongkong 2014|2014]] un [[Proteste in Hongkong 2019/2020|2019/2020]].<ref name="fluter_bpb">{{Literatur |Autor=Rike Uhlenkamp – Protokolle |Titel=„Diese Freiheit haben wir verloren“ |Sammelwerk=[[fluter (Magazin)]] |Datum=2023-07-04 |Sprache=de |ISSN=1433-2906 |Online=https://www.fluter.de/hongkong-protestbewegung <!--|Abruf=2023-07-16-->}}</ref> De Tall Minschen, de in Hongkong lèvet, vergröttert sik swanke. De Plecken, up de een binnen Hongkong buwen kann es man lütk. Darümme winnt Hongkong grote Plecken Land an un buwet grote Wulkenschraper. Na dat Hongkong in’n 20. Jaarhunderd verschedene Plaanstäde buten de oolde Stad uprichte, lèvet vandage de Halve van allen Lüden in den [[New Territories]].<ref>[http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/sp150.jsp?productCode=B1130301 ''Population and Household Statistics Analysed by District Council District 2014.''] In: censtatd.gov.hk. (englisch)</ref> Up’t dichteste bewòǹt sind dat Halveiland [[Kowloon]] un de Noorden van den [[Hongkong-Eiland]], de ene smalle Seestrate, de [[Victoria Harbour]] heet, scheed. To den New Territories höört dat vœrmalige Achterland van Kowloon un de 263 Eilanden van Hongkong to. Dat gröttste Eiland es dat [[Lantau Eiland]], dicht bi den [[Hong Kong International Airport]], up’n Eiland [[Chek Lap Kok]]. Hongkong geld as ene van den düürsten Städen up’r Welt .<ref name="Lebenshaltungskosten">{{Internetquelle |url=http://www.mercer.de/newsroom/schweiz--afrika--asien--hier-ist-es-am-teuersten.html |titel=Schweiz, Afrika, Asien: Hier ist es am teuersten |hrsg=[[Mercer (Unternehmensberatung)|Mercer LLC]] |datum=2015-06-17 |abruf=2015-06-17}}</ref> Na enen Bericht van''([[The Economist]] Intelligence Unit)'' liggt Hongkong tohope med [[Melbourne]] up’n achten Rang van den sèkersten Städen weltwied (Stand 2021).<ref name="newsdirect_20210823">{{Internetquelle |url=https://newsdirect.com/news/copenhagen-edges-toronto-and-singapore-for-top-spot-in-safe-cities-index-2021-706148827 |titel=Copenhagen edges Toronto and Singapore for top spot in Safe Cities Index 2021 |werk=newsdirect.com |hrsg=[[The Economist]] Intelligence Unit |datum=2021-08-23 |format=PDF; 85&nbsp;kB |sprache=en <!-- Bitte nicht löschen!!! Archivierung, bei Bedarf Entkommentieren, THX! |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210827060820/https://newsdirect.com/news/copenhagen-edges-toronto-and-singapore-for-top-spot-in-safe-cities-index-2021-706148827 |archiv-datum=2021-08-27 --> |abruf=2021-09-08 |zitat=The remaining top 10 cities are: Amsterdam (6th), Wellington (7th), Hong Kong and Melbourne (tied 8th) and Stockholm (10th) }}</ref> = Literatur == * Linda Butenhoff: ''Social movements and political reform in Hong Kong.'' Praeger, Westport (CT) [u.&nbsp;a.] 1999, ISBN 0-275-96293-8 (englisch). * Frank Ching: ''The Li dynasty, Hong Kong aristocrats.'' Oxford University Press, Hongkong 1999, ISBN 0-19-590904-6 (englisch). * G.B. Endacott: ''A History of Hong Kong.'' Oxford University Press, Hongkong 1964, 1988, 1993, ISBN 0-19-638264-5 (Das Standardwerk zur Geschichte Hongkongs, englisch). * Louisa Lim: ''Indelible City: Dispossession and Defiance in Hong Kong.'' Riverhead, New York 2022, ISBN 978-0-593-19183-5 (englisch). * Werner Lips: ''Hongkong, Macau und Kanton.'' Reise-Know-How, Bielefeld 2002, ISBN 3-8317-1029-5. * Marko Martin: Die letzten Tage von Hongkong. Tropen Verlag, Berlin 2021, ISBN 978-3-608-50523-8. * Suzanne Pepper: ''Keeping Democracy at Bay – Hong Kong and the Challenge of Chinese Political Reform.'' Rowman & Littlefield, Lanham 2008, ISBN 978-0-7425-0877-4 (englisch). * Kit Poon: ''The Political Future of Hong Kong: Democracy within Communist China.'' Routledge, New York 2008, ISBN 978-0-415-54302-6. Alternativ-ISBN 978-1-134-07829-5 (E-Book, englisch). * Evelyn Lu Yen Roloff: ''Die Sars-Krise in Hong Kong. Zur Regierung von Sicherheit in der Global City.'' Transcript Verlag, Bielefeld 2007, ISBN 3-89942-612-6. * Hans-Wilm Schütte: ''Hongkong, Macau.'' Mairs Geographischer, Ostfildern 2004, ISBN 3-8297-0134-9. * Jane Setter, Cathy S. P. Wong, Brian H. S. Chan: ''Hong Kong English.'' Edinburgh University Press, Edinburgh 2010, ISBN 978-0-7486-3596-2 (englisch). * [[Han Suyin]]: ''Alle Herrlichkeit auf Erden.'' (Originaltitel: ''A Many Splendoured Thing''). Autobiographischer Roman über Hongkong in den Jahren 1949–1951. Niemeyer, Hameln 1995, ISBN 3-87585-940-5. * Jung-Fang Tsai: ''Hong Kong in Chinese History.'' Columbia University Press, New York 1995. ISBN 0-231-07933-8 (englisch). * Steve Tsang: ''A Modern History of Hong Kong.'' I.B. Tauris, London 2004. ISBN 1-86064-184-9 (englisch). * Stefan Zimmermann: ''E-Government in Hongkong – Digitalisierung der Verwaltung in einer chinesischen Metropole.'' Ibidem, Stuttgart 2004, ISBN 3-89821-338-2. * ''Der National Geographic Walker Hongkong.'' Mairs Geographischer Verlag, Ostfildern 2003, ISBN 978-3-936559-14-9. * '' Hongkong.'' In: ''[[Geo (Zeitschrift)|Geo Special]].'' Gruner u. Jahr, Hamburg 1995, {{ISSN|0342-8311}}. * ''Im Maul des roten Drachen: Hongkong.'' In: ''[[Geo (Zeitschrift)|Geo]].'' Nr. 12/1976, Gruner + Jahr, Hamburg 1976, {{ISSN|0342-8311}}, Seite 100–124. == Weblenke == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Hong Kong|Hongkong|audio=1|video=1}} '''Websites in Hongkong:''' * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/ The Hong Kong Government] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website des Amts für Statistik – [https://web.archive.org/web/20210921041312/https://www.censtatd.gov.hk/home.html Census and Statistics Department] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website zur Gesetzgebung der Regierung [https://www.elegislation.gov.hk/ Hong Kong e-Legislation] (chinesisch, englisch) '''Allgemeine Info:''' * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/en/about/abouthk/facts.htm Hong Kong – The Facts] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/en/about/abouthk/factsheets/ Hong Kong – Fact Sheets] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website der Regierung – [https://www.studyinhongkong.edu.hk/en/why-hong-kong/facts-and-figures.php Facts and Figures] (chinesisch, deutsch, englisch) * [http://sunzi1.lib.hku.hk/hkgro/index.jsp Hong Kong Government Reports Online 1853–1941] (englisch) * Hong Kong Public Library's Multimedia Information System (MIS) – [https://mmis.hkpl.gov.hk/web/guest/old-hk-collection Online Old HK Newspaper Collection] (englisch) '''Websites in Deutschland:''' * {{Pressemappen-Geo|SIG=B102}} * [https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/hongkong-node Hong Kong: Länderinformationen] des [[Auswärtiges Amt|Auswärtigen Amtes]] * [https://hongkong.diplo.de/hk-de Hauptseite] das [[Deutsches Generalkonsulat in Hongkong|Deutsche Generalkonsulat in Hongkong]] '''Andere Websites:''' * [https://facts.net/hong-kong-facts/ Hong Kong Facts] In: Facts.net (englisch) <!-- * {{Internetquelle |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |titel=Hong Kong |titelerg=The World Fact Book – East Asia/Southeast Asia |werk=cia.gov |hrsg=[[Central Intelligence Agency]] |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201224210207/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archiv-datum=2020-12-24 |abruf=2021-03-12 |abruf-verborgen=1}} --> * [https://web.archive.org/web/20231124050144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hong-kong/ Hong Kong] beim [[CIA World Fact Book]] (englisch) == Nowiese == <references/> {{normdaten}} [[Kategorie:Hongkong]] [[Kateegorie:Land]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:China]] [[Kategorie:Oort mit Seehaven]] nk1c6u59vlye0q0bb3orfa5jrqyo0p0 Wikipedia:Wöörböker 4 3806 1074197 1043019 2026-07-28T16:26:24Z Hanhaiwen 59910 /* Modern Plattdüütsch */ Eenmaal allens ne un de Links nakiekt 1074197 wikitext text/x-wiki Dit is en lütte Sammeln vun Wöörböker vun de nedderdüütsche Spraak, de maakt worrn sünd. Wenn du noch mehr Böker weetst, denn schriev de dorto. == Moderne Wöörböker == * [[Johannes Sass]]: ''Kleines Plattdeutsches Wörterbuch.'' Wachholtz Verlag, Neumünster 1956, 17. Oplaag 19xx, ISBN xxx ** [[Hans W. Gondesen]]: ''Kleines hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch.'' Wachholtz Verlag, Neumünster 1992, x. Oplaag 19xx, ISBN xxx ** [[Fehrs-Gill]]: ''der neue SASS, Plattdeutsches Wörterbuch.'' Wachholtz Verlag, Neumünster 1996, 4. Oplaag 2007, ISBN 3-529-03000-7 * [[Renate Herrmann-Winter]]: ''Plattdeutsch-hochdeutsches Wörterbuch.'' Hinstorff, Rostock 1985, 5. Oplaag 2003, ISBN 3-356-00375-5 * [[Renate Herrmann-Winter]]: ''Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch.'' Hinstorff, Rostock 1999, 2. Oplaag 2003, ISBN 3-356-00811-0 * [[Klaus-Werner Kahl]]: ''Wörterbuch des Münsterländer Platt.'' Aschendorff Verlag, Münster 2000, 3. Oplaag 2009, ISBN 978-3-402-06447-4 * [[Walter Born]]: ''Kleines Wörterbuch des Münsterländer Platt.'' Regensberg Verlag, Münster 1986, 7. Oplaag 1996, ISBN 3-792-30584-4 * [[Elisabeth Piirainen]], [[Wilhelm Elling]]: ''Wörterbuch der westmünsterländischen Mundart.'' Heimatverein Vreden 1992, ISBN 3-926-62709-3 * [[Erwin Möller]]: ''Segg et up Platt: Niederdeutsches Wörterbuch in der Ravensberger Mundart.'' 2. överarbeidt un ergänzte Oplaag, Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld, 2005, ISBN 3-89534-534-2 * [[Wolfgang Sydow]]: ''Plattdeutsch-hochdeutsches Wörterbuch.'' Verlag Schuster, Leer, 3. Oplaag 1987, ISBN 3-7963-0240-8 * [[Günter Harte]], [[Johanna Harte]]: ''Hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch.'' Verlag Schuster, Leer, 1986, ISBN 3-7963-0243-2 * [[Wolfgang Lindow]]: ''Plattdeutsches Wörterbuch.'' Institut för Nedderdüütsche Spraak, Verlag Schuster, Leer 1984, ISBN 3-7963-0215-7 * [[Hermann Böning (Wöörbookschriever)|Hermann Böning]]: ''[[Plattdeutsches Wörterbuch für das Oldenburger Land]].'' 4. Oplaag, Oldenburger Forschungen, Neue Folge Band 7, 1998 * [[Jack Thiessen]]: ''Mennonitisch-Plattdeutsches Wörterbuch.'' Max Kade Institute for German-American Studies, Madison 2003 * [[Herman Rempel]]: ''Kjenn Jie Noch Plautdietsch.'' PrairieView Press, 2. Oplaag, 1995 * [[Wilhelm Schrader]], Friedrich Langenheim, Jürgen Schierer: ''Plattdeutsches Wörterbuch für Helmstedt und Umgebung. Auf der Grundlage der Mundart von Emmerstedt.'' ** Teil I: Hochdeutsch-Plattdeutsch, Ostfalia-Verlag, Peine 1999, ISBN 3-926560-38-X ** Teil II: Plattdeutsch-Hochdeutsch, Ostfalia-Verlag, Peine 2000, ISBN 3-926560-31-2 * [[Hans J. Toll]]: ''Das kleine Hannoversche Wörterbuch.'' Hannover 2001, ISBN 3-923976-36-4 * [[Franz Wrede]]: ''Plattdeutsches Wörterbuch des Kirchspiels Sievershausen, Kreis Burgdorf i. Hannover. Ein Beitrag zur Mundart der Südheide.'' Celle 1960 * [[Franz Wrede]], Jürgen Schierer, Harald Gold: ''Hochdeutsch-Plattdeutsches Wörterbuch.'' Ostfalia-Verlag, Peine 1995, ISBN 3-926560-32-0 * [[Otto Rohkamm]]: ''Nordharzer Wörterbuch. Plattdeutsch. Auf der Grundlage der Mundart von Harzburg und der oberen Oker.'' Peine 2004, ISBN 3-926560-47-9 * [[Albert Hansen]]: ''Holzland-Ostfälisches Wörterbuch. Besonders der Mundarten von Eilsleben und Klein Wanzleben.'' Ummendorf 1994 * [[Ludolf Parisius (Schriever)|Ludolf Parisius]]: ''Mittelmärkisches Plattdeutsch.'' Niebüll 2000, ISBN 3-935111-19-3 * [[Heinrich Gehle]]: ''Wörterbuch westfälischer Mundarten.'' Westfälischer Heimatbund, Münster 1977 * [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]], [[Valentina Djatlowa]]: ''Wörterbuch des Verler Platt''. Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld 2003 ISBN 3-89534-495-8 * [[Fritz Platenau]]: ''Plattdeutsches Wörterbuch Istruper Mundart.'' Lippischer Heimatbund, Detmold 1978 * [[Fritz Platenau]]: ''Wörterbuch westfälischer Mundarten: Lippisches Plattdeutsch.'' Westfälischer Heimatbund, Münster 1977 * [[Heinrich Wienke]]: ''Plattdeutsches Wörterbuch für das Lipperland.'' Lippischer Heimatbund, Detmold 1962 * [[Peter Neuber]]: ''Wöhrner Wöör. Niederdeutsches Wörterbuch.'' Sülvsverlag, Wöhrden, Stand 1.1.2018 ([http://wöhrnerwöör.de/ online]) * [[Gernot de Vries]]: ''Ostfriesisches Wörterbuch Hochdeutsch - Plattdeutsch.'' Verlag Schuster, Leer 2000, ISBN 3-7963-0339-0 * [[Gerold Meiners]]: ''Plattdeutsches Reimlexikon mit einer Verslehre und Anleitungen zum Selbermachen von Gedichten.'' Sülvsverlag * [[Rudolf Becker|Rudolf K. Becker]]: ''So schabberten wir tohus. Kleines ostpreußisches Wörterbuch. Ein ostpreußisches Wörterbuch.'' Rautenberg, Leer, ¹1975, ²1980 ³1983/2003, ISBN 3-7921-0157-2 * [[Sabine Schierholz]]: ''Hochdeutsch - Lippisches Plattdeutsch.'' ''[http://www.kinder-lippe.de/Lippisch_Platt/Lexikon/lexikon.html]'' Lippischer Heimatbund, Detmold 2003 * Hans-Jochen Witt: ''Versuch eines Wörterbuches des Borkumer Platt (der Borkumer Mundart).'' Hamborg 2001, Sülvstverlag * [[Bob Stockman]]: ''Platt Düütsch/Low German. A Brief History of the People and Language plus Glossary and Orthography.'' Platt Düütsch Press, Alto 1998, ISBN 096655020X * Eva un Rumold Hochrath: ''Langenscheidt Lilliput Plattdeutsch.'' Langenscheidt, 2000, ISBN 3-468-20037-4 * Carl Schürholz: ''Plattdeutsches Wörterbuch für Olpe und das Olper Land.'' Olpe 2008, ISBN 3-9808598-1-9 * Geert Hendrik Kocks: ''Woordenboek van de Drentse dialecten.'' Van Gorcum, ISBN 90-232-3649-1 ({{Google Böker|_AVnyw7L-dQC}}) * [[Hans Hühnerfuß]]: ''Wörterbuch Hochdeutsch - Neumärkisch.'' Rathenow 1994 * Hein Timm: ''Snack mol wedder Platt.'' Hamburg 1980, ISBN 3-921909-35-x * Josef G. Schmidt: ''Use Platt van A - Z. Hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch in emsländischer Mundart.'' Bad Essen 1998, ISBN 3-924232-09-1 * Horst Helmich, Willi Siebeking, Fritz Röikamp: ''Plattdeutsches Wörterbuch für Nettelstedt.'' Verein der Garten- und Heimatfreunde Nettelstedt, Niertelstie’e 2008 * ''Lohner Platt - Wörterbuch.'' ''[http://www.klikabook.de/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=40&Itemid=53]'' Dieter und Erich Willenborg, Heimatverein Lohne e.V., ISBN 3-9811813-3-3 * [[Wilhelm Schleef]]: ''Dortmunder Wörterbuch.'' Köln 1967 * Robert Laude: ''Hinterpommersches Wörterbuch des Persantegebietes. '' Unter der Ltg. des Hrsg. bearb. von Frank Schnibben, unterstützt von Maike Dörries. Hrsg. von Dieter Stellmacher. Böhlau, Köln 1995. 406 S. (Veröffentlichungen der Historischen Kommission für Pommern. Reihe 4, Quellen zur pommerschen Geschichte 12) * Hans-Friedrich Rosenfeld: ''Hinterpommersches Wörterbuch der Mundart von Gross Garde (Kreis Stolp).'' Auf Grund der von Franz Jost (1887-1958) gesammelten Materialien bearb. und zu einem Wörterbuch gestaltet von Hans-Friedrich Rosenfeld. Böhlau, Köln 1993. 127 S. (Veröffentlichungen der Historischen Kommission für Pommern. Reihe 4, Quellen zur pommerschen Geschichte 11), ISBN 3-412-05993-5 * Heide Braukmüller: ''Wörtersammlung zur niederdeutschen Sprache auf den Ziegeleien des Rheiderlandes. Van Presskaarlopers, Buckscheters un anner Tichellü: woordenlist''. Reinhard, Leer 1998 ISBN 3-927139-38-6 * ''Krek wa’j zek. Sprèèkwoorden ­ riempies ­ zegswiezen ­ uutdrukkingen uut ’t Oost-Veluws dialekt van Apeldoorne en de noaste kontreinen.'' Dialekt Werkgroep "Hermen Bomhof", Apeldoorn-Ugchelen 1989 * [[A. van den Bremen-van Vemde]], [[L. van den Bremen]]: ''Woordenboek van het dialekt van Epe.'' Historische vereniging "Ampt-Epe", Epe 1982 * [[A. van den Bremen-van Vemde]], [[L. van den Bremen]]: ''Anvulling op ut Woordenboek van het dialekt van Epe.'' Historische vereniging "Ampt-Epe", Epe 1988 * [[F. De Boer]], [[L. Bonhof]]: ''Bie Bart in de rie.'' Heemkundige Vereniging Nuwenspete, Nunspeet 1996 * [[L. Bosch]]: ''Beknopt Heerder Woordenboek.'' Van der Most, Heerde 1940 * [[J. Dorrestijn]]: ''Noe begriep 'k joe.'' "Oud Scherpenzeel", Scherpenzeel 1998 * ''Woordenboek Elburgs Dialect en enige wetenswaardigheden omtrent Elburg.'' "Arent thoe Boecop", Elburg 1982 * [[Kornelis Mulder]]: ''Woordenboek Hattems dialect.'' Heemkunde Hattem, Hattem 1992 * [[M. Nagel]], [[M. Hartog]]: ''Woordenboek van Bunschoten-Spakenburg en Eemdijk.'' Historische Vereniging "Bunscote", Bunschoten 1996 * ''’t Niekarks. Umgangstaol, uutdrukkinge en gezegdes.'' Stichting "Oud Nijkerk", Niekark 1998 * ''Zo zegge wie dat in de gemeente Oldebroek.'' Oldheidkundige Verenege "De Broeklanden", Oldebroek * [[D. Otten]], [[A. Klein Kranenburg]]: ''Woordenschat van het Heerder en Wapenvelder dialect. Herziening en uitbreiding van het Beknopt Heerder Woordenboek van L. Bosch.'' Heerder Historische Vereniging, Heerde 1979 * [[M. van der Schaaf-Kamphuis]], [[G. J. de Vries-van het Loo]], [[E. J. de Bar]]: ''Apeldoorne woord veur woord.'' Dialekt Werkgroep "Hermen Bomhof", Apeldoorn-Ugchelen 1989 * [[Siemon Reker]]: ''Zakwoordenboek Gronings-Nederlands, Nederlands-Gronings.'' Staalboek, Veendam, ISBN 90-72938-16-X * [[K. ter Laan]]: ''Nieuw Groninger Woordenboek.'' Wolters-Noordhoff, Groningen 1929 * [[Willy Lademann]]: ''Wörterbuch der Teltower Volkssprache (Telschet Wöderbuek).'' 1956 * [[Reinhard Pilkmann-Pohl]]: ''[http://www.sauerlaender-heimatbund.de/Plattdeutsches_Woerterbuch.pdf Plattdeutsches Wörterbuch des kurkölnischen Sauerlandes].'' Sauerländer Heimatbund, 1988, ISBN 3-87793-024-7 * [[Hermann Schüling (Bibliothekar)|Hermann Schüling]]: ''Wörterbuch der westmünsterländischen Mundart von Rhede-Vardingholt, Kr. Borken.'' Heimatverein Rhede, 1987 * [[Christian Frederking]]: ''Plattdeutsches Dorfwörterbuch des Dorfes Hahlen bei Minden in Westfalen.'' Velhagen & Klasing, 1939 * ''Ollenborger Münsterland - Use Wörbauk - Plattdeutsches Wörterbuch.'' Heimatbund für das Oldenburger Münsterland, 2010, ISBN 978-3-941073-04-3 * ''Grafschafter Platt, Wörterbuch Hochdeutsch – Plattdeutsch. Für Kindertageseinrichtungen und Grundschulen der Grafschaft Bentheim.'' in de Reeg ''Das Bentheimer Land'' Nr. 179, Groafschupper Plattproater Kring, 2010, ISBN 3-922428-85-1 * [[G. H. Wanink]]: ''Twents-achterhoeks woordenboek. Benevens grammatica.'' Thieme, Zutphen 1958 * ''Twuster Platt – Dor kann eck nich ohne to...'' Arbeitskreis Plattdüütsch Twustern, 2010 * [[Paul Alpers]]: ''Das Frommesche Wörterbuch. Wortschatz der Mundart des Kirchspiels Hohenbostel im Deistervorland (1875).'' Stalling, Ollnborg 1941 * [[Heinrich Sievers (Heimaatforscher)|Heinrich Sievers]]: ''Wörterbuch der in Betheln heimischen Mundart.'' Gäth, Allefelle 1955 * [[Richard Mehlem]]: ''Atlas der Celler Mundart.'' Celle 1947 * [[Hannelore Schenk]]: ''Plattdeutsches Wörterbuch für Schmallenberg und Grafschaft.'' Schmallenberg 2005 * Volker Hansen: ''Plattdeutsches Wörterbuch für Estorf und Leeseringen und an der Mittelweser / Plattdüütsket Wöierebauk för Estrupp un Läseringen un an däi Middeiwesse''. Nienburg 2010 * [[Edvin Brugge]]: ''Vokalismus der Mundart von Emmerstedt, mit Beiträgen zur Dialektgeographie des östlichen Ostfalen.'' C. W. K. Gleerup, 1944 * [[Goaitsen van der Vliet]]: ''[[Dialexicon Twents]]. Digitaal woordenboek met 50.000 trefwoorden.'' [[De Oare útjouwerij]], [[Eanske]] 2011 ([http://www.twentsetaalbank.nl/media/teksten/6.html online to’n daalladen]) * [[Alfred Paul Kehlenbeck]]: ''Die plattdeutsche Mundart in Iowa County, Iowa.'' University of Wisconsin-Madison, 1934 * [[Hans-Joachim Mews]]: ''Die Mundart des Oldenburger Ammerlandes.'' Isensee, 1971 * [[Eduard Kück]]: ''Lüneburger Wörterbuch. Wortschatz der Lüneburger Heide und ihrer Randgebiete, seit 1900 zusammen mit vielen Mitarbeitern gesammelt und sprachwissenschaftlich sowie volkskundlich erläutert.'' [[Wachholtz]], Niemünster 1942/1962/1967 * Heinrich Book, Hans Taubken: ''Hümmlinger Wörterbuch auf der Grundlage der Loruper Mundart.'' Verlag des Emsländischen Heimatbundes, Sögel 2006, ISBN 978-3-88077-142-0 * ''Kleines plattdeutsches Wörterbuch von Rödinghausen und Umgebung.'' Volkshochschule im Kreis Herford, Hiarwede 1991 * Martin Droege: ''Wörterverzeichnis des Jöllenbecker Platt (Entwurf, ohne Anspruch auf Vollständigkeit).'' In: ''Jöllenbecker Blätter 47'' (1984) ff. * Heimatverein Freywohle: ''Freywöhler Platt – datt is no watt. Plattdütschet Wörebauk – Geschichten – Sprüche – Riermels.'' Petershagen 2004 * Wilhelm Seele: ''Use Thornhuser Platt: Plattdeutsches Wörterbuch in Todtenhauser Mundart.'' Minden 1997 * Werner Vauth: ''Kutenhuser Dorpwüörderbauk.'' In: ''Mundaortgeschichten twüsken Kaonaol, Wiäser, Heisterholt un Diek. Deil 2.'' Heimatverein Kutenhausen, Minden 1999 * Frotheimer Dorfgemeinschaft e.V: ''Plattdeutsches Wörterbuch in Frotheimer Mundart.'' ahn Ooort 2012 * Plattdütsker Kring im Verein für Heimatpflege Bocholt e. V.: ''Wörterbuch des Bocholter Platt. Plattdeutsch – Neuhochdeutsch. Neuhochdeutsch – Plattdeutsch.'' In: ''Unser Bocholt. Zeitschrift für Kultur und Heimatpflege 41'' (1990) Heft 2/3, Sieden 5-110 * Johanna Balkenhol: ''Sau küert me in Breylen. Wörterbuch für die plattdeutsche Sprache.'' Briloner Heimatbund, Podszun, Brilon 1998, ISBN 3861332159 * Heiko Bewermeyer: ''[https://d-nb.info/1081570954/34 Warburger Wörter. Dialekt – Redensarten – Spitznamen – Anekdoten.]'' Sülvsverlag, Warburg 2011, ISBN 978-3-00-033746-8 * Ambrosius Bertels: ''Säo kui-ert man in Stoanhiusen. Ein Wörterbuch mit Redensarten, Sprich- und Sagewörtern in Steinhäuser Platt.'' Paderborn 1995 * Hermann Schmoeckel, Andreas Blesken: ''Wörterbuch der Soester Börde. Ein Beitrag zur westfälischen Mundartenforschung.'' Soest 1952 (''Soester wissenschaftliche Beiträge, 5'') * Gerhard Hense: ''Die Mundart von Altengeseke.'' ahn Oort ahn Johr * Josef Grönenberg: ''Geiseker Platt. Kleine Sprachlehre und Wörterbuch.'' Geseke 1984 * Traditionsverein Störmede e.V.: ''Stürmske Platt. Wörtersammlung in Störmeder Platt.'' Störmede 1997 * Franz Schrewe: ''Säu kuiert me bey us. Wörterbuch für die plattdeutsche Sprache.'' Scharfenberg im Hochsauerland. Brilon 1997 * Arend Remmers: ''Plattdeutsche Wörtersammlung aus Schwelm und Umgebung.'' In: ''Beiträge zur Heimatkunde der Stadt Schwelm und ihrer Umgebung.'' NF. Heft 39. 1989, Sieden 107-142 * Horst Ludwigsen, Walter Höher: ''Wörterbuch südwestfälischer Mundarten in den früheren Landkreisen Altena und Iserlohn, Lüdenscheid und Menden, im Raum Hagen und in der kurkölnischen Region Balve. Wörter – Wortfelder – Redewendungen. Hochdeutsch – Plattdeutsch.'' Altena 1997 * Rudolf Köster: ''Niederdüütschet Landwöärbaok un Satsleksikoan füär Südwestfaolen un dat Suuerlanne. De Klaine Köhse. Hoaugdüütsch – Platt. Platt – Hoaugdüütsch.'' Hemer [1998] * Werner Balke: ''Iämpeströata Platt. Fievdosend Wöardkes in Iämpeströata Platt. Platt – hoogdütsch A-Z, hochdeutsch – platt A-Z. Taalen, Ri’egeln un Sprüöckskes.'' Ennepetal 2006 * Stadt Menden: ''Waore un Begriëppe in Mennener Platt.'' Menden 2007 * Toni Schulte: ''Plattdeutsches Wörterbuch. Eine Wortsammlung für Attendorn und Umgebung.'' Attendorn 1987 * Joh. Bernd Henrich Echterling: ''Eigenthümliche wörter der plattdeutschen sprache im ürstenthum Lippe.'' In: ''Die deutschen Mundarten 6'' (1859), Sieden 49-60, 207-218, 351-368, 477-494 * Johann Spratte: ''Platt im Osnabrücker Lande. Aus Hagen am Teutoburger Wald. Kleines Wörterbuch.'' Emsdetten 1976, 1982 * Arbeitskreis für Wallenhorster Mundarterhaltung: ''Lüttket Plattdütsket Wallnhoster Liäse – un Wörterbouk.'' Wallenhorst 1990 * De Plattdütsken ut Loar: ''Inmaket Platt. Ein kleines plattdeutsches Wörterbuch aus Bad Laer.'' Bad Laer 1992 (Suderberger Hefte, 8) * Helmut Hackstätte, Karl Jürgenvathauer, Alfred Möllers: ''Ossenbrügger Platt: Nix os Wöere. Een lüttket Wöerebouk ton Naukieken un Arbeeten.'' Osnabrück 1994 * Irmgard Behrens: ''Ankumer Praot. Verzeichnis plattdeutscher Wörter.'' Ankum 1999 * Klaus Dreyer: ''Ossenbrügger plattdüütsket Wöerebouk, Döönkes un Votällsel.'' Belm 2013 * Bernhard Martin: ''Wörterbuch der Mundart von Rhoden.'' In: ''Studien zur Dialektgeographie des Fürstentums Waldeck und des nördlichen Teils des Kreises Frankenberg.'' Marburg 1925, Sieden 189-287 (Deutsche Dialektgeographie, XV) * Wilhelm Weiland: ''Plattdeutsches Wörterbuch mit Rätseln, Spruchweisheiten und Döhneken.'' Ortsgemeinschaft Stadthagen, 1983 * ''Ole plattdüütsche Wöör un Utdrück ut den Landkreis Stood.'' Kreisspoorkass Stood, Stood 2013, ISBN 978-3-933996-38-1 * Otto Furcht: ''Wörterbuch der Sprache des Alten Landes bei Stade (Niederelbe).'' 1934 * Siegfried Splett: ''Niederdeutsche Mundart in der Komturei Schlochau.'' BoD, Noordersteed 2010, ISBN 978-3-9391-5560-8 * Renate Knauel, Wilhelm Niggemann: ''Lexikon - Nokixel. Wörterbuch für Gäste und Touristen. Nokixel für Einheimische und Zugereiste. Plattdeutsch - Deutsch. Wissen von gestern und heute.'' Nokixel-Verlag, Burhave 1997, ISBN 3-9805817-0-5 * Hinrich Pape: ''Plattdeutsche Wörter und Redensarten.' Kreisspoorkass Stood, Stood 1990 * [[Hartmut Cyriacks]], [[Peter Nissen (Schriever)|Peter Nissen]]: ''2000 Wörter Plattdüütsch. Ein Gebrauchswörterbuch.'' Quickborn-Verlag, Hamborg 2004, ISBN 3-87651-206-9 * [[Hans-Peter Fitschen]]: ''Jägersprache. Wörterbuch A-Z. Hochdeutsch - Plattdeutsch.'' MCE Verlag, Drochters 2014, ISBN 978-3-938097-32-8 * [[Dirks Paulun]]: ''Platt auf deutsch. Herkunft und Bedeutung plattdeutscher Wörter.'' Bruckmann, München 1974, ISBN 3-7654-1608-8 * [[Gerd Bahr]]: ''Wo heet düt und dat op Platt? Plattdeutsche Redewendungen und Ausdrücke aus dem Stader Raum.'' Stadtspoorkass Stood, Stood 1985 * Brüne un Diedrich Westermann: ''Wörterbuch des Dorfes Baden (Kreis Verden). Bääuger Platt.'' Verlag Gerhard Stalling, Ollnborg 1941 * [[Hans-Friedrich Rosenfeld]]: ''Wernigeroder Wörterbuch.'' Karl Wachholtz Verlag, Niemünster 1975, ISBN 3529-4612-4 * Wilhelm Schäfer: ''Wörterbuch. 6150 Worte in Meineringhäuser Mundart und Hochdeutsch.'' Mundartgruppe Mie Meinerküser, 2012 * ''Datenbank Meinerküser Platt. Zusammenfassung von ca. 5600 Worten in Meineringhäuser Mundart.'' Mundartgruppe Mie Meinerküser, 2008 == Grootwöörböker == * ''[[Hamburgisches Wörterbuch]].'' Hamburg 1985-2007 * ''[[Brandenburg-Berlinisches Wörterbuch]].'' Berlin 1968-2001 * ''[[Niedersächsisches Wörterbuch]].'' Göttingen 1953- * ''[[Mittelelbisches Wörterbuch]].'' Leipzig 2002-2010 * ''[[Mittelniederdeutsches Wörterbuch]], Bremen 1875−1881 * ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch]].'' Neumünster 1937-1998 * ''[[Pommersches Wörterbuch]].'' Greifswald 1997-2009 * ''[[Preußisches Wörterbuch]].'' Kiel 1951-2005 * ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' 1927-1935 * ''[[Westfälisches Wörterbuch]].'' Münster 1973- blot to’n lütt Deel över plattdüütsche Rebeden: * ''[[Hessen-Nassauisches Wörterbuch]].'' 1911- * ''[[Thüringisches Wörterbuch]].'' 1966-2005 * ''[[Woordenboek van de Gelderse Dialecten]].'' 2002- * ''[[Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten]].'' 1984-2004 * ''[[Woordenboek van de Overijsselse Dialecten]].'' 1998- * ''[[Woordenboek van de Drentse Dialecten]].'' 1996-1997 * ''[[Stellingwarfs Woordeboek]].'' 1994-2004 <!-- för Grönnen gifft dat noch keen --> == Histoorsche un Spezial-Wöörböker == * NN, ''NN'', Stadtarchiv Stralsund, Hs NB 27, zweite Hälfte 15. Jahrhundert Stralsund, dreiteiliger Handschriftenband, mecklenburgisch-vorpommersch-lateinisches Vokabular * [[Nathan Chyträus]]: ''Nomenclator Latinosaxonicus.'' 1582 Rostock, 14 Ausgaben bis 1621, gedrucktes lateinisch-niederdeutsches Schulwörterbuch * [[Phillip Wegener]]: ''Vocabula rerum in usum scholarum Pomeraniae collecta et usita.'' 1610 Greifswald, gedrucktes lateinisch-vorpommersches Schulwörterbuch * [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]]: ''Idioticon Hamburgense.'' 1755 Hamburg ({{Google Böker|LTcSAAAAIAAJ}}) * [[Johann Christoph Strodtmann]]: ''Idioticon Osnabrugense.'' 1756 Osnabrück ({{Google Böker|soYCAAAAQAAJ}}) * [[Ernst Johann Friedrich Mantzel]]: ''Idioticon Mecklenburgense juridico-pragmaticum.'' 1757 Rostock ** weitergeführt in ''Bützowsche Ruhestunden.'' 1761-1766 * Bremische Deutsche Gesellschaft (Hrsg.), [[Eberhard Tiling]]: ''Versuch eines bremisch-niedersächsischen Wörterbuchs.'' 5 Theile, 1767-1771 un 6. Theil Nachtrag 1869 Bremen ([https://www.digitale-sammlungen.de/de/details/bsb11929278 Digitalisaate] vun de ''Bayerischen Staatsbibliothek'') ([https://brema.suub.uni-bremen.de/urn/urn:nbn:de:gbv:46:1-818 Digitalisaate] vun de ''Staats- un Universitätsbibliotheek Bremen'') * [[Johann Carl Dähnert]]: ''Plattdeutsches Wörterbuch nach der alten und neuen Pommerschen und Rügischen Mundart.'' 1781 Stralsund ({{Google Böker|rpUSAAAAIAAJ}}) * [[Georg Ernst Sigismund Hennig]]: ''Preußisches Wörterbuch.'' 1785 Königsberg * [[Peter Florenz Weddigen]]: ''Westphälisches Idiotikon.'' in ''Westphälisches Magazin zur Geographie, Historie und Statistik.'' 1788-1789 * [[Peter Florenz Weddigen]]: ''Ravensbergisches Idiotikon.'' in ''Historisch-geographisch-statistische Beschreibung der Grafschaft Ravensberg in Westphalen.'' Weidmann, Leipzip 1790, Bd. 2, S. 269-332 * [[Peter Florenz Weddigen]]: ''Westphälisch-Märkisches Idiotikon.'' in ''Westphälisches Magazin zur Geographie, Historie und Statistik.'' 1794, S. 334-337 * [[Adolph-Christian Siemssen]]: ''Die Fische Mecklenburgs.'' 1794 Rostock und Leipzig * [[Adolph-Christian Siemssen]]: ''Handbuch zur systematischen Kenntniß der Mecklenburgischen Land- und Wasservögel.'' 1794 Rostock und Leipzig * [[Theophilus Niemann]]: ''Specimen inaugurale physico-medicum sistens prodromum idiotici Mecklenburgensis.'' 1798 Rostock * [[Johann Friedrich Schütze]]: ''Holsteinisches Idiotikon.'' 1800-16 ({{Google Böker|UYgCAAAAQAAJ}}) * [[Johann Gottfried Ludwig Kosegarten]]: ''Wörterbuch der Niederdeutschen Sprache älterer und neuerer Zeit.'' 1856-1860 Greifswald, Band 1, ''A - angetoget'' ({{Google Böker|33MVAAAAYAAJ}}) * [[Heinrich Stürenburg]]: ''Ostfriesische Wörterbuch.'' Auerk 1857 ({{Google Böker|IXgCAAAAQAAJ}}) * [[Georg Schambach]]: ''Göttingisch-Grubenhagensche Idiotikon.'' Hannover 1858 ({{Google Böker|qBIJAAAAQAAJ}}) * [[Johann Friedrich Danneil]]: ''Wörterbuch der altmärkisch-plattdeutschen Mundart.'' Soltwedel 1859 ({{Google Böker|Y6UFAAAAQAAJ}}) * [[Christian Gilow]]: ''De Diéré, as man to seggt un wat’s seggen.'' 1871 Anklam * [[Heinrich August Lübben]]: ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch.'' 6 Bände, 1875-1881 Bremen * [[Friedrich Georg Sibeth]]: ''Wörterbuch der Mecklenburgisch-Vorpommerschen Mundart.'' 1876 Leipzig * [[Heinrich Köppen]]: ''[http://www.woerterbuch-portal.de/suche_hilfe/vipm_biblio Verzeichniss der Idiotismen in plattdeutscher Mundart.]'' Düörpm 1877 * [[Christian Gilow]]: ''De Planten, as man to seggt un wat’s seggen.'' 7 Theile, 1878 Anklam * [[Heinrich Berghaus]]: ''Der Sprachschatz der Sassen. Ein Wörterbuch der Plattdütschen Sprache in den hauptsächlichsten ihrer Mundarten.'' Brannenborg/Berlin 1880-1884 * [[Friedrich Woeste]]: ''Wörterbuch der westfälischen Mundart.'' Leipzig, 1882 * [[Engelbert Lorenz Fischer]]: ''Grammatik und Wortschatz der Plattdeutschen Mundart im Preußischen Samlande.'' Halle an de Saale 1896 * Henry Beck: ''Idiotikon von Nordsteimke.'' 1897 * [[Carl Friedrich Müller (Germanist)|Carl Friedrich Müller]]: ''Reuter-Lexikon. Der Plattdeutsche Sprachschatz in Fritz Reuters Schriften.'' 1904 Leipzig * [[Johann Huntemann]]: ''Die Plattdeutschen Namen unserer Kulturgewächse und der wildwachsenden Pflanzenarten.'' 1931 Oldenburg * [[Heinrich Teut]]: ''Hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch.'' Verlag des Allgemeinen Plattdeutschen Verbandes, Hamborg 1931 * [[Heinrich Teut]]: ''Hadeler Wörterbuch. Der plattdeutsche Wortschatz des Landes Hadeln (Niederelbe).'' Wachholtz, Niemünster 1959 * ''Liste für Obstsorten (Apfel, Birne, Kirsche, Pflaume) mit plattdeutschen Namen.'' in ''Ostfreesland: ein Kalender für jedermann.'' Band 86, Nörden/Soltau 2003 * [[Pieter Boeles]]: ''Idioticon Groninganum. Vergelijkend Woordenboek van den Groningschen Tongval.'' rutgeven von [[Siemon Reker]], Egbert Forsten & Profiel 1997, ISBN 90-6980-101-9 * Werner Brinckmann: ''Wecker weit dat noch? Würderbauk von Planten un Diere.'' Redieck & Schade, Rostock 2009, ISBN 978-3934116856 * [[Jan ten Doornkaat Koolman (Politiker)|Jan ten Doornkaat Koolman]]: ''Wörterbuch der ostfriesischen Sprache.'' Nörden 1879 == Internett == === Öllere Spraakformen === * [http://drw-www.adw.uni-heidelberg.de/drw-cgi/zeige?db=qv&index=siglen&term=schiller-luebben&darstellung=v&ref=index Middelnedderdüütsch Wöörbook vun Karl Schiller un August Lübben] * [http://www.koeblergerhard.de/Mittelniederdeutsch-HP/LuebbenAugust-Mittelniederdeutsch.htm dat Middelnedderdüütsche Handwöörbook vun August Lübben (inscannt, nich korrekturleest)], warrt opstunns bi pgdp nakeken [http://www.pgdp.net/c/project.php?id=projectID4713e85485352&expected_state=P2.proj_avail] * [http://www.koeblergerhard.de/aswbhinw.html Altsächsisches Wörterbuch] * [http://lexicon.ff.cuni.cz/texts/os_gallee_about.html Ooltsassische Grammatik] vun [[Johan Hendrik Gallée]] * [http://www.lwl.org/komuna/pdf/Bd_01.pdf Holthausen, Ferdinand: Altsächsisches Wörterbuch. 1954. VIII, 95 S. Br. 2., unveränd. Aufl. 1967.] (PDF) === Modern Plattdüütsch === * [https://netz.sass-platt.de ''SASS'' plattdüütsch Nettwöörbook] * [https://www.översetter.de/oeversett Översetter] – översett heele Sätz * [https://www.plattdeutsches-woerterbuch.de Plattdeutsch Übersetzer – Platt för Plietsche] vun Heinrich Evers * [https://plattmakers.de/nds Plattmakers-Wöörbook] – mehr as 22.000 Indrääg un Översetten in verschedene Spraken * [http://baseportal.de/cgi-bin/baseportal.pl?htx=/BlumenEvers/main Blomen-, Bööm- un Plantennaams] – Evers sien tweete Wöörbook * [https://babadada.com/topic/school/nds/ger Online-Billerwöörbook] Evers in Tosomenarbeid mit de Spraakplattform ''babadada.com'' * [[:wikt:|Wikimedia-Projekt Wiktionary op Platt]] − Lesers köönt sülvs bidragen '''Regional:''' * [https://www.platt-wb.de Online-Woordenbook] för oostfresk Platt * [https://oostfreeske-taal.de/buurman/ ''Buurman''] – hoogdüütsk-plattdüütsk Lexikon op de Grundlaag van de oostfreeske Mundart * [https://www.botschaft-ostfriesland.de/index.php/kulturelles/ostfriesisches-woerterbuch/?woordenbook_todo=deu-nds Wöörbook vun de Böskupp van Oostfreesland] − Lesers köönt sülvs bidragen * [https://ostfaelisches-woerterbuch.de/woerterbuch Wörebauk Ostfälischet Platt] * [https://www.plattdeutsch.net/ Websteed vun Klaus-Werner Kahl] – mit Nakieksel in Mönsterlänner Platt * [http://www.plattmaster.de/wordbook.htm lütt Wöörbook bi Plattmaster] * Wöörbook op de Sieden vun de Stadt Visselhövede (<s>[http://www.visselhoevede.de/gilkenheide/text/platt.htm]</s> – [https://web.archive.org/web/20121027045510/https://www.visselhoevede.de/gilkenheide/text/platt.htm archive.org (2012)]) * [https://naturkieker.de/plattdeutsche-artennamen ''Naturkieker'' – Artennamen auf Plattdeutsch], Region Friesland und Oldenburger Land * Wöörbook vun Klaus Düring (<s>[http://www1.hansenet.de/~Wappen/platt.htm]</s> – [https://web.archive.org/web/20090513050128/www.hansenet.de/~Wappen/platt.htm archive.org (2009)]) * [https://www.mardorf.de/geschichte/c-plat-un-doeoenken-sprache-und-geschichten/ Över dat Mardörper Platt − mit en Woortlist] (bi Neustadt am Rübenberge) * [https://jessner.hier-im-netz.de/verz.htm Wöörlist mit Wöör ut Preußen] * [https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/plattdeutsch/wb Wöörbook van de westmönsterländske Mundart] * [https://www.drentswoordenboek.nl Woordenboek van de Drentse dialecten] * [https://www.kinder-lippe.de/lippisch-platt/plattdeutsches-lexikon.html Wöörbook Lippsch Platt] * [https://www.lwl.org/komuna/pdf/Bd_15.pdf Schleef, Wilhelm: ''Dortmunder Wörterbuch''. 1967. XXII, 298 S. Ln.] (PDF) * Wöörbook för de plattdüütschen Nachrichten op Bremen Eins (<s>[http://www.ins-bremen.de/inslex-open/]</s> – [https://web.archive.org/web/20230129224338/https://ins-bremen.de/inslex-open/ archive.org (2023)]) * [http://www.fehrsgill-sass.marless.de/ ''SASS'' — Wöör na Themen nakieken] '''Plautdietsch:''' * [https://plautdietsch.22web.org/dictionary/?i=1 Plautdietsch Dictionary] * ''Kjenn Jie Noch Plautdietsch?'' A Mennonite Low German Dictionary By Herman Rempel (<s>[http://www.mennolink.org/doc/lg/index.html Plautdietsch-Wöörbook]</s> – [https://web.archive.org/web/20240913001810/http://www.mennolink.org/doc/lg/index.html archive.org (2024)]) '''To’n Rünnerladen:''' * [https://netz.sass-platt.de/info/rechtschreibprogramm ''SASS'' för LibreOffice] * Twentsch Wöörbook (<s>[http://members.home.nl/dialexicon/index.htm]</s> – [https://web.archive.org/web/20160304221028/http://members.home.nl/dialexicon/index.htm archive.org (2016)]) === Annern Kraam === * [http://www.lwl.org/komuna/pdf/Bd_16.pdf Eichhoff, Jürgen: Die Sprache des niederdeutschen Reepschlägerhandwerks. 1968. XII, 131 S., 2 Textabb.; 7 Abb. u. 8 Karten im Anhang. Ln.] (PDF) [[Kategorie:Wikipedia]] gr9hwulys6w5rjpwvpztd5z1euhysop Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen) 0 8952 1074198 1074039 2026-07-28T16:32:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074198 wikitext text/x-wiki De '''Fritz-Reuter-Pries''' is en plattdüütschen Literaturpries, de siet 2000 elk Johr vun de Stadt [[Stemhagen]] un dat [[Fritz-Reuter-Literaturmuseum]] vergeven warrt. He is na den plattdüütschen Schriever [[Fritz Reuter]] nöömt, mit en Priesgeld vun 3.000 [[Euro]] verbunnen un warrt jümmer an’n 7. November, den Geboortsdag vun Fritz Reuter, vergeven. Dat Priesgeld kummt vun de Stadt Stemhagen un de Spoorkass Niegenbramborg-Demmin. In Johr 2020 warr to'n eersten Mal de „Ü(nner) 35 Pries“ för plattdütsche Schriewers ut [[Mekelnborg-Vörpommern|Mäkelborg-Vörpommern]] utschrieven. <ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatverband-mv.de/unsere-themen/uenner-35-pries-fuer-niederdeutsche-autoren.html |titel=Heimatverband Mecklenburg-Vorpommern - Ü(nner) 35 Pries 2020 |abruf=2025-12-26}}</ref>. Wunnen hett de Klass 8b vun de Goethe-Gymnasium Demmin mit ehrn Theaterstück över Platt in Europa.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/schuelerinnen-gewinnen-den-neuen-uenner-35-pries/ |titel=Schüler*innen gewinnen den neuen "Ünner-35-Pries" {{!}} Niederdeutschsekretariat und Bunnsraat för Nedderdüütsch |datum=2020-10-15 |abruf=2025-12-26 |sprache=de}}</ref> == Winners == * 1999: [[Johann Diedrich Bellmann]] * 2000: [[Jürgen Grambow]]: ''Dit un dat up Platt'' (Priesgeld 2000 [[Düütsche Mark|DM]]) * 2001: [[Wolfgang Siegmund]] * 2002: [[Hartmut Brun]]: ''Voß un Haas'' (Priesgeld 1250 Euro) * 2003: [[Wolfgang Mahnke]]: ''Fischerie Fischera Fischerallala'' * 2004: [[Arnold Hückstädt]] * 2005: [[Wolfgang Müns]]: ''John Brinckmann - Briefe, Dokumente, Texte'' * 2006: [[Lisa Milbret]]: ''Johrestieden'' * 2007: [[Quickborn (Tietschrift)|Tietschrift ''Quickborn'']] * 2008: [[Dietrich Sabban]]: ''In mienen Rückspeigel käken'' * 2009: [[Heinz Pantzier]]: ''Reinke de Voss. Na de Lübecker Utgaw von 1498 un de hochdütsche Fassung von Dietrich Wilhelm Soltau in een hüt sproken Platt nadicht'' * 2010: [[Manfred Brümmer]] * 2011: [[Bund von de plattdüütschen Schrievers in Mekelborg-Vörpommern]] * 2012: [[Ursula Kurz]] * 2013: [[Jens Jacobsen]] un [[Frerk Möller]] * 2014: [[Gerd Richardt]] un [[Wolfgang Siegmund]] * 2015: Siegfried A. Neumann * 2016: Hans-Hermann Briese, Johannes Diekhoff (posthum) un Carl-Heinz Dirks: [[Diesel (Blatt)|''Diesel'']] [[Diesel (Blatt)|''– dat oostfreeske Bladdje'']] un denn noch Klaus-Werner Kahl ''Wörterbuch des Münsterländer Platt''<ref>{{Internetquelle |url=https://wirin.de/20-ibbenbueren/6724-fritz-reuter-literaturpreis-fuer-dr-klaus-werner-kahl |titel=Fritz-Reuter-Literaturpreis für Dr. Klaus-Werner Kahl |werk=Wir in Rheine Emsdetten |datum=2016-08-06 |abruf=2026-07-27 |sprache=de-de}}</ref> * 2017: Hartwig Suhrbier * 2018: Helmut Hillmann<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sueddeutsche.de/kultur/stavenhagen-reuter-literaturpreis-geht-an-helmut-hillmann-aus-vorpommern-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-181009-99-291561 |titel=Reuter-Literaturpreis geht an Helmut Hillmann aus Vorpommern |werk=Süddeutsche Zeitung |datum=2018-10-09 |abruf=2026-07-27 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Eckhard Kruse |url=https://www.nordkurier.de/regional/mecklenburgische-schweiz/vorpommer-nimmt-20.-fritz-reuter-literaturpreis-entgegen-1200794 |titel=Vorpommer nimmt 20. Fritz-Reuter-Literaturpreis entgegen |werk=Nordkurier |datum=2018-11-08 |abruf=2026-07-27 |sprache=de}}</ref> * 2019: Anke Ortlieb: ''Mäh! Maa! Möh! Versteihst?''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sueddeutsche.de/kultur/platt-praemiert-fritz-reuter-preis-fuer-anke-ortlieb-1.4630788 |titel=Fritz-Reuter-Preis für Anke Ortlieb |werk=Süddeutsche |datum=2019-10-07 |abruf=2026-07-27 |sprache=de}}</ref> * 2020: Gisbert Strotdrees: ''Im Anfang war die Woort. Flurnamen in Westfalen''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/fritz-reuter-literaturpreis-an-gisbert-strotdrees.265.de.html?drn:news_id=1182438 |titel=Fritz-Reuter-Literaturpreis an Gisbert Strotdrees |werk=Kulturnachrichten |hrsg=Deutschlandfunk Kultur |datum=2020-10-12 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201012233326/https://www.deutschlandfunkkultur.de/fritz-reuter-literaturpreis-an-gisbert-strotdrees.265.de.html?drn:news_id=1182438 |archiv-datum=2020-10-12 |abruf=2026-07-27 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/fritz-reuter-literaturpreis-an-gisbert-strotdrees.265.de.html?drn:news_id=1182438 |wayback=20201012233326 |text=Fritz-Reuter-Literaturpreis an Gisbert Strotdrees |archiv-bot=2026-07-28 16:32:54 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021: [[Edeltraud Richter]]: ''Plietschen Kram: Plattdüütsche Gedichte un Geschichten ut uns Dag''<ref>{{Internetquelle |autor=Eckhard Kruse |url=https://www.nordkurier.de/regional/mecklenburgische-schweiz/reuter-literaturpreis-2021-geht-nach-trittelwitz-1147309 |titel=Reuter-Literaturpreis 2021 geht nach Trittelwitz |werk=Nordkurier |datum=2021-09-02 |abruf=2026-07-27 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/edeltraud-richter-ist-preistraegerin-des-fritz-reuter-literaturpreises-2021/ |titel=Edeltraud Richter ist Preisträgerin des Fritz-Reuter-Literaturpreises 2021 |datum=2021-09-03 |abruf=2025-12-26 |sprache=de|werk=Niederdeutschsekretariat und Bunnsraat för Nedderdüütsch}}</ref> * 2022: Birte Arendt (Uni Greifswald) un Robert Langhanke (Uni Flensburg): ''Niederdeutschdidaktik''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ostsee-zeitung.de/kultur/regional/stavenhagen-fritz-reuter-preis-fuer-plattdeutsch-foerderung-verliehen-4SF4BQR3PRFTVNYXFH7X3VU5JY.html |titel=Fritz-Reuter-Literaturpreis für Plattdeutsch-Förderung in Stavenhagen verliehen |werk=Ostsee-Zeitung |datum=2022-11-06 |abruf=2026-07-26 |sprache=de}}</ref> * 2023: [[Gerd Spiekermann]]: ''Reeg di nich up''<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.abendblatt.de/hamburg/article239982986/Autor-Gerd-Spiekermann-erhaelt-Fritz-Reuter-Literaturpreis.html |titel=Autor Gerd Spiekermann erhält Fritz-Reuter-Literaturpreis |werk=Hamburger Abendblatt |datum=2023-11-07 |abruf=2026-07-26 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/Stavenhagen-Gerd-Spiekermann-erhaelt-Fritz-Reuter-Literaturpreis%2Ckurzmeldungmv13002.html |titel=Stavenhagen: Gerd Spiekermann erhält Fritz-Reuter-Literaturpreis |werk=Nachrichten aus Mecklenburg-Vorpommern |hrsg=NDR 1 Radio MV |datum=2023-11-07 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20231129194836/https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/Stavenhagen-Gerd-Spiekermann-erhaelt-Fritz-Reuter-Literaturpreis,kurzmeldungmv13002.html |archiv-datum=2023-11-29 |abruf=2026-07-27 |sprache=de}}</ref> * 2024: Dieter Lohmeier un Klaus-Groth-Gemeinschaft: ''Klaus Groth und Karl Müllenhoff. Der Briefwechsel 1852 – 1858''<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.museum.de/news-article/die-preistraeger-stehen-fest |titel=Fritz-Reuter-Literaturmuseum: Die Preisträger stehen fest |werk=museum.de |datum=2024-11-08 |abruf=2026-07-26 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ardmediathek.de/video/nordmagazin/fritz-reuter-preis-geht-an-ein-buch-ueber-briefwechsel/ndr/Y3JpZDovL25kci5kZS9iMmFiOGYyOS1mYWU2LTQ5N2UtYTJmOS00YmI4ZTE4NmJjMDE |titel=Fritz-Reuter-Preis geht an ein Buch über Briefwechsel |werk=Nordmagazin |hrsg=NDR |datum=2024-11-07 |abruf=2026-07-26 |sprache=de}}</ref> * 2025: Prof. Dr. Joachim Rickes: ''Thomas Mann und Fritz Reuter''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/fritz-reuter-literaturpreis-2025-sonderpreis-fuer-pfarrerin-ute-eisenack/ |titel=Fritz-Reuter-Literaturpreis 2025: Sonderpreis für Pfarrerin Ute Eisenack |datum=2025-11-12 |abruf=2025-12-26 |sprache=de|werk=Niederdeutschsekretariat und Bunnsraat för Nedderdüütsch}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ardmediathek.de/video/nordmagazin/fritz-reuter-literaturpreis-in-stavenhagen-verliehen/ndr/Y3JpZDovL25kci5kZS9hN2QxMWExYy05MjAzLTRiYWEtYmY1Zi00NWYzOTc1ZDJlMmI |titel=Fritz-Reuter-Literaturpreis in Stavenhagen verliehen |werk=Nordmagazin |hrsg=NDR |datum=2025-11-07 |abruf=2026-07-26 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=ndr.de |url=https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/haff-mueritz/joachim-rickes-aus-berlin-erhaelt-fritz-reuter-literaturpreis,mvregioneubrandenburg-1666.html |titel=Joachim Rickes aus Berlin erhält Fritz-Reuter-Literaturpreis |werk=Regionalnachrichten aus Neubrandenburg |hrsg=NDR 1 Radio MV |abruf=2026-07-27 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == * [https://frlm-mv.de/fritz-reuter-literaturpreis/ Fritz-Reuter-Literaturpreis] (hochdüütsch) == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Priesen]] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Literatur]] kimxqbhhhrhfg2tugb24ewtc7iwpa71 Klaus Johann Jacobs 0 9247 1074266 971828 2026-07-29T08:05:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074266 wikitext text/x-wiki '''Klaus Johann Jacobs''' (* [[3. Dezember]] [[1936]] in [[Bremen]]; † [[11. September]] [[2008]] in [[Küsnacht]]) weer en [[Koopmann]] un weer fröher düütschen Vörstand un gröttsten Inhebber vun [[Aktie]]n vun den [[Swiez]]er Lebensmiddelkonzern [[Jacobs Suchard AG]]. == Vun’n Bremer Koffihannel to’n Swiezer Lebensmiddelkonzern == [[1970]] hett Klaus J. Jacobs dat Föhren vun de Geschäften vun dat Koffi-Hannelshuus [[Johann Jacobs & Co.]] öbernahmen. Sien Grootunkel [[Johann Jacobs]] harr düsse Firma in de [[Bremer Ooltstadt]] grünnt. Hüdigendags höört se to [[Kraft Foods]], wat wedder een Dochter vun [[Altria]] is, de fröher [[Philip Morris Companies Inc.|Philip Morris]] heten dö. [[1973]] hett he den Setel vun dat Hannelshuus nah [[Zürich]] leggt un [[1982]] öbernehm he de Swiezer Interfood mit de Firmen [[Chocolat Tobler AG|Tobler]] un [[Chocolat Suchard|Suchard]]. Klaus Johann Jacob is Wahl-Swiezer wurrn un hett bi dat [[Dressurrieden]] ok in de Nationalmannschup vun de Swiez mitmaakt. Sien [[Ökelnaam]] is „KJJ“. == Verkoop un wat denn keem == [[1990]] verköff Klaus Jacobs de Jacobs Suchard AG an Altria. He seggt, dat weer, vunwegen datt he siene Sustern un Bröder utbetahlen möss. Denn waag he aber een neen Anfang mit Firmen, de he ut de Konkursmass vun Werner K. Rey köfft hett. Ut een Tosamensluss vun sien Firma Adia Interim mit de [[Frankriek|franzöösche]] Ecco (Philippe Foriel-Destezet) is de Firma [[Adecco]] SA ([[Tietarbeit]]) vun wurrn. As een Rest ut den Verkoop vun Jacobs Suchard is ok noch de Firma [[Barry Callebaut]] (Roh-[[Schokolaad]]) bi em bleben. De verscheden Andelen, de he höllt, weert midderwielen vun de Jakobs AG in Zürich verwalt’. Anunforsik woll sik Klaus Jacobs an sienen 65. Gebortsdag to Roh setten un in Newsells Park Stud bi [[Oxford]] in [[England]] up eenen [[Peerd|Peerhoff]] leben. Man denn geev dat in’n Raat vun de Verwalten vun Adecco Striet mit sienen Geschäftspartner Philippe Foriel-Destezet un he stünn för een bestimmte Tiet wedder an de Spitz vun düsse Firma. == Privaat == Klaus Jacobs hett ut sien eerste Eh twee Söhns (Dr. Christian Jacobs un Dr. Andreas Jacobs). Ut sien tweede Eh hett he twee Söhns un twee Döchter. He sett sik för soziale Saken in un hett in dat Johr [[1995]] den „Chairman’s Award“ in’t Leben ropen. == De Jacobs Foundation == [[1988]] hett Klaus Jacobs in Zürich de Jacobs Foundation grünnt. De hett een [[Stammkapital]], wat nah Milliarden tellen deit. Düsse Stiftung schall hölpen, Projekten in de Forschung nah vörn to bringen un de Tostänn, in de Jugendlichen leben mütt, verbetern. An’n [[1. November]] [[2006]] hett de Stiftung kunnig maakt, datt se eenen Toschuss vun 200Mio. Euro an de „International University Bremen“ geben will. Dor sünd all Sorgen vun düsse private Universität mit wegnahmen, datt se vunwegen dat Fehlen vun Geld ehr Porten tosluten mutt. För düssen Toschuss ännert de International University Bremen ehren Naam un heet vun nu af an [[Jacobs University Bremen]]. Dat Geld warrt so geven, datt dat toeerst mal fiev Johr lang jedet Johr 15 Mio. Euro gifft un denn to’n Sluss in dat Johr [[2011]] noch mal 125 Mio. up eenen Bulten. == Weblinks == * [http://www.jacobsfoundation.org/ Jacobs Foundation (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20061019143309/http://www.jacobsag.ch/ Jacobs AG] * [http://www.faehrhof.de/ Stiftung Gestüt Fährhof] * [http://www.newsells-park.com/ Newsells Park Stud (englisch)] [[Kategorie:Mann|Jacobs, Klaus Johann]] [[Kategorie:Bremen|Jacobs, Klaus Johann]] [[Kategorie:Ünnernehmer|Jacobs, Klaus Johann]] [[Kategorie:Boren 1936|Jacobs, Klaus Johann]] [[Kategorie:Storven 2008|Jacobs, Klaus Johann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 69jtmrrh2q5ve6o7ijbimz6c7ubto06 Kilimandscharo 0 10170 1074261 1073737 2026-07-29T07:46:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074261 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Kilimandscharo<br/> ''Kilimanjaro/Kilima ndjaro'' | BILD = Mount Kilimanjaro.jpg | BILDB = De Kibo, de Topp vun de Kilimandscharo vun [[Moshi]] uut bekeken | BARGGRUPP = Kilimandscharo | TOPP = Kibo (Uhuru Peak) | HÖÖCHD = 5895 | HÖÖCHD_REF = <small>[[Sueskanaol|Suezkanaal]]</small><ref name="peakbagger">{{Internetquelle |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 |titel=Kilimanjaro - Peakbagger.com |abruf=2024-07-01}}</ref> | LAAG = <small>Region: Kilimandscharo<br/> Distrikt: Rombo</small> | STAAT = Tansania | EERDREGION = Afrika | KOOR_NS = -3.0667 | KOOR_OW = 37.3592 | REGION-ISO = TZ }} De '''Kilimandscharo''' ({{S|en|''Kilimanjaro''}}, [[Chagga (Spraak)|Chagga]] ''kilima ndjaro'')<ref>P. C. Spink: [http://www.jstor.org/stable/1788958 ''Further Notes on the Kibo Inner Crater and Glaciers of Kilimanjaro and Mount Kenya.''] In: ''The Geographical Journal.'' Band 106, Nr. 5/6, November – Dezember 1945, S.&nbsp;213.</ref> is een [[Bargmassiv]] in’n Noordoosten vun [[Tansania]], dat to dat [[Weltnaturarv|Weltnatuurarv]] vun de [[UNESCO]] höört un sik uut dree [[Stratovulkaan]]s tohoopsett: de verlöscht Vulkaans Shira un Mawenzi un de inslapen Kibo, de mit sienen 5985&nbsp;m hogen Topp, de [[Uhuru Peak]], de höögste Barg in [[Afrika]] is. De Barghäng un Toppen sünd sied 1973 as [[Natschonaalpark Kilimandscharo|Natschonaalpark]] schuult un deent as Levensruum för tallriek Planten un Deerter in de Nevelwoold un de Barghäng oder wieder baven in de [[Afromontane Zoon|afroalpine]] Tundra. De [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] un dat Afholten för [[Bueree|Ackerbo]] un [[Veertucht]] bedroot düssen Levensruum avers. Op de Topp vun de Kibo liggt de gröttsten [[Gletscher]]s in Afrika. Se sünd in’t 20.&nbsp;Jhd avers al to 80&nbsp;% afsmolten. Üm den Barg hebbt sik dree Völker daallaten: de [[Masai (Volk)|Masai]], de [[Ngasa (Volk)|Ngasa]] un de [[Chagga (Volk)|Chagga]]. Ünner araabschen Kooplüüd, de vun [[Sansibar]] mit Kravanen den Barg langs in’t oostafrikaansche Binnenland trocken, weer de Barg al sied dat 6.&nbsp;Jhd. bekannt. Dat Weten üm dat Bargmassiv keem man eerst in’t 19.&nbsp;Jhd na Europa. De Misschonaar [[Johannes Rebmann (Missionar)|Johannes Rebmann]] weer 1848 de eerste Europäer an’n Barg. De Düütsche [[Hans Meyer (Afrikaforscher)|Hans Meyer]] un de Öösterrieker [[Ludwig Purtscheller]] weren de Eersten, de den Barg 1899 bestegen un to de Kaiser-Wilhelm-Spitze, de vundaag Uhuru Peak heet, klattert sünd. Sied dat 19.&nbsp;Jhd is de Kilimandscharo een weltberöhmten Barg worrn, de in de Kunst, as to‘n Bispeel in’n Romaan ''{{lang|en|The Snows of Kilimanjaro}}'' vun [[Ernest Hemingway]] un velen anner Böker, Leder un Films, ene Rull speelt. Vun de 1930-er Jaren an is de Barg ene Touristenattraktschoon worrn un hüüdtodaag stiegt daar veel Touristen rop, wiels dat nich besünners stuur is. == Toponymie un Etymologie == [[Bild:Map livingstone travels africa.jpg|thumb|Kaart vun [[David Livingstone]] siene Reisen mit de öller Schrievwies ''Kilima N’jaro'' rechts baven]] De Naam „Kilimandscharo“, wat vundaag op [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] as Schrievwies begäng is, harr in’n Verloop vun de Tied vele verscheden Schrievwiesen. Op [[Engelsche Spraak|Engelsch]] is vundaag de Schrievwies ''Kilimanjaro'' begäng; op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] warrt de Barg ''Kilimandjaro'' schreven. Anner histoorsche Schrievwiesen sünd ''Kilima-Njaro'', as in de ''[[The Nuttall Encyclopædia]]'' vun 1907,<ref>{{Internetquelle |url=http://words.fromoldbooks.org/Wood-NuttallEncyclopaedia/k/kilima-njaro.html |titel=Kilima-Njaro (Nuttall Encyclopædia) |abruf=2025-10-28}}</ref> oder ''Kilima N’jaro''.<ref>John Walter Gregory: ''[https://web.archive.org/web/20160322015124/https://books.google.nl/books?id=fpxYkKWmzLcC&pg=PA74&lpg=PA74&dq=kilima+n%27jaro&source=bl&ots=5AsWzwZg_G&sig=Blt-sKfYTMfGwk3aaQDIdfLYyIE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjUzYaFksXLAhUG-Q4KHWDCBlcQ6AEILzAE#v=onepage&q=kilima%20n'jaro&f=false The Great Rift Valley: Being the Narrative of a Journey to Mount Kenya and Lake Baringo with Some Account of the Geology, Natural History, Anthropology and Future Prospects of British East Africa]'' (1896)</ref> Na [[Johann Ludwig Krapf]] is Kilimanjaro, de Naam, den de Bewaners vun de [[Swahiliküst]] dunntomalen bruken.<ref name="Krapf">Johann Ludwig Krapf, Ernest George Ravenstein:''[https://web.archive.org/web/20170216033256/https://books.google.com/books?id=z78NAAAAQAAJ&pg=PA255 Travels, Researches, and Missionary Labours, During an Eighteen Years' Residence in Eastern Africa: Together with Journeys to Jagga, Usambara, Ukambani, Shoa, Abessinia and Khartum, and a Coasting Voyage from Nombaz to Cape Delgado]'' (1860, Trübner and Company, Paternoster Row)</ref> Dat is avers mööglich, dat de Naam keen rein [[Swahili (taal)|Swahili]] is, man uut ene vun de velen anneren [[Bantuspraken]] in Oostafrika stammt. Toeerst weer de verbreidt Annaam dat ''kilima'' op Swahili ‘Barg’ heet. ''Kilima'' is man de [[Diminutiv]] vun ''mlima'', so dat ‘Hövel’ sachtens beter passt. De [[Chagga (Volk)|Chagga]] nöömt de beiden höögsten Toppen vun dat Bargmassiv in [[Chagga (Spraak)|ere Spraak]] ''<u>Ki</u>poo'' un ''<u>Ki</u>mawenzi''. Villicht bruken Lüüd vun buten daarüm den Diminutiv op Swahili, üm dat de Bargtoppen in de lokale Bantuspraak mit de lieke Sülv anfangt. De Naam ''Kipoo'' is Chagga för ‘plackig’ un kümmt vun de witte Sneeplacken op de düütser Fels. In’t Swahili wurr de Naam as „Kibo“ övernamen. De Naam ''Kimawenzi'' is Chagga för ‘braken Topp’, wat as „Mawenzi“ in’t Swahili keem.<ref name="Hutchinson" /> Ook över de twede Deel vun de Naam givt dat verscheden Theorien. Na Krapf kunn ''njaro'' een Woord för sik ween oder ''jaro'' mit enen [[Präfix]] vöör.<ref name="Krapf" /> ''Njaro'' is Swahili för „Grötte“, man ook een oold Swahili Woord för „glinsterig“.<ref>{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/tanzania.htm#PIA03355|title=Perspective with Landsat Overlay|publisher=California Institute of Technology|work=SRTM TANZANIA IMAGES|accessdate=6 februari 2016|archiefdatum=23 januari 2016|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160123165242/http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/tanzania.htm#PIA03355|dodeurl=ja}}</ref> ''Njaro'' betekent daarto ook „Born“ oder „Water“ in’t [[Maa]], de Spraak vun de [[Masai]]. ''[[Jaro]]'' is in de Spraak vun de Chagga ook dat Woord för „Karavaan“ un kunn mööglicherwies op de araabsche Kooplüüd Betog nemen, de sik an’n Barg orienteren, wenn se mit Karavanen in’t Binnenland trocken.<ref name="Hutchinson">{{Internetquelle |url=http://www.ntz.info/gen/b00769.html |titel=Hutchinson, J. A.: The Meaning of Kilimanjaro |abruf=2025-10-29}}</ref> [[Joseph Thomson (ontdekkingsreiziger)|Joseph Thomson]] het vöörslaan, dat ''Kilima-Njaro'' sachtens ook „Witte Barg“ bedüden kann.<ref>Johann Ludwig Krapf, Ernest George Ravenstein: ''[[iarchive:throughmasailand01thomuoft|Through Masai land: a journey of exploration among the snowclad volcanic mountains and strange tribes of eastern equatorial Africa]]'' (1887, Low, Marston, Searle, & Rivington)</ref> Düt Vöörslag stütt sik op de Berichten vun Krapf, de 1849 den Höövdling vun de [[Kamba]] dreep. He schall verklaart hebben, dat he den ''Kima jaJeu'' seen harr, wat op [[Kamba (taal)|Kamba]] ‘witte Barg’ betekent.<ref name="Krapf" /> Na een anner Ansicht is dat Woord uut de Chagga-Spraak un sett sik uut ''Kiliman'' un ''jaro'' tohoop. ''Kiliman'' schall sik vun ''kileme'' oder ''kilelema'' afleiden, wat so veel as „unmööglich“ bedüüdt un op de Ansicht vun de Wachagga Betog nimmt, dat de Barg nich bestegen warrn kann.<ref name="Hutchinson" /> ''Jaro'' schall denn vun ''njaare'' afleidt ween, dat „Vagel“ oder „Leopaard“ betekent oder vun ''jyaro'', wat op Chagga dat Woord för „Karavaan“ is. == Topografie == [[Bild:Mount Kilimanjaro and Mount Meru map-nl.svg|thumb|Topograafsche Kaart mit [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] (links) un de Kilimanjaro (rechts)]] De Kilimandscharo liggt in de [[Savann|Savannenlandschop]] in’n Noordoosten vun [[Tansania]], dicht bi de Grenz mit [[Kenia]], 300&nbsp;km süden vun de [[Äquater]] un 270&nbsp;km westen vun de [[Indische Ozeaan]]. In’n Noorden liggt de [[Natschonaalpark Amboseli]]. Rund 70&nbsp;km süüdwesten vun de Kilimandscharo liggt de [[Vulkan|Stratovulkaan]] [[Mount Meru]], de noch [[Vulkanismus|vulkaansch aktiv]] is. An de Süüddsied vun dat [[Bargmassiv]] liggt [[Moshi]], de Höövdstad vun de tansaansche Regioon [[Kilimandscharo (Region)|Kilimandscharo]]. An de siederen Barghäng vun de Kilimandscharo liggt ook Dörper, in de [[Chagga]] leevt, een [[Bantuspraken|bantusprakig]] Volk, dat to de gröttsten [[Ethnie|Ethnien]] in Tansania tellt.<ref>David Levinson: ''Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook''. Oryx Press 1998.</ref> De Kilimandscharo is een Bargmassiv, dat free steit, ruugweg 45&nbsp;km maal 90&nbsp;km breed is un so ene Flach vun 3885&nbsp;km² innimmt. Binnen de 45&nbsp;km rund üm de Middelpunkt vun de Kilimandscharo fallt de Höögd bet to 4500&nbsp;m af. De Kilimandscharo is de höögste freestaan Barg op de Eer (vun de [[Seespegel]] meten, [[Mount Kea]] is de höögste freestaan Barg vun de Seegrund uut meten). Dat Massiv vun de Kilimandscharo sett sik uut dree [[Stratovulkan|Stratovulkanen]] tohoop; vun West na Oost sünd dat: Shira, Kibo un Mawenzi.<center><div style="overflow:auto;"> {| |[[Bild:Kilimanjaro 3D view (crop and edit).jpg|900px]] |- | style="text-align:center; font-size:80%" |Digitaal Afbild van de Kilimanjaro uut’n Süden bekeken; vun links na rechts: de Shira (4005&nbsp;m), de Kibo (5895&nbsp;m) un de Mawenzi (5149&nbsp;m). |} </div></center> === Shira === [[Bild:Shira plateau.jpg|thumb|Dat Shiraplateau]] De Shira is een verlöscht Vulkaan mit enen Krater, de vullstännig instört is. De höögste Punkt –&nbsp;de ''Johnsel Point –'' liggt op 4005&nbsp;m över de See.<ref name="Kaser">Nicolas J. Cullen, Thomas Mölg, Georg Kaser, Khalid Hussein, Konrad Steffen, Douglas R. Hardy: ''[https://www.geo.umass.edu/climate/tanzania/pubs/cullen_etal_2006_grl.pdf Kilimanjaro Glaciers: Recent areal extent from satellite data and new interpretation of observed 20th century retreat rates]'' &nbsp;In: ''Geophysical Research Letters''&nbsp;'''33'''&nbsp;(16). 2006. DOI: 10.1029/2006GL027084. ([https://web.archive.org/web/20180131023336/https://www.geo.umass.edu/climate/tanzania/pubs/cullen_etal_2006_grl.pdf Archiv])</ref> De Shira is een [[Plateau (Geografie)|Plateau]], dat mit Stenen överseit is, 6,2&nbsp;km² groot is un op rund 3800&nbsp;m liggt. De Bargtopp vun de Shira, de Johnsel Point, liggt nich veel höger as dat Plateau ümto, so dat Barg eer as enen Bargkamm uutsüüt. De Inheemschen bekeken de Shira daarüm ook nich as egen Barg. De Oostsied vun dat Shiraplateau is mit de Kibo verbunnen. === Kibo === [[Bild:Kilimanjaro (paulshaffner).jpg|thumb|Sicht op de Kibo uut’n Fleger]] De Kibo is de höögste Bargtopp vun dat Kilimandscharomassiv, de höögste Barg in Afrika un ook de höögste Vulkaan buten [[Süüdamerika]].<ref name="HighVolc">{{Internetquelle |url=http://www.volcanolive.com/kilimanjaro.html |titel=Mt Kilimanjaro Volcano, Tanzania - John Seach |datum=2018-07-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180730165522/http://www.volcanolive.com/kilimanjaro.html |archiv-datum=2018-06-30 |abruf=2024-07-01 |sprache=en}}</ref> De Vulkaan slöppt, het sachte Häng un is de eenzige Deel vun de Kilimandscharo, de alltieds mit Snee bedeckt is. De Kibo het enen Krater, de noch to seen is, an de 2,4&nbsp;km maal 3,6&nbsp;km groot un grotendeels instört is. De süüdliche Deel vun de Krater liggt 180 bet 200&nbsp;m höger as de Rest. Na de ''Tanzania National Parks Authority'' un de [[UNESCO]] is de Kibo {{Hööchd|5895}} hoog.<ref name="UNESCO">UNESCO: [https://whc.unesco.org/en/list/403 Kilimanjaro National Park]. [https://web.archive.org/web/20230801103954/https://whc.unesco.org/en/list/403 Archiv] vun’n 1.&nbsp;August 2023. (engelsch)</ref><ref name="TNP">{{Internetquelle |url=http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |titel=The official site of the Tanzania National Parks -Mount Kilimanjaro National Park |abruf=2025-10-31 |sprache=en }}</ref> De Höögd geit op de Tied torügg, as de ''Ordnance Survey'', de [[Kartografie|kartograafsche]] Deenst vun dat [[Verenigt Königriek]] den Barg vermeten het. As Forscher den Barg later meten, kemen anner Resultaten ruut. 1999 meten Forscher to’n Bispeel 5892&nbsp;m, 2008 kemen se op 5891&nbsp;m un 2014 op 5888&nbsp;m.<ref>{{Internetquelle |autor=Pascal Sirgu, Nicolas J. Cullen, Jorge Filipe Dos Santos |url=http://ceur-ws.org/Vol-1142/paper12.pdf |titel=The new digital orthometric elevation model of Kilimanjaro |werk=Research@Locate’14 |hrsg= |datum=2014 |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> Anner bekannte hoge Punkten op de Kraterrand sünd de ''Gillman’s Point'' un ''Stella Point,'' de je 5700 un 5752&nbsp;m över de See liggt. Westen vun de Kraterrand liggt de 4640&nbsp;m hoge ''Lava Tower'', den Kibo sien höögste Topp buten de Kraterrand.<ref name="machame">MountKilimanjaroGuide.com: [https://web.archive.org/web/20160304192908/http://www.mountkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-machame.html Climbing Mount Kilimanjaro on the Machame Route], [https://web.archive.org/web/20160324043823/http://www.mountkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-marangu.html Climbing Mount Kilimanjaro on the Marangu Route] (engelsch)</ref> Vöör rund 100.000&nbsp;Jaren Tied stört een Deel van den süüdwestlichen Krater in. De Bröök, de so in’n Kraterrand opkamen is, dreegt vundaag den Naam ''Western Breach''; de Slucht daar neern heet ''Great Barranco''.<ref>Alex Stewart: ''Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide.'' Cicerone Press Limited: 2012, S. 100.</ref> Binnen de Kibo sienen gröttsten Krater liggt een tweden, kringförmigen Krater mit enen Döörmeter vun 1,3&nbsp;km. Düsse Krater kreeg 1954 vun de Briten de Naam Reuschkrater, na de düütsche Misschonaar [[Richard Reusch]], de fievuntwintig Maal op de Kibo ropstegen is.<ref name="volga">{{Internetquelle |url=http://cvgs.cu-portland.edu/history/biographies/bio.cfm?id=529 |titel=The Center for Volga German Studies at Concordia University |abruf=2025-11-06 |sprache=en }}</ref> De Kibo is mit de Mawenzi verbunnen. Düt Streek is rund 3,6&nbsp;km² groot, liggt rund 5000&nbsp;m hoog un is so de gröttste alpine [[Tundra]] in’t troopsche Afrika.<ref name="quinn">Joyce A. Quinn, Susan L. Woodward:''[https://web.archive.org/web/20160403165616/https://books.google.nl/books?id=ErkxBgAAQBAJ&pg=PA495&lpg=PA495&dq=ASH+PIT+KILIMANJARO&source=bl&ots=turIs1ePfx&sig=6JSwqQaEeDdJMdQbQrR75wV8sSc&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjB66r6zNLLAhXGqxoKHeE1AuA4FBDoAQgbMAA#v=onepage&q=ASH%20PIT&f=false Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features]'' (2015, ABC-CLIO)</ref> <gallery mode="packed" caption="Markante Punkten op de Kibo"> Bild:Mount Kilimanjaro Summit photomap-nl.svg|Foto vun baven Bild:Lava Tower.jpg|Lava Tower Bild:Lascar Amazing landscape - Descending from the summit (4468190865).jpg|Western Breach Bild:View of Gillmans point and Stella point Mt. Kilimanjaro.JPG|Gillman’s Point Bild:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 1.JPG|Uhuru Peak Bild:Kilimanjaro (paulshaffner).jpg|De Kibo </gallery> === Mawenzi === [[Bild:Mawenzi 2009.jpg|thumb|De Mawenzi ]] De Mawenzi is een verlöschten Vulkaan un na de Kibo un de [[Mount Kenya]] de drüdd höögste Bargtopp vun Afrika. De Sieden vun de Mawenzi sünd stark verweddert un an de Oostsied is de ole Flank heel instört. De Häng vun de Mawenzi sünd to steil, so dat kene Gletschers den Barg bedecken köönt. In’n Noordoosten liggt twee depe Sluchten: de Oost-Barranco un de West-Barranco. Ook de Kraterrand is stark verweddert; an de Noordsied is he sogaar heel verswunnen. De Krater het so uut de Lucht bekeken de Form vun enen [[Hooviesen]] kregen. Vun de Kibo is alleen de höögste westliche Kraterrand to seen. So liekt de Barg meer enen Steenhümpel as enen Vulkaan. De höögste Punkt op de Kraterrand is de 5149&nbsp;m hoge ''Hans Meyer Peak''. Anner hoge Punkten sünd de ''Purtscheller Peak'' (5120&nbsp;m) un de ''South Peak'' (4958&nbsp;m).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/appearance/ |titel=Appearance - Climb Mount Kilimanjaro |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> == Geologie == [[Bild:Mount Kilimanjaro Geology map-nl (crop).svg|420px|duum| '''Shira'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#b00000|TEXT=Platzkegelagglomeraat}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff4141|TEXT=Shira Ridge Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffa5a5|TEXT=Anner Lavaströöm}}<br/> '''Kibo'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#005600|TEXT=Inner Crater Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#009500|TEXT=Caldera Rim Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1fe21f|TEXT=Lent Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#8dff41|TEXT=Lava Tower Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#aade87|TEXT=Rhomb Porphyry Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d3f18c|TEXT=[[Lahar (Vulkanologie)|Lahar]]s}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#003cff|TEXT=Mawenzi-Eruptschoonszentrum}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#2a7fff|TEXT=Neumann Tower-Mawenzi Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#82daf0|TEXT=Anner Lavaströöm}}<br/> '''[[Parasitische Kegel]]s'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff7d00|TEXT=Eruptschoonszentrum}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffeeaa|TEXT=Lavaströöm}}<br/> '''Överige'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#666666|TEXT=[[Präkambrium|präkambrische]] [[Sockel (Geologie)|Sockel]]}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d9d9d9|TEXT=Lahars vun [[Mount Meru]]}} ]] === Allgemeen === [[Bild:Great Rift Valley map-de.svg|thumb|rechts|Vereenfachte geoloogsche Kaart vun’n afrikaanschen Gravenbröök mit de wichtigsten Vulkaans langs de tokümstige Platengrenz]] De dree Vulkanen, de tohoop den Kilimandscharo billt, sünd een Deel vun’n [[Gregorygraven]], een [[Gravenbröök]], de sik vun [[Äthiopien]] bet Tansania streckt. De Gregroygraven is de ööstliche Deel vun’n [[Afrikaansche Gravenbröök|afrikaanschen Gravenbröök]], an den de [[Afrikaansche Plaat]] in twee Platen uteenbrickt.<ref name="Beccaluva">Luigi Beccaluva, Gianluca Bianchini, Marjorie Wilson: ''[https://web.archive.org/web/20210806164629/https://books.google.ca/books?id=CUOFd9ktH2cC&pg=PA38&hl=en Volcanism and Evolution of the African Lithosphere]'' (2011, Geological Society of America)</ref> In’t Ümland vun’n Kilimandscharo liggt daarüm ook veel aktive Vulkaans, as [[Mount Meru]] un [[Ol Dinyo Lengai]], un verlöscht Vulkaans, as de [[Ngorongoro]]. Dat Kilimandscharo-Massiv is as enen Vulkaan mit jede Eruptschoon, bi de sik Lava un [[Vulkanit|Vulkanitstenen]] aflagern, lütt bi lütt wussen, denn deelwies verweddert, bet dat de Barg siene Form vundaag kregen het. Opstunds köönt Geologen an de Böverflach vun de dree Vulkaans je na Öller un Kompositschoon negen Lavagruppen ünnerscheden. Indem dat se verscheden Lavagruppen dateert hebbt, kregen de Vulkanologen ruut woans de Kilimandscharo in’n Verloop vun rund 2&nbsp;Millionen Jaren ranwussen is. De exakten Tiedpunkten vun de verscheden Eruptschonen blievt man unseker. De Fraag, of de dree Vulkanen ene gemeensame Magmakamer hebbt, is ook noch apen.<ref name="non3">Philippe Nonnotte, u. a., S. 3</ref> Opstunds is Kibo een aktiven, man inslapen, Vulkaan. De Mawenzi un de Shira sünd verlöscht. === Shira === De Geschicht vun de Kilimandscharo begunn, as de Shira vöör rund 2,3&nbsp;Millionen Jaren dat eerste Maal uutbraken is. De Shira wuss in siene Tied as aktiven Vulkaan op 4900 bet 5200&nbsp;m ran. Kort nadem dat de Vulkaan vöör rund 1,9&nbsp;Millionen Jaren verlöscht is, is de nöördliche Barghang instört. Later störten ook anner Delen vun de Krater in. De hüdige tackige Bargkamm is dat verweddert Överblievsel vun de westliche un süüdliche Kraterflank.<ref name="non13">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 13</ref> Sachtens is dat Shiraplateau een Rest vun de Vulkaankrater, de in’n Verloop vun de Tied instört is un eerst ene [[Caldera]] formt het. As later de Kibo uutbraken is, het de Lava vun de benavert Vulkaan de Caldera opfüllt. De Shira un de Kibo hebbt twee Gruppen magmaatsche Steen, de sik op dat Plateau aflagert het: Dat Platzkegelagglomeraat in de Midd un de Shira Ridge Group op de noordwestliche Sied. Dat Platzkegelagglomeraat besteit uut [[Basalt]] mit lütte Andelen [[Dolorit]] un [[Plutonit|plutonietschen]] Steen. Magma uut düsse Steen is taag, kann nich so dull fleten un warrt gau fast, so dat ene steile Kegelform ranwasst. De Shira Ridge Group besteit uut [[Pyroklastisch Steen|pyroklastische]] Steen as [[Basantit]] un [[Tephrit]].<ref name="non13" /> === Mawenzi === Nadem dat de Shira verlöscht weer, duur dat rund 900.000&nbsp;Jaren, bet wedder ne’e vulkaansche Aktivität opkeem. Twee grote Uutbrekens oosten vun de verlöscht Shira formen denn de Mawenzi. Dat eerste Maal bröök de Mawenzi vöör rund 492.000&nbsp;Jaren uut un het de Neumann Tower-Mawenzi Group formt, de uut [[Basalt]] un [[Trachit]] besteit. Dat anner Maal bröök de Mawenzi vöör rund 448.000&nbsp;Jaren uut un form dat Mawenzi-Eruptschoonszentrum'','' ene Lavagrupp, de sik grotendeels uut [[Pyroklastisch Steen|pyroklastisch]] [[Breccie]] tohoopsett. === Kibo === De Anfang vun de vulkaansche Aktivität, de den Kibo formt het, is unseker. Na Ansicht vun enigen Geologen begunn de Kibo vöör rund 1&nbsp;Millionen Jaren rantowassen.<ref name="non14">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 14</ref> Dat will seggen, dat de Kibo sachtens tiedgliek mit de Mawenzi ranwussen is. De Böverflach vun de Kibo besteit uut fiev verscheden [[Magmaatsche Steen|magmaatsche]] Steen, de in ene Tied twüschen 482.00 un 150.00&nbsp;Jaren opkemen: de Lava Tower Group, de Rhomb Porphyry Group, de Lent Group, de Caldera Rim Group un de Inner Crater Group. Fastworrn Lava bedeckt heel den Kibo; alleen in de Wänn vun de Great West Notch un de Kibo Barranco kaamt [[Bank (Geologie)|Banken]] vun [[Sedimentit|Sedimentsteen]] an de Böverflach. [[Obsidian|Obsidiaan]] an de Böverflach givt den Kibo sien swart Uutseen.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/ |titel=Kilimanjaro geology - Climb Mount Kilimanjaro |abruf=2025-10-26 |sprache=en-US }}</ref> De öllste Lavaformartschoon is de Lava Tower Group, de sik to’n groten Deel uut [[Vulkanit|vulkanietsch]] [[Tephrit]] un [[Phonolit]] mit [[Phenokristen]] uut [[Natrium]] tohoopsett. Dat Öller vun een vun de [[Dyke|Dykes]] in Lava Tower Group schätt Geologen op 482.000&nbsp;Jaren.<ref name="non2">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 2</ref> Vöör 460.000 bet 360.000&nbsp;Jaren keem na ene Eruptschoon de Rhomb Porphyry Group, de uut Phonolit besteit, op. De anner Eruptschoon is de Oorsprung vun de Lent Group, de ook uut Phonolit mit Phenokristen binnen besteit, an de Noordwestkant vun de Kibo to seen is un den Grund vun de Bargkamm twüschen den Kibo un den Mawenzi formt.<ref name="non7">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 7</ref> De Kibo kreeg sien Uutseen vundaag bi ene Eruptschoon vöör 274.00 bet 170.000&nbsp;Jaren, nadem dat de uuthardt Lavaströöm de Caldera Rim Group formen. Se besteit uut [[Porphyr]] un Phonolit. De Krater vun düsse Eruptschoon is later instört un form de hüdige Kaldera. Bi düsse Eruptschoon billen sik man ook över 250 lütte Kegels vun [[Flankenvulkaan|Flankenvulkanen]] op de Noordwest- un Süudoosthang vun de Kibo. De Inner Crater Group besteit uut Phenokristen mit dat Mineraal [[Aegirin]].<ref name="non7">Philippe Nonnotte, e.a.: S. 7</ref> [[Bild:Reuschkrater.jpg|duum|rechts|De Reuschkrater op’n Topp vun de Kilimandscharo mit de Ash Pit in’t Zentrum]] De leste bekannte vulkaansche Aktivitäät vun de Kibo weer in’n 18.&nbsp;Jhd in de Midd vun de Reuschkrater. Hierdöör het sik in ene trechterformige Kuul Asch aflagert, de vundaag as Ash Pit bekannt is. De Kuul het enen Döörmeter vun 400&nbsp;m un is rund 150&nbsp;m deep. Unner de Reuschkrater liggt ene Magmakamer. Lichte vulkaansche Aktivitäät is ook vundaag noch in de Ash Pit to seen. De Temperatuur kann hier op 70&nbsp;°C stegen un [[Fumarol|Fumarolen]] stööt [[Swevel|Swevelgasen]] uut.<ref name="quinn"/> == Klima == För dat Klima vun de Kilimandscharo speelt de Höögd un siene isoleert Laag ene wichtige Rull. Över Dag stiegt [[Hangwind|Hangwinn]] langs de Flanken op, ’s nachts weit [[Fallwind|Fallwinn]] vun de Toppen daal. De Winn neemt op de siederen Barghäng enen starkeren Inflood as op de steileren Häng. De Noordhäng sünd allgemeen steiler, so dat sik dat Klima hier ook vun dat an de Süüdkant ünnerscheedt. [[Bild:ITCZ Kilimanjaro.png|duum|rechts|De [[intertroopsche Konvergenzzoon]] in’n:<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff8499|TEXT= Juli}} <br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#81c3fd| Januar}} ]] Een annern Ümstand, de dat Klima vun de Kilimandscharo beinfloodt is de [[intertroopsche Konvergenzzoon]] (kort ITCZ), een semi-permanent [[Deepdruckrebeed]], dat parallel an de [[Äquater]], so as enen [[Liefreem|Lievreem]] rund üm de [[Eer]], hangt. De Warms vun de [[Sünn]] in’n [[Tropen]] warmt de Lucht op, so dat se opstiggt, de Luchtdruck afnimmt un de Lucht unstabil warrt. De Folg is veel [[Nedderslag]], de faken tohoop mit [[Unwedder]] optreden doot. De Kilimandscharo het elk Jaar twee Regen- un twee Dröögtieden. De verscheden Tieden sünd de Folg vun de Wies in de sik de ICTZ beweegt. In Tied twüschen Februar bet Mai beweegt sik de Konvergenzzoon över Tansania na Noord to. De Kilimandscharo kriggt in düsse Tied veel Nedderslag af. Wenn de ICTZ nu na Noord to vöörbitrocken is, warrt Süüdoostwinn vun de [[Indische Ozeaan]] ansuugt. De Kilimandscharo is dat eerste grote Bargmassiv, dat de de fuchten Winn op eren Weg över de platte Savann stoppt. Dat Bargmassiv dwingt de Winn na baven, wo de Fuchtigkeid in de Lucht döör de ringe Temperatuur un Luchtdruck kondenseert un denn as [[Regen]], [[Snee]] oder [[Hagel]]koorns daalfallt. Wegen de Richt uut de de Wind weit, kriegt de Süüdhäng veel meer Nedderslag af as de Noordhäng. Daarna folgt vun Juli bet Oktober de dröögste Tied vun’t Jaar. De Deepdruckreem liggt denn to wied in’n Noorden un sorgt nich meer för Regen. In’n November un Dezember folgt de twede Regenperiood, wenn de ICTZ wedder na Süüd to treckt. Achter de Deeldruckreem warrt nu Winn uut Noordafrika ansuugt. Düsse Winn hebbt de fuchte Lucht avers al grotendeels över dat Fastland verloren un afregent, wenn se bi’n Kilimandscharo ankaamt. Daarüm fallt in de twede Regentied ook minner Nedderslag as in de eerste Regentied. In’n Januar folgt denn ene korte Dröögtied.<ref name="SinghSingh2011" /> De sieden Süüdhang vun de Kilimandscharo kriegt meer Nedderslag af, as de Noordhäng. De Nedderslag dat Jaar över liggt an de Süüdkant bi 800 bet 900&nbsp;ml in de legeren Regionen un 1500 bet 2000&nbsp;ml op ene Höogd vun 1500&nbsp;m. In’n Hangwoold op 2000 bet 2300&nbsp;m fallt rund 3000&nbsp;ml Nedderslag dat Jaar över. Baven de [[Boomgrenz]] fallt man düüdlich minner Nedderslag: Hier sünd dat man rund 200&nbsp;ml.<ref name="PlantEcology2">Andres Hemp: ''[https://www.researchgate.net/profile/Hemp_Andreas/publication/227232425_Introduced_plants_on_Kilimanjaro_tourism_and_its_impact/links/0a85e53be4703e41aa000000.pdf Introduced plants on Kilimanjaro: tourism and its impact]''. In: ''Plant Ecology''. Vol.&nbsp;197 (2007), Issue&nbsp;1, S. 17–29. ([https://web.archive.org/web/20150924131520/https://www.researchgate.net/profile/Hemp_Andreas/publication/227232425_Introduced_plants_on_Kilimanjaro_tourism_and_its_impact/links/0a85e53be4703e41aa000000.pdf Archiv])</ref> Een groten Deel vun de Nedderslag in de [[afroalpin|afroalpin]]e Zoon fallt as Snee un Hagelkoorns daal, wo de gröttste Deel vun later wedder verdampt. Alleen op de [[Gletscher]]s blievt Snee un Hagel heel dat Jaar över liggen.<ref name="SinghSingh2011">Vijay P. Singh, Pratap Singh, Umesh K. Haritashya: ''[https://web.archive.org/web/20170223173751/https://books.google.com/books?id=mKKtQR4T-1MC&pg=PA673 Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers].'' Springer Science & Business Media 2011</ref><ref name="TraceElements">P. Gabrielli, D. R. Hardy, N. Kehrwald, M. Davis, G. Cozzi, C. Turetta, C. Barbante, L. G. Thompson: ''[//www.researchgate.net/profile/Natalie_Kehrwald/publication/261331494_Deglaciated_areas_of_Kilimanjaro_as_a_source_of_volcanic_trace_elements_deposited_on_the_ice_cap_during_the_late_Holocene/links/0f317533e6b1d43308000000.pdf Deglaciated areas of Kilimanjaro as a source of volcanic trace elements deposited on the ice cap during the late Holocene]''. In:Quaternary Science Reviews. 2014, Vol. 93, Issue1, S. 1–10, DOI:10.1016/j.quascirev.2014.03.007 ([https://web.archive.org/web/20150924140804/https://www.researchgate.net/profile/Natalie_Kehrwald/publication/261331494_Deglaciated_areas_of_Kilimanjaro_as_a_source_of_volcanic_trace_elements_deposited_on_the_ice_cap_during_the_late_Holocene/links/0f317533e6b1d43308000000.pdf Archiv])</ref> De Temperatuur op de Kilimandscharo geit mit de Höögd düchitg daal. An de Bargfoot kann de Temperatuur baven de 30&nbsp;°C stiegen,<ref name="stewart20" /> de Döörsnidstemperatuur op Höögd vun Krater vun de Kibo liggt bi −7&nbsp;°C. Wenn dat Gletscheries ’s nachts döör [[Warmsstralen]] extreem afköölt, kann de Temperauur op de Böverflach sogaar bet op −27&nbsp;°C daalgaan.<ref name="SinghSingh2011" /> == Hydrologie == === Strööm === Op de Kilimandscharo liggt ook de Borns vun verscheden Strööm, besünners op de nattere Süüdsied. De Strööm vun de Kilimandscharo sünd wichtig de Savannen ümto un de Natschonaalpark Amboseli, rund 40&nbsp;km vun de Barg af, to bewatern.<ref name="amboseli">{{Internetquelle |url=http://www.amboseli.com/ |titel=Amboseli Kenya {{!}} Unbiased, informative and accurate information. |abruf=2025-10-27 |sprache=en}}</ref> Een Deel vun de Strööm fleet in’n Süüdoosten mit de [[Lumi]], de op de [[Mount Erebus|Mount Meru]] sienen Born het, tohoop. De Lumi münnt wedder in de [[Pangani]], enen wichtigen Waterborn för heel Tansania.<ref name="lea">Léa Sébastien: ''The Chagga people and environmental changes on Mount Kilimanjaro: Lessons to learn''. In: ''Climate and Development''. Band 1 (2010), Uutgaav 2, S. 364–377 ([https://hal.archives-ouvertes.fr/file/index/docid/985803/filename/article_hal_-_Chagga_people_Kilimanjaro.pdf|doi=10.3763/cdev.2010.0055|accessdate=18 online],13. April 2016 [ https://web.archive.org/web/20160413161459/https://hal.archives-ouvertes.fr/file/index/docid/985803/filename/article_hal_-_Chagga_people_Kilimanjaro.pdf Archiv]</ref> Op de Kilimandscharo liggt ook de Born vun de [[Weruweru]], enen Bargstroom, de in de [[Kikuletwa]] affleet. === Gletschers === De Gletschers vun Ieskapp vun de Kibo sünd de enige Gletschers in Tansania. De Kapp tellt twölv verscheden Gletschers un dree Iesfeller, de üm de Reuschkrater rüm liggt. Döör de vulkaansche Aktivitäät kümmt binnen de Rand vun de Krater keen blieven Ies vöör. De Gletschers vun de Kibo sünd de Arrowgletscher, de Ballettogletscher, de Barrancogletscher, de Crednergletscher, de Deckengletscher, de Diamondgletscher, de Furtwänglergletscher, de Heimgletscher, de Kerstengletscher, de Little Penckgletscher, de Ratzelgletscher un de Rebmanngletscher.<ref name="Glaciers of Middle East" /> Döör de relativ ringe Dickde vun de Gletschers schuuvt se sik, anners as de dickeren Gletschers in küllere Streken, nich de Häng daal.<ref name="TraceElements" /> Fröher harr de Kilimanjaro man alleen een Iesfeld, dat de Gletschers versorg. 1962 scheed sik döör dat Afsmölten vun de Ieskapp dat [[Southern Ice Field]] vun de Rest af. 1975 spleet sik de Rest vun dat Iesfeld in dat [[Eastern Ice Field]] un dat [[Northern Ice Field]].<ref name="Retreat" /> De hele Iesmass op de Kibo weer in de verleden Tied veel grötter. Üm 1890 weren noch rund 20&nbsp;km² mit Ies bedeckt. Dat Ies bedeck de hele Kaldera, uutbenamen de Reuschkrater un de Western Breach. An de süüdlichen un westlichen Häng harr de Ieskapp noch Uutlöpers.<ref name="Kaser" /><ref name="Glaciers of Middle East">{{Internetquelle |autor=James A. T. Young, Stefan Hastenrath |url=http://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/africa.pdf |titel=Glaciers of Africa |hrsg=U.S. Geological Survey Professional Paper |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> Al twüschen sienen Expeditschonen 1887 un 1889 seeg de düütsche Afrikaforscher [[Hans Meyer (Afrikaforscher)|Hans Meyer]], dat de Gletschers op de Kibo torügggaat un see vööruut, dat de Ieskapp binnen wenige Jaren verswunnen ween schall. För dat Smölten vun de Ieskapp givt dat verscheden Grünn. De ene Grund is de [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] mit anstiegen Temperaturen sied de [[industrielle Revolutschoon]],<ref name="TraceElements" /> de anner Grund is sachtens dat de Luchtfuchtigkeid in de ICTZ afneemt.<ref name="Kaser" /> Twüschen 1912 un 1953 neem de Ümfang vun de Ieskaap in’n Middel 1,1 % dat Jaar af. Veer Gletschers, de bet in’t 20.&nbsp;Jhd. bestünnen, sünd nu al afsmolten: de Drygalskigletscher, de Great Penckgletscher, de Uhliggletscher un de Little Barrancogletscher.<ref name="Glaciers of Middle East" /> De Arrowgletscher is vundaag de Rest vun de Barrancogletscher.<ref name="Retreat" /> In de Tied vun 1953 bet 1989 steeg de jöörliche Afnaam op 1,4&nbsp;%. Twüschen 1989 un 2007 steeg de Afnaam op 2,5&nbsp;%.<ref name="unabated">L. G. Thompson, H. H. Brecher, E. Mosley-Thompson, D. R. Hardy, B. G. Mark: ''Glacier loss on Kilimanjaro continues unabated''. In: ''[Proceedings of the National Academy of Sciences]]'', Bd. 106, Uutgaac 47, S. 19770–5, 2009, DOI: 10.1073/pnas.0906029106 [https://www.pnas.org/content/106/47/19770.full], opropen den 18. april 2016|archiefdatum=8 februari 2021|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210208123238/https://www.pnas.org/content/106/47/19770.full%7Cdodeurl=no}}</ref> In de Tied twüschen 1912 un 2011 verswunn meest 85&nbsp;% vun de Ieskapp, so dat de Gletschers tohoop bloots noch 1,75&nbsp;km² bedeckt.<ref name="Retreat">{{Citeer journal|author=N. J. Cullen, P. Sirguey, T. Mölg, G. Kaser, M. Winkler, S. J. Fitzsimons|title=A century of ice retreat on Kilimanjaro: the mapping reloaded|journal=The Cryosphere|date=2013|volume=7|pages=419–431|doi=10.5194/tc-7-419-2013|url=http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf|format=pdf|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=31 maart 2017|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170331134637/http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf|dodeurl=no}}</ref> Toeerst weren de Lüüd besorgt, dat de Strööm vun de Kilimandscharo uutdröögt, wenn de Gletschers afsmölt. Dat Water in de Strööm is man grotendeels keen Smöltwater, man stammt vun de Nedderslag, de sik in’n Hangwoold sammelt.<ref>{{Citeer journal|url=http://lindseynicholson.org/wp-content/uploads/2011/07/Moelg-et-al.-2013.pdf|title=East African glacier loss and climate change: Corrections to the UNEP article ‘‘Africa without ice and snow’’|author=Georg Kaser, Thomas Mölg, Nicolas J. Cullen, Douglas R. Hardy, Michael Winkler, Rainer Prinz, and Lindsey Nicholson|volume=6|pages=1–6|accessdate=18 april 2016|journal=|archiefdatum=15 oktober 2014|archiefurl=https://web.archive.org/web/20141015173745/http://lindseynicholson.org/wp-content/uploads/2011/07/Moelg-et-al.-2013.pdf|dodeurl=no}}</ref> == Volksgruppen ümto == [[Bild:Mount Kilimanjaro Ethnic Groups map-nl.svg|thumb|Vollsgruppen, de üm de Kilimandscharo leevt: de [[Masai (volk)|Masai]], de [[Ngasa]] (Ongamo) un de [[Wachagga]]]] Binnen 30&nbsp;km rund üm de Kilimandscharo leven 2013 rund 300.000 Minschen. Dat is een Flach vun rund 106&nbsp;km². Binnen 100&nbsp;km oder 85&nbsp;km² üm de Barg leevt an de 2,66 Millionen Minschen.<ref name="GVP">{{Internetquelle |url=http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=222150 |titel=Global Volcanism Program {{!}} Kilimanjaro |abruf=2025-10-30 |sprache=en}}</ref> Vergleken mit de Inwanerdicht in heel Tansania (54&nbsp;Inwaners/km²) is dat Land üm de Kilimandscharo also relativ dicht besedelt.<ref>CIA: [https://web.archive.org/web/20181226012447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html The World Factbook] (juli 2015)</ref> De Tall Inwaners nimmt jeed Jaar rund 3 % to.<ref name="lea" /> De Inwaners rund üm de Barg höört grotendeels to dree ethnischen Gruppen: de [[Masai (volk)|Masai]], de [[Ngasa]] un de [[Wachagga]]. Se bruukt de Vegetatschoon rund üm de Kilimandscharo för Timmer- un Füürholt, as Leevmiddels un Medizin. Op de fruchtbaren Barghäng boot se [[Banaan (Frucht)|Bananen]], [[Koffie]], [[Bohn|Bonen]], [[Sünnbloom|Sünnblomen]], [[Avocado|Avocados]] un [[Eukalyptus]] an. === Masai === [[Bild:Masai village, Amboseli National Park 2010 1.JPG|thumb|[[Masai (volk)|Masai]] in’n [[Natschonaalpark Amboseli]]]] Al dusende Jaren lang leven de Masai, een [[Nomade|nomadisch]] Volk vun Veehöders, an de Kilimandscharo. Vöör rund dusend Jaren trocken grote Gruppen Masai na dat fruchtbare Land rund üm de Vulkanen in de afrikaansche Gravenbröök un hebbt sik in de Savann noorden, westen un oosten vun de Kilimanjaro daallaten.<ref name="waller" /> Nadem dat to’n Beginn vun dat 20.&nbsp;Jhd. Börgerkriegen geven harr un de Veepest uutbraken weer, trocken veel Masai vun dat Bargmassiv weg.<ref>John Iliffe, S. 143.</ref> In de Tied wurr ook dat Rebeed in’n Noorden vun de Kilimandscharo as Reservaat för Masai uutwiesen, de hüdige [[Natschonaalpark Amboseli]].<ref name="amboseli" /> In de 1940-er Jaren weren de meesten Masai uut dat Rebeed twüschen de Kilimandscharo un [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] verswunnen.<ref>Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane: ''[https://web.archive.org/web/20160420213241/https://books.google.nl/books?id=GWtWDN0BWt0C&hl=nl&source=gbs_navlinks_s The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion]'' (1996, University of California Press)</ref> Opstunds leevt ene lütte Antall Masai in dat Rebeed westen un noordwesten vun de Kilimandscharo. Anfangs leven se vun de Veetucht. As de Veebestand to dalen anfangen is, hebbt se op [[Ackerbo]] ümstellt.<ref>Maasai-association.org: [https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html The Maasai People]</ref> === Ngasa === De [[Ngasa]], ook Ongama heten, sind ene ethnische Grupp, de sik för rund dusend Jaren vun de Masai afspleten het un na dat Rebeed üm de Kilimandscharo trocken is. Se maken de Barghäng ümto oorbaar un begünnen den Ackerbo üm den Barg. As de Chagga na de Kilimandscharo kemen, hebbt de twee Volksgruppen verscheden kulturelle un religiöse Traditschonen vun eenanner övernamen.<ref name="shoup" /> Een groot Deel vun de Ngasa güng ook in de Wachagga op.<ref name="ehret">Christopher Ehret, Merrick Posnansky: ''[https://web.archive.org/web/20160420231402/https://books.google.nl/books?id=kJMFMpoHuVgC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s The Archaeological and Linguistic Reconstruction of African History]'' (1982, University of California Press)</ref> Opstunds leevt man noch een paar dusend Ngasa in’n Noordoosten vun de Kilimandscharo. Eer oorspründlich [[Nilotische Spraken|nilootsche Spraak]], dat [[Ngasa (Spraak)|Ngasa]], hebbt se man opgeven un de Bantuspraak vun de Chagga övernamen.<ref name="waller">Richard D. Waller: ''[https://web.archive.org/web/20160420235148/https://books.google.nl/books?id=pJ1BZbgF8IEC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa]'' (1993, James Currey Publishers)</ref> === Chagga === De gröttste Volksgrupp an’n Kilimandscharo sünd de [[Chagga (Volk)|Chagga]] oder Wachagga, de sik besünners in’n Oosten vun’n Barg daallaten hebbt. Se sünd de Nakamen vun Bantuvölker, de twüschen dat 11. un 15.&nbsp;Jhd. in groten Tallen in’t hüdige Tansania ankemen. De Bantu bröchen dat Weten üm de Ackerbo mit un laten sik för den [[Banaan (Frucht)|Bananenanbo]] an de Barghäng vun de Kilimaandscharo daal. De Volksgruppen, de an de Barghäng leven hebbt, de Massai un Ngasa uutbenamen, heel an de Chagga assimileert. De Chagga hebbt man ook wedder Traditschonen un Techniken vun düsse Volksgruppen övernamen.<ref name="iliffe23">John Iliffe, S. 23.</ref> Vun 1910 an af spezialiseren se sik steeds meer op den [[Koffie|Koffieanbo]], as een wichtig Exportprodukt.<ref>John Iliffe, S. 144; Andreas Hemp, S. 9.</ref> [[Bild:Chaga hut.jpg|thumb|Ene traditschonelle Hütt vun de Chagga]] Na [[Hans Meyer (geograaf)|Hans Meyer]] weer [[Machame]] 1889 mit 8000 Inwaners de gröttste Ansedeln vun de Chagga. Mit je 3000 Inwaners folgen [[Moshi]] un [[Marangu]]. Jede Familie harr enen lütten Hoff mit twee oder dree lütten Strauhütten un enen Koornspieker. Opstunds is Moshi mit rund 200.000&nbsp;Inwaners de gröttste Stadt vun de Chagga. De meesten Chagga hier leevt in moderne Hüüs, man de traditschonellen Hütten sünd ook noch wieder op de Afsied rund üm de Kilimandsharo to finnen. De Chagga weren een vun de eersten oostafrikaanschen Stämm, de vun christlichen Misschonaren bekeert worrn sünd. De Misschoonsscholen bröchen de Chagga ook enen Vöörsprung in de Bildung, so dat de Volksgrupp vundaag in de Poltik düchtig präsent is.<ref name="shoup" /> == Ökologie == [[Bild:Mount Kilimanjaro Vegetation photomap-nl.svg|thumb|Vegetatschoomszonen vun de Kilimandscharo]] De Kilimandscharo liggt in de [[oostafrikaansche Graven]], ene vun de söven [[afromontan]]en Zonen, in dat op’t dichtst mit Woold bedeckt Rebeed vun Tanzania. De freestaan Kilimandscharo is een „[[Sky Island]]“ un het wegen siene isoleerte Laag un hoge [[Prominenz (Geologie)|Prominenz]] ökoloogsche Zonen, de sik stark vun dat Ümland ümto ünnerscheedt. Se beedt ünnerscheedlich Planten un Deerter, daarmang velen endeemsche Aarden, Levensruum. Dat Land rund üm de Barg is [[Savann]] un Ackerland. In den Woold an de Häng vun de montane Zoon finnt sik rund de Halv vun allen [[Fattplanten]] an’n Kilimandscharo.<ref name="hemp6">Andreas Hemp, S. 6.</ref> Düsse Woold ünnerdeelt sik in Dröögwoold, troopsch Regenwoold, Bargwoold un Nevelwoold. Över de Boomgrenz is ene [[Maquis|Maquislandschop]] ranwussen. Noch höger liggt de [[Afroalpine Zoon|afroalpine]] Zoon, de typisch för de hogen Bargen in Afrika is. De Vegetatschoon hier kann grote Temperatuurünnerscheed un Dröögde af. Över de Sneegrenz in de nivale Zoon givt dat kene Vegetatschoon. Twüschen 1883 un 1995 wurrn rund üm de Kilimandscharo 154 Aarden Söögdeerter tellt. Ene grote Antall daarvun droot dat Uutstarven.<ref name="UNESCO" /> Enige Aarden sünd in de Gegend al uutstorven, so as dat [[swart Neeshöörn]], de [[Bargreetbuck]] un de [[Klippspringer]]. Ook de [[Roodhart]], de in de düütsche Koloniaaltied ansedelt wurr, is middelwiel wedder verswunnen.<ref name="mam105">J. M. Grimshaw, u. a., S. 105.</ref> In dat Rebeed sünd bina 700 Vagelaarden bekannt, vun de 17 vun’t Uutstarven bedroot sünd.<ref>Avibase: Denis Lepage: [https://web.archive.org/web/20160327175044/http://avibase.bsc-eoc.org/checklist.jsp?region=TZkl&list=howardmoore Kilimanjaro bird checklist] (2016)</ref> Daarto finnt sik tallriek Reptilien un Amphibien, de grotendeels in de Hangwoold leevt.<ref>Giulia Zancolli: [https://web.archive.org/web/20160330111333/https://opus.bibliothek.uni-wuerzburg.de/frontdoor/index/index/year/2014/docId/9179 Amphibian diversity along the slope of Mount Kilimanjaro: from species to genes] (Würzborg, 2013), iNaturalist.org: [https://web.archive.org/web/20160328103423/https://www.inaturalist.org/check_lists/12142-Kilimanjaro-Check-List?page=1&view=taxonomic Kilimanjaro Check List], Reptile Database: [https://web.archive.org/web/20160329143947/http://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=kilimanjaro&submit=Search Distribution: Kilimanjaro]</ref> === Ümland === Dat Ümland rund üm de Kilimandscharo liggt an de Süüdsied op 700 bet 1110&nbsp;m un an de Noordsied op 1400 bet 1600&nbsp;m. Dat Land ümto is grotendeels Savann un Ackerland, dat sik besünners an de süüdliche Bargfoot liggt. De apen Savannen üm de Kilimandscharo sünd warm un dröög mit regelmatigen Bränn, de ook vun de Lüüd in’t Ümland leggt warrt, dat se Weidland in de Savann schapen köönt. Dat Ümland is recht fruchtbaar un het ene grote Biodiversitäät. Dat liggt an de Bargströmen, de in de [[Monsuun]]tied vun de Kilimandscharo in’t Ümland fleet. In Savanne maakt Gras den groten Deel vun de Vegetatschoon uut, so as dat inheemsche [[Kikuyugras]] un dat insleept [[Rispengras]].<ref name="PlantEcology2" /> Twüschen dat Gras wasst [[bedecktsadige]] Planten so as [[Usambara-Klover]], [[Kilimandscharo-Harpenstrüük]], de [[Kilimandscharo-Wooldreev]], de [[Pterolobium stellatum|Redwing]] un insleppte Aarden so as [[Himalayaklover]] un de [[indische Cesalpinie]]. Daartwüschen staat ok Bööm un Strüük as de [[afrikaansche Apenbroodboom]], [[Senegalien]], [[Trumpetenboomplanten]] un [[Schermakazien]]. Nöger bi de Bargfoot is de Boomvegetatschoon dichter. Hier wasst ook verscheden [[Akazien]], [[Langfadens]], [[Myrobalanen]] un [[Steernbüsch]]. Typische Planten, de langs de Bargströöm an de Foot vun de Süüdhang vöörkaamt, sünd [[Fiegenplanten]] un [[Sepenboomplanten]]. <gallery> Bild:Starr 020911-0028 Pennisetum clandestinum.jpg|Kikuyugras<br/><small>Pennisetum clandestinuma</small> Bild:Flora of Tanzania 2497 Nevit.jpg|Redwing<br/><small>Pterolobium stellatum</small> Bild:Baobab and elephant, Tanzania.jpg|Apenbroodboom</br><small>Adansonia digitata</small> Bild:Acacia tortilis 1.JPG|Schermakazie<br/><small>Vachellia tortilis</small> Bild:Acacia mellifera, habitus, Steenbokpan, a.jpg|Senegalie<br/><small>Senegalia mellifera</small> </gallery> Bekannt is de Savann üm de Kilimandscharo för de [[Afrikaansch Elefant|afrikaanschen Elefanten]], de in de Regentied hunnerde Kilomters wied na de Barg wannert. Al de düütsche [[Johannes Rebmann]] bericht 1848 vun de Elefanten rund üm de Kilimandscharo.<ref name="mam118">J. M. Grimshaw, u. a., S. 118.</ref> In de Regentied kriegt de meisten Planten ne’e Blader. Dat frische Gras lockt [[Kafferbüffel]]s, [[Steppenzebra]]s, [[Thomsongazell]]en, [[Impala]]s an. [[Kirks-Dikdik]]s, [[Masaigiraff]]en un [[süüdliche Klippdass]]en freet de Bläder un Frücht an de Bööm un Strüük. De Savanenvegetatschoon is avers nich bloots Freten, se schuult de Deerter ook. Boomgruppen sünd so een natüürlichen Levensruum för Dikdiks un Klippdassen, man ook för [[Woortenswien]]en, [[Eerdfark]]en, [[Streepmuus|Streepmüüs]] un de dree Aarden [[Galago]]s, de in dat Rebeed leevt. De Plantenfreters lockt wedder Roovdeerter an, so as [[Schakaal]]s, [[Afrikaansch Wildhund|afrikaansche Wildhunn]] un [[Stippelhyän]]en. [[Löwen]] sünd in dat Rebeed raar.<ref>Tanzania Trail Running: [https://web.archive.org/web/20160305074324/http://tanzaniatrailrunning.com/2015/04/will-i-get-eaten-by-a-lion-running-around-mount-kilimanjaro/ Will I get eaten by a lion running around Mount Kilimanjaro?] (8. April 2015)</ref> Typische Vagelaarden sünd de [[Von-der-Decken-Toko]], de [[Wittbuukturako]], de [[Griesen Büülbüül|griese Büülbüül]], de [[Wittbraularmmaker]] un de [[Bronzhonnigsuger]].<ref name="Bird" /> <gallery> Bild:Elephant and Kilimanjaro.jpg|Afrikaansch Elefant mit Kilimandscharo in’n Achtergrund</br>Loxodonta africana Bild:African Buffalo.JPG|KafferbüffelSyncerus caffer Bild:Cebra común (Equus quagga), parque nacional de Amboseli, Kenia, 2024-05-22, DD 106.jpg|SteppenzebraEquus quagga Bild:Serengeti Impala3.jpg|Mannlich Imapala Bild:2009-thom-gazelle.jpg|Thompsongazell Bild:Madoqua kirkii 174239302.jpg|Kirks Dikdik Bild:Hello, giraffe (32552607310).jpg|Massaigiraff Bild:Steppenwald-Baumschliefer im Ruaha NP 3.jpg|Steppenwooldklippdass Bild:Garnett's Galago (Greater Bushbaby).jpg|Nöördlich Riesengalago Bild:Masai Mara National Reserve 2021-09 - black-backed jackal (Lupulella mesomelas).jpg|Schakaal Bild:Hyena - Amboseli National Park, Kenya - 2014 (cropped).JPG|Stippelhyään Bild:Tockus deckeni (male) -Kenya-8.jpg|Von-der-Decken-Toko Bild:Whitebelliedgoawaybird.jpg|Wittbuukturako Bild:White-browed robin-chat (Cossypha heuglini) (52488925376).jpg|Wittbraularmmaker Bild:Bronze Sunbird (Nectarinia kilimensis) male.jpg|Bronzhonnigsuger </gallery> === Montane Zoon === De montane Zoon ümfaat dat Rebeed vun de Bargfoot bet an de Broomgrenz op 2700 bet 2800&nbsp;m. De Woold an de Barghäng maakt tohoop rund dusend Quadraatkilometer. Ene Studie vun 2005 het hier 1232 verscheden Plantenaarden tellt.<ref name="hemp6" /> An de süüdlichen Barghäng wasst ünner 1700&nbsp;m alleen Galleriewoolden un Rester vun de oorsprünglich Woold. In’n Noorden un Westen is dat Klima dröger, de Woold is man beter bewaart. De Ünnergrenz liggt hier 1100&nbsp;m. Söven Kilometers vun de nöördliche Barghang besteit uut unberöhrt Woold, de as Route för de Söögdeerter uut de [[Natschonaalpark Amboseli]] deent.<ref>J. M. Grimshaw, u. a., S. 108.</ref> Oorsprünglich weren de Woolden an de Kilimandscharo veel grötter. Se güngen man in’n Verloop vun de Tied döör Holtslag un Afbrennen verlüstig. Döör de Daalgang un dat Uuteensnieden vun den Levensruum sünd veel grote Söögdeerter uut den Woold verswunnen.<ref>William Dubois Newmark, S. 36.</ref> Op Initschatiev vun Natuurschulers weet vundaag ook de loklaen Lüüd üm de Problemen vun dat Wooldafholten, so as suren Boddem un Eroschoon. Döör nahaltig Wooldbo is de Boomgrenz in dat 20.&nbsp;Jhd. grotendeels stabil bleven. === Barghangwoold === De Barghangwoold harbargt ene grote Veelfoold an Söögdeerter.<ref name="UNESCO" /> Daar mang [[Primaten]] as de [[Diadeemmeerkatt|Diadeemmeerkatten]], de op een Höögd vun rund 2700&nbsp;m leevt. De [[Guereza]] leevt in de montane Zoon besünners in’n Noorden un Westen vun’n Barg. De [[Anubispaviaan]] treckt deep bet in nöördliche Bargwoold. Anner Söögdeerter, de in de Woold leevt, laat sik wenig seen un sünd beter sichtbaar, wenn se op Söök na Freten in de Savann treckt. Dat gellt to’n Bispeel för de [[Serval]], de [[Buschbuck]], dat [[Pinseloorswien]], de [[Wittsteertmangust]], de [[Honnigdass]] un dat [[Stickelswien]] so as ook ene grote Antaal [[Gnaagdeerter]]. De dichte Vegetatschoon büdt ook Schuul för Vagels, so as de [[Bruun Muusvagel|brune Muusvagel]], de [[Sülverwangenhoornvagel]], de [[Roodflünkenspree]], [[Flegensnappers]], de [[afrikaansche Paradiesmonarch]], [[Rüppells Larmvagel]] un verscheden [[Turako]]s.<ref name="Bird">{{Internetquelle |url=http://www.mtkilimanjarologue.com/bird-life-of-kilimanjaro |titel=Bird Life of Kilimanjaro {{!}} Mt Kilimanjaro Logue |abruf=2025-10-24 |sprache=en-US}}</ref> To de Reptilien in Hangwoold tellt [[Chamäleon]]s so as ''[[Kinyongia tavetana]]'' un ''[[Rieppeleon kerstenii]]'', de na de Kilimandscharo benöömt [[Skink]]en ''[[Leptosiaphos kilimensis]]'' un verscheden [[Slangen]], so as [[Gabunadder]], de [[Boomslang]], de [[Smallkoppmamba]] un Aarden uut dat Geslecht ''[[Thelotornis]]''.<ref name="alok">{{Internetquelle |url=http://www.mtkilimanjarologue.com/animal-life-of-kilimanjaro |titel=Animal Life Of Kilimanjaro {{!}} Mt Kilimanjaro Logue |abruf=2025-11-03 |sprache=en}}</ref> === Dröögwoold === Ünner an de Bargfoot billt Dröögwoolden enen Övergang vun de Savann to höger liggen Woolden. Hier wasst ''[[Terminalia Brownii]]'', ''[[Stereospermum kunthianum]]'' un [[Langfadens]]. Üm dat de Bööm wied uut eenanner staat, hebbt hier ook Strüük, krudige Planten un Gras Platz. Een groten Deel vun de Dröögwoold het de Ackerbo verdrängt. === Regenwoold === Baven de Dröögwoold begünnt op de nedderslagsrieken süüdlichen un ööstlichen Barghäng de troopsche Regenwoold. De jümmergrönen Bööm un Strüük sünd good an de korte Dröögperiood twüschen de Monsuuns anpasst. In de Woold herrscht Lorbeerbööm ''[[Ocotea usambarensis]]'' un ''[[Macaranga kilimandscharica]]'' uut de Wulfsmelkfamilie vöör. Anner Aarden, de veel vöörkaamt sünd ''[[Albizia schimperiana]]'', ''[[Croton megalocarpus]]'', ''[[Ilex mitis]]'', ''[[Impatiens kilimanjari]]'', ''[[Juniperus procera]]'', [[Olivenbööm]], ''[[Olea welwitschii]]'' en ''[[Prunus africana]]''. Een groten Deel vun de Regenwoold warrt för den Anbo vun [[Koffie]] un [[Banaan (Frucht)|Bananen]] bruukt. Düsse un anner insleept Plantenaarden, so as de Zypress ''[[Cupressus lusitanica]]'' verdrängt de inheemschen Bööm avers.<ref name="PlantEcology2" /> De Bargwoolden op de Süüd- un Oostsied liggt baven de Regenwoold op 2300 bet 2500&nbsp;m. Waterdamp uut de Regenwoold stiegt as Nevel in de Bargwoolden hoog un is de wichtigste Waterborn in düt Levensruum. De Boomaard, de op’t meist vöörkümmt, is de [[breedbladerige Steeniev]] op de veel [[Epiphyten]], [[Mosen]], [[Faarns]] un [[Duwock]] leevt, de veel Fuchtigkeid fasthoolt. Op de Noordsied fangt de Bargwoolden veel leger an. Hier besteit de Vegetatschoon grotendeels uut Olivenbööm, ''[[Cassipourea malosana]]'', ''[[Piper capense]]'' un [[Akanthusplanten]]. Baven de 2400&nbsp;m domineert de [[Geelholtboom]]. <gallery> Bild:Marangu-2.jpg Bild:Impatiens Kilimanjari.jpg Bild:View of the Mawenzi Mt. Kilimanjaro.JPG Bild:Mount Meru from Kilimanjaro 1.jpg </gallery> === Nevelwoolden === De Nevelwoolden liggt grotendeels im Sluchten in’n Westen, Noorden un Oosten vun de Kilimandscharo op ene Höögd vun 2500 bet 2700&nbsp;m. Dat Water stammt hier vun Waterdamp, den [[Monsuun]]wind gegen de Barghäng hoogpuust. De Nevelwoolden hebbt daarüm ene langere Dröögperiood as de Bargwoolden. In de Nevelwoolden begünnt ene Antall Bargströöm, de dör de nedderslaan Damp spiest warrt. De Bööm, de op’t meist vöörkaamt, sünd de [[oostafrikaansche Machangelboom]] op de Nordhang un [[Steenieven]] un ''[[Ocotea]]'', een Genus mang de [[Lorbeerfamilie]], op de Süüdhang.<ref name="PlantEcology2" /><ref>L. A. Bruijnzeel, F. N. Scatena, L. S. Hamilton: ''[https://web.archive.org/web/20170224001044/https://books.google.com/books?id=N6FkwMnSX8EC&pg=PA134 Tropical Montane Cloud Forests: Science for Conservation and Management]'' (2011, Cambridge University Press)</ref> De grote Deel Bööm is mit Moos un Faarnkrüder bedeckt. <gallery> Bild:Naremoru river in the rainforest near Mt Kilimanjaro.JPG|Beek in de Nevelwoold Bild:Water falls in the rainforest near Mt Kilimanjaro.JPG|Waterfall in de Nevelwoold </gallery> === Maquis === De [[Boomgrenz]] vun de Kilimandscharo liggt op 2700 bet 2800&nbsp;m. Hierbaven liggt bet to ene Höögd vun rund 4000&nbsp;m ene [[Maquis|Maquislandschop]]. De Nedderslag bedregt hier twüschen 300 un 1300&nbsp;ml dat Jaar. De Wulken hangt deep un maakt de Landschop faken nevelig. Maquis sünd keen typisch afrikaansch Biotoop. Fröher weer de Boomgrenz leger to liggen un de Nevelwoold grenz direkt an de afroalpine Zoon. Döör Wooldbränn un unkontrolleert Afholten sünd grote Delen vun de Nevelwoold un subalpine Zoon verswunnen. Op de degradeerd Boddem wuss ene jümmergröne Maquislandschop ran. De Vegetatschoon billen grotendeels brandbestännige [[Pyrophyten|pyrophyte]] Planten, as de grote [[Boomheid]]. Anner Spetschalisten sünd krudige Grasaarden so as [[Straublomen]], [[Kaangras]] un [[Swinggras]]. [[Bedecktsadigen|Bedecktsadige]] Planten in de Maquislandschop sünd de gewone [[Protea]] un [[Blöösliljen]]. Vagels in dat Rebeed sünd de [[Wittnackenraav]] un de [[Alpenseiler]]. Ook veel [[Honnigsugers]] sünd hier to finnen, de vun de Nektaar in’n Planten anlockt warrt. De [[afrikaansche swarte Pullaadler]] jaagt in de Landschop lütte Gnaagdeerter,<ref name="Bird" /> as [[griese Börstenhaarmüüs]], [[griese Klattermuus|griese Klattermüüs]] un [[Streepmüüs]]. Grote Söögdeerter sünd [[Duukbück]], de op dat Shiraplateau leevt. Af un an besöökt Roovdeerter de Maquislandschop, so as [[Afrikaanschen Wildhund|afrikaansche Wildhunn]], [[Saddelschakaal|Saddelschakalen]] un [[Afrikaansche Zivetkatt|afrikaansche Zivetkatten]].<ref>Cameron M. Burns, S. 50; J. M. Grimshaw, u. a., S. 115f.</ref> De [[Puffadder]] is ene vun de wenigen [[Reptilien]] in de Landschop.<ref name="alok" /> De ''[[Strongylopus kilimanjaro]]'' is een endeemschen [[Ossenpogg]], de baven 3000&nbsp;m leevt.<ref>{{Citeer web|url=http://www.eoearth.org/article/East_African_montane_moorlands?topic=49597|title=Ecoregions: East African montane moorlands|author=C. Michael Hogan.|year=2013|work=Encyclopedia of Earth (ed. M. McGinley)|publisher=National Academy of Science and the Environment|accessdate=10 maart 2016|archiefdatum=6 augustus 2021|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210806164647/https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Special:Search|dodeurl=no}}</ref><gallery> Bild:Nectarinia famosa female.jpg Bild:Kilimanjaro vegetation 1.jpg </gallery> === Afroalpine Zoon === De Maquislandschop geit allnagraad in de [[afroalpine Zoon]] över. Düsse Zoon is typisch för de afrikaanschen [[Sky Island|Sky Islands]]. Se het een dröög [[Trundraklima]] mit groten Temperatuurünnerscheed un velen endeemschen Plantenaarden. De jümmergröne Vegetatschoon, de hier wasst, kann Frost af un bruukt wenig Water to’n Överleven. Dat Jaar över kriegt de Planten hier man 200&nbsp;mm Nedderslag un een beten Smöltwater af. De endeemschen Kilimandscharo-Riesensenecien (''[[Dendrosenecio kilimanjari]]'') wasst meterhoog in de fuchtige Sluchten, wo se beter schuult sünd. De Telgen warrt vun de afstorven Rosettenbläder schuult, de dicht bi de Bork uutdrögen doot.<ref>Eric B. Knox: ''[http://books.google.com/books?id=Z-gCf7TD9-MC Adaptive Speciation]'' (2004, Cambridge University Press)</ref> Ene annere Plant, de in alpine Zoon veel to finnen is, is de Riesenlobelie (''[[Lobelia deckenii]]''), de een paar Meter hoog warrt un in de Rosetten Water sammelt, dat ’s nachts früst, dat de Plantendelen, de daar ünner liggt, isoleert sünd.<ref>Truman P. Young, Susan Van Orden Robe: ''Micro-environmental role of a secreted aqueous solution in afro-alpine Lobelia keniensis''. In; [https://archive.org/details/sim_biotropica_1986-09_18_3/page/267 ''Biotropica''], volume 18 (1986), issue 3, S. 267–269, doi 10.2307/2388496, jstor 2388499, opropen den 18. April 2016</ref> Op un twüschen de Steen wasst meer as 100 Aarden [[Moos|Mosen]] un [[Levermoos|Levermosen]], de good an de rugen Levensümstänn in de afroalpine Zoon anpasst sünd.<ref>William Dubois Newmark, S. 22.</ref> Annere Planten, de veel in de afroalpine Zoon to finnen sünd, sünd de Kilimandscharo-Strobloom (''[[Helichrysum kilimanjari]]''), un krudige Grasaarden so as [[Schillergras]], ''[[Pentameris borussica]]'' un ''[[Colpodium]]''-Aarden. In de spierige Landschop leevt een paar Spinnen un Insekten, anner kaamt op düsse Höögd wenig Deerter vöör.<ref name="eco" /> De enigen Vagelaarden in düt Rebeed hebbt sik good anpasst, dat se gegen dat ruge Klima bestaan köönt. In alpine Zoon leevt to’n Bispeel [[Barggöösch|Barggööschen]] un de [[Almensnapper|Almensnappers]] un Roovvagels so as [[Felsenmuushaavk|Felsenmuushaavken]], [[Kronenaadler|Kronenaren]], [[Steppenaadler|Steppenaren]], [[Gliedaar|Gliedaren]] un [[Baardgier|Baardgieren]].<ref name="Bird" /> <gallery> Bild:Senecio kilimanjari Barranco.jpg|Kilimandscharo-Riesensenecien<br/><small>(Dendrosenecio kilimanjari)</small> Bild:Senecio kilimanjari stream Tanzania.jpg|Riesensenecien langs de Makwame-Route op de Kilimandscharo Bild:Riesenlobelien 1.jpg|Riesenlobelien<br/><small>(Lobelia deckenii)</small> Bild:Moorland Chat at the Kilimanjaro moorland cropped.JPG|Almensnapper <br/><small>(Pinarochroa sordida)</small> </gallery> === Nivale Zoon === [[Bild:Xanthoria_elegans01.jpg|alt=gele krinkförmige Flechten op Steen|duum|De gele Flecht ''Rusavskia'' ''elegans'']] Op rund 5000&nbsp;m begünnt de nivale Zoon, ene Klimazoon in de Steen, Snee un Ies vöörheerscht. De wenige Nedderslag, de hier daalfallt, siepert direkt in de felsige Grund oder blivt op Gletschers liggen. Üm [[Fumarol]]en in de Reusch-Krater is de [[Strobloom|Stroblomenaard]] ''Helichrysum newii'' to finnen. Buten de Krater is de Temperatuur to leeg för de meisten Planten, so dat hier man [[Flechten]], so as ''[[Rusavskia elegans]]'' wasst. [[Spinnen]] sünd de eenzigen Deerter, de in de nivale Zoon vun de Kilimandscharo duurhaft leven doot.<ref name="eco">{{Internetquelle |url=http://www.eco-resorts.com/Kilimanjaro.php |titel=Eco-resorts takes you to Kilimanjaro - |abruf=2025-10-24 }} {{Webarchiv|url=http://www.eco-resorts.com/Kilimanjaro.php |wayback=20160306052921 |text=Eco-resorts takes you to Kilimanjaro - |archiv-bot=2026-07-29 07:46:10 InternetArchiveBot }}</ref> Af un an besöökt avers [[Afrikaansch Wildhund|afrikaansche Wildhunnen]] de nivale Zoon. So is bekannt, dat een Wildhund sülvenst bet op de Uhuru Peak klattert is.<ref>J. M. Grimshaw, u. a., S. 117.</ref> == Historie == === Prähistorie un Fröhgeschicht === De Kilimanjaro wurr sachtens al fröh in’t [[Holozän]] vun de [[Masai (volk)|Masai]] besocht.<ref>François Bart, u. a., S. 63</ref> Archäologen hebbt an de Foot vun’n Kilimandscharo [[Kump (Pott)|Kumpen]] funnen, de op Minschen henwiest, de sik hier al 1000&nbsp;v. Chr. daallaten hebbt. Dat fruchtbare Land un de hoge Biodiversität weren ene gode Grundlaag sik mit Eten to versorgen. Daarto geev dat frisch Drinkwater un veelbruukbaar Materialien so as Steen un Holt. === Eerste Berichten === De öllste Born, de mööglicherwies de Kilimandscharo beschrieven deit, stammt vun de greeksche Geograaf [[Claudius Ptolemäus]] uut dat 2.&nbsp;Jhd. He schrivt in siene ''Geographia'' vun enen groten versneet Barg in enen Land vull barbaarsche Kannibalen. He harr düsse Informatschonen avers uut twede oder drüdde Hand. Dat Wark kann man ook anner Bargen so as de [[Mount Kenya]] menen. De ''Periplus Maris Erythraei'' is vermoodlich een Jaarhunnerd later schreven worrn un givt möögliche Henwiesen op de Kilimandscharo.<ref>Alex Stewart S. 74.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 105-DOA0510, Deutsch-Ostafrika, Kilimandscharo, Weruweru.jpg|thumb|Twee Chagga langs de [[Weruweru]], een Stroom op de Barghang vun’n Kilimandscharo]] Waarschienlich deen de Kilimandscharo al vun dat 6.&nbsp;Jhd. an as ene Baak för de Navigatschoon vun de araabschen Kooplüud uut’n [[Oman|Omaan]], de mit Karawanen vun de afrikaansche Oostküst in’t Binnenland trocken. Dat is bekannt, dat se mit Bantuvölker, de twüschen dat 11. un 15.&nbsp;Jhd. an de Barghäng vun de Kilimandscharo kamen weren, Hannel dreven. De Wachagga, de hier nu leven sünd Nakames vun düsse Bantuvölker.<ref name="shoup">John A. Shoup: ''[http://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA67&lpg=PA67 Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia]'' (2011, ABC-CLIO)</ref> De araabsche Kartograaf [[Abu’l Fida]] beschreev in’n 13.&nbsp;Jhd. enen witten Barg in de Binnenlannen. Dat is sachtens een Henwies op de Kilimandscharo, man dat kann een nich mit Sekerheid seggen. Dar gellt ook för de Chröönkschriever, de 1225 op een chineesch Hannelschipp na Oostafrika reis un bericht, dat sikdat Land westen vun Sansibar sik bet an enen groten Barg uutstreckt. === Tonemen Berichten in’t 19. Jhd. === 1698 full dat Eiland Sansibar in de Hänn vun Omaan un wurr dat Zentrum för de araabsche Slavenhannel un ook de Uutgangspunkt för Karavanen, de deep in’t afrikaansche Binnenland trocken.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pilotguides.com/destination_guide/africa/tanzania_and_zanzibar/slave_trade.php |titel=Pilot Guides.com: The blood of a nation of Slaves |abruf=2025-10-30 |sprache=en }}</ref> De araabsche Inflood is so mit de Tied anwussen, bet dat se in’t 19.&nbsp;Jhd. vun de Portugesen uut de Regioon verdreven wurrn. De Arabers verbünnen sik mit de Brieten, de enen Hannelsposten op Sansibar oprichten. Europäers, de düt Posten besöchen, hören Gerüchten över enen groten Barg in’t afrikaansche Binnenland. De araabsche Slavenhannelsmann Chamis bin Uthman besöch 1834 London, wo he brietsche Politikers un Geleerten dreep. He snack veel mit den ierschen Geograaf [[William Desborough Cooley]] vun de [[Royal Geographical Society]], de na dat Gespreek enen Bericht mit de Titel ''The Geography of N'yassi, or the Great Lake of Southern Africa, Investigated'' schreev. Daar binnen warrt de Kilimandscharo dat eerste Maal mit Naam nöömt. In de Tied begünn ook de Neeschierigkeid vun westlichen Wetenschoppers den Born vun de Nil to finnen. [[Richard Francis Burton]] un [[John Hanning Speke]] bereisen dat Rebeed, dat vundaag Tansania is.<ref name="stewart77" /> === Rebmann un Krapf (1844-1849) === As sik de brietsche Inflood in Oostafrika uutbreed, kemen ook Misschonaren na Oostafrika. 1844 keem de düütsche Misschonaar [[Johann Ludwig Krapf]] vun de [[Church Mission Society]] met siene swanger Fro na Mombassa, wo se wullen ene Misschoonsschool oprichten wullen. Krapf sien Fro bröch ene Dochter op de Welt. De Familie kreeg man Malaria. Modder un Dochter bleven dood. Nadat Krapf wedder gesund weer, richt he 1846 de eertse Misschoon in Rabai Mpya op, een Burenveerdel vun Mombassa. Ünner de lokalen musliemschen Lüüd kunn he nich veel bekeren. Daarüm maak he Plaans, dat he mit siene Arbeid annerwegens wiedermaken will.<ref name="madzayo">Didier S.S. Madzayo: [https://web.archive.org/web/20160312093822/https://lingalongaholidays.wordpress.com/destination-kenya-coast/retracing-dr-ludwig-krapf-footsteps-and-legacy-1844-to-date/ Retracing Dr. Ludwig Krapf footsteps and Legacy (1844- to date)]</ref> In’t glieke Jaar kreeg he Hülp vun de 26 Jaren olen Düütschen [[Johannes Rebmann (Missionar)|Johannes Rebmann]], de in’n Oktober 1845 siene Leer as Misschonaar in London afslaten harr.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.johannes-rebmann-stiftung.de/en/missionaries/rebmann/gerlingen.html |titel=Johannes Rebmann Foundation: Missionaries from Gerlingen - Johannes Rebmann's childhood and youth |abruf=2025-11-06}}</ref> 1847 grünnen beide enen ne’en Misschoonsposten bi de Barg [[Kasigau]]. Man ook hier bleven de Lüüd bi’n Islaam. Krapf un Rebmann beslöten wedder wieder to trecken un hören vun araabschen Kooplüüd vun de Chagga, de so as Bwan Cheri vertell an enen Barg leevt, den Dschinns bewaakt un Kilimandscharo heet. Bwana Cheri neem Rebmann den 27. April 1848 mit siene Karavaan mit na de Kilimandscharo. Krapf weer noch to swack un maak de Reis nich mit.<ref>John Reader: ''[https://web.archive.org/web/20160427035320/https://books.google.nl/books?id=AboqAAAAYAAJ&q=27+april+1848+rebmann&dq=27+april+1848+rebmann&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjIrYLUhJPMAhXIwxQKHatHAfAQ6AEILTAC Kilimanjaro]'' (1982, Universe Books)</ref> Op’n 11. Mai seeg Rebmann de Barg to’n eersten Maal. Bi enen tweden Besöök in’n November 1848 beschreev Rebmann düüdlich de beiden Toppen vun’n Kibo un de Mawenzi. In’n April 1849 keem he to’n drüdden Maal na de Barg un steeg na siene egen Angaven bet an de Sneegrenz vun Barg.<ref name="stewart77">Alex Stewart, S. 77.</ref> Krapf besöch tohoop mit Rebmann den Barg in’n November 1848.<ref name="stewart77" /> === Karl Klaus von der Decken (1861-1862) === De Berichten vun Rebmann un Krapf över enen sneebedeckt Barg in de Tropen maak de westlichen Wetenschopper de Berichten skeptisch bekieken. Se twieveln nich an, dat de Snee op Bargen dicht bi de Äquater liggen blieven kann. Se glöven avers nich dat de Kilimandscharo hoog noog is, dat de Snee liggen blivt.<ref name="Burns">Cameron M. Burns, S. 16.</ref> Enige Forscherlüüd menen, dat de Misschonaren witten Fels mit Snee verwesselt hebbt.<ref name="thornton">Richard Thornton. In: ''American journal of science: the first scientific journal in the United States: devoted to the geological sciences and to related fields'', 1862 Band 34 [https://web.archive.org/web/20210806164640/https://books.google.de/books?id=cihGAAAAcAAJ&dq=Kilimanjaro&pg=PA87&hl=de#v=onepage&q=KilimanjaroDecken&f=false S. 87-89 Kilimanjaro, the Snow Covered Equatorial Peak of Africa]</ref> In sienen Book ''Inner Africa laid open'' vun 1852 verklaar William Desborough Cooley, dat de Vertell vun Snee op de Kilimandscharo man ene lokale Saag is.<ref>William Desborough Cooley: ''[[iarchive:innerafricalaido00cool|Inner Africa laid open]]'' (1852)</ref> De düütsche Baron [[Karl Klaus von der Decken]] beslööt, na enen mislückten Versöök, bet an de Malawisee to kamen, de Fraag na de Snee op’n Kilimandscharo to beennen un den Barg sülvenst to bestiegen. Op’n Weg na Mombassa keem he 1861 den engelschen [[geologie|Geoloog]] [[Richard Thornton (geoloog)|Richard Thornton]] tomööt. Thornton harr besloten sienen geoloogsch Ünnersöök in Oostafrika wiedertomaken un von der Decken besnack em mit na de Kilimandscharo to trecken.<ref name="TGS">{{Internetquelle |url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/August-2011/Mr-Thornton-I-presume |titel=The Geological Society of London - Mr Thornton, I presume? |abruf=2025-11-06}}</ref> Den 29. Juni 1861 maken sik Von der Decken un Thornton in Mombassa op’n Weg. Se reisen mit ene Karavaan binnen enen Maand na de Kilimandscharo.<ref name="TGS" /> Thornton schätt de Höögd vun de Barg op 6039 bet 6296&nbsp;m un keem to dat Resultaat, dat de Barg uut dree Vulkaans tohoopsett is, wovun de Shira de öllste un de Kibo de jüngst is. De Beiden decken ook de [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] op, enen aktiven Vulkaan süüdwesten vun de Kilimandscharo.<ref name="thornton" /> Thornton beschreev ook de lokale Kultuur vun de Inheemschen un de Vegetatschoon rund üm de Barg.<ref name="TGS" /> Vöör den Opstieg hüren Von der Decken un Thornton meer as fievtig Dregers an. Na enen dree Daag langen Opstieg weren se op 2460&nbsp;m ankamen, wo se vunwegen starken Nedderslag den Opstieg afbreken mussen.<ref name="TGS" /> Doch sünd se mit de Expeditschoon liekers vöörankamen, denn se harrn den Snee, de as ene dicke Deek över de Kibo lee, seen un enen Gletscher an de Süüdhang opdeckt.<ref name="thornton" /> Thornton sien Reisbericht övertüüg de meesten Wetenschoppers, dat de Kilimandscharo echt een versneet Topp harr. Cooley bleev man bi de Berichten vun Snee op de Kilimandscharo aftostrieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Cooley,_William_Desborough |titel=Dictionary of National Biography, 1885-1900/Cooley, William Desborough - Wikisource, the free online library |abruf=2025-11-07 |sprache=en}}</ref><ref>Hans Meyer: S. 10</ref> Ook in’n Dezember 1862, as Von der Decken mit den düütschen [[Otto Kersten]] ene twede Expeditschoon na de Barg maak, mislück de Versöök dat versneet Topp to bereiken. Düt Maal keem Von der Decken baven de Boomgrenz un op een Höögd vun en 4300&nbsp;m. Bi de Opstieg kemen de Beiden in enen swaren Sneestorm un weren dwungen wedder bargdaal to stiegen.<ref name="Burns" /> Ook Von der Decken un Kersten geven enen detailrieken Bericht vun de Flora un Fauna rund üm de Barg af. Op Grundlaag vun düsse Berichten, hebbt Biologen hier later ene grote Tall Planten un Deerter opdeckt, de tovöör noch unbekannt weren. Welk Deerter un Platen hebbt de Naam vun de beiden Opdeckers kregen, as de Riesenlobelie ''[[Lobelia deckenii]]'', de [[Von-der-Decken-Toku]] un dat Chamäleon ''[[Rieppeleon kerstenii]]''.<ref>{{Cite web|url=http://www.conchsoc.org/collectors_east_africa/von-der-Decken-CC.php|title=Baron Carl Claus von der Decken - 1833-1865 - Collectors in East Africa - 31.|publisher=Conchological Society of Great Britain and Ireland|accessdate=11 april 2016|archiefdatum=16 juli 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150716230316/http://www.conchsoc.org/collectors_east_africa/von-der-Decken-CC.php|dodeurl=no}}</ref> === Charles New (1871–1875) === Na sienen tweden Versöök snack [[Baron Karl Klaus von der Decken]] mit [[Charles New]], een engelschen Misschonaar, de ene Misschoon bi Mombassa harr un een Protegé vun [[Johann Ludwig Krapf]] weer. Charles New söch ene Steed för en ne’e Misschon un von der Decken broch em op de Idee, de [[Wachagga]] to besöken. He fraag [[Johannes Rebmann]] na Informatschonen un maak sik im Juli 1871 op den Weg na de Kilimandscharo. De eerste Versöök, de Topp to bestiegen is mislückt man in’n August probeer he dat noch eenmaal, dütmaal över de Süüdoostsied vun’n Kibo. He keem daarbi op een Höögde vun 4000&nbsp;m un keem bet över de Sneegrenz.<ref>Hans Meyer: S. 15</ref> [[File:Map of Kilimanjaro by Charles New.jpeg|thumb|Charles New maak exakte Kaarden vun de Kilimandscharo un de Ümgegend<ref name="cn" />]] Charles New weer de eerste Europäer, de den Snee vun de Kilimandscahro bereikt het. He ünnersöch ook de Landschop un besöch vele Öörd, de vöördem noch unbekannt weren, so as de [[Chalasee]] süüdoostlich vun de Mawenzi. He schreev siene Beleevnissen in dat Book ''Life, Wanderings, and Labours in Eastern Africa'' daal,<ref name="cn">Charles New, ''[[iarchive:lifewanderingsa00newgoog|Life, Wanderings, and Labours in Eastern Africa]]'' (Hodder and Stoughton, 1873)</ref> wat in England de Twievel över de besneeten Toppen vun de Kilimandscharo een för alle mall uutrüüm.<ref name="new" /> In’n Dezember 1874 reis Charles New wedder na de Dörper vun de Wachagga. Araabsche Slavenhannelslüüd, de mitkregen harrn, dat Charles New de Slavenhannel stoppen wull, setten de Höövdlingen, daarünner [[Mandara]] vun [[Moshi]], gegen em op. De Höövdlingen verköffen Slaven an de Arabers un wussen, dat Charles New ene Gefahr för eer Inkamen weer. As de Misschonaar na de Kilimandscharo keem, grepen de Wachagga em an un nemen all siene Saken af. Verswackt vun [[Dysenterie]] keem Charles New in’n Februar 1875 torügg na Mombassa, wo he den 14.&nbsp;Februar an de Mattigkeid doodbleev.<ref name="new">Sanford H. Bederman: ''The Reverend Charles New: Nineteenth-Century Missionary and Explorer in Eastern Equatorial Africa''. In:''Terrae Incognitae'', Society for the History of Discoveries, Volume 44, Issue 2, S. 110-123 [http://www.maneyonline.com/doi/abs/10.1179/0082288412Z.0000000008|doi=10.1179/0082288412Z.0000000008 online] opropen den 18. April 2016, [https://web.archive.org/web/20210806164631/https://taylorandfrancis.com Archiv]]}}</ref> === Opstiegen 1883 === Kört na 1880 wurr ene Iesnbahnlinie boot, de [[Dar es Salaam]] mit [[Ujiji]] an’n [[Tanganjikasee]] verbünn. Üm dat de Iesenbahnlinie dicht bi de Kilimandscharo langsleep, weer de Reis na de Barg nu veel eenfacher. Likers besöchen Europaers den Barg bloot af un an. Sachtesn as Folg vun de Anslag op New.<ref name="burns17">Cameron M. Burns: S. 17</ref> De düütsche [[Gustav Fischer (ontdekkingsreiziger)|Gustav Fischer]] keem 1883 an den Barg vöörbi, as he vun Mount Meru na de Naivashasee reis un bericht, dat’t Ümland wedder seker was. De schottsche Geoloog [[Joseph Thomson (ontdekker)|Joseph Thomson]] keem in’t sülve Jaar na de Noordsied vun de Kilimandscahro, as he döör dat Land vun de Massai trock. He versöch den Barg to bestigen, keem man bloot op 2700&nbsp;m.<ref>Hans Meyer: S. 12</ref> Na de Berichten vun Fischer, stüür de ''Royal Geographical Society'' [[Harry Johnston]] na de Barg de Flora un Fauna in dat Ümland to ünnersöken. He was 1883 de drüdde Europäer an den Barg. Jognston verwöör, dat he besteeg den Barg bet op ene Höögd vun 5000&nbsp;m un vertell dat Opstieg so eenfach weer, dat he nich eenmaal een Wannerstock bruuk. Anner brietsche Wetenschoppers glöven em nich.<ref>Hans Meyer: S. 14, 15</ref> Johnston siene Berichten kemen avers good bi europääschen Politkers an. He beschreev dat Ümland vun den Barg in sienen Book ''he Kilima-njaro Expedition.'' === Düütsche Koloniaaltied (1885-1886) === In de Tied stünn de grote Deel vun Oostafrika ünner Inflood vun dat Sultanaat Sansibar. 1884 keem ene Expeditschoon vun de [[Gesellschaft fur deutsche Kolonisation|Gesellschaft für deutsche Kolonisation]] (GfdK) in Oostafrika an. De GfdK weer een Privaatünnernemen vun den Düütschen [[Carl Peters]], de Kolonien in Översee för dat düütsche Riek warven wull. De Expeditschoon kunn oostafrikaansche Höövdlingen besnacken kneepsche Verdrääg op Hoogdüütsch to ünnerteken. De Höövdlingen geven so in’n Tuusch för Schuul de Bruukrechten in eren Rebeed. So keem de Kilimandscharo ünner de Macht vun de GfdK.<ref name="GEA">[[Encyclopædia Britannica]] ''[[wikisource:en:1911 Encyclopædia Britannica/German East Africa|German East Africa]]'' (1911)<br />Bruno Kurtze: ''[[iarchive:diedeutschostafr00kurt|Die Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft – Ein Beitrag zum Problem der Schutzbriefgesellschaften und zur Geschichte Deutsch-Ostafrikas]]'' (1913, Jena)</ref> 1885 het dat Düutsche Kaiserriek düsse Verdräag goodkennt. De Sultaan vun Sansibaat protesteer daargegen, un versoch mit siene Armee de Höövdlingen op’t oostafrikaansche Fastland wedder ünner sien Gesegg to kriegen. De Riekskanzler Otto von Bismarck stüür daarophen fiev Kriegsscheep na Oostafrika, de denn op’n 7. August 1885 de Kanonen op den Palast vun’n Sultaan richten. De Sultaan geev op un het de düütsche Anspröök gellen laten, so dat de Kilimandscharo offitschell düütsch Koloniaalrebeed worrn is.<ref name="GEA" /> De düütsche Kolonie sett de brietsche Plaans -&nbsp;ene Kolonie vun’t [[Kaap vun de Gode Hoop|Kaap]] bet [[Kairo]] - enen Sticken vöör. In’n Oktober 1886 begünnen brietsche un düütsche Diplomaten in London stillkens över dat koloniale Rebeed in Oostafrika to verhanneln. Se kemen övereen, dat se Oostafrika ünner sik opdelen un de süüdliche Deel üm de Tanganjikasee un de Kilimandscharo Düütsch Oostafrika ween schull un de Noorddeel mit de Havensadt Mombasa Brietsch Oostafika formen schull. De Grenz twüschen de twee Rebeden weer ene lieke Lien, de enen Knick üm den Kikimandscharo, dunntomalen de höögszte Barg int Düütsche Riek, maak.<ref>Tom Claytor: [https://ntz.info/gen/n01579.html The border between Tanzania and Kenya] (3. Juli 1996). [https://web.archive.org/web/20230607152218/https://ntz.info/gen/n01579.html Archiv] vun’n 7. Juni 2023.</ref> Dat Bargmassiv kreeg den Naam ''Kilima-Ndscharo''.<ref>Philip Briggs: ''Guide to Tanzania; 2nd edition'' (1996, Bradt Guides)</ref> 1887 gung de GfdK op in de nee grünnt [[Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft]] (DOAG), mit Carl Peters as Vöörsitter.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ub.bildarchiv-dkg.uni-frankfurt.de/Bildprojekt/Lexikon/php/suche_db.php?suchname=Peters |titel=Deutsches Koloniallexikon 1920, SCHNEE, H.(Buchstabe: Peters) |abruf=2025-10-29 }}</ref> === Opstiegen 1887 un 1888 === In’n Juni 1887 versöken de Ungaar [[Sámuel Teleki]] un de Öösterrieker [[Ludwig von Höhnel]] över dat Saddelplateau, dat de Kibo un de Mawenzi verbinnt, den Topp to bereiken. Von Höhnel stopp op ene Höögd vun 4950&nbsp;m, man Teleko klatter wieder bet över de Sneegrenz un stell mit 5300&nbsp;m enen ne’en Rekord op.<ref>Ludwig Ritter von Höhnel: ''[[iarchive:discoverylakesr00hhgoog|Discovery of Lakes Rudolf and Stefanie: A Narrative of Count Samuel Teleki's Exploring & Hunting Expedition in Eastern Equatorial Africa in 1887 & 1888, Volume 1.]]'' (Longmans, Green, 1894)</ref> As Teleki un Von Höhnel wedder trügg an’n Foot vun’n Kilimandscharo weren, kemen se den düütschen Geograaf Hans Meyer un de düütsche Baron Albrecht von Eberstein tomööt, de sik för den Opstieg vöörbereiden.<ref>Hans Meyer: S. vii</ref> Meyer in Von Eberstein kemen bet op 5486&nbsp;m, ümdat se nich richtig uutrüst weren de Gletscher to bestiegen.<ref name="burns17" /> Meyer keem 1888 na Düütsch-Oostafrika trügg tohoop mit de öösterriekschen Kartograaf Oscar Baumann, as sik in’n Abushari-Opstand just araabsche Kooplüud un afrikaansche Stämm ünner [[Abushiri ibn Salim al-Harthi]] gegen de düütschen Koloniaalherren wennen. Meyer un Baumann wurrn fungen, mussen er Uutrüsten afgeven un Löösgeld talen. Denn wurrn se free laten un reisen na Eruopa trügg.<ref name="Stewart">Alex Stewart: S. 82</ref> In’n Harvst 1888 kemen de US-amerikaansche Bioloog [[William Louis Abbott]] un de düütsche [[Otto Ehrenfried Ehlers]] na de Kilimandscharo. Abbott sammel ene grote Antall Planten un Deerter üm de Barg. He fünn ook de [[Abbottduker]], de later sienen Naam kreeg un stüür en vullwasen Exemplaar na Europa. Abbott un Ehler wullen ook den Topp över de Noordwesthang bestiegen, man Abbot geev al fix op, ümdat he sik ungood fööl. Na egen Angaven steeg Abbot bet 5904&nbsp;m rop boven.<ref>ClimbMountKilimanjaro.com: [https://web.archive.org/web/20160309102915/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/history/kilimanjaro-conquered/ The conquest of Kilimanjaro]</ref> Later trock de Uutsaag trügg un geev to, dat he den Bargtopp nich bereikt het.<ref>Hans Meyer: S. 18</ref> === Hans Meyer (1889) === 1889 keem Hans Meyer för sienen drüdden Versöök den Topp vun’n Kibo to bereiken torügg. Dütmaal keem de Öösterrieker [[Ludwig Purtscheller]] mit. Eerdat se op den Barg klattern, besöchen Meyer un Purtscheller Mandara in Moshi. Dat weer de Chagga-Höövdling, de sik gegen Charles New wennt harr. Wegen sienen Bündnis mit de düütsche koloniale Armee un Wapenleverns weer Mamdara de mächtigste Höövdling op’n Kilimandscharo.<ref>John Iliffe: S. 59, 100; Charles Dundas: S. 82</ref> Bi’n Opstieg kregen Meyer un Purtscheller Hülp vun sösstein Afrikaners. Daarmang weren Chagga uut Marangu, een Mann vun Mandara un twee Freewillige, Ali un de Kook Mwini Amani. Op verscheden Höögden richten se Camps in: dat Abbottscamp op 3894&nbsp;m, dat Kibocamp op 4263&nbsp;m un een lütt Camp bi enen Fels op 4578&nbsp;m, direkt ünner de eersten Gletschers. So muss de Expeditschoon nich na jeedenen misslückt Versöök torügg na dat Basiscamp. Dregers versorgen de Camps mit Brennholt un Eten, dat se uut Marangu an’n Bargfoot halen.<ref name="burns17" /> Rund fiev Weken na de Expeditschoonsbeginn kemen Meyer un Purtscheller mit eer Team op’n 3.&nbsp;Oktober över enen Gletscher an den Kraterrand. Hans Meyer nööm de Gletscher Ratzelgletscher, [[Friedrich Ratzel]] to Eren. Dat Inhacken vun Treed in’t Gletscheries gung man so an’e Substanz, dat se kene Energie meer harrn bet op den höögsten Punkt vun de Kraterrand to klattern. Dree Daag later kemen se man op’n 6. Oktober 1889 kemen an.<ref name="Stewart" /> Hans Meyer nööm de Punkt Kaiser-Wilhelm-Spitze na de Kaiser [[Wilhelm II.]]<ref>{{Internetquelle |url=http://icaci.org/files/documents/ICC_proceedings/ICC2003/Papers/110.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-10-28}}</ref> Kort na’n Opstieg wüllen Meyer un Purtscheller ook de Topp vun de Mawenzi bereiken. Se kemen man bloot bet Klute Peak, een 3952&nbsp;m hoog Bargtopp.<ref>Peakery.com: [https://web.archive.org/web/20160307224151/http://peakery.com/klute-peak-tanzania/ Klute Peak]</ref> Op’n 18. Oktober stegen Meyer un Purtscheller över de Hans Meyer Notch een tweed Maal op’n Kibo, ümdat se den Krater ünnersöken wullen. Allens tohop brochen se 16 Daag över 2600&nbsp;m to.<ref>Alex Stewart: S. 84</ref> 1890 bröch Hans Meyer dat Book ''Ostafrikanische Gletscherfahrten'' ruut, dat siene Expeditschoon op’n Kilimandscharo un anner Expeditschonen beschrivt. He keem 1898 na de Kilimandscharo torügg un wull den Kibo nochmaals bestiegen, man keem de dütmaal nich wieder as de büterst Kraterrand.<ref name="stewart19">Alex Stewart: S. 19</ref> === 20. Jhd. === To’n Enn vun’n 19.&nbsp;Jhd. un in’n frohen 20.&nbsp;Jhd. neem de westliche Inflood in de Regioon to. Al 1892 wurr ene evangeelsch-luthersche Kark in Moshi opricht. Later folgen anner in Machame un anner Dörp vun de Chagga. 1908 weren rund fievtig Chagga to’n Christendom övertreden.<ref>François Bart, e.a.: S. 132</ref> Ene grote Tall Eyepditschonen ünnersoch den Barg un dat Rebeed ümto. In de Nafolg vun Hans Meyer boen Düütsche Hütten op de Kilimandscharo, dat de Opstieg lichter warrt. Op 2550&nbsp;m wurr de Bismarckhütt opricht un op 3450&nbsp;m de Petershütte.<ref name="CMK" /> De Naam kregen se vun [[Carl Peters]], de Präsident vun de DOAG.<ref>John Iliffe: S. 101</ref> Mandara bleev in’n November 1891 dood. Sien Söön folg em as Höövdmann vun Moshi. Marealle, de Höövdling vun Marangu, seeg nu ene Chance siene Macht uutoboen. He laad Carl Peters in sien Dörp in, dat he hier sien Höövdquarteer inrichten schull, un speel de Düütschen gegen anner Höövdlingen uut. === Koloniaal Stried (1914–1919) === [[File:Bundesarchiv Bild 105-DOA3105, Deutsch-Ostafrika, Pflanzer von Kilimandscharo.jpg|thumb|Anworven Soldaten vun de düütsche Koloniaalarmee in de Gegend vun’n Kilimandscharo]] Tiedens de [[Eerste Weltkrieg]] versöch dat [[Verenigt Königriek]] Düütsch-Oostafrika intonemen. Na de Nedderlaag bi de Havenstadt [[Tanga (stad)|Tanga]] trock dat brietsche Heer den 3.&nbsp;November 1914 na [[Longido (dorp)|Longido]], en Dörp an de süüdwestliche Sied vun’n Kilimandscharo. Daar kemen se in ene Fall vun de düütsche Koloniaalarmee, de ünnern Generaal [[Paul von Lettow-Vorbeck]] stünn. Dat brietsche Heer verloor vele Männer, Proviant un Uutrüsten un muss sik torügg trecken na Brietsch-Oostafrika.<ref>{{Internetquelle |url=https://zimmerer.typepad.com/Documents/Guerrilla%20Von%20Lettow%20New.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-11-05 }}</ref> Later in’n Krieg weer daar wedder Stried üm den Kilimandscharo, mit ene grote Slacht bi [[Moshi]] in’n Maart 1916.<ref>W.O. Henderson: ''[https://web.archive.org/web/20160427091317/https://books.google.nl/books?id=H1NhZzUd0_YC&lpg=PA105&ots=5vkxYlwyja&dq=march%20moshi%201916&hl=nl&pg=PA105#v=onepage&q=march%20moshi%201916&f=false Studies in German Colonial History]'' (2012, Routledge)</ref> Op’n 25.&nbsp;November 1918 het von Lettow kapituleert, un Düütsch-Oostafrika keem ünner brietsche Herrschopp. Söven Maand later, op’n 28.&nbsp;Juni 1919, weer de [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag vun Versailles]] ünnerschreven, un Düütsch-Oostafrika wurr tweedeelt. Dat Verenigt Königriek kreeg dat [[Mandaatgebied|Mandaat]] över [[Tanganyika (territorium)|Tanganyika]], dat nu as Tansania bekannt is. Dat annere Deel, [[Ruanda-Urundi]], dat hüdige [[Rwanda]] un [[Burundi]], keem to [[Belgien]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160309125606/http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versailles.html The Peace Treaty of Versailles - 28 June, 1919]<br /> John Iliffe: ''[https://web.archive.org/web/20160311183811/https://books.google.nl/books?id=m0dalboHfXgC&printsec=frontcover&hl=nl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false A Modern History of Tanganyika]'' (1979, Cambridge University Press)</ref> === Ünner brietsch Herrschop (1919–1961) === [[File:Kilimanjaro-1938-uwm.png|thumb|Luchtbild vun’n Kibo (1938)]] De brietsche Koloniaalherrschop het de Bargwoolden 1921 as Natuurreservaat ünner Schuul stellt un so stoppt, dat sik de Koffie- un Bananenplantagen noch wieder uutbreiden köönt.<ref>Melissa Leach, Ian Scoones: ''[https://web.archive.org/web/20160311190911/https://books.google.nl/books?id=6UvLCQAAQBAJ&dq=kilimanjaro&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Carbon Conflicts and Forest Landscapes in Africa]'' (2015, Routledge)</ref> De brietsche Geograaf [[Clement Gillman]] weer 1921 de eerste Europäer, de na 1914 wedder den Krater vun’n Kibo bereikt het. 1924 is de [[Südafrika]]ner George Londt den Mawenzi anhoogstegen. He wull den Hans Meyer Peak. bestegen, keem avers bi de 4958&nbsp;m hoge Süüdspitz vun’n Mawenzi an, de nu as Londt Peak bekannt is.<ref name="stewart86">Alex Stewart, S. 86.</ref> In 1926 hett de britt’sche Bergklätter [[Donald Latham]] op 5638&nbsp;m Höögde dat froren Liek vun enen Leopard funnen, bi’n Deel vun de Kraterkant, de nu as Leopard Point bekend is, wat jüst noordlich vun Gillman’s Point liggt.<ref>Luke Hunter: ''[https://web.archive.org/web/20160312072901/https://books.google.nl/books?id=hzNBCgAAQBAJ&pg=PA213&lpg=PA213&dq=kilimanjaro&source=bl&ots=l5_HzPbZ2N&sig=sDeiTt7s9eBLYrihdV_Mm0AHzpk&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwj5_Ifaz7nLAhWMDCwKHfA4BvgQ6AEILjAD#v=onepage&q=kilimanjaro&f=false Wild Cats of the World]'' (2015, Bloomsbury Publishing)</ref> He schreev doröver in de ''Geographical Journal'' in’n Dezember 1926, mit’n Bild vun Oforo, de bi dat Liek steiht.<ref>Gwynneth Latham, Michael Latham: ''[https://web.archive.org/web/20160428081720/https://books.google.nl/books?id=p5DAmt6QV-UC&lpg=PA72&ots=gaugGpyWHc&hl=nl&pg=PP1#v=onepage&q=oforo&f=false Kilimanjaro Tales: The Saga of A Medical Family in Africa]'' (1995, The Radcliffe Press)</ref> De düütsche Missionar [[Richard Reusch]] is twüschen 1925 un 1927 meermaals op de Bsrg stegen. Bi enen Opstieg funn ook de Lepardenliek un sneed sik en Stück vun’n Oor af as Andenken. De Liek bleev daar to liggen bet to’n Anfang vun de 1930er, denn weer se miteens weg.<ref name="stewart87">Alex Stewart, S. 87.</ref> Bi en anner Opstieg klatter Reusch in den later na em nöömt Reuschkrater un funn dar de Ash Pit. [[File:Kilimanjaro Kibo Hut.jpg|thumb|De Kibohütt, 1932 opricht]] Vun de late 1920er an wurr de Barg vun meer un meer Klatterers bestegen. Wieldat meer Lüüd den Barg bestiegen wullen, wurr in’n Juli 1929 in [[Moshi]] de ''Mountain Club of East Africa'' grünnt, later de [[Kilimanjaro Mountain Club|''Kilimanjaro Mountain Club'']]. 1932 wurr up 4703&nbsp;m de Kibohütt boot, tohoop mit de Bismarckhütt un Peters Hütte.<ref name="stewart89">Alex Stewart, S. 89.</ref> [[Bill Tilman]] un [[Eric Shipton]], twee engelshe Bergstiegers, de tovöör al de [[Mount Everest]] bestegen harrn, besöchen 1930 den Barg, den Hans Meyer Peak to bestiegen. Bi de eerste Versöök verlopen se sik un fünnen tofällig daar de Nordecke Peak bi.<ref name="stewart87" /> Bill Tilman keem 1933 wedder, steeg op den Kibo un slöög sien Lager in’n Krater op. Hier fün he [[Fumarole]]n, de na Swevel rüükt. Dat weer een Teken vun vulkaansche Aktivitäät, wat de Geologen wunnert un de lokale Lüüd verschreckt het, denn se dachen, de Kibo weer en inaktiven Vulkaan.<ref name="stewart89" /><ref>H.W. Tilman: ''[https://web.archive.org/web/20160312064623/https://books.google.nl/books?id=HQsNCwAAQBAJ&dq=snow+on+the+equator+tilman&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Snow on the Equator: Mount Kenya, Kilimanjaro and the great African odyssey]''</ref> 1957 het de [[Universität Sheffield]] den Krater ünnersöcht un ruutfunnen, dat de Kibo een inslapen Vulkaan is.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.igsoc.org:8080/journal/3/26/igs_journal_vol03_issue026_pg475-479.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-11-08 }}</ref> === Unafhängigkeid un Tansania === [[File:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 2.JPG|thumb|De Kaiser-Wilhelm-Spitz wurr 1961 ümdoopt to’n [[Uhuru Peak]]]] 1954 grünn [[Julius Nyerere]] de [[Tanganyika African National Union|''Tanganyika African National Union'']] (TANU), ene politische Partei, de sik för de Unafhängigkeit vun Tanganjika insett. As Tanganjika 1961 en egen Land wurr, lööt Nyerere ene [[Blöös]] op den Topp vun’n Kibo setten un dööp de Kaiser-Wilhelm-Spitze in [[Uhuru Peak]] üm. ''Uhuru'' is Swahili för „Freeheid“.<ref>{{Citeer journal|url=http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1965_files/AJ%201965%20320-330%20Dangar%20Alpine%20Notes.pdf|title=Dangar Alpine Notes|author=D. F. O. Dangar|journal=The Alpine Journal|year=1965|volume=70|issue=310-311|pages=328|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=3 december 2013|archiefurl=https://web.archive.org/web/20131203032358/http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1965_files/AJ%201965%20320-330%20Dangar%20Alpine%20Notes.pdf|dodeurl=no}}</ref> Twee Jaren later het sik Tanganjika mit de sik Volksrepubliek Sansibar un Pemba tohoopdaan un de [[Tansania|Verenigte Republiek Tansania]] grünnt. [[File:Marangu Gate in Kilimanjaro Park 001.JPG|thumb|Ingang vun dat [[Nationaalpark Kilimanjaro]] bi [[Marangu]]]] Intwüschen wurr de Kilimandscharo jümmers meer ene Attrakschoon för Touristen. 1959 weren al meer as sövenhunnnerd Lüüd op den Barg stegen.<ref name="burns20">Cameron M. Burns, S. 20.</ref> För de jümmerto grötter Tall Touristen is 1971 westlich vun [[Moshi]] de [[Kilimanjaro International Airport|''Kilimanjaro International Airport'']] opricht worrn.<ref>[[The New York Times]]: [https://www.nytimes.com/1971/12/03/archives/tanzania-airport-opens.html Tanzania Airport Opens] (3. Dezember 1971). [https://web.archive.org/web/20210817161233/https://www.nytimes.com/1971/12/03/archives/tanzania-airport-opens.html Archiveert] op’n 17. August 2021.</ref> 1973 wurr de [[Nationaalpark Kilimanjaro]] grünnt un heel de Barg baven de Boomgrenz ünner Schuul stellt. De ole Bismarckhütt un Peters Hütt wurrn afbraken un de ne’en Mandarahütt un Horombohütt wurrn boot. === 21.&nbsp;Jhd. === Sied 2005 höört ook de Hangwoold to dat dat Rebeed vun de Natschonaalpark Kilimandscharo, de so nu 75.575&nbsp;ha groot is. De Afsichten vun de Natschonaalpark sünd Schuul för de Natuur un Deerter, dat Uutbillen un Opklören vun de Minschen, de an’n Kilimandscharo leevt un optopassen, dat de Tourismus nich to veel warrt.<ref name="UNESCO" /> 2008 künnige de tansaansche Minister [[Shamsa Mwangunga]] an, dat 4,8&nbsp;Millionen inheemsche Bööm rund üm de Kilimandscharo plant warrn schöölt. De Bööm schöölt de Eroschoon an de Barghäng afwennen un de Waterborns schulen.<ref>[https://web.archive.org/web/20160421223257/https://uddebatt.wordpress.com/2008/05/27/mt-kilimanjaro-the-snow-cover-is-increasing-says-tanzanian-minister/ Mt Kilimanjaro – the snow cover is increasing says Tanzanian minister] (Januar 2008)</ref> == Tourismus un Klattersport == Na de ''Tanzania National Parks Authority'' besöchen 57.546 den Kilimandscharo in’n Jaren 2011/12. Daar bestegen 16.425 vun den Barg ook.<ref name="number">{{Internetquelle |url=http://www.tanzaniaparks.com/news/number_of_kili_climbers_not_a_threat.html |titel=The official site of the Tanzania National Parks - Latest news |abruf=2025-10-27 }} {{Webarchiv|url=http://www.tanzaniaparks.com/news/number_of_kili_climbers_not_a_threat.html |wayback=20150924113218 |text=The official site of the Tanzania National Parks - Latest news |archiv-bot=2026-07-29 07:46:10 InternetArchiveBot }}</ref> De [[Natschonaalpark Kilimandscharo]] bringt jeed Jaar rund 50 Millionen US-Dollar in un is so de lukrativste Natschonaalpark in Tansania.<ref name="ibtimes">Kathleen Caulderwood: [https://web.archive.org/web/20160423015126/http://www.ibtimes.com/everest-sherpas-boycott-climbing-season-porters-kilimanjaro-work-less-1577402 As Everest Sherpas Boycott Climbing Season, The Porters On Kilimanjaro Work For Less] (30. April 2014)</ref><ref>Mary Mostafanezhad, Roger Norum, Eric J. Shelton, Anna Thompson-Carr: ''[https://web.archive.org/web/20160423015914/https://books.google.nl/books?id=U7RYCwAAQBAJ&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Political Ecology of Tourism: Community, Power and the Environment]'' (2016, Routhledge)</ref> De Tourismus is ook een wichtig Inkamen för de inheemschen Lüüd. 2007 arbeiden rund 11.000 Lüüd as Tourguides, Dregers oder Köök. Dat givt avers Kritik an de legen Arbeidsümstänn för de Inheemschen.<ref name="ibtimes" /><ref>Jonathan Mitchell, Jodie Keane, Jenny Laidlaw: [https://web.archive.org/web/20160304191335/http://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/4203.pdf Making success work for the poor: Package tourism in Northern Tanzania] (9. Januar 2008, Overseas Development Institute) Ian Christie, Eneida Fernandes, Hannah Messerli, Louise Twining-Ward: ''[https://web.archive.org/web/20150919102134/https://books.google.com/books?id=2nEFBAAAQBAJ&pg=PA257 Tourism in Africa: Harnessing Tourism for Growth and Improved Livelihoods]'' (2014, World Bank Publications)</ref> === Routen === [[Bild:Mount Kilimanjaro Climbing Routes and Huts photomap-nl.svg|alternativtext=Kaart mit Klatterrouten op de Kilimandscharo|duum|Klatterrouten op de Kilimandscharo]] Op’n Kilimandscharo givt dat söss Routen den Kibo to bestiegen. Vun de noordwestlichste Route sünd dat, in Wieserricht: de Shira-Route, de Rongai-Route, de Marangu-Route, de Umbwe-Route, de Machame-Route un de Lemosho-Route. Dree vun de Routen föört bet op de Uhuru Peak: de Lemosho-Route, över de swaar bestiegbare Western Breach, de Machame-Route un de Marangu-Route, de eenfacher to bestiegen sünd un langs Barafu Camp un Gillman’s Point loopt. För jede Route mött Touristen enen Bargförer boken. De Duur vun de Routen ünnerscheedt sik un langt vun fiev bet negen Daag.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/practical-information/kilimanjaro-routes/ |titel=Kilimanjaro routes: what is the best route up Kilimanjaro? |abruf=2025-10-27 |sprache=en}}</ref> Anners as de söss groten Routen givt dat noch anner, de bloot af un an bestegen warrt. Bloot wenige klattert op de Mawenzi. För de Routen op de Topp vun de Mawenzi bruukt dat gode Bargstiegers, de passlich uutstaffert sünd. === Gefaren === De meisten Klatterrouten op de Kibo sünd, vergleken mit Bargen in de [[Himalaya]] oder [[Anden]], technisch relativ eenfach. Lüüd, de op’n Kilimandscharo stiegen wüllt, warrt liekers anraden, dat se in good Verfaat ween schöölt un sik good rüsten un uutstafferen schöölt. Dat warrt ook anraden nich meer as twee Kilometers den Dag optostiegen.<ref>{{Internetquelle |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7919100.stm |titel=BBC NEWS {{!}} UK {{!}} Magazine {{!}} How hard is it to climb Mount Kilimanjaro? |abruf=2025-10-27 |sprache=en-GB}}</ref> Lege Temperaturen un eventuell starken Wind köönt den Opstieg avers lastig maken.<ref>{{Internetquelle |autor=Ramon Stoppelenburg |url=http://www.expeditionkilimanjaro.com/preparation.php |titel=Expedition Kilimanjaro - climb the highest mountain of Africa! |abruf=2025-10-28 }}</ref> Wegen de Höögdünnerscheed kriegt veel Bargstiegers ook de Höögdenkrankheid.<ref name="Acclimatization">{{Citeer journal|author=Muza, SR; Fulco, CS; Cymerman, A|title=Altitude Acclimatization Guide|journal=US Army Research Inst. of Environmental Medicine Thermal and Mountain Medicine Division Technical Report|issue=USARIEM-TN-04-05|year=2004|url=http://archive.rubicon-foundation.org/xmlui/handle/123456789/7616|accessdate=15 februari 2016|archiefdatum=14 februari 2016|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160214202657/http://archive.rubicon-foundation.org/xmlui/handle/123456789/7616|dodeurl=ja}}</ref> Na ene Studie vun 2005 kregen 77&nbsp;% vun de Bargstiegers de Höögdenkrankheid un 61,3&nbsp;% kemen bet op de Topp.<ref>{{Citeer journal|url=http://www.nickkalson.com/Papers/Kili_WEM.pdf|title=Determinants of Summiting Success and Acute Mountain Sickness on Mt Kilimanjaro (5895 m)|author=Andrew J. Davies, Nicholas S. Kalson, Suzy Stokes, Mark D. Earl, Adam G. Whitehead, Hannah Frost, Ian Tyrell-Marsh, Jon Naylor|journal=Wilderness and Environmental Medicine|year=2009|volume=20|issue=4|pages=311–317|doi=10.1580/1080-6032-020.004.0311|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=8 december 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151208062905/http://www.nickkalson.com/Papers/Kili_WEM.pdf|dodeurl=ja}}</ref> Na een anner Studie kregen vun 917 Bargstiegers, de över de Lemosho- oder de Machame-Route op de Topp ankemen, 70,4&nbsp;% de Höögdkrankheid. De Symptomen weren [[Koppwehdag|Kopppien]], [[Övelkeid]], [[Döörfall]], [[Övergeven]] un [[Appetitverlust]].<ref>{{Citeer journal|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Irwin3/publication/267102897_A_Retrospective_Study_of_Acute_Mountain_Sickness_on_Mt._Kilimanjaro_Using_Trekking_Company_Data/links/54da49c70cf233119bc29c23.pdf|author=Paul Eigenberger, Anna Faino, Joanne Maltzahn, Christina Lisk, Eddie Frank, Amy Frank, Zoe Loomis, Thies Schroeder, Matthew Strand, David Irwin|title=A retrospective study of acute mountain sickness on Mt. Kilimanjaro using trekking company data|journal=Aviation, Space, and Environmental Medicine|volume=85|number=11|year=2014|page=1126|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=8 december 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151208060451/https://www.researchgate.net/profile/David_Irwin3/publication/267102897_A_Retrospective_Study_of_Acute_Mountain_Sickness_on_Mt._Kilimanjaro_Using_Trekking_Company_Data/links/54da49c70cf233119bc29c23.pdf|dodeurl=no}}</ref> In de Tied vun 1996 bet 2003 storven söventein Froen un acht Männer, as se den Kilimandscharo bestegen wullen. Dat maakt 13,6 Doden op 100.000 Bargstiegers. Veertein Lüüd storven an de Folgen vun de Höögdkrankheid, veer an enen [[Hartinfarkt]], twee an ene [[Lungensweer]], een an ene akute [[Blinddarmsweer]], dree an Folgen vun grötter [[Wunn|Wunnen]] un ene na feelslaan [[Reanimatschoon]]<ref>{{Citeer journal|url=http://wodocs.com/docum/1474-international_society_for_mountain_medicine-viwcmm_abstracts-32.html|title=Deaths Due to High Altitude Illness Among Tourists Climbing Mt Kilimanjaro|authors=Markus Hauser, Andreas Mueller, Britta Swai, Sendui Ole Nguyaine|journal=Proceedings of the 2004 South African Travel Medicine Society|year=2004|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=17 november 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151117025449/http://wodocs.com/docum/1474-international_society_for_mountain_medicine-viwcmm_abstracts-32.html|dodeurl=no}}</ref> Steen, de daalfallen köönt, sünd ene anner Gefaar för Bargstiegers. Veel Felsbrocken kaamt loos, wenn dat Ies ümto smölt. 2006 sünd dree US-amerikaansche Bargstiegers ümkamen, as Felsbrocken an de Western Breach looskamen sünd.<ref>Los Angeles Times: [https://web.archive.org/web/20150917033603/http://articles.latimes.com/2006/jan/06/world/fg-briefs6.6 3 American Climbers Killed by Rockslide] (6. Januar 2006)</ref> 2015 bleev een 33 Jaren olen US-Amerikaner dood, as Felsbrocken em drapen hebbt.<ref>San Jose Mercury News: David DeBolt: [https://web.archive.org/web/20160304092827/http://www.mercurynews.com/my-town/ci_28818630/alamo-entrepreneur-author-killed-while-climbing-mt-kilimanjaro East Bay entrepreneur, author Scott Dinsmore killed while climbing Mount Kilimanjaro] (16. September 2015)</ref> === Rekorden === De gauste Opstieg na de Topp vun de Kibo bröch de [[Spanien|Spanier]] [[Kílian Jornet]] tostann. He steeg den 29.&nbsp;September 2010 in 5&nbsp;Stünn un 23&nbsp;Minuten vun dat Basiskamp anhoog bet to de Uhuru Peak. He weer so ene Minute gauer as de [[Kasachstan|Kasach]] Andrew Puchinin, de tovöör den Rekord opstellt harr. As Jornet wedder in’n Basiscamp ankeem, weren 7&nbsp;Stünn un 14&nbsp;Minuten verstreken, wat to de Tied ook de Rekord för de gauste Op- un Afstieg weer. Opstunds liggt de Rekord för de gauste Op- un Afstieg bi 6&nbsp;Stünn un 42&nbsp;Minuten. De Rekord wurr vun de [[Ecuador|Ecuadorianer]] Karl Egloff op’n 13.&nbsp;August 2014 opstellt egenwoordig staat dit record op naam van Karl Egloff, een berggids uit [[Ecuador]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.outsideonline.com/1931036/where-world-did-karl-egloff-come |titel=Where in the World Did Karl Egloff Come From? {{!}} Outside Online |abruf=2025-11-03 |sprache=en}}</ref> De Rekord för de gauste Opstieg vun ene Fro het de Däänsche Kristina Schou Madsen opstellt. Se steeg den 23.&nbsp;Februar 2018 binnen 6&nbsp;Stünn un 53&nbsp;Minuten op de Uhuru Peak. Se het so den olen Rekord vun de Düütsche Anne-Marie Flammersfeld braken, de den 27.&nbsp;Juli 2015 in 8&nbsp;Stünn un 32&nbsp;Minuten op de Bargtopp steeg un binnen 12&nbsp;Stünn un 58&nbsp;Minuten wedder afstegen weer.<ref name="records">climbMountKilimanjaro.com: [https://web.archive.org/web/20150716204451/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/record-climbs/ Kilimanjaro records]</ref> De jüngste Bargstieger, de op’n Kibo ankeem is Coaltan Tanner. He keem den 22.&nbsp;Oktober 2018 in’n Öller vun 6 Jaren op de Uhuru Peak an. De öllste Bestieger vun de Kibo is de US-Amerikaansche Anne Lorimor, de 89 weer, as se den Kibo in’n Juli 2019 besteeg.<ref name="records" /> De öllste Mann, de den Kibo bestegen het, weer de US-Amerikaner Robert Wheeler, de mit 85 Jaren op’n 2.&nbsp;Oktober 2014 den Topp bereikt het.<ref>Guinness World Records: [https://web.archive.org/web/20180717212816/http://www.guinnessworldrecords.com/news/2018/1/monday-motivation-robert-wheeler-climbing-kilimanjaro-at-85-with-plans-to-go-a-508489 Monday Motivation: Robert Wheeler - climbing Kilimanjaro at 85 with plans to go again] (8. Januar 2018)</ref> == Populäärkultuur == [[Bild:Thesnowsofkilimanjaro19bd9.jpg|thumb|[[Ava Gardner]], [[Torin Thatcher]], [[Gregory Peck]] un [[Wade Dumas]] in ''The Snows of Kilimanjaro'' (1952)]] Mang de eersten Warken in’e Literatuur, de vun’n Kilomandscharo vertellt, is [[Jules Verne]]s sien ''{{lang|fr|Cinq semaines en ballon}}'' vun 1863. De Reisroman vertellt vun ene Ballonfaart över den afrikaanschen Kontinent, de ook langs de Kilimandscharo föört.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.gutenberg.org/files/3526/3526-h/3526-h.htm |titel=Five Weeks in a Balloon, by Jules Verne, |abruf=2025-10-25 |sprache=en}}</ref> De [[Verenigte Staten|US-amerikaansche]] Schriever [[Ernest Hemingway]] beschrivt de Kilimandscharo in twee vun sienen Warken: De Roman ''{{lang|en|Under Kilimanjaro}}'', de 1936 ruutkeem, un de Geschicht ''{{lang|en|The Snows of Kilimanjaro}}'', <ref> [[Ernest Hemingway]], ''[https://web.archive.org/web/20170223214138/https://books.google.com/books?id=QjgiXnMHHtIC The Snows of Kilimanjaro and Other Stories]'' (1995, Simon and Schuster)</ref> de Henry King 1952 ook verfilmt het. Ook de [[Frankriek|franzöösche]] Schriever [[Joseph Kessel]] maak een Reis na de Kilimandscharo un beschreev in ''{{lang|fr|Le Lion}}'' vun 1958 den Barg un sien versneit Topp mit velen Details. De franzöösche [[Singer]] [[Pascal Danel]] süng 1966 över den Snee vun’n Barg in sien Leed ''{{lang|fr|Kilimandjaro}}''. Ook in Leedtexten vun [[Jean Ferrat]] (''{{lang|fr|Kilimandjaro}}''), [[Michel Sardou]] (''{{lang|fr|Dans ma mémoire, elle était bleue}}'') un de Rockband [[Toto (band)|Toto]] (''[[Africa (Single)|Africa]]'') kümmt de Kilomandscharo vöör. De US-amerikaansche Jazzkomponist [[Miles Davis]] broch 1968 dat Album ''{{lang|fr|Filles de Kilimanjaro}}'' ruut. De Titel is ene Referenz op ''{{lang|en|Kilimanjaro African Coffee}}'', een Bedriev, in de Davis Geld investeert harr.<ref>John Szwed, ''[https://web.archive.org/web/20160223170127/https://books.google.nl/books?id=qDl3zKlMNbQC&pg=PA272&lpg=PA272&dq=Kilimanjaro&source=bl&ots=n7YAL8R2GH&sig=p1RpdZcYPZkR1AboukaEq56qKjE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjOp-nZufnKAhUE0xoKHUsMBo8Q6AEILTAC#v=onepage&q=Kilimanjaro&f=false So What: The Life of Miles Davis]'' (2004, Simon and Schuster)</ref> In 1981 broch [[Carlos Santana]] ''{{Lang|en|Tales of Kilimanjaro}}'' ruut. [[Monty Python]] maak een Sketsch, in den de schele Exleditschoonsbaas Sir George Head ([[John Cleese]]) ene Brügg twüschen de twee Toppen vun de Kilimandscharo boen will. Dat Bild vun de Kilimandscharo is döör de Kunst un de Tourismus wied verbreidt un wurr in velen verscheden Medien un Kunstformen daarstellt. De Afbiller wiest man faken romantische un stereotype Ideen vun Afrika. De Kilimandscharo is denn de Achtergrund för Kulissen mit wille Deerter, exootschen Planten un Massaikriegers. Malereen vun den Barg wiest den Kilimandscharo meest ümkleedt mit Wulken un stellt so een mystisch un romantisch Bild daar. Düsse romantischen Afbiller sünd ook vundaag noch faken op Postkaarten för den Tourismus to finnen.<ref>Mazurier, Saule-Sorbé, Lenoble-Bart, Menges, 2003, S. 1-122</ref><ref>Mazurier, 2001, S. 271-288</ref> Ook för de Reklaam is Kilimandscharoneen veel bruukt Symbool. De Barg finnt sik as Logo op Mineraalwater, Beer,<ref>[http://mightymax78.free.fr/Minisite/index.php?pages=afrique Bières du monde]</ref> Koffie, Tee, Zigaretten, in de Tourismus- un Hotelbranche oder as [[Slogan]]s, so as bi [[Air Tanzania]] (''{{lang|en|the wings of the Kilimanjaro}}'') oder de '' State Travel Service'' vun Tansaia (''{{lang|en|Land of the Kilimanjaro and Zanzibar}}''). == Literatuur == === Historie un Kultuur === * Christof Hamann, Alexander Honold: ''Kilimandscharo: Die deutsche Geschichte eines afrikanischen Berges.'' Verlag Klaus Wagenbach, [[Berlin]] 2011, ISBN 978-3-8031-3634-3. (hoogdüütsch) * Charles Dundas: ''[https://books.google.nl/books?id=4S2gRvx5X6sC Kilimanjaro and Its People: A History of Wachagga, their Laws, Customs and Legends, Together with Some Accounts of the Highest Mountain in Africa]''. Routledge, 2012. (engelsch) * John Iliffe: ''[https://books.google.nl/books?id=m0dalboHfXgC A Modern History of Tanganyika]''. Cambridge University Press, [[Cambridge (England)|Cambridge]]1979. (engelsch) * Fritz Rodulph, Percy Stulz: ''Jambo, Afrika.'' Brockhaus Verlag, [[Leipzig]] 1970. (hoogdüütsch) === Geografie un Natuurwetenschoppen === * François Bart, Milline J. Mbonile, François Devenne: ''[https://books.google.nl/books?id=gqJKbfFqEPMC Kilimandjaro: montagne, mémoire, modernité]''. Presses Universitaires de Bordeaux, [[Bordeaux]] 2003. (franzöösch) * Kurt Brunner: ''Frühe Karten des Kilimandscharo – Ein Beitrag zur Expeditionskartographie''. In: ''Cartographica Helvetica'', Heft 30 (2004), S. 3–9. [http://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=chl-001:2004:29-30::61 Vulltext] (hoogdüütsch) * Philippe Nonnotte, Hervé Guillou, Bernard Le Gall, Mathieu Benoit, Joseph Cotten, Stéphane Scaillet: ''New K-Ar age determinations of Kilimanjaro volcano in the North Tanzanian diverging rift, East Africa''. In: ''Journal of Volcanology and Geothermal Research''. Band 173, Nr. 1–2, 2008, S. 99–112. [https://doi.org/10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042 doi:10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042]. (engelsch) * Andreas Hemp: ''[https://www.researchgate.net/publication/227311322_Continuum_or_zonation_Altitudinal_gradients_in_the_forest_vegetation_of_Mt._Kilimanjaro Continuum or Zonation? Altitudinal Gradients in the Forest Vegetation of Mt. Kilimanjaro]''. In: ''Plant Ecology''. Band 184, Nr. 1, 2006, S. 27–42. [https://doi.org/10.1007/s11258-005-9049-4 doi:10.1007/s11258-005-9049-4]. (engelsch) * J. M. Grimshaw, N. J. Cordeiro, C. A. H. Foley: ''The Mammals of Kilimanjaro''. In: ''Journal of East African Natural History''. Band 84, Nr. 2, 1995, S. 105–139. [https://doi.org/10.2982/0012-8317(1995)84%5B105%3ATMOK%5D2.0.CO%3B2 doi:10.2982/0012-8317(1995)84[105:TMOK]2.0.CO;2]. (engelsch) === Bargstiegen un Reisberichten === * Hans Meyer: ''[https://archive.org/details/acrosseastafrica00meye Across East African Glaciers: An Account of the First Ascent of Kilimanjaro]''. G. Philip & Son, 1891. (engelsch) * Hans Meyer; Heinrich Pleticha (Ruutgevers): ''Die Erstbesteigung des Kilimandscharo.'' Erdmann Verlag, [[Stuttgart]] 2001, ISBN 3-522-60281-1. (hoogdüütsch) * Jörg Diergarten: ''Kilimanjaro – Besteigung über Marangu- und Machame-Route.'' Reihe SYRO-Individual-Reiseführer Band 30, SYRO, [[Chöttingen]] 1983, ISBN 3-921885-07-8 (mit ene Kaart). (hoogdüütsch) * P. Werner Lange: ''Kilimandscharo – Der weiße Berg Afrikas.'' AS Verlag, [[Zürich]] 2005, ISBN 978-3-909111-16-9. (hoogdüütsch) * P. Werner Lange: ''TraumBarg Kilimandscharo: Vom Regenwald zum tropischen Eis. Ein Reisebericht.'' AS Verlag, [[Zürich]] 2008, ISBN 978-3-909111-51-0. (hoogdüütsch) * Richard Crane, Nicholas Crane: ''Kilimandscharo per Rad: Mit dem Mountain-Bike auf den höchsten Berg Afrikas.'' Schneider, [[München]] 1987, ISBN 3-505-09602-4. (hoogdüütsch) * Cameron M. Burns: ''[https://books.google.nl/books?id=bwZfkrl2ygQC Kilimanjaro & East Africa: A Climbing and Trekking Guide]''. The Mountaineers Books, 2006. (engelsch) * Alex Stewart: ''[https://books.google.nl/books?id=28N6F2wBSM8C Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide]''. Cicerone Press Limited, 2012. (engelsch) === Natuur un Ümwelt === * William Dubois Newmark: ''[https://books.google.nl/books?id=0Is9h1vm90AC The Conservation of Mount Kilimanjaro]''. IUCN, 1991. (engelsch) == Weblenken == {{Commons|Kilimanjaro|Kilimandscharo}} * Indrag op de Websteed vun dat UNESCO-Weltarvzentrum ([https://whc.unesco.org/en/list/403 engelsch] un [https://whc.unesco.org/fr/list/403 franzöösch]) * [https://www.de-plattsnackers.de/geschichte/de-kilimandscharo-anhoog/ ''De Kilimandscharo anhoog''], plattdüütsch Reisbericht op ''www.de-plattsnackers.de'' ([https://web.archive.org/web/20250420225446/https://www.de-plattsnackers.de/geschichte/de-kilimandscharo-anhoog/ Archiv]) * [https://www.kilicam.com/ Kilicam], Live-Webcam vun de Kilimandscharo == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4030530-2|VIAF=237690549}} [[Kategorie:Barggrupp in Afrika]] [[Kategorie:Vulkan]] [[Kategorie:Geologie]] [[Kategorie:Fievdusender]] [[Kategorie:Barg in Tansania]] 0222se3ngwjplyuie1q8mm8dmhdl1ji Kommun Kungsbacka 0 15165 1074270 689627 2026-07-29T09:43:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074270 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Kungsbacka |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Halland|Halland]] |WAPEN=Kungsbacka vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Kungsbacka Municipality in Halland County.png |FLACH=611.42 |HÖÖCH= |KOOR_NS=57.483333 |KOOR_OW=12.066667 |INWAHNERS=70926 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.kungsbacka.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=1384 }} De '''Kommun Kungsbacka''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Halland]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Halland]] un den [[Gerichtsbezirk Varberg]]. Se hett 70.926 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 611,42 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Kungsbacka]]. == Demografie == 2006 weren 5,99 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 16.922 || 18.475 || 28.987 || 43.536 || 54.220 || 65.113 || 70.926 |} === Scholen === De Kommun hett 23 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un 5 private Grundscholen. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 8597 Schölers un de privaten 1076. == Geografie == In de Kommun gifft dat 844 Eilannen, de alltohoop 874 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 17 || 13 || 5 || 0 || 0 || 15 || 1 || 0 |- | 1985 || 16 || 10 || 10 || 0 || 1 || 14 || 0 || 0 |- | 1988 || 17 || 10 || 12 || 0 || 5 || 16 || 1 || 0 |- | 1991 || 21 || 9 || 9 || 3 || 2 || 13 || 0 || 4 |- | 1994 || 20 || 11 || 6 || 2 || 4 || 16 || 2 || 0 |- | 1998 || 21 || 7 || 5 || 7 || 2 || 14 || 3 || 2 |- | 2002 || 17 || 7 || 10 || 6 || 2 || 14 || 3 || 2 |- | 2006 || 21 || 7 || 7 || 5 || 2 || 12 || 2 || 5 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20210131230311/https://www.kungsbacka.se/ Websteed vun de Kommun Kungsbacka] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Halland]] refl87c2wtb78ng2fvkj20vs8prtphz Kommun Ljungby 0 15182 1074271 1012563 2026-07-29T09:56:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074271 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Ljungby |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Kronoberg|Kronoberg]] |WAPEN=Ljungby vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Ljungby Municipality in Kronoberg County.png |FLACH=1757.90 |HÖÖCH= |KOOR_NS=56.816667 |KOOR_OW=13.916667 |INWAHNERS=27115 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.ljungby.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0781 }} De '''Kommun Ljungby''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Kronoberg]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Småland]] un den [[Gerichtsbezirk Växjö]]. Se hett 27.115 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.757,90 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Ljungby]]. == Demografie == 2006 weren 10,89 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 23.289 || 23.791 || 26.054 || 27.409 || 27.490 || 27.078 || 27.115 |} === Scholen === De Kommun hett 17 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 3151 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 1472 Eilannen, de alltohoop 5.329 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 9 || 14 || 3 || 2 || 1 || 18 || 2 || 0 |- | 1985 || 9 || 13 || 5 || 2 || 1 || 17 || 2 || 0 |- | 1988 || 6 || 14 || 4 || 2 || 3 || 17 || 3 || 0 |- | 1991 || 8 || 12 || 4 || 4 || 1 || 15 || 3 || 2 |- | 1994 || 7 || 11 || 3 || 2 || 2 || 17 || 4 || 3 |- | 1998 || 8 || 8 || 2 || 4 || 2 || 15 || 5 || 5 |- | 2002 || 7 || 9 || 4 || 3 || 2 || 15 || 4 || 5 |- | 2006 || 9 || 8 || 3 || 3 || 1 || 15 || 3 || 7 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20210417025903/http://www.ljungby.se/ Websteed vun de Kommun Ljungby] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Kronoberg]] ki4pb4wi6se7hwienwfsm0934ydb4bk Kommun Örebro 0 15340 1074286 1012417 2026-07-29T11:26:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074286 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Örebro |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Örebro|Örebro]] |WAPEN=Örebro vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Örebro Municipality in Örebro County.png |FLACH=1380.11 |HÖÖCH= |KOOR_NS=59.266667 |KOOR_OW=15.216667 |INWAHNERS=128863 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.orebro.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=1880 }} De '''Kommun Örebro''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Örebro]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Närke]] un den [[Gerichtsbezirk Örebro]]. Se hett 128.863 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.380,11 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Örebro]]. == Demografie == 2005 kemen op 100 Froonslüüd 94,26 Mannslüüd. 2006 weren 13,10 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 89.899 || 96.822 || 111.304 || 110.286 || 114.042 || 124.207 || 128.863 |} === Scholen === De Kommun hett 54 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un 11 private Grundscholen. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 11951 Schölers un de privaten 1931. == Geografie == In de Kommun gifft dat 751 Eilannen, de alltohoop 1.733 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 15 || 10 || 4 || 1 || 0 || 32 || 3 || 0 |- | 1985 || 12 || 7 || 11 || 1 || 0 || 31 || 3 || 0 |- | 1988 || 11 || 7 || 9 || 2 || 4 || 28 || 4 || 0 |- | 1991 || 15 || 4 || 10 || 6 || 0 || 26 || 4 || 0 |- | 1994 || 12 || 4 || 8 || 4 || 2 || 31 || 4 || 0 |- | 1998 || 12 || 2 || 4 || 8 || 4 || 27 || 8 || 0 |- | 2002 || 8 || 3 || 10 || 8 || 4 || 26 || 6 || 0 |- | 2006 || 13 || 4 || 8 || 6 || 4 || 25 || 4 || 1 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/19970506062718/http://www.orebro.se/ Websteed vun de Kommun Örebro] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Örebro]] 343c8z6c0p79u988ujhqjpfh3cf6llb Geograafsche Laag 0 15523 1074201 1054356 2026-07-28T17:50:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074201 wikitext text/x-wiki De '''Geograafsche Laag''' (Geograafsche Koordinaten) vun enen Punkt up de Eerd warrt ut de [[Geograafsch Breed|geograafsche Breed]] (φ) un de [[Geograafsch Läng|geograafsche Läng]] (λ) beschreven. De Eerdkugel warrt dor för in 360 Längenkrinken un 180 Bredenkrinken updeelt. == Koordinaatensystem == [[Bild:Geographic_coordinates_sphere.svg|right|390px|Geographische Koordinaten auf der Kugel]] De Längenkrinken un Bredenkrinken hebbt jümmers en rechte Smieg un schaapt en Net up de Eerd. De Bredenkrinken warrt vun de Mitt (vun den Äquator) ut tellt. De Noordpol un de Süüdpol liggt jeder bi 90°. De Längenkrinken warrt vun enen Nullmeridian ut no Oosten un Westen hin tellt, se droopt sik bi 180° up de annere siet vun de Eerd. Fröher geeft dat verschedene Nullmeridiane (to’n Biespeel in [[El Hierro|Ferro]] un [[Paris]]). Siet Anfang vun’n 20. Johrhunnert warrt up den ganze Welt de Meridian vun [[Royal Greenwich Observatory|Greenwich]] brukt. == Koorten == Fröher hebbt de Koortentekner dat Koordinaatensystem jümmers so hinschoben, dat dat för jüm ehr Rebeet good passt. Jed’en Koort hett den egen Tosamenhang up de Eerd hatt. För de [[Global Positioning System|Satellitennavigatschoon]] müss man nu en System utklamüüstern, wat överall passt, dat is dat [[WGS84]]. == Historie == De Astronomen [[Hypsikles von Alexandria]] ("Anaphorikos", [[170 v. Chr.]]) un [[Hipparch von Nikaia]] (190-120 v. Chr.) hebbt sik dat Delen vun enen Krink in 360° utdacht. [[1634]] wörr up [[El Hierro]] en [[Nullmeridian]] fast leegt, weil dat domals de Oort up de Welt wörr, de an’ wiedsten in’n Westen leeg. Siet [[1738]] geevt dat in Ingland den Meridian vun Greenwich, de [[1884]] för de ganze Welt goodkennt worrn is. == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20070512235943/http://www.fallingrain.com/world/ Geograafsche Laag för Öörte op de ganze Welt] (ingelsch) * [https://web.archive.org/web/20060705172500/http://heavens-above.com/countries.asp Geograafsche Laag för Städer op de ganze Welt] (ingelsch) * [https://web.archive.org/web/20070407113854/http://opengeodb.hoppe-media.com/ Geograafsche Laag söken (för Düütschland, Öösterriek, Swiez, BeNeLux)] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Kartografie]] lglvplf36dt5zhppfb4j1s744tpzd64 Gorseth Kernow 0 17512 1074214 936725 2026-07-28T19:48:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074214 wikitext text/x-wiki [[Bild:Tribann.svg|duum|Iolo Morganwgs Awen]] De '''Gorseth Kernow''' is en [[Cornwall|koornsche]] Organisatschoon, de den [[Kelten|keltschen]] Charakter vun Cornwall bewohren will. De koornsche Gorseth is [[1928]] vun den Arzdruiden Pedrog of Wales na dat Vörbild vun den waliesschen [[Gorsedd]] wedder opricht worrn as en lütte Grupp vun koornschen Gelehrten em dorüm fraagt hett. Mang jüm weern [[Henry Jenner]] and [[Robert Morton Nance]]. De Gorseth Kernow ünnerstütt dat Wedderopleven vun de [[koornsche Spraak]] un föddert ok dat Studium vun Kunst un Geschicht. De Gorseth versteiht sik nich as politsche Organisatschoon. De eerste Zeremonie weer 1928 bi den Steenkrink vun [[Boscawen-Un]]. Siet disse Tiet hett dat elk Johr so en Drepen geven un de Gorseth is en wichige Instituschoon vun't kulturelle Leven in Cornwall warrn un de Medien bericht veel dorvun. En wichtigen Deel vun den Gorseth is, dat se Lüüd as [[Bard]] opnehmt, de sik üm de koornsche Kultur verdeent maakt hebbt. Bardschoppen gifft dat t.B. för dat Studium vun de koornsche Spraak, för koornsche Musik, för dat Fördern vun Kunst (besünners mang de Kinners) un ok vör vele annere Saken. Niege Barden kriggt vun den böversten Barden en bardschen Naam. De Naams sünd op koornsch un hebbt faken wat mit den Grund vun de Bardschop to doon. == Weblenken == * [http://www.youtube.com/watch?v=EuZM528aiwY Video vun den letzten Gorseth] * [http://www.gorsethkernow.org.uk/ Offizielle Websteed] * [https://web.archive.org/web/20070617064235/http://www.penzance2007.btik.com/ Dat Programm vun den Gorseth vun 2007] [[Kategorie:Vereen]] [[Kategorie:Koornsch]] 7ea6dft4b7waz6rt257gsp1ov2s3xhf Jan Kleyna 0 18568 1074235 1073702 2026-07-29T03:01:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074235 wikitext text/x-wiki Dr. '''Jan T. Kleyna''' (* [[14. Mai]] [[1970]]<ref>{{Internetquelle |autor=[[ClustrMaps]] |url=https://clustrmaps.com/person/Kleyna-anmiju |titel=Jan T Kleyna Honolulu, age 51 |titelerg=Quick Facts |werk=clustrmaps.com |hrsg=ClustrMaps |seiten=5 |abruf=2020-10-25 |sprache=en }}</ref>) <ref>{{Internetquelle |autor=[[PeoplePill]] |url=https://peoplepill.com/people/jan-kleyna/news/ |titel=JAN KLEYNA |titelerg=BRITISH ASTRONOMER |werk=peoplepill.com |hrsg=[[Prong Media]] |seiten=4 |abruf=2020-10-24 |sprache=en}}</ref> is en britschen Astronom. Kleyna, de an de [[Universität Cambridge]] arbeit, weer tosommen mit dat Astronomen-Team vun [[Scott S. Sheppard]] an dat Opdecken vun een Rieg vun lüttje Maanden vun de Planet [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] bedeeligt. Ok [[Saturn (Planet)|Saturn-Maanden]] hett he mit opdeckt. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Kleyna, Jan}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] o2id6cs2e9mfk7cyf0we2lwckyy9ps7 Fluor 0 18982 1074193 1054094 2026-07-28T15:14:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074193 wikitext text/x-wiki {{Infobox Element |NUMMER=9 |SYMBOL=F |NAAM=Fluor |LINKS=[[Suerstoff|O]] |RECHTS=[[Neon|Ne]] |BAVEN=nix |ÜNNEN=[[Chlor|Cl]] |SERIE=Halogen |UTSEHN=blass grööngeel |ATOMMASS=18,9984 |EKONFIG=<nowiki>[</nowiki>[[Helium|He]]<nowiki>]</nowiki> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>5</sup> |EperSCHAAL=2, 7 |PHAAS=Gas |DICHT=1,969 |DICHTBI=STPo |SMÖLTPUNKT=53,53 |KAAKPUNKT=85,03 |TPUNKTTEMP= |TPUNKTDRUCK= |KPUNKTTEMP=144,13 |KPUNKTDRUCK=5,172 |KRISTALL=kuubsch |ION_ENERGIE1=1681,0 |ION_ENERGIE2=3374,2 |ION_ENERGIE3=6050,4 |ATOMRADIUS=50 |ISOTOPEN= {{Infobox Element/Isotop|STABIL=nee|MT=17 |VN=nee |HT=64,49 [[Sekunn|s]] | VO=ε | VE=2,761 |PMT=17 |P=[[Suerstoff|O]] |SYMBOL=F |NUMMER=9 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=nee|MT=18 |VN=nee |HT=109,77 [[Minuut|min]] | VO=ε | VE=1,656 |PMT=18 |P=[[Suerstoff|O]] |SYMBOL=F |NUMMER=9 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Jo|MT=19 |VN=100 |SYMBOL=F |NUMMER=9 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=nee|MT=20 |VN=nee |HT= 11,00 s | VO=β | VE=7,025 |PMT=20 |P=[[Neon|Ne]] |SYMBOL=F |NUMMER=9 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=nee|MT=21 |VN=nee |HT=4,158 s | VO=β | VE=5,684 |PMT=21 |P=[[Neon|Ne]] |SYMBOL=F |NUMMER=9 }} }} '''Fluor''' [ˈfluːoːr] is en [[cheemsch Element]] vun’t [[Periodensystem]], dat to de [[Cheemsch Serie]] vun de [[Halogen]]en tellt. Dat Element hett de [[Atomtall]] ) un warrt mit dat [[Atomteken]] '''F''' afkört. Dat giftige Gas is meist ahn Klöör, man in Schichten dicker grötter as een Meter sütt man en blassgele bit geelgröne Klöör. Fluor is vun all Elementen dat, wat de hööchste [[Elektronegativität]] hett un an’n dullsten [[cheemsch Reakschoon|reageert]]. De Naam kummt vun dat [[latiensch]] Woort ''fluor'' „Stroom, Fluss“. In de Mehrtall („fluores“) weer dat en Begreep för „Flussmiddel“ (in de [[Metallurgie]], kiek bi Historie) un stünn in dissen Bruuk für [[Flussspat]], wat dat bedüdenste natürlich vörkamend Fluor[[mineral]] is. == Historie == Fluor weer [[1530]] vun [[Georgius Agricola]] in siene Form as [[Calcium]]solt (CaF<sub>2</sub>) beschreven, wat de Flussspat is, un weer 1556 vun ehm as Helpsmiddel to’n Smölten vun [[Ierz]]en nöömt.<ref>[http://www.fluoride-history.de/deutsch/fluor.htm Meiers P., ''Entdeckung des Fluors'' (April 2007)]</ref> Calciumfluorid maakt Ierzsmölten un [[Hüttensand|Slacken]] dünnfletiger. Schwanhard maak [[1670]] dat Glasätzen dör süürbehannelte [[Flussspat]]. Man, all Versöken, dat fre’e Halogen to tügen güngen dorneven – mitünner ok op traagsch Wies. Eerst [[1886]] hett [[Henri Moissan]] dat torecht kregen, dör elektrolytsch Opsplitten vun en Lösen vun [[Kaliumdifluorid]] (KHF<sub>2</sub>) in fletig Fluorwaterstoff (HF) bi –55&nbsp;[[Grad Celsius|°C]] rein Fluor to tügen. Dat weer aver blots man en Tofall, wiel dat Kaliumdifluorid blots bimischt worrn is, üm de Leddanlaag vun’n Fluorwaterstoff optobetern. Rein Fluorwaterstoff lett sik neemlich nicht elektrolytsch opsplitten. Opschwung kreeg de Fluorherstellen in’n [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]], to’n enen dör de Entwickeln vun de [[Atombomb]] in de USA ([[Manhattan-Projekt]]). Dat [[Uran-Anriekern]] warrt över dat gasförmig [[Uranhexafluorid]] (UF<sub>6</sub>) maakt, dat mit Help vun elementaren Fluor herstellt warrt.<ref>Voegtlin C., Hodge H.C.: ''Pharmacology and toxicology of Uranium Compounds. With a section on the pharmacology and toxicology of fluorine and hydrogen fluoride'', National Nuclear Energy Series, McGraw Hill Book Company, 1949 </ref><ref>Goldwhite H.: ''The Manhattan Project'', in R. E. Banks, D.W.A. Sharp, J.C. Tatlow (eds.) ''Fluorine – the first hundred years'', Elsevier, Lausanne & New York, 1986, S. 109 ff. </ref> Op de anneren Siet hett to de Tiet de [[I. G. Farben]] in [[Gottow]] en Fluorelektrolys-Zell bedreven, de en Produkt maken de, dat angeevlich blots to’n Herstellen vun en nee Brandmiddel (Chlortrifluorid) för [[Brandbomb]]en, bruukt warrn schüll.<ref>Karr E.: ''Elemental fluorine. I. G. Farbenindustrie Leverkusen'', FIAT final report 838, vom 15. Juni 1946</ref> Of man mit de Fluorprodukschoon in Düütschland dormols ok URan opbereeden künn, is nich recht klor un warrt noch vundaag diskuteert.<ref>R. Karlsch: ''Hitlers Bombe'', Deutsche Verlags-Anstalt München, 2005</ref><ref>J. M. Scalia: ''In geheimer Mission nach Japan: U 234'', Ullstein, 3. Aufl. 2006 </ref>. == Vörkamen == [[Bild:Fluorite crystals 270x444.jpg|thumb|left|140px|Flussspat-Kristallen]] Elementar Fluor kummt in de Natur vun wegen de hoge Reaktivität nich vör. Dorüm is Fluor ünner natürliche Bedingen blots in Form vun [[Fluorid]]en un verscheden Fluor[[Komplex (Chemie)|komplexsolten]] (t.&nbsp;B. Natriumhexafluoridoaluminat oder [[Kryolith]]) antodrapen. Enige Leevwesen künnt aver ok [[orgaansch Chemie|orgaansche]] Fluorverbinnen maken. As Soltverbinnen, Fluoriden un Fluoridokomplexen is Fluor teemlich verbreedt un bispeelswies ok in vele [[Water]]s (0,1–1,5 mg/l F<sup>−</sup>) binnen. To’n Herstellen vun Fluor un Fluorverbinnen warrt vör allen [[Flussspat]] (CaF<sub>2</sub>) bruukt, de ok in Düütschland in de verleden Tiet an vele Öörd in’n [[Bargbo]] wunnen worrn is. Bi’t Oplösen vun Flussspat in [[Swevelsüür]] billt sik [[Fluorwaterstoffsüür]] (HF), de denn elektrocheemsch to F<sub>2</sub> opsplitt warrn kann. Teemlich grote Mengden vun [[Fluorkieselsüür]] fallt bi de Produkschoon vun [[Phophorsüür]] an. Fluorkieselsüür un dat dorut mit Help vun Soda produzeerte Natriumhexafluoridosilikat warrt in de USA an vele Steden direkt insett to’n Waterfluorideeren. De natürlichen Kryolithvörkamen, de dat op [[Gröönland]] geven hett, sünd siet de 1960er Johren al afboot. == Herstellen == Elementar Fluor kann sünners op elektrocheemschen Weg ut Fluroiden dorstellt warrn. Groottechnisch warrt dat dör Elektrolys vun sietsmöltende Fluoriden as t.&nbsp;B. KF*xHF mit Kohlenelektroden in Iesen- oder [[Monel]]®-Zellen wunnen. Disse Elektrolysvörgang warrt industriell sotoseggen ahn Ünnerbreken dörföhrt. Dorbi warrt de komplex bunnen Fluorwaterstoff (HF) in [[Waterstoff]] (H<sub>2</sub>) un Fluor (F<sub>2</sub>) opsplitt. De HF-Verlust, de dorbi passeert, warrt in de Smölt utgleken, indem stännig HF-Gas inspiest warrt. Dat Rohfluor, wat ut de Elektrolys entsteiht, is mehr oder minner mit HF, [[Suerstoff]] (O<sub>2</sub>), [[Tetrafluormethan]] (CF<sub>4</sub>) un perfluoreerte [[Kohlenwaterstoff]]en – vör allen ut de Reakschoon vun’t Elektrodenmaterial mit dat Fluor, wat sik billt het – verunreinigt un kann, wenn dat nödig is, nareinigt warrn. Dat geiht dör Utfreren (HF un flüchtige Metallfluoriden), [[Absorpschoon]] (HF) un Deeptemperaturdestillatschoon (PFHCs). Dat „Reinfluor“, dat op dissen Weg wunnen warrt, bargt tomeist noch Sporen vun Fluorwaterstoff un is mehr oder minner free vun O<sub>2</sub>, [[Stickstoff]] (N<sub>2</sub>) un CF<sub>4</sub>. Dat unverdünnte Fluor warrt egentlich nich so in’n Hannel geven, wiel de Ümgang dormit bannig problemaatsch is. Begäng sünd in’n Hannel de düdlich sekereren Mischen ut Fluor und [[Inertgas]] mit ein Fluorandeel vun bit to 20%, de normalerwies in Druckgasbuddels an den Afnehmer leevert warrt un groottechnisch t.&nbsp;B. in de Produkschoon vun Autotanks insett warrt. Fluor elektrocheemsch to winnen is en Vörgang, de nich ganz eenfach is. Blots mit noog technisch Weten kann en ordigen Aflopp vun den Vörgang garanteert warrn, as nich blots de düchtig aggressiven Egenschoppen vun de bedeeligten Stoffen to achten sünd, man ok de bannig komplizeerte [[Elektrochemie]], de dorachter stickt. Siet enige Tiet is neven de traditschonelle Produkschoon vun Fluor in Grootanlagen ok de Herstellen in Systemen vun lütte bit middlere Grött opkamen. == Egenschoppen == [[Bild:Atombau fluor.png|thumb|left|De schemaatsch Opbo vun’t Fluor-Atom]] Elementar Fluor is in’n fletigen Tostand „kanariengeel“<ref>Cady G.H. ''Physical properties of fluorine'', in J.H. Simons (ed.): ''Fluorine Chemistry'', Vol. I, Academic Press 1950, S. 315</ref>, as Gas is dat blassgeel.<ref>Burdon J., Emson B., Edwards A.J.: ''Is fluorine gas really yellow?'', J. Fluorine Chem. 34 (1987) 471–474</ref> Wenn Fluor fletig is, hett dat Element an sien Kaakpunkt en [[Dicht]] vun 1,51 g/cm<sup>3</sup> un bi -207&nbsp;°C vun 1,639 g/cm<sup>3</sup>. Fluor tellt to starksten de bi [[Ruumtemperatur]] bestännigen [[Oxidatschoonsmiddel]]. Vun all Elementen hett Fluor de hööchste [[Elektronegativität]]. Bi [[Normalebedingen]] liggt Fluor as Gas vör in Form vun F<sub>2</sub>-[[Molekül]]en. Mit vele annere Elementen billt dat Halogen spontan cheemsch Verbinnen. Ünner sünnere Bedingen kann Fluor sogor mit de [[Eddelgas]]en [[Krypton]], [[Xenon]] un [[Radon]] reageeren. Anners as de anneren Halogenen reageert Fluor ahn Lichtaktiveeren sülvst as [[Faststoff]] bi −200&nbsp;°C explosiv mit Waterstoff. Bi de Reakschoon kummt Fluorwaterstoff tostannen. Aver ok vele annere Stoffen reageert bannig dull mit Fluor, dorünner vele Watestoffverbinnen as t.&nbsp;B. [[Water]] (H<sub>2</sub>O), [[Ammoniak]] (NH<sub>3</sub>), [[Monosilan]] (SiH<sub>4</sub>), [[Propan]] (C<sub>3</sub>H<sub>8</sub>) oder orgaansch Lösmiddels. Water warrt op de Oort in Suerstoff un Fluorwaterstoff opsplitt. Bito gifft dat dorbi lüttere Mengden [[Ozon]] (O<sub>3</sub>) un HOF. Wat all disse Reakschonen andrieven deit is de bannig [[exotherm]] verlopende Billn vun Fluorwaterstoff. De Reakschoon vun Fluor mit Faststoffen löpt dorgegen veel langsomer af, vun wegen de lüttere Böverflach, wo dat angriepen kann. Man mit [[Akalimetall|Akali-]] un [[Eerdalkalimetall]]en is de Reakschoon natürlicherwies ok bannig stark. Bi Metallen föhrt de Reakschoon mit elemantar Fluor faken to’t Billn vun en [[Passivschicht]] op de Böverflach, de dat Metall vör wietere Reakschonen schulen deit. Bi enige Metallen is de Schicht aver nich dick noog. Wenn de Fluorkonzentratschoon hooch is – bi hogen Fluordeeldruck – kann dat dorüm liekers to en starke Reakschoon kamen, wobi dat Metall ok opsmölten kann. Dorbi warrt denn jümmer nee’ Metall freeleggt, wat denn wedder för de Reakschoon mit dat Fluor praat steiht und so kann dat to en Füer kamen, dat nich to kontrolleren geiht („Fluorfüer“). Löschen kann een dat blots, wenn dat toföhren vun Fluor ünnerbrocken warrt – anners is dat kuum möglich. [[Kunststoff]]en reageert bi Ruumtemperatur tomeist teemlich kontrollert mit Fluor. Wohrschienlich weer de Ümsetten vun Fluor mit Kunststoff sogor een vun de eersten praktischen Anwennen vun Fluor överhööft. As bi de Metallen kann de Reakschoon mit Fluor ok bi Kunststoffen to’t Billen vun en fluoreerte Schicht an de Böverflach föhren. Vun wegen de teemlich swacke F-F-Binnen mit en [[Binnenenergie]] vun blots 38&nbsp;[[kcal]]/[[mol (Eenheit)|mol]] lett sik Fluor thermisch licht opsplitten. Al bi teemlich moderate Temperaturen üm un bi 400&nbsp;[[Grad Celsius|°C]] liggt Fluor to en düchtigen Deel as Atomen vör. Warrt de [[Deeldruck]] sieter maakt laat sik ok bi sietere Temepraturen hooge Fluoratomkonzentratschonen henkriegen, wat praktisch de Reakschoonsanlaag ropsetten deit. Maakt warrn kann de sietere Deeldruck teemlich licht dör Verdünnen mit en cheemsch inerten Drägergas. De [[Rekombinatschoon]]sproportschoon vun de reaktiven Deelken warrt ddordör rünnersett un de middlere Levenduur vun’t Atom warrt länger. * Dissoziatschoon : <math>\mathrm {F_2 \longrightarrow \ F + F} </math> * Rekombinatschoon: <math>\mathrm{ F + F + M \longrightarrow \ F_2 + M} </math> (deeldruckafhangig) M = Inert Stötpartner vun de [[Reaktschoonskinetik|trimolekularen]] Rekombinatschoonsreaktschoon Dat Fluor so licht to splitten geiht, maakt Fluor as en ümweltfründlich, anisotrop [[Plasmaätzen|Ätzgas]] intressant. En sünneren Vördeel is dorbi, dat in dat Ätzmedium neven dat molekular un dat atomar Fluor keen wieteren Komponenten opduken doot, de ahn to wullen an den Ätzvörgang deelnehmt. Bi Ruumtemperatur reageert [[Glas]] nich mit HF-fre’et Fluorgas. Man, bi högere Temperaturen sütt man en mehr oder minner snelle Reakschoon. Dat liggt an de Fluoratomen, de dör theermsch [[Dissoziatschoon]] vun’t molekulare Fluor, d. h. bi’t Opslitten as baven beschreven, billt warrt un dordör sünners geern reageeren doot. Produkten vun disse Reakschoon is dat gasförmig [[Siliziumtetrafluorid]] (SiF<sub>4</sub>). Sporen vun Fluorwaterstoff (HF), t.&nbsp;B. an nich ganz drögte Glasreedschoppen, maakt de Reakschoon gauer. Op lieke Wies sett sik Fluor ok mit annere Stoffen üm, de [[Silizium]] bargt, bispeelswies mit [[Silikonkunststoffen]] oder mit [[Siliziumoxid]] (SiO<sub>x</sub>), [[Siliziumnitrid]] (Si<sub>x</sub>N<sub>y</sub>) un [[Siliziumoxinitrid]] (Si<sub>x</sub>O<sub>y</sub>N<sub>z</sub>) op den Halfleider[[wafer]]. == Bioloogsch un medizinsch Bedüden == Fluorid is en bedüdend Element to’n Hardmaken vun’n [[Tähnsmölt]] un ok för’t Wassdom vun de [[Knaken]]. Ne’e Studien hebbt dorbi aver verklort, dat Fluor dorbi blots de Rull vun en [[Katalysater]] innehmen deit. Levensmiddel mit en hogen Flouridandeel sünd t.&nbsp;B. See[[fisch]], [[Swart Tee|swarten Tee]] un vele [[Mineralwater]]s. Mineralwaters, de mehr as 1,5 mg Fluor op’n Liter bargt mööt mit’n Warnhenwies uttekent warrn, dat se „fluoridollig“ sünd. De as den „Bruuk an’n Dag“ nöömte Mengde vun ruchweg 1 Milligram Fluor (in Form vun Fluorid) kann in vele Regionen nich dör de Nohren deckt warrn. Dorüm warrt in’n Hannel fluorideert [[Kaaksolt]] un fluorideert [[Tähnpast]] anboden. Enige Länner geevt jemehr [[Drinkwater]] Fluor bi, üm för betere Tähnen to sorgen, wat ok as Fluorideeren betekent warrt. De Vördeel vun Fluorverbinnen vör de Gesundheit sleiht bi grote Dosen aver gau üm in Schadenmaken an’n Lief. Dorüm is dorop to achten, dat een nich mehr dorvun to sik nehmt, as dat nödig is. Ok sünd Henwiesen funnen worrn, dat ok Anwennen vun lütte Konzentratschonen vun Fluorsolten un -verbinnen [[Kreevt (Medizin)|Kreeft]] fördern künnt oder op Duer Schaden an’t [[Nervensysteem|Nervensystem]] un annere Organen maken kann. Verbännen vun de Tähndokters wiest dat aver torüch. Man hört dorvun nich so faken wat, as vun de Bedüden vun’t Fluor för gesunne Tähnen, man de Fluoriden (un [[Flusssüür]]) künnt ok [[Beroopskrankheit]]en utlösen as [[Lung]]enschadens, [[Skelettfluoroos]], Reizen vun’n [[Magen-Darm-Trakt]] oder Verätzen, de in’t Beroopskrankheitensystem ünner Bk Nr. 13 08 tohopenfaat sünd.<ref>Valentin et al., Arbeitsmedizin, Thieme-Verlag, Stgt.</ref> == Giftigkeit == De Giftigkeit vun Fluorverbinnen kann över ünnerscheedlich Vörgang togangkamen:<ref>Universität Zürich: CliniPharm / CliniTox</ref> * Fluor, Flusssüür, Kieselfluorwaterstoff un de waterlöslichen Fluoriden föhrt to öördlich [[Verätzen]] vun de [[Huut]] un vun de [[Sliemhuut|Sliemhüüt]]. * Fluor un Fluoriden sünd in de Laag, de Wirken vun [[Enzym]]en to minnern. Dorto höört Phosphatasen (un Kinasen), Esterasen (Cholinesterasen) un verscheden Enzymen vun de [[Glykolys]]-Keed, sünners [[Enolase]]. Dordör künnt [[Hyperglykämie|hyperglykäämsch]] Tostännen utlöst warrn, de entsprekend Schaden an’n [[Hart]]muskel, an de Lebber- un Neren[[parenchym]]en un an de Neuronen in’t [[Zentralnervensystem]] (ZNS) maken künnt. * Bi de chroonsch Vergiften warrt Fluoriden in Knaken un Tähnen inlagert, wat dat Knakengeweev ([[Osteoblasten]]) to’n Wieterwassen anregt. Dordör kamt Verdicken vun un Oplagern op de Knaken tostannen, de Lenken stief maken künnt. Dat Rückgrat ([[Warvelsüül]]) kann dorbi ok vullstännig [[Ankyloos|ankyloseeren]], wobi dat aktive Knakenmark jümmer mehr inengt warrt. De Knaken verleert na un na jemehr Elastizität un brekt fakener un gauer. Ok de Tähnen warrt anfalliger för’t Breken un nütt gauer af. Dit Krankheitsbild, wat as [[Fluoroos]] betekent warrt, is vör allen bi Minschen, de bi de Arbeit veel mit Fluor to doon hebbt, un bi Rinner faststellt worrn. De in vele Länner opdeckte Vörgang vun Tähnplacken („mottled teeth“) dör Mineralisatschoonsstören vun’n Tähnsmölt, de nich wedder torüchmaakt warrn kann, geiht op to hogen Fluoridandeel in’t Drinkwater torüch un kann blots dör Inwirken wiel de Entwickeln vun de Tähnen tostannen kamen. Dat wiest bi Utwassen Minschen op en Kontakt mit toveel Fluor tomindst in de eersten acht Levensjohren hen. * [[Fluoracetat]] un [[Fluoracetamid]] warrt na de Opnahm in’t giftige [[Fluorcitrat]] ümwannelt. Disse Verbinnen hinnert den Intermediärstoffwessel dör Törnen vun den [[Krebszyklus]]. === Schulen === Fluor is en giftig, düchtig oxideerend un – vun wegen dat Billen vun Fluorwaterstoff – en düchtig ätzend Gas. De [[Gröttste Arbeidssteed-Konzentratschoon]] (MAK) vun Fluor bedriggt 0,1 [[parts per million|ppm]]. En beten Schuul vör Fluoridvergiften gifft de starke un bannig asige Röök vun dat Gas, de al bi Konzentratschonen in’t ppb-Rebeet düdlich wohrnehmbor is. Lang anhollend Kontakt mit Fluor oder Fluoriden, as t.&nbsp;B. dör veel Drinken vun to hoog fluorideert Water, kann Fluoroos utlösen. == Fluorprodukten un Bruuk == Fluor kummt en grote weertschoppliche Bedüden to vun wegen, dat dat vör so vele verscheden Saken bruukt warrn kann. De weertschopplich Bedüden wiest sik t.&nbsp;B. bi’t Herstellen vun [[Stahl]], [[Aluminium]], [[Uran]] usw., woneem dat veel för de Elekrolys bruukt warrt. Eenige Fluoriden as [[Natriumfluorid]] dööft blots ünner strenge Oplagen utföhrt warrn, wieldat se to’n Herstellen vun Giftgas bruukt warrn künnt, as t.&nbsp;B. [[Sarin]], [[Soman]] oder annere [[cheemsch Wapen]] (Nervenkampmiddel). De Giftwirken warrt ok nütt, bi de Herstellen vun [[Insektizid]]en, [[Fungizid]]en oder [[Herbizid]]en. Fluor speelt aver ok en Rull bi de Produkschoon vun [[Heelmiddel]] un Medikamenten. Dat warrt bruukt vör [[Blood]]ersatzstoffen in de Chirurgie un Nootfallmedizin, [[Pienmiddel]], [[Psychopharmaka]], Heelmiddel to’n reguleeren vun’n [[Fettstoffwessel]], bi de Vörsorg gegen [[Karies]] oder in de Kreefttherapie ([[Cytostatikum|Cytostatika]]). Orgaansch Fluorverbinnen as [[Halothan]], [[Enfluran]] usw. warrt ok as Narkoosgasen insett. Fluor warrt mitünner düchtig trickriek in en Veeltall vun orgaansche un anorgaansche Verbinnen (t.&nbsp;B. [[Fluorwaterstoff]], [[Natriumfluorid|Natrium-]], [[Kaliumfluorid|Kalium-]], [[Cäsiumfluorid|Cäsium-]], [[Calciumfluorid]], [[Fluorchlorkohlenwaterstoff]]en (FCKWs) oder Kunststoffen) inbrocht, de industriell an vele Steden bruukt warrt. En Bispeel is de Verarbeiden vun Kunststoff oder [[Lack]] to’n beteren Verkleven oder för de Böverflachbehanneln ([[Lotuseffekt]]) bi verscheden Materialen. Fluor warrt bruukt in de Automobilindustrie, aver ok in de Halfleiderindustrie, in de Reeknertechnik in Form vun fluorideerte [[Fletigkristall]]en bi LCD-Kiekers oder Smeermiddel för Reeknerfastplatten oder as [[Uranhexafluorid]] (UF<sub>6</sub>) in de Karntechnik bi’t Urananriekern. In de [[Lasertechnik]] warrt dat bruukt, t.&nbsp;B. bi cheemsch Laser un warrt as [[Ultravigelett|UV]]-lichtborn bruukt in de EUV-Lithografie oder för Fotolack. Fluor is butendem ok Bestanddeel vun Explosions- un [[Drievstoff]]en, bispeelswies bi Raketen in’n Tosamenspeel mit annere Brenngasen as [[Hydrazin]]. Un nich toletzt in de Verbinnen [[Teflon]] as en korrosionsbestännigen Kunststoff mit bannig lütte [[Rieven (Physik)|Rieven]]. == Bornen == <references /> == Weblenken == {{Commons|Fluorine|Fluor}} * [http://periodic.lanl.gov/elements/9.html Los Alamos National Laboratory – Fluorine] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20060209044326/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/F/index.html WebElements.com – Fluorine] (engelsch) * [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/F.html EnvironmentalChemistry.com – Fluorine] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20070929071547/http://www.charite.de/praevmed/Online-Education/Fluorid/sld001.htm Fluoriden in’n minschlichen Lief] (hoochdüütsch) {{Navigatschoonsliest Periodensystem}} [[Kategorie:Chemisch Element]] kx9ip7jniuxdx56qtpfkoc7rgsflgqv Kofi Annan 0 19775 1074267 1073741 2026-07-29T08:24:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074267 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kofi Annan.jpg|thumb|right|200px|Kofi Annan in’n November 2003]] '''Kofi Atta Annan''' (* [[8. April]] [[1938]] in [[Kumasi]], [[Ghana]] † [[18. August]] [[2018]] in [[Bern]]<ref>{{Internetquelle | url=http://www.tagesanzeiger.newsnetz.ch/ausland/Kofi-Annan-ist-tot/story/24569972 | titel=Kofi Annan ist tot | autor= | hrsg=[[Tages-Anzeiger]] | datum=2018-08-18 | zugriff=2018-08-18 }}</ref>) weer de sövte Generalsekretär vun de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] vun Januar 1997 bit Dezember 2006. He is 2001 mit den [[Fredensnobelpries]] ehrt worrn. == Leven == === Familie un Utbilln === Kofi Annan weer in de ghanaischen Stadt Kumasi as Söhn vun ''Henry Reginald Annan'' un ''Victoria Annan'' boren un een Dag later dööpt. To de Tiet [[1938]] weer Ghana noch en britsche [[Kolonie]]. De Familie vun Annan hett to de Elite vun’t Land höört, to de [[Ethnie]] vun de [[Fante (Volk)|Fante]]. Sien beiden Opas un en Unkel vun em weern so nöömte ''Chiefs'' un sien Vadder hett lange Tiet as [[Utfohr]]manager för de Firma [[Lever Brothers]] arbeidt. Kofi Annan hett [[1958]] mit en Studium vun de [[Weertschapswetenschoppen]] anfungen an’t ''Kumasi College of Science and Technology''. Dör en [[Stipendium]] vun de [[Ford Foundation]] weer he in de Laag sien Studium in de USA an’t [[Macalester College]] in St. Paul, [[Minnesota]] wieder to maken, woneem he [[1961]] mit den [[Bachelor]] afslaten hett. Dorna hett he för een Johr an’t [[Genfer Hoochschoolinstitut för internatschonale Studien]] (IUHEI) vun de Universität [[Genf]] studeert. 1972 hett he butendem en [[Master of Business Administration]] an de [[Sloan School of Management]] vun’t [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) maakt. Annan is in tweeter Eh mit de sweedschen Afkaatschen un Künstlerin ''Nane Maria Annan'' verheiraadt, de en [[Broderdeern]] vun den sweedschen Diplomat [[Raoul Wallenberg]] is. Ut sien ersten Eh mit de Nigerianerin ''Titi Alakija'' hett Annan twee Kinner. === Fröhe Loopbahn === Kofi Annan is 1962 in de [[Weltgesundheitsorganisatschoon]] (WHO) vun de Vereenten Natschonen ringahn. Vun [[1974]] bit [[1976]] hett he as Tourismusdirekter in Ghana arbeidt. Dorna keem he wedder torüch na de Vereenten Natschonen un arbeidt dor as Biordent Generalsekretär achternanner in dree verscheeden Positschonen: vun 1987 bit 1990 weer he ''Sekerheitskoordinater Personalmanagement'', vun 1990 bit 1992 in ''Program Planning, Budget and Finance, and Controller'' – op den Posten hett Annan ü.a. ok över dat Freelaten vun westliche [[Börg]]en in’n [[Irak]] wiel den [[Tweet Golfkrieg|Tweeten Golfkrieg]] – un von 1993 bit 1994 in’t Rebeet ''Insätz to’n Fredensekern''. Dorophen weer he bit Oktober 1995 ''Undersecretary-General'' un weer denn Sünnerbeopdragten vun’n Generalsekretär för dat ehmolige [[Jugoslawien]]. Fief Maanden later keem he 1996 wedder torüch in sien Amt as Undersecretary-General. === Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen === An’n [[13. Dezember]] [[1996]] is Annan vun [[UNO-Sekerheitsraat]] op Druck vun de USA un gegen den Wedderstand vun vele Länner to’n Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen wählt worrn un övernehm dormit de Steed vun [[Boutros Boutros-Ghali]] ut [[Ägypten]]. Sien Amt hett he an’n [[1. Januar]] [[1997]] antreden as eerst Generalsekretär, de direkt ut de Reeg vun de UN-Mitarbeiters wählt worrn is un bito ok as eerste swartafrikaansch UNO-Generalsekretär. An’n [[29. Juni]] [[2001]] weer he vun de UN-Generalversammeln för en tweete fiefjohrige Amtstiet bestätigt, de an’n [[31. Dezember]] [[2006]] to End gahn is. De Wedderwahl is ungewöhnlich wesen, as he 1997 an sik blots för de tweete Amtstiet wählt worrn is. Sien Nafolger is de vörmolige [[Süüdkorea|süüdkoreaansche]] Butenminister [[Ban Ki-moon]]. Wiel sien Amtstiet as Generalsekretär hett dat mehrere Beraden in’n Sekerheitsraat geven to de Situatschoon in’n Irak. As wichtigsten Punkt is över den Stand vun de Produkschoonsmöglichkeiten vun [[Massenvernichtenswapen]] dör den Irak snackt worrn. Kofi Annan hett dorto 2004 klor maakt, dat de Invasion in’n Irak ut sien Sicht illegal is. In’n September [[2003]] hett Annan en Gremium vun 16 Lüüd insett, dat Vörslääg utarbeiden schüll för en Reform vun de Vereenten Natschonen, de so nöömte ''Hoochrangig Koppel för Bedrohen, Rutfordern un Wannel''. Dorophen hett he an’n [[21. März]] [[2005]] sien unvermodens wiet gahnd 63 Sieten lang Reform-Dokument „In grötterer Freeheit: Op’n Weg to Entwickeln, Sekerheit un Minschenrechten för all“ vörstellt. Toletzt sett sik Annan för en globale [[Kohlenstoffdioxid|CO<sub>2</sub>]]-Stüer in un hett de Weltgemeenschap dorop drängt, en Lösen för de [[Darfur-Kries]] to finnen. === Annere Opgaven === Annan is [[2007]] Vösitter vun de ''Allianz för en [[Gröön Revolutschoon|Gröne Revolutschoon]] in Afrika'' (AGRA) worrn, en Initiative, de in’t Johr [[2006]] mit Geller vun de [[Bill & Melinda Gates Foundation]] un de [[Rockefeller-Stiften]] in’t Leven ropen weer. Teel schall dat wesen, de landweertschopplich Produkschoon vun Afrika in de kamend teihn bit twintig Johren dubbelt oder dreemol so groot to maken, wobi toeerst vör allen de Lüttbuerns ünnerstütt warrn schüllt.<ref>[[De Standard]]: [http://derstandard.at/?url=/?id=2918737 ''Annan leitet Afrikas "grüne Revolution"''], 15. Juni 2007</ref>. == Kritik an Annan == Kritiker hebbt Kofi Annan 1994 en Mitverantwoorden an’n [[Völkermoord in Ruanda]] ünnerstellt. An verantwoortlich Steed för Afrika un [[Ruanda]] schall he Narichten över den Völkermoord torüchhollen oder afmildert hebben. Dat warrt em sünners in Betog op Berichten un Helpsanfragen vun den dormaligen Kommandeerenden vun de UN-Truppen in Ruanda, General [[Roméo Dallaire]] naseggt. In’n Verloop vun’n [[Libanonkrieg 2006]] is Annan vun [[Israel]] un vun [[John R. Bolton|John Bolton]], den US-amerikaanschen [[Bottschopper]] bi de Vereenten Natschonen kritiseert worrn, wieldat he Israel vörholen hett, veer Blauhelmsoldaten mit Vörsatz dood maakt to hebben.<ref>[[Der Spiegel|Spiegel Online]]: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,428668,00.html ''„Blauhelm-Soldaten flehten stundenlang um Hilfe“'', 26. Juli 2006]</ref>. Annan hett sien Vörhollen aver nich torüchnahmen. == Ehren un Utteken == * [[Order of the Star of Ghana]] * 1999 [[Ehrendokter]] vun de [[Technisch Universität Dresden|Technischen Universität Dresden]] * 2001 Ehrendokter vun de [[Fre’e Universität Berlin|Fre’en Universität Berlin]], Fachrebeet Politik- un Sozialwetenschoppen * 2001 [[Fredensnobelpries]], to lieke Delen mit de Vereenten Natschonen * 2002 Ehrendokter vun de [[Universität Tilburg]] * 2003 [[Düütsch Medienpries]] * 2003 [[Sacharow-Pries]] vun’t Europääsche Parlament för’t Verdeffenderen vun de Minschenrechten * 2003 Freeheitspries vun de [[Max Schmidheiny-Stiften]] an de [[Universität St. Gallen]] * 2004 Ehrendokter vun de [[Carleton University]] * 2004 Ehrendokter vun de [[University of Ottawa]] * 2005 Fredensplakett vun de [[Münchner Konferenz för Sekerheitspolitik]] * 2005 Ehrendokter vun de [[Ne’e Universität Lissabon]] * 2007 Ehrendokter vun de [[Universität Uppsala]] * 2007 [[Ehrenteken för Verdeensten üm de Republiek Öösterriek|Groot Golden Ehrenteken an’n Band för Verdeensten üm de Republiek Öösterriek]] * 2007 Hölten [[Armbost]], Spezialutteken vun’t Swiezerisch Weltweertschapsforum 2007<ref>[[Basler Zeitung|BAZ]]: {{Webarchiv|url=http://www.baz.ch/news/index.cfm?keyID=17cd2e0a-df54-4cbb-95ff9e386784539b&startpage=1&ObjectID=57830D21-1422-0CEF-70F699A1FB334BAE |wayback=20070930160208 |text=Hölzerne Armbrust für Kofi Annan an Swiss Economic Forum |archiv-bot=2026-03-14 04:27:27 InternetArchiveBot }} 4. Mai 2007</ref> * „Minschen in Europa Award“ vun de Verlagsgrupp Passau == Literatur == * Friederike Bauer: ''Kofi Annan. Ein Leben''. [[S. Fischer Verlag|S. Fischer]], Frankfort an’n Main 2005, ISBN 3-10-009647-9. * Stanley Meisler: ''Kofi Annan - A man of Peace in a World of War''. [[John Wiley & Sons]], New York 2007, ISBN 0-471-78744-2. == Borns == <references /> == Weblenken == {{Commons|Kofi Annan}} {{Wikiquote|Kofi Annan}} * [http://dispatch.opac.d-nb.de/DB=4.1/REL?PPN=12296201X Literatur vun un över Kofi Annan in de Düütsch Natschonalbökeree] * [http://www.un.org/sg/annan.shtml Offiziell Biografie] {{Navigatschoonsliest Generalsekretäre vun de Vereenten Natschonen}} {{DEFAULTSORT:Annan, Kofi Atta}} [[Kategorie:Diplomaat]] [[Kategorie:Börger von Ghana]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2018]] sl0zlnu4mudmafiebub1ucbno6oyn34 Tour de France 0 22021 1074212 1058837 2026-07-28T19:36:19Z Eastfrisian2 58044 /* Siegerlist */ 1074212 wikitext text/x-wiki De '''Tour de France''' [{{IPA|ˌtuʀdəˈfʀɑ̃ːs}}], ok ''Grande Boucle'' [{{IPA|gʀɑ̃dˈbukl}}] („Groode Schleif“) oder eenfach ''Le Tour'' [{{IPA|ləˈtuːʀ}}] nömmt, is dat beröhmteste un för de Fohrer dat bedüdenste [[Radrennen]] up de Welt. Siet [[1903]] wurrd de Tour jedes Johr – mit Utnahm vun de Tiet vun de [[Eerste Weltkrieg]] (utfallen 1915–1918) un [[Tweete Weltkrieg]] (utfallen 1940–1946) – dree Week lang in’n Juli utdragen un föhrt dorbi in wesselnd Streckenföhrung dwars dör [[Frankriek]] und dat benahberte Utland. In dat Johr 2020 find de Tour wegen de Corona-Pandemie utnahmswies in'n September statt. De Tour gellt nah de [[Football-Weltmeesterschap]] un de Olympisch Spelen as dat dartgröttste Sportereignis up de Welt. Ok för de Fruenslüüd gifft dat en Tour de France, aber de steiht nicht so in’t Middelpunkt. == Winners [[Bild:Jersey yellow.svg|20px|Geele Trikot]] == De US-Amerikaner [[Lance Armstrong]] kunn vun 1999 bit 2005 de Tour as eerst Fohrer söben Mal winnen. Fiev Siege hebbt [[Jacques Anquetil]] (Frankriek, 1957 un 1961–1964), [[Eddy Merckx]] (Belgien, 1969–1972 un 1974), [[Bernard Hinault]] (Frankriek, 1978/1979, 1981/1982 un 1985) un [[Miguel Indurain]] (Spanien, 1991–1995) schafft. De meest Platzeerungen up dat Podium harr [[Raymond Poulidor]], de dree Mal Tweete un fiev Mal Dart weer, aber de Tour nie wunnen hett un ok nie dat Geele Trikot dragen kunn. Dat Geele Trikot drocht de Fohrer, de in de Gesamtwertung in Föhrung liggt oder de an’n Enn’n wunnen hett. Dorneben gifft dat noch de Gröne Trikot för de Punktbeste und dat Trikot mit rode Punkten, för de, de in de Bargen de meesten Punkte holt. De Bargen hebbt ünnerscheedlich Kategorien (je höger de enkelnden Bargen, desto mehr Punkte). == Siegerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2026 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2025 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2024 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2023 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Jonas Vingegaard]] * 2022 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Jonas Vingegaard]] * 2021 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2020 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Geraint Thomas]] * 2017 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Christopher Froome]] * 2016 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Christopher Froome]] * 2015 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Christopher Froome]] * 2014 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vincenzo Nibali]] * 2013 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Christopher Froome]] * 2012 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Bradley Wiggins]] * 2011 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Cadel Evans]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Andy Schleck]]<ref> Alberto Contador wurr an' 6. Februar 2012 wegen Innahm vun [[Clenbuterol]] de Titel aferkannt.</ref> * 2009 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Alberto Contador]] * 2008 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Carlos Sastre]] * 2007 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Alberto Contador]] * 2006 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Óscar Pereiro]]<ref>Den oorsprünglichen Winner [[Floyd Landis]] wurr an’ 21. September 2007 wegen en to hooch Testosteron-Wert de Titel aferkannt.</ref> * 2005 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong">De söben Tour-de-France-Siege van 1999−2005 sünd [[Lance Armstrong]] an' 22. Oktober 2012 aferkannt wurrn. Nahrücker hett man nich nömmt. </ref> * 2004 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 2003 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 2002 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 2000 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 1999 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Pantani]] * 1997 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 1996 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Bjarne Riis]]<ref>Riis weer nah eegen Angaben dopt. De Disqualifikatschoon is nich mögelk, wiel de Gebruuk vun Doping nah acht Johr verjährt. De Organisatoren vun de Tour de France harrn Riis toeerst ut hör Siegerlist streeken, intüschen wurrd he dor aber weer führt. [http://www.radsport-news.com/sport/sportnews_50697.htm]</ref> * 1995 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1994 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1993 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1992 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1991 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1990 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Greg LeMond]] * 1989 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Greg LeMond]] * 1988 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Pedro Delgado]] | valign=top width=33% align=left | * 1987 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Stephen Roche]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Greg LeMond]] * 1985 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1984 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Laurent Fignon]] * 1983 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Laurent Fignon]] * 1982 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1981 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1980 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Joop Zoetemelk]] * 1979 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1978 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1977 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Thévenet]] * 1976 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Lucien Van Impe]] * 1975 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Thévenet]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[Luis Ocaña Pernía]] * 1972 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1970 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1969 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1968 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Jan Janssen]] * 1967 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Roger Pingeon]] * 1966 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Lucien Aimar]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Felice Gimondi]] * 1964 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1963 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1962 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1961 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1960 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gastone Nencini]] * 1959 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[Federico Bahamontes]] * 1958 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Charly Gaul]] * 1957 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1956 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Roger Walkowiak]] * 1955 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Louison Bobet]] * 1954 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Louison Bobet]] * 1953 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Louison Bobet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Fausto Coppi]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] | valign=top width=33% align=left | * 1949 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Fausto Coppi]] * 1948 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1947 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jean Robic]] * ''1940-1946 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Sylvère Maes]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1937 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Roger Lapébie]] * 1936 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Sylvère Maes]] * 1935 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Romain Maes]] * 1934 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Antonin Magne]] * 1933 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Georges Speicher]] * 1932 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[André Leducq]] * 1931 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Antonin Magne]] * 1930 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[André Leducq]] * 1929 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Maurice De Waele]] * 1928 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Nicolas Frantz]] * 1927 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Nicolas Frantz]] * 1926 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Lucien Buysse]] * 1925 [[Bild:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|Italien]] [[Ottavio Bottecchia]] * 1924 [[Bild:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|Italien]] [[Ottavio Bottecchia]] * 1923 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Pélissier]] * 1922 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Firmin Lambot]] * 1921 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Léon Scieur]] * 1920 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Philippe Thys]] * 1919 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Firmin Lambot]] * ''1915-1918 nich utdragen'' * 1914 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Philippe Thys]] * 1913 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Philippe Thys]] * 1912 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Odiel Defraeye]] * 1911 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gustave Garrigou]] * 1910 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Octave Lapize]] * 1909 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[François Faber]] * 1908 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Lucien Petit-Breton]] * 1907 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Lucien Petit-Breton]] * 1906 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[René Pottier]] * 1905 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Louis Trousselier]] * 1904 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Cornet]] * 1903 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Maurice Garin]] |} == Anmarken == <references /> == Literatur == * ''100 Jahre Tour de France 1903–2003''. Delius Klasing, Bielefeld 2003. ISBN 3-89595-189-7 (Gekürzte deutsche Übersetzung einer dreibändigen Dokumentation aus dem Archiv der französischen Sportzeitung [[L'Équipe]], mit Zusammenfassungen, Statistiken, Fotos und Originalberichten der einzelnen Tour-Jahre bis 2002) * [[Roland Barthes]]: ''Die Tour de France als Epos''. in: Gunter Gebauer / Gerd Hortleder (Hrsg.): ''Sport - Eros - Tod''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1986 (Edition Suhrkamp 1335). ISBN 3-518-11335-6 (Original in französischer Sprache: ''Le Tour de France comme épopée''. In: ''Mythologies''. Éditions du Seuil, Paris 1957, pp. 110–121) (Philosophische Analyse der Tour als archaisch-heroisches Ereignis) * Kristian Bauer: ''Roadbook Tour de France''. Bruckmann, München 2006. ISBN 3-7654-4477-4 (Die Bergstrecken der Tour zum Nachfahren für Rennradfahrer) * [[Hans Blickensdörfer]]: ''Tour de France. Mythos und Geschichte eines Radrennens''. Sigloch Edition, Künzelsau 1997. ISBN 3-89393-160-0 (Schilderung der Tour de France aus der Sicht des Doyens der deutschen (Rad-)Sportberichterstattung, bis 1997) * Markus Bühler: ''Tour de France - Auf den Spuren eines Mythos''. AS Verlag, Zürich 1999. ISBN 3-905111-43-8 * Holger Ihle / Wilfried Scharf: [http://www.scoms.ch/current_issue/abstract.asp?id=342 ''Männer, Mythen, Medien - 'Tour de France'-Berichterstattung in Deutschland''], in: [http://www.scoms.ch Studies in Communication Sciences]. Journal of the Swiss Association of Communication and Media Research Vol. 7, N. 1, 2007, S. 203-229. * Holger Ihle: ''Die Tour de France in den deutschen Medien. Strukturen, Themen und Beispiele der Berichterstattung in Fernsehen und Presse''. VDM, Saarbrücken 2008. ISBN 3-8364-7779-3 * Ralf Schröder, Hubert Dahlkamp: ''Nicht alle Helden tragen Gelb. Die Geschichte der Tour de France''. Die Werkstatt, Göttingen 2003. ISBN 3-89533-406-5 (anekdotisch mit Hintergründen erzählte Geschichte der Tour) * Christopher S. Thompson: ''The Tour de France. A cultural history''. University of California Press, Berkeley 2006. ISBN 978-0-520-24760-4 * Les Woodland: ''Halbgötter in Gelb. Das Lesebuch zur Tour de France''. covadonga, Bielefeld 2003. ISBN 3-936973-00-8 (in Episoden erzähltes Lesebuch eines britischen Journalisten) == Weblenken == {{Commons|Category:Tour de France|Tour de France}} {{Wikiquote|Tour de France}} <!--Bitte ergänzt Zitate in der Wikiquote, anstatt Link zu löschen!--> * [http://www.letour.fr Offizielle Webseite der Tour de France] (frz., engl., span. und dt.) * [http://tour.ard.de Umfangreiche Seite der ARD zur Tour de France] * [https://web.archive.org/web/20180911031711/http://www.memoire-du-cyclisme.net/ Alle Daten der einzelnen Rundfahrten] (frz.) * [http://www.gazzetta.cycling4fans.de/index.php?id=3466 Einige historische Berichte mit Bildern] (dt.) [[Kategorie:Radrennen]] 62lnts2wil0ok5v72rqyfy3fifo6oy6 1074213 1074212 2026-07-28T19:38:25Z Eastfrisian2 58044 1074213 wikitext text/x-wiki De '''Tour de France''' [{{IPA|ˌtuʀdəˈfʀɑ̃ːs}}], ok ''Grande Boucle'' [{{IPA|gʀɑ̃dˈbukl}}] („Groode Schleif“) oder eenfach ''Le Tour'' [{{IPA|ləˈtuːʀ}}] nömmt, is dat beröhmteste un för de Fohrer dat bedüdenste [[Radrennen]] up de Welt. Siet [[1903]] wurrd de Tour jedes Johr – mit Utnahm vun de Tiet vun de [[Eerste Weltkrieg]] (utfallen 1915–1918) un [[Tweete Weltkrieg]] (utfallen 1940–1946) – dree Week lang in’n Juli utdragen un föhrt dorbi in wesselnd Streckenföhrung dwars dör [[Frankriek]] und dat benahberte Utland. In dat Johr 2020 find de Tour wegen de Corona-Pandemie utnahmswies in'n September statt. De Tour gellt nah de [[Football-Weltmeesterschap]] un de Olympisch Spelen as dat dartgröttste Sportereignis up de Welt. Ok för de Fruenslüüd gifft dat en Tour de France, aber de steiht nicht so in’t Middelpunkt. == Winners [[Bild:Jersey yellow.svg|20px|Geele Trikot]] == De US-Amerikaner [[Lance Armstrong]] kunn vun 1999 bit 2005 de Tour as eerst Fohrer söben Mal winnen. Fiev Siege hemm [[Jacques Anquetil]] (Frankriek, 1957 un 1961–1964), [[Eddy Merckx]] (Belgien, 1969–1972 un 1974), [[Bernard Hinault]] (Frankriek, 1978/1979, 1981/1982 un 1985), [[Miguel Indurain]] (Spanien, 1991–1995) un [[Tadej Pogačar]] (Slowenien, 2020, 2021, 2024–2026) schafft. De meest Platzeerungen up dat Podium harr [[Raymond Poulidor]], de dree Mal Tweete un fiev Mal Dart weer, aber de Tour nie wunnen hett un ok nie dat Geele Trikot dragen kunn. Dat Geele Trikot drocht de Fohrer, de in de Gesamtwertung in Föhrung liggt oder de an’n Enn’n wunnen hett. Dorneben gifft dat noch de Gröne Trikot för de Punktbeste und dat Trikot mit rode Punkten, för de, de in de Bargen de meesten Punkte holt. De Bargen hebbt ünnerscheedlich Kategorien (je höger de enkelnden Bargen, desto mehr Punkte). == Siegerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2026 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2025 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2024 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2023 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Jonas Vingegaard]] * 2022 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Jonas Vingegaard]] * 2021 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2020 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Geraint Thomas]] * 2017 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Christopher Froome]] * 2016 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Christopher Froome]] * 2015 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Christopher Froome]] * 2014 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vincenzo Nibali]] * 2013 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Christopher Froome]] * 2012 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Bradley Wiggins]] * 2011 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Cadel Evans]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Andy Schleck]]<ref> Alberto Contador wurr an' 6. Februar 2012 wegen Innahm vun [[Clenbuterol]] de Titel aferkannt.</ref> * 2009 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Alberto Contador]] * 2008 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Carlos Sastre]] * 2007 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Alberto Contador]] * 2006 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Óscar Pereiro]]<ref>Den oorsprünglichen Winner [[Floyd Landis]] wurr an’ 21. September 2007 wegen en to hooch Testosteron-Wert de Titel aferkannt.</ref> * 2005 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong">De söben Tour-de-France-Siege van 1999−2005 sünd [[Lance Armstrong]] an' 22. Oktober 2012 aferkannt wurrn. Nahrücker hett man nich nömmt. </ref> * 2004 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 2003 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 2002 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 2000 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 1999 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]]<ref name="Armstrong"/> * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Pantani]] * 1997 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 1996 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Bjarne Riis]]<ref>Riis weer nah eegen Angaben dopt. De Disqualifikatschoon is nich mögelk, wiel de Gebruuk vun Doping nah acht Johr verjährt. De Organisatoren vun de Tour de France harrn Riis toeerst ut hör Siegerlist streeken, intüschen wurrd he dor aber weer führt. [http://www.radsport-news.com/sport/sportnews_50697.htm]</ref> * 1995 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1994 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1993 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1992 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1991 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Miguel Indurain]] * 1990 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Greg LeMond]] * 1989 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Greg LeMond]] * 1988 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Pedro Delgado]] | valign=top width=33% align=left | * 1987 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Stephen Roche]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Greg LeMond]] * 1985 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1984 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Laurent Fignon]] * 1983 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Laurent Fignon]] * 1982 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1981 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1980 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Joop Zoetemelk]] * 1979 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1978 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Hinault]] * 1977 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Thévenet]] * 1976 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Lucien Van Impe]] * 1975 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Bernard Thévenet]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[Luis Ocaña Pernía]] * 1972 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1970 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1969 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1968 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Jan Janssen]] * 1967 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Roger Pingeon]] * 1966 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Lucien Aimar]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Felice Gimondi]] * 1964 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1963 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1962 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1961 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1960 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gastone Nencini]] * 1959 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[Federico Bahamontes]] * 1958 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Charly Gaul]] * 1957 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jacques Anquetil]] * 1956 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Roger Walkowiak]] * 1955 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Louison Bobet]] * 1954 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Louison Bobet]] * 1953 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Louison Bobet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Fausto Coppi]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] | valign=top width=33% align=left | * 1949 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Fausto Coppi]] * 1948 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1947 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Jean Robic]] * ''1940-1946 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Sylvère Maes]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1937 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Roger Lapébie]] * 1936 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Sylvère Maes]] * 1935 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Romain Maes]] * 1934 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Antonin Magne]] * 1933 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Georges Speicher]] * 1932 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[André Leducq]] * 1931 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Antonin Magne]] * 1930 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[André Leducq]] * 1929 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Maurice De Waele]] * 1928 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Nicolas Frantz]] * 1927 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Nicolas Frantz]] * 1926 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Lucien Buysse]] * 1925 [[Bild:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|Italien]] [[Ottavio Bottecchia]] * 1924 [[Bild:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px|Italien]] [[Ottavio Bottecchia]] * 1923 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Pélissier]] * 1922 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Firmin Lambot]] * 1921 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Léon Scieur]] * 1920 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Philippe Thys]] * 1919 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Firmin Lambot]] * ''1915-1918 nich utdragen'' * 1914 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Philippe Thys]] * 1913 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Philippe Thys]] * 1912 [[Bild:Flag of Belgium (civil).svg|20px|Belgien]] [[Odiel Defraeye]] * 1911 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gustave Garrigou]] * 1910 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Octave Lapize]] * 1909 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[François Faber]] * 1908 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Lucien Petit-Breton]] * 1907 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Lucien Petit-Breton]] * 1906 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[René Pottier]] * 1905 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Louis Trousselier]] * 1904 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Cornet]] * 1903 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Maurice Garin]] |} == Anmarken == <references /> == Literatur == * ''100 Jahre Tour de France 1903–2003''. Delius Klasing, Bielefeld 2003. ISBN 3-89595-189-7 (Gekürzte deutsche Übersetzung einer dreibändigen Dokumentation aus dem Archiv der französischen Sportzeitung [[L'Équipe]], mit Zusammenfassungen, Statistiken, Fotos und Originalberichten der einzelnen Tour-Jahre bis 2002) * [[Roland Barthes]]: ''Die Tour de France als Epos''. in: Gunter Gebauer / Gerd Hortleder (Hrsg.): ''Sport - Eros - Tod''. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1986 (Edition Suhrkamp 1335). ISBN 3-518-11335-6 (Original in französischer Sprache: ''Le Tour de France comme épopée''. In: ''Mythologies''. Éditions du Seuil, Paris 1957, pp. 110–121) (Philosophische Analyse der Tour als archaisch-heroisches Ereignis) * Kristian Bauer: ''Roadbook Tour de France''. Bruckmann, München 2006. ISBN 3-7654-4477-4 (Die Bergstrecken der Tour zum Nachfahren für Rennradfahrer) * [[Hans Blickensdörfer]]: ''Tour de France. Mythos und Geschichte eines Radrennens''. Sigloch Edition, Künzelsau 1997. ISBN 3-89393-160-0 (Schilderung der Tour de France aus der Sicht des Doyens der deutschen (Rad-)Sportberichterstattung, bis 1997) * Markus Bühler: ''Tour de France - Auf den Spuren eines Mythos''. AS Verlag, Zürich 1999. ISBN 3-905111-43-8 * Holger Ihle / Wilfried Scharf: [http://www.scoms.ch/current_issue/abstract.asp?id=342 ''Männer, Mythen, Medien - 'Tour de France'-Berichterstattung in Deutschland''], in: [http://www.scoms.ch Studies in Communication Sciences]. Journal of the Swiss Association of Communication and Media Research Vol. 7, N. 1, 2007, S. 203-229. * Holger Ihle: ''Die Tour de France in den deutschen Medien. Strukturen, Themen und Beispiele der Berichterstattung in Fernsehen und Presse''. VDM, Saarbrücken 2008. ISBN 3-8364-7779-3 * Ralf Schröder, Hubert Dahlkamp: ''Nicht alle Helden tragen Gelb. Die Geschichte der Tour de France''. Die Werkstatt, Göttingen 2003. ISBN 3-89533-406-5 (anekdotisch mit Hintergründen erzählte Geschichte der Tour) * Christopher S. Thompson: ''The Tour de France. A cultural history''. University of California Press, Berkeley 2006. ISBN 978-0-520-24760-4 * Les Woodland: ''Halbgötter in Gelb. Das Lesebuch zur Tour de France''. covadonga, Bielefeld 2003. ISBN 3-936973-00-8 (in Episoden erzähltes Lesebuch eines britischen Journalisten) == Weblenken == {{Commons|Category:Tour de France|Tour de France}} {{Wikiquote|Tour de France}} <!--Bitte ergänzt Zitate in der Wikiquote, anstatt Link zu löschen!--> * [http://www.letour.fr Offizielle Webseite der Tour de France] (frz., engl., span. und dt.) * [http://tour.ard.de Umfangreiche Seite der ARD zur Tour de France] * [https://web.archive.org/web/20180911031711/http://www.memoire-du-cyclisme.net/ Alle Daten der einzelnen Rundfahrten] (frz.) * [http://www.gazzetta.cycling4fans.de/index.php?id=3466 Einige historische Berichte mit Bildern] (dt.) [[Kategorie:Radrennen]] gidj4ec3glpydl4m9erq8ss997014bb Joe Biden 0 25171 1074241 1073712 2026-07-29T04:09:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074241 wikitext text/x-wiki [[Bild:Joe Biden presidential portrait.jpg|thumb|Joe Biden, 2021]] [[Bild:Biden_Obama.jpg|thumb|Joe Biden mit Barack Obama in Springfield, Illinois, nadem he vörstellt wurrn is as Viez-Kannedat, 2008]] '''Joseph Robinette „Joe” Biden, Jr.''' ['dʒoʊsəf rɒbɪ'nɛt 'baɪdən] (* [[20. November]] [[1942]] in [[Scranton (Pennsylvania)|Scranton]], [[Pennsylvania]]), is en [[USA|US-amerikaansch]] Politiker un Liddmaat vun de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]]. He is Perfesser för [[Rechtswetenschoppen]] un sitt för den [[US-Bundsstaat]] [[Delaware]] in den [[US-Senat|Senat]]. An'n [[23. August]] [[2008]] is bekannt maakt wurrn, dat [[Barack Obama]] em as Kannedaten för dat Amt vun den [[Viezpräsident (USA|US-Viezpräsidenten]] utkeken hett. Bi de [[US-Präsidentenwahl 2008]] an'n [[4. Dezember]] is Barack Obama to'n 44. US-Präsidenten wählt wurrn. Dormit is klaar, dat Biden in'n Februar [[2009]] Viezpräsident vun de USA warrt. He sülvst wurr vun [[2021]] bit [[2025]] denn de 46. Präsident vun de USA. == Sien Weg up de School un Universität un siene Familie == Biden is boren in [[Scranton (Pennsylvania)]] as Söhn vun Joseph R. Biden, Sr. un Catherine Eugenia "Jean" Finnegan. He hett noch twee Bröder un een Süster. Dat sünd James Brian Biden un Francis W. Biden. De Süster heet Valerie (Biden) Owens. As he tein Johre oolt weer, is siene Familie umtagen na [[Claymont]] in [[Delaware]]. Dor is he in [[New Castle County]] in so en Aart vun [[Vörstadt]] upwussen. Biden sien Vadder hett [[Auto]]s verköfft. He süms besöch de [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsche]] Archmere Academy. [[1961]] hett he dor afslaten un güng an de [[University of Delaware]] in [[Newark (Delaware)|Newark]]. Dor möök he [[1965]] sien Afsluss. Wichtigste Fachen weern [[Historie]] un [[Politikwetenschop]]. [[1968]] [[Promotschoon|promoveer]] he an dat College of Law vun de [[Syracuse University]] to'n [[Juris Doctor|Dokter vun de Rechten]]. Vun [[1969]] af an hett he denn as [[Afkaat]] in Delaware arbeit'. Vun [[1991]] hett he en Seminar över ''Recht vun de US-Verfaten'' an de [[Widener University]] School of Law unner sik. An'n [[27. August]] [[1966]] hett Biden in Skaneateles, New York sien Deern Neilia Hunter heiraat'. He harr ehr up de [[Highschool]] kennen lehrt. De beiden hefft dree Kinner harrt: [[Beau Biden|Joseph Robinette III]] (* 1969), Robert Hunter (* 1970) un Naomi Christina (* 1971). An'n [[18. Dezember]] [[1972]] hett dat en swaren Verkehrsunfall geven. En [[Laster]] is tohopendunnert mit dat Auto, wo Neilia un de Kinner in seten hefft. Neilia un Naomi sünd dor bi ümkamen, de beiden Jungs weern verletzt, man se hefft överleevt. An'n [[17. Juni]] [[1977]] hett he denn in [[New York]] Jill Tracy Jacobs heiraat. Mit ehr hett he een Dochter, dat is Ashley Blazer Biden (*[[1981]]). Joe un siene Fro sünd Liddmaten vun de Röömsch-kathoolsche Kark. == Sien Weg as Politiker == [[1973]] is Biden to'n eersten Mol [[US-Senat]]er wurrn. Vun dor af an hett he fiev Mol en Wohl to'n Senater wunnen. He föhrt regelmotig mit de [[Iesenbahn]] un sett sik dorüm för [[Amtrak]] in. Bavenhen steiht he achter de ''Dover U.S. Airforce Base'' un achter de Industrie för dat Verarbeiden vun Höhner in Delaware. Siene Reden duert faken lange. Man he is dor bekannt för, dat he sik goot utdrücken kann un dat he dor wat achtersetten deit, wenn he en Reed höllt. In'n Ogenblick höört he to dat [[United States Senate Committee on the Judiciary]] un to dat [[United States Senate Committee on Foreign Relations]]. In dat leste is he Vörsitter. === Justiz === In'n Utschuss för Justiz weer he vun [[1987]] bit [[1995]] Vörsitter un vun [[1981]] bit 1987 un vun 1995 bit [[1997]] ''Ranking Minority Member''. In siene Amtstiet as Vörsitter passeer dat, dat de konservativen [[Supreme Court|Supreme-Court]]-Richters [[Robert Bork (Jurist)|Robert Bork]] (1987) un [[Clarence Thomas]] (1991) beropen wurrn sünd. Dor hett dat dormols veel Striet üm geven. He hett dor oorntlich wat mit to kriegen harrt, dat [[1994]] de [[Violent Crime Control and Law Enforcement Act]] tostanne kamen is. Dor is mit fastleggt wurrn, dat Lüde nich mehr so gau an Wapen rankamen konnen, man ok, dat nich bloß in de enkelten US-Staten, man ok in den Bund de [[Doodsstrafe|Doodsstraaf]] fökener bruukt weern kann. Dor is ok en Reeg vun nee Verbreken fastleggt wurrn, för de vun dor af an de US-Bundsbehörden tostännig ween schollen. Dat sünd Verbreken, as [[Immigratschoonsverbreken]], [[Hate Crime]]s, [[Gang-Verbreken]] oder [[Sexualverbreken]]. Deel vun düt Gesett weer ok de [[Violence Against Women Act]]. Dor sünd de Rechten vun Froensminschen stärker mit maakt wurrn. [[2003]] hett Biden dat [[RAVE Act]] (''Reducing Americans' Vulnerability to Ecstasy Act'') schreven. Vunwegen al de Ingreep, de dat bedüden dö, hett de elektroonsche Musikszeen in de USA sik dor unfründlich över utlaten. As Vörsitter vun den [[International Narcotics Control Caucus]] stünn Biden achter de Gesetten, wo de Anti-Drogenpolitik vun de USA (ünner en so nömmten „Drogenzar“) mit tohopenfaat wurrn is. As Liddmaat in densülvigen Utschuss will he, dat noch mehr maakt warrt gegen [[Flunitrazepam]], [[MDMA]] (Ecstasy), [[Ketamin]] oder [[Steroiden]]. Deel-Immunität för Ext-Präsidenten<ref>{{Internetquelle |autor=tagesschau.de |url=https://www.tagesschau.de/ausland/amerika/trump-immunitaet-110.html |titel=Biden kritisiert Entscheidung des Supreme Court zu Trumps Immunität |abruf=2024-07-04 |sprache=de}}</ref>: Joe Biden sütt dat Oordeel vun dat böverste US-Gericht as Gefahr för Amerika.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/3000000226796/der-us-praesident-wird-durch-supreme-court-urteil-zum-koenig |titel=Der US-Präsident wird durch Supreme-Court-Urteil zum König |abruf=2024-07-04 |sprache=de-AT}}</ref> 1 Juli, 2024 richt Biden sück in’t Witte Huus mit en Reed<ref>{{Internetquelle |autor=Henrik Jonathan Zinn |url=https://www.derwesten.de/politik/joe-biden-usa-donald-trump-id301033382.html |titel=Joe Biden: Brandrede nach Trump-Urteil! "Es darf keine Könige geben" |werk=DerWesten.de |datum=2024-07-02 |abruf=2024-07-04 |sprache=de-DE }}</ref> an de Bevölkerung. „Disse Natschoon is op dat Prinzip grünnt worrn, dat dat in Amerika keen Königen gifft“<ref>{{Internetquelle |autor=Nadja Lissok |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/usa-trump-immunitaet-supreme-court-biden-reaktion-lux.EYzW6oE4B8sPg6GoHwd3LB |titel=USA: Präsident Biden kritisiert Entscheidung des Supreme Court zu Trump-Immunität |datum=2024-07-02 |abruf=2024-07-04 |sprache=de}}</ref>, hett he seggt. === Butenpolitik === In de [[Butenpolitik]] hett he sik al fröh achter en aktive US-Butenpolitik up den [[Balkan]] stellt. He meen, wenn dat nödig weer, denn so möss ok Gewalt bruukt weern. Dat duer nich lang un he nömm [[Slobodan Milošević]] en [[Kriegsverbreker]]. He klemm sik dorachter, dat dat Wapenembargo gegen [[Serbien]] siene Gegenspelers upböört wurrn is un dat de [[Islam|Muslimen]] ut [[Bosnien un Herzegowina|Bosnien]] en Militärtraining kriegen schollen. Vunwegen dat he för [[NATO]]-Bombenangreep up [[Belgrad]] spraken hett, hett sik US-Präsident [[Bill Clinton]] besnacken laten un dat is denn to'n Bombenkrieg gegen Serbien kamen, ofschoonst dat [[Völkerrecht]] dor stracks gegen stünn. Na de [[Terroranslääg vun'n 11. September 2001]] in de USA hett Biden US-Präsident [[george W. Bush]] unner de Arms grepen. He fodder mehr Truppen för de [[Landmacht]] in [[Afghanistan]]. He hett ok tostimmt, as [[Saddam Hussein]] tonicht maakt weern scholl. In'n [[US-Senat]] hett he bi de endgüllige Resolutschoon för den [[Irak-Krieg]] tostimmt. Hüdigendags seggt he avers, just so as annere Topppolitikers vun de Demokraten (as [[Hillary Clinton]]), dat dö em leed, dat he so afstimmt hett. == Präsidentschaftskandidaturen == Bi de Präsidentenwahl [[1988]] möss Biden Bott geven. Em is vörsmeten wurrn, he harr schummelt bi en Reed. He harr en Reed vun den [[Grootbritannien|britschen]] Premierminister [[neil Kinnock]] afschreven un ok so holen, as wenn dat siene egene Reed ween weer. [[2004]] is he vunwegen siene groot Weten un allens, wat he vun de Politik afwüss, as en mööglichen [[Butenminister]] unner en Präsident Kerry ankeken wurrn. Man Kerry hett dat nich schafft gegen Bush. Vun 2004 af an is he süms avers för de Wahlen vun [[2008]] as en mööglichen Kannedaten vun de Demokraten ankeken wurrn. He hett ok an'n [[27. März]] [[2007]] verklaart, dat he dat woll maken dö. Man as he bi de Demokraten ehre [[Vörwahl (USA)|Vörwahlen]] in den US-Bundsstaat [[Iowa]] man bloß een Perzent kregen hett, dor is he ut dat Präsidenten-rennen gau wedder utstegen. An'n 23. August hett [[Barack Obama]] verklaart, Biden scholl nu sien Kannedat för dat Amt vun'n „Viez“ in Amerika ween. He hett sik in'n Wahlkampf ok mit de Viezkannedaatsche vun de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]], [[Sarah Palin]], to en [[Feernsehduell]] drapen. Vunwegen dat Barack Obama de Wahlen wunnen hett, warrt Biden nu de neegste Viezpräsident vun de USA. Mit de Wedderwahl vun Obama is ok Biden Viezpräsident bleeven. De Amtstiet vun beid geiht an 20. Januar 2017 to Enn'. == Wat he schreven hett == * ''Administration’s Missile Defense Program and the ABM Treaty: Hearing Before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, December 2004) ISBN 0-7567-1959-3 * ''Examining The Theft Of American Intellectual Property At Home And Abroad: Hearing before the Committee On Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, May 2004) ISBN 0-7567-4177-7 * ''Hearings to Examine Threats, Responses, and Regional Considerations Surrounding Iraq: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, November 2003) ISBN 0-7567-2823-1 * ''Strategies for Homeland Defense: A Compilation by the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2623-9 * ''Putin Administration's Policies toward Non-Russian Regions of the Russian Federation: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2624-7 * ''Threat of Bioterrorism and the Spread of Infectious Diseases: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2625-5 * ''How Do We Promote Democratization, Poverty Alleviation, and Human Rights to Build a More Secure Future: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, June 2003) ISBN 0-7567-2478-3 * ''Political Future of Afghanistan: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, January 2003) ISBN 0-7567-3039-2 * ''International Campaign Against Terrorism: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, January 2003) ISBN 0-7567-3041-4 * ''Halting the Spread of HIV/AIDS: Future Efforts in the U.S. Bilateral & Multilateral Response: Hearings before the Comm. on Foreign Relations, U.S. Senate'' edited by Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, 2002) ISBN 0-7567-3454-1 * ''Hague Convention On International Child Abduction: Applicable Law And Institutional Framework Within Certain Convention Countries Report To The Senate'' by [[Jesse Helms]], Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, April 2000) ISBN 0-7567-2250-0 * ''Homeland security law and policy'' edited by William C. Nicholson with a foreword by Joseph Biden (C. C Thomas, 2005) ISBN 0-398-07582-4 (allens engelsch) == Borns == <references/> == Weblenks == {{Commons|Joe Biden|Joseph Biden}} * [https://web.archive.org/web/20090305003040/http://biden.senate.gov/ Joseph Biden] up de offizielle Websteed vun de [[US-Senat]] (engelsch) * [https://joebiden.com/ Wahlkampfsite vun Joseph Biden] {{US-Präsidenten}} {{DEFAULTSORT:Biden, Joe}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Pennsylvania]] [[Kategorie:US-Senator]] [[Kategorie:Demokraatsche Partei (USA)]] [[Kategorie:Boren 1942]] httak0ht7z6vh29y87e979z81v8i8r6 Georg Wilhelm Friedrich Hegel 0 27212 1074202 1073673 2026-07-28T18:02:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074202 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | Naam ='''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''' | Bild =[[Datei:1831 Schlesinger Philosoph Georg Friedrich Wilhelm Hegel anagoria.JPG|mini|center|Georg Wilhelm Friedrich Hegel,<br />Portree van Jakob Schlesinger, 1831. [[Datei:Hegel Unterschrift.svg|rahmenlos|zentriert|150px]]]] | Websied = | Pseudonym = | Öller = | Boortsdag = [[27. August]] [[1770]] | Boortsstell = [[Stuttgart]],<br/> [[Hertogdom Württemberg]],<br/> [[Hillig Röömsch Riek]] | Doodsdag = [[14. November]] [[1831]] | Doodsstell = [[Berlin]], [[Königriek Prüßen]] | Natschoonalität = düütsch | Wohnoort = | Kunnig för = Düütsch Idealismus | Arbeid = Philosopoph, Hoogschoollerer | Uttekens = }} '''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''' (* [[27. August]] [[1770]] in [[Stuttgart]], [[Hertogdom Württemberg]], [[Hillig Röömsch Riek]]; † [[14. November]] [[1831]] in [[Berlin]], [[Preußen (Staat)|Königriek Prüßen]]) weer en düütschen [[Philosophen]]. He geld as de wichtigste Denker för den [[Düütsch Idealismus|Düütschen Idealismus]]. Hegel siene Philosophie will de ganze [[Würklikheid|Würklichkeit]] mit al de unnerscheedlichen Formen, woans se sik wiesen deit un mit allens, wat dor in de [[Historie]] vun warrt, in en [[Systeem]] bringen un uutdüden. Se hett so dull up de Historie vun den Geist in’n Westen inwarkt, as anners bloots noch de Gedanken vun [[Platon]], [[Aristoteles]] un [[Immanuel Kant|Kant]]. Sien philosoophsch Wark „{{lang|de|Phänomenologie des Geistes}}“ uut dat Johr 1807 is en vun de Warken, wat in de ganze Historie vun de Philosophie den gröttsten Infloot harrt hett. Hegel sien Wark deelt sik up in „[[Logik]]“, „{{lang|de|[[Naturphilosophie]]}}“ ({{S|nds|''Natuurphilosophie''}}) un de „{{lang|de|[[Philosophie des Geist]]}}“ ({{S|nds|''Philosophie vun den Geist''}}). Dor höört to’n Bispeel ook en „{{lang|de|[[Philosophie der Geschichte]]}}“ ({{S|nds|''Philosophie vun de Historie''}}) mit to. Na Hegel sien Dood hefft sik siene Anhängers upspleten in ene „rechte“ un ene „linke“ Fraktschoon. De Hegelianers vun de rechte Siet, oder ok „Ooldhegelianers“, folgen Hegel siene Sporen na un bleven bi dat, wat he seggt harr. De annern vun de linke Siede, mit Naam vun „Junghegelianers“, harrn dor wat an ut to setten, dat Hegel siene Philosophie den [[Staat]] Stütt un Stöhn verlehnen dö. To de Ooldhegelianers höörn Lüde, as [[Eduard Gans]] un [[Karl Rosenkranz]] to, to de Junghegelianers tellt [[Ludwig Feuerbach]] oder [[Karl Marx]]. Sünnerlich bi Karl is de grote Inflood, de Hegel up em harr, düüdlik to seen. == Schriften == Heel dat Hegelsche Systeem faat de ''{{lang|de|[[Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften]]}}''({{S|nds|''Enzyklopädie vun den philosoophschen Wetenschoppen''}}) (af 1816) tohope. Düt [[Nakieksel]] bringt Hegel sien Wärk in den Upbu hierna: [[Bild:Phänomenologie_des_Geistes.jpg|duum|Originaaluutgaav vun „{{lang|de|Phänomenologie des Geistes}}“ (1807).]] * I. ''{{lang|de|[[Wissenschaft der Logik]]}}'' (Wetenschop vun de Logik; 1812–1816, överarbeed 1831) * II. ''{{lang|de|Naturphilosophie}}'' (Natuurphilosophie) * III. ''{{lang|de|Philosophie des Geistes}}'' (Philosophie vun den Geist) ** ''{{lang|de|[[Phänomenologie des Geistes]]}}'' (Phänomenologie vun den Geist; 1806/07; to Anfang as eerste Deel van enen froen Wärk, dat nich to Ende brocht worde) ** ''{{lang|de|[[Grundlinien der Philosophie des Rechts]]}}'' (Grundlinien för Philosophie vun den Recht; 1821) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte}}'' (Vörlesen över de Philosophie vun de Historie; 1822–1831, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van [[Eduard Gans]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Philosophie der Religion}}'' (Vörlesen över de Philosophie vun de Religioon; 1821–1831, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van [[Philipp Konrad Marheineke]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Ästhetik}}'' (Vörlesen över de Ästhetik; 1820–1829, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van[[Heinrich Gustav Hotho]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie}}'' (Vörlesen över de Historie vun de Philosophie; 1816–1818 in Jena , 1816–1818 in Heidelberg un 1819–1831 in Berlin, uut Notizen un Metschriften 1833–1836 postum ruutgeven van [[Karl Ludwig Michelet]]) Schriften buten dat Systeem:: * ''{{lang|de|Die Positivität der christlichen Religion}}'' (De Positiviteet vun de christlike Religioon; 1795/96) * ''{{lang|de|Das älteste Systemprogramm des deutschen Idealismus}}'' (Dat öldste Systeemprogramm vun den düütschen Idealismus; 1796/97, fragmentaarsch) * ''{{lang|de|Der Geist des Christentums und sein Schicksal}}'' (De Geist vun den Christendom un sien Schicksaal; 1799/1800) * ''{{lang|de|Die Verfassung Deutschlands}}'' (De Verfaten vun Düütschland, 1800–1802) * ''{{lang|de|Mancherlei Formen die beim jetzigen Philosophieren vorkommen}}'' (Düt un Dat de bi’n hüdigen Philosopheren vörkaamt; 1801) * ''{{lang|de|Die Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie}}'' (De Underscheed twischen den Fichteschen un Schellingschen Systeem vun de Philosophie; 1801) * ''{{lang|de|Über das Wesen der philosophischen Kritik}}'' (Över dat Wesen vun de philosophsche Kritik; 1802) * ''{{lang|de|Wie der gemeine Menschenverstand die Philosophie nehme}}'' (Woans de gemene Minschenverstand de Philosophie nimt; 1802) * ''{{lang|de|Verhältnis des Skeptizismus zur Philosophie}}'' (Verhoold vun Skeptizismus to de Philosophie; 1802) * ''{{lang|de|Glauben und Wissen}}'' (Glöven un Weten 1803) * ''{{lang|de|Über die wissenschaftlichen Behandlungsarten des Naturrechts}}'' (Woans de Wetenschop dat Natuurrecht behandelt; 803) * ''{{lang|de|Wer denkt abstrakt?}}'' (Wecker denkt abstrakt?, 1807) * ''{{lang|de|Friedrich Heinrich Jacobis Werke}}'' (Friedrich Heinrich Jacobis siene Warken'','' 1817) * ''{{lang|de|Verhandlungen in der Versammlung der Landstände des Königreichs Württemberg im Jahr 1815 und 1816}}'' (Verhandelsn in de Versammeln vun den Landstännen in den Königriek Wurteemberg in’n Jare 1815 un 1816; 1817) * ''{{lang|de|Solgers nachgelassene Schriften und Briefwechsel}}'' (Solgers siene nalaten Schrivten un Breevwessel; 1828) * ''{{lang|de|Hamanns Schriften}}'' (Hamann sien Schrivten; 1828) * ''{{lang|de|Über Grundlage, Gliederung und Zeitenfolge der Weltgeschichte. Von Joseph von Görres}}'' (Wat de Welthistorie as Grundlaag het un woans sik updeelt un woans Tieden up een folgt; 1830) * ''{{lang|de|Über die englische Reformbill}}'' (Över de engelsche Reformbill; 1831) == Literatuur == === To Wärk un Persoon === '''Inföörböker un Handböker''' * A. A. Piontkowski: ''Hegels Lehre über Staat und Recht und seine Strafrechtstheorie'', VEB Deutscher Zentralverlag, Berlin 1960 * Paul Cobben u. a. (Heruutgevers): ''Hegel-Lexikon''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-16895-X. * Dina Emundts, [[Rolf-Peter Horstmann]]: ''G.W.F. Hegel. Eine Einführung'' (= ''[[Reclams Universal-Bibliothek]]'' 18167). Reclam, Stuttgart 2002, ISBN 3-15-018167-4. * [[Dietmar Dath]]: ''Hegel. 100 Seiten''. Reclam, Leipzig 2020, ISBN 978-3-15-020559-4. * Hans Friedrich Fulda: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Beck, Mönken 2003, ISBN 3-406-49445-5. * Jean-Luc Gouin: ''[https://www.editions-hermann.fr/livre/9782705696092 Hegel. De la Logophonie comme chant du signe]''. Québec et Paris, PUL et Hermann, 2018, ISBN 978-2-7056-9609-2. * [[Dieter Henrich (Philosoph)|Dieter Henrich]]: ''Hegel im Kontext.'' Suhrkamp, Berlin 2010, ISBN 978-3-518-29538-0. * [[Vittorio Hösle]]: ''Hegels System. Der Idealismus der Subjektivität und das Problem der Intersubjektivität''. Meiner, Hamborg 1998, ISBN 3-7873-1336-2. * [[Thomas Sören Hoffmann]]: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Eine Propädeutik''. Marix, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-01-0. * [[Walter Jaeschke]]: ''Hegel-Handbuch. Leben – Werk – Schule''. 3. Auflage, Metzler, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-476-02610-1. * [[Jürgen Kaube]]: ''Hegels Welt.'' Rowohlt Berlin, Berlin 2020, ISBN 978-3-87134-805-1. * [[Alexandre Kojève]]: ''Hegel. Eine Vergegenwärtigung seines Denkens''. Suhrkamp, Frankfurt an’n Main. 1975, ISBN 3-518-27697-2. * Dean Moyar (Heruutgever.): ''The Oxford Handbook of Hegel''. Oxford University Press, New York 2018, ISBN 978-0-19-935522-8. * [[Georg Römpp]]: ''Hegel leicht gemacht''. UTB, Stuttgart 2008, ISBN 3-412-20179-0. * [[Herbert Schnädelbach]]: ''G.W.F. Hegel zur Einführung''. 4, ergänzte Auflage, Junius, Hamburg 2011, ISBN 978-3-88506-352-0. * Herbert Schnädelbach (Heruutgever): ''Hegels Philosophie. Kommentare zu den Hauptwerken''. 3 Bänne,<ref>De twede Band es för dat Oordeel van Jürgen Habermas enen mang den wichtigsten Wärke sied 1950 {{Webarchiv|url=http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/05/the-most-important-philosophical-books-since-1950/comments/page/2/ |wayback=20100510045008 |text=leiterreports.typepad.com |archiv-bot=2026-07-10 06:02:07 InternetArchiveBot }}.</ref> Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 2000, ISBN 3-518-06587-4. * [[Peter Singer]]: ''Hegel: A Very Short Introduction'', überarbeitete Auflage, Oxford University Press, Nie Jork 2011, ISBN 978-0-19-280197-5. * [[Charles Taylor (Philosoph)|Charles Taylor]]: ''Hegel'' (= ''Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft'', Band 416). Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 1983, ISBN 978-3-518-28016-4. '''Biografien''' * [[Kuno Fischer]]: ''Hegels Leben, Werke und Lehre''. Kraus, Nendeln 1973 (Nadruck van de Uutgaav 1911), ISBN 978-3-534-01075-2. * Arseni Gulyga: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Reclam, Leipzig 1974 * Christoph Helferich: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Metzler, Stuttgart 1979 * Mechthild Lemcke, [[Christa Hackenesch]] (Heruutgever): ''Hegel in Tübingen''. Konkursbuch, Tübingen 1986, ISBN 3-88769-021-4. * [[Karl Rosenkranz]]: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegels Leben''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1977 (Nadruck vun de Uutgaav Berlin 1844) * [[Klaus Vieweg (Philosoph)|Klaus Vieweg]]: ''Hegel. Der Philosoph der Freiheit. Biographie.'' Beck, Mönken 2019, ISBN 978-3-406-74235-4. * Franz Wiedmann: ''Hegel''. 20.Uplage, Rowohlt, Reinbeek 2003, ISBN 3-499-50110-4. '''Rezeptschoon''' * Christoph Halbig, [[Michael Quante]], [[Ludwig Siep]] (Heruutgever): ''Hegels Erbe''. Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 2004, ISBN 3-518-29299-4. == Weblenken == ===Texte=== {{Commonscat}} {{Wikisource|Wilhelm Friedrich Hegel}} {{Wikiquote|Wilhelm Friedrich Hegel}} * {{Academictree|philosophy|37310 |Name=Georg Wilhelm Hegel}} * Stammbook 1791–1794 (Universiteetsbibliotheek Tübingen, Signatuur Mh 858) [http://idb.ub.uni-tuebingen.de/opendigi/Mh858 online] * [https://hegel.de/ Vun’n Hegel-Instituut Berlin herutgeven Warken] med frie’en Togang to de {{lang|de|[[Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften]]}} * [https://hegel.net/hegelwerke/ Scan van Hegel siene Böker] * [https://www.textlog.de/hegel_aesthetik.html Hegel siene Vörlesungen to Ästhetik] * Digitaliseert Drucken: [http://www.zvdd.de/dms/esuche/?tx_goobit3_esearch%5Bformquery%5D%5BCREATOR%5D=Hegel%2C%20Georg%20Friedrich%20Wilhelm%20&tx_goobit3_esearch%5Borderfield%5D=YEARPUBLISH&tx_goobit3_esearch%5Border%5D=1&tx_goobit3_esearch%5Blink%5D=0 online] ===Literatur=== * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |Titel=Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Autor=Paul Redding|Datum=2020}} ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel-aesthetics/ |Titel=Hegel’s Aesthetics|Autor=Stephen Houlgate|Datum=2020}} ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel-dialectics/ |Titel=Hegel’s Dialectics|Autor=Julie E. Maybee|Datum=2020}} * [[Johann Eduard Erdmann]]: [http://books.google.com/books?id=w8YFAAAAQAAJ&pg=PA1&hl=de#PPA709,M1 ''Geschichte der Philosophie der Neuzeit von Descartes bis ins 19. Jahrhundert''], 1853. * {{Internetquelle |autor=Paul Redding |url=http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |titel=Hegel’s Philosophy of Religion |werk=History of Western Philosophy of Religion, Bd. 4: Nineteenth-Century Philosophy & Religion |hrsg=Hrsg. vom Graham Oppy und Nick Trakakis. Acumen, Chesam |datum=2007 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070613180751/http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |archiv-datum=2007-06-13 |abruf=2020-09-01 |format=PDF; 277&nbsp;kB |sprache=en |offline=1 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |wayback=20121031062253 |text=Hegel’s Philosophy of Religion |archiv-bot=2026-07-28 18:01:58 InternetArchiveBot }} ===Foren un Sellschoppen=== * [http://www.hegel-gesellschaft.de/ Internatschonale Hegel-Sellschop] * [http://philosophieohnegnade.blogspot.com/ Discussion, Interpretations and Questions about Hegel] * [http://www.ruhr-uni-bochum.de/philosophy/hegel_archiv/index.html.de Hegel-Archiv] * [https://hegel-society.org.uk/ Hegel Society of Great Britain] * [http://www.hegel.org/ The Hegel Society of America] * [https://web.archive.org/web/20090830143841/http://wiki.hegel-system.de/index.php/Hauptseite Hegel-Wiki] un [http://www.thur.de/philo/hegel/hegel.htm Hegel-Projekt] vun Kai Froeb ==Nawiesen== <references/> {{DEFAULTSORT:Hegel, Georg Wilhelm Friedrich}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118547739|LCCN=n79021767|NDL=00442872|VIAF=89774942}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] [[Kategorie:Düütsch Idealismus]] [[Kategorie:Preußen]] [[Kategorie:Boren 1770]] [[Kategorie:Storven 1831]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Börger vun dat Hertogdom Würrtemberg]] 0e41wgsbg2b1nncyoj2ymgcorjkbo05 Jean-Jacques Rousseau 0 28191 1074239 1067368 2026-07-29T03:23:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074239 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | Naam = '''Jean-Jacques Rousseau''' | Bild =[[Bild:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|center|duum|Jean-Jacques Rousseau, maalt as [[Pastell]] vun [[Maurice Quentin de La Tour]], 1753|Jean-Jacques Rousseau, maalt as Pastell vun Maurice Quentin de La Tour, 1753 [[Bild:Jean-Jacques Rousseau Signature.svg|rahmenlos|center|duum|Unnerschrift]]]] | Websied = | Pseudonym = | Öller = | Boortsdag = [[28. Juni]] [[1712]] | Boortsstell = [[Genf]] | Doodsdag = [[2. Juli]] [[1778]] | Doodsstell = [[Ermenonville]] bi [[Paris]] | Natschoonalität = | Wohnoort = | Kunnig för = Natuurtostand, Verdragstheorie,<br/> Volonté générale | Arbeid = [[Schriever]], [[Philosophie|Philosoph]],<br/> [[Pädagogik|Pädagogen]] | Uttekens = }} '''Jean-Jacques Rousseau''' ({{IPA|ʒɑ̃.ʒa.k‿ʁu.ˈso}}; * [[28. Juni]] [[1712]] in [[Genf]]; † [[2. Juli]] [[1778]] in [[Ermenonville]] bi [[Paris]]), weer een Genfer [[Schriever]], [[Philosophie|Philosoph]], [[Pädagogik|Pädagogen]], Natuurforscher un [[Komponist]] in dat Tiedöller vun de [[Upklärung]]. He geld as een vun de wichtigsten geistigen Vöördenkers för de [[Franzöösche Revolutschoon]]. Up de Pädagogik un de politischen Theorien vun dat [[19. Johrhunnert|19.]] un [[20. Johrhunnert]] hett he ook duchtig inwarkt. Sien Wark ''{{lang|fr|Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes}}'' (‘Diskurs över de Oorsprung un de Grundlagen vun de Ungliekheid ünner de Minschen’), dat argumenteert, dat Privaategendom de Oorsprung vun Ungliekheid is, un ''{{lang|fr|Du contrat social; ou, Principes du droit politique}}'' (‘Vun de Sellschopsverdrag; oder de Prinzipien vun dat Staatsrecht’) sünd Grundlagenwarken för dat moderne politische un sellschopliche Denken. Rousseau sien [[Roman|Romaan]] ''{{lang|fr|Julie ou la nouvelle Héloïse}}'' (‘Julie oder de ne’e Heloise’) is een wichtig Wark för de fröhe [[Romantik]] in de Literatuur.<ref>{{cite web |url=http://www.enotes.com/literary-criticism/preromanticism |title=Preromanticism Criticism |publisher=Enotes |access-date=23 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406162246/http://www.enotes.com/literary-criticism/preromanticism |archive-date=6 April 2010}}</ref> Sien Essay ''{{lang|fr|Émile, ou De l’éducation}}'' (‘Emile, oder Vun dat Optrecken’) is een vertellt över dat Optrecken, de [[Bildung]] un dat Individuum binnen de [[Sellschop|Sellschopp]]. Sien autobiograafsch Wark ''{{lang|fr|Confessions}}'' (‘Bekenntnissen’) weer Vöörlaag för de moderne [[Autobiografie]]. Dat unfardige ''{{lang|fr|Les Rêveries du promeneur solitaire}}'' (‘De Drömereen vun enen eensamen Spazeergänger’) is een fröh Bispeel för de subjektive un introspektive Literatuur, de ook de moderne Literatuur präägt. == Warke == * ''Discours sur les sciences et les arts'', up Düütsch: Abhandlung über die Wissenschaften und Künste, 1750, up Platt nich rutkamen * ''Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes'', up Düütsch [[Abhandlung über den Ursprung und die Grundlagen der Ungleichheit unter den Menschen]], 1755, up Platt nich rutkamen * ''Principes du droit de la guerre. Ècrits sur la paix perpétuelle'', 1758, rutgeven vun Blaise Bachofen un Céline Spector, Paris 2008, (dt. Översetten kiek unnen) * ''Julie ou la Nouvelle Héloïse'' ([[Julie oder Die neue Heloise]]), 1761, up Platt nich rutkamen * ''Du contrat social ou principes du droit politique'' ([[Vom Gesellschaftsvertrag oder Prinzipien des Staatsrechtes]]), 1762, up Platt nich rutkamen * ''Émile'' ([[Emile oder über die Erziehung]]), 1762, Up Platt nich rutkamen * ''Les Confessions'' ([[Die Bekenntnisse (Rousseau)|Die Bekenntnisse]]), 1782, nich up Platt rutkamen * ''Les rêveries du promeneur solitaire'' (Die Träumereien des einsamen Spaziergängers), 1782, up Platt nich rutkamen * ''Dictionnaire de Musique'', Paris 1768, nich up Platt rutkamen '''Utgaven''' * Kurt Weigand (Overs. in Düütsch) 5. Uplage, Hamborg, 1995 |ISBN=978-3-7873-1200-9 Franz.-dt. * Lettres élémentaires sur la botanique, (Zehn botanische Lehrbriefe für eine Freundin), Insel-Taschenbuch 366, 1978 * Diskurs über die Ungleichheit, rutgeven vun [[Heinrich Meier (Philosoph)|Heinrich Meier]], Patterbuorn 1984 (Krit. Ausg. d. integralen Textes) ISBN=3-8252-0725-0 * Schriften, rutgeven vun Henning Ritter, München, 1978, ISBN=3-446-12503-5 * Dictionnaire de Musique, Nahdruck, Hilmessen, 1969 * Musik und Sprache. Ausgewählte Schriften, Dorothea Gülke (Overs.), Peter Gülke (Overs.), Willemshaben 1984, ISBN=3-7959-0424-2 * ''Der neue Dädalus''. (Le nouveau Dédale. Overs. von Klaus H. Fischer); dorin: Klaus H. Fischer: ''Rousseaus Schrift über die Aeronautik''. Schutterwald/Baden 2000, ISBN 978-3-928640-58-9 * ''Principes du droit de la guerre...'' übersetzt von und mit einer Einleitung zur Textgeschichte von Michael Bloch in: Deutsche Zeitschrift für Philosophie, Jahrgang 58, Heft 2, Akademie Verlag, Berlin 2010 == Literatuur == === Biografien === * Anne Davier: ''Jean-Jacques Rousseau''. In: Andreas Kotte (Ruutgever): ''Theaterlexikon der Schweiz – Dictionnaire du théâtre en Suisse''. Band 3, Chronos, [[Zürich]] 2005, S. 1078, ISBN 3-0340-0715-9. * Rosemarie Ahrbeck: ''Jean-Jacques Rousseau''. Urania, [[Leipzig]]/[[Jena]]/[[Hamborg]] 1978. * Béatrice Durand: ''Rousseau''. Philipp Reclam jun., [[Stuttgart]] 2007, ISBN 978-3-15-020315-6. * Jean Guéhenno: ''Jean-Jacques. Biographie in drei Bänden''. [[Paris]] 1948–1952. * Georg Holmsten: ''Jean-Jacques Rousseau. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, [[Reinbeek]], [[Mönster]] 1972, ISBN 3-499-50191-0. * Christiane Landgrebe: ''Zurück zur Natur? – Das wilde Leben des Jean-Jacques Rousseau''. Beltz, [[Weinheim]] 2012, ISBN 978-3-407-22928-1. * Albert Sacharowitsch Manfred: ''Rousseau – Mirabeau – Robespierre. Drei Lebensbilder''. Verlag der Nation, [[Berlin]] 1989, ISBN 3-373-00304-0. * Alfred Schäfer: ''Jean-Jacques Rousseau. Ein pädagogisches Porträt''. [[Weinheim]] 2002. * Michel Soëtard: ''Jean-Jacques Rousseau. Leben und Werk''. Beck, [[München]] 2012, ISBN 978-3-406-63197-9. * Bernhard H. F. Taureck: ''Jean-Jacques Rousseau. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, [[Reinbeek]], [[Mönster]] 2009, ISBN 978-3-499-50699-4. === Översichten === * Christiane Bender: ''Freiheit, Verantwortung, direkte Demokratie: Zur Relevanz von Rousseau heute''. In: ''Aus Politik und Zeitgeschichte''. 62. Jg., 46–47/2012, S. 49–54. * Günther Mensching: ''Jean-Jacques Rousseau zur Einführung''. Junius, [[Hamborg]] 2000, ISBN 3-88506-384-0. * Ursula Reitemeyer, Tim Zumhof (Ruutgever): ''Rousseau zur Einführung''. Studienbücher zur Lehrerbildung, Band 2, Theologie. Lit, [[Mönster]] 2014, ISBN 978-3-643-12547-7. === Artikels in Lexika === * Herbert R. Ganalandt, Martin Carrier: Jean-Jacques Rousseau. In: Jürgen Mittelstraß, Gereon Wolters (Ruutgever): ''Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie''. 4 Bänn, [[Stuttgart]]/[[Weimar]] 1980–1996; korrigeerten Nadruck för Band 1 un 2, Metzler, [[Stuttgart]]/[[Weimar]] 1995; Nadruck Band 1–4, ook daar 2004, Band 3, S. 645–647. 2. neebearbeidt un vstark vergröttert Oplaag ook dasr 2005. * Wolfdietrich von Kloeden: Jean-Jacques Rousseau. In: ''Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL)''. Band 8, [[Bautz]], [[Herzberg]] 1994, Sp. 845–857, ISBN 3-88309-053-0. == Nettverwiese == {{Wikisource|Jean-Jacques Rousseau|lang=fr}}{{Commons|audio=1|video=0}} {{Wikiquote|Jean Jacques-Rousseau}} * {{PGDA|893}} '''Översichten un Nakiekels''' * [https://web.archive.org/web/20131016194241/http://www.pinkernell.de/romanistikstudium/Internet1.htm Artikel „Rousseau“ in „Namen, Titel und Daten der franz. Literatur“] (ursprüngliche Hauptquelle der biografischen Abschnitte) * [http://www.iep.utm.edu/r/rousseau.htm James J. Delaney: ''Jean-Jacques Rousseau (1712–1778)'']. In: ''[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]'' (IEP) * {{SEP|https://plato.stanford.edu/entries/rousseau/|Jean Jacques Rousseau|Christopher Bertram}} (engelsch) * [http://www.klassiker-der-weltliteratur.de/rousseau.htm Carl Busse: ''Jean-Jacques Rousseau.''] In: Ders.: ''Geschichte der Weltliteratur.'' Velhagen & Klasing, [[Builefeld]]/Leipzig 1910. * [https://archive.org/search.php?query=Jean-Jacques%20Rousseau&and%5B%5D=languageSorter%3A%22German%22 Jean-Jacques Rousseau] in’n Internet Archive '''Över bestimmte Themen''' * Johannes Kückens: ''Rousseau: Entdecker der Kindheit.'' In: ''GEO kompakt.'' Nr. 17, 12/08 ({{Webarchiv|url=http://www.geo.de/GEO/heftreihen/geokompakt/59129.html|text=geo.de|wayback=20081211044019}}). * [http://kaltric.de/mat/matphil/freiheitrousseau/ Andre Schuchardt: ''Analyse des Begriffs Freiheit bei Rousseau und Tocqueville'']. Auf: ''kaltric.de,'' 22. September 2010. * Alexander Hüls (1994): [https://web.archive.org/web/20160305051744/http://www.ahuels.de/politikwissenschaft/hsrous2.pdf ''Jean-Jacques Rousseau: Eigentum.''] (PDF; 80&nbsp;kB) * Winfried Böhm: {{Webarchiv|url=http://downloads.kirchenserver.net/26/2506/1/45666398897011937929.pdf|text=''Göttliche Gnade und Erziehung. Ein Problemaufriß im Anschluss an Augustinus, Rousseau und Maria Montessori''|wayback=20160221163409}}. (PDF; 133&nbsp;kB) In: ''kirchenserver.net,'' 27. August 2006 * {{Internetquelle |autor=Hans-Georg Bensch |url=https://www.repo.uni-hannover.de/bitstream/handle/123456789/9803/Rousseau%20Repositorium%20LUH%20Bensch.pdf |titel=Vom Naturzustand zum Gesellschaftsvertrag? – in ausgewählten politischen Schriften J.J. Rousseaus |werk= |hrsg=Universität Hannover |datum=2020-03-23 |abruf=2023-12-16 |kommentar=}} '''Sieden up Fransch''' * [http://rousseaustudies.free.fr/ Rousseau Studies] * [https://www.rousseauonline.ch/ VollTexte von Jean-Jacques Rousseau]; * [http://classiques.uqac.ca/classiques/Rousseau_jj/rousseau.html ''Jean-Jacques Rousseau (1712–1778).''] In: ''{{lang|fr|Les classiques des sciences sociales}},'' elf Werke Rousseaus im Originaltext * {{Webarchiv|url=http://www.espace-rousseau.ch/f/jean-jacques-rousseau.asp|text=''espace Rousseau Genève''|wayback=20130321031302}}. Museum in Rousseaus Geburtshaus in Genf (fransch, engelsch) {{Normdaten|TYP=p|GND=118603426|LCCN=n79008220|NDL=00454830|VIAF=100184045}}{{DEFAULTSORT:Rousseau, Jean-Jacques}} == Nawiese == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=118603426|LCCN=n79008220|NDL=00454830|VIAF=100184045}} {{DEFAULTSORT:Rousseau, Jeanjacques}} [[Kategorie:Genf]] [[Kategorie:Frankriek]] [[Kategorie:Philosoph]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Opklärung]] [[Kategorie:Komponist]] [[Kategorie:Boren 1712]] [[Kategorie:Storven 1778]] aglt7akawemllz5st066keaje461rc9 Komeet 0 34082 1074268 1073742 2026-07-29T08:28:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074268 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Komet (Mehrdüdig Begreep)}} [[Bild:Comet_67P_on_19_September_2014_NavCam_mosaic.jpg|duum|Dee Komeet [[Tschurjumow-Gerassimenko]] (ca. 4 km groot), Bild van de Ruumsonde Rosetta (2014)]] [[Bild:Halebopp031197.jpg|thumb|De Komeet [[C/1995 O1|Hale-Bopp]] vun 1997 weer een vun de hellsten in Middeleuropa in de letzten twintig Johren]] [[Bild:Halley's Comet, 1910.JPG|thumb|De [[Halleysche Komeet]] (hier: 1910) weer de eerste, de as perioodsch kennt worrn is]] En '''Komeet''' ook '''Kumeet''' (van {{S|grc|(ἀστὴρ) κομήτης|(astḗr) komētḗs|nds=Haarstern}}, afleid van {{lang|grc|κόμη|kómē}} „Höövdhaar, Manen“)<ref name="GEMOLL2">{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Gemoll]]|Titel=Griechisch-Deutsches Schul- und Handwörterbuch|Verlag=G. Freytag Verlag/Hölder-Pichler-Tempsky|Ort=München/Wien|Datum=1965}}</ref> oder '''Steertsteern''', '''Struusssteern''' oder '''Wunnersteern''' is en lütt [[Himmelskörper|astromnoosch Objekt]], dat tomindst neegbi de [[Sünn]] so dull utgaast, also so vele Gase uutströömt, dat sik en Koma un faken ook een glönigen Steert billt. Kometen sind just as [[Asteroid|Asteroiden]] de Rester, de nadem dat dat’t [[Sünnsystem|Sunnensysteem]] upkomen is, överbleven un sett sik uut [[Ies]], Stov, un Steen tohoop. Se bild sik in den Butengebeden van den Sunnensysteem (to’n groten Deel güntsieds de [[Neptun (Planet)|Neptun]]), wo [[Waterstoff]]- un [[Kohlenstoff|Kölenstoffverbünde]], de dat daar in groten Mengden givt, direkt to fast Ies werd. En Komeet is meist blots wenige Kilometer groot. Dichtbi de Sünn ümgivtde diffusen, neveligen Koma den Kometen, de sik bit to 2,7 Millionen Kilometer uutdenen kann. Beids tohopen, also Karn un Koma, heet de Kopp vun’n Kometen. Wat op’t meest opfallt an enen Kometen, de vun de [[Eer]] ut to sehn sünd, is aver de Steert, de upkümmt, wenn een Komeet dichter as 2&nbsp;AE and de Sunnen rankümmt, man de bi grote Kometen, de bannig dicht an de Sünn rankamt, kann de Steert mehrere 100 Millionen Kilometer lang sien. Tomeist sünd dat aver blots enige teihn Millionen Kilometer. Bet in de 1990-er Jaren decken Forscherlüde wat bi teggen niege Kometen dat Jaar up. Sieddenn hebbet automaatsch Söökprogramme un [[Teleskop|Weltruumteleskope]] de Tall düchtig rup brocht. Upstunds sind uus bummelig 4,584 Kometen bekannt.<ref>{{Internetquelle|url=https://minorplanetcenter.net/|titel=Comets Discovered|hrsg=Minor Planet Center|abruf=2021-04-27}} ''Minor Planet Center,'' upropen den 27. April. 2021</ref> Doch dat sind man een lüttke Deel mang allen den Kometen, de wi bloot noch nich beogen kunnen. In den Butengebeden van usen Sunnensysteem, as de [[Oortsche Wulk|Oortsche Wulke]], könne dat [[Billion|Billionen]] kometenhaftige Objekte geven.<ref name="Erickson2003">{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=lwbivW5YKoYC&pg=PA123|Titel=Asteroids, Comets, and Meteorites: Cosmic Invaders of the Earth|Sammelwerk=The Living Earth|Verlag=Infobase|Ort=New York|Autor=Jon Erickson|Seiten=123|Jahr=2003|ISBN=978-0-8160-4873-1}}</ref><ref name="Couper2014">{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=YXkRBAAAQBAJ&pg=PA222|Titel=The Planets: The Definitive Guide to Our Solar System|Verlag=Dorling Kindersley|Ort=London|Autor=Heather Couper u. a.|Seiten=222|Jahr=2014|ISBN=978-1-4654-3573-6}}</ref> Wat bi enen Komeet is jeed Jaar med is med den Ogen to seen, ook wenn vele faal un unupfällig lücht.<ref>{{Literatur|DOI=10.1006/icar.1998.6048|Titel=The Rate of Naked-Eye Comets from 101 BC to 1970 AD|Jahr=1999|Autor=A. Licht|Sammelwerk=Icarus|Band=137|Nummer=2|Seiten=355–356}}</ref> Objekte, de uut de Maten hell lüchtet, heet „Grote Kometen“. [[Ruumsond|Ruumsonden]] sunder Lüde hebbet al Kometen besöcht, daar Proven to nemen, ton Bispeel de Sonde ''[[Deep Impact (spacecraft)|Deep Impact]]'' van de [[NASA]], de enen Krater in den Kometen [[Tempel 1]] scheten het, dat Binnerste van den Objekt to studeren, oder ook ''[[Rosetta (spacecraft)|Rosetta]]'' van de [[ESA|Europääsche Weltruumorganisatschoon]], wat de eerst Ruumsonde was, de up enen Kometen land is.<ref name="Philae">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet|titel=Touchdown! Rosetta's Philae Probe Lands on Comet|hrsg=European Space Agency|datum=2014-12-11|abruf=2017-12-11}}</ref> == Woordafkumst un plattdüütsche Wöörder vandaag == Dat Woord „Komeet“ is een [[Lehnwoort|Leenwoord]], dat över’t {{S|la|''comēta, comētēs''}} as „komēte“ in de [[Middelsassisch|middelsassische Sprake]] keem.<ref>''komēte'', In: Gerhard Köbler: ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'', 3. Uplaag, 2014 [https://www.koeblergerhard.de/mndwbhin.html binnennetts]</ref> Dat latiensche Woord geet up {{S|grc|(ἀστὴρ) κομήτης|(astḗr) komētḗs|nds=Haarstern}}, afleid van {{lang|grc|κόμη|kómē}} „Höövdhaar, Manen“ un ''komḗtēs'' (''κομήτης'') ‘langharig’.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/etymwb/Komet Komet]'', In: Wolfgang Pfeifer u.a.: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen'' (1993), digitale un överarbeed Verschoon, In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'', opropen den 17.02.2024.</ref> Dat Woord „Komeet“ kümmt ook in de Luudform „Kumeet“ up, wo sik so as dat faken in’n plattdüütschen passeert dat korte /o/ vör dat /m/ in een kort /u/ wandeld het.<ref>{{WWb|ID=K06226|LEMMA=Komēt|AFROOP=17.02.2024|BAND=III|KOL=875}}</ref> Ander plattdüütsche Wöörder sind ook Wunnersteern,<ref name="Buurman">''Komet ,'' In: [[Otto Buurman]]: [[Hochdeutsch Plattdeutscehs Wörterbuch auf Grundlage Ostfriesischer Mundart|Hochdeutsch Plattdeutscehs Wörterbuch, auf Grundlage Ostfriesischer Mundart]], Band VI, [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]] 1968, Sp. 404.</ref><ref name="SASS">''Komet,'' In: ''SASS Plattdeutsches Netzwörterbuch'' ([https://netz.sass-platt.de/hoch-platt/?term=komet binnennetts])</ref> oder Steertsteern<ref name="SASS"/>, Steern mit’n Steert<ref name="Buurman"/> oder Swanzsteern.<ref>{{WWb|ID=S15378|LEMMA=Swants-stǟrne|AFROOP=17.02.2024|BAND=V|KOL=729}}</ref> == Historie == [[Bild:Acht Hauptstuck sind die ein Comet bedeut.jpg|thumb|Text vun 1661 över de Utwirken vun’n Komeet]] In’t [[Öllerdom]] un in’t [[Middelöller]] sünd Kometen faken as Teken vun de Gödder ansehn worrn oder as Henwiesen op en Unglück, dat passeeren schall. Ünner de kloken Lüüd geev dat verscheden Ansichten: [[Aristoteles]] un [[Ptolemäus]] hebbt de Kometen för Dunst ut de [[Eerdatmosphäär]] ansehn. [[Regiomontanus]] weer de eerste, de in jem egenstännige astromnoosch Objekt sehn hett. Den Anfang vun en wetenschoppliche Sicht op de Kometen kann man mit de Insicht vun [[Tycho Brahe]] setten, dat Kometen keen Vörgäng binnen de Atmosphäär vun de Eer sünd. Bi den [[C/1577 V1|Komeet vun 1577]] hett he faststellt, dat de sik in en Afstand vun tomindst 230 mol den [[Radius]] vun de Eer bewegen müss. Man, dat hett en Tiet duurt, bit dat sik disse Annahm ok dörsett hett. Sogor [[Galileo Galilei]] hett dat nich glöövt. As in’t Johr [[1682]] en Komeet to sehn weer, künn [[Edmond Halley]] nawiesen, dat dat en astromnoosch Objekt weer, de perioodsch wedderkummt un all 76 Johren op en langtogen [[Ellips]] üm de Sünn löppt. De [[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] weer ok al 1607, 1531 un 1456 to sehn wesen. Vundaag warrt jeed Johr in Dörsnitt 20 bit 30 Kometen opdeckt. == Opbo vun Kometen == === Karn === [[Bild:Wild2 3.jpg|thumb|De 5&nbsp;km grote Karn vun [[81P/Wild|Wild 2]] ([[Stardust (Sond)|Stardust]], [[NASA]])]]De faste binnerste Deel van enen Kometen is de Karn. Kometenkarnen bestaat, wenn sik Kometen in groten Afstand vun de Sünn ophollt, blots ut’n Karn, de to’n gröttsten Deel ut [[Water]], [[Dröögies]], CO-Ies, [[Methan]] un [[Ammoniak]] besteiht, dat to [[Glas]] verklamt is.<ref>{{Literatur|Titel=Making a comet nucleus|Autor= J. Mayo Greenberg|Band=330|Jahr=1998|Seiten=375|Sammelwerk=[[Astronomy & Astrophysics]]}}</ref> Dorto kaamt lütte Bimischen vun lütte Stoff- un Mineralendeelen (to’n Bispeel [[Silikat]]en un Nickeliesen), wat Kometen den Binaam ''smuddelige Sneebäll'' inbröcht hett.<ref>''Evidence from ESA's Rosetta Spacecraft Suggests that Comets are more "Icy Dirtball" than "Dirty Snowball"'', In:Times Higher Education. 21 Oktober 2005.</ref> So as de [[Deep Impact (Sond)|Deep-Impact]]-Ruumsond konn dat wiesen, dat in’t Butenrebeet vun den Komeet [[9P/Tempel]] (Tempel 1) de fasten Bestandelen gegenöver de flüchtigen den grötteren Andeel hebbt, so dat mööglicherwies de Utdruck „iesig Dreckball“ beter passen dee.<ref> Clavin, Whitney (10 February 2015). "Why Comets Are Like Deep Fried Ice Cream". NASA. Retrieved 10 February 2015</ref> Na den wat de Ruumsond [[Giotto (Sond)|Giotto]] an’n [[Halleyschen Komeet]] seen konn is bekannt, dat Kometen en swarte Köst opwiest, de blots ruchweg 4&nbsp;% vun’t Licht reflekteert ([[Albedo]]).<ref name="dark">{{Literatur|Titel=The Activity and Size of the Nucleus of Comet Hale-Bopp (C/1995 O1)|Sammelwerk=Science|Autor=H.A. Weaver u.a.|Band=275|Nummer=5308|Seiten=1900–1904|Jahr=1997|PMID=9072959|DOI=10.1126/science.275.5308.1900}}</ref> De Ruumsonde [[Deep Space 1]] fund heruut, dat de [[19P/Borrelly|Komeet Borrelly]] bloot 3.0% Licht torüügsmietet.<ref name="dark" /> Dat bedüüt, dat Kometen mööglicherwies de düsteres Objekten in’t Sünnsystem dorstellt, liekers dat se an sik as sünners opfallig Lüüchtobjekten bekannt sünd. De Karn is düüsterer as to’n Bispeel [[Asphalt]], de en Albedo vun 0,07 hett.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=PRqVqQKao9QC&pg=PA91|Seiten=91|Titel=Habitability and Cosmic Catastrophes|ISBN=978-3-540-76945-3|Autor=Arnold Hanslmeier|Jahr=2008|Verlag=Springer}}</ref> Na hüdige Ansicht is de Böverflach von Kometen dröög, stenig un bestaat ut en Oort vun Steenschutt, de ut Brocken vun Stenen steiht, de to swoor sünd, as dat se de Swoorkraft vun’n Karn överwinnen künnt. Utgasen doot blots lütte Rebeden vun’n Karn. De Giotto-Sond hett butendem ok lütte Partikels funnen, de riek sünd an [[Kohlenstoff]] (C), [[Waterstoff]] (H), [[Suerstoff]] (O) un [[Stickstoff]] (N) un dorüm ok CHON-Partikels nöömt warrt. De künnt ut en dünne Sottschicht stammen, womit de Böverflach övertogen is un de so ok de siete Albedo verkloren künn. De eerste, de 1950 Kometenkarns as’n [[Konglomerat (Steen)|Konglomerat]] ut Ies un faste Bestanddelen beschreven hett, weer [[Fred Whipple]]. 2009 konn de Stardust Misschoon van de NASA nawiese, dat’t de Aminosüre [[Glyzin]] in Kometenstoff up de Böverflach givt.<ref>{{Literatur|DOI=10.1111/j.1945-5100.2009.tb01224.x|Titel=Cometary glycine detected in samples returned by Stardust|Jahr=2009|Autor=Janie E. Elsila u.a.–Sammelwerk=Meteoritics & Planetary Science|Band=44|Nummer=9|Seiten=1323}}</ref> 2011 berichte de [[NASA]], dat een up [[Meteoroid|Meteoriden]], de up de Eerden to finden weren mööglikerwiese [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]- un [[RNA]]- Bestandele ([[Adenine]], [[Guanine|Auanine]], un ander orgaansche Moleküke), de sik up [[Asteroid|Asteroiden]] un Kometen formt het, nawiesen kann.<ref name="Callahan">{{Literatur|DOI=10.1073/pnas.1106493108|Titel=Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases|Jahr=2011|Autor=M. P. Callahan u.a|Sammelwerk=Proceedings of the National Academy of Sciences|Band=108|Nummer=34|Seiten=13995–8|PMID=21836052|PMC=3161613}}</ref><ref name="Steigerwald">{{Internetquelle|autor=John Steigerwald|titel=NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space|url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html|hrsg=NASA|datum=2011-08-08|abruf=2012-07-31|archiv-datum=2020-04-26|archiv-url=https://web.archive.org/web/20200426055700/https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html}}</ref> Kometen, med enen Karndöörmeter van 30&nbsp;Kilometers konnen Forscherlüde al bekieken.<ref>{{Literatur|DOI=10.1023/A:1021545031431|Titel=The Nucleus of Comet Hale-Bopp (C/1995 O1): Size and Activity|Jahr=2000|Autor=Yanga R. Fernández|Sammelwerk=Earth, Moon, and Planets|Band=89|Nummer=1|Seiten=3–25}}</ref> Dat exakte Maat van enen Kometen fasttoleggen is man swaar.<ref>{{Internetquelle|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/nucleus.html|autor=Jewitt David|titel=The Cometary Nucleus|hrsg=Department of Earth and Space Sciences, UCLA|datum=April 2003|abruf=2013-07-31}}</ref> De Karn van [[322P/SOHO]] to’n Bispeel is waarschienlik bloot 100–200&nbsp;Meters in’n Döörmeter.<ref name="soho1">{{Internetquelle|titel=SOHO's new catch: its first officially periodic comet|hrsg=European Space Agency|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/SOHO_s_new_catch_its_first_officially_periodic_comet|abruf=2013-08-16}}</ref> Vanwegen, dat bloot wenig Kometen, de lüttker as 100&nbsp;m sind, to finden sind, slaat welke Forschers för dat Kometen, de lüttker sind, meest nich givt. De Kometen, de us knnig sind, hebbet in’n Döörsnidd ene Dichte bi 0.6 g/cm<sup>3</sup>.<ref name="Britt2006">{{Literatur|Titel=Small Body Density and Porosity: New Data, New Insights|Autor=D. T. Britt u.a.|Band=37|Jahr=2006|Seiten=2214|Sammelwerk=37th Annual Lunar and Planetary Science Conference|Online=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/2214.pdf|Abruf=2013-08-25}}</ref> Wegen de ringe Dichte, formt de egen [[Gravitatschoon|Swaarkaft]] de Kometenkarnen nich as’n [[Kugelung|Kugel]], so dat den Karnen unregelmatige Formen hebbet.<ref>{{Internetquelle|url=https://history.nasa.gov/SP-467/ch7.htm|titel=The Geology of Small Bodies|hrsg=NASA|abruf=2013-08-15}}</ref> [[Bild:Comet_wild_2.jpg|duum|220x220px|Comet [[81P/Wild]] exhibits jets on light side and dark side, stark relief, and is dry.]] Rund sess Percent mang den Asteroiden, de dicht bi Eerden to finden sind, kunnen de vörmaligen Karnen wat oolden Kometen sien, de al lange nich meer uutgaast, also keen [[Gas]] meer verlüst.<ref name="dormant">{{Literatur|DOI=10.1016/j.icarus.2006.02.016|Jahr=2006|Titel=The size–frequency distribution of dormant Jupiter family comets|Autor=K. Whitman u.a.|Sammelwerk=Icarus|Band=183|Nummer=1|Seiten=101–114}}</ref> Daar mang sind [[14827 Hypnos]] un [[3552 Don Quixote]]. Wat de Misschonen [[Rosetta (spacecraft)|''Rosetta'']] un [[Philae (spacecraft)|''Philae'']] nawiesen kunnen, is dat de Karn van [[67P/Churyumov–Gerasimenko]] keen Magneetfeld het, wat up henwiesen, dat Magnetismus nich so wichtig was, as sik in den froen Sunnensysteem [[Planetesimal|Planetesimaals]] uutformen<ref name="esa20150414">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Rosetta_and_Philae_find_comet_not_magnetised|titel=Rosetta and Philae Find Comet Not Magnetised|hrsg=European Space Agency|autor=Markus Bauer|datum=2015-04-14|abruf=2015-08-14}}</ref><ref name="nature20150414">{{Literatur|Titel=Rosetta's comet has no magnetic field|Sammelwerk=[[Nature (Sammelwerk)|Nature]]|Autor=Quirin Schiermeier14|DOI=10.1038/nature.2015.17327}}</ref> ''Rosetta'' het ook wiesen, dat [[Elektron|Elektronen]] (binnnen een Radius van 1&nbsp;km ümme den Kometenkarn) upkemen, vanwegen dat Sunnenstralen deWatermolekületo [[Photon|Photonen]] maket, staats de Ansicht tovöre, dat de Phontonen van de Sunnen sülvenst komet. Düsse Photonen buut de [[Water]]- un [[Kohlenstoffdioxid|Kölenstoffdioxismoleküle]] af, de so de Koma bild.<ref name="NASA-20150602">{{Internetquelle|autor=D. C. Agle u.a.|titel=NASA Instrument on Rosetta Makes Comet Atmosphere Discovery|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4609|hrsg=[[NASA]]|abruf=2015-06-02}}</ref><ref name="AA-20150602">{{Literatur|Autor=O Paul Feldman u.a.|Titel=Measurements of the near-nucleus coma of comet 67P/Churyumov-Gerasimenko with the Alice far-ultraviolet spectrograph on Rosetta|Online=http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/forth/aa25925-15.pdf|Jahr=2015|Sammelwerk=[[Astronomy & Astrophysics]]|DOI=10.1051/0004-6361/201525925|Band=583|Seiten=A8}}</ref> De Misschoon ''Philae'' fund ook to’n mindsten sessteggen verschden orgaansche cheemsche Verbünde, daar mang weren veer, de dat eerste Maal up enen Kometen natowiesen weren ([[Acetamide|Acetamida]], [[Acetone|Aceton]], [[Methyl isocyanate|Methylisocyanat]] un [[Propionaldehyde|Oropionaldehyd]]).<ref name="wapo20150730">{{Internetquelle|url=https://www.washingtonpost.com/world/philae-probe-finds-evidence-that-comets-can-be-cosmic-labs/2015/07/30/63a2fc0e-36e5-11e5-ab7b-6416d97c73c2_story.html|archiv-url=https://web.archive.org/web/20181223235109/https://www.washingtonpost.com/world/philae-probe-finds-evidence-that-comets-can-be-cosmic-labs/2015/07/30/63a2fc0e-36e5-11e5-ab7b-6416d97c73c2_story.html|titel=Philae probe finds evidence that comets can be cosmic labs|hrsg=The Washington Post|autor=Frank Jordans|datum=2015-07-30|abruf=2015-07-30}}</ref><ref name="esa20150730">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Science_on_the_surface_of_a_comet|titel=Science on the Surface of a Comet|hrsg=European Space Agency|datum=2015|abruf=2015-07-30}}</ref><ref name="SCI-20150731">{{Literatur|Autor=J.-P. Bibring u.a.|Titel=Philae's First Days on the Comet – Introduction to Special Issue|Jahr=2015|Sammelwerk=Science|Band=349|Nummer=6247|Seiten=493|DOI=10.1126/science.aac5116|PMID=26228139}}</ref> {| class="wikitable center" style="text-align: center; width: 530px; margin: 0.1em auto;" |+Karnegenschoppen vun een paarKometen ! width="120" |Name ! width="120" |Maat (km) ! width="120" |Dichte ([[Gramm|g]]/cm<sup>3</sup>) ! width="120" |Masse ([[Kilogramm|kg]])<ref name="mass">Halley: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 15×8×8&nbsp;km * a [[rubble pile]] density of 0.6&nbsp;g/cm<sup>3</sup> yields a mass (m=d*v) of 3.02E+14&nbsp;kg. Tempel 1: Using a spherical diameter of 6.25&nbsp;km; [[Volume#Formulas|Band of a sphere]] * a density of 0.62&nbsp;g/cm<sup>3</sup> yields a mass of 7.9E+13&nbsp;kg. 19P/Borrelly: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 8x4x4km * a density of 0.3&nbsp;g/cm<sup>3</sup> yields a mass of 2.0E+13&nbsp;kg. 81P/Wild: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 5.5x4.0x3.3&nbsp;km * a density of 0.6&nbsp;g/cm<sup>3</sup> yields a mass of 2.28E+13&nbsp;kg.</ref> !Nawiese |- | align="left" |[[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] |15 × 8 × 8 |0.6 |3×10<sup>14</sup> |<ref>{{Internetquelle|url=https://astrosociety.org/file_download/inline/6f0b9235-b5eb-40e6-88a3-6dd45e3b6f92|titel=What Have We Learned About Halley's Comet?|hrsg=Astronomical Society of the Pacific|abruf=2013-10-14}}</ref><ref>{{Literatur|Titel=Is the nucleus of Comet Halley a low density body?|Sammelwerk=Nature|Autor=R. Z. Sagdeev u.a|Band=331|Nummer=6153|Seiten=240|Jahr=1988|ISSN=0028-0836|DOI=10.1038/331240a0}}</ref> |- | align="left" |[[Tempel 1]] |7.6 × 4.9 |0.62 |7.9×10<sup>13</sup> |<ref name="Britt2006" /><ref>{{Internetquelle|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=9P|titel=9P/Tempel 1|hrsg=JPL|abruf=2013-08-12}}</ref> |- | align="left" |[[19P/Borrelly]] |8 × 4 × 4 |0.3 |2.0×10<sup>13</sup> |<ref name="Britt2006" /> |- | align="left" |[[81P/Wild]] |5.5 × 4.0 × 3.3 |0.6 |2.3×10<sup>13</sup> |<ref name="Britt2006" /><ref name="wild2">{{Internetquelle|titel=Comet 81P/Wild 2|hrsg=The Planetary Society|url=http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/wild2.html|abruf=2007-11-20|archiv-url=https://web.archive.org/web/20090106004009/http://planetary.org./explore/topics/asteroids_and_comets/wild2.html|archiv-datum=2009-01-06}}</ref> |- | align="left" |[[67P/Churyumov–Gerasimenko]] |4.1 × 3.3 × 1.8 |0.47 |1.0×10<sup>13</sup> |<ref>{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/spaceinimages/Images/2015/01/Comet_vital_statistics|titel=Comet vital statistics|hrsg=European Space Agency|datum=2015-01-22|abruf=2015-01-24}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://blogs.esa.int/rosetta/2014/08/21/determining-the-mass-of-comet-67pc-g/|titel=Determining the mass of comet 67P/C-G|hrsg=European Space Agency|autor=Emily Baldwin|datum=2014-08-21|abruf=2014-08-21}}</ref> |} === Koma === {| class="Tabell" align="right" |+ Bestand vun de Koma vun Hale-Bopp (1997), betogen op H<sub>2</sub>O |- bgcolor="#DFDFDF" ! Molekül !! Männigkeit |- | [[Water|H<sub>2</sub>O]] || 100 |- | [[Kohlenstoffmonoxid|CO]] || 20 |- | [[Kohlenstoffdioxid|CO<sub>2</sub>]] || 6–20 |- | [[Formaldehyd|H<sub>2</sub>CO]] || 1 |- | [[Methanol|CH<sub>3</sub>OH]] || 2 |- | [[Ammoniak|NH<sub>3</sub>]] || 0,7–1,8 |- | [[Methan|CH<sub>4</sub>]] || 0,6 |- | [[Ethin|C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>]] || 0,1 |- | [[Ethan|C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>]] || 0,3 |- | [[Miegeemsüür|HCOOH]] || 0,06 |- | [[Keten|CH<sub>2</sub>CO]] || <0,03 |- | [[Acetaldehyd|CH<sub>3</sub>CHO]] || 0,02 |- | [[Ethanol|CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OH]] || <0,05 |- | [[Dimethylether|CH<sub>3</sub>OCH<sub>3</sub>]] || <0,45 |- | [[Methylformiat|HCOOCH<sub>3</sub>]] || 0,06 |- | [[Isocyansüür|HNCO]] || 0,06–0,1 |- | [[Formamid|NH<sub>2</sub>CHO]] || 0,01 |- | [[Cyanwaterstoff|HCN]] || 0,25 |- | HNC || 0,04 |- | [[Acetonitril|CH<sub>3</sub>CN]] || 0,02 |- | HC<sub>3</sub>N || 0,02 |- | [[Swevelwaterstoff|H<sub>2</sub>S]] || 1,5 |- | OCS || 0,5 |- | H<sub>2</sub>CS || 0,02 |- | [[Swevelmonoxid|SO]] || 0,2–0,8 |- | [[Sweveldioxid|SO<sub>2</sub>]] || 0,1 |- |} Wenn en Komeet nu op sien Bahn dichter an de Sünn kummt un in’n Afstand vun ruchweg 5&nbsp;[[Astronoomsch Eenheit|AE]] de Jupiterbahn krüüzt, billt sik dör’t Wesselwirken vun den Komeet mit den [[Sünnwind]] en Koma ut, de as’n Schaal üm den Karn liggt, in den sien Neeg aver ok strahlenförmige Strukturen wiest. Tostannen kummt de Koma dör [[Sublimatschoon (Physik)|Sublimatschoon]] vun licht flüchtige Stoffen op de Siet, de na de Sünn henwiest, un dör Stoffpartikels, de bi’t Utgasen mitreten warrt. Na de Beobachten vun de Sond Giotto finnt disse Sublimatschoon blots an 10 bit 15&nbsp;% vun de Böverflach statt. De flüchtigen Stoffen gaast ogenschienlich blots an sprocke Steden vun de swarten Köst ut.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=4zjv84hHNPcC&pg=PA66|Titel=A Complete Manual of Amateur Astronomy: Tools and Techniques for Astronomical Observations|Autor=P. Koed, Thomas L., Clay Sherrod|Seiten=66|Jahr=2003|Verlag=Courier Corporation|ISBN=978-0-486-15216-5}}</ref><ref name="Combi2004">{{cite journal|url=http://www.lpi.usra.edu/books/CometsII/7023.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315183630/http://www.lpi.usra.edu/books/CometsII/7023.pdf|archive-date=2007-03-15|url-status=live|title=Gas dynamics and kinetics in the cometary coma: Theory and observations|journal=Comets II|autor=Michael R.Combi u.a|pages=523|date=2004|doi=10.2307/j.ctv1v7zdq5.34|bibcode=2004come.book..523C}}</ref> De ''Muddermolekülen'', de an disse Seden utneiht, billt de binnere Koma. Dör Ophitten, [[Ionisatschoon]] un [[Dissoziatschoon (Chemie)|Dissoziatschoon]] vergrötert sik de Koma wieder un billt opletzt de sichtbore Koma ut [[Ion]]en un [[Radikal (Chemie)|Radikalen]]. De Sunnen kann Koma un Steert belüchten, so se beid van de Eerden uut to seen sind, denn de Stodd spegelt dat Sunnenlicht driekt trügge, wieldess de Gasen wegen de [[Ionisatschoonsenergie|Ionisatschoon]] lüchtet.<ref name="le">{{cite web|url=http://www.le.ac.uk/ph/faulkes/web/planets/r_pl_comets.html|title=Comets|publisher=University of Leicester|last1=Brinkworth|first1=Carolyn|last2=Thomas|first2=Claire|name-list-style=amp|access-date=31 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://migall.fastmail.fm/astronomy/solar_system/small_bodies/hale_bop/jpl/define.htm|title=Comet Definitions|publisher=Michael Gallagher|last=Morris|first=Charles S.|access-date=31 August 2013}}</ref> De grote Deel Kometen schient to faal, so dat se sunder een Teleskop nich to seen sind.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=caYpAQAAMAAJ|Seiten=75|Titel=A field guide to the stars and planets|ISBN=978-0-395-93432-6|Autor=Jay M. Pasachoff|Jahr=2000|Verlag=Houghton Mifflin}}</ref> Af un an kann en Komeet Gas un Stoff unverwarens uutstöten, dat so dat Koma för korte Tied düchtig grötter werd. Dat was to’n Bispeel 2007 bi den Komeet [[17P/Holmes|Holmes]] to seen.<ref name="atmosphere1">{{cite web|last=Jewitt|first=David|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/holmes.html|title=Comet Holmes Bigger Than The Sun|publisher=Institute for Astronomy at the University of Hawaii|access-date=31 July 2013}}</ref> Üm de Koma rüm is noch en atomar [[Halo|Waterstoffhalo]], dat in’t [[Ultravigelett]]e strahlt. De Halo warrt warrt ok as UV-Koma betekent un harr to’n Bispeel bi den Komeet Hale-Bopp 1997 en Dörmeter vun 150 Millionen Kilometer. De UV-Koma kann blots mit Satelliten ünnersöcht warrn, vun wegen dat de [[Ozonschicht]] vun de Atmosphäär dat UV-Licht nich dörlaten deit.1996 kunnen Forscherlüde enen Kometen finden, de [[Röntgenstrahlen|Röntgenstralen]] uutstött. Dat was unvermodens, denn Röngten-Stralen stött süss besunners Objekte med hogen Temperaturen uut. De Röngtenstralen sind dat Resultaat van Komeet un Sunnenwind: Wenn upladen Ionen uut den Sunnenwind dör den Atmospheer van ene Kometen flügt, stööt se med den [[Atom|Atomen]] un [[Molekül|Molekülen]] in den Kometen tohoop, un „steelt“ een oder meer [[Elektron|Elektronen]] uut den Atoom. Daar geet een Elektron an dat Ion uut den Sunnenwind bi över un stööt nu Röntgenstralen uut un [[Ultravigelettstrahlen|ultravigeelett]] [[Photon|Phontonen]] uut, wedder in den Tostand tovöre ti komen.<ref>{{cite journal|title=Charge Exchange-Induced X-Ray Emission from Comet C/1999 S4 (LINEAR)|journal=Science|last1=Lisse|first1=C. M.|last2=Christian|first2=D. J.|last3=Dennerl|first3=K.|last4=Meech|first4=K. J.|last5=Petre|first5=R.|last6=Weaver|first6=H. A.|last7=Wolk|first7=S. J.|display-authors=1|volume=292|issue=5520|pages=1343–8|date=2001|doi=10.1126/science.292.5520.1343|bibcode=2001Sci...292.1343L|pmid=11359004}}</ref> [[Bild:Hubble's_Last_Look_at_Comet_ISON_Before_Perihelion.jpg|duum|[[Hubble Space Telescope|Hubble]] image of [[Comet ISON]] shortly before [[perihelion]].<ref>{{cite web|url=http://www.spacetelescope.org/images/opo1347a/|title=Hubble's Last Look at Comet ISON Before Perihelion|publisher=European Space Agency|date=19 November 2013|access-date=20 November 2013}}</ref>]] [[Bild:Comet_borrelly.jpg|links|duum|[[19P/Borrelly|Comet Borrelly]] exhibits jets, but has no surface ice.]] [[Bild:PIA20119-CometChristensen-C2006W3-CO2-WISE-20100420.jpg|duum|C/2006 W3 (Chistensen) emitting carbon gas (IR image)]] === Steert === Dör den [[Strahlendruck]] un den [[Sünnwind]] warrt Bestanddelen vun de Koma „wegblaast“, so dat sik ruchweg binnen de Marsbahn en ''Steert'' anfangt uttobilln. Nipp un nau sünd dat twee enkelte Steerten: De een is small un langtogen (''Tyyp-I-Steert''), de vör allen ut Molekülionen besteiht un ok Plasmasteert nöömt warrt. För disse Deelken reckt de Strahlendruck nich as Grund ut, so dat [[Ludwig Biermann]] 1951 as Verkloren dorför en Partikelstrahlen postuleert hettm de vun de Sünn utgeiht un vundaag as ''Sünnwind'' bekannt is. Man geiht vundaag dorvun ut, dat de Ionen vun’n Komeet dör en Wesselwirken mit dat solare Magnetfeld andreven warrt, dat vun de Deelken vun’n Sünnwind mitföhrt warrt. De tweete is en diffusen, krummen Steert (''Tyyp-II Steert''), de ok ''Stoffsteert'' nöömt warrt. De lütten Stoffdeelkens, de dissen Steert billt, markt de Wirken dör den Strahlendruck vun de Sünn. De Wirken kann dör en Opsplitten in twee Andelen verklort warrn: dat gifft en radiale Komponent, de gegen de Swoorkraft richt is un jüst as se sülvst quadraatsch mit den Afstand vun de Sünn afnimmt. Dat wirkt as’n effektiv Afnehmen vun de Gravitatschoonskraft vun de Sünn, so dat sik de Stoffdeelken op „Pseudo-Keplerbahnen“ bewegt, de ünnerscheedlich sünd vör Deelken mit verschedene Grött. De Strahlendruck is neemlich afhangig vun de Deelkengrött. Dordör geiht de Stoffsteert teemlich dull uteneen in’n Vergliek to’n Plasmasteert. De annere Komponent vun’n Strahlendruck, de wirken deit, is gegen de Bewegen vun de Deelken richt un bremst dorüm de Deelken af, de grötter sünd as de [[Bülgenläng]] vun’t Licht – also ruchweg 0,5&nbsp;nm. Op lange Sicht bewegt sik disse Deelken jüst so as de normale [[Interplanetar Stoff|interplanetare Stoff]] op Spiralbahnen in Richt op de Sünn ([[Poynting-Robertson-Effekt]]). Düchtig roor is, dat – bi sünnere Bahnkonstellatschonen – en Gegensteert (''Tyyp-III Steert'') to sehn is. Dat is aver keen egenstännigen Steert, man blots en geometrischen Projekschoonseffekt: Wen sik de Eer twüschen Sünn un Komeet dörbewegt, kiekt en Deel vun’n Stoffsteert vun wegen sien Böög schienbor över den Kometenkopp rut. De Materialverlust vun Kometen, is bi „ne’e“ Kometen, de dat eerste mol in de Neeg vun de Sünn kaamt, op ruchweg 10 bit 50 Tünnen in de Sekunn schätzt. Wenn de Komeet mehrmols an de Sünn rankamen is, warrt de Verlust sieter un fallt op weniger as 0,1&nbsp;t/s. Disse lütten Mengden vun ungefähr 0,03 bit 0,2&nbsp;% vun de Kometenmasse bi jeden Periheldörgang bedüüt, dat de Steerten blots en lütte Dicht opwiest. De bannig Helligkeit in’n Fall vun’n Stoffsteert warrt dör de grote Böverflach vun de mikroskopisch lütten Stoffpartikels verklort. In’n Plasmasteert drifft sogor jeed Atom oder Molekül to de Lüüchtkraft bi. In’n Vergliek to’n Kometenkarn föhrt dat to’n Anstiegen vun de Lüchtkraft üm vele [[Gröttenorden]]. == Översicht == === Kennteken === Kometen ünnerscheedt sik in ''perioodsche Kometen'' un ''nich-perioodsche Kometen'' afhangig dorvun, woans se op de Eer to sehn sünd. Bi de perioodschen Kometen warrt noch mol na de [[Ümlooptiet]] ünnerdeelt in kort- un langperioodsche Kometen. === Nichtperioodsche Kometen === Nich-perioodsche Kometen sünd astromnoosch Objekts de ganz seker nich wedderkamen doot, vun wegen dat jemehr Bahn en [[Parabel (Mathematik)|Parabel]] oder en [[Hyperbel (Mathematik)|Hyperbel]] is, oder solke, de blots eenmol to sehen weren un wat to beluren weer nich noog weer de Bahn to bestimmen. === Perioodsche Kometen === Perioodsche Kometen sünd astromnoosch Objekts, de vun wegen jemehr [[Bahnelement]]en kloor is, dat se wedder kaamt. Dat heet, dat se tomindst för en sünnere Tietduer op en bestännige Bahn üm de [[Sünn]] loopt * Langperioodsche Kometen hebbt Ümlooptieten vun mehr as 200 Johren. Se kaamt wohrschienlich ut de [[Oortsche Wulk|Oortschen Wulk]] un wiest statistisch verdeelte [[Bahnnegen]] op. Üm de Sünn loopt se in de glieken Richt as de Palenten, jüst so as ok in de Gegenricht. De [[Exzentrizität]] vun jemehr Bahnen liggt dicht bi 1, man in de Regel sünd se noch dör de [[Swoorkraft]] an de Sünn bunnen, ofschoonst se bit to 100 Millionen Johren för een Ümloop bruken künnt. * Kortperioodsche Kometen hebbt Ümlooptieten, de lütter sünd as 200 Johren. Se stammt wohrschienlich ut den [[Kuipergördel]]. Tomeist hebbt se den glieken Ümloopsinn as de Planeten un wiest in’n Dörsnitt Bahnnegen üm 20° op. Dormit bewegt se sik also in de Neeg vun de [[Ekliptik]]. Över de Hälft vun de kortperioodschen Kometen hebbt en ([[Apsis (Astronomie)|Aphel]]), dat in de Neeg vun de Jupiterbahn bi fief bit söss [[Astronoomsch Eenheit|AE]] liggt (''[[Jupiter-Familie]]''). Dat sünd Kometen, de fröher mol längere Perioden harrn, aver den jemehr Bahnen dör den [[Gravitatschoon]]s-Influss vun’n Jupiter mit de Tiet ännert worrn is. === Kometenbahnen === [[Bild:Komet.ogg|duum|Animatschoon vun ene Kometenbahn]] Wenn Kometen nee opdeckt warrt, künnt toeerst tomeist blots korte Bagens vun de Bahn seen warrn. Dorüm bereknet een toeerst paraboolsche Bahnen (mit en Bahn[[exzentrizität]] e&nbsp;=&nbsp;1). De [[Parabel (Mathematik)|Parabel]] is aver blots en mathemaatschen Grenzfall, de in de Natur so nich vörkummt, vun wegen dat jede noch so lütte Stören dör annere astromnoosch Objekts ut de Bahn en [[Ellips]] (bi e&nbsp;<&nbsp;1,0) oder en [[Hyperbel (Mathematik)|Hyperbel]] (bi e&nbsp;>&nbsp;1.0) maakt. Wenn de Komeet lang noog beobacht warrn kann, winnt man denn mehr astrometrische Positschonen un kann den seggen, wat dat en Ellips oder en Hyperbel is, op de sik de Komeet bewegt. Bi ruchweg 600 Kometen, de ünnersöcht worrn sünd, verdeelt sik dat so: 43&nbsp;% hebbt Parabelbahnen, 25&nbsp;% langperioodsche Ellipsen (Ümlooptiet grötter as 200 Johren), 17&nbsp;% kortperioodsche Ellipsen un 15&nbsp;% Hyperbeln. Dat dor so veel Parabeln bi sünd, kummt aver vun de korte Beobachtungstiet vun vele Kometen, bi de dat noch nich mööglich is, en langtogen Ellips vun en Parabel to ünnerscheden. Bi längere Sichtborkeiten vun 240-500 Daag wiest blots noch 3&nbsp;% vun de Kometen en schienbore Parabelbahn op. Man kann also dorvun utgahn, dat de Ellipsenbahnen up’t fakenst sünd. === Kometenupdeckers === [[Bild:Schwassman-Wachmann3-B-HST.ogv|rechts|duum|Videoanimatschooon Fragment B van den Kometen [[73P/Schwassmann-Wachmann 3]] in de Teid van dree Dagen in’n April 2006. Dat [[Hubble-Weltruumteleskop]] het met de "Advanced Camera for Surveys" dree Opnamen maakt, de hier ene Morphing-Technik een naatloos Video maakt het.]] In de Tied bet 1900 decken Forscherlüde wat bi 5 bet 10 niege Mometen dat jaar up. Vandag’ is de Tall up över twintig anstegen. Mööglik maket dat automaatsche Söken in’n Heven un de Bilder van Ruumsonden. Een paar Amatueratrsonomen hebbet sik man ook up de Söke na Kometen spezialissert. De Nieseeländer [[William Bradfield]] decke allens tohope 17 Kometen up, wat em den Kometersöker maket, de dat trecht kreeg de meesten Kometen uptodecken. De 17 Kometen fund he twischen 1972 un 1995; se dreegt alle sienen Namen. He söchte den Heven systemaatsch in de Schummertied af un dö dat jeed Jaar tomindst 100 Stunden. === Sungrazer (Sünnenstriepers) === [[Bild:Comet C 1965 S1 Ikeya-Seki.jpg|thumb|upright=0.8|De Komeet Ikeya-Seki]] Sünnenstriepers sünd en [[Kometengrupp|Koppel vun Kometen]], de bannig dicht an de Sünn rankamt un sik to’n Deel sogor dör de [[Korona (Sünn)|Sünnkorona]] dörbewegt. Dör de Sond [[Solar and Heliospheric Observatory|SOHO]] künnen mehr as dusend Kometen vun disse Oort fotografeert warrn. Dat warrt schätzt, dat dat dorvun mehr as 200.000 Objekten gifft. Dör de starken [[Tidenkraft|Tidenkräft]] vun de Sünn, warrt Sungrazer faken tweireten. De meisten Sünnenstriepers sünd dorüm lütte Brookstücken mit Dörmeters vun 10&nbsp;m un weniger. De opfalligste Komeet [[C/1965 S1|Ikeya-Seki]] weer aver sogor noch dagsöver to sehn, so dat sien Dörmeter op mehrere Kilometers schätzt worrn is. De gröttste Deel vun de Sungrazers höört to de [[Kreutz-Grupp]]. === Kometennaams === : ''Hööftartikel:'' [[Naams vun Asteroiden un Kometen]] Wenn Kometen nee opdeckt warrt, kriegt se vun de [[Internatschonale Astronoomsche Union|IAU]] toeerst en Naam de ut dat Johr vun’t Opdecken un en groten Bookstaven tohopensett is. De Bookstaav warrt in’n Halfmaandsrhythmus na den Tietpunkt vun’t Opdecken fastleggtun fangt an’n 1. Januar mit ''A'' un an’n 16. Januar mit ''B'' an. Dorto kummt en Tall, dat een ünnerscheden kann, wenn in’n halven Maand mehrere Kometen opdeckt worrn sünd. Wenn denn de [[Bahnelement]]en nauer bekannt sünd, warrt vör den Naam noch en Bookstaav dortostellt: :'''P''': de Ümlooptiet is lütter as 200 Johren oder dat gifft mehr as tomindst twee nawieste Periheldörgäng. :'''C''': de Ümlooptiet is grötter as 200 Johren :'''X''': de Bahn kann nich bestimmt warrn :'''D''': en perioodschen Komeet, de nich mehr opfunnen warrn kann oder den dat nich mehr gifft :'''A''': nadräglich stellt sik rut, dat dat keen Komeet, man en [[Asteroid]] is. Bi perioodsche Kometen warrt butendem en wieterlopen Tall vöranstellt, wenn een tweten Periheldörgang nawiest is. Mit Stand vun’n 18. November 2005 sünd 173 kometen mit tomindst twee nawieste Periheldörgäng bekannt. Söven dorvun gifft dat in de Twüschentiet nich mehr as to’n Bispeel den Komeet ''[[Biela (Komeet)|3D/Biela]]''. De Komeet ''[[C/1996 B2|Hyakutake]]'' warrt to’n Bispeel ok ünner de Beteken ''C/1996&nbsp;B2'' opföhrt. Dat heet, dat weer de twete Komeet, de in de tweten Hälft vun’n Januar 1996 opdeckt worrn is. Sien Ümlooptiet is grötter as 200 Johren. Normalerwies warrt en Komeet tosätzlich na sien Opdeckers nöömt. To’n Bispeel heet de Komeet ''D/1993&nbsp;F2'' bito ok ''[[D/1993 F2|Shoemaker-Levy&nbsp;9]]''. Dat weer de neegte Komeet, den [[Eugene Shoemaker|Eugene]] un [[Carolyn Jean Spellmann Shoemaker|Carolyn Shoemaker]] tosamen mit [[David H. Levy]] opdeckt harrn. === Ruumsonden tu Kometen === De Tabelle hier unner wiest Kometen, de [[Ruumsond|Ruumsonden]] al besöcht hebbet: {| class="wikitable sortable" !Naam !opdeckt !Ruumsonde !Datum !Wo dicht de Sonden ramkeem (km) !Anmärkels |- |[[19P/Borrelly|Borrelly]] |1904 |''Deep Space 1'' |2001 | style="text-align:right;" |2200 |Vörbifloog |- |[[21P/Giacobini-Zinner|Giacobini-Zinner]] |1900 |''ICE'' |1985 | style="text-align:right;" |7800 |Vörbifloog |- |[[26P/Grigg-Skjellerup|Grigg-Skjellerup]] |1902 |''Giotto'' |1992 | style="text-align:right;" |200 |Vörbifloog |- |[[Halleysch Komeet|Halley]] | data-sort-value="1" |seit der Antike bekannt |''Giotto'' |1986 | style="text-align:right;" |596 |Vörbifloog |- |[[103P/Hartley|Hartley 2]] |1986 |''Deep Impact'',&nbsp;EPOXI |2010 | style="text-align:right;" |700 |Vörbifloog, lüttste unnersöcht Komeet |- |[[9P/Tempel 1|Tempel 1]] |1867 |''Deep Impact'' |2005 | data-sort-value="500" style="text-align:right;" |500; Impaktor&nbsp;dringt&nbsp;in |Impakt + Vörbifloog |- |[[Tschurjumow-Gerassimenko|Tschurjumow-]] [[Tschurjumow-Gerassimenko|Gerassimenko]] |1969 |''Rosetta'' |2014 | data-sort-value="6" style="text-align:right;" |6 oder ook. 0 | |- |[[81P/Wild 2|Wild 2]] |1978 |''Stardust'' |2004 | style="text-align:right;" |240 |Vörbifloog, Provennahme uut den Steert un Trüchflog na de Eerden (Sample return mission) |- |} == Enstahn vun Kometen == De hoge Andeel an flüchtige Stoffen as to’n Bispeel [[Water]] un [[Kohlenstoffmonoxid]] wiest dorop hen, dat de Kometenkarns in’t butere Sünnsystem tostannen kamen sünd. De [[Planitesimal]]en ut dat Rebeet vun de buteren Planeten, de nich vun de Gasresen opsammelt worrn sünd, sünd to’n Deel so dull streit worrn, dat so ut dat Sünnsystem utneiht sünd. Blots ruchweg teihn Prozent vun disse streiten Körpers billt de [[Oortsche Wulk]]. Objekten buten de [[Neptun (Planet)|Neptunbahn]] weern vun den Streivörgang nich bedrapen un hebbt den [[Kuipergördel]] billt. Mit jeden Ümloop üm de Sünn verleert Kometen en lütten Deel vun jemehr [[Masse (Physik)|Masse]]. Bedrapen sünd dorvun vör allen de flüchtigen Andelen vun de buteren Schicht, so dat se na’n poor hunnert Ümlööp kuum mehr as Kometen to kennen sünd. De Tiet dorvör is düütlich lütter as dat Öller vun’t Sünnsystem. Bito warrt de langperioodschen Kometen bi’t Dörlopen vun’t binnere Sünnsystem so dull vun de groten Planeten streit, dat se blots vör en poor Ümlööp as fröhere Liddmaten vun de Oortschen Wulk to kennen sünd. Dat heet, dat gifft en Vörgang, de de Kometen, de vundaag noch to sehn sünd, ut jemehr Bahnen wiet weg vun de Sünn dichter an ehr ranbringt. För de kortperioodschen Kometen ut den Kuipergördel warrt annahmen, dat dorför Kollisionen vun an sik [[Transneptunsch Objekt|transneptunsche Objekten]] verantwoortlich sünd, dör de Brookstücken in’t Binnere vun’t Sünnsystem kaamt. De Streivörgang vun langperioodsche Kometen is noch nich kloor, man faken warrt dorför dat Inwirken vun Steerns oder noch nich opdeckte Planeten („[[Transpluto]]“), de vörbiteht, annahmen oder ok en noch nich bekannten Begleitsteern vun de Sünn („[[Nemesis (Steern)|Nemesis]]“). == Afgrenzen vun annere astromnoosch Objekts == De Ünnerscheed vun Kometen to [[Asteroid]]en is nich jümmer kloor. Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat eenige vun de Asteroiden mit stark elliptische Bahnen as to’n Bispeel de [[Zentaur (Astronomie)|Zentauren]] in Wohrheit utbrennte Kometenkarns sünd, de vun en dicke Schicht vun nichflüchtige Stoffen bedeckt sünd. Bi den Asteroid [[(2060) Chiron]] is en Koma opdeckt worrn, un siether warrt de ok as Komeet inordent un na de Nomenklatur as ''95P/Chiron'' betekent. Gegen de oorsprüngliche Definitschoon warrt de Begreep Komeet vundaag faken för all iesige Lüütplaneten bruukt. Bispelen dorför sünd de Objekten vun’n Kuipergördel un ut de Oortschen Wulk, de woll flüchtige Stoffen bargt, man vun wegen jemehrn Afstand vun de Sünn aver nienich so veel Hitt afkriegt, dat se en Koma utbilln künnen. Vun disse Objekten warrt aver annahmen, dat se vun’n Opbo her mehr as Kometenkarns utseht un nich as Asteroiden ut den Asteroidengördel. Wohrschienlich is de Sünnstrahlen eerst dull noog, dör de Sublimatschoon en Koma to tügen, wenn sik de Körpers binnen de Jupiterbahn bewegt. == Meteorströöm un Meteoriten == [[Bild:HRIV Impact.gif|thumb|Inslag vun’n Impakter vun de Deep-Impact-Sond op’n Komeet [[9P/Tempel|Tempel&nbsp;1]]]] [[Meteorstroom|Meteorströöm]] sünd en Utwirken vun Kometen: De Partikels vun’n Stoffsteert verdeelt sik op’n Weg langs de Kometenbahn üm de Sünn. [[Giovanni Schiaparelli]] hett wiest, dat Meteorströöm jümmer denn vörkamt, wenn de Eer disse Bahn krüüzt. De bekanntsten Meteorströöm sünd de [[Perseiden]] un de [[Leoniden]], de as [[Meteor|Steernsnuppen]] licht to sehn sünd. Tomeist vergleiht dat Material, wenn dat dör de [[Eerdatmosphäär]] flüggt, so dat bit hüüt noch keen [[Meteorit]]en opfunnen weern, de ahn Twievel to en Kometen toordent warrn künn. För eenige bannig rore Meteoritentypen, as to’n Bispeel de [[Kohlig Chondrit|CI-Chondriten]], is en Verbinnen mit kometen vörslahn worrn, man en Bewies gifft dat dorför opstunns noch nich. Ok [[Mikrometeorit]]en stammt vör allen ut’n Asteroidengördel, ofschoonst in den Tosamenhang ok över en Komponent diskuteert warrt, de vun Kometen kummt. To’n Verstahn vun dat Tostannenkamen vun uns Sünnsystem is dat Ünnersöken vun Kometenmaterial bannig wichtig. Dorüm warrt kumplexe Ruumfohrtmisschonen maakt mit Ruumsonden as [[Deep Impact (Sond)|Deep Impact]] oder [[Rosetta (Sond)|Rosetta]], üm dat Material an Oort un Steed to ünnersöken. Dör de [[Stardust (Sond)|Stardust]]-Misschoon weer dat to’n eersten mol mööglich, Proven in Form vun lütte Deelken ut de Koma vun en Kometen na de Eer to bringen un för Ünnersöken in Labors praat to stellen. == Sünnere Kometen == * De [[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] weer de eerste Komeet, de (1705 vun [[Edmond Halley]]) as perioodsch kennt weer un den sien Karn vun [[Ruumsond]]en fotografeert warrn künn (1986). * De [[Enckesch Komeet|Enckesche Komeet]] hett mit 3,31 Johren de körtste Ümlooptiet vun all bekannte Kometen, kann aver mit blot Oog nich mehr sehn warrn. * De Komeet [[C/1965 S1|Ikeya-Seki]] gellt as een vun de hellsten Kometen vun’t letzte Johrdusend. He harr in’n Oktober 1965 ruchweg de 60-facke Helligkeit vun’n [[Vullmaand]] un weer ok dagsöver düütlich blangen de Sünn to sehn. * De Komeet [[D/1993 F2|Shoemaker-Levy&nbsp;9]] is in’t Gravitatschoonsfeld vun’n Jupiter tweibroken. Sien Brookstücken slögen twüschen den 16. un 22. Juli 1994 op’n Planeten op. * De Komeet [[C/1995 O1|Hale-Bopp]] weer vun 1996 bit 1997 mehr as 18 Maanden lang mit blot [[Oog]] to sehn un hollt dormit den Rekord ünner all bekannte Kometen. * De Komeet [[81P/Wild|Wild&nbsp;2]] is de eerste Komeet, ut den sien Koma Deelken vun en Sond insammelt weern. De Proven weern 2006 torüch na de Eerd bröcht. * De Komeet [[9P/Tempel|Tempel&nbsp;1]] weer dat Teel vun de [[Deep Impact (Sond)|Deep-Impact]]-Misschoon vun de [[NASA]], bi de an’n 4. Juli 2005 en 372&nbsp;kg swor Projektil ut vör allen [[Kopper]] mit en relative Snelligkeit vun 10&nbsp;km/s op’n Komeet inslahn is. Mit de Sond sülvst un mit tallrieke Teleskopen, ünner annern ok mit dat Weltruumteleskop [[Hubble-Teleskop|Hubble]] un mit de [[ESA]]-Ruumsond Rosetta is de Stoffwulk, de dorbi entstahn is, beobachtet worrn. * Op den Komeet [[67P/Tschurjumow-Gerasimenko]] schall 2014 wiel de [[Rosetta (Sond)|Rosetta]]-Misschoon to’n eersten mol en Sond lannen. * Vun den Komeet [[17P/Holmes]] güng Enn Oktober 2007 in blots 36 Stünnen de [[schienbor Helligkeit|schienbore Helligkeit]] vun 17 op 2,5<sup>mag</sup> hooch.<ref>[http://www.suw-online.de/artikel/909896&_z=798889 „Komeet 17P/Holmes weiterhin mit bloßem Auge zu sehen“] op suw-online, afropen an’n 22. Juli 2009</ref> De Komeet, de opmol 500.000-mol heller weer as sonst, weer as opfallen Objekt mit blot Oog an’n Himmel to sehn.<ref>[http://www.spiegel.de/wissenschaft/weltall/0,1518,513765,00.html „Komeet strahlt 500.000-mal heller“]| op spiegelonline, afropen an’n 22. Juli 2009</ref> == Steern vun Betlehem == In’t 16. un 17. Johrhunnert weer en Komeet as den [[Steern vun Betlehem]] vörslahn, de in de [[Bibel]] nöömt worrn is. Vun de Kometen, de vundaag bekannt sünd, weer aver to de Tiet, de in Fraag kummt (7&nbsp;–&nbsp;4&nbsp;v.&nbsp;Chr.), keen an’n Himmel to sehn, ofschoonst chinees’sche Astronomen vun en Komeet in’t Johr [[5 v. Chr.]] bericht hebbt. Man dat weer en Komeet, de nich so hell worrn is un dorüm nich as Steern vun Betlehem in Fraag kummt. In fröhere Tieden hebbt Kometen tomeist as Ankünnigen vun böse Begeevnissen gellt. Dat is dorüm nich wohrschienlich, dat en Komeet as Ankünnigen för de Geboort vun’n [[Messias]] düüt worrn weer. == Apene Fragen == De Wetenschopp is bi’t Utforschen vun Kometen un den Kuipergördel in de letzten twintig Johren düchtig vöran kamen, man liekers gifft dat jümmer noch eenige Fragen ahn Antwoort: * De Tosamensetten vun de Koma is dör [[Spektroskopie|Spektralanalys]] in de Twüschentiet goot verstahn, dorgegen is över de molekulare Tohopensetten vun’n Karn un vun de ut’n Karn utgasen Muddermolekülen eerst wenig bekannt. Dat mag wesen, dat in Kometen [[orgaansch Chemie|orgaansche]] Molekülen vörkamt, de jüst so, oder sogor noch kumplexer sünd, as de, de in Meteoriten funnen worrn sünd. In simuleerte Kometen sünd bi’t Vörbereiden op de [[Rosetta (Sond)|Rosetta-Misschoon]] al sössteihn verschedene [[Aminosüür|Aminosüren]] opdeckt worrn.<ref>G.M.Munoz Caro, U.J.Meierhenrich, u. a.: ''Amino acids from ultraviolet irradiation of interstellar ice analogues.'' In: ''[[Nature]].'' London 416.2002, S.403-406. doi:10.1038/416403a, ISSN 0028-0836</ref> Vele Exobiologen hebbt dorüm grote Hapen, dat bi’t Utforschen vun mehr Kometen wat rutkummt. En poor Theorien över’t Tostannenkamen vun’t Leven gaht dorvun ut, dat orgaansch Molekülen ut Meteoriten oder Kometen mit to’t Entwicklen vun’t Leven op de Eer bidragen oder villicht sogor eerst mööglich maakt hebbt. Anhangers vun de [[Panspermie]] glöövt sogor an noch kumplexere bioloogsche Molekülen oder sogor eenfache Leevformen ünner de CHNO-Partikels. * Na de hüdige Theorie sünd de Kometen ut de Oortschen Wulk in lütteren Afstand to de Sünn entstahn as de ut’n Kuipergördel. Dat schall över cheemsche Ünnerscheden nawiest warrn. * Noch nich bekannt is ok de Vörgang, de dorför sorgt, dat de Kometen ut de Oortschen Wulk in’t Binnere vun’t Sünnsystem streit warrt. * Dat gifft Henwiesen op en licht Anhopen vun langperioodsche Kometen in Richt vun’n [[Sünnenapex]], wat noch nipp un nauer ünnersöcht warrn mutt. Wenn sik dat as wohr rutstellt, harr dat Utwirken op dat Verstahn vun de Oortsche Wulk as ok op dat [[interstellar Medium|interstellare Medium]] in de Ümgegend vun’t Sünnsystem. * Dat gifft tomindest een, wohrschinelich aver ok noch annere eerdhistoorsche Begeevnissen, de dör den [[Impakt]] vun grote butenirdische Körpers veroorsaakt weern, för de blangen Asteroiden ok Kometen in Fraag kaamt. Dorto höört de eerdhistoorsche Övergang vun de [[Kried (Geologie)|Kried]] na’t [[Tertiär (Geologie)|Tertiär]] as Naklapp vun’n [[Kried-Tertiär-Grenz|KT-Impakt]]. * Vergleken mit annere Körpers in’t Sünnsystem hett de Eer en düütlich grötteren Waterandeel. Wetenschopplers glöövt, dat dat an grote Kometeninslääg liggen deit. Man, Meten vun Waterstoffisotopenproportschonen in eenige Kometen passt nich goot to de Isotopenproportschoon vun’t ozeaansche Water op de Eer. Dat kann aver ok doran liggen, dat de Meten an de Kometen nich repräsentativ weern. == Magiseren == Johrdusende lang is dat Opduken vun Kometen vun de Minschen as’n böös [[Omen|Teken]] ansehen worrn, dat’n Krieg oder en swore Katastroof künnig maken schüll. Sülvst in’t 17. Johrhunnert, as de Minschheit wetenschopplich al opener weer, geev dat disse [[Magiseren]], un Kometen weern noch as Düvelswark afdoon. Sogor Astronomen as [[Johannes Kepler]] hebbt Kometen as böse Vörteken düüt. Man de Düden as’n magisch Vörteken gifft dat deelwies ok vundaag noch, as to’n Bispeel bi’n [[Massensuizid]]en vun de Sekte [[Heaven’s Gate (Kult)|Heaven’s Gate]], de bi’t Opduken vun den Komeet Hale-Bopp 1997 stattfunnen hett. == Gallerie == == Gallerie == <gallery mode="packed" heights="175"> Bild:Comet_C2020F3_NEOWISE_over_California_desert_landscape.png|[[Komeet Neowise|Komeet C/2020 F3 NEOWISE]] Bild:Comet_P1_McNaught02_-_23-01-07-edited.jpg|Komeet [[C/2006 P1]] (McNaught) Bild upnomen in Victoria, Australien 2007 Bild:Great_Comet_of_1882.jpg|[[C/1882 R1|De Grote Septemberkomeet]] 1882 Bild:Great Comet 1861 (128495343).jpg|[[C/1882 R1|Groot Septmeberkomeet 1882]] Bild:X-rays_from_Hyakutake.jpg|[[C/1996 B2 (Hyakutake)|Komeet Hyakutake]] Bild:Asteroid_P2013_P5_v2.jpg|[[311P/PANSTARRS]] med mehren Steerter Bild:NASA-14090-Comet-C2013A1-SidingSpring-Hubble-20140311.jpg|[[C/2013 A1|Komeet Siding Spring]] ([[Hubble Space Telescope|Hubble]]; 11. Mart 2014) Bild:Comets_WISE.jpg|Mosaik uu 20 Kometen, de dat [[Wide-field Infrared Survey Explorer|WISE]]-Wetlruumteleskop updeckt het Bild:PIA22419-Neowise-1stFourYearsDataFromDec2013-20180420.gif|[[NEOWISE]] – de eersten veer Jaren Jahrn sied Dezember 2013 Bild:Lovejoy-hi1a_srem_dec12_14.gif|[[C/2011 W3 (Lovejoy)]] flügt na de Sunnen Bild:ITS_Impact.gif|Biller uut den Impaktor sienen lesten Augenblicke, eer dat de Apparaat up den Kometen Tempel 1 upsleet </gallery> ; Videos <gallery mode="packed" heights="175"> Bild:NASA_Developing_Comet_Harpoon_for_Sample_Return.ogv|De NASA konstrueert enen „Kometenharpune“ Proven uut Kometen trügge na de Eerden to bringen Bild:Encke_tail_rip_off.ogg|De [[Enkesche Komeet]] verlüst sienen Steert </gallery> == Kiek ok == * [[Astronoomsch Objekten]] * [[Lüttkörper]] * [[List vun de Kometen]] * [[Meteoroid]] == Literatur == * Andreas Kammerer, Matthias Achternbosch, Mike Kretlow (Rgv.): ''Kometen beobachten, Praktische Anleitung für Amateurbeobachter.'' Sterne und Weltraum Verlag, München 1998, 1999. ISBN 3-87973-924-2 * John C. Brandt, Robert D. Chapman: ''Introduction to Comets.'' University Press, Cambridge ²2004. ISBN 0-521-00466-7 * Gary W. Kronk: ''Cometography - A Catalog of Comets.'' Cambridge University Press, Cambridge 2000-2008. ISBN 0-521-58504-X ** Bd 1. ''Ancient – 1799'' ** Bd 2. ''1800 – 1899'' ** Bd 3. ''1900 – 1932'' ** Bd 4. ''1933 – 1959'' * S. V. M. Clube, W. M. Napier, M. E. Bailey: ''The Origin of Comets''. Pergamon Press, Oxford 1990. ISBN 0-08-034858-0 * Gerhard Dünnhaupt: ''Neue Kometen – Böse Propheten. Kometenflugschriften in der Publizistik der Barockzeit.'' in: ''Philobiblon.'' Hauswedell, Stuttgart 18.1974. ISSN 0031-7969 * S. B. Charnley, S.D. Rodgers, Y.-J. Kuan, H.-C. Huang: ''[http://xxx.arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0104/0104416.pdf Biomolecules in the Interstellar Medium and in Comets.] Advances in Space Research.'' astro-ph 2001. (PDF, Diskusschoon to’n Oorsprung vun de nawiesten orgaanschen Molekülen) * J. Horner, N. W. Evans, M. E. Bailey, D. J. Asher: ''[http://xxx.arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0304/0304319.pdf The Populations of Comet-Like Bodies in the Solar system.]'' in: ''Monthly notices of the Royal Astronomical Society.'' Blackwell, Oxford 343.2003, 1057 (PDF, Vörslag för en ne’e Taxonomie för kometenglieke Körpers). ISSN 0035-8711 * Thorsten Dambeck: ''Das neue Bild der Kometen''. in: ''Bild der Wissenschaft.'' Leinfelden-Echterdingen 42.2007,12, S.38-43. ISSN 0006-2375 * Walter F. Huebner: '' Physics and chemistry of comets.'' Springer, Berlin 1990. ISBN 3-540-51228-4 * Jacques Crovisier, Thérèse Encrenaz: ''Comet science.'' Cambridge Univ. Press, Cambridge 2000. ISBN 0-521-64179-9 * Carl Sagan, Ann Druyan: ''Comet'' New York: Random House. 1997 ISBN 978-0-3078-0105-0. * Sara J. Schechner: ''Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology''. Princeton University Press. 1997 ISBN 978-0-691-01150-9. * John C. Brandt, Robert D. Chapman: '''Introduction to Comets (2nd ed.)''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80863-7. == Weblenken == {{Commons|Category:Comets|Kometen}} ;hoogdüütsche Weblenken * [http://solarviews.com/germ/comet.htm Kometen Inföhren] * [http://www.fg-kometen.de/ Websteed vun de VdS-Fackgrupp Kometen] ;engelsche Weblenekn * [http://cfa-www.harvard.edu/iau/Ephemerides/Comets/index.html Sichtbore Kometen], List vun de [[IAU]] * [https://science.nasa.gov/solar-system/comets/ Kometen] bi ''NASA Solar System Exploration'' * [http://www.icq.eps.harvard.edu/ International Comet Quarterly]]Harvard University * [http://smallbodies.ru/en/ Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution] ;Nederländsche Weblenken * [https://web.archive.org/web/20130502223857/http://www.urania.be/astronomie/sterrenkunde/zonnestelsel/kometen Uraniastternwacht] (Algemeen Informatschonen över Kometen) == Borns == <references /> {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Komeet| ]] 19lv0b2v9710jl0l91dmgq39k8aera6 Kai Winding 0 38682 1074250 918612 2026-07-29T06:16:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074250 wikitext text/x-wiki [[Image:Kai Winding, Don Lamond, Bubbda Kolb.jpg|thumb|Kai Winding, Don Lamond und Bubba Kolb]] '''Kai Chresten Winding''' (* [[18. Mai]] [[1922]] in [[Århus|Aarhus]], [[Däänmark]]; † [[6. Mai]] [[1983]] in [[Yonkers]], [[New York (Bundsstaat)|New York]]) weer en [[US|amerikaansch]] Jazzbasuunist vun däänsch Herkunft. Windings Familie is 1934 in de USA utwannert. He fung 1940 sien Musikerloopbahn an un speel eerst bi Sonny Durham un bi [[Alvino Rey]] (1941). Nah Engagements in de Bands vun [[Shorty Allen]], [[Benny Goodman]] (1945–46), [[Stan Kenton]] (1946–47), [[Charlie Ventura]] (1947–48) un [[Tadd Dameron]] (1948–49) hett he en [[Jazz-Combo|Combo]] mit [[Buddy Stewart]] leit un weer an de [[Birth of the Cool|''Birth-of-the-Cool'']]-Upnahmen vun [[Miles Davis]] bedeeligt, um dornah mit [[Gerry Mulligan]] to arbeiten. In’ Juni ’47 hebbt [[Miles Davis]], [[Hank Jones]] un he in [[Coleman Hawkins|Hawkins’]] All-Stars-Formation (''Bean A Re-Bop'') speelt. Nah en Tätigkeit bi Rundfunk un Feernsehn hett he van 1954 bit 1956 mit [[J. J. Johnson]] as tweeten Basuunisten in en Quintett arbeit, dat bannig populär wurr. Nah wiederen, in’ [[Jazz Composers Workshop]] anfangen musikalischen Experimenten mit en Septett, in dat veer Basuunisten (tosätzlich noch [[Willie Dennis]] un [[Bennie Green]]) mit en Rhythmusgruppe speelt hebbt, dat he bit 1960 führen dee, hett he as Studiomusiker in New York arbeit. In disse Tiet hett he sück all mit den Insatz vun elektronisch Middel in en Bläserensemble befaat. 1956 weer he an dat Verve-Album [[Drummer Man|Gene Krupa Big Band: Drummer Man featuring Anita O'Day & Roy Eldridge]] vun [[Gene Krupa]] bedeeligt. 1962 wurr Winding musikalisch Direkter vun [[Hugh Hefner]]s ''Playboy Clubs''. Beraden dör Produzent [[Creed Taylor]] nehm he in disse Tiet eenig Alben mit jazzorienteert Popmusik up, as etwa ''More'' mit de Titelmelodie to de Film ''[[Mondo Cane]]'' in dat Arrangement vun [[Claus Ogerman]]. Anschließend hett he weer mit J. J. Johnson tosommen arbeit, geev Workshops un Konzerte. Anfang vun de 1970er nehm he an twee Tourneen mit de ''Giants of Jazz'' ([[Dizzy Gillespie]], [[Sonny Stitt]], [[Thelonious Monk]], [[Al McKibbon]] un [[Art Blakey]]) deel. Enn' vun de 1970er-Johren hett Kai Winding tosommen mit de Basuunisten [[Bill Watrous]], [[Albert Mangelsdorff]] un [[Jiggs Whigham]] de Grupp Trombone Summit bildt, mit de he 1980 för dat düütsch Label MPS en Plattenupnahm makt hett. 1980 speel he in en Combo mit [[Curtis Fuller]]. He hett ok Upnahmen mit [[Neal Hefti]], den [[Kirby Stone Four]], den ''Anita Kerr Singers'' un [[Chubby Jackson]] maakt. Winding weer en vun de eerst Basuunisten, de sück spoodriek up den [[Bebop]] laaten hett. He bleev aber ok immer den [[Swing (Musik)|Swing]] verplicht un weer up de anner Siet up de Söök nah Ergänzungen in den [[Modern Jazz]]. In’ Vergliek mit J. J. Johnson is sien Ton up de Basuun ruuger. == Diskographisch Henwiesen == * ''Kai and Jay with Bennie Green and Strings'' (OJC, 1952-54) * ''Trombone for Two/Trombone Sound'' (Collectables, 1955/56) * ''Nuff Said'' (Rhino, 1955) mit J. J. Johnson, [[Dick Katz]], [[Tommy Potter]], [[Al Harewood]] * ''Jive at Five'' (Status, 1957) mit [[Carl Fontana]] * ''Bon Appetit: The Definitive Black & Blue Sessions'' (Black & Blue, 1980) mit Curtis Fuller, [[Hank Jones]], [[John Clayton (Bassist)|John Clayton]], [[Jimmy Cobb]] == Literatur un Born== * Bielefelder Katalog 1988 & 2002 * [[Richard Cook]] & Brian Morton: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]]'', 8th Edition, London, Penguin, 2006 ISBN 0-141-02327-9 == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20100723232724/http://www.bjbear71.com/Winding/Kai.html umfaatend Diskographie, Henwies up Interviews usw.] * [http://d-nb.info/gnd/13417237X Kai Winding in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek] * [http://toolserver.org/~apper/pd/person/pnd/13417237X Personannaamdatei] {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Winding, Kai}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Boren 1922]] [[Kategorie:Storven 1983]] 317u5xpa4aev40je5gmwj8af2bqgyzj Tour de Suisse 0 40543 1074274 882208 2026-07-29T10:45:00Z Eastfrisian2 58044 /* Winnerlist */ 1074274 wikitext text/x-wiki De '''Tour de Suisse''' is de gröttste [[Radrundfohrt]] in de [[Swiez]]. Se find jedes Johr Midden Juni statt un gellt as wichtigst Etappenrennen in’ [[Radsport]] ünnerhalv vun de „Groot Dree“ [[Tour de France]], [[Giro d'Italia]] un [[Vuelta a España]]. De Rundfohrt hörrt to de in dat Johr 2005 nee inführt [[UCI ProTour]], en Serie vun de wichtigst Radrennen vun dat Johr. 2009 funn de [[Tour de Suisse 2009|73. Auflage]] van 13. bit 21. Juni 2009 statt. Se is in meest teihn bit twalf Etappen ünnerdeelt, dorünner meest een Prolog, mehrere Bargetappen un een [[Tietfohren]]. De Tour de Suisse wurrd vun völ Fohrer as letzt Vörbereitung för de traditschonell twee Week later anfangend [[Tour de France]] fohren. Tolaaten sünd Mannschapen vun de 1. un 2. Kategorie. De eerste Tour de Suisse wurr van 28. August bit to’n 2. September 1933 utdragen; Winner vun de in fiev Etappen utdragen Rundfohrt weer de [[Öösterriek|Öösterrieker]] [[Max Bulla]]. Sietdem heebt tallriek berühmt Fohrer de Tour wunnen. Achter de veermalig Gesamt- un dormit Rekordwinner [[Pasquale Fornara]] folgen de beid Swiezer [[Radrennfohrer|Radstars]] ut de 1950er Johren, [[Ferdy Kübler]] un [[Hugo Koblet]] as ok [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] ut Portugal, mit jewiels dree wunnen Rennen. [[Gino Bartali]], [[Hennes Junkermann]], [[Andrew Hampsten]], [[Beat Breu]] un [[Jan Ullrich]] kunnen de Tour je tweemal winnen. == Winnerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2020 afseggt * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Richie Porte]] * 2017 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2016 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Miguel Ángel López (Radsportler)|Miguel Ángel López]] * 2015 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2014 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2013 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2012 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2011 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Levi Leipheimer]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Fränk Schleck]] * 2009 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Fabian Cancellara]] * 2008 [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|20px|Tschechien]] [[Roman Kreuziger]] * 2007 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Wladimir Alexandrowitsch Karpez|Wladimir Karpez]] * 2006 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2005 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Aitor González Jiménez|Aitor González]] * 2004 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2003 [[Bild:Flag of Kazakhstan.svg|20px|Kasachstan]] [[Alexander Winokurow]] * 2002 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Alex Zülle]] * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]] * 2000 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Oscar Camenzind]] * 1999 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Francesco Casagrande]] * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Stefano Garzelli]] * 1997 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Christophe Agnolutto]] * 1996 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Peter Luttenberger]] * 1995 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Pawel Tonkow]] * 1994 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Pascal Richard]] * 1993 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Saligari]] * 1992 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giorgio Furlan]] * 1991 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Luc Roosen]] * 1990 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1989 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1988 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Helmut Wechselberger]] | valign=top width=33% align=left | * 1987 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1985 [[Bild:Flag of Australia.svg|18px|Australien]] [[Phil Anderson]] * 1984 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Urs Zimmermann]] * 1983 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1982 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Saronni]] * 1981 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1980 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Mario Beccia]] * 1979 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Wilfried Wesemael]] * 1978 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Paul Wellens]] * 1977 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Michel Pollentier]] * 1976 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Hennie Kuiper]] * 1975 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Roger De Vlaeminck]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[José Manuel Fuente]] * 1972 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Georges Pintens]] * 1970 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Roberto Poggiali]] * 1969 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vittorio Adorni]] * 1968 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] * 1967 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gianni Motta]] * 1966 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Ambrosio Portalupi]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Franco Bitossi]] * 1964 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Schweiz]] [[Rolf Maurer]] * 1963 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Fezzardi]] * 1962 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1961 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Attilio Moresi]] | valign=top width=33% align=left | * 1960 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Freddy Rüegg]] * 1959 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1958 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1957 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1956 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Rolf Graf]] * 1955 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1954 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1953 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1949 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Gottfried Weilenmann]] * 1948 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1947 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1946 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] *''1943–1945 nich utdragen'' * 1942 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1941 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Josef Wagner (Radsportler)|Josef Wagner]] *''1940 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Robert Zimmermann (Radsportler)|Robert Zimmermann]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giovanni Valetti]] * 1937 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Karl Litschi]] * 1936 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Garnier]] * 1935 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gaspard Rinaldi]] * 1934 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Ludwig Geyer (Radsportler)|Ludwig Geyer]] * 1933 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Max Bulla]] |} == Weblenken == * [http://www.tds.ch/ Offiziell Websteed] {{commons|Tour de Suisse}} [[Kategorie:Radrennen]] [[Kategorie:Swiez]] b0cfq7t3zuvfkh3mdfppgettw3zgqm7 1074275 1074274 2026-07-29T10:48:39Z Eastfrisian2 58044 1074275 wikitext text/x-wiki De '''Tour de Suisse''' is de gröttste [[Radrundfohrt]] in de [[Swiez]]. Se find jedes Johr Midden Juni statt un gellt as wichtigst Etappenrennen in’ [[Radsport]] ünnerhalv vun de „Groot Dree“ [[Tour de France]], [[Giro d'Italia]] un [[Vuelta a España]]. De Rundfohrt hörrt to de in dat Johr 2005 nee inführt [[UCI ProTour]], en Serie vun de wichtigst Radrennen vun dat Johr. 2009 funn de [[Tour de Suisse 2009|73. Auflage]] van 13. bit 21. Juni 2009 statt. Se is in meest teihn bit twalf Etappen ünnerdeelt, dorünner meest een Prolog, mehrere Bargetappen un een [[Tietfohren]]. De Tour de Suisse wurrd vun völ Fohrer as letzt Vörbereitung för de traditschonell twee Week later anfangend [[Tour de France]] fohren. Tolaaten sünd Mannschapen vun de 1. un 2. Kategorie. De eerste Tour de Suisse wurr van 28. August bit to’n 2. September 1933 utdragen; Winner vun de in fiev Etappen utdragen Rundfohrt weer de [[Öösterriek|Öösterrieker]] [[Max Bulla]]. Sietdem heebt tallriek berühmt Fohrer de Tour wunnen. Achter de veermalig Gesamt- un dormit Rekordwinner [[Pasquale Fornara]] folgen de beid Swiezer [[Radrennfohrer|Radstars]] ut de 1950er Johren, [[Ferdy Kübler]] un [[Hugo Koblet]] as ok [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] ut Portugal, mit jewiels dree wunnen Rennen. [[Gino Bartali]], [[Hennes Junkermann]], [[Andrew Hampsten]], [[Beat Breu]] un [[Jan Ullrich]] kunnen de Tour je tweemal winnen. == Winnerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2021 [[Bild:Flag of Ecuador.svg|20px|Ecuador]] [[Richard Carapaz]] * 2020 afseggt * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Richie Porte]] * 2017 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2016 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Miguel Ángel López (Radsportler)|Miguel Ángel López]] * 2015 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2014 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2013 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2012 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2011 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Levi Leipheimer]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Fränk Schleck]] * 2009 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Fabian Cancellara]] * 2008 [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|20px|Tschechien]] [[Roman Kreuziger]] * 2007 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Wladimir Alexandrowitsch Karpez|Wladimir Karpez]] * 2006 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2005 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Aitor González Jiménez|Aitor González]] * 2004 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2003 [[Bild:Flag of Kazakhstan.svg|20px|Kasachstan]] [[Alexander Winokurow]] * 2002 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Alex Zülle]] * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]] * 2000 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Oscar Camenzind]] * 1999 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Francesco Casagrande]] * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Stefano Garzelli]] * 1997 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Christophe Agnolutto]] * 1996 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Peter Luttenberger]] | valign=top width=33% align=left | * 1995 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Pawel Tonkow]] * 1994 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Pascal Richard]] * 1993 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Saligari]] * 1992 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giorgio Furlan]] * 1991 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Luc Roosen]] * 1990 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1989 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1988 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Helmut Wechselberger]] * 1987 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1985 [[Bild:Flag of Australia.svg|18px|Australien]] [[Phil Anderson]] * 1984 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Urs Zimmermann]] * 1983 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1982 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Saronni]] * 1981 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1980 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Mario Beccia]] * 1979 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Wilfried Wesemael]] * 1978 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Paul Wellens]] * 1977 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Michel Pollentier]] * 1976 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Hennie Kuiper]] * 1975 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Roger De Vlaeminck]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[José Manuel Fuente]] * 1972 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Georges Pintens]] * 1970 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Roberto Poggiali]] * 1969 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vittorio Adorni]] * 1968 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] | valign=top width=33% align=left | * 1967 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gianni Motta]] * 1966 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Ambrosio Portalupi]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Franco Bitossi]] * 1964 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Schweiz]] [[Rolf Maurer]] * 1963 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Fezzardi]] * 1962 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1961 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Attilio Moresi]] * 1960 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Freddy Rüegg]] * 1959 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1958 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1957 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1956 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Rolf Graf]] * 1955 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1954 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1953 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1949 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Gottfried Weilenmann]] * 1948 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1947 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1946 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] *''1943–1945 nich utdragen'' * 1942 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1941 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Josef Wagner (Radsportler)|Josef Wagner]] *''1940 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Robert Zimmermann (Radsportler)|Robert Zimmermann]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giovanni Valetti]] * 1937 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Karl Litschi]] * 1936 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Garnier]] * 1935 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gaspard Rinaldi]] * 1934 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Ludwig Geyer (Radsportler)|Ludwig Geyer]] * 1933 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Max Bulla]] |} == Weblenken == * [http://www.tds.ch/ Offiziell Websteed] {{commons|Tour de Suisse}} [[Kategorie:Radrennen]] [[Kategorie:Swiez]] dva3byq4y3fhv6gv5ip023twz6jb6tk 1074276 1074275 2026-07-29T10:50:36Z Eastfrisian2 58044 1074276 wikitext text/x-wiki De '''Tour de Suisse''' is de gröttste [[Radrundfohrt]] in de [[Swiez]]. Se find jedes Johr Midden Juni statt un gellt as wichtigst Etappenrennen in’ [[Radsport]] ünnerhalv vun de „Groot Dree“ [[Tour de France]], [[Giro d'Italia]] un [[Vuelta a España]]. De Rundfohrt hörrt to de in dat Johr 2005 nee inführt [[UCI ProTour]], en Serie vun de wichtigst Radrennen vun dat Johr. 2009 funn de [[Tour de Suisse 2009|73. Auflage]] van 13. bit 21. Juni 2009 statt. Se is in meest teihn bit twalf Etappen ünnerdeelt, dorünner meest een Prolog, mehrere Bargetappen un een [[Tietfohren]]. De Tour de Suisse wurrd vun völ Fohrer as letzt Vörbereitung för de traditschonell twee Week later anfangend [[Tour de France]] fohren. Tolaaten sünd Mannschapen vun de 1. un 2. Kategorie. De eerste Tour de Suisse wurr van 28. August bit to’n 2. September 1933 utdragen; Winner vun de in fiev Etappen utdragen Rundfohrt weer de [[Öösterriek|Öösterrieker]] [[Max Bulla]]. Sietdem heebt tallriek berühmt Fohrer de Tour wunnen. Achter de veermalig Gesamt- un dormit Rekordwinner [[Pasquale Fornara]] folgen de beid Swiezer [[Radrennfohrer|Radstars]] ut de 1950er Johren, [[Ferdy Kübler]] un [[Hugo Koblet]] as ok [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] ut Portugal, mit jewiels dree wunnen Rennen. [[Gino Bartali]], [[Hennes Junkermann]], [[Andrew Hampsten]], [[Beat Breu]], [[Jan Ullrich]] un [[Simon Špilak]] kunnen de Tour je tweemal winnen. == Winnerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2021 [[Bild:Flag of Ecuador.svg|20px|Ecuador]] [[Richard Carapaz]] * 2020 afseggt * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Richie Porte]] * 2017 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2016 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Miguel Ángel López (Radsportler)|Miguel Ángel López]] * 2015 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2014 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2013 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2012 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2011 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Levi Leipheimer]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Fränk Schleck]] * 2009 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Fabian Cancellara]] * 2008 [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|20px|Tschechien]] [[Roman Kreuziger]] * 2007 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Wladimir Alexandrowitsch Karpez|Wladimir Karpez]] * 2006 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2005 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Aitor González Jiménez|Aitor González]] * 2004 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2003 [[Bild:Flag of Kazakhstan.svg|20px|Kasachstan]] [[Alexander Winokurow]] * 2002 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Alex Zülle]] * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]] * 2000 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Oscar Camenzind]] * 1999 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Francesco Casagrande]] * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Stefano Garzelli]] * 1997 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Christophe Agnolutto]] * 1996 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Peter Luttenberger]] | valign=top width=33% align=left | * 1995 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Pawel Tonkow]] * 1994 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Pascal Richard]] * 1993 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Saligari]] * 1992 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giorgio Furlan]] * 1991 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Luc Roosen]] * 1990 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1989 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1988 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Helmut Wechselberger]] * 1987 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1985 [[Bild:Flag of Australia.svg|18px|Australien]] [[Phil Anderson]] * 1984 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Urs Zimmermann]] * 1983 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1982 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Saronni]] * 1981 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1980 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Mario Beccia]] * 1979 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Wilfried Wesemael]] * 1978 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Paul Wellens]] * 1977 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Michel Pollentier]] * 1976 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Hennie Kuiper]] * 1975 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Roger De Vlaeminck]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[José Manuel Fuente]] * 1972 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Georges Pintens]] * 1970 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Roberto Poggiali]] * 1969 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vittorio Adorni]] * 1968 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] | valign=top width=33% align=left | * 1967 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gianni Motta]] * 1966 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Ambrosio Portalupi]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Franco Bitossi]] * 1964 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Schweiz]] [[Rolf Maurer]] * 1963 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Fezzardi]] * 1962 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1961 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Attilio Moresi]] * 1960 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Freddy Rüegg]] * 1959 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1958 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1957 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1956 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Rolf Graf]] * 1955 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1954 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1953 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1949 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Gottfried Weilenmann]] * 1948 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1947 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1946 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] *''1943–1945 nich utdragen'' * 1942 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1941 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Josef Wagner (Radsportler)|Josef Wagner]] *''1940 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Robert Zimmermann (Radsportler)|Robert Zimmermann]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giovanni Valetti]] * 1937 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Karl Litschi]] * 1936 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Garnier]] * 1935 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gaspard Rinaldi]] * 1934 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Ludwig Geyer (Radsportler)|Ludwig Geyer]] * 1933 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Max Bulla]] |} == Weblenken == * [http://www.tds.ch/ Offiziell Websteed] {{commons|Tour de Suisse}} [[Kategorie:Radrennen]] [[Kategorie:Swiez]] cyaohlsutdzduquv2mrv0u472hf2hb3 1074279 1074276 2026-07-29T10:57:12Z Eastfrisian2 58044 /* Winnerlist */ 1074279 wikitext text/x-wiki De '''Tour de Suisse''' is de gröttste [[Radrundfohrt]] in de [[Swiez]]. Se find jedes Johr Midden Juni statt un gellt as wichtigst Etappenrennen in’ [[Radsport]] ünnerhalv vun de „Groot Dree“ [[Tour de France]], [[Giro d'Italia]] un [[Vuelta a España]]. De Rundfohrt hörrt to de in dat Johr 2005 nee inführt [[UCI ProTour]], en Serie vun de wichtigst Radrennen vun dat Johr. 2009 funn de [[Tour de Suisse 2009|73. Auflage]] van 13. bit 21. Juni 2009 statt. Se is in meest teihn bit twalf Etappen ünnerdeelt, dorünner meest een Prolog, mehrere Bargetappen un een [[Tietfohren]]. De Tour de Suisse wurrd vun völ Fohrer as letzt Vörbereitung för de traditschonell twee Week later anfangend [[Tour de France]] fohren. Tolaaten sünd Mannschapen vun de 1. un 2. Kategorie. De eerste Tour de Suisse wurr van 28. August bit to’n 2. September 1933 utdragen; Winner vun de in fiev Etappen utdragen Rundfohrt weer de [[Öösterriek|Öösterrieker]] [[Max Bulla]]. Sietdem heebt tallriek berühmt Fohrer de Tour wunnen. Achter de veermalig Gesamt- un dormit Rekordwinner [[Pasquale Fornara]] folgen de beid Swiezer [[Radrennfohrer|Radstars]] ut de 1950er Johren, [[Ferdy Kübler]] un [[Hugo Koblet]] as ok [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] ut Portugal, mit jewiels dree wunnen Rennen. [[Gino Bartali]], [[Hennes Junkermann]], [[Andrew Hampsten]], [[Beat Breu]], [[Jan Ullrich]] un [[Simon Špilak]] kunnen de Tour je tweemal winnen. == Winnerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2025 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] * 2024 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] * 2023 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Geraint Thomas]] * 2022 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Matthias Skjelmose]] * 2021 [[Bild:Flag of Ecuador.svg|20px|Ecuador]] [[Richard Carapaz]] * 2020 afseggt * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Richie Porte]] * 2017 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2016 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Miguel Ángel López (Radsportler)|Miguel Ángel López]] * 2015 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2014 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2013 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2012 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2011 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Levi Leipheimer]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Fränk Schleck]] * 2009 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Fabian Cancellara]] * 2008 [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|20px|Tschechien]] [[Roman Kreuziger]] * 2007 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Wladimir Alexandrowitsch Karpez|Wladimir Karpez]] * 2006 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2005 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Aitor González Jiménez|Aitor González]] * 2004 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2003 [[Bild:Flag of Kazakhstan.svg|20px|Kasachstan]] [[Alexander Winokurow]] * 2002 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Alex Zülle]] * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]] * 2000 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Oscar Camenzind]] * 1999 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Francesco Casagrande]] * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Stefano Garzelli]] * 1997 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Christophe Agnolutto]] * 1996 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Peter Luttenberger]] | valign=top width=33% align=left | * 1995 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Pawel Tonkow]] * 1994 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Pascal Richard]] * 1993 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Saligari]] * 1992 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giorgio Furlan]] * 1991 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Luc Roosen]] * 1990 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1989 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1988 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Helmut Wechselberger]] * 1987 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1985 [[Bild:Flag of Australia.svg|18px|Australien]] [[Phil Anderson]] * 1984 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Urs Zimmermann]] * 1983 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1982 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Saronni]] * 1981 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1980 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Mario Beccia]] * 1979 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Wilfried Wesemael]] * 1978 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Paul Wellens]] * 1977 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Michel Pollentier]] * 1976 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Hennie Kuiper]] * 1975 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Roger De Vlaeminck]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[José Manuel Fuente]] * 1972 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Georges Pintens]] * 1970 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Roberto Poggiali]] * 1969 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vittorio Adorni]] * 1968 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] | valign=top width=33% align=left | * 1967 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gianni Motta]] * 1966 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Ambrosio Portalupi]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Franco Bitossi]] * 1964 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Schweiz]] [[Rolf Maurer]] * 1963 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Fezzardi]] * 1962 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1961 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Attilio Moresi]] * 1960 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Freddy Rüegg]] * 1959 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1958 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1957 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1956 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Rolf Graf]] * 1955 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1954 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1953 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1949 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Gottfried Weilenmann]] * 1948 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1947 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1946 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] *''1943–1945 nich utdragen'' * 1942 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1941 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Josef Wagner (Radsportler)|Josef Wagner]] *''1940 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Robert Zimmermann (Radsportler)|Robert Zimmermann]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giovanni Valetti]] * 1937 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Karl Litschi]] * 1936 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Garnier]] * 1935 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gaspard Rinaldi]] * 1934 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Ludwig Geyer (Radsportler)|Ludwig Geyer]] * 1933 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Max Bulla]] |} == Weblenken == * [http://www.tds.ch/ Offiziell Websteed] {{commons|Tour de Suisse}} [[Kategorie:Radrennen]] [[Kategorie:Swiez]] crsbyzt7awv1mu6casnk7kv8rvfy06t 1074280 1074279 2026-07-29T10:59:56Z Eastfrisian2 58044 /* Winnerlist */ 1074280 wikitext text/x-wiki De '''Tour de Suisse''' is de gröttste [[Radrundfohrt]] in de [[Swiez]]. Se find jedes Johr Midden Juni statt un gellt as wichtigst Etappenrennen in’ [[Radsport]] ünnerhalv vun de „Groot Dree“ [[Tour de France]], [[Giro d'Italia]] un [[Vuelta a España]]. De Rundfohrt hörrt to de in dat Johr 2005 nee inführt [[UCI ProTour]], en Serie vun de wichtigst Radrennen vun dat Johr. 2009 funn de [[Tour de Suisse 2009|73. Auflage]] van 13. bit 21. Juni 2009 statt. Se is in meest teihn bit twalf Etappen ünnerdeelt, dorünner meest een Prolog, mehrere Bargetappen un een [[Tietfohren]]. De Tour de Suisse wurrd vun völ Fohrer as letzt Vörbereitung för de traditschonell twee Week later anfangend [[Tour de France]] fohren. Tolaaten sünd Mannschapen vun de 1. un 2. Kategorie. De eerste Tour de Suisse wurr van 28. August bit to’n 2. September 1933 utdragen; Winner vun de in fiev Etappen utdragen Rundfohrt weer de [[Öösterriek|Öösterrieker]] [[Max Bulla]]. Sietdem heebt tallriek berühmt Fohrer de Tour wunnen. Achter de veermalig Gesamt- un dormit Rekordwinner [[Pasquale Fornara]] folgen de beid Swiezer [[Radrennfohrer|Radstars]] ut de 1950er Johren, [[Ferdy Kübler]] un [[Hugo Koblet]] as ok [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] ut Portugal, mit jewiels dree wunnen Rennen. [[Gino Bartali]], [[Hennes Junkermann]], [[Andrew Hampsten]], [[Beat Breu]], [[Jan Ullrich]] un [[Simon Špilak]] kunnen de Tour je tweemal winnen. == Winnerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2026 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2025 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[João Almeida]] * 2024 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Adam Yates (Radrennfohrer)|Adam Yates]] * 2023 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Matthias Skjelmose]] * 2022 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Geraint Thomas]] * 2021 [[Bild:Flag of Ecuador.svg|20px|Ecuador]] [[Richard Carapaz]] * 2020 afseggt * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Richie Porte]] * 2017 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2016 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Miguel Ángel López (Radsportler)|Miguel Ángel López]] * 2015 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2014 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2013 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2012 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2011 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Levi Leipheimer]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Fränk Schleck]] * 2009 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Fabian Cancellara]] * 2008 [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|20px|Tschechien]] [[Roman Kreuziger]] * 2007 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Wladimir Alexandrowitsch Karpez|Wladimir Karpez]] * 2006 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2005 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Aitor González Jiménez|Aitor González]] * 2004 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2003 [[Bild:Flag of Kazakhstan.svg|20px|Kasachstan]] [[Alexander Winokurow]] * 2002 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Alex Zülle]] * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]] * 2000 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Oscar Camenzind]] * 1999 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Francesco Casagrande]] * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Stefano Garzelli]] * 1997 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Christophe Agnolutto]] * 1996 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Peter Luttenberger]] | valign=top width=33% align=left | * 1995 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Pawel Tonkow]] * 1994 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Pascal Richard]] * 1993 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Saligari]] * 1992 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giorgio Furlan]] * 1991 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Luc Roosen]] * 1990 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1989 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1988 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Helmut Wechselberger]] * 1987 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1985 [[Bild:Flag of Australia.svg|18px|Australien]] [[Phil Anderson]] * 1984 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Urs Zimmermann]] * 1983 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1982 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Saronni]] * 1981 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1980 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Mario Beccia]] * 1979 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Wilfried Wesemael]] * 1978 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Paul Wellens]] * 1977 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Michel Pollentier]] * 1976 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Hennie Kuiper]] * 1975 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Roger De Vlaeminck]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[José Manuel Fuente]] * 1972 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Georges Pintens]] * 1970 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Roberto Poggiali]] * 1969 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vittorio Adorni]] * 1968 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] | valign=top width=33% align=left | * 1967 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gianni Motta]] * 1966 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Ambrosio Portalupi]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Franco Bitossi]] * 1964 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Schweiz]] [[Rolf Maurer]] * 1963 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Fezzardi]] * 1962 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1961 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Attilio Moresi]] * 1960 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Freddy Rüegg]] * 1959 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1958 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1957 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1956 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Rolf Graf]] * 1955 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1954 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1953 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1949 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Gottfried Weilenmann]] * 1948 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1947 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1946 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] *''1943–1945 nich utdragen'' * 1942 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1941 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Josef Wagner (Radsportler)|Josef Wagner]] *''1940 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Robert Zimmermann (Radsportler)|Robert Zimmermann]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giovanni Valetti]] * 1937 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Karl Litschi]] * 1936 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Garnier]] * 1935 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gaspard Rinaldi]] * 1934 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Ludwig Geyer (Radsportler)|Ludwig Geyer]] * 1933 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Max Bulla]] |} == Weblenken == * [http://www.tds.ch/ Offiziell Websteed] {{commons|Tour de Suisse}} [[Kategorie:Radrennen]] [[Kategorie:Swiez]] tunjsdddnwnqzqgoapc4bfqnqjdr2y3 1074281 1074280 2026-07-29T11:00:28Z Eastfrisian2 58044 /* Winnerlist */ 1074281 wikitext text/x-wiki De '''Tour de Suisse''' is de gröttste [[Radrundfohrt]] in de [[Swiez]]. Se find jedes Johr Midden Juni statt un gellt as wichtigst Etappenrennen in’ [[Radsport]] ünnerhalv vun de „Groot Dree“ [[Tour de France]], [[Giro d'Italia]] un [[Vuelta a España]]. De Rundfohrt hörrt to de in dat Johr 2005 nee inführt [[UCI ProTour]], en Serie vun de wichtigst Radrennen vun dat Johr. 2009 funn de [[Tour de Suisse 2009|73. Auflage]] van 13. bit 21. Juni 2009 statt. Se is in meest teihn bit twalf Etappen ünnerdeelt, dorünner meest een Prolog, mehrere Bargetappen un een [[Tietfohren]]. De Tour de Suisse wurrd vun völ Fohrer as letzt Vörbereitung för de traditschonell twee Week later anfangend [[Tour de France]] fohren. Tolaaten sünd Mannschapen vun de 1. un 2. Kategorie. De eerste Tour de Suisse wurr van 28. August bit to’n 2. September 1933 utdragen; Winner vun de in fiev Etappen utdragen Rundfohrt weer de [[Öösterriek|Öösterrieker]] [[Max Bulla]]. Sietdem heebt tallriek berühmt Fohrer de Tour wunnen. Achter de veermalig Gesamt- un dormit Rekordwinner [[Pasquale Fornara]] folgen de beid Swiezer [[Radrennfohrer|Radstars]] ut de 1950er Johren, [[Ferdy Kübler]] un [[Hugo Koblet]] as ok [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] ut Portugal, mit jewiels dree wunnen Rennen. [[Gino Bartali]], [[Hennes Junkermann]], [[Andrew Hampsten]], [[Beat Breu]], [[Jan Ullrich]] un [[Simon Špilak]] kunnen de Tour je tweemal winnen. == Winnerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2026 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2025 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[João Almeida]] * 2024 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Adam Yates (Radrennfohrer)|Adam Yates]] * 2023 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Mattias Skjelmose]] * 2022 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Geraint Thomas]] * 2021 [[Bild:Flag of Ecuador.svg|20px|Ecuador]] [[Richard Carapaz]] * 2020 afseggt * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Richie Porte]] * 2017 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2016 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Miguel Ángel López (Radsportler)|Miguel Ángel López]] * 2015 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2014 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2013 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2012 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2011 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Levi Leipheimer]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Fränk Schleck]] * 2009 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Fabian Cancellara]] * 2008 [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|20px|Tschechien]] [[Roman Kreuziger]] * 2007 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Wladimir Alexandrowitsch Karpez|Wladimir Karpez]] * 2006 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2005 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Aitor González Jiménez|Aitor González]] * 2004 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2003 [[Bild:Flag of Kazakhstan.svg|20px|Kasachstan]] [[Alexander Winokurow]] * 2002 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Alex Zülle]] * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]] * 2000 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Oscar Camenzind]] * 1999 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Francesco Casagrande]] * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Stefano Garzelli]] * 1997 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Christophe Agnolutto]] * 1996 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Peter Luttenberger]] | valign=top width=33% align=left | * 1995 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Pawel Tonkow]] * 1994 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Pascal Richard]] * 1993 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Saligari]] * 1992 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giorgio Furlan]] * 1991 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Luc Roosen]] * 1990 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1989 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1988 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Helmut Wechselberger]] * 1987 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1985 [[Bild:Flag of Australia.svg|18px|Australien]] [[Phil Anderson]] * 1984 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Urs Zimmermann]] * 1983 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1982 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Saronni]] * 1981 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1980 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Mario Beccia]] * 1979 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Wilfried Wesemael]] * 1978 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Paul Wellens]] * 1977 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Michel Pollentier]] * 1976 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Hennie Kuiper]] * 1975 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Roger De Vlaeminck]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[José Manuel Fuente]] * 1972 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Georges Pintens]] * 1970 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Roberto Poggiali]] * 1969 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vittorio Adorni]] * 1968 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] | valign=top width=33% align=left | * 1967 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gianni Motta]] * 1966 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Ambrosio Portalupi]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Franco Bitossi]] * 1964 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Schweiz]] [[Rolf Maurer]] * 1963 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Fezzardi]] * 1962 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1961 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Attilio Moresi]] * 1960 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Freddy Rüegg]] * 1959 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1958 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1957 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1956 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Rolf Graf]] * 1955 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1954 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1953 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1949 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Gottfried Weilenmann]] * 1948 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1947 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1946 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] *''1943–1945 nich utdragen'' * 1942 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1941 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Josef Wagner (Radsportler)|Josef Wagner]] *''1940 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Robert Zimmermann (Radsportler)|Robert Zimmermann]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giovanni Valetti]] * 1937 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Karl Litschi]] * 1936 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Garnier]] * 1935 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gaspard Rinaldi]] * 1934 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Ludwig Geyer (Radsportler)|Ludwig Geyer]] * 1933 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Max Bulla]] |} == Weblenken == * [http://www.tds.ch/ Offiziell Websteed] {{commons|Tour de Suisse}} [[Kategorie:Radrennen]] [[Kategorie:Swiez]] h4tog11xfyyizdar9gw7popf65tplwb 1074282 1074281 2026-07-29T11:00:59Z Eastfrisian2 58044 /* Winnerlist */ 1074282 wikitext text/x-wiki De '''Tour de Suisse''' is de gröttste [[Radrundfohrt]] in de [[Swiez]]. Se find jedes Johr Midden Juni statt un gellt as wichtigst Etappenrennen in’ [[Radsport]] ünnerhalv vun de „Groot Dree“ [[Tour de France]], [[Giro d'Italia]] un [[Vuelta a España]]. De Rundfohrt hörrt to de in dat Johr 2005 nee inführt [[UCI ProTour]], en Serie vun de wichtigst Radrennen vun dat Johr. 2009 funn de [[Tour de Suisse 2009|73. Auflage]] van 13. bit 21. Juni 2009 statt. Se is in meest teihn bit twalf Etappen ünnerdeelt, dorünner meest een Prolog, mehrere Bargetappen un een [[Tietfohren]]. De Tour de Suisse wurrd vun völ Fohrer as letzt Vörbereitung för de traditschonell twee Week later anfangend [[Tour de France]] fohren. Tolaaten sünd Mannschapen vun de 1. un 2. Kategorie. De eerste Tour de Suisse wurr van 28. August bit to’n 2. September 1933 utdragen; Winner vun de in fiev Etappen utdragen Rundfohrt weer de [[Öösterriek|Öösterrieker]] [[Max Bulla]]. Sietdem heebt tallriek berühmt Fohrer de Tour wunnen. Achter de veermalig Gesamt- un dormit Rekordwinner [[Pasquale Fornara]] folgen de beid Swiezer [[Radrennfohrer|Radstars]] ut de 1950er Johren, [[Ferdy Kübler]] un [[Hugo Koblet]] as ok [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] ut Portugal, mit jewiels dree wunnen Rennen. [[Gino Bartali]], [[Hennes Junkermann]], [[Andrew Hampsten]], [[Beat Breu]], [[Jan Ullrich]] un [[Simon Špilak]] kunnen de Tour je tweemal winnen. == Winnerlist == {| width=100% | valign=top width=33% align=left | * 2026 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Tadej Pogačar]] * 2025 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[João Almeida]] * 2024 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Adam Yates (Radsportler)|Adam Yates]] * 2023 [[Bild:Flag of Denmark.svg|20px|Däänmark]] [[Mattias Skjelmose]] * 2022 [[Bild:Flag of the United Kingdom.svg|20px|Grootbritannien]] [[Geraint Thomas]] * 2021 [[Bild:Flag of Ecuador.svg|20px|Ecuador]] [[Richard Carapaz]] * 2020 afseggt * 2019 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Egan Bernal]] * 2018 [[Bild:Flag of Australia.svg|20px|Australien]] [[Richie Porte]] * 2017 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2016 [[Bild:Flag of Colombia.svg|20px|Kolumbien]] [[Miguel Ángel López (Radsportler)|Miguel Ángel López]] * 2015 [[Bild:Flag of Slovenia.svg|20px|Slowenien]] [[Simon Špilak]] * 2014 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2013 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2012 [[Bild:Flag of Portugal.svg|20px|Portugal]] [[Rui Costa (Radsportler)|Rui Costa]] * 2011 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Levi Leipheimer]] * 2010 [[Bild:Flag of Luxembourg.svg|20px|Luxemburg]] [[Fränk Schleck]] * 2009 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Fabian Cancellara]] * 2008 [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|20px|Tschechien]] [[Roman Kreuziger]] * 2007 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Wladimir Alexandrowitsch Karpez|Wladimir Karpez]] * 2006 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2005 [[Bild:Flag of Spain.svg|20px|Spanien]] [[Aitor González Jiménez|Aitor González]] * 2004 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Jan Ullrich]] * 2003 [[Bild:Flag of Kazakhstan.svg|20px|Kasachstan]] [[Alexander Winokurow]] * 2002 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Alex Zülle]] * 2001 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px|USA]] [[Lance Armstrong]] * 2000 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Oscar Camenzind]] * 1999 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Francesco Casagrande]] * 1998 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Stefano Garzelli]] * 1997 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Christophe Agnolutto]] * 1996 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Peter Luttenberger]] | valign=top width=33% align=left | * 1995 [[Bild:Flag of Russia.svg|20px|Russland]] [[Pawel Tonkow]] * 1994 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Pascal Richard]] * 1993 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Marco Saligari]] * 1992 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giorgio Furlan]] * 1991 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Luc Roosen]] * 1990 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1989 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1988 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Helmut Wechselberger]] * 1987 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1986 [[Bild:Flag of the United States.svg|20px |USA]] [[Andrew Hampsten]] * 1985 [[Bild:Flag of Australia.svg|18px|Australien]] [[Phil Anderson]] * 1984 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Urs Zimmermann]] * 1983 [[Bild:Flag of Ireland.svg|20px|Irland]] [[Sean Kelly]] * 1982 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Saronni]] * 1981 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Beat Breu]] * 1980 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Mario Beccia]] * 1979 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Wilfried Wesemael]] * 1978 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Paul Wellens]] * 1977 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Michel Pollentier]] * 1976 [[Bild:Flag of the Netherlands.svg|20px|Nedderlannen]] [[Hennie Kuiper]] * 1975 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Roger De Vlaeminck]] * 1974 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Eddy Merckx]] * 1973 [[Bild:Flag of Spain 1945 1977.svg|20px|Spanien]] [[José Manuel Fuente]] * 1972 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] * 1971 [[Bild:Flag of Belgium.svg|18px|Belgien]] [[Georges Pintens]] * 1970 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Roberto Poggiali]] * 1969 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Vittorio Adorni]] * 1968 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Louis Pfenninger]] | valign=top width=33% align=left | * 1967 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gianni Motta]] * 1966 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Ambrosio Portalupi]] * 1965 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Franco Bitossi]] * 1964 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Schweiz]] [[Rolf Maurer]] * 1963 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giuseppe Fezzardi]] * 1962 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1961 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Attilio Moresi]] * 1960 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Freddy Rüegg]] * 1959 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Hennes Junkermann]] * 1958 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1957 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1956 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Rolf Graf]] * 1955 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1954 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1953 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1952 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Pasquale Fornara]] * 1951 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1950 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Hugo Koblet]] * 1949 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Gottfried Weilenmann]] * 1948 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1947 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] * 1946 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Gino Bartali]] *''1943–1945 nich utdragen'' * 1942 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Ferdy Kübler]] * 1941 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Josef Wagner (Radsportler)|Josef Wagner]] *''1940 nich utdragen'' * 1939 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Robert Zimmermann (Radsportler)|Robert Zimmermann]] * 1938 [[Bild:Flag of Italy.svg|20px|Italien]] [[Giovanni Valetti]] * 1937 [[Bild:Flag of Switzerland.svg|20px|Swiez]] [[Karl Litschi]] * 1936 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Henri Garnier]] * 1935 [[Bild:Flag of France.svg|20px|Frankriek]] [[Gaspard Rinaldi]] * 1934 [[Bild:Flag of Germany.svg|20px|Düütschland]] [[Ludwig Geyer (Radsportler)|Ludwig Geyer]] * 1933 [[Bild:Flag of Austria.svg|20px|Öösterriek]] [[Max Bulla]] |} == Weblenken == * [http://www.tds.ch/ Offiziell Websteed] {{commons|Tour de Suisse}} [[Kategorie:Radrennen]] [[Kategorie:Swiez]] s357tik3zbggv8zl75973533vugyxo0 Flagg vun Vermont 0 43864 1074191 980018 2026-07-28T15:00:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074191 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of Vermont.svg|thumb|300px|{{FIAV|normal}}- Flagg vun Vermont]] De aktuell '''[[Flagg]]''' vun den [[USA|US-Bundsstaat]] '''[[Vermont]]''' wurr in dat Johr 1923 inführt. == Gestaltung == Se wiest up blau Ünnergrund dat Staatssiegel. De blau Faarv baseert up de fröhere Börgerwehrflagg. [[Bild:Coat of arms of Vermont.svg|thumb|Dat [[Siegel vun Vermont]]]] Da Siegel mit de enkeld [[Kiefern|Kiefer]] geiht torüch up en Siegel ut de Tiet van 1777 bit 1791, as Vermont för eenig Johren unafhängig weer. Dat aktuell Siegel stammt ut dat Johr 1821 un symboliseert den „''Green Mountain State''“, den „''Grönen Bargstaat''“. Up en Spröökband steiht de Naam vun Vermont un dat Motto vun den Staat: :„''Freedom and Unity''“ :„''Freeheit un Eenigkeit''“ == Historsch Flaggen == <gallery> Bild:Flag_of_the_Vermont_Republic.svg|Flagg vun de Republik Vermont, 1770 bit 1804 Bild:Flag_of_Vermont_(1804-1837).svg|Flagg vun Vermont van 1804 bit 1837 Bild:Flag_of_Vermont_(1837-1923).svg|Flagg vun Vermont van 1837 bit 1923 </gallery> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20190908151100/http://www.netstate.com/states/symb/flags/vt_flag.htm The Vermont State Flag] (engelsch) == Literatur == * The Flag Institute (Hrsg.): ''Nationalflaggen der Welt''. Hamborg: Edition Maritim, 2000. ISBN 3-89225-402-8 * Karl-Heinz Hesmer: ''Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten''. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1 [[Kategorie:Flagg|Vermont]] [[Kategorie:Vermont]] bbidnqidoi97crxmb0p0sh815g7w9ao Flagg vun Iowa 0 43903 1074185 1054060 2026-07-28T14:42:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074185 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of Iowa.svg|thumb|{{FIAV|normal}} Flagg vun Iowa]] De '''Flagg''' vun den [[USA|US-Bundsstaat]] '''[[Iowa]]''' wurr 1921 annommen. Se besteiht ut dree vertikaal Striepen (blau, witt un root) in’ Verhältnis vun 2:3, de de Historie vun Iowa as Deel vun [[Louisiana (Kolonie)|Neefrankriek]] düütlich maken. [[Bild:Iowa-StateSeal.svg|thumb|Dat Siegel vun Iowa]] Dat Bild vun en [[Haliaeetus leucocephalus|Witkoppseeadler]] is ut dat Siegel vun Iowa entnommen un sitt zentraal up den witten Striep in de Midden. He drocht en lang blau Band mit dat Motto vun den Bundsstaat: ''Our liberties we prize and our rights we will maintain'', wat so vööl heet as: ''Wi schätzt uns Freeheiten un wi willt uns Rechten bewohren''. Direkt dorünner befind sück in root Schrift dat Woort ''„IOWA“.'' == Historie == De Flagg wurr 1921 annommen, nahdem se in’ Mai 1917 vun dat Iowa State Council for Defense bewilligt wurrn weer. Se wurr 1917 vun Mrs. Dixie Cornell Gebhardt, en Inwahnerin vun [[Knoxville (Iowa)|Knoxville]] un Liddmaat vun de [[Döchter vun de amerikaansch Revolutschoon]] utdocht. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20181224225009/https://www.legis.iowa.gov/Pubinfo/StateSymbols/ Iowa General Assembly&nbsp;– Iowa State Synbols] * [https://web.archive.org/web/20110101153601/http://www.netstate.com/states/symb/flags/ia_flag.htm The Iowa State Flag] (engelsch) [[Kategorie:Flagg|Iowa]] [[Kategorie:Iowa]] 67qb54gjf8voh3fg49oxmqsrzr74bv9 Flagg vun Oregon 0 43920 1074188 1044021 2026-07-28T14:51:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074188 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of Oregon.svg|thumb|Flagg vun Oregon]] [[Bild:Flag of Oregon (reverse).svg|thumb|Rücksiet]] De '''Flagg vun den US-Bundsstaat Oregon''' wurr 1925 inführt. De Flagg vun Oregon is de eenzig Flagg vun en [[US-Bundsstaat]] mit twee ünnerscheedlich Sieden. Up de Vördersiet is dat Siegel vun [[Oregon]], dorto de Schrifttoog „''State of Oregon''“ afbild. Oregon wurr 1859 as 33. Bundsstaat in de USA upnommen. Entsprekend wurrd de Vördersiet vun de Flagg um de Johrestall 1859 un 33 lütt Steerns ergänzt. Up de Rücksiet vun de Flagg is - ebenfalls vullständig in Gold up Blau – en [[Amerikaansch Bever|Bever]] dorstellt, en Henwies up den [[Ökelnaam]] vun Oregon as „''The Beaver State''“ („''De Bever-Staat''“). Dormit wurrd up de traditschonell domineerend [[Forstwertschap]] in den Bundsstaat anspeelt. [[Bild:Seal of Oregon.svg|thumb|[[Siegel vun Oregon]]]] Dat Siegel wiest en [[Haliaeetus leucocephalus|Witkoppseeadler]] över en Schild, de vull vun Symbolen is. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20110317021031/http://www.netstate.com/states/symb/flags/or_flag.htm The Oregon State Flag] (engelsch) == Literatur == * The Flag Institute (Hrsg.): ''Nationalflaggen der Welt''. Hamborg: Edition Maritim, 2000. ISBN 3-89225-402-8 * Karl-Heinz Hesmer: ''Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten''. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1 [[Kategorie:Flagg|Oregon]] [[Kategorie:Oregon]] phrh42avfjtxzvze914k5r1vy2nq2eq Hrant Dink 0 44712 1074227 1073294 2026-07-29T00:36:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074227 wikitext text/x-wiki '''Hrant Dink''' (* [[15. September]] [[1954]] in [[Malatya]]; † [[19. Januar]] [[2007]] in [[Istanbul]]; Հրանտ Դինք, in [[Westarmeensch|westarmeenische]] Utsprake hǝ'ɹand tʰiŋkʰ, in de [[Oostarmeensch|oostarmeensche]] Utsprake, de in [[Armenien]] begäng is, hǝ'ɹant diŋkʰ, is en [[Armeniers|Armenier]] un Borger vun de [[Törkei]] ween. He weer [[Journalismus|Journalist]] un Rutgever vun dat tweesprakige Wekenblatt ''[[Agos]]'', dat in Istanbul rutkamen dö. [[Natschonalismus|Natschonalistische]] Kräfte in [[Sellschop]] un [[Justiz]] weern siet Johren achter em ran ween, as he up opene Straten dootschaten wurrn is. ==Leven== Dink is as en [[Christendom|Christen]] in de [[Armeensche Apostoolsche Karken]] uptagen wurrn.<ref>Reuters: {{Webarchiv|url=http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews&storyID=2007-01-20T225839Z_01_L20571520_RTRUKOC_0_US-TURKEY-AUTHOR.xml&pageNumber=1&imageid=&cap=&sz=13&WTModLoc=NewsArt-C1-ArticlePage1 |wayback=20070331061726 |text=Turkey arrests suspect in death of Armenian editor |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 20. Januar 2007</ref>. Nadem siene Ollern ut’neen gahn sund, is he in armeensche [[Weeshuus|Weeshüser]] in Istanbul groot wurrn. As Jugendlichen hett he in den Vereen Taksimspor in Istanbul aktiv [[Football]] speelt.<ref>[[Radikal (Zeitung)|Radikal]]: [http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=210868&tarih=23/01/2007 Bir zamanlar Hrant Dink vardı!..] (23. Januar 2011, togrepen an’n 24. Januar 2011)</ref> Hrant Dink hett [[Zoologie]] un [[Philosophie]] studeert. As en Studenten stunn he [[Politik|polietsch]] up de lunke Siet. Vundeswegen is he na den [[Militärputsch in de Törkei 1980|Militärputsch vun 1980]] dreemol achter Trallen kamen. He hett en poor Maande in’t Kaschott seten un hett johrelang keen [[Pass (Utwies)|Pass]] vun de törkschen Behörden kregen. As in de Midden vun de 1980er Johre de törksche [[Staat]] dat armeensche Ferienhuus beslagnahmt hett, wo he in siene Kinnertied in’n Summer de Ferien tobrocht harr, änner sik sien Leven. He weer dormols, tohopen mit siene Fro Rakel, de Vorsitter vun düt Huus. Just so, as Dusende vun annere christliche Egendömer (Karken, Sükenhüser, Scholen) is dat Huus insackt wurrn unner den Vorwand, de armeensche Karken harr dat Grundstück illegal kofft. He hett denn mit siene Bröer en christlichen Bookhannel upmaakt un is anfungen, as en Journalisten aktiv to weern. [[Rezension]]en over [[Book|Böker]] hett he meist unner dat [[Pseudonym]] ''Çutak'' ([[Vigelien]]) schreven. [[1996]] hett he mit en poor Frunnen „Agos“ grünnt, en armeensch [[Daagblatt]], wo ok Saken in besnackt wurrn sund, wo dat Striet um geven dö. De Daagblatt is in twee [[Spraak|Spraken]] rutkamen: [[Armeensche Spraak|Armeensch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]]. Hrant Dink is vunwegen „Agos“ unbannig faken vor [[Gericht]] stellt wurrn. Ok, wenn gor nix an’e Hand weer. Internatschonal is dor faken over schimpt wurrn. En poor Mol hett he vor Gericht stahn vunwegen „[[Schimpen up dat Törkendom]]“, just so, as ok [[Orhan Pamuk]], de den [[Literatur-Nobelpries]] kregen hett. In’n Oktober [[2005]] is he anklaagt wurrn, he harr sik [[Rassismus|rassistisch]] gegen de Törken over ütert, vunwegen datt een vun siene [[Artikel (Journalismus)|Artikels]] dor vun spreken dö, datt törksche [[Bloot]] weer „giftig“. In Würklichkeit harr Dink in den doren Artikel de [[Diaspora]]-Armeniers upfoddert, se schollen sik free maken vun ehren olen [[Haat]] up de Törken, de ehr Bloot vergiften dö, un se schollen düt „giftige“ Bloot uttuschen gegen dat „reine Bloot“ vun eene normole Relatschoon to ehr Vaderland [[Armenien]]. Ut den Tosamenhang reten, is de Satz verkehrt so verstahn wurrn, as wenn dat Bloot vun de Armeniers vergift’ wurrn weer dör en törkschen Andeel. Anners, as en Kommischoon vun Juristen, de sik mit de Saak ut’neen sett hett, vorslahn harr<ref>[[Radikal (Daagblatt)|Radikal]]: [http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=166485 Hrant Dink'i 'yakan' yazılar], 10. Oktober 2005. Togrepen an’n 29. Januar 2007</ref> is Dink verordeelt wurrn to sess Maande achter Trallen up [[Bewährung]].<ref>Üstün Bilgen-Reinart: {{Webarchiv|url=http://www.opendemocracy.net/democracy-turkey/dink_3246.jsp |wayback=20120414224457 |text=Hrant Dink: forging an Armenian identity in Turkey |archiv-bot=2026-05-08 07:02:56 InternetArchiveBot }}, opendemocracy.net, 7. Februar 2006. Zugriff am 27. Januar 2007</ref><ref>Yıldırım Türker: [http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=193825 Hrant'ın hikâyesi], ''[[Radikal (Daagblatt)|Radikal]]'', 24. Juli 2006. Togrepen an’n 17. Januar 2007</ref> Sien [[Beropen]] gegen düt Ordeel is [[2006]] vun de Törkei ehrn böversten Gerichtshoff afwiest wurrn. Dree wietere Anklagen sund bi sien Dood noch verhannelt wurrn, unner annern, vunwegen, datt he schreven harr, datt de [[Völkermoord an de Armeniers]] in dat [[Osmaansch Riek|Osmaansche Riek]] dat tostanne kregen harr, „dat en Volk, wat 4000 Johre up düssen Grund leevt hett, utrott’ wurrn is“<ref>[[Ö1-Inforadio]]: {{Webarchiv|url=http://oe1.orf.at/inforadio/72288.html?filter= |wayback=20070314023640 |text=Türkisch-armenischer Journalist ermordet |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 19. Februar 2007. Togrepen an’n 27. Januar 2007</ref> Nadem he verordeelt wurrn weer, sund de Angreepe up Hrant Dink „offiziell“ stöhnt wurrn, hett de [[NZZ]] tohopen faat.<ref>[[NZZ]] Online: [http://www.nzz.ch/2007/01/21/al/articleEUE2K.html Politische Bluttat in der Türkei geklärt], 21. Januar 2007</ref> Dink is denn in’n Oktober 2006 vor den [[Europääsch Gerichtshoff for Minschenrechte|Europääschen Gerichtshoff for Minschenrechte]] tagen, man ehr datt dor en [[Oordeel]] spraken wurrn is, weer he al an de Siet maakt.<ref>[[FAZ]].net: [http://www.faz.net/s/RubFC06D389EE76479E9E76425072B196C3/Doc~EF9D840BC1DE147B7B2C5A8A30287363E~ATpl~Ecommon~Scontent.html Provokation für die türkischen Nationalisten], 22. Januar 2007</ref> In sien lesten Artikel for de [[Tiedschrift]] „Agos“ lett Dink sik dor over ut, wie he vun „sunnerliche Kräfte“ utsocht wurrn weer to’n „Teel“ un wie dat, wat he seggt harr, to’n Instrument vun siene Fiende maakt wurrn weer. Unner annern harr de [[Afkaat]] Kemal Kerinçsiz, de dor nich mit achten Barg holen dö, datt he en [[Natschonalismus|Natschonalisten]] weer, em jummers wedder vor Gericht sleept. De Justiz in de Törkei weer avers nich unafhängig un he kreeg elken Dag wedder nee Breeve, de em an’t Lief wullen.<ref>[[Tagesspiegel]]-online: [http://www.tagesspiegel.de/kultur/archiv/23.01.2007/3036602.asp "Ich bin wie eine Taube"], 22. Januar 2007</ref><ref>FAZ.net: [http://www.faz.net/s/RubFC06D389EE76479E9E76425072B196C3/Doc~EF9D840BC1DE147B7B2C5A8A30287363E~ATpl~Ecommon~Scontent.html Provokation für die türkischen Nationalisten], 22. Januar 2007</ref> ==Dink warrt an de Siet maakt== An’n 19. Januar 2007 is Dink in Istanbul vor dat Huus vun den „Agos“-Verlag dootschaten wurrn.<ref>tagesschau.de:[http://www.tagesschau.de/aktuell/meldungen/0,1185,OID6318652_TYP6_THE_NAV_REF1_BAB,00.html], 19. Januar 2007</ref><ref>[[Reuters]]: [http://de.today.reuters.com/news/newsArticle.aspx?type=topNews&storyID=2007-01-19T160537Z_01_NEI952010_RTRDEOC_0_TRKEI-ARMENIEN-JOURNALIST-2ZF.xml Türkisch-armenischer Journalist Hrant Dink erschossen], 19. Januar 2007</ref><ref>ORF: [http://www.orf.at/?href=http%3A%2F%2Fwww.orf.at%2Fticker%2F241775.html Türkisch-armenischer Journalist erschossen], 19. Januar 2007</ref> En Ogentüge, Muharrem Gözütok, hett utseggt, de Mörder harr bi dat Weglopen ropen: „Ik hebb en Wannglöövschen dootschaten“. <ref>[[Daily Telegraph]]: [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/19/wturkey119.xml Pro-Armenian journalist shot dead in Turkey], 21. Januar 2007</ref><ref>Reuters (via Yahoo): [http://news.yahoo.com/s/nm/20070119/wl_nm/turkey_author_shot_dc_6 Turkish-Armenian editor shot dead in Istanbul], 19. Januar 2007</ref> Törksche Borns hefft slank mellt, dat de Mann, de Dink wohrschienlich dootschaten hett, in [[Samsun]] grepen wurrn is. Sien Naam weer Ogün Samast. Tein annere Lüde, de dor wat mit to kriegen hebben schöllt, sund ok grepen wurrn. Samast sien Vadder hett den Söhn up en [[Video]] kennt, wat opentlich utstrahlt wurrn is. He hett de [[Polzei]] denn en Henwies geven.<ref>[[FAZ]]: [http://www.faz.net/s/RubDDBDABB9457A437BAA85A49C26FB23A0/Doc~E6FF786BB5EB949AD87C49AE312439A08~ATpl~Ecommon~Scontent.html Jugendlicher gesteht Mord an Hrant Dink], 21. Januar 2007</ref> Ministerpräsident Erdoğan hett kloor maakt, dat de Mann fastnahmen wurrn is.<ref>[[Hürriyet]]: [http://www.hurriyet.com.tr/gundem/5809895.asp?m=1&gid=112&srid=3428&oid=1 İşte katil zanlısı - Das ist der mutmaßliche Mörder], 20. Januar 2007</ref> De 16-johre ole Jung, de midderwielen togeven hett, dat he dat weer, de Dink an’e Siet brocht harr, un den dat gor nich leed deit<ref>FAZ: [http://www.faz.net/s/RubDDBDABB9457A437BAA85A49C26FB23A0/Doc~E6FF786BB5EB949AD87C49AE312439A08~ATpl~Ecommon~Scontent.html Jugendlicher gesteht Mord an Hrant Dink], 21. Januar 2007</ref><ref>[[CNN]]: {{Webarchiv|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/01/21/turkey.dink/index.html |wayback=20080704145056 |text=Turkey killing: 'Youth confesses' |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 21. Januar 2007</ref>, stammt ut de Stadt [[Trabzon]] an de [[Swarte See]]. In düsse sülvige Stadt weer een Johr vordem de [[Röömsch-kathoolsche Kark|Kathoolsche]] [[Preester]] Andrea Santoro, ok vun en 16-Jöhrigen, umbrocht wurrn.<ref>AsiaNews: {{Webarchiv|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=5346&dos=70&size=A |wayback=20131029201040 |text=Fanatics filled Father Andrea's assassin with (wrong) ideas |archiv-bot=2026-07-29 00:36:13 InternetArchiveBot }}, 9. Februar 2006</ref> Fro Dink hett later meent, bi den Moord an Santoro harr man en beten akraater henkeken weern schollt, denn weer unner Umstänn de Anslag up ehrn Mann nich mööglich ween. De Perzess gegen Santoro sien Mörder hett achter verslaten Dören statt funnen, vundeswegen is dor nix over bekannt wurrn.<ref>[[Radio Vatikan]]: [http://www.oecumene.radiovaticana.org/ted/Articolo.asp?c=116281 Türkei: Bischof sieht Verbindungen zwischen Santoro und Dink], 5. Februar 2007</ref> CNN Türk schrifft, Samast harr utseggt: „''Ik hebb em na dat Freedaggebeet doot schaten. Mi deit dat nich leed''“.<ref>AFP (via Yahoo): [http://news.yahoo.com/s/afp/20070121/ts_afp/turkeyarmeniamediaattack Turkish teenager confesses to killing journalist], 21. Januar 2007</ref> De junge Mann hett keen Arbeit, warrt seggt, un he schall in de beiden Weken vor den Anslag fiev Mol mit en private Fleger-Sellschop na Istanbul henflagen sien.<ref>Journal of Turkish Weekly: {{Webarchiv|url=http://www.turkishweekly.net/news.php?id=42189 |wayback=20070929105930 |text=Murderer of Hrant Dink Captured |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 21. Januar 2007</ref> As Grund for den Moord hett he angeven, sien Opper harr up dat törksche Volk schimpt. „''Ik hebb in’t Internett lesen, dat he seggt hett: Ik bün ut de Törkei, man Törkenbloot is schietig“'', hett he verklaart.<ref>[[Die Presse]]: {{Webarchiv|url=http://www.diepresse.com/Artikel.aspx?channel=p&ressort=a&id=612643 |wayback=20061029231418 |text=Jugendlicher gesteht Journalisten-Mord |archiv-bot=2026-07-22 09:29:41 InternetArchiveBot }}, 21. Januar 2007</ref> De Törkei ehre Polzei unnersocht, of dat en Tosamenhang gifft twuschen de Ansläge up Dink un up Santoro.<ref>[[New York Times]]: [http://www.nytimes.com/2007/01/21/world/europe/21turkey.html?ex=1327035600&en=c015c43baccb470e&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss Turkish Police Arrest Teenage Suspect in Editor’s Killing], 20. Januar 2007</ref> Vunwegen dat de beiden jungen Lüde, de de Ansläge utöövt hefft, noch nich grootjöhrig sund, hett de Präsident vun de Afkaten-Kamer vun Istanbul, Kazım Kolcuoğlu, seggt, in de Törkei keem dat vor, dat minnerjöhrige Jungs for Moordansläge insett’ weert, vunwegen dat se nich so harte Strafen kriegt, as Grootjöhrige.<ref>[[New York Times]]: [http://www.nytimes.com/2007/01/21/world/europe/21turkey.html?ex=1327035600&en=c015c43baccb470e&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss Turkish Police Arrest Teenage Suspect in Editor’s Killing], 20. Januar 2007</ref> Ok de [[Natschonalismus|natschonalistische]] Afkaat [[Kemal Kerinçsiz]], de Dink, Orhan Pamuk un annere anklaagt harr up Grundlaag vun Artikel 301, meent, achter den Moord stunn en Grupp, de sik verswaren harr. Na dat Daagblatt „Zaman“ hett he seggt: „''Ik glööv nich, dat en Mann dat alleen maakt hett, blot, vunwegen dat Dink siene Ansichten em nich gefallen hefft''“<ref>[[Zaman (Daagblatt)|Zaman]] (via Today’s Zaman): {{Webarchiv|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=100611 |wayback=20090818033705 |text=Kemal Kerinçsiz, Dink’s prosecutor, condemns assassination |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 20. Januar 2007</ref> Dat törksche Daagblatt [[Hürriyet]] hett schreven, de natschonalistische törksche [[Extremismus|Extremist]] [[Yasin Hasal]] harr togeven, he harr for Ogün Samast en [[Pistool]] un ok [[Geld]] besorgt. Hayal weer al in dat Johr [[2004]] to ölben Maande Haft veroordeelt vunwegen en Anslag up en [[McDonald’s]]-Restaurant.<ref>Spiegel.de: [http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,461442,00.html Extremist soll Jugendlichen zu Journalistenmord angestiftet haben], 22. Januar 2007</ref> De törksche Binnenminister Abdülkadir Aksu hett en Troerbesöök maakt bi Hrant Dink siene Weetfro Rakel Dink un hett achterher bekannt maakt, dat de wichtigsten Lüde in’n Achtergrund vun den Anslag nu in Haft nahmen sund, um de Saak wieter to unnersöken.<ref>zaman.com.tr: [http://www.zaman.com.tr/webapp-tr/haber.do?haberno=491333 İçişleri Bakanı Aksu: Cinayetin arkasındaki güçlerin önemli kısmı yakalandı], 22. Januar 2007</ref> Ogün Samast is an’n [[25. Januar]] in dat Gefängnis Bayrampaşa in Istanbul brocht wurrn. Na sien Afkaten Levent Yıldırım hett sien Klient nix mit [[Terrorismus|Terror]]-Organisatschonen to kriegen. He hett avers düütlich maakt, dat Samast unner den Infloot vun sunnerliche Lüde stahn hett. Yildirim meent ok, anners as dat in Daagblöer un Tiedschriften stunn, dö dat Samast leed, wat he daan hett.<ref>todayszaman.com: {{Webarchiv|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=100986 |wayback=20070930210409 |text=Dink’s suspected murderer sent to jail todayszaman.com. |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 25. Januar 2007</ref> Dink hett en Fro un dree Kinner torüch laten. == Wat in de Törkei seggt wurrn is== De törksche Ministerpräsident [[Recep Tayyip Erdoğan|Erdoğan]] hett den Anslag as en „''gruulich Verbreken''“ verordeelt. Bi dat [[Gräffnis]] is he avers nich biween, ofschoonst he vordem seggt hett, de Moord an Hrant Dink, dat weern „''Schöte up de Törkei''“ ween. He hett seggt, he konn helaas nich kamen, vunwegen dat he en Autobahn-Tunnel in Deenst stellen möss. Ok de törksche Präsident [[Ahmet Necdet Sezer]] hett den Anslag up Dink scharp verordeelt, is avers, just so al all Topp-Politikers vun dat Land, nich to dat Gräffnis kamen.<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/?url=/?id=2735546 Türkisch-armenischer Journalist bei Anschlag in Istanbul getötet], 19. Januar 2007</ref><ref>[[Der Spiegel]]: [http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,461767,00.html Wir sind alle Armenier], 23. Januar 2007</ref><ref>[[St. Galler Tagblatt|Tagblatt]]: [http://www.tagblatt.ch/index.php?artikelxml=1290166&ressort=tagblattheute/ausland&jahr=2007&ressortcode=tb-au Die geleugnete Geschichte], 26. Januar 2007</ref> Dusende vun Törken weern an’n Avend vun’n 19. Januar in Istanbul un [[Ankara]] spontan up’e Straten gahn un hefft gegen den Moord protesteert. Jummers wedder hefft se in luten Chor ropen: „''Wi sund all Hrant Dink, wi sund all Armeniers''“.<ref>[[Die Welt]]: [http://www.welt.de/politik/article710258/Dink_war_die_Stimme_der_Armenier_in_der_Tuerkei.html „Dink war die Stimme der Armenier in der Türkei“], 19. Januar 2007</ref> Bi Dink sien Gräffnis weer de Tog achter’n [[Dodenkist|Sark]] ran bi acht Kilometer lang un hunnertdusend Lüde sund mitgohn. Ut mobile [[Luutspreker]]s weer dor dat Leed "[[Sarı Gelin]]" (De blonne Bruut) bi to hören. Dat Leed warrt up [[Törksche Spraak|Törksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] sungen un vertellt de Geschicht vun en törkschen, [[Islam|muslimschen]] Jungen un en armeensche, christliche Deern. Ofschoonst de beiden sik dull leev hefft, könnt se to’nanner nich kamen un dröövt nich freen. De törkschen [[Medien]] hefft alltohopen düütlich maakt, wat se vun de Sake hoolt. Dat Daagblatt mit de starkste Uplage, „[[Hürriyet]]“, hett schreven, de Mörder harr de törksche Natschoon in’n Steek laten un de [[Liberalismus|liberale]] „Milliyet“ hett schreven: „''De Minschen hefft Hrant Dink bi dat Gräffnis nich alleen laten''“ un „''Hrant Dink is de Törkei''“. [[Orhan Pamuk]], de den [[Nobelpries for Literatur]] kregen harr, hett meent, de törksche Regeerung, de weer dor mit Schuld an, dat de Journalist an’e Siet maakt wurrn weer. Dink weer vunwegen dat, wat he to den Völkermoord vun 1917 seggt harr, to’n Staatsfiend wurrn, wo se dat all up afsehn harrn. As allerhand annere Intellektuelle in de Törkei hett he sik dor luuthals for stark maakt, de fatale Paragraph 301 („[[Schimpen up dat Törkendom]]“) scholl endlich afschafft weern.<ref>[[Wiener Zeitung]]: [http://www.wienerzeitung.at/DesktopDefault.aspx?TabID=3857&Alias=wzo&cob=266748 Hunderte zu Begräbnis von Hrant Dink erwartet], 22. Januar 2007</ref><ref>Susanne Güsten: [http://www.tagesspiegel.de/politik/archiv/23.01.2007/3036432.asp Pamuk sieht Mentalität des Lynchens], ''[[Der Tagesspiegel]]'', 23. Januar 2007</ref> == Wat dat Utland seggt hett== De [[Frankfurter Rundschau]] üter sik to de offiziellen Reaktschonen, wo Andeel an Dink sien Dood in nahmen wurrn is, un stell de gegen de [[Minnerheitenpolitik in de Törkei]] over: ''„Proteste vun de Massen kann Erdogan in dat Wahljohr 2007 nich bruken. Mit dannige Wöer hett he vundeswegen den Moord verordeelt: De Schöte up Dink harrn dat up us all afsehn. Den doden Hrant Dink leet de Regeerung en ganzen Barg vun Gode Wöer un Andeel tokamen. Man worum hett se swegen, as he noch leven dö un as Lüde gegen em uphisst wurrn sund un as he vor Gericht sleept wurrn is? Ok in de Medien weert Krokodiltranen weent. Mannig een vun de Blöer, de nu den Moord an Dink an’n [[Kaak]] stellt as Verraat an de Törkei hefft den Unkommodigen to siene Leevtied vorsmeten, he harr de Törkei in’n Steek laten.“''<ref>Gerd Höhler: [http://www.fr-online.de/in_und_ausland/hintergrund/?em_cnt=1055921 Eine Stimme der Toleranz ist verstummt], ''[[Frankfurter Rundschau]]'', 21. Januar 2007</ref> Dat [[Armenien|armeensche]] Daagblatt „Arawot“ (Արավոտ, up Platt „Morgen“) schrifft: ''„Hrant Dink hett en heel wichtige Saak bewiest: Een kann de armeensche Natschoon tro ween un ok den törkschen [[Staat]], ohn, dat sik dat toweddern is. For Dink bedüüd dat nich blot dat Gellenlaten vun de histoorsche Wohrheit, wenn de Völkermoord an de Armeniers nich afstreden warrt, man he meen, just dat weer ok de Weg, de dat mööglich maken dö, de Törkei to en modernern, ziviliseertern un europääschern Staat to verwanneln. Helaas geiht düsse Staat dor mit all siene Eliten un Amtsdreegers un mit all Kneepe gegen an. In dat Naberland is en Atmosphäär vun [[Rassismus]] un [[Intoleranz]] tostanne brocht wurrn, de ehr Opper de armeensche Journalist wurrn is. For düsse Atmosphäär mutt ganz vorweg de Appraat vun den törkschen Staat for instahn.“''<ref>{{Webarchiv|url=http://new.aravot.am/am/ |wayback=20070208172958 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }} Arawot-Webstäe</ref> [[Cem Özdemir]] hett over em schreven: ''„Hrant Dink weer een vun de groten Intellektuellen vun de Törkei, en overtüügten [[Demokratie|Demokraten]], de sik insett hett for de Rechte vun de [[Minnerheit]]en just so, as for en annere Kultur vun dat Besinnen in sien Heimatland.“''<ref >Cem Özdemir: Zeit der Entscheidung. ''AI-Info'', Nr. 3, 2007, S. 19</ref> == Troerfier un leste Roh== [[Bild:Dinkfuneral3.jpg|900px|De Toer-Tog mit meist 100.000 Minschen bi Dink sien Gräffnis]] An’n Sönndag na den Anslag sund in de ganze Welt in armeensche [[Kark]]en Goddesdeenste for Hrant Dink holen wurrn. De Troerfier hett de armeensch-orthodoxe [[Patriarch]] [[Mesrop Mutafyan|Mesrop II.]] in de Meryem-Ana-Karken in [[Kumkapi]] holen. In siene [[Predigt]] hett he up armeensch un törksch upropen, de Volksgruppen schollen nu würklich mit’nanner snacken. He hett ok um [[Gott]] sien [[Segen]] for de Törkei beden. Na de Troerfier sund mehr as 100.000 Minschen mit den Liekenwagen over de Unkapani-Bruggen bit to’n armeenschen [[Karkhoff]] Balikli in [[Zeytinburnu]] in Istanbul mit tagen. Rakel Dink, den Doden siene Weetfro, hett en Breef an ehren Mann vorlesen, wo se mit utdrücken dö, datt se em wiss un worraftig in’n Heben wedder sehn würr. Dor is bi düütlich wurrn, dat Dink to de christliche Minnerheit höört hett. De [[Feernsehn|Feernseh]]-Senners [[CNN]] un [[NTV]] hefft de Troerfier utstrahlt, un en Reeg vun [[Minister]]s ut de törksche Regeerung is dor mit bi ween.<ref>[[Kath.net]]: [http://www.kath.net/detail.php?id=15821 Türkei: Trauer um Hrant Dink wurde zum Glaubenszeugnis], 27. Januar 2007</ref> 40 Dage na den Moord hett de traditschonelle Goddesdeenst to den Doden siene Ehre in de Karken vun de Hillige Maria in den europääschen Deel vun Istanbul statt funnen. Ok bi düsse Fier is de Patriarch Mesrop II. bi ween. He harr vordem al Henwiese kregen, he scholl an’e Kant maakt weern, wenn he sik nich torüch holen dö. En Unbekannten hett bi düssen Goddesdeenst en poor Mol in de Luft schaten.<ref>[[Radio Vatikan]]: [http://www.oecumene.radiovaticana.org/ted/Articolo.asp?c=121279 Schüsse in Istanbul], 5. März 2007</ref> == Perzess == En half Johr na Dink sien Dood gung an’n [[2. Juli]] 2007 de Perzess gegen den jungen Mann los, de em dootschaten hebben scholl. De Dören vun den Gerichtshoff sund dor bi toslaten ween un Tügen vun den Perzess geev dat nich. Dat hett dor an legen, dat de Hööft-Anklaagten, Ogün Samast, noch nich grootjöhrig ween is. De [[Staatsanwalt]] hett for em 24 Johre achter Trallen foddert. Dat is na dat törksche Jöögd-Straafrecht de hööchste Straaf. Twee Lüde, de al grootjöhrig weern un de achter den Anslag steken hebben schollen, schollen na de Anklaag ehren Willen dat ganze Leven insitten. Alltohopen stoht 18 Personen vor [[Gericht]]. Vor dat Gerichtshuus hefft sik to’n Anfang vun den Perzess bi 1.000 Minschen versammelt un protesteern gegen [[Faschismus]] un [[Natschonalismus]]. Mank jem is ok Dink siene Weetfro ween.<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/?url=/?id=2942044 Mutmaßliche Mörder des Journalisten Dink in Istanbul vor Gericht], 2. Juli 2007</ref><ref>[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]: [http://www.faz.net/s/RubDDBDABB9457A437BAA85A49C26FB23A0/Doc~ED3A9E370F6764E69A4A343A49B5FC206~ATpl~Ecommon~Scontent.html?rss_googlefeed Hrant Dinks Mörder vor Gericht], 2. Juli 2007</ref> ==Belege== <references> {{DEFAULTSORT:Dink, Hrant}} [[Kategorie:Armeniers]] [[Kategorie:Börger von de Törkie]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Christendom]] [[Kategorie:Merteler]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1954]] [[Kategorie:Storven 2007]] fjl52fpm7xe19fswt9muxrsm6f6o8u9 George Wein 0 50780 1074204 1073675 2026-07-28T18:11:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074204 wikitext text/x-wiki [[Bild:GeorgeWeinClosedPianoCrop.JPG|rechts|miniatur|George Wein, 2009]] '''George Theodore Wein''' (* [[3. Oktober]] [[1925]] in [[Boston]], [[Massachusetts]]; † [[13. September]] [[2021]] in [[New York City]]<ref name="obit">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.local10.com/entertainment/2021/09/13/george-wein-newport-jazz-festival-co-founder-dies-at-95/ |titel=Nachruf |werk= |hrsg= |datum=2021-09-13 |zugriff=2021-09-14 |sprache=en }}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Jazz]]musiker un [[Impresario]]. == Biografie == Wein studeer Piano bi Margarett Chaloff, Sam Sax as ok [[Teddy Wilson]] un fung all in jung Johren an, sien Geld mit Jazzmusik to verdeenen. 1946 hett he mit [[Max Kaminsky (Musiker)|Max Kaminsky]] arbeit, 1947 mit [[Edmond Hall]], 1948 mit [[Wild Bill Davison]] un dornah mit [[Jimmy McPartland]], [[Bobby Hackett]], [[Jo Jones]], [[Vic Dickenson]] un annern. 1950 hett he mit den ''[[Storyville (Boston)|Storyville]]'' sien eersten Club in Boston apenmakt. Ünner den glieker Naam führ he sien eegen Platten-Label ''[[Storyville Records (USA)|Storyville]]'' bit 1965. Siet 1954 organiseer he dat [[Newport Jazz Festival]]. In de Loop vun de Tiet hett he tosommen mit sein Fru [[Joyce Wein]] anner wichtige Festivals, as de ''Grande Parade du Jazz'' in [[Nizza]], dat ''Playboy Jazz Festival at the Hollywood Bowl'', de ''New Orleans Jazz and Heritage Fair'' un dat ''Boston Globe Jazz Festival'' up den Weg brocht. Af 1964 weer he mit [[Ralf Schulte-Bahrenberg]] un [[Joachim Ernst Berendt]] an de Organisatschoon vun de ''[[Berliner Jazztage]]'' bedeeligt. Dorneben hett Wein wiederhen Musik makt un hett Jazz in sien Heimatstadt Boston ünnerricht. 1959 hett he mit en All Star-Grupp Europa besöcht. 2007 hett he de Rechte an dat Newport Jazz Festival un den [[Newport Folk Festival]] an de ''Festival Network LLC'' ünner de Leitung vun Chris Shields verköfft, de de Festivals mit verännert Konzept fortsetten dee. George Wein kreeg tallriek Utteknungen för sien Verdeenste um den Jazz. 2005 wurr he mit de [[NEA Jazz Masters Fellowship]] ehrt. == Diskografie == * ''Wein, Women And Song'' (1955) * ''The Magic Horn Of George Wein'' (1956) * ''George Wein & The Storyville Sextet – Jazz At The Modern'' (1960) * ''George Wein & The Newport All-Stars'' (1963) * ''George Wein Is Alive And Well In Mexico'' (1967) * ''George Wein’s Newport All-Stars’ (1969) * ''Tribute To Duke'' (1969) * ''The Newport Jazz Festival All-Stars'' (1984) * ''European Tour'' (1987) * Red Norvo: ''Swing That Music'' (Affinity, 1993) * Pee Wee Russell: ''We’re In The Money'' (Black Lion, 1953–54) == Literatur == * George Wein, mit Nate Chinen: ''Myself Among Others: A Life In Music'', da Capo Press, 2004, ISBN 0-306-81352-1 (Autobiografie) == Weblenken == * [http://arts.endow.gov/national/jazz/jmCMS/master.php?id=2005_07 Biographie] vun NEA Siet * [http://www.nytimes.com/2009/03/04/arts/music/04wein.html Probleme vun dat Newport Festival (2009)] * [http://d-nb.info/gnd/130004251/about/html DNB-Katalog] * [http://toolserver.org/~apper/pd/person/George_Wein Personennaamdatei] {{SORTIERUNG:Wein, George}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Musikproduzent]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Storven 2021]] nlh58g24sxlk0slb53if6qp70ibunuf Harry Potter and the Half-Blood Prince (Film) 0 52077 1074220 1054784 2026-07-28T22:08:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074220 wikitext text/x-wiki {{Qualitätsproblem}} {{Infobox Film | PT =— | DT = Harry Potter und der Halbblutprinz | OT = Harry Potter and the Half-Blood Prince | PL = [[USA]]<br />[[Grootbritannien]] | PJ = [[2009]] | LEN = 153 | OS = [[Engelsche Spraak|Engelsch]] | AF = 12 | REG = [[David Yates]] | DRB = [[Steve Kloves]]<br />[[Joanne K. Rowling]] | PRO = [[David Heyman|David Barron]] | MUSIK = [[Nicholas Hooper|John Williams]] | KAMERA = [[Bruno Delbonnel(Kameramann)|Bruno Delbonnel]] |SNITT = [[Mick Audsley]] | DS = * [[Daniel Radcliffe]]: Harry Potter * [[Rupert Grint]]: Ron Weasley * [[Emma Watson]]: Hermine Granger * [[Bonnie Wright]]: Ginny Weasley * [[Tom Felton]]: Draco Malfoy * [[Evanna Lynch]]: Luna Lovegood * [[Matthew Lewis (Schauspeler)|Matthew Lewis]]: Neville Longbottom * [[Jessie Cave]]: Lavender Brown * [[Georgina Leonidas]]: Katie Bell * [[Hero Fiennes-Tiffin]]: jung Tom Riddle * [[Robbie Coltrane]]: Rubeus Hagrid * [[Michael Gambon]]: Prof. Albus Dumbledore * [[Alan Rickman]]: Prof. Severus Snape * [[Maggie Smith]]: Prof. Minerva McGonagall * [[Warwick Davis]]: Prof. Filius Flitwick * [[Jim Broadbent]]: Prof. Horace Slughorn * [[Helena Bonham Carter]]: Bellatrix Lestrange * [[Jason Isaacs]]: Lucius Malfoy * [[Helen McCrory]]: Narcissa Malfoy * [[Timothy Spall]]: Peter Pettigrew * [[David Thewlis]]: Remus Lupin * [[Mark Williams]]: Arthur Weasley * [[Julie Walters]]: Molly Weasley * [[John Cleese]]: „De meist kopplose Nick“ }} '''Harry Potter and the Half-Blood Prince''' ( dt. Titel: ''Harry Potter und der Halbblutprinz'') is en Kinner- un Fantasyfilm ut dat Johr 2009 na dat glieknöömte Book vun [[Joanne K. Rowling]]. Dat is de sößte Film ut de Harry-Potter-Reeg, de mit [[David Yates]] as [[Speelbaas]] entstahn is. In de düütsche Kinos hett de Film mehr as 6 Millionen Tokiekers.<ref>http://de.harry-potter.wikia.com: {{Webarchiv|url=http://de.harry-potter.wikia.com/wiki/6._Film |wayback=20110905234654 |text=''Dorsteller von sößten Harry-Potter Film'' |archiv-bot=2026-03-14 03:02:34 InternetArchiveBot }}</ref><ref>www.harrypotter-xperts.de/: {{Webarchiv|url=http://www.harrypotter-xperts.de/movie6 |wayback=20120521080517 |text=''Filminfos vun Harry Potter '' |archiv-bot=2026-07-28 22:07:59 InternetArchiveBot }}</ref> == Inholt == == Kritik == [[Filmlexikon vun’n Kabeleins]]: ''[...]Der sechste Film der Reihe ist der bisher düsterste - das gilt sowohl inhaltlich als auch optisch - die Handlung scheinen fast gänzlich bei Nacht zu spielen. Leider beginnt []er eintönig[], [...] nach einer gewissen Weile zu ermüden,[...] [da die] Handlung überraschend wenig Action bietet. Da ist es gut, dass der Film vor allem gegen Ende einige Überraschungen - auch im Vergleich zum Buch - aufzubieten hat.[...]''<ref>www.kabeleins.de: [http://www.kabeleins.de/filmlexikon/yy/methode/showImperia/filmnr/533719''Kritik zu'n sößten Harry-Potter Film vun'n Kabeleins'']</ref> ''[...]Bunte, fantasytaugliche Kinderunterhaltung war das. Davon ist kaum etwas geblieben. 'Harry Potter und der Halbblutprinz' ist düster, sehr düster. Weniger inhaltlich als vielmehr visuell. Es ist der Film, der die Basis für das große Finale legt. Die dunklen Lords, angeführt von dem Schurken Voldemort, beginnen die Macht zu übernehmen. Nicht nur im Zauberland, sondern auch bei den Menschen, wie die actionreiche Anfangssequenz des Films zeigt.[...]''<ref>www.monstersandcritics.de: {{Webarchiv|url=http://www.monstersandcritics.de/artikel/200928/article_145482.php/Film-Kritik-Harry-Potter-und-der-Halbblutprinz |wayback=20111116230808 |text=''Kritik zu'n sößten Harry-Potter Film'' |archiv-bot=2026-03-14 03:02:34 InternetArchiveBot }}</ref> == Utteken == == Literatur == * Joanne K. Rowling: ''[[Harry Potter und der Halbblutprinz]]'', Carlsen Verlag, Hamburg 2005, ISBN ISBN 3-551-56666-6 == Quellhenwies == <references /> == Weblenken == * {{IMDb|FID=0295297}} {{Navigatschoonsliest Harry-Potter-Filmen}} [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Film ut dat Johr 2009]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Grootbritannien]] [[Kategorie:Fantasyfilm]] icvskdkebrf1l1wm3vglcsut7a2hjwb Flagg vun Alaska 0 53415 1074183 1073664 2026-07-28T14:32:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074183 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of Alaska.svg|miniatur|Flagge Alaskas<br />Flaggenverhältnis 125:177]] De '''[[Flagg]]''' vun den US-Bundsstaat '''[[Alaska]]''' wurr an’ 2. Mai 1927 annommen. == Utsehn vun de Flagg == De Flagg wiest acht golden Steerns up dunkelblau Grund. Se stellt de Steernkonstellatschoon [[Groot Boor]] mit den [[Polarsteern]] dor. In de offiziell Beschrieven steiht dat Blau, en vun de Natschonalfarven vun de USA, för den Himmel an’ Avend, dat blau Meer, de Bargseen un de Wildblöömen vun Alaska ([[Vergissmeinnicht]]). De Farv Gold stellt den Riekdom dor, de sück in de Bargen un Strööms vun Alaska verbargt. == Historie == De Flagg van 1927 wurr dör ''John Ben („Benny“) Benson'' entworfen, en 13-johrigen Oorinwahner vun Alaska, de in [[Seward (Alaska)|Seward]] leven dee. Grund weer en Wettbewarf, bi de Schoolkinner ut ganz Alaska en Flagg för dat Rebeet vun Alaska entwerfen sullen. Etwa 700 Vörslääg geev dat ut de Klassenstuufen 7 bit 12. De meest Vörslääg hebbt Variatschonen vun dat [[Segel vun Alaska|Staatssegel]] oder Symbole as de Middernachtssünn, dat Polarlucht, Booren oder Goldwascherpannen harrt. Benson kreeg för sien Vörslag en Priesgeld vun 1.000 Dollar un een Klock. == Trivia == In en 2001 dörführt Internet-Afstimmen vun de ''North American Vexillological Association'' (den Noordamerikaanschen Flaggenkunn-Verband) wurr disse Flagg ünner de teihn best Flaggen vun de US-Bundsstaaten un de kanaadsch Provinzen up den fievten Platz wählt.<ref>http://www.nava.org/Flag%20Design/State&Provincial%20Survey%202001/surveyresults.htm {{Webarchiv|url=http://www.nava.org/Flag%20Design/State%26Provincial%20Survey%202001/surveyresults.htm |wayback=20110606033347 |text=— |archiv-bot=2026-07-24 23:58:19 InternetArchiveBot }}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Literatur == * The Flag Institute (Hrsg.): ''Nationalflaggen der Welt''. Hamborg: Edition Maritim, 2000. ISBN 3-89225-402-8 * Karl-Heinz Hesmer: ''Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten''. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1 * [[Whitney Smith]], [[Ottfried Neubecker]]: ''Die Zeichen der Menschen und Völker. Unsere Welt in Fahnen und Flaggen''. Reich Verlag, Luzern 1975, ISBN 3-724301154. == Weblenken == * [http://www.fotw.net/flags/us-ak.html Flagge Alaskas auf FOTW] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/19991021235714/http://www.netstate.com/states/symb/flags/ak_flag.htm The Alaska State Flag] (engelsch Beschrieven) * [http://fairbanks-alaska.com/benny-benson.htm Benny Benson – Alaska's Flag] * [https://web.archive.org/web/20101116004459/http://www.alaska.edu/opa/eInfo/index.xml?StoryID=186 Alaska State Flag, and Song, Intertwined Around Benny Benson] * [http://www.museums.state.ak.us/EightStars/src/exhibit_catalog.pdf Eight Stars of Gold – The Story of Alaska’s Flag] (PDF; 7,63&nbsp;MB) [[Kategorie:Alaska]] [[Kategorie:Flagg|Alaska]] 07hgulwjmzzap50uaq8g2j0t9e72i2j Flagg vun Maine 0 53460 1074186 1043608 2026-07-28T14:44:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074186 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of Maine.svg|thumb|300px|{{FIAV|normal}} Flagg vun Maine]] De Flagg vun den US-Bundsstaat [[Maine]] wurr in dat Johr 1909 inführt. == Beschrieven == [[Bild:Seal of Maine.svg|thumb|Dat Segel vun Maine]] De Flagg wiest dat Segel vun Maine up en blau Feld. Blau ist de Farv vun de Union. Dat Segel wiest en [[Elch]] ünner en Kiefernboom as ok en Buer un en Seemann, de de Arbeit dorstellen, de fröher vun de Siedlers maakt wurr. De Boom steiht för de in Maine bedreeven Schippbau. De Steern wiest Maine as ehmals nördlichsten Bundsstaat ut. Schildholler sünd en Farmer un en Seemann. Ünner den Steern steiht dat [[Latiensche Spraak|latiensch]] Motto vun den Bundsstaat:''„Dirigo.“'' („Ick führe.“) Dit Motto steiht ok in de Hannels- un Marineflagg vun 1939. <gallery> Bild:Ensign of Maine.svg|Hannels- un Marineflagg, 1939 </gallery> == Literatur == * The Flag Institute (Hrsg.): ''Nationalflaggen der Welt''. Hamburg: Edition Maritim, 2000. ISBN 3-89225-402-8 * Karl-Heinz Hesmer: ''Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten''. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1 == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20121107103203/http://netstate.com/states/symb/flags/me_flag.htm The Maine State Flag] (engelsch Beschrieven) * [http://crwflags.com/fotw/flags/us-me.html State of Maine] (engelsch Beschrieven) * [http://www.theus50.com/maine/seal.php The Official Maine State Seal] (engelsch Beschrieven vun dat Segel) * [https://web.archive.org/web/20120925062429/http://www.netstate.com/states/symb/seals/me_seal.htm The Great Seal of Maine] (engelsch Beschrieben vun dat Segel) [[Kategorie:Flagg|Maine]] [[Kategorie:Maine]] iy8ffbytv9pxtn1ayymn6miu0olu461 Eugène Boudin 0 59668 1074177 1035397 2026-07-28T13:36:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074177 wikitext text/x-wiki [[Bild:Eugène Boudin, 1896.jpg|thumb|Eugène Boudin in Deauville-Trouville, Juni 1896]] '''Eugène Louis Boudin''' (* [[12. Juli]] [[1824]] in [[Honfleur]]; † [[8. August]] [[1898]] in [[Deauville]]) weer en [[Frankriek|franzöössch]] Maler, Vörlöper vun den [[Impressionismus (Maleree)|Impressionismus]] un en vun de eersten [[Freeluchtmaleree|Freeluchtmaler]]. == Leven == As Söhn vun en Hafenlotsen hett Boudin all mit 10 Johr as Schippsjung up en dampbedreven Fähr tüschen [[Le Havre]] un Honfleur arbeit. 1835 truck de Familie nah Le Havre, wo de Vader vun Boudin en Laden för Schrievworen un [[Billerrahmen]] apen maken dee, in den ok de junge Eugène arbeiten dee, bevör he later sien eegen Geschäft harr. Eugène Boudin hett eenig Kunstmaler ut de Gegend kennen lehrt un fung an, hör Biller in sien Laden uttostellen. Maler as [[Constant Troyon]], [[Jean-François Millet]] un [[Eugène Isabey]] hebbt Boudin Moot maakt, sülvst to'n Pinsel to griepen. Mit 22 Johr geev he sien Geschäft up un hett denn blots nah as Maler arbeit. [[Bild:Eugène Boudin - Beach of Trouville - Google Art Project.jpg|miniatur|left|Strand vun Trouville, 1867]] Mit en Stipendium vun de Stadt Le Havre kunn he af 1851 in [[Paris]] studeeren. Studienreisen hebbt hüm nah [[Flannern]], Süüdfrankriek, [[Venedig]] un vör allen immer weer in de [[Bretagne]] führt – he bleev aber immer sien Heimat [[Normandie]] trüe. Nah 1850 entstunn up de Ferme Saint-Siméon dicht bi Honfleur en lütt Künstlerkolonie, wo Boudin sück mit befrüend Malers, as [[Gustave Courbet]], Eugène Isabey, [[Johan Barthold Jongkind]], [[Claude Monet]], Constant Troyon u. a. drapen dee un de he to dat Malen in de free Natuur anregen dee. Af 1859 nehm Boudin regelmatig an' [[Pariser Salon]] deel. 1874 stell he ok up de eerst Utstellung vun de Impressionisten in dat Pariser Studio vun den Fotografen Nadar ut. Eugène Boudin is an' 8. August 1898 mit 74 Johren storven un is up den [[Cimetière Saint-Vincent]] an' [[Montmartre]] in [[Paris]] bisett. De Nahlass befind sück gröttstendeels in dat Musée Eugène Boudin in [[Honfleur]] as ok in' Musée Malraux in [[Le Havre]]. <br style="clear:both;" clear="all" /> == Museen == * Musée Eugène Boudin, [[Honfleur]]<ref>[http://www.musees-honfleur.fr/ ''Musée Eugène Boudin'' in Honfleur] {{Webarchiv|url=http://www.musees-honfleur.fr/ |wayback=20210821172417 |text=''Musée Eugène Boudin'' in Honfleur |archiv-bot=2026-07-28 13:36:14 InternetArchiveBot }}</ref> * [[Musée des Beaux-Arts André Malraux]], [[Le Havre]]<ref>[http://lehavre.fr/rubrique/musee-malraux ''Musée Malraux'' in Le Havre]</ref> * [[NordseeMuseum Husum|NordseeMuseum]] (''Ludwig-Nissen-Haus''), [[Husum]] == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == {{Commons|Eugène Boudin|Eugène Boudin}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?query=Woe%3D124066585&method=simpleSearch FNB-Katalog] * [http://www.zeno.org/Kunstwerke/A/Boudin,+Eug%C3%A8ne Warken vun Eugène Boudin. In: Zeno.org.] {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Boudin, Eugene}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Impressionismus]] [[Kategorie:Boren 1824]] [[Kategorie:Storven 1898]] t34dqcfmu44wvmikd46lrtak5yiwn4s Flagg vun Rhode Island 0 60907 1074189 825873 2026-07-28T14:54:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074189 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of Rhode Island.svg|thumb|250px|{{FIAV|normal}}Flagg vun Rhode Island Verhältnis: 29:33]] [[Bild:Flag of the Governor of Rhode Island.svg|thumb|250px|Gouverneursflagg]] De '''Flagg vun [[Rhode Island]]''' wurr 1877 inführt un 1897 ännert. De Flagg is mest quadratisch un witt. Se wiest in de Midden en golden [[Anker]] as Symbol för Haapen, de vun 13 golden Steerns ümgeven is. De staht för de oorsprünglich [[13 Kolonien]] un den Status vun Rhode Island as 13. Staat, de de [[Verfaaten vun de USA]] ratifizeert hett. En blau Band ünnerhalv vun den Anker drocht in golden Bookstaven dat Staatsmotto: „''HOPE''“ (''Haapen''). De Flagg vun Rhode Island wurr in de hüüdig Form 1897 formal inführt un wurrd faken mit en golden Soom an de Ränder dorstellt. == Weblenken == * [http://www.rilin.state.ri.us/Statutes/TITLE42/42-4/42-4-3.HTM Rhode Island State Laws: § 42-4-3 State flag (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20140209183045/http://www.netstate.com/states/symb/flags/ri_flag.htm The Rhode Island State Flag] (engelsch) [[Kategorie:Flagg|Rhode Island]] [[Kategorie:Rhode Island]] n80yk01e0h8bm2adn9db16758nxidhx Bruker Diskuschoon:Flaverius 3 61179 1074252 1074150 2026-07-29T06:35:19Z Flaverius 21322 /* Artikel van'n Maand */ Anter 1074252 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Flaverius}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 19:16, 16. Apr. 2014 (CEST) == Freeluchtmuseum == Moin Flaverius, du hest bi [[Wikipedia:Mi fehlt dat Woort]] na en plattdüütsch Woord för ''Freilichtmuseum'' fraagt, de Fraag denn aver wedder rutnahmen. Wenn di dat liekers intresseert: ''Freeluchtmuseum'' passt. Dat Museum an'n Kiekebarg in'n Landkreis Horborg in Neddersassen nöömt sik sülvs op Plattdüütsch ok ''Butenmuseum''. Dat passt ok good, meen ik. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 11:12, 22. Apr. 2014 (CEST) == Oostwestfalen-Lippe == Is [https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Oostwestfalen-Lippe&curid=5420&diff=742287&oldid=682470 dat hier] en Versehn ween oder is ''Herm'' de Spitznaam von Hermann in Oostwestfalen-Lippe? --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 12:36, 26. Jun. 2015 (CEST) : Jo, dat de Spitznaam. Nenne seggt "Hermannsdenkmal". Kiekt man maal in Boiker up Lippsk Platt steuht dor jümmers "Herm". Dat höört en ok faken van de Hoogdüütschsnackern hür.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 12:43, 26. Jun. 2015 (CEST) ==[[M. Düsterbrock]]== Dor moot noch een Satz översett wurrn. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 09:15, 7. Aug. 2015 (CEST) == Russ'sch/Russisch == Worüm hest du nu ut [[Russ’sche Spraak]] de [[Russische Spraak]] maakt? --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 15:56, 23. Jan. 2016 (CET) Kann man auk wedder trüchschuven. Man ik sin just büi in de Sprakenartikels eun beten Ordnung teo bringen un dach dat villicht beter is in n Titel steuht Russisch just seo os Sassisch in Nedddersassisch. Auk wenn man wal Sass’sch schrüiven kann. Dat sind auk noch eun poor annere Sproken wo man dat sülvige mit de Schrüiven hett. Ik wullt dat eunhetlik hebben.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 16:59, 23. Jan. 2016 (CET) == [[Johann Matthias Seling]] == Moin, inf. caus.: [https://de.wikipedia.org/wiki/Gesmold#Gesmolder_Pers.C3.B6nlichkeiten Seling/de-Wiki] LG --[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 11:28, 8. Mär 2016 (CET) Besten Dank. Gifft dat süss noch jichenswo Infos över den Mann?--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 11:36, 8. Mär 2016 (CET) :Villicht in Gessem?--[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 18:31, 8. Mär 2016 (CET) :Ik hebb mol 'n beten erweitert :)--[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 19:08, 8. Mär 2016 (CET) ==Article request== Geoden Dag Flaverius, Could you help me create [[:en:Auckland Grammar School|this article]] in Plattdüütsch Wikipedia? Just 3-5 lines would be very much appreciated. By the way, we have students originally from Germany who go to that institution. Thanks. --[[Bruker:Insignem laudem|Insignem laudem]] [[Bruker Diskuschoon:Insignem laudem|✍]] 11:57, 1. Jul. 2016 (CEST) == Artikels schuven == Moin, Du büst jüst dorbi, eenige Oortsartikels in Gavelsieten ümtoschrieven und de ollen Artikels ünner en nee Lemma antoleggen. Dorto wull ik anmarken, dat de ollen Artikels nich eenfach kopeert warrn schüllt, man beter op dat ne'e Lemma schaven warrt. Dorto geihst du baven op den Rieder ''Mehr'' un klickst denn op ''Schuven''. De Rest schüll sik vun sülvst verkloren. Bi't schuven warrt en Wieterleiden anleggt. De kannst du dorna denn wedder apen maken und denn in en Gavelsiet ümschrieven. De Grund dorför is en rechtliche Saak, neemlich dat bi't Koperen un Nee Anleggen de Artikelhistorie verloren geiht, wat nich in'n Sinn vun't Oorheverrecht is. Dat sütt neemlich nu so ut, as wenn du den Text sülvst utdacht hest, wat jo nich stimmt. --[[Bruker:Iwoelbern|Iwoelbern]] [[Bruker Diskuschoon:Iwoelbern|✍]] 17:40, 22. Nov. 2016 (CET) Ahh..okay Besten Dank för den Henwies! ’t is natüürlik nich miene Absicht hier Plagiate to erstellen.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 17:44, 22. Nov. 2016 (CET) :Dorvun bün ik ok nich utgahn. Man kann jo nich allns weten. --[[Bruker:Iwoelbern|Iwoelbern]] [[Bruker Diskuschoon:Iwoelbern|✍]] 17:54, 22. Nov. 2016 (CET) == [[Lübben]] und [[Lübben (Mehrdüdig Begreep)]] == Kannst du die Begriffsklärungsseiten zusammenführen? --[[Bruker:Ephraim33|Ephraim33]] [[Bruker Diskuschoon:Ephraim33|✍]] 16:36, 11. Aug. 2018 (CEST) == Gacy == Ob diese ganzen Weiterleitungen sein müssen, wage ich zu bezweifeln. Ich glaube in der deutschen WP ist das auch nicht so.[[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 17:27, 15. Apr. 2023 (CEST) :In’r engelsken Wikipedia sind olle Offers verlenkt. Wenn dat teovill es bidde lösken. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 17:29, 15. Apr. 2023 (CEST) == Dat Woort: œver == gifft dat in Plattdüütsch nich. Dat moot denn över heeten. Du hest in dien Artikel noch en paar so däänsch Teeken drin. Dat eenzig, wo dit "œ" is bi dat Wark vun Künstlers œvre. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 22:00, 16. Nov. 2023 (CET) :Dat Woord is dat glieke. Ik hebbe bloot ene andere Orthographie uutprobeerd.Mien egen Lippsk es mi inr Schrivt sülvenst to gresig med sienen snaakschen Diphthongen. Dat es een Versöök, den sik na Sass un Noordneddersassisch richt med Extrateken, den ik för dat Westfœlsche bruke (œ=toonlang ö) [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 23:18, 16. Nov. 2023 (CET) == Basketball == Ik harr Basketballspeler un Basketballclu bzw. Vereen nich nah Basketball henverwiest. Dat kunn man beter ünner de Kategorie:Basketball tosommenfaaten.[[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 13:21, 15. Mai 2024 (CEST) :Ik kopeer meest de redirects uut de düütsche wiki. De hebbt dat daar so. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 13:53, 15. Mai 2024 (CEST) == Hentig, Gutbier usw. == In disse Artikels hett irgendeen Fent (anonym) so en dösig Video inpakt, wat dor nichts to söken hett. Kann man dat irgendwie blocken un rutnehmen? [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 15:31, 16. Mai 2024 (CEST) :Vanwegen dat upstunds keen Admin bi uus aktiv mött wi wal up dat "[[M:Beobachtungsteam kleiner Wikis|Beobachtungsteam kleiner Wikis]]" töven, de Vandalismus in lütten Wikis trüggdreit. :Versöket wi maal @[[Bruker:WikiBayer|Bruker:WikiBayer]] antopingen, de is hier een van den aktivsten uut den Team. : Bitte Beiträge dieser IP zurücksetzen und die IP sperren ([[Spezial:Bidrääg/24.222.28.117]]) [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 16:52, 16. Mai 2024 (CEST) == [[Waalfisch]] == De heet up düütsch ok blots Wal. Ut Pottwalfisch to'n Bispeel sücht ok man düchtig seltsam ut. Un Wale hörrn nich to de Fischen. Kiek den düütüschen Artikel. [Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 18:08, 23. Mai 2024 (CEST) :Man Nedderländsch heet dat ''walvis''. Wal is in de plattdüütsche Literatuur raar un de Wöörbökers van den Sass, ber Buurmann för Oostfreesland, un Wossildo-Teuchert för Mekelborg hebbet ''Waalfisch''. Waalfisch is also echt Plattdüütsch, Waal na’t Hoogdüütsche. :Klaar dat sind kene Fisch na de bioloogsche Systematik, man de nederländschen Biologen scheert sik daar ook nich ümme. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:11, 23. Mai 2024 (CEST) :Noch’n Nadrag: ''Pottwaalfisch'' givt dat echt nich, dat is de ''Pottwaal'' oder de ''Pottfisch'' in de plattdüütsche Literatuur. As Naam för heel dat Genus dücht doch jümmers noch Waalfisch better. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:26, 23. Mai 2024 (CEST) == [[Käthe Averwald]] == De Link wiest nah Albrecht hen. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 22:00, 26. Jul. 2024 (CEST) :Ik sin just bi dat to fixen. Besten Dank för den Henwies [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 10:25, 27. Jul. 2024 (CEST) : Bi [[Agnes Ammann]] ok. == Löschd == Moin Herr, warum hest du min [[Kiara Advani]] Seite gelöscht ... kann ick dat wissen? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 07:22, 30. Nov. 2024 (CET) :It was clearly a machine translated text and a mix of German and Dutch. It was no Low Saxon. We are happy for anyone trying to contribute in our wik. There are plenty of small things to do even if you don't speak any Low Saxon. Unfortunately we don't have enough active participant to fix all the machine translations that have been popping up recently. Since Low Saxon is not standardised and poorly supported by Technology the quality of such translations is much worse compared to other languages like English, German etc. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 08:48, 30. Nov. 2024 (CET) ::I'm trying... is this [https://nds.m.wikipedia.org/wiki/Bruker:Razkoy/Sandkaste] text is ok? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 10:00, 30. Nov. 2024 (CET) :::It's Standard German with the occasional Dutch and some Low Saxon words thrown in. Machine translation do not work for Low Saxon. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 10:21, 30. Nov. 2024 (CET) ::::You mean the texts in my sandbox is Dutch low saxon? Is it? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 12:39, 30. Nov. 2024 (CET) :::::Its not Dutch Low Saxon (Nedersaksisch) either. It's poorly translated Low German/Low Saxon (both refer to the language "Plattdüütsch") every second word is High German and the text is full of grammatical errors. Some sentences are completely incomprehensible. Machine translation does not work for our language yet and you clearly aren't proficient in Plattdüütsch to judge the poor quality by yourself or improve it accordingly. You do not help us by creating machine translated articles. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 14:04, 30. Nov. 2024 (CET) == Paapst == Blots as Vörslag: Ik würr Paapsten oder Päpste schrieven anstäe vun Pööpst. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 19:59, 15. Dez. 2024 (CET) :"Pööpst" is de Pluraal na Sass. Uut mienen westföölschen Dialekt kenne ik tomindst ''pööpstliker os de Paapst''. De Meertall van Paapst hebbe ik int echte Leven noch nie up Platt to hören kregen. ''Paapsten'' dücht mi eer oostfreesch. Du hest al recht ik hädde nu eer in mienen lippsken Dialekt ''Pääpste'' Nat hoogdüütsche Vöörbild billt. Ik överlegg mi den Titel noch eenmaal, wenn nicht givt dat slichtweg eben paar redirects. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 21:30, 15. Dez. 2024 (CET) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Opsichtslüüd) will expire on 2025-01-04 03:58:34. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Bruker:Leaderbot|Leaderbot]] [[Bruker Diskuschoon:Leaderbot|✍]] 20:42, 28. Dez. 2024 (CET)</div> == Sudan == Nah dien List Milensteen is Sudan de 800. Artikel, nich de 700. Wünsch noch en goot nee Johr. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 16:29, 1. Jan. 2025 (CET) == Wappen von Haut-Rhin == Hello,<br> I don't understand why you reverted my contribution [https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Haut-Rhin&diff=prev&oldid=1032690 here], while I just replaced an unrelated nameless png file, that was solely used on nds-wiki, with the CoA file that's in use on the french wiki for this department ([[:fr:Haut-Rhin]])<br> Thank you, --[[Bruker:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] [[Bruker Diskuschoon:Kontributor 2K|✍]] 14:28, 3. Jan. 2025 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:23, 26. Jan. 2025 (CET) </div> == Vestfaliano un Lucildo Ahlert == Ik wull justemente wiäten, of diu düsse Texte in Lipsk schreiwen hes, or in Vestfaliano. [[Spezial:Bidrääg/2001:9E8:D598:7700:E077:2A29:30ED:FB09|2001:9E8:D598:7700:E077:2A29:30ED:FB09]] 13:46, 8. Jun. 2025 (CEST) :Dat is "mien" austwestfäölsken Dialekt. Op brasiliaansch Vestfaliano kann ek nich schriäwen sünner dat ik dat Wöörbook un de Grammatik in de hannen kriege. Un de sind leiders narms to finnen un to kriegen. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 13:59, 8. Jun. 2025 (CEST) == Himalaya == An den Artikel musst noch wat maaken. Sücht ja noor ut, mit de Fehlers. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 20:13, 14. Okt. 2025 (CEST) :Velen Dank för den Henwies. :Daar mutt ik eerstmaal noch de style.css för de verscheden Schriften opstellen un de Vörlang lang un S aktuell maken. Duurt een beten [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 20:51, 14. Okt. 2025 (CEST) == Plattdüütsch == Moin, wenn Du all de Literatur ingeven deihst, sullst Du dat ok in Plattdüütsch hollen. Eenfach kopeeren is denn nicht so dat Wohre. Kiek to'n Bispeel bi Goethe. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 09:49, 10. Nov. 2025 (CET) == So long == Nahdem Du up Diskussionsbidrääg vun mi un Henwiesen nah Ännern nich ingahn deihst, aber in’n Gegentoog vun mi anleggt Artikel löschen un nee schrieven deihst, is mi kloor wurrn, dat mien Arbeit hier nicht mehr geern sehn wurrd. Ik hebb för mien Arbeit an de plattdütsch WP sogor den Kulturpries „Keerke“ von de Oostfreesch Landschap kregen, aber mien Artikel weern denn woll doch nich so goot. Dat hett mi temelk drapen. Ik hebb jetzt noch en paar Artikel up Halde, de stüer ik gelegentlich noch bi, ansonsten stell ik de Arbeit hier in. Wenn Du mien Artikel all ännern wullt. Up mit beid Brukersieden sünd de van mi anleggt Artikel upführt. De kannst Du denn ja so nah un nah ännern, löschen, wat ok immer. Ik hebb in mien verbleeven Tiet noch noog anner Saken, de ik maken kann. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 11:04, 17. Nov. 2025 (CET) :Dat deit mi leed to hören. Dat is keen Angreep op di, dien Plattdüütsch oder dien grootaardige Arbeid hier in de Wikipedia. Daar velen Dank för. Dien Arbeid is geern gesehen. :Wikipedia is een Gemeenschopsprojekt un Artikels schöölt jümmers ümschreven un aktuell maakt warrn. All dien Artikels will ik gaarnich ännern. Daar is heel veel wichtige un gode Arbeid bi. Un natüürlich ook de schiere Ümfang. So veel Artiekels as du het keen een hier bidregen. Den Keerlke-Pries hest du di torecht verdeent. :De Artikels, de ik änner sünd de ''[[Wikipedia:List vun Artikels, de in all Wikipedias binnen ween schöölt|Artikels, de in all Wikipedias binnen ween schöölt]]''. Daar hest du över de Jaren ook al enen groten Deel to bidragen. Een groten Deel vun langsten Artikels in de List stammt uut diene Fedder. De Artikels, de ik änner sünd Artikels, de noch nich lang noog sünd (Alle 1000 Artikel schöölt tomnimdsten 30.000 Teken lang ween). Wenn ik een Artikel eenmaal uutbo un verlänger, is dat lichter för mi allens gliek in ene Variant ümtoschrieven. Ik kann geern versöken, de Artikels vun di in dienen Dialekt un Schrievwies wieder to schrieven. Alternativ kannst du geern de Artikels wieder schrieven. Oder ik schriev dien Artikels in mien Dialekt un Schrievwies wieder un du kannst se denn an dienen Dialekt anpassen. Generell schall ik geern een wat "moderater" ween Artikels antopassen. Dat is allens nix gegen dien Arbeid, dat is eenfach een Fraag, wat wi doot, wenn verscheden Lüud an de glieken Artikels arbeid. Denn de meisten Artikels sünd hier ja vun een Persoon schreven wurrn un warrt denn Jaren lang nich meer bearbeidt. Enige vun de 1000 Artikels sünd man so wichtig, dat se maal een Update bruukt un uutboot warrn schöölt. :Also nix gegen di, dien Arbeid, dien Plattdüütsch, dien Wark oder de Qualität vun dien Arbeid. Dat weer schaad, wenn du nix meer bidregen wullt. Deit mi leed, wenn ik dien groten Bidrag hier in de Wiki nich noog acht hebb un dat so uutseeg as wenn ik minnachtig op dien Arbeid kieken dee. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 11:41, 17. Nov. 2025 (CET) :::: Kann ik deelwies nahvulltrecken. Un Dien Arbeit is ja ok nich to verachten. Ik fohr trotzdem wat rünner, bin aber nich ganz weg. ::[[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 21:49, 18. Nov. 2025 (CET) :::Ik harr all Bedenken, dat Du nu dien Arbeit instellt harrst. Die neeste Henwies, wu Artikel in Plattdüütsch schreven wurrn söllt, is aber düppelt goot. Gooden Artikel un Du schriffst wiederhen. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] :::: Nee...bloot een paar Daag verpuusten na uns Stried hier. Seh ik ook in, dat ik daar över ene Grenz röver bün. Harr ik mi denken kunnt, wenn ik mi de Arbeidwies vun de "olen Hasen" hier ankiek. :::: Nu büst du vun den olen Hasen hier, de eenzige de aktiv bleven is. Un dat warrt nu een Probleem, denn ji hebbt alle Regels up allerhand Diskusschoonsieden afsnackt, man keeneen het de Sieden mit de Richtlienen daarto aktuell holen. (Kann ik verstaan, dat is de Deel vun de Wikipediaarbeid, de keen Spass maakt). Ik will woll versöken dat "Gewohnheitsrecht" hier tohoop to dregen un as konkrete Richtlienen daalschrieven. Noch een paar Ideen uut anner lütte Wiki (so as de allemannasche) daarto un hebb ik ene klare Richtsnoor, an de ik mi holen kann. Ik würr mi freuen, wenn du daar denn maal af un an röverkiekst, of dat denn mit de Regels vun de olen Hasen övereenstimmt --[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 19:35, 20. Nov. 2025 (CET) ::::Maak ik. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 19:57, 20. Nov. 2025 (CET) == Heine Steenhagen == Die Seite ist als neue Seite eingestellt. Den Permalink habe ich nicht gefunden. Ich hoffe, das geht so.... [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 13:39, 20. Apr. 2026 (CEST) == https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia%3AH%C3%B6%C3%B6ftsiet&diff=1023849&oldid=1023645&variant=nds == Hi [[Bruker_Diskuschoon:Flaverius|@Flaverius]], I want to let you know I've reverted one or more of your [https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Bruker_Diskuschoon%3AFlaverius&diff=1023849&oldid=1023645&variant=nds|recent contributions] because they do not seem constructive. If you think I made a mistake or have questions, you can leave a message on [[User talk:|my talk page]]. Please note that continued vandalism may lead to restrictions. [[Spezial:Bidrääg/&#126;2026-25174-53|&#126;2026-25174-53]] ([[Bruker Diskuschoon:&#126;2026-25174-53|Diskussion]]) 14:00, 24. Apr. 2026 (CEST) :To be honest not sure, what edit was reverted, main page looks the same. What exactly seems unconstructive? [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 14:25, 24. Apr. 2026 (CEST) == Heine Steenhagen == Die Übersetzung des Artikels ist toll geworden und gibt die Atmosphäre des Romans sehr gut wieder. Vielen Dank dafür. Es müssen auch nicht alle rot markierten Begriffe mit Links/Artikeln versehen werden. Ohne geht es in den meisten Fällen auch. Ich würde mir nur wünschen, dass die zentrale Referenz des Romans noch genannt wird, nämlich Ikarus und das dem Umkreis von Brueghel zugeschriebene Gemälde Landschaft mit Sturz des Ikarusl. Der Hinweis war am Anfang in der Übersetzung auch vorhanden und ist dann unerklärlicherweise verschwunden. Ansonsten zeigt die Übersetzung, was das Plattdeutsche alles kann! [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 22:56, 14. Mai 2026 (CEST) == Lehrer == Wat maakst Du to'n Bispeel mit ein Klaveerlehrer (Jazzmusiker harrn dat woll mal) ? [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 12:17, 30. Mai 2026 (CEST) :Ik kiek glieks maal wat dat beste Wikidata-Objekt för us is. Opstunds is dat ja mit den histoorschen "Schulmeister" verlinkt ofschoonst dat us Hööftartikel för Lüüd, de in Scholen ünnerricht. :Je nadem wat op Wikidata un de interwikilinks passt, warrt der Artikel en Översichtsartikel to verscheden Sorten Lehrer oder de Redirects Lehrer warrt Mehrdüdige Begrepen. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 13:42, 30. Mai 2026 (CEST) == Diskuschoon:Neddersorbsche Spraak == Hallo, Flaverius. Leider ist mein Platt nicht so gut, so daß ich lieber auf Hochdeutsch schreibe. Ich habe beim Artikel [[Neddersorbsche Spraak]] einen Fehler gefunden und auch meinen Hinweis auf der [[Diskuschoon:Neddersorbsche Spraak|Diskussionsseite]] hinterlassen. Niedersorbisch wird in Brandenburg gesprochen, nicht in Sachsen. Ich bin Admin in der Obersorbischen Wikipedia, aber nicht besonders aktiv in letzter Zeit. Gruß [[Bruker:Tlustulimu|Tlustulimu]] [[Bruker Diskuschoon:Tlustulimu|✍]] 23:20, 10. Jun. 2026 (CEST) == Artikel van'n Maand == Moin, kannst Du de nächst Daag mal den Indrag ankieken (August)? Kien Bild un kien "Wieder lesen". Ik weet nich, wo de Fehler liggt. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 10:10, 28. Jul. 2026 (CEST) :Ja ik kiek maal [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 08:35, 29. Jul. 2026 (CEST) azq3exp15leov3ia7og6jh1feystj2c 1074254 1074252 2026-07-29T06:40:38Z Flaverius 21322 /* Artikel van'n Maand */ Anter 1074254 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Flaverius}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 19:16, 16. Apr. 2014 (CEST) == Freeluchtmuseum == Moin Flaverius, du hest bi [[Wikipedia:Mi fehlt dat Woort]] na en plattdüütsch Woord för ''Freilichtmuseum'' fraagt, de Fraag denn aver wedder rutnahmen. Wenn di dat liekers intresseert: ''Freeluchtmuseum'' passt. Dat Museum an'n Kiekebarg in'n Landkreis Horborg in Neddersassen nöömt sik sülvs op Plattdüütsch ok ''Butenmuseum''. Dat passt ok good, meen ik. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 11:12, 22. Apr. 2014 (CEST) == Oostwestfalen-Lippe == Is [https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Oostwestfalen-Lippe&curid=5420&diff=742287&oldid=682470 dat hier] en Versehn ween oder is ''Herm'' de Spitznaam von Hermann in Oostwestfalen-Lippe? --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 12:36, 26. Jun. 2015 (CEST) : Jo, dat de Spitznaam. Nenne seggt "Hermannsdenkmal". Kiekt man maal in Boiker up Lippsk Platt steuht dor jümmers "Herm". Dat höört en ok faken van de Hoogdüütschsnackern hür.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 12:43, 26. Jun. 2015 (CEST) ==[[M. Düsterbrock]]== Dor moot noch een Satz översett wurrn. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 09:15, 7. Aug. 2015 (CEST) == Russ'sch/Russisch == Worüm hest du nu ut [[Russ’sche Spraak]] de [[Russische Spraak]] maakt? --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 15:56, 23. Jan. 2016 (CET) Kann man auk wedder trüchschuven. Man ik sin just büi in de Sprakenartikels eun beten Ordnung teo bringen un dach dat villicht beter is in n Titel steuht Russisch just seo os Sassisch in Nedddersassisch. Auk wenn man wal Sass’sch schrüiven kann. Dat sind auk noch eun poor annere Sproken wo man dat sülvige mit de Schrüiven hett. Ik wullt dat eunhetlik hebben.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 16:59, 23. Jan. 2016 (CET) == [[Johann Matthias Seling]] == Moin, inf. caus.: [https://de.wikipedia.org/wiki/Gesmold#Gesmolder_Pers.C3.B6nlichkeiten Seling/de-Wiki] LG --[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 11:28, 8. Mär 2016 (CET) Besten Dank. Gifft dat süss noch jichenswo Infos över den Mann?--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 11:36, 8. Mär 2016 (CET) :Villicht in Gessem?--[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 18:31, 8. Mär 2016 (CET) :Ik hebb mol 'n beten erweitert :)--[[Bruker:Ἀστερίσκος|Ἀστερίσκος]] [[Bruker Diskuschoon:Ἀστερίσκος|✍]] 19:08, 8. Mär 2016 (CET) ==Article request== Geoden Dag Flaverius, Could you help me create [[:en:Auckland Grammar School|this article]] in Plattdüütsch Wikipedia? Just 3-5 lines would be very much appreciated. By the way, we have students originally from Germany who go to that institution. Thanks. --[[Bruker:Insignem laudem|Insignem laudem]] [[Bruker Diskuschoon:Insignem laudem|✍]] 11:57, 1. Jul. 2016 (CEST) == Artikels schuven == Moin, Du büst jüst dorbi, eenige Oortsartikels in Gavelsieten ümtoschrieven und de ollen Artikels ünner en nee Lemma antoleggen. Dorto wull ik anmarken, dat de ollen Artikels nich eenfach kopeert warrn schüllt, man beter op dat ne'e Lemma schaven warrt. Dorto geihst du baven op den Rieder ''Mehr'' un klickst denn op ''Schuven''. De Rest schüll sik vun sülvst verkloren. Bi't schuven warrt en Wieterleiden anleggt. De kannst du dorna denn wedder apen maken und denn in en Gavelsiet ümschrieven. De Grund dorför is en rechtliche Saak, neemlich dat bi't Koperen un Nee Anleggen de Artikelhistorie verloren geiht, wat nich in'n Sinn vun't Oorheverrecht is. Dat sütt neemlich nu so ut, as wenn du den Text sülvst utdacht hest, wat jo nich stimmt. --[[Bruker:Iwoelbern|Iwoelbern]] [[Bruker Diskuschoon:Iwoelbern|✍]] 17:40, 22. Nov. 2016 (CET) Ahh..okay Besten Dank för den Henwies! ’t is natüürlik nich miene Absicht hier Plagiate to erstellen.--[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 17:44, 22. Nov. 2016 (CET) :Dorvun bün ik ok nich utgahn. Man kann jo nich allns weten. --[[Bruker:Iwoelbern|Iwoelbern]] [[Bruker Diskuschoon:Iwoelbern|✍]] 17:54, 22. Nov. 2016 (CET) == [[Lübben]] und [[Lübben (Mehrdüdig Begreep)]] == Kannst du die Begriffsklärungsseiten zusammenführen? --[[Bruker:Ephraim33|Ephraim33]] [[Bruker Diskuschoon:Ephraim33|✍]] 16:36, 11. Aug. 2018 (CEST) == Gacy == Ob diese ganzen Weiterleitungen sein müssen, wage ich zu bezweifeln. Ich glaube in der deutschen WP ist das auch nicht so.[[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 17:27, 15. Apr. 2023 (CEST) :In’r engelsken Wikipedia sind olle Offers verlenkt. Wenn dat teovill es bidde lösken. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 17:29, 15. Apr. 2023 (CEST) == Dat Woort: œver == gifft dat in Plattdüütsch nich. Dat moot denn över heeten. Du hest in dien Artikel noch en paar so däänsch Teeken drin. Dat eenzig, wo dit "œ" is bi dat Wark vun Künstlers œvre. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 22:00, 16. Nov. 2023 (CET) :Dat Woord is dat glieke. Ik hebbe bloot ene andere Orthographie uutprobeerd.Mien egen Lippsk es mi inr Schrivt sülvenst to gresig med sienen snaakschen Diphthongen. Dat es een Versöök, den sik na Sass un Noordneddersassisch richt med Extrateken, den ik för dat Westfœlsche bruke (œ=toonlang ö) [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 23:18, 16. Nov. 2023 (CET) == Basketball == Ik harr Basketballspeler un Basketballclu bzw. Vereen nich nah Basketball henverwiest. Dat kunn man beter ünner de Kategorie:Basketball tosommenfaaten.[[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 13:21, 15. Mai 2024 (CEST) :Ik kopeer meest de redirects uut de düütsche wiki. De hebbt dat daar so. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 13:53, 15. Mai 2024 (CEST) == Hentig, Gutbier usw. == In disse Artikels hett irgendeen Fent (anonym) so en dösig Video inpakt, wat dor nichts to söken hett. Kann man dat irgendwie blocken un rutnehmen? [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 15:31, 16. Mai 2024 (CEST) :Vanwegen dat upstunds keen Admin bi uus aktiv mött wi wal up dat "[[M:Beobachtungsteam kleiner Wikis|Beobachtungsteam kleiner Wikis]]" töven, de Vandalismus in lütten Wikis trüggdreit. :Versöket wi maal @[[Bruker:WikiBayer|Bruker:WikiBayer]] antopingen, de is hier een van den aktivsten uut den Team. : Bitte Beiträge dieser IP zurücksetzen und die IP sperren ([[Spezial:Bidrääg/24.222.28.117]]) [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 16:52, 16. Mai 2024 (CEST) == [[Waalfisch]] == De heet up düütsch ok blots Wal. Ut Pottwalfisch to'n Bispeel sücht ok man düchtig seltsam ut. Un Wale hörrn nich to de Fischen. Kiek den düütüschen Artikel. [Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 18:08, 23. Mai 2024 (CEST) :Man Nedderländsch heet dat ''walvis''. Wal is in de plattdüütsche Literatuur raar un de Wöörbökers van den Sass, ber Buurmann för Oostfreesland, un Wossildo-Teuchert för Mekelborg hebbet ''Waalfisch''. Waalfisch is also echt Plattdüütsch, Waal na’t Hoogdüütsche. :Klaar dat sind kene Fisch na de bioloogsche Systematik, man de nederländschen Biologen scheert sik daar ook nich ümme. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:11, 23. Mai 2024 (CEST) :Noch’n Nadrag: ''Pottwaalfisch'' givt dat echt nich, dat is de ''Pottwaal'' oder de ''Pottfisch'' in de plattdüütsche Literatuur. As Naam för heel dat Genus dücht doch jümmers noch Waalfisch better. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 18:26, 23. Mai 2024 (CEST) == [[Käthe Averwald]] == De Link wiest nah Albrecht hen. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 22:00, 26. Jul. 2024 (CEST) :Ik sin just bi dat to fixen. Besten Dank för den Henwies [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 10:25, 27. Jul. 2024 (CEST) : Bi [[Agnes Ammann]] ok. == Löschd == Moin Herr, warum hest du min [[Kiara Advani]] Seite gelöscht ... kann ick dat wissen? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 07:22, 30. Nov. 2024 (CET) :It was clearly a machine translated text and a mix of German and Dutch. It was no Low Saxon. We are happy for anyone trying to contribute in our wik. There are plenty of small things to do even if you don't speak any Low Saxon. Unfortunately we don't have enough active participant to fix all the machine translations that have been popping up recently. Since Low Saxon is not standardised and poorly supported by Technology the quality of such translations is much worse compared to other languages like English, German etc. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 08:48, 30. Nov. 2024 (CET) ::I'm trying... is this [https://nds.m.wikipedia.org/wiki/Bruker:Razkoy/Sandkaste] text is ok? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 10:00, 30. Nov. 2024 (CET) :::It's Standard German with the occasional Dutch and some Low Saxon words thrown in. Machine translation do not work for Low Saxon. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 10:21, 30. Nov. 2024 (CET) ::::You mean the texts in my sandbox is Dutch low saxon? Is it? [[Bruker:Razkoy|Razkoy]] [[Bruker Diskuschoon:Razkoy|✍]] 12:39, 30. Nov. 2024 (CET) :::::Its not Dutch Low Saxon (Nedersaksisch) either. It's poorly translated Low German/Low Saxon (both refer to the language "Plattdüütsch") every second word is High German and the text is full of grammatical errors. Some sentences are completely incomprehensible. Machine translation does not work for our language yet and you clearly aren't proficient in Plattdüütsch to judge the poor quality by yourself or improve it accordingly. You do not help us by creating machine translated articles. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 14:04, 30. Nov. 2024 (CET) == Paapst == Blots as Vörslag: Ik würr Paapsten oder Päpste schrieven anstäe vun Pööpst. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 19:59, 15. Dez. 2024 (CET) :"Pööpst" is de Pluraal na Sass. Uut mienen westföölschen Dialekt kenne ik tomindst ''pööpstliker os de Paapst''. De Meertall van Paapst hebbe ik int echte Leven noch nie up Platt to hören kregen. ''Paapsten'' dücht mi eer oostfreesch. Du hest al recht ik hädde nu eer in mienen lippsken Dialekt ''Pääpste'' Nat hoogdüütsche Vöörbild billt. Ik överlegg mi den Titel noch eenmaal, wenn nicht givt dat slichtweg eben paar redirects. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 21:30, 15. Dez. 2024 (CET) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Opsichtslüüd) will expire on 2025-01-04 03:58:34. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Bruker:Leaderbot|Leaderbot]] [[Bruker Diskuschoon:Leaderbot|✍]] 20:42, 28. Dez. 2024 (CET)</div> == Sudan == Nah dien List Milensteen is Sudan de 800. Artikel, nich de 700. Wünsch noch en goot nee Johr. [[Bruker:Eastfrisian|Eastfrisian]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian|✍]] 16:29, 1. Jan. 2025 (CET) == Wappen von Haut-Rhin == Hello,<br> I don't understand why you reverted my contribution [https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Haut-Rhin&diff=prev&oldid=1032690 here], while I just replaced an unrelated nameless png file, that was solely used on nds-wiki, with the CoA file that's in use on the french wiki for this department ([[:fr:Haut-Rhin]])<br> Thank you, --[[Bruker:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] [[Bruker Diskuschoon:Kontributor 2K|✍]] 14:28, 3. Jan. 2025 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:23, 26. Jan. 2025 (CET) </div> == Vestfaliano un Lucildo Ahlert == Ik wull justemente wiäten, of diu düsse Texte in Lipsk schreiwen hes, or in Vestfaliano. [[Spezial:Bidrääg/2001:9E8:D598:7700:E077:2A29:30ED:FB09|2001:9E8:D598:7700:E077:2A29:30ED:FB09]] 13:46, 8. Jun. 2025 (CEST) :Dat is "mien" austwestfäölsken Dialekt. Op brasiliaansch Vestfaliano kann ek nich schriäwen sünner dat ik dat Wöörbook un de Grammatik in de hannen kriege. Un de sind leiders narms to finnen un to kriegen. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 13:59, 8. Jun. 2025 (CEST) == Himalaya == An den Artikel musst noch wat maaken. Sücht ja noor ut, mit de Fehlers. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 20:13, 14. Okt. 2025 (CEST) :Velen Dank för den Henwies. :Daar mutt ik eerstmaal noch de style.css för de verscheden Schriften opstellen un de Vörlang lang un S aktuell maken. Duurt een beten [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 20:51, 14. Okt. 2025 (CEST) == Plattdüütsch == Moin, wenn Du all de Literatur ingeven deihst, sullst Du dat ok in Plattdüütsch hollen. Eenfach kopeeren is denn nicht so dat Wohre. Kiek to'n Bispeel bi Goethe. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 09:49, 10. Nov. 2025 (CET) == So long == Nahdem Du up Diskussionsbidrääg vun mi un Henwiesen nah Ännern nich ingahn deihst, aber in’n Gegentoog vun mi anleggt Artikel löschen un nee schrieven deihst, is mi kloor wurrn, dat mien Arbeit hier nicht mehr geern sehn wurrd. Ik hebb för mien Arbeit an de plattdütsch WP sogor den Kulturpries „Keerke“ von de Oostfreesch Landschap kregen, aber mien Artikel weern denn woll doch nich so goot. Dat hett mi temelk drapen. Ik hebb jetzt noch en paar Artikel up Halde, de stüer ik gelegentlich noch bi, ansonsten stell ik de Arbeit hier in. Wenn Du mien Artikel all ännern wullt. Up mit beid Brukersieden sünd de van mi anleggt Artikel upführt. De kannst Du denn ja so nah un nah ännern, löschen, wat ok immer. Ik hebb in mien verbleeven Tiet noch noog anner Saken, de ik maken kann. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 11:04, 17. Nov. 2025 (CET) :Dat deit mi leed to hören. Dat is keen Angreep op di, dien Plattdüütsch oder dien grootaardige Arbeid hier in de Wikipedia. Daar velen Dank för. Dien Arbeid is geern gesehen. :Wikipedia is een Gemeenschopsprojekt un Artikels schöölt jümmers ümschreven un aktuell maakt warrn. All dien Artikels will ik gaarnich ännern. Daar is heel veel wichtige un gode Arbeid bi. Un natüürlich ook de schiere Ümfang. So veel Artiekels as du het keen een hier bidregen. Den Keerlke-Pries hest du di torecht verdeent. :De Artikels, de ik änner sünd de ''[[Wikipedia:List vun Artikels, de in all Wikipedias binnen ween schöölt|Artikels, de in all Wikipedias binnen ween schöölt]]''. Daar hest du över de Jaren ook al enen groten Deel to bidragen. Een groten Deel vun langsten Artikels in de List stammt uut diene Fedder. De Artikels, de ik änner sünd Artikels, de noch nich lang noog sünd (Alle 1000 Artikel schöölt tomnimdsten 30.000 Teken lang ween). Wenn ik een Artikel eenmaal uutbo un verlänger, is dat lichter för mi allens gliek in ene Variant ümtoschrieven. Ik kann geern versöken, de Artikels vun di in dienen Dialekt un Schrievwies wieder to schrieven. Alternativ kannst du geern de Artikels wieder schrieven. Oder ik schriev dien Artikels in mien Dialekt un Schrievwies wieder un du kannst se denn an dienen Dialekt anpassen. Generell schall ik geern een wat "moderater" ween Artikels antopassen. Dat is allens nix gegen dien Arbeid, dat is eenfach een Fraag, wat wi doot, wenn verscheden Lüud an de glieken Artikels arbeid. Denn de meisten Artikels sünd hier ja vun een Persoon schreven wurrn un warrt denn Jaren lang nich meer bearbeidt. Enige vun de 1000 Artikels sünd man so wichtig, dat se maal een Update bruukt un uutboot warrn schöölt. :Also nix gegen di, dien Arbeid, dien Plattdüütsch, dien Wark oder de Qualität vun dien Arbeid. Dat weer schaad, wenn du nix meer bidregen wullt. Deit mi leed, wenn ik dien groten Bidrag hier in de Wiki nich noog acht hebb un dat so uutseeg as wenn ik minnachtig op dien Arbeid kieken dee. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 11:41, 17. Nov. 2025 (CET) :::: Kann ik deelwies nahvulltrecken. Un Dien Arbeit is ja ok nich to verachten. Ik fohr trotzdem wat rünner, bin aber nich ganz weg. ::[[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 21:49, 18. Nov. 2025 (CET) :::Ik harr all Bedenken, dat Du nu dien Arbeit instellt harrst. Die neeste Henwies, wu Artikel in Plattdüütsch schreven wurrn söllt, is aber düppelt goot. Gooden Artikel un Du schriffst wiederhen. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] :::: Nee...bloot een paar Daag verpuusten na uns Stried hier. Seh ik ook in, dat ik daar över ene Grenz röver bün. Harr ik mi denken kunnt, wenn ik mi de Arbeidwies vun de "olen Hasen" hier ankiek. :::: Nu büst du vun den olen Hasen hier, de eenzige de aktiv bleven is. Un dat warrt nu een Probleem, denn ji hebbt alle Regels up allerhand Diskusschoonsieden afsnackt, man keeneen het de Sieden mit de Richtlienen daarto aktuell holen. (Kann ik verstaan, dat is de Deel vun de Wikipediaarbeid, de keen Spass maakt). Ik will woll versöken dat "Gewohnheitsrecht" hier tohoop to dregen un as konkrete Richtlienen daalschrieven. Noch een paar Ideen uut anner lütte Wiki (so as de allemannasche) daarto un hebb ik ene klare Richtsnoor, an de ik mi holen kann. Ik würr mi freuen, wenn du daar denn maal af un an röverkiekst, of dat denn mit de Regels vun de olen Hasen övereenstimmt --[[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 19:35, 20. Nov. 2025 (CET) ::::Maak ik. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 19:57, 20. Nov. 2025 (CET) == Heine Steenhagen == Die Seite ist als neue Seite eingestellt. Den Permalink habe ich nicht gefunden. Ich hoffe, das geht so.... [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 13:39, 20. Apr. 2026 (CEST) == https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia%3AH%C3%B6%C3%B6ftsiet&diff=1023849&oldid=1023645&variant=nds == Hi [[Bruker_Diskuschoon:Flaverius|@Flaverius]], I want to let you know I've reverted one or more of your [https://nds.wikipedia.org/w/index.php?title=Bruker_Diskuschoon%3AFlaverius&diff=1023849&oldid=1023645&variant=nds|recent contributions] because they do not seem constructive. If you think I made a mistake or have questions, you can leave a message on [[User talk:|my talk page]]. Please note that continued vandalism may lead to restrictions. [[Spezial:Bidrääg/&#126;2026-25174-53|&#126;2026-25174-53]] ([[Bruker Diskuschoon:&#126;2026-25174-53|Diskussion]]) 14:00, 24. Apr. 2026 (CEST) :To be honest not sure, what edit was reverted, main page looks the same. What exactly seems unconstructive? [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 14:25, 24. Apr. 2026 (CEST) == Heine Steenhagen == Die Übersetzung des Artikels ist toll geworden und gibt die Atmosphäre des Romans sehr gut wieder. Vielen Dank dafür. Es müssen auch nicht alle rot markierten Begriffe mit Links/Artikeln versehen werden. Ohne geht es in den meisten Fällen auch. Ich würde mir nur wünschen, dass die zentrale Referenz des Romans noch genannt wird, nämlich Ikarus und das dem Umkreis von Brueghel zugeschriebene Gemälde Landschaft mit Sturz des Ikarusl. Der Hinweis war am Anfang in der Übersetzung auch vorhanden und ist dann unerklärlicherweise verschwunden. Ansonsten zeigt die Übersetzung, was das Plattdeutsche alles kann! [[Bruker:RikmiPl|RikmiPl]] [[Bruker Diskuschoon:RikmiPl|✍]] 22:56, 14. Mai 2026 (CEST) == Lehrer == Wat maakst Du to'n Bispeel mit ein Klaveerlehrer (Jazzmusiker harrn dat woll mal) ? [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 12:17, 30. Mai 2026 (CEST) :Ik kiek glieks maal wat dat beste Wikidata-Objekt för us is. Opstunds is dat ja mit den histoorschen "Schulmeister" verlinkt ofschoonst dat us Hööftartikel för Lüüd, de in Scholen ünnerricht. :Je nadem wat op Wikidata un de interwikilinks passt, warrt der Artikel en Översichtsartikel to verscheden Sorten Lehrer oder de Redirects Lehrer warrt Mehrdüdige Begrepen. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 13:42, 30. Mai 2026 (CEST) == Diskuschoon:Neddersorbsche Spraak == Hallo, Flaverius. Leider ist mein Platt nicht so gut, so daß ich lieber auf Hochdeutsch schreibe. Ich habe beim Artikel [[Neddersorbsche Spraak]] einen Fehler gefunden und auch meinen Hinweis auf der [[Diskuschoon:Neddersorbsche Spraak|Diskussionsseite]] hinterlassen. Niedersorbisch wird in Brandenburg gesprochen, nicht in Sachsen. Ich bin Admin in der Obersorbischen Wikipedia, aber nicht besonders aktiv in letzter Zeit. Gruß [[Bruker:Tlustulimu|Tlustulimu]] [[Bruker Diskuschoon:Tlustulimu|✍]] 23:20, 10. Jun. 2026 (CEST) == Artikel van'n Maand == Moin, kannst Du de nächst Daag mal den Indrag ankieken (August)? Kien Bild un kien "Wieder lesen". Ik weet nich, wo de Fehler liggt. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] 10:10, 28. Jul. 2026 (CEST) :Ja ik kiek maal [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 08:35, 29. Jul. 2026 (CEST) ::De Lenk up <nowiki>[[Öölfarv]</nowiki> hadde man ene Klammer an’n Enne. Wenn en Lenk oder so nich richtig afslotten is funktschoneert heel de Vörlaag nich. [[Bruker:Flaverius|Flaverius]] [[Bruker Diskuschoon:Flaverius|✍]] 08:40, 29. Jul. 2026 (CEST) oz3sp3y1aipro0nbjgsmzarft8jmr9q Flagg vun Florida 0 62115 1074184 1054058 2026-07-28T14:40:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074184 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of Florida.svg|thumb|right|300px|Flagg vun Florida]] De '''Flagg vun [[Florida]]''' besteiht ut en root [[Andreaskrüüz]] up en witten Achtergrund, mit dat [[Segel vun Florida]] in de Midden. Dat Design wurr nah en Volksafstimmen in dat Johr 1900 fastleggt. Van 1868 bit 1900 bestunn de Flagg vun Florida blots ut dat Segel vun den Staat up witten Achtergrund. In de laat 1890er Johren hett de dormalige Gouverneur vun Florida, Francis P. Fleming, vörslahn, en root Krüüz totofügen, dormit de Flagg bi Flaute, nich as en [[Parlamentärsflagg|witt Fahn]] wirkt. Dat aktuelle Design vun de Flagg is siet 1985 in Gebruuk. In dat Johr wurr dat Segel vun Florida wat anpasst un offiziell nee fastleggt. == Ähnlich Flaggen == <gallery> Bild:Flag of Alabama.svg|[[Flagg vun Alabama]] Bild:Flag of New Spain.svg|[[Viezkönigriek Neespanien]] Bild:Flag of Scotland.svg|[[Flagg vun Schottland]] </gallery> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20051231124411/http://dhr.dos.state.fl.us/facts/symbols/flags.cfm Siet över de Flagg up de offizielle Websteed vun Florida] * [http://www.myfloridahouse.gov/contentViewer.aspx?category=PublicGuide&file=About%20Florida%20--%20Flags%20of%20Florida.html Five Flags Over Florida] * [https://web.archive.org/web/20141203025301/http://www.netstate.com/states/symb/flags/fl_flag.htm The Florida State Flag] (engelsch) [[Kategorie:Flagg|Florida]] [[Kategorie:Florida]] 69ekv3vs403ozug9pploejodyh5x80m Ferteel iinjsen! 0 64418 1074182 1073975 2026-07-28T14:23:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074182 wikitext text/x-wiki '''Ferteel iinjsen!''' (noordfreesch för ''Vertell ees!'') is en Schrievwettstriet, de von [[NDR 1 Welle Nord]] utropen is un tohoop mit dat [[Nordfriisk Instituut]] all twee Johr vergeven warrt. Dat eerste Maal ''Ferteel iinjsen!'' geev dat 2001. De Winnergeschichten warrt mit 500, 300, 250 un 100 Euro belohnt. De Priesgeller kaamt von de [[Spoorkass]]en ut de Region. Af und an gifft dat ok extra Priesen för Kinners.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Undine Bischoff |url=https://www.amrum-news.de/2016/11/22/ferteel-iinjsen-friesischer-schreibwettbewerb-macht-lust-auf-diese-sprache/ |titel=Ferteel iinjsen – Friesischer Schreibwettbewerb macht Lust auf diese Sprache |werk=AmrumNews |datum=2016-11-22 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref> == Winners == {| class="Tabell" |- ! Johr || Thema || Titel Winner || Winner || Titel Tweten || Tweten || Titel Drüdden || Drüdden || Titel Veerten || Veerten || Titel Föfften || Föfften || Titel Publikumspries || Publikumspries !Titel Schölerpriese !Schölerpriese |- | 2001 || Unerwäis || ''Bluat fuar tau Stünen'' || [[Hans-Joachim Meyer (Schriever)|Hans-Joachim Meyer]] || || || || || || || || || || | | |- | 2002 || Uun a knip || || || || || || || || || || || || | | |- | 2004 || Feerientid || || || || || || || || || || || || | | |- | 2006 || Besäk || ''Besäk önjt eenhärnge'' || Thora Kahl || ''En selten Beseek'' || Björn Ketelsen || ''Wüfensbeschük'' || Britta Weinbrandt || ''Beschük'' || Gesche Roeloffs || || Gary Funck || ''Beschük'' || Gesche Roeloffs | | |- | 2008 || Naibers || ''Di ual Jacob'' || Nora Grevenitz || ''At naiberswüf'' || Antje Tadsen || ''Hüfol liidj paase iin uun noibüürs dörnsk?'' || Gesche Roeloffs || ''50 miljoone kilomeeter san ai nooch'' || Gary Funck || ''Wön­ger'' || Ellin A. Nickelsen || || | | |- | 2010 || Uun a naacht || ''Tante Liesbeth ütj Amerikoo'' || Antje Tadsen || ''Uun a naacht'' || Ellin A. Nickelsen || ''As et jâcht ütging'' || Gary Funck || ''Zap-Zap-Zap'' || Rike Jessen || ''Zombie-Club'' || Nicole Quinten || ''Zap-Zap-Zap'' || Rike Jessen | | |- | 2012 || Wat for da bjarne/jongen/Künner || ''Det stak faan Sven an Sheila'' || Ellin A. Nickelsen || ''Mååst ferjin'' || Gary Funck || ''Iansis en stäär uunfaade'' || Andrea Hölscher ||– | – | – || – || ''Det stak faan Sven an Sheila'' || Ellin A. Nickelsen | * ''Schåt önjt hoolting'' * ''Di ferswünen Prins'' * ''Di latje'' | * Henriette Boysen * Merten Frank * Nis Ove Kahl |- | 2014 || Hartklopin || ''Diling schal en besuneren däi weese'' || Lena Grützmacher || ''Plachte'' || Gary Funck || ''Hartklopen.de'' || Rike Jessen || ''Operatiuun Hartklopin'' || Gesche Roeloffs || ''Gerochtighaid'' || Laura Eileen Timm || ''Hartklopen.de'' || Rike Jessen | | |- | 2016<ref name=":0" />|| Wat'n lok || ''Wat en lok'' || Ellin Nickelsen || || Thede Thießen|| || || || || || || || Rike Jessen | | |- | 2018<ref>{{Internetquelle |url=https://www.leck.de/10-friesischer-schreibwettbewerb-ferteel-iinjsen-siegerin-kommt-aus-leck/ |titel=10. friesischer Schreibwettbewerb „Ferteel iinjsen“ – Siegerin kommt aus Leck |werk=Gemeinde Leck |datum=2018 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Fuenf-Sieger-bei-Schreibwettbewerb-Ferteel-iinjsen%2Cferteel154.html |titel=Fünf Sieger bei Schreibwettbewerb "Ferteel iinjsen" |werk=Schleswig-Holstein Aktiv |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2018-11-25 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190819123842/https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Fuenf-Sieger-bei-Schreibwettbewerb-Ferteel-iinjsen,ferteel154.html |archiv-datum=2019-08-19 |abruf=2026-07-26 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Fuenf-Sieger-bei-Schreibwettbewerb-Ferteel-iinjsen%2Cferteel154.html |wayback=20190819123842 |text=Fünf Sieger bei Schreibwettbewerb "Ferteel iinjsen" |archiv-bot=2026-07-28 14:23:50 InternetArchiveBot }}</ref>|| Dåt jarst tooch/At iarst feer/Dit jest Mol || ''Tu lääs''|| Martje Momen Karstens|| ''En roosenen ufgung''|| Antje Tadsen|| ''Lätj iinjfåch lüüs''|| Thomas Steensen|| ''At as nimer to leed för en iarst geer''|| Merle Sievers|| ''85 C''|| Gesa Hering|| ''85 C'' | Gesa Hering | * ''Hofentlik dåt leest tooch'' * ''Min iarst feer ringridjen'' | * Momme Kahl * Kristin Carstensen |- | 2020<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Alle-Preise-gehen-an-Friesinnen,ferteel214.html |titel=Schreibwettbewerb Ferteel iinjsen: Friesinnen gewinnen |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2020-11-25 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref>|| Ales ööders || ''Trii letj wurden'' || Wiebke E. Lüdtke || ''Üübmool as ales ölers'' || Ellin Nickelsen || ''Stella'' || Antje Tadsen || ''Wiar det en guden toocht'' || Gesche Mengel || ''Uun a nöös pület - 2023'' || Andrea Hölscher || ''Trii letj wurden'' || Wiebke E. Lüdtke | | |- |2022<ref>{{Internetquelle |autor=Thede Thiessen |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Foehrer-Schuelerin-gewinnt-beim-friesischen-Schreibwettbewerb-Ferteel-iinjsen,ferteel238.html |titel="Ferteel iinjsen": Föhrer Schülerin gewinnt friesischen Schreibwettbewerb |werk=Frasch for enarken - Friesisch für alle |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2022-11-30 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref> |Lätj et hood ai hinge |''En leewent lung'' |Anni Christiansen |''Nåågelt önjt heef'' |Kim Sanders |''As det ai en guden toocht?'' |Gesche Roeloffs |''A sprüng'' |[[Wilko Lücht]] |''Min ual aran'' |Tönnis Riewerts | | | | |- |2024<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Ferteel-Iinjsen-Beste-Friesisch-Geschichten-auf-Foehr-praemiert,ferteel250.html |titel="Ferteel iinjsen": Beste Friesisch-Geschichten prämiert - das sind die Gewinner |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2024-11-23 |abruf=2026-05-09 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Kinka Tadsen |url=https://www.amrum-news.de/2024/11/29/ein-friesischer-nachmittag-mit-tollen-geschichten/ |titel=Ein friesischer Nachmittag mit tollen Geschichten … |werk=AmrumNews |datum=2024-11-29 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref> |Teew |''As det ai en guden toocht?'' |Gesche Roeloffs |''Eftertaank'' |Gesa Hering |''Aw en nai laawen'' |Jan Niklas Heinrich |''Huar wääl dü hen?'' |Fine Ganzel |''Twasche eebe än flödj'' |Rike Jessen |''Huar wääl dü hen?'' |Fine Ganzel | | |} == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Noordfreesch]] kxl2wfi0eanz3g9mpu8uk7nfa9ixsig Flagg vun Virginia 0 66463 1074192 1045673 2026-07-28T15:01:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074192 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of Virginia.svg|thumb|300px|{{FIAV|normal}} Flagg vun Virginia]] De '''Flagg vun den US-Bundsstaat [[Virginia]]''' wurr an' 9. März 1904 inführt. == Beschrieven == De Flagg wiest dat [[Segel vun Virginia]] up blau Feld. Blau is de Farv vun de Union. Dat witt umrand Segel wiest in de Midden en blau kleed Fru, de antike Personifikatschoon vun de Tapferkeit [[Virtus (Gottheit)|Virtus]], de as Siegerin över en dooden [[Tyrann]] dorstellt is. Dorbi stellt se een Foot up den Besiegten un stütt sück up en Speer. In de linke Hand drocht se en Schwert. De Tyrann, [[England]], hollt in de linke Hand en körtslahn Kette un in de rechte Hand en Pietsch. De fallen Kroon verdüütlicht de Lotlöösen vun de [[Monarkie]]. Över de Fruensfigur steiht as Text de Naam vun den Staat Virginia, dorünner dat [[Latiensche Spraak|latiensch]] Motto: :„[[Sic semper tyrannis]].“ („''So sall dat immer den Tyrannen ergahn!''“) == Flaggengrööten == För de Flagg vun Virginia gifft dat en besünner Flaggengrööten (engelsch.: ''Salute to the flag''). De wurr vun de Generalversammlung vun Virginia 1954 fastleggt: '''engelsch;''' salute the flag of Virginia, with reverence and patriotic devotion<br /> to the ‘Mother of States and Statesmen,’<br /> which it represents—the ‘Old Dominion,’<br /> where liberty and independence were born.<ref>[http://legis.state.va.us/1_cap_class/9-12/9_12_emb_symb.html Virginia State Legislature]</ref><br /> Ick grööt de Flagg vun Virginia, mit Ehrfurcht un Hengaav<br /> an de Moder vun de Staaten un Staatsmänner,<br /> de se repräsenteert-de olt Herrschap,<br /> wo Freeheit un Unafhängigkeit boren wurrn }} == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20141230082900/http://www.netstate.com/states/symb/flags/va_flag.htm The Virginia State Flag] (engelsch Beschrieven) == Literatur == * The Flag Institute (Hrsg.): ''Nationalflaggen der Welt''. Hamborg: Edition Maritim, 2000. ISBN 3-89225-402-8 * Karl-Heinz Hesmer: ''Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten''. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1 [[Kategorie:Flagg|Virginia]] [[Kategorie:Virginia]] to6fo2bw32ohi6pkum254duuw9921ik Fort Willem 0 68860 1074194 1073667 2026-07-28T15:21:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074194 wikitext text/x-wiki [[Bild:Fort Wilhelm - Bremerhaven - 19th century.jpg|duum|Fort Willem 1833, von’n Haven ut keken]] Dat '''Fort Willem''' weer en [[Fort]] in [[Bremerhoben]], dat 1834 von dat [[Königriek Hannover]] as [[Küstenbefestigung]] anleggt worrn is un den nee anleggten Haven schulen schull. Dat Fort is 1866 opgeven un 1874 afbraken worrn. == Historie == [[Bild:Map of Bremerhaven 1849 2011 11 27 Hochhaus.jpg|duum|Bremerhoben 1849 mit Fort Willem an de Slüüs na’n Olen Haven]] In en Verdrag von 1827 hett dat Königriek Hannover en 88,7&nbsp;[[Hektar]] groten Striepen an dat rechte [[Werser]]över an [[Bremen]] verköfft, dat Bremen dor en ne’en Haven anleggen kann. In dissen Verdrag harr Hannover sik de militärsche [[Hoheit (Staatsrecht)|Hoheit]] över dat Rebeed vörbehollen. As 1830 dat eerste Becken von’n Haven&nbsp;– de [[Olen Haven (Bremerhoben)|Ole Haven]]&nbsp;– trech weer, hett Hannover op en 3&nbsp;[[Morgen (Eenheit)|Morgen]] groot Areal dicht bi de Slüüs na’n Haven an de Münn von de [[Geest (Stroom)|Geest]] en Fort boot.<ref name="Bessell S. 597" /> Hier harr ok al in de [[Franzosentied]] en [[Küstengeschütz|Küstenbatterie]] stahn. Dat Fort hett na [[Willem IV. (Vereenigt Königriek)|Willem&nbsp;IV.]], König von Hannover un dat Vereenigte Königriek von Grootbritannien un Irland, sien Naam kregen un is 1834 trech ween. Dat Fort weer ut [[Backsteen]], hett en beten mehr as en halven Kring billt un weer von en Graven ümgeven. Dat harr twee Etaaschen un weer utstatt mit 18 Geschütze<ref name="Dede 30" />. De Besatzung bestünn ut een [[Hauptmann]], een [[Leutnant]] un 44 Mann. To de Anlaag hett ok een [[Exeerplatz]] tohöört. Fort Willem schull den Haven gegen Angreep von See her sekern. De Bo harr aver mehr symboolschen as militärschen Sinn. Al kort nadem dat trech weer, is dat in Fraag stellt worrn, wat de Anlaag militärsch wat döggt. Georg Bessell schrifft in siene ''Geschichte Bremerhavens'': „[…] Man behauptete allgemein, es werde das Abfeuern seiner eigenen Kanonen nicht ertragen können.“<ref name="Bessell S. 272" /> An’n 24.&nbsp;Juni 1838 hett König [[Ernst August I. (Hannover)|Ernst August I.]] Fort Willem besöcht. In dat Fort is en Tied lang ok de [[Galjoonsfigur]] von dat däänsche Schipp ''[[Christian VIII. (Schipp, 1841)|Christian&nbsp;VIII.]]'' opbewohrt worrn, dat 1849 in dat [[Gefecht bi Eckernföör]] ünnergahn is. 1853 hett de Hartog [[Ernst II. (Sassen-Coburg un Gotha)|Ernst&nbsp;II. von Coburg-Gotha]] de Galjoonsfigur köfft un de is nich mehr in dat Fort opbewohrt worrn.<ref name="Bessell S. 392" /> As de Schippsverkehr tonehmen dee un na en poor Johren de grötteren Scheep de Kapazität von’n Olen Haven överstiegen deen, is 1847 en tweet Havenbecken boot worrn, de [[Ne’e Haven]]. De Arbeiden müssen aver stoppt warrn, as Hannover Inspruch inleggt hett, von wegen dat de ne’e Slüüs buten dat Rebeed weer, dat de Geschütze von Fort Willem recken kunnen un von wegen dat de ne’e Diek Angriepers Deckung beden kunn. Dorüm is 1848 bet 1849 mit de ''Dockbatterie'' en twete Befestigungsanlaag glieks an de Infohrt na dat ne’e Havenbecken von 1852 boot worrn. Bremen harr toseggt, dorto een Maal 10.000&nbsp;[[Daler]] un för den Ünnerholt von de Anlagen 1000&nbsp;Daler in’t Johr bitostüürn.<ref name="Bessell S. 367" /> Twüschen 1864 un 1865 is de ''Weserhauptbatterie'', de ok ''Toornfort'' nöömt worrn is, as drüdde hannöversche Küstenbefestigung an dat Noordenn von Bremerhoben anleggt worrn. === Enn === As 1866 de [[Düütsch Krieg|Krieg twüschen Prüßen un Öösterriek]] utbraken is, weer Bremen op de Sied von [[Preußen (Staat)|Prüßen]] un Hannover op de von [[Kaiserriek Öösterriek|Öösterriek]]. Dat geev aver keen Kämpf, Hannover hett siene Stellungen in Bremerhoben freewillig rüümt un prüüßsche Truppen kunnen al an’n 19.&nbsp;Juni de dree Befestigungen besetten. Alleen de ole Kummandant von Fort Willem, de as Letzten trüggbleven is, wull dat Fort blots „över sien Liek“ de Prüßen överlaten, hett sik denn aver doch von en prüüßschen Offzeer to en freedliche Övergaav överreden laten.<ref name="Bessell S. 462" /> An’t Enn von’n Juli 1866 sünd de Geschütze von de Batterien afboot worrn. 1867 hebbt se beslaten, de militärsch överhaalten Befestigungen aftobreken. To de Tied sünd bi [[Brinkamahoff]] un [[Langlütjen]], direkt in de Münn von de Werser vör Bremerhoben, al ne’e un stärkere Küstenforts anleggt worrn. In’n März 1868 sünd de dree Festungsanlagen an Bremen överdragen worrn. Prüßen hett dat Nutzungsrecht bet 1870 behollen, hett dor aver keen Bruuk von maakt. Na disse Tied kunn nu ok en Verbinnungskanaal twiüschen Olen un Ne’en Haven anleggt warrn, wat Hannover vörher ut militärsche Grünn aflehnt harr. Dat Toornfort is tiedwies noch as [[Cholera]]-[[Spital]] bruukt worrn bevör dat 1872 afreten worrn is.<ref name="Dede 34" /> Fort Willem is 1874 denn afbraken worrn.<ref name="Bessell S. 477" /> == Literatur == * Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' Verlag F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927 ([http://brema.suub.uni-bremen.de/content/titleinfo/21476?&query=Geschichte%20Bremerhavens Digitalisat]) == Weblenken == {{Commons}} == Footnoten == <references> <ref name="Bessell S. 272"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 272 </ref> <ref name="Bessell S. 367"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 367 </ref> <ref name="Bessell S. 392"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 392 </ref> <ref name="Bessell S. 462"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 462 </ref> <ref name="Bessell S. 477"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' =F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 477 </ref> <ref name="Bessell S. 597"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 597 </ref> <ref name="Dede 30">{{Internetquelle | url=http://www.klausdede.de/index.php?content=weserundjade&sub=30 | autor=Klaus Dede | werk=An Weser und Jade | titel=1830–1839 | zugriff=2013-01-11 }}</ref> <ref name="Dede 34">{{Internetquelle | url=http://www.klausdede.de/index.php?content=weserundjade&sub=34 | autor=Klaus Dede | werk=An Weser und Jade | titel=1860–1864 | zugriff=2013-01-11 }}</ref> </references> {{Koordinaten|KOOR_NS=53.538333|KOOR_OW=8.578611|WO=baven}} [[Kategorie:Festung]] [[Kategorie:Bremerhoben]] [[Kategorie:Gifft dat nich mehr]] 4pc2a0dsq6pw79rxoxbyp1mozl42q27 Johan Cruyff 0 73624 1074242 1073714 2026-07-29T04:12:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074242 wikitext text/x-wiki [[Datei:Oefeninterland Nederland tegen Argentinië 4-1; nr. 6, 7 Cruyff, kop.jpg|mini|200px|Johan Cruyff as Kapitän vun de Elftal (1974)]] '''Hendrik Johannes Cruijff''' (* [[25. April]] [[1947]] in [[Amsterdam]]; † [[24. März]] [[2016]] in [[Barcelona]], [[Spanien]]<ref>{{Internetquelle|url=http://www.focus.de/sport/laureus/im-alter-von-68-jahren-fussball-legende-johan-cruyff-ist-tot_id_5383824.html|titel=Fußball-Legende Johan Cruyff ist tot|werk=FOCUS Online|abruf=2016-03-23}}</ref>), bekannt as '''Johan''' oder '''Johann Cruyff''' ({{audio|JohanCruijff.oga|Johan Cruiff}}), weer en [[nedderlannen (Europa)|nedderlannsch]] [[Football]]speler un later Footballtrainer.. „Europas Fußballer des Jahrhunderts“<ref>[http://www.dfb.de/news/detail/wm-star-1974-cruyff-fuehrt-oranje-ins-finale-57324/]</ref> gull as begnadet [[Speelmaker]] un weer dat Uthangschild vun den nedderlannschen Football. Cruyff weer Star vun den [[Totaler Football|„totalen Football“]] ''(totaalvoetbal)'', mit den [[Ajax Amsterdam]] sien gröttste Erfolge recken dee un de Nedderlannsch Natschonalmannschap, för de he in 48 Länderspelen 33 Dooren schaaten hett, bi de [[Football-Weltmeesterschap 1974|WM 1974]] Viezweltmeester wurr. Dornah speel he för den [[FC Barcelona]], in den [[USA]] un wedder in den Nedderlannen ([[Feyenoord Rotterdam]]) bevör he 1984 sien aktiv Loopbahn afsluuten dee. Ähnlich spoodriek weer he nahderhen as Trainer för Ajax Amsterdam un den FC Barcelona. In Barcelona prääg he de vun [[Rinus Michels]] up den Weg brocht Jöögdakademie [[La Masia]] (ut de nahderhen Speler as [[Cesc Fàbregas]], [[Pep Guardiola]] un [[Lionel Messi]] hervorgungen) un form dat „Dream Team“, dat 1992 eerstmals den [[Europapokal vun de Landsmeester]] wunn.<ref>[http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1413342.html The Barcelona Academy]l, Fifa World, 6. April 2011.</ref> Sien Söhn [[Jordi Cruyff]] weer ebenfalls nedderlannsch Football-Natschonalspeler. König John, as he ok nömmt wurr, weer all siet sien Jöögd en starken Rooker, kreeg nahderhen en Hartinfarkt und is toletzt an Lungenkrebs storven. == Literatur == * [[Dietrich Schulze-Marmeling]]: ''Der König und sein Spiel. Johan Cruyff und der Weltfußball.'' Die Werkstatt, Chöttingen 2012, ISBN 978-3-89533-845-8. * Dietrich Schulze-Marmeling: ''BARÇA oder: Die Kunst des schönen Spiels.'' Die Werkstatt, Chöttingen 2010, ISBN 978-3-89533-720-8. * [[Hardy Grüne]]: ''Fussball WM-Enzyklopädie 1930 bis 2010.'' Agon, Kassel 2006, ISBN 3-89784-290-4. * Tom Bender und Ulrich Kühne-Hellmessen: ''Verrückter Europacup.'' Weltbild, Augsborg 2003, ISBN 3-8289-2003-9. * David Winner: ''Oranje brilliant, das neurotische Genie des holländischen Fußballs.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2008, ISBN 978-3-462-03994-8. == Weblenken == {{Commons|Johan Cruijff|Johan Cruyff}} * [http://www.cruijff.com/ Homepage to Johan Cruijff] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118677454|LCCN=n/88/624848|NDL=00795959|VIAF=42631934}} {{SORTIERUNG:Cruyff, Johan}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Footballspeler (Nedderlannen)]] [[Kategorie:Footballtrainer]] [[Kategorie:Boren 1947]] [[Kategorie:Storven 2016]] 30kw6xkv44tiulir3iy0lpn8eq8b5a4 Bruker:Aeroid/List DE NI-STD-Buxtehude Person 2 75512 1074226 1073562 2026-07-29T00:33:39Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1074226 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item wdt:P19 ?sub0 . ?tree0 (wdt:P150)* ?sub0 . ?tree0 (wdt:P131)* wd:Q14868. OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=item,label,p31,p18,p569,p19,p570,p20,p227,p106,?birthtimeprecision |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1511697|Q1511697]] | label = ''[[:d:Q1511697|Gerhard Halepaghe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Buxtehude 25 Pfennig 1921.jpg|center|80px]] | p569 = 1430 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1485-04 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034748114 1034748114] | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]''<br/>''[[:d:Q2259532|cleric]]''<br/>''[[:d:Q42603|Preester]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1611936|Q1611936]] | label = ''[[:d:Q1611936|Hermann Langenbeck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Herm.Langenbeck.jpg|center|80px]] | p569 = 1452 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1517-05-01 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/10426781X 10426781X] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Börgermeester]]<br/>''[[:d:Q708492|council member]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139003280|Q139003280]] | label = ''[[:d:Q139003280|Garleff Langenbeck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1507 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/128602031X 128602031X] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94755420|Q94755420]] | label = ''[[:d:Q94755420|Hans Rambau]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 16th century | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1579-04-12 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/11979781X 11979781X] | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | birthtimeprecision = 7 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55126120|Q55126120]] | label = ''[[:d:Q55126120|Johann Risler]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1589-09-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1653-04-19 | p20 = [[Gemeen Stood|Stood]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121391531 121391531] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55680983|Q55680983]] | label = ''[[:d:Q55680983|Heinrich Dassov]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1592-03-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1645-07-08 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1035104784 1035104784] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94935799|Q94935799]] | label = ''[[:d:Q94935799|Heinrich Plate]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1596 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1620-09-03 | p20 = [[Wittenbarg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/134222601 134222601] | p106 = ''[[:d:Q48282|student]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137336421|Q137336421]] | label = ''[[:d:Q137336421|Johann Heinrich von Brobergen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1624-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1671-11-26 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122851358 122851358] | p106 = ''[[:d:Q514725|Landraad]]'' | birthtimeprecision = 10 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94922033|Q94922033]] | label = ''[[:d:Q94922033|Justus Dozem]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1628 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1704 | p20 = [[Köln]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1037052080 1037052080] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55676122|Q55676122]] | label = ''[[:d:Q55676122|Johann Knüttel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1634-11-09 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1694-08-12 | p20 = ''[[:d:Q1209|Fre’e Hansestadt Bremen]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123267757 123267757] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137326335|Q137326335]] | label = ''[[:d:Q137326335|Andreas Hermann Helberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1648-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1685 | p20 = [[Lübeck]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115509844 115509844] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q19310085|Q19310085]] | label = ''[[:d:Q19310085|Tobias Reimers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1653 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1716 | p20 = [[Lümborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122943287 122943287] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q27567999|Q27567999]] | label = ''[[:d:Q27567999|Michael Berns]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Michael Berns.jpg|center|80px]] | p569 = 1657-09-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1728-01-15 | p20 = ''[[:d:Q1833|Wandsbeek]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121377903 121377903] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136866960|Q136866960]] | label = ''[[:d:Q136866960|Paul Andreas Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1662 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1737-02-08 | p20 = [[Karkwist]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q121539775|Q121539775]] | label = ''[[:d:Q121539775|Johann Drewsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1667 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1734 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1046849212 1046849212] | p106 = ''[[:d:Q3362826|papermaker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132977459|Q132977459]] | label = ''[[:d:Q132977459|David Wehner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1668 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1729-04-02 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/124752306 124752306] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18222923|Q18222923]] | label = ''[[:d:Q18222923|Otto Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1750 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115501320 115501320] | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55876090|Q55876090]] | label = ''[[:d:Q55876090|Heinrich Heisling]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1733 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129760706 129760706] | p106 = ''[[:d:Q1339249|syndic]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136865134|Q136865134]] | label = ''[[:d:Q136865134|Johann Franz Pilgrim]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670-07-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1703-02-22 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135930588 135930588] | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139107013|Q139107013]] | label = ''[[:d:Q139107013|Bartholomäus Johann Otto Hannemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1671-03-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1709-10-01 | p20 = [[Odense]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122079175 122079175] | p106 = [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132970862|Q132970862]] | label = ''[[:d:Q132970862|Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1674-08-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1710 | p20 = ''[[:d:Q29868|Haderslev]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123703123 123703123] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55682792|Q55682792]] | label = ''[[:d:Q55682792|Johann Sigmund Pilgram]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1682-12-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1739-01-25 | p20 = ''[[:d:Q168648|Sopron]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1055656626 1055656626] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q112505259|Q112505259]] | label = ''[[:d:Q112505259|Heinrich Klüver]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1686<br/>1686-07-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/130575003 130575003] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55875586|Q55875586]] | label = ''[[:d:Q55875586|Otto Ernst Gregorius Schieferlein]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1704-10-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1787-05-08 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/119448513 119448513] | p106 = [[Komponist]]<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55678608|Q55678608]] | label = ''[[:d:Q55678608|Christian Hieronymus Kramer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1721-05-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1794-07-28 | p20 = ''[[:d:Q16073|Itzho]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143433792 143433792] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132890868|Q132890868]] | label = ''[[:d:Q132890868|Johann Otto Wichmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1730-11-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1796-02-05 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1014357810 1014357810] | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q72938390|Q72938390]] | label = ''[[:d:Q72938390|Otto Christian Schuchmacher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1738-04-12 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1793-03-29 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1019749903 1019749903] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15455031|Q15455031]] | label = ''[[:d:Q15455031|Johann Hinrich Röding]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1763-05-01 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1815-04-22 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121118428 121118428] | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q28480539|Q28480539]] | label = ''[[:d:Q28480539|Georg Müller]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1767 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1847-11-21 | p20 = [[Celle]] | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q140306201|Q140306201]] | label = ''[[:d:Q140306201|Wilhelm von Ludowig]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1787 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1870-06-21 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55681404|Q55681404]] | label = ''[[:d:Q55681404|Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1788-10-08 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1844-11-04 | p20 = [[Wiesbaden]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1042670773 1042670773] | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q99746568|Q99746568]] | label = [[Christian Lodemann]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1805-01-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1878-02-01 | p20 = [[Lingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034939017 1034939017] | p106 = ''[[:d:Q57398663|administrative lawyer]]''<br/>''[[:d:Q17131110|counsel]]''<br/>''[[:d:Q486839|Afornten]]''<br/>[[Amtmann]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1555696|Q1555696]] | label = ''[[:d:Q1555696|Gustav Buchholz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1856-02-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1916-06-26 | p20 = [[Posen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/116818395 116818395] | p106 = ''[[:d:Q3332711|Mediävist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1597022|Q1597022]] | label = [[Heinrich Denicke]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1856-01-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1943-10-30 | p20 = [[Horborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/119140373 119140373] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q10547393|local politician]]''<br/>''[[:d:Q147733|primator]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q47003049|Q47003049]] | label = ''[[:d:Q47003049|Margarete Winter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1857-01-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1934-03-07 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1035171368 1035171368] | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63891365|Q63891365]] | label = ''[[:d:Q63891365|August Denicke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1863 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1928-06-11 | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1666994|Q1666994]] | label = ''[[:d:Q1666994|Otto Lemmermann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1869-07-01 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1953-07-28 | p20 = [[Berlin]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/117719242 117719242] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q22809315|agricultural chemist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q102219468|Q102219468]] | label = ''[[:d:Q102219468|Karl G. J. Kübel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1881-12-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q100601|Q100601]] | label = ''[[:d:Q100601|Werner Issel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1884 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1974 | p20 = ''[[:d:Q541860|Bad Sachsa]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123965217 123965217] | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137134700|Q137134700]] | label = ''[[:d:Q137134700|Ewald Eiserwag]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1888-02-23 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/125201648 125201648] | p106 = ''[[:d:Q13418253|Philoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94884194|Q94884194]] | label = ''[[:d:Q94884194|Friedrich Gumpert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1889-04-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 20th century | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1124034218 1124034218] | p106 = [[Schoolmeester]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1578841|Q1578841]] | label = ''[[:d:Q1578841|Hans Brockmann (Altkloster)]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1903-10-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]]<br/>[[Ooldklooster]] | p570 = 1988-05-01 | p20 = [[Chöttingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/101980467X 101980467X] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q20980275|Q20980275]] | label = ''[[:d:Q20980275|Jutta Bossard-Krull]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | p569 = 1903-07-06 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1996-10-13 | p20 = [[Lüll]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | p106 = ''[[:d:Q7541856|ceramicist]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23060711|Q23060711]] | label = ''[[:d:Q23060711|Hermann Blumenthal]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1903-07-11 | p19 = [[Ooldklooster]] | p570 = 1941-08-08 | p20 = ''[[:d:Q1623457|Tannroda]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/116209283 116209283] | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q13570226|Literaturhistoriker]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94912880|Q94912880]] | label = ''[[:d:Q94912880|Heinz A. Hoppe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1907-05-06 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1986-08-24 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034902830 1034902830] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139586066|Q139586066]] | label = ''[[:d:Q139586066|Hans Stechmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Der Adler, Heft 06 (1942), Oberfeldwebel Hans Stechmann.png|center|80px]] | p569 = 1918-05-14 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1994-06-27 | p20 = ''[[:d:Q31503|Neustadt an der Aisch]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1222537|Q1222537]] | label = ''[[:d:Q1222537|Dieter Müller-Wodarg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1922-05-31 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2009-08-10 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1162872799 1162872799] | p106 = [[Diplomat]]<br/>''[[:d:Q1731155|orientalist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1615535|Q1615535]] | label = ''[[:d:Q1615535|Karl Stackmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1922-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2013-11-04 | p20 = [[Chöttingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/118823914 118823914] | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1602322|Q1602322]] | label = ''[[:d:Q1602322|Helga Wex]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038039-0017, Wiesbaden, CDU-Parteitag, Wex.jpg|center|80px]] | p569 = 1924-07-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1986-01-09 | p20 = [[Mölm]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/10923877X 10923877X] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q38178631|Q38178631]] | label = ''[[:d:Q38178631|Horst Wegener]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1926-08-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2006-02-25 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/13246067X 13246067X] | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15818848|Q15818848]] | label = ''[[:d:Q15818848|Günther Boyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1927-10-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2012-04-08 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1827775|Q1827775]] | label = [[Lisa Peters]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1933-12-17 | p19 = [[Doans]] | p570 = 2010-05-09 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1113938331 1113938331] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q46131160|Q46131160]] | label = ''[[:d:Q46131160|Claus D. Grupp]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1934-08-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1246708884 1246708884]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709244 1246709244]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709414 1246709414] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136963547|Q136963547]] | label = ''[[:d:Q136963547|Reiner Schöning]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1935 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1029792305 1029792305] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1596612|Q1596612]] | label = [[Heinrich Augustin]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1937-10-30 | p19 = [[Ottens]] | p570 = 2025-02-23 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1033719102 1033719102] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q363071|Q363071]] | label = ''[[:d:Q363071|Adolf Köhnken]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1938-01-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2017-08-05 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106059955 106059955] | p106 = ''[[:d:Q16267607|Klassischen Philoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q117357104|Q117357104]] | label = ''[[:d:Q117357104|Helmut Roscher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1938-09-04 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/136397824 136397824] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188213|Q13188213]] | label = [[Christian Fuhst]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1939-11-28 | p19 = [[Neeklooster]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112257658 112257658] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15858097|Q15858097]] | label = ''[[:d:Q15858097|Harmen Thies]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 82 Prof. Dr. Harmen Hinrik Thies, Leiter Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa,TU Braunschweig.jpg|center|80px]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1089659458 1089659458] | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q11486702|Architekturhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133758696|Q133758696]] | label = ''[[:d:Q133758696|Hartmut Behnke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/170047032 170047032] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139002557|Q139002557]] | label = ''[[:d:Q139002557|Niels Callsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1324683406 1324683406] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133686424|Q133686424]] | label = ''[[:d:Q133686424|Henning Drecoll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1942 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1127560794 1127560794] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95191569|Q95191569]] | label = ''[[:d:Q95191569|Helga Lühning]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/111386322 111386322] | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133325462|Q133325462]] | label = ''[[:d:Q133325462|Hans Heinrich Ahlfeld]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1153169584 1153169584] | p106 = [[Börgermeester]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137135172|Q137135172]] | label = ''[[:d:Q137135172|Hartwig Abraham]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122012801 122012801] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q74977|Q74977]] | label = ''[[:d:Q74977|Ralf Drecoll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1944-09-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2012-09-23 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139026286|Q139026286]] | label = ''[[:d:Q139026286|Hans-Uwe Hansen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1946-02-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2021-09-13 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1334853363 1334853363] | p106 = ''[[:d:Q10547393|local politician]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1717527|Q1717527]] | label = ''[[:d:Q1717527|Jürgen Oelkers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1947-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/120480166 120480166] | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15431728|Q15431728]] | label = ''[[:d:Q15431728|Bernd Raebel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948-07-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/140009574 140009574] | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q1006676|federal judge]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15480131|Q15480131]] | label = ''[[:d:Q15480131|Joachim Detjen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948-06-11 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122156390 122156390] | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95193759|Q95193759]] | label = ''[[:d:Q95193759|Arnhild Kantelhardt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123237572 123237572] | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133344811|Q133344811]] | label = ''[[:d:Q133344811|Heinz Klein]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1267496932 1267496932] | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139180641|Q139180641]] | label = ''[[:d:Q139180641|Traute Römisch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1949 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135446740 135446740] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1222603|Q1222603]] | label = ''[[:d:Q1222603|Dieter Perlowski]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1950-04-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/114507953 114507953] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2588525|Q2588525]] | label = ''[[:d:Q2588525|Wolf-Joachim Clauß]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1950-05-14 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1161921672 1161921672] | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q157148|major general]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188945|Q13188945]] | label = [[Traute Römisch]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 20th century | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 7 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133584958|Q133584958]] | label = ''[[:d:Q133584958|Uwe Prink]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1952 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1024836525 1024836525] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q131867446|Q131867446]] | label = ''[[:d:Q131867446|Richard Detje]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1954 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/17156717X 17156717X] | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1896074|Q1896074]] | label = ''[[:d:Q1896074|Maria Leister]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1956 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q15117302|Volleyballspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15431471|Q15431471]] | label = ''[[:d:Q15431471|Arnis Vilks]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1956 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/170654648 170654648] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q59911973|Q59911973]] | label = ''[[:d:Q59911973|Axel Jahnz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1957-07-19 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q84357660|Q84357660]] | label = ''[[:d:Q84357660|Cornelia Klettke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1958-04-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112963358 112963358] | p106 = ''[[:d:Q2504617|romanist]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15822320|Q15822320]] | label = ''[[:d:Q15822320|Jürgen Stackmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Juergen Stackmann, GIMS 2019, Le Grand-Saconnex (GIMS0367).jpg|center|80px]] | p569 = 1961-09-12 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2462658|Manager]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15850742|Q15850742]] | label = ''[[:d:Q15850742|Thomas Glagow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Tom Glagow.jpeg|center|80px]] | p569 = 1961-07-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]''<br/>''[[:d:Q130857|DJ]]''<br/>''[[:d:Q2722764|Radiomoderator]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q29960731|Q29960731]] | label = ''[[:d:Q29960731|Jörn Staecker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1961-04-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2018-12-15 | p20 = ''[[:d:Q3806|Tübingen]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/142913308 142913308] | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q52231239|medieval archaeologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q58464197|Q58464197]] | label = ''[[:d:Q58464197|Raymond Unger]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1963 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1047380595 1047380595] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q84732672|Q84732672]] | label = ''[[:d:Q84732672|Thomas Wandschneider]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1963-11-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q134619568|para badminton player]]''<br/>''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2337780|Q2337780]] | label = ''[[:d:Q2337780|Stefan Studer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1964-01-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q16294812|Q16294812]] | label = ''[[:d:Q16294812|Stefan Kroll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965-06-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115686398 115686398] | p106 = ''[[:d:Q1493121|Militärhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488392|Koortenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488465|Regionalhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63092983|Q63092983]] | label = ''[[:d:Q63092983|Volker Schomerus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965-08-08 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112223672 112223672] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133361075|Q133361075]] | label = ''[[:d:Q133361075|Martin Pundt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1189763400 1189763400] | p106 = ''[[:d:Q133744|tour operator]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95238110|Q95238110]] | label = ''[[:d:Q95238110|Andreas Babel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1015981941 1015981941] | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q112357069|Q112357069]] | label = ''[[:d:Q112357069|Dörte Mehlert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/12083104X 12083104X] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132958897|Q132958897]] | label = ''[[:d:Q132958897|Antje Zare]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1028217803 1028217803] | p106 = ''[[:d:Q3104508|cultural manager]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q108127497|Q108127497]] | label = ''[[:d:Q108127497|Jörg Köpke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967-01-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132731495 132731495] | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130775410|Q130775410]] | label = ''[[:d:Q130775410|Reto Klar]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967-03-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123010365 123010365] | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137159345|Q137159345]] | label = ''[[:d:Q137159345|Markus Rinio]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129442526 129442526] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1352375|Q1352375]] | label = ''[[:d:Q1352375|Joern Martens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1968-02-17 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1061985997 1061985997] | p106 = ''[[:d:Q2442108|Toonmeester]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q128124|audio engineer]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q131775376|Q131775376]] | label = ''[[:d:Q131775376|Anne Steiner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1968 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132706296 132706296] | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136757249|Q136757249]] | label = ''[[:d:Q136757249|Verena Unbehaun]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1970 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1172781303 1172781303] | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132981854|Q132981854]] | label = ''[[:d:Q132981854|Elke Ferlemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1971 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132364336 132364336] | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133686486|Q133686486]] | label = ''[[:d:Q133686486|Ute Alexandra Jastrow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1971 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131923242 131923242] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136580858|Q136580858]] | label = ''[[:d:Q136580858|Peer Bornmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1972 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106382026X 106382026X] | p106 = ''[[:d:Q118154409|general practitioner]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2643610|Q2643610]] | label = ''[[:d:Q2643610|Alexandra Kui]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:DE Alexandra Kui 2008-10-23 by Steschke.jpg|center|80px]] | p569 = 1973-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/12986157X 12986157X] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 10 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188486|Q13188486]] | label = [[Jan Graf]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1973 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135375746 135375746] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q11762416|speech and language therapist]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>[[Komponist]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q68973|Q68973]] | label = ''[[:d:Q68973|Michael Stolle]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Michael Stolle.jpg|center|80px]] | p569 = 1974-12-17 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]''<br/>''[[:d:Q13464497|Staffhoogspringer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15782258|Q15782258]] | label = ''[[:d:Q15782258|Alexander Mierzwa]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974-06-04 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q113832855|Q113832855]] | label = ''[[:d:Q113832855|Kathi Franko]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076636802 1076636802] | p106 = ''[[:d:Q974144|educator]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132804787|Q132804787]] | label = ''[[:d:Q132804787|Jobst Augustin]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131681656 131681656] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133016389|Q133016389]] | label = ''[[:d:Q133016389|Harald Klindworth]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974-12-15 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/139653791 139653791] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q110468|Q110468]] | label = ''[[:d:Q110468|Aylin Esener]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975-08-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1082564575 1082564575] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95211253|Q95211253]] | label = ''[[:d:Q95211253|Janina Gerkens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1061646262 1061646262] | p106 = ''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q113796988|Q113796988]] | label = ''[[:d:Q113796988|Meike Rieckmann-Berkenbrock]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975-07-26 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/102144040X 102144040X] | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139278474|Q139278474]] | label = ''[[:d:Q139278474|Catharina Fechter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1227967470 1227967470] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139531314|Q139531314]] | label = ''[[:d:Q139531314|Niels Ubbelohde]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/101754798X 101754798X] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133494162|Q133494162]] | label = ''[[:d:Q133494162|Felix Mader]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/133629767 133629767] | p106 = ''[[:d:Q21244999|forestry scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133700711|Q133700711]] | label = ''[[:d:Q133700711|Stephanie Oehr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/137591373 137591373] | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139090157|Q139090157]] | label = ''[[:d:Q139090157|Claudia Schütte]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132842513 132842513] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139334913|Q139334913]] | label = ''[[:d:Q139334913|Eike Beyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/130838489 130838489] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q73734|Q73734]] | label = ''[[:d:Q73734|Nils Winter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Nils Winter Mannheim 2012.jpg|center|80px]] | p569 = 1977-03-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132983092|Q132983092]] | label = ''[[:d:Q132983092|Christian Thiele]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132425661 132425661] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133436960|Q133436960]] | label = ''[[:d:Q133436960|Wencke Armsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131831720 131831720] | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139533694|Q139533694]] | label = ''[[:d:Q139533694|Börries Schlichting]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1019907835 1019907835] | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q42428981|Q42428981]] | label = ''[[:d:Q42428981|Nicole Gozdek]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1088442625 1088442625] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q122198391|Q122198391]] | label = ''[[:d:Q122198391|Sebastian Kempert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1028428960 1028428960] | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133095897|Q133095897]] | label = ''[[:d:Q133095897|Frederik Bockelmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076630243 1076630243] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139253173|Q139253173]] | label = ''[[:d:Q139253173|Ilka Imbschweiler]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/138622183 138622183] | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2642761|Q2642761]] | label = ''[[:d:Q2642761|Alexander Nouri]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Alexander Nouri Oktober 2016.jpg|center|80px]] | p569 = 1979-08-20 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18027791|Q18027791]] | label = ''[[:d:Q18027791|Sebastian Lühr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1979-09-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139272896|Q139272896]] | label = ''[[:d:Q139272896|Andree Ehlert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1979 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143160141 143160141] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q138992591|Q138992591]] | label = ''[[:d:Q138992591|Karsten Mörs]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1980 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/103344202X 103344202X] | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2475762|Q2475762]] | label = ''[[:d:Q2475762|Ulrich Faßnacht]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Ulrich Faßnacht.jpg|center|80px]] | p569 = 1981-05-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1062132998 1062132998] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q42315894|Q42315894]] | label = ''[[:d:Q42315894|Stefan Sick]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1176850881 1176850881] | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]]<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q51315338|Q51315338]] | label = ''[[:d:Q51315338|Jan Steinhoff]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981-03-31 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1011420309 1011420309] | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q64737811|Q64737811]] | label = ''[[:d:Q64737811|Doris Anselm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1073947734 1073947734] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130828249|Q130828249]] | label = ''[[:d:Q130828249|Jana Windwehr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1169969720 1169969720] | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133072824|Q133072824]] | label = ''[[:d:Q133072824|Christian Viets]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1068851864 1068851864] | p106 = ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133411892|Q133411892]] | label = ''[[:d:Q133411892|Sonja Yeh]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1046279068 1046279068] | p106 = ''[[:d:Q26759595|communication scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133069574|Q133069574]] | label = ''[[:d:Q133069574|Felix Lindner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982-09-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1026451590 1026451590] | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133096819|Q133096819]] | label = ''[[:d:Q133096819|Christoph Hiller]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1077077688 1077077688] | p106 = ''[[:d:Q83434844|process technician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133394252|Q133394252]] | label = ''[[:d:Q133394252|Anna Stenzel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076637787 1076637787] | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133704211|Q133704211]] | label = ''[[:d:Q133704211|Alkje Twellmeyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/138176299 138176299] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q138957471|Q138957471]] | label = ''[[:d:Q138957471|Anne Löpmeier]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/137554796 137554796] | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139274345|Q139274345]] | label = ''[[:d:Q139274345|Matthias Mecklenburg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1137270519 1137270519] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139533153|Q139533153]] | label = ''[[:d:Q139533153|Simon Frederic Twarok]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1017875707 1017875707] | p106 = ''[[:d:Q13405496|Diplom-Koopmann]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63323246|Q63323246]] | label = ''[[:d:Q63323246|Grit Paulussen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135328896 135328896] | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130771093|Q130771093]] | label = ''[[:d:Q130771093|Claas Wilke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/141143347 141143347] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133022583|Q133022583]] | label = ''[[:d:Q133022583|Jannis Harjus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/141662964 141662964] | p106 = ''[[:d:Q2505739|hispanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136579452|Q136579452]] | label = ''[[:d:Q136579452|Jan Peetz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1055029362 1055029362] | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137338672|Q137338672]] | label = ''[[:d:Q137338672|Florian Boseniuk]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1208515330 1208515330] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95222101|Q95222101]] | label = ''[[:d:Q95222101|Malte Grosche]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1062048652 1062048652] | p106 = ''[[:d:Q1757008|assistant director]]''<br/>''[[:d:Q18535215|recording supervisor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132807020|Q132807020]] | label = ''[[:d:Q132807020|Torsten Münsterberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1132204828 1132204828] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133095309|Q133095309]] | label = ''[[:d:Q133095309|Lennart Bartolitius]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1106338189 1106338189] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133328096|Q133328096]] | label = ''[[:d:Q133328096|Christoph Ehlers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1132608007 1132608007] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137308895|Q137308895]] | label = ''[[:d:Q137308895|André König]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1206650605 1206650605] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133337610|Q133337610]] | label = ''[[:d:Q133337610|Frederik Heins]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1985 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1163413690 1163413690] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133340092|Q133340092]] | label = ''[[:d:Q133340092|Florian Schmidt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1985 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1201305624 1201305624] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q26721172|Q26721172]] | label = ''[[:d:Q26721172|Felix Ahrens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:AMPAS .jpg|center|80px]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1081400366 1081400366] | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130829597|Q130829597]] | label = ''[[:d:Q130829597|Birte Meinschien]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1022411659 1022411659] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133497075|Q133497075]] | label = ''[[:d:Q133497075|Sebastian Faby]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1081433728 1081433728] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56558673|Q56558673]] | label = ''[[:d:Q56558673|Julius Robin Weigel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/108403347X 108403347X] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95216113|Q95216113]] | label = ''[[:d:Q95216113|Ole Hellwig]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106229176X 106229176X] | p106 = ''[[:d:Q1826375|line producer]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133511151|Q133511151]] | label = ''[[:d:Q133511151|Verena Hauschildt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1155799089 1155799089] | p106 = ''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137317903|Q137317903]] | label = ''[[:d:Q137317903|Eike Thomsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/113615034X 113615034X] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137320829|Q137320829]] | label = ''[[:d:Q137320829|Stefan Wendt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1133218997 1133218997] | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q22937468|Q22937468]] | label = ''[[:d:Q22937468|Marcel Eris]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:MontanaBlack.jpg|center|80px]] | p569 = 1988-03-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1182695175 1182695175] | p106 = ''[[:d:Q17125263|YouTuber]]''<br/>''[[:d:Q57414145|online streamer]]''<br/>''[[:d:Q131524|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1391712|Q1391712]] | label = ''[[:d:Q1391712|Jannik Löhden]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989-07-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133348549|Q133348549]] | label = ''[[:d:Q133348549|Axel Wolfgang Sturm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1268740535 1268740535] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133508635|Q133508635]] | label = ''[[:d:Q133508635|Eike Jan Hauschild]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1192793374 1192793374] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133511943|Q133511943]] | label = ''[[:d:Q133511943|Britta Buck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1166172627 1166172627] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136865830|Q136865830]] | label = ''[[:d:Q136865830|Lisa-Katharina Heyhusen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/128001489X 128001489X] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136991167|Q136991167]] | label = ''[[:d:Q136991167|Mareike Töpperwien]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1165095440 1165095440] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137347195|Q137347195]] | label = ''[[:d:Q137347195|Julius Brandt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989-05-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1251401147 1251401147] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23565287|Q23565287]] | label = ''[[:d:Q23565287|Lisa Prior]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990-12-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136583499|Q136583499]] | label = ''[[:d:Q136583499|Julian Reese]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1236269136 1236269136] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136977017|Q136977017]] | label = ''[[:d:Q136977017|Tobias Höhne]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1236580818 1236580818] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137336303|Q137336303]] | label = ''[[:d:Q137336303|Daniel Stöhlker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1227939108 1227939108] | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139275919|Q139275919]] | label = ''[[:d:Q139275919|Sebastian Megow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1259481107 1259481107] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139199415|Q139199415]] | label = ''[[:d:Q139199415|Hakan Ulus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1991 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034964623 1034964623] | p106 = [[Komponist]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q26213484|Q26213484]] | label = [[Nico Matern]] | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:CINvIND 2018-09-29 - Nico Matern (31308227018) (cropped).jpg|center|80px]] | p569 = 1992-11-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q18515558|futsal player]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56886651|Q56886651]] | label = ''[[:d:Q56886651|Isabell Kaiser]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1992-07-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q41627151|Q41627151]] | label = ''[[:d:Q41627151|Maximilian Saßerath]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1993-09-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133432667|Q133432667]] | label = ''[[:d:Q133432667|Carolin-Maria Linker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1993 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1266103465 1266103465] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q29963197|Q29963197]] | label = ''[[:d:Q29963197|Sebastian Firnhaber]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2026-06-07 Sebastian Firnhaber by mroptimax.jpg|center|80px]] | p569 = 1994-04-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133488353|Q133488353]] | label = ''[[:d:Q133488353|Sarah-Sophie Jacob]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1995 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1271365138 1271365138] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136859222|Q136859222]] | label = ''[[:d:Q136859222|Alexandra Linke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1995 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1292619767 1292619767] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q27485720|Q27485720]] | label = ''[[:d:Q27485720|Jasper Frahm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Rund um Köln 2016 033.jpg|center|80px]] | p569 = 1996-03-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23565298|Q23565298]] | label = ''[[:d:Q23565298|Paula Prior]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2021-03-13 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - Buxtehuder SV 1DX 6878 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1997-02-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q58845821|Q58845821]] | label = ''[[:d:Q58845821|Lucas Firnhaber]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1997-04-23 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q107380400|Q107380400]] | label = ''[[:d:Q107380400|Natalie Axmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2022-03-26 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - HL Buchholz 08-Rosengarten 1DX 7335 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1997-11-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18019951|Q18019951]] | label = ''[[:d:Q18019951|Emily Vogel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2024-07-20 Handball, Teamfotos Nationalmannschaften für die Olympischen Spiele STP 1169 by Stepro-2.jpg|center|80px]] | p569 = 1998-04-26 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q61791619|Q61791619]] | label = ''[[:d:Q61791619|Leonie Wesselow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Leonie Wesselow 2019.jpg|center|80px]] | p569 = 1998-04-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1122228473 1122228473] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56417961|Q56417961]] | label = ''[[:d:Q56417961|Dominik Axmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1999-06-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q88965837|Q88965837]] | label = ''[[:d:Q88965837|Franziska Fischer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2023-10-28 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - SV Union Halle-Neustadt 1DX 4639 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1999-08-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q124219279|Q124219279]] | label = ''[[:d:Q124219279|Charlotte Densch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2002-07-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137779626|Q137779626]] | label = ''[[:d:Q137779626|Lilli Frey]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2006-02-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q135393092|Q135393092]] | label = ''[[:d:Q135393092|Mick Schmetgens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2007-09-09 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q110726462|Q110726462]] | label = ''[[:d:Q110726462|Timm Moritz Marquardt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130789058|Q130789058]] | label = ''[[:d:Q130789058|Klemens Kaatz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1082308137 1082308137] | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132962077|Q132962077]] | label = ''[[:d:Q132962077|Stephan Wesch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1031822739 1031822739] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133025771|Q133025771]] | label = ''[[:d:Q133025771|Anika Bargsten]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143472674 143472674] | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133088891|Q133088891]] | label = ''[[:d:Q133088891|Thomas Zill]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1044908637 1044908637] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133323504|Q133323504]] | label = ''[[:d:Q133323504|Franz Paul Schumacher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1130193314 1130193314] | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133330687|Q133330687]] | label = ''[[:d:Q133330687|Dietrich Martin Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1129727823 1129727823] | p106 = ''[[:d:Q115784837|theology student]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133334898|Q133334898]] | label = ''[[:d:Q133334898|Arne von Eitzen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1190848929 1190848929] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133383364|Q133383364]] | label = ''[[:d:Q133383364|Ramona Behrendt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1155765052 1155765052] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137007078|Q137007078]] | label = ''[[:d:Q137007078|Ann-Marie Heinonen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1029389764 1029389764] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137036030|Q137036030]] | label = ''[[:d:Q137036030|David Alexander Bröhan]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1054661529 1054661529] | p106 = ''[[:d:Q3640160|marine biologist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137054783|Q137054783]] | label = ''[[:d:Q137054783|Michael Römmich]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1154328821 1154328821] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139023801|Q139023801]] | label = ''[[:d:Q139023801|Heinrich Grimpe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1648 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/124714749 124714749] | p106 = ''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' }} {{Wikidata list end}} kt7ze5quau7cx3xczf7amuxx32kvrsa Gemeen Buxthu/Söhns un Döchter 0 75518 1074231 1073563 2026-07-29T01:44:21Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1074231 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Gemeen Buxthu]] (und den untergeordneten Verwaltungseinheiten, z.B. [[Ooldklooster]]) wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Buxthu oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Stade] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q14868 . OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,?birthtimeprecision,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1511697|Gerhard Halepaghe]]'' | p569 = 1430 | p570 = 1485-04 | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]''<br/>''[[:d:Q2259532|cleric]]''<br/>''[[:d:Q42603|Preester]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1511697|Q1511697]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1611936|Hermann Langenbeck]]'' | p569 = 1452 | p570 = 1517-05-01 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Börgermeester]]<br/>''[[:d:Q708492|council member]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1611936|Q1611936]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139003280|Garleff Langenbeck]]'' | p569 = 1507 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139003280|Q139003280]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94755420|Hans Rambau]]'' | p569 = 16th century | p570 = 1579-04-12 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q94755420|Q94755420]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55126120|Johann Risler]]'' | p569 = 1589-09-24 | p570 = 1653-04-19 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55126120|Q55126120]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55680983|Heinrich Dassov]]'' | p569 = 1592-03-03 | p570 = 1645-07-08 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55680983|Q55680983]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94935799|Heinrich Plate]]'' | p569 = 1596 | p570 = 1620-09-03 | p106 = ''[[:d:Q48282|student]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94935799|Q94935799]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137336421|Johann Heinrich von Brobergen]]'' | p569 = 1624-02 | p570 = 1671-11-26 | p106 = ''[[:d:Q514725|Landraad]]'' | birthtimeprecision = 10 | item = [[:d:Q137336421|Q137336421]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94922033|Justus Dozem]]'' | p569 = 1628 | p570 = 1704 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94922033|Q94922033]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55676122|Johann Knüttel]]'' | p569 = 1634-11-09 | p570 = 1694-08-12 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55676122|Q55676122]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137326335|Andreas Hermann Helberg]]'' | p569 = 1648-03-21 | p570 = 1685 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137326335|Q137326335]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19310085|Tobias Reimers]]'' | p569 = 1653 | p570 = 1716 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q19310085|Q19310085]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27567999|Michael Berns]]'' | p569 = 1657-09-22 | p570 = 1728-01-15 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q27567999|Q27567999]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136866960|Paul Andreas Matthaei]]'' | p569 = 1662 | p570 = 1737-02-08 | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136866960|Q136866960]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q121539775|Johann Drewsen]]'' | p569 = 1667 | p570 = 1734 | p106 = ''[[:d:Q3362826|papermaker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q121539775|Q121539775]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132977459|David Wehner]]'' | p569 = 1668 | p570 = 1729-04-02 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132977459|Q132977459]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18222923|Otto Matthaei]]'' | p569 = 1670 | p570 = 1750 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q18222923|Q18222923]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55876090|Heinrich Heisling]]'' | p569 = 1670 | p570 = 1733 | p106 = ''[[:d:Q1339249|syndic]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q55876090|Q55876090]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136865134|Johann Franz Pilgrim]]'' | p569 = 1670-07-25 | p570 = 1703-02-22 | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q136865134|Q136865134]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107013|Bartholomäus Johann Otto Hannemann]]'' | p569 = 1671-03-28 | p570 = 1709-10-01 | p106 = [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q139107013|Q139107013]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132970862|Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]]'' | p569 = 1674-08-07 | p570 = 1710 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132970862|Q132970862]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55682792|Johann Sigmund Pilgram]]'' | p569 = 1682-12-10 | p570 = 1739-01-25 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55682792|Q55682792]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112505259|Heinrich Klüver]]'' | p569 = 1686<br/>1686-07-27 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q112505259|Q112505259]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55875586|Otto Ernst Gregorius Schieferlein]]'' | p569 = 1704-10-22 | p570 = 1787-05-08 | p106 = [[Komponist]]<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55875586|Q55875586]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55678608|Christian Hieronymus Kramer]]'' | p569 = 1721-05-21 | p570 = 1794-07-28 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55678608|Q55678608]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132890868|Johann Otto Wichmann]]'' | p569 = 1730-11-02 | p570 = 1796-02-05 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132890868|Q132890868]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q72938390|Otto Christian Schuchmacher]]'' | p569 = 1738-04-12 | p570 = 1793-03-29 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q72938390|Q72938390]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15455031|Johann Hinrich Röding]]'' | p569 = 1763-05-01 | p570 = 1815-04-22 | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15455031|Q15455031]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q28480539|Georg Müller]]'' | p569 = 1767 | p570 = 1847-11-21 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q28480539|Q28480539]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q140306201|Wilhelm von Ludowig]]'' | p569 = 1787 | p570 = 1870-06-21 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q140306201|Q140306201]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55681404|Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]]'' | p569 = 1788-10-08 | p570 = 1844-11-04 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55681404|Q55681404]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Christian Lodemann]] | p569 = 1805-01-13 | p570 = 1878-02-01 | p106 = ''[[:d:Q57398663|administrative lawyer]]''<br/>''[[:d:Q17131110|counsel]]''<br/>''[[:d:Q486839|Afornten]]''<br/>[[Amtmann]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q99746568|Q99746568]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1555696|Gustav Buchholz]]'' | p569 = 1856-02-16 | p570 = 1916-06-26 | p106 = ''[[:d:Q3332711|Mediävist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1555696|Q1555696]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Denicke]] | p569 = 1856-01-02 | p570 = 1943-10-30 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q10547393|local politician]]''<br/>''[[:d:Q147733|primator]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1597022|Q1597022]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47003049|Margarete Winter]]'' | p569 = 1857-01-22 | p570 = 1934-03-07 | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q47003049|Q47003049]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63891365|August Denicke]]'' | p569 = 1863 | p570 = 1928-06-11 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q63891365|Q63891365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1666994|Otto Lemmermann]]'' | p569 = 1869-07-01 | p570 = 1953-07-28 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q22809315|agricultural chemist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1666994|Q1666994]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q102219468|Karl G. J. Kübel]]'' | p569 = 1881-12-10 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q102219468|Q102219468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q100601|Werner Issel]]'' | p569 = 1884 | p570 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q100601|Q100601]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137134700|Ewald Eiserwag]]'' | p569 = 1888-02-23 | p106 = ''[[:d:Q13418253|Philoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137134700|Q137134700]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94884194|Friedrich Gumpert]]'' | p569 = 1889-04-05 | p570 = 20th century | p106 = [[Schoolmeester]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q94884194|Q94884194]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1578841|Hans Brockmann (Altkloster)]]'' | p569 = 1903-10-18 | p570 = 1988-05-01 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1578841|Q1578841]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20980275|Jutta Bossard-Krull]]'' | p569 = 1903-07-06 | p570 = 1996-10-13 | p106 = ''[[:d:Q7541856|ceramicist]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20980275|Q20980275]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23060711|Hermann Blumenthal]]'' | p569 = 1903-07-11 | p570 = 1941-08-08 | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q13570226|Literaturhistoriker]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23060711|Q23060711]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94912880|Heinz A. Hoppe]]'' | p569 = 1907-05-06 | p570 = 1986-08-24 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q94912880|Q94912880]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139586066|Hans Stechmann]]'' | p569 = 1918-05-14 | p570 = 1994-06-27 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q139586066|Q139586066]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1222537|Dieter Müller-Wodarg]]'' | p569 = 1922-05-31 | p570 = 2009-08-10 | p106 = [[Diplomat]]<br/>''[[:d:Q1731155|orientalist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1222537|Q1222537]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1615535|Karl Stackmann]]'' | p569 = 1922-03-21 | p570 = 2013-11-04 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1615535|Q1615535]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1602322|Helga Wex]]'' | p569 = 1924-07-05 | p570 = 1986-01-09 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1602322|Q1602322]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q38178631|Horst Wegener]]'' | p569 = 1926-08-16 | p570 = 2006-02-25 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q38178631|Q38178631]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15818848|Günther Boyer]]'' | p569 = 1927-10-29 | p570 = 2012-04-08 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15818848|Q15818848]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Lisa Peters]] | p569 = 1933-12-17 | p570 = 2010-05-09 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1827775|Q1827775]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q46131160|Claus D. Grupp]]'' | p569 = 1934-08-05 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q46131160|Q46131160]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136963547|Reiner Schöning]]'' | p569 = 1935 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136963547|Q136963547]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Augustin]] | p569 = 1937-10-30 | p570 = 2025-02-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1596612|Q1596612]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q363071|Adolf Köhnken]]'' | p569 = 1938-01-28 | p570 = 2017-08-05 | p106 = ''[[:d:Q16267607|Klassischen Philoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q363071|Q363071]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q117357104|Helmut Roscher]]'' | p569 = 1938-09-04 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q117357104|Q117357104]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Christian Fuhst]] | p569 = 1939-11-28 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q13188213|Q13188213]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15858097|Harmen Thies]]'' | p569 = 1941 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q11486702|Architekturhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q15858097|Q15858097]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133758696|Hartmut Behnke]]'' | p569 = 1941 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133758696|Q133758696]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139002557|Niels Callsen]]'' | p569 = 1941 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139002557|Q139002557]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133686424|Henning Drecoll]]'' | p569 = 1942 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133686424|Q133686424]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95191569|Helga Lühning]]'' | p569 = 1943 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95191569|Q95191569]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133325462|Hans Heinrich Ahlfeld]]'' | p569 = 1943 | p106 = [[Börgermeester]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133325462|Q133325462]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137135172|Hartwig Abraham]]'' | p569 = 1943 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137135172|Q137135172]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q74977|Ralf Drecoll]]'' | p569 = 1944-09-29 | p570 = 2012-09-23 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q74977|Q74977]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139026286|Hans-Uwe Hansen]]'' | p569 = 1946-02-13 | p570 = 2021-09-13 | p106 = ''[[:d:Q10547393|local politician]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q139026286|Q139026286]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1717527|Jürgen Oelkers]]'' | p569 = 1947-03-21 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1717527|Q1717527]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15431728|Bernd Raebel]]'' | p569 = 1948-07-28 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q1006676|federal judge]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15431728|Q15431728]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15480131|Joachim Detjen]]'' | p569 = 1948-06-11 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15480131|Q15480131]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95193759|Arnhild Kantelhardt]]'' | p569 = 1948 | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95193759|Q95193759]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133344811|Heinz Klein]]'' | p569 = 1948 | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133344811|Q133344811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139180641|Traute Römisch]]'' | p569 = 1949 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139180641|Q139180641]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1222603|Dieter Perlowski]]'' | p569 = 1950-04-13 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1222603|Q1222603]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2588525|Wolf-Joachim Clauß]]'' | p569 = 1950-05-14 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q157148|major general]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2588525|Q2588525]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Traute Römisch]] | p569 = 20th century | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q13188945|Q13188945]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133584958|Uwe Prink]]'' | p569 = 1952 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133584958|Q133584958]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131867446|Richard Detje]]'' | p569 = 1954 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q131867446|Q131867446]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1896074|Maria Leister]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q15117302|Volleyballspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1896074|Q1896074]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15431471|Arnis Vilks]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q15431471|Q15431471]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q59911973|Axel Jahnz]]'' | p569 = 1957-07-19 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q59911973|Q59911973]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84357660|Cornelia Klettke]]'' | p569 = 1958-04-30 | p106 = ''[[:d:Q2504617|romanist]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q84357660|Q84357660]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15822320|Jürgen Stackmann]]'' | p569 = 1961-09-12 | p106 = ''[[:d:Q2462658|Manager]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15822320|Q15822320]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15850742|Thomas Glagow]]'' | p569 = 1961-07-07 | p106 = ''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]''<br/>''[[:d:Q130857|DJ]]''<br/>''[[:d:Q2722764|Radiomoderator]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15850742|Q15850742]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29960731|Jörn Staecker]]'' | p569 = 1961-04-27 | p570 = 2018-12-15 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q52231239|medieval archaeologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q29960731|Q29960731]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58464197|Raymond Unger]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q58464197|Q58464197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84732672|Thomas Wandschneider]]'' | p569 = 1963-11-07 | p106 = ''[[:d:Q134619568|para badminton player]]''<br/>''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q84732672|Q84732672]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2337780|Stefan Studer]]'' | p569 = 1964-01-30 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2337780|Q2337780]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q16294812|Stefan Kroll]]'' | p569 = 1965-06-27 | p106 = ''[[:d:Q1493121|Militärhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488392|Koortenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488465|Regionalhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q16294812|Q16294812]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63092983|Volker Schomerus]]'' | p569 = 1965-08-08 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q63092983|Q63092983]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133361075|Martin Pundt]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q133744|tour operator]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133361075|Q133361075]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95238110|Andreas Babel]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95238110|Q95238110]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112357069|Dörte Mehlert]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112357069|Q112357069]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132958897|Antje Zare]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q3104508|cultural manager]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132958897|Q132958897]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108127497|Jörg Köpke]]'' | p569 = 1967-01-29 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q108127497|Q108127497]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130775410|Reto Klar]]'' | p569 = 1967-03-24 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q130775410|Q130775410]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137159345|Markus Rinio]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137159345|Q137159345]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1352375|Joern Martens]]'' | p569 = 1968-02-17 | p106 = ''[[:d:Q2442108|Toonmeester]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q128124|audio engineer]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q1352375|Q1352375]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131775376|Anne Steiner]]'' | p569 = 1968 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q131775376|Q131775376]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136757249|Verena Unbehaun]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136757249|Q136757249]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132981854|Elke Ferlemann]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132981854|Q132981854]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133686486|Ute Alexandra Jastrow]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133686486|Q133686486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136580858|Peer Bornmann]]'' | p569 = 1972 | p106 = ''[[:d:Q118154409|general practitioner]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136580858|Q136580858]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2643610|Alexandra Kui]]'' | p569 = 1973-03 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 10 | item = [[:d:Q2643610|Q2643610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Jan Graf]] | p569 = 1973 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q11762416|speech and language therapist]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>[[Komponist]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q13188486|Q13188486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q68973|Michael Stolle]]'' | p569 = 1974-12-17 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]''<br/>''[[:d:Q13464497|Staffhoogspringer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q68973|Q68973]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15782258|Alexander Mierzwa]]'' | p569 = 1974-06-04 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15782258|Q15782258]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113832855|Kathi Franko]]'' | p569 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q974144|educator]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q113832855|Q113832855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132804787|Jobst Augustin]]'' | p569 = 1974 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132804787|Q132804787]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133016389|Harald Klindworth]]'' | p569 = 1974-12-15 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133016389|Q133016389]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110468|Aylin Esener]]'' | p569 = 1975-08-24 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110468|Q110468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95211253|Janina Gerkens]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95211253|Q95211253]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113796988|Meike Rieckmann-Berkenbrock]]'' | p569 = 1975-07-26 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q113796988|Q113796988]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139278474|Catharina Fechter]]'' | p569 = 1975 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139278474|Q139278474]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139531314|Niels Ubbelohde]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139531314|Q139531314]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133494162|Felix Mader]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q21244999|forestry scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133494162|Q133494162]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133700711|Stephanie Oehr]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133700711|Q133700711]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139090157|Claudia Schütte]]'' | p569 = 1976 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139090157|Q139090157]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139334913|Eike Beyer]]'' | p569 = 1976 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139334913|Q139334913]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q73734|Nils Winter]]'' | p569 = 1977-03-27 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q73734|Q73734]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132983092|Christian Thiele]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132983092|Q132983092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133436960|Wencke Armsen]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133436960|Q133436960]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139533694|Börries Schlichting]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139533694|Q139533694]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42428981|Nicole Gozdek]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q42428981|Q42428981]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q122198391|Sebastian Kempert]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q122198391|Q122198391]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133095897|Frederik Bockelmann]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133095897|Q133095897]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139253173|Ilka Imbschweiler]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139253173|Q139253173]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2642761|Alexander Nouri]]'' | p569 = 1979-08-20 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2642761|Q2642761]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18027791|Sebastian Lühr]]'' | p569 = 1979-09-30 | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18027791|Q18027791]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139272896|Andree Ehlert]]'' | p569 = 1979 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139272896|Q139272896]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138992591|Karsten Mörs]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q138992591|Q138992591]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2475762|Ulrich Faßnacht]]'' | p569 = 1981-05-10 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2475762|Q2475762]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42315894|Stefan Sick]]'' | p569 = 1981 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]]<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q42315894|Q42315894]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q51315338|Jan Steinhoff]]'' | p569 = 1981-03-31 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q51315338|Q51315338]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q64737811|Doris Anselm]]'' | p569 = 1981 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q64737811|Q64737811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130828249|Jana Windwehr]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130828249|Q130828249]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133072824|Christian Viets]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133072824|Q133072824]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133411892|Sonja Yeh]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q26759595|communication scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133411892|Q133411892]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133069574|Felix Lindner]]'' | p569 = 1982-09-05 | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133069574|Q133069574]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133096819|Christoph Hiller]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q83434844|process technician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133096819|Q133096819]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133394252|Anna Stenzel]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133394252|Q133394252]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133704211|Alkje Twellmeyer]]'' | p569 = 1982 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133704211|Q133704211]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138957471|Anne Löpmeier]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q138957471|Q138957471]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139274345|Matthias Mecklenburg]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139274345|Q139274345]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139533153|Simon Frederic Twarok]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q13405496|Diplom-Koopmann]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139533153|Q139533153]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63323246|Grit Paulussen]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q63323246|Q63323246]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130771093|Claas Wilke]]'' | p569 = 1983 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130771093|Q130771093]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133022583|Jannis Harjus]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q2505739|hispanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133022583|Q133022583]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136579452|Jan Peetz]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136579452|Q136579452]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137338672|Florian Boseniuk]]'' | p569 = 1983 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137338672|Q137338672]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95222101|Malte Grosche]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q1757008|assistant director]]''<br/>''[[:d:Q18535215|recording supervisor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95222101|Q95222101]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132807020|Torsten Münsterberg]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132807020|Q132807020]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133095309|Lennart Bartolitius]]'' | p569 = 1984 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133095309|Q133095309]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133328096|Christoph Ehlers]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133328096|Q133328096]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137308895|André König]]'' | p569 = 1984 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137308895|Q137308895]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133337610|Frederik Heins]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133337610|Q133337610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133340092|Florian Schmidt]]'' | p569 = 1985 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133340092|Q133340092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q26721172|Felix Ahrens]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q26721172|Q26721172]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829597|Birte Meinschien]]'' | p569 = 1986 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130829597|Q130829597]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133497075|Sebastian Faby]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133497075|Q133497075]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56558673|Julius Robin Weigel]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q56558673|Q56558673]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95216113|Ole Hellwig]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1826375|line producer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95216113|Q95216113]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133511151|Verena Hauschildt]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133511151|Q133511151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137317903|Eike Thomsen]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137317903|Q137317903]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137320829|Stefan Wendt]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137320829|Q137320829]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q22937468|Marcel Eris]]'' | p569 = 1988-03-02 | p106 = ''[[:d:Q17125263|YouTuber]]''<br/>''[[:d:Q57414145|online streamer]]''<br/>''[[:d:Q131524|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q22937468|Q22937468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1391712|Jannik Löhden]]'' | p569 = 1989-07-16 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1391712|Q1391712]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133348549|Axel Wolfgang Sturm]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133348549|Q133348549]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133508635|Eike Jan Hauschild]]'' | p569 = 1989 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133508635|Q133508635]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133511943|Britta Buck]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133511943|Q133511943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136865830|Lisa-Katharina Heyhusen]]'' | p569 = 1989 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136865830|Q136865830]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136991167|Mareike Töpperwien]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136991167|Q136991167]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137347195|Julius Brandt]]'' | p569 = 1989-05-24 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137347195|Q137347195]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23565287|Lisa Prior]]'' | p569 = 1990-12-29 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23565287|Q23565287]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136583499|Julian Reese]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136583499|Q136583499]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136977017|Tobias Höhne]]'' | p569 = 1990 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136977017|Q136977017]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137336303|Daniel Stöhlker]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137336303|Q137336303]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139275919|Sebastian Megow]]'' | p569 = 1990 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139275919|Q139275919]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139199415|Hakan Ulus]]'' | p569 = 1991 | p106 = [[Komponist]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139199415|Q139199415]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nico Matern]] | p569 = 1992-11-27 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q18515558|futsal player]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q26213484|Q26213484]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56886651|Isabell Kaiser]]'' | p569 = 1992-07-24 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q56886651|Q56886651]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q41627151|Maximilian Saßerath]]'' | p569 = 1993-09-16 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q41627151|Q41627151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133432667|Carolin-Maria Linker]]'' | p569 = 1993 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133432667|Q133432667]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29963197|Sebastian Firnhaber]]'' | p569 = 1994-04-18 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q29963197|Q29963197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133488353|Sarah-Sophie Jacob]]'' | p569 = 1995 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133488353|Q133488353]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136859222|Alexandra Linke]]'' | p569 = 1995 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136859222|Q136859222]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27485720|Jasper Frahm]]'' | p569 = 1996-03-07 | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q27485720|Q27485720]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23565298|Paula Prior]]'' | p569 = 1997-02-25 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23565298|Q23565298]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58845821|Lucas Firnhaber]]'' | p569 = 1997-04-23 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q58845821|Q58845821]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q107380400|Natalie Axmann]]'' | p569 = 1997-11-03 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q107380400|Q107380400]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18019951|Emily Vogel]]'' | p569 = 1998-04-26 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18019951|Q18019951]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61791619|Leonie Wesselow]]'' | p569 = 1998-04-07 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q61791619|Q61791619]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56417961|Dominik Axmann]]'' | p569 = 1999-06-30 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q56417961|Q56417961]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q88965837|Franziska Fischer]]'' | p569 = 1999-08-18 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q88965837|Q88965837]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124219279|Charlotte Densch]]'' | p569 = 2002-07-25 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q124219279|Q124219279]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137779626|Lilli Frey]]'' | p569 = 2006-02-25 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137779626|Q137779626]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q135393092|Mick Schmetgens]]'' | p569 = 2007-09-09 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q135393092|Q135393092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110726462|Timm Moritz Marquardt]]'' | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' | item = [[:d:Q110726462|Q110726462]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130789058|Klemens Kaatz]]'' | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' | item = [[:d:Q130789058|Q130789058]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132962077|Stephan Wesch]]'' | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q132962077|Q132962077]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133025771|Anika Bargsten]]'' | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q133025771|Q133025771]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133088891|Thomas Zill]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133088891|Q133088891]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133323504|Franz Paul Schumacher]]'' | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' | item = [[:d:Q133323504|Q133323504]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133330687|Dietrich Martin Matthaei]]'' | p106 = ''[[:d:Q115784837|theology student]]'' | item = [[:d:Q133330687|Q133330687]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133334898|Arne von Eitzen]]'' | item = [[:d:Q133334898|Q133334898]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133383364|Ramona Behrendt]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133383364|Q133383364]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137007078|Ann-Marie Heinonen]]'' | item = [[:d:Q137007078|Q137007078]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137036030|David Alexander Bröhan]]'' | p106 = ''[[:d:Q3640160|marine biologist]]'' | item = [[:d:Q137036030|Q137036030]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137054783|Michael Römmich]]'' | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q137054783|Q137054783]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139023801|Heinrich Grimpe]]'' | p570 = 1648 | p106 = ''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q139023801|Q139023801]] }} {{Wikidata list end}}{{NDS Wiki}} fcfc7w3jz84c5vkbd5ywhmb87cq6sy0 Harr (Verwaltenseenheit) 0 77081 1074219 1073686 2026-07-28T22:04:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074219 wikitext text/x-wiki Een '''Harr''' ([[hoochdüütsch]]: ''Harde'', fröher'': ''Herde'', [[däänsch]]/[[Norwegsche Spraak|norwegsch]]: ''herred'', [[Noordfreesch]]: ''Hiird, [[sweedsch]]: ''härad'') weer een däänsch Verwaltenseenheit. Harren geev dat tomindst vun fröhen [[Middelöller]] an bit 1867. == Harrenrebeet == [[Datei:Administrative division of denmark in medieval times.jpg|thumb|Harren in Däänmark in't Middelöller]] [[File:Zeelandia Insula with subdivision by Blaeu 1665.jpg|thumb|Harren (''herrit'') op de Eiland ''[[Seeland (Däänmark)|Seeland]]'' 1665]] [[Datei:Slesvig-counties.png|thumb|Harden in't Landsdeel ''Sleswig'' un op de Eiland ''Fehmarn'' bit 1867]] De Verwalteneenheit ''Harr'' ward binah in dat ehmoligen Königriek Däänmark inföhrt woorn. Na hütigen Grenzen finn een ehmoligen Harren in: * [[Däänmark]]: heel * [[Sweden]]: in't Süüden * [[Norwegen]]: in't Süüden * [[Sleswig-Holsteen]]: Landsdeel ''Sleswig'' un op ''[[Fehmarn]]''. König [[Erich vun Pommern]] föhrte Harren twüschen 1405 un 1407 ok in [[Finnland]] in. == Etymologie == De Etymologie is nich kloor. Mehrst ward annömmen, dat dat Woord ut ''hær'' = „Schoof“, „Hood“ un ''ride'' (= „rieden“) ([[Ooldhoochdüütsch|ohd.]]: ''hariraida'', ''heriraita'') tosammensett worrn is. Dat Bedüden-Entwickeln kann so vun „riedend Schoof“ över „Schoof, de to de glieken Stell riedet“ hin to „Rebeet vun een gemeenen Versammeloort, [[Thing]]-Platz, [[Opper]]-Steed“ verloopen sien. Na een Alternativvörstellen könnt ''riedend Schoof'' ok as een militärsch Eenheit för'n Seedelnreebet meent sien. Een anner Alternativvörstellen över de Etymologie vun ''Harr'' stellt 'n Tosamenhang to Schippsbesatten her: Na öllersten angelsässisch un freesch Borns warr de Begreep ''hær'' för 36 Mann Schippbesatten bruukt, na middelöllerschen Borns för 42 Mann. Utgangen warrt, dat een Harr dat Rebeet weer, wo in de [[Iesentied]] de Besatten för een Schipp tosamen stellt worrn kunnt, laater för een bit veer Schippen. == Geschicht == Eerstmoligen Nawies för de Begreep (däänsch: ''herred'' gifft dat dörch een Breef vun [[Knut de Hilligen]] in't Johr 1085,<ref>[[:w:dk:Herred|Däänsch Wikipedia]]</ref> annöömt warrt aver, dat dat Harren all lang gifft. In't Middelöller weer Harren keen militärsch Rebeeten mehr, man Rechtskreise üm een Harren-[[Thing]] 'rüm. De Thing weer de Inwahnerversammeln, laater ok dat ordentlichen Gericht för de Harr. De vun de Landsherrn beropten [[Harrenvogt]] weer de Thing-Baas wesen. Een Reeg vun Seedeln höört in düsse Tied to een Harr. == Literatur == * ''Herred.'' In: ''Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder fra vikingetid til reformationstid.'' Band 6: ''Gästning – hovedgard.'' Rosenkilde og Bagger, København 1961. == Weblinks == {{Commons|Category:Hundred (county division)|Harr}} * {{internetquelle |url=http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/harde.htm |hrsg=Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte |titel=Harde |zugriff=25. Oktober 2010 }} {{Webarchiv|url=http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/harde.htm |wayback=20140408052342 |text=Harde |archiv-bot=2026-07-28 22:04:41 InternetArchiveBot }} == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Typ vun subnatschonale Eenheiten]] [[Kategorie:Typ Verwaltensrebeet]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Sweden]] [[Kategorie:Norwegen]] jxihrzsnsqcalm80yyne067tvrpbdfo Gröne Blattzikade 0 87299 1074215 1054608 2026-07-28T20:38:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074215 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Gröne Blattzikade |TAXONL= Empoasca decipiens |BILD=Cicadellidae - Empoasca decipiens.jpg |BILDB=Empoasca decipiens |Phylum= [[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis=[[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis= [[Insekten]] (''Insecta'') |Subclassis=[[Fleeginsekten]] (''Pterygota'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo= [[Snavelinsekten]] (''Hemiptera'') |Subordo=[[Zikaden]] (''Auchenorrhyncha'') |Infraordo= [[Singzikaden]] (''Cicadomorpha'') |Familia= [[Lüttzikaden]] (''Cicadellidae'') |Subfamilie=[[Blattzikaden]] (''Typhlocybinae'') |Genus=''Empoasca'' |Species=Gröne Blattzikade |BESCHREVEN_DÖR=Paoli, 1930 |UTSTORVEN= }} De '''''Gröne Blattzikade''''' (Empoasca decipiens) is en [[Oort (Biologie)|Aart]] mank de [[Blattzikaden]] (Cicadellidae). Se höört to de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Lüttzikaden]] (Typhlocybinae) mit to. Düsse Aart is nich roor un leevt in grote Deele vun [[Europa]], in den Osten vun de [[Paläarktis]], in [[Noordafrika]], in [[Nahoost]] un in [[Afrika]] siene [[Tropen]]. [[File:Cicadellidae - Empoasca decipiens-1.jpg|thumb|240px|left|''Empoasca cf. decipiens'']] Wenn de Deerter utwussen sünd, sünd se 3-4 Millimeters lang. Dat Lief is hellgröön, de [[Flunken (Insekten)|Vörflunken]] sünd dörsichtig blassblau. Se könnt good flegen, man meist jumpt se lever weg. Adulte Deerter sünd sunnerlich vun Junimaand bit hen na’n Dezember an de Unnersieten vun Blöder vun leege Planten to finnen. [[Nymphe (Zoologie)|Nymphen]] un ok adulte Deerter weert as groot [[Untüüch]] up allerhand Feldfrucht un ok up Grööntüüch in [[Drievhuus|Drievhüser]] ankeken. Dat gifft allerhand Planten, wo se up togange sünd un de as [[Weert (Biologie)|Weerte]] bruukt weert, as allerhand [[Bohnen]], [[Arften]], [[Tuffeln]], [[Tomaten]], [[Aubergine]], [[Gurken]], [[Röven]] un ok [[Kattuun]]. Dat kann bit hen to tein Generatschonen in een Johr geven, man dat hangt vun de [[Temperatur]] un vun dat Umto af. Veermol treckt se as en Nymphe de Huud ut. De Nymphen slaht al bannig na de Olen, man eerst na dat veerte Mol Huuduttrecken hefft se Flunken. Overwintern deit se as adulte Zikade up wintergröne Planten. ==Unneraard == * ''Empoasca decipiens minutissima'' <small> Vilbaste, 1961 </small> ==Literatur== * Anufriev G. A. - The genus Empoasca Walsh, 1864 (Homoptera, Cicadellidae, Typhlocybinae) in the Soviet Maritime Territory // Ann. zool. 1973. T. 30, N 18. P. 537—558. * Dworakowska I. Kybos Fieb. - Subgenus of Empoasca Walsh (Auchenorrhyncha, Cicadellidae, Typhlocybinae) in Palaearctic. //Acta zool. crac. 1976. T. 21. N 13. P. 387—463 * Mahmoud, Y.A., Amr, E.M. and Ebadah, I.M.A. - Some Ecological Behaviors of the Leafhopper, Empoasca decipiens (Paoli) on Some Winter Plantations in Egypt - J. Basic. Appl. Sci. Res., 1(2)88-94, 2011 ==Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20121021013833/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=195008 Fauna Europaea] * [https://web.archive.org/web/20191128203959/https://www.biolib.cz/en/taxon/id103110/ Biolib] * [http://www.britishbugs.org.uk/homoptera/Cicadellidae/Empoasca_decipiens.html British Bugs] [[Kategorie:Zikaden]] [[Kategorie:Untüüch]] ih48kkxe2s4v5x4fm6xxeftqz56ao37 Bruker Diskuschoon:Jodocus Draak 3 94276 1074287 829899 2026-07-29T11:45:28Z Leaderboard 56084 Leaderboard hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:Jodocus Adorp]] na [[Bruker Diskuschoon:Jodocus Draak]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Jodocus Adorp|Jodocus Adorp]]“ in „[[Special:CentralAuth/Jodocus Draak|Jodocus Draak]]“ automatisch verschoben 829899 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Jodocus Adorp}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 22:23, 9. Okt 2018 (CEST) mhmaczyekpnnx5xm8deam1nhp6ioxq9 Kartuffelkäver 0 98733 1074257 1073733 2026-07-29T07:09:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074257 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Kartuffelkäver; Tuffeltiek(e) |TAXONL=Leptinotarsa decemlineata |BILD=Colorado potato beetle.jpg |BILDB= Kartuffelkäver (''Leptinotarsa decemlineata'') |Phylum= [[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis=[[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis= [[Insekten]] (''Insecta'') |Subclassis=[[Fleeginsekten]] (''Pterygota'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo=[[Kävers]] (''Coleoptera'') |Subordo= ''[[Polyphaga]]'' |Familia= [[Blattkävers]] (''Chrysomelidae'') |Species=Kartuffelkäver (''Leptinotarsa decemlineata'') |BESCHREVEN_DÖR=[[Thomas Say|Say]], 1824 |UTSTORVEN= }} De '''Kartuffelkäver''' oder '''Tüffelkäver''', in [[Oostfreesland]] '''Tuffeltiek(e)''', (''Leptinotarsa decemlineata'') is en [[Oort (Biologie)|Aart]] ut de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Blattkävers]]. ==Kennteken == De Tüffelkäver is 7 bit 15 Millimeters lang. He is geel, mit swatte Placken up sien [[Halsschild]] un tein dunkere Striepen langs de [[Deekflunken]]. Bi Gefohr kann de Käver en [[Wehrsekret]] afgeven, vun dorher warrt sien Farv as Wohrschau un [[Alarmfarv]] ankeken. == Wo he vörkamen deit un wie he sik utbreedt hett== [[Datei:Kartoffelkaefer fg01d.jpg|miniatur|links|Wo Käver un [[Kartuffeln]] hüdigendags an to drepen sünd]] [[Datei:Potato beetle larvae.jpg|miniatur|Den Tüffelkäver siene [[Budden]]]] Hüdigendags kümmt de Kartuffelkäver up de ganze Welt vör. An un vor sik weer he in de hüdigen [[USA]], in’n [[US-Bundsstaat|Bundsstaat]] [[Colorado]] tohuse. Vundeswegen warrt de Käver in de USA ok „Colorado beetle“ nömmt. An un for sik hett he vun [[Büffel-Klatte]]n (''Solanum rostratum'') leevt, de just so, as de [[Kortuffel]] to de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Nachtschaddenplanten]] tohören deit. De Büffelklatten leevt midderwielen ok as [[Neophyt]]en in [[Düütschland]].Up de [[Kartuffel]] overgahn is he, as de witten Siedlers wieter in dat Land rinkamen sünd, un dor denn Kartuffelackers bi anleggt hefft. In [[Europa]] is de Käver to'n eersten Mol [[1877]] in de [[Haben]]s vun [[Liverpool]] un [[Rotterdam]] funnen wurrn. Ok in [[Düütschland]] düker he 1877 to'n eersten Mol up, as he in [[Mülheim an'n Rhien]] un in [[Torgau]] funnen wurrn is. Vun düssen Anfang an is jummers wedder versocht wurrn, gegen de Plaag gegenan to gahn. [[1887]] un [[1914]] hett dat gröttern Befall in Europa geven. [[1922]] hett de Käver bi 250 km² Kartuffelbestand bi [[Bordeaux]] toschann maakt. [[1935]] weer he in [[Belgien]] un [[Lothringen]] to finnen un [[1936]] weer he dat eerste Mol in [[Luxemborg]] to sehn.<ref>{{Internetquelle | url=http://massard.info/pdf/massard-doryph.pdf | titel=Le Doryphore et le Grand-Duché de Luxembourg (esquisse historique) | autor=J.A. Massard | datum=2000 | format=PDF | werk=Archives de l’Institut grand-ducal de Luxembourg, Section des sciences naturelles, physiques et mathématiques, NS 43 | seiten=175–217 | zugriff=2016-01-05}}</ref> == Wat he freten deit == De Kartuffelkäver un siene [[Budden]] freet Deele vun de [[Kartuffel]]planten. Dor hett he ok den Naam vun her. Kartuffelkävers bruukt nich veel Tied un könnt slank en ganzen [[Acker]] mit Tuffeln wegneihen. Man ok an annere [[Nachtschaddenplanten]] gaht se ran, sunnerlich an [[Planten]], de in'e [[Bueree|Landweertschop]] anboot weert, as [[Aubergine]], [[Paprika]], [[Toback]] un [[Tomaat]].<ref>Xiao-qin Shi, Man-Hui Xiong, Wei-Hua Jiang, Zhi-Tian Wang, Wen-Chao Guo, Zhen-Han Xia, Wen-Jun Fu und Guo-Qing Li: Efficacy of endosulfan and fipronil and joint toxic action of endosulfan mixtures against ''Leptinotarsa decemlineata'' (Say), in: Journal of Pest Science, 2012-04-25</ref> == Wie he sik vermehren deit == An de Unnersieten vun Kortuffelblöder leggt de Kävers in'n Junimaand Bulten vun 20-80 geele Eier af. Alltohopen leggt elk Seken bi 1200 Eier. Dor kruupt denn na 3 bit 12 Dage de Budden ut. Se sünd wat rood mit swatte Punkten an'e Sieten un an'n Kopp. De Budden weert fix groot un treckt dreemol ehre Huud ut. Dat duert 2 bit 4 Weken, denn buddelt se sik in'e Eer un [[Poppe (Insekten)|verpoppt]] sik dor. Denn duert dat nochmol bi twee Weken, un de Kävers kruupt ut un blievt tominnst noch een Weken unner de Eer. Elk Johr gifft dat een bit twee Generatschonen vun Kävers. Overwintern doot se unner de Eer. ==Wie gegen de Kävers gegenan gahn warrt== In [[Europa]] gifft dat in'e Natur keen Feenden, de Kartuffelkävers freten doot. Vundeswegen sünd de Minschen mit Hölp vun de [[Chemie]] gegen de Kartuffelkävers gegenan gahn. Toeerst is dor [[Arsen]] bi insett wurrn, later weern dat [[Insektizid]]en ut de Gruppen vun de [[Chloreeren|chloreerten]] [[Köhlenwaterstoffen]] (HCH un DDT) oder ut de Gruppen vun de syntheetschen [[Pyrethroiden]]. Vunwegen, datt de Gefohr vun [[Pestizidresistenz]] besteiht, mütt de Warkstoffen jummers wedder wesselt un uttuuscht weern. Ok mit Hölp vun sunnerliche [[Bakterien]]stämm, kann gegen de Kävers gegenan gahn weern (as [[Bacillus thuringiensis|Bacillus thuringiensis tenebrionis]]). In [[China]] is in de [[Uiguurschen Autonomen Gemarken vun Xinjiang]] unnersocht wurrn, ob [[Endosulfan]] un [[Fipronil]] gegen de Kävers hölpen könnt. Ok is al utprobeert wurrn, verscheden Kartuffenaarden gentechnisch to verännern un se so resistent to maken gegen Kartuffelkävers. Sunnerlich in [[Russland]] un in [[Oosteuropa]] schall dat in Tokunft good anslahn, warrt seggt. In jüngere Tied is unner annern dat [[Insektizid]] [[Spinosad]] up'n Markt kamen.<ref>[[Forschungsinstitut für biologischen Landbau|FiBL]]: {{Internetquelle |url=https://www.bioaktuell.ch/aktuell/meldung/kartoffelkaefer-13-6-2018.html |titel=Kartoffelkäfer: Neem und Spinosad ab sofort zugelassen |hrsg=bioaktuell.ch |datum=2018-06-13 |zugriff=2018-11-09 }}</ref> ==Belege== <references/> [[Kategorie:Blattkävers]] qhw2i8l1wju6hrp1769jx2xyr6v5qhd Flagg vun Tennessee 0 128200 1074190 897127 2026-07-28T14:59:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074190 wikitext text/x-wiki [[Datei:Flag of Tennessee.svg|mini|250px|{{FIAV|normal}}3:5 - Flagg vun Tennessee]] [[Datei:Flag of the Governor of Tennessee.svg|mini|250px|Gouverneursflagg]] [[Datei:Flag of the General Assembly of Tennessee.svg|mini|250px|Flaggen up de Hööftversammlung]] De '''Flagg vun den US-Bundsstaat [[Tennessee]]''' wurr an’n 17. April 1905 annommen. De Flagg griebt Symbole vun de Tennessee-Natschonalgarde up. De dree Steern staht för de dree Territorien vun den Bundsstaat (East Tennessee, Middle Tennessee un West Tennessee). Se erinnern aber ok doran, dat Tennessee as dart Staat nah de 13 Grünnensstaaten in de Vereenigten Staaten upnommen wurr. De Flagg erinnert an de so nömmt „[[Flagg vun de Konfödereert vun Amerika|Battle Flag]]“ bzw. dat „Southern Cross“ vun de Konfödereerten in‘n [[Sezessionskrieg]]. == Literatur == * The Flag Institute (Hrsg.): ''Nationalflaggen der Welt''. Edition Maritim, Hamborg 2000. ISBN 3-89225-402-8. * Karl-Heinz Hesmer: ''Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten''. Bertelsmann Lexikon Verlag, Gütersloh 1992. ISBN 3-570-01082-1. == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20191021042328/http://www.netstate.com/states/symb/flags/tn_flag.htm The Tennessee State Flag] (engelsch) [[Kategorie:Flagg|Tennessee]] [[Kategorie:Tennessee]] 50jsw3qzsdiu51bz8y0jhp16rmwhykb Esther Caroline Duflo 0 129199 1074176 1073660 2026-07-28T13:29:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074176 wikitext text/x-wiki [[Datei:Esther Duflo - Pop!Tech 2009 - 001 (cropped).jpg|mini|Esther Duflo up de [[Poptech]]-Konferenz 2009]] '''Esther Caroline Duflo''' (* [[25. Oktober]] [[1972]] in [[Paris]]) is en [[Frankriek|franzöösch]]-[[USA|amerikaansch]] [[Ökonom]]in un [[Hochschullehrer]]in an dat [[Massachusetts Institute of Technology]], wo se de Abdul-Latif-Jameel-Professur för [[Armotsbekämpen]] un [[Entwicklungsökonomie]] innehett. De Swoorpunkt vun hör Forschung liggt up mikroökonomischen Themen in [[Entwicklungsland|Entwicklungslänner]], dorünner dat Verhollen vun Huushollen, Bildungspolitik, Togang to Finanzdeenstleistungen, Gesundheitspolitik un de Bewertung vun wertschapspolitischer Maatnahmen.<ref>[http://economics.mit.edu/faculty/eduflo/short economics.mit.edu]</ref> Duflo hett up Tofall footen Feldexperimente to dat Beoordeelen vun politisch Maatnahmen maatgevend wieder entwickelt, bi de Minschen per Tofallsprinzip in Gruppen indeelt un licht verännert verscheeden Bedingungen utsett wurrn, um to erkennen, welker Politik welke Folgen hemm.<ref name="faz-2018-10-05">{{Internetquelle |url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |titel=Wer wird Wirtschaftsnobelpreisträger? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ.net]] |datum=2018-10-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20181006011223/http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |archiv-datum=2018-10-06 |abruf=2019-10-14 }}</ref> [[The Economist]] hett hör 2008 to de acht inflootriekskten Ökonomen vun de Welt tellt.<ref>[http://www.economist.com/businessfinance/displayStory.cfm?story_id=12851150 ''International bright young things.''] In: ''The Economist.'' 30. Dezember 2008.</ref> Dat Magazin [[Time]] hett hör 2011 to de 100 inflootrieksten Personen vun de Welt tellt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066106,00.html |titel=The 2011 Time 100 |titelerg=Esther Duflo |autor=Rana Foroohar |werk=Time |datum=2011-04-21 |zugriff=2012-10-17 |sprache=en |format= }}</ref> Hör Book ''Poor Economics'' wurr vun de Financial Times to dat Wertschapsbook vun dat Johr 2011 nömmt.<ref>{{Internetquelle |titel=Wie Armut abgeschafft werden kann |autor=Christine Mattauch |werk=Zeit-Online |datum=2012-08-30 |zugriff=2012-10-17 |sprache=de |url=http://www.zeit.de/wirtschaft/2012-08/ester-duflo-entwicklungshilfe-armut-oekonomie |format=}}</ref> De dormalige US-Präsident [[Barack Obama]] hett hör 2012 in den präsidentialen Beratungsraat för globale Entwicklung beropen. Hör Upgaav weer, den US-Präsidenten un hoochrangig Liddmaaten vun de Regeeren to beraaden.<ref>{{Internetquelle |titel=President Obama announces intent to appoint Esther Duflo to Global Development Council |titelerg=MIT development economist nominated for presidential policy council |datum=2013-01-03 |zugriff=2019-12-24 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2013/obama-duflo-global-development-council.html |werk=MIT news |hrsg=Massachusetts Institute of Technology}}</ref> Linke Kritiker schmieten hör vör, de Disziplineeren vun de arm Lüüd statt sellschopplich Verännern to vertreeden. De makroökonomischen un politisch-strukturellen Oorsaken vun de Armoot weern kien Gegenstand vun hör Analyse un se wull kien Umverdeelen vun de sellschopplichen Ressourcen togunsten vun de Armen.<ref>Gerhard Klas: [http://www.jungewelt.de/2013/07-22/018.php ''Kampf gegen Armut?''] In: ''junge Welt.'' 22. Juli 2013.</ref> 2019 kreeg se gemeensam mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]] un [[Michael Robert Kremer]] as tweet Fru nah [[Elinor Ostrom]] (2009) un bither jüngste Priesdrägerin den [[Nobelpreis för Wertschapswetenschapen]].<ref name="nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2019/duflo/facts/ ''Esther Duflo'']. nobelprize.org. Afropen an’n 22. Dezember 2019.</ref> == Leven == === Kindheit un Utbillen === Esther Duflo is de Dochter vun de Ärztin Violaine Duflo un den Mathematiker [[Michel Duflo]]. Se hett an de [[Grande école]] [[École normale supérieure]] studeert un hett hör Studium 1994 mit de Maîtrise in Geschichte un Volkswertschapslehre (VWL) afslooten. 1995 hett se hör Hööftstudium an de [[École des hautes études en sciences sociales]] (EHESS) mit en [[Diplôme d’études approfondies|DEA]] in Volkswertschapslehre afslooten. Dornah is Duflo an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) wesselt un het dor 1999 mit de [[Dissertatschon]] ''Dree Essays in Empirischer Entwicklungsökonomie'' (''Three Essays in Empirical Development Economics'') hör Doktertitel kreegen. === Beroplich Werdegang === Nahdem se hör Doktertitel in Volkswertschapslehre kreegen harr wurr Duflo [[Assistant Professor]] för VWL an dat MIT, bevör se 2002 to’n [[Associate Professor]] un 2004 to en vullwertig Perfesser för VWL befördert wurr. Van 2001 bit 2002 lehr Duflo as [[Gastperfesser]]in an de [[Princeton University]]. 2003 hett se gemeensam mit [[Sendhil Mullainathan]] un [[Abhijit Vinayak Banerjee]] an dat MIT dat [[Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab|Poverty Action Lab]] grünnd, de sien Direktorin Duflo 2004 wurr. Dat Poverty Action Lab is en Forschungsnettwark, dat sück mit de Entwicklung vun nee Methoden to de Armotsbekämpen un de Bewertung vun wertschapspolitischen Maatnahmen dör [[Randomiseerte kontrolleerte Studie|randomiseerte kontrolleerte Feldexperimente]] befaat <ref>[http://www.povertyactionlab.org/History povertyactionlab.org]</ref> un 2005 in Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab umnömmt wurr. 2015 hemm dor mehr as 100 Wetenschapler arbeit.<ref name="Ratzesberger">Pia Ratzesberger: ''‚Ich bin nicht einfach zu schocken.‘ Esther Duflo gehört zu den einflussreichsten Ökonominnen und will die globale Armut bekämpfen - ihr eigener Wohlstand hat sie immer schon belastet.'' In: [[Süddeutsche Zeitung]], Nr. 244, 23. Oktober 2015, S. 24.</ref> 2005 kreeg Duflo de nee schafft Abdul-Latif-Jameel-Professur för Armotsbekämpen un Entwicklungsökonomie aan dat MIT. Neben hör Lehr- un Forschungsarbeit arbeitet se siet 2007 as Redakteurin för de wertschapswetenschapliche Facktietschriften [[Annual Review of Economics]] un [[American Economic Journal#American Economic Journal: Applied Economics|The American Economic Journal: Applied Economics]], wobi se Mitgrünnerin vun de letztere Publikatschoon is. Tovör weer Duflo redaktschonell för de [[Review of Economics and Statistics]] (2002–2007), dat [[Journal of Development Economics]] (2004–2006), dat [[Journal of Economic Perspectives]] (2004–2007) un dat [[Journal of the European Economic Association]] (2002–2006) tätig. 2019 wurr se mit den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] uttekent. == Forschung == Nah de wertschapswetenschapliche Publikatschonsdatenbank [[Research Papers in Economics|IDEAS]] hörrt Duflo in dat Gesamtranking düütlich to de best 1 % Ökonomen (Rang 110, Stand Oktober 2015).<ref>[http://ideas.repec.org/top/top.person.all.html#pdu166 Gesamtranking vun de wertschapswetenschapliche Publikatschonsdatenbank IDEAS (engelsch)]</ref> Ok ünner Kriterien as „Antall an Publikatschonen“ oder „Antall an Zitaten“ hörrt Duflo to de best 5 % vun de in de Datenbank erfaaten Ökonomen. De an’n fakensten ziteert Artikel vun Duflo drocht den Titel ''How Much Should We Trust Differences-in-Differences Estimates'' (2002) un wurr tosommen mit [[Marianne Bertrand]] un [[Sendhil Mullainathan]] verfaat.<ref>[http://ideas.repec.org/e/pdu166.html Autorenprofil vun Esther Duflo up IDEAS (engelsch)]</ref> In dissen Artikel analyseeren Bertrand, Duflo un Mullainathan de ''[[Differenz-vun-Differenzen-Ansatz|Differenz-vun-Differenzen-Schätzung]] (DIDE)'', en [[Schätzmethood (Statistik)|Schätzmethood]] för Kausalbetrecken, un kommen to den sluss, dat de DvD-Ansatz in sien herkömmlichen Gebruuk den [[Standardfehler]] vun de schätzt Wirkung vun den ünnersöökten Ingreep düchtig ünnerschätzt. Um den [[Autokorrelatschoon]]sproblem to begegnen, hemm Bertrand, Duflo un Mullainathan absluutend dree Lösungsvörslääg maakt: en Tosommenfall vun de Daten in Tietrüüm vör un nah den Ingreep, den Gebruuk vun en speziellen [[Kovarianzmatrix]] oder en Anpassung vun de [[Randomiseeren]]sinterferenz-Testmethoden.<ref>Marianne Bertrand, Esther Duflo, Sendhil Mullainathan (2004): {{Webarchiv|url=http://www.nber.org/papers/w8841.pdf?new_window=1 |wayback=20160304082842 |text=''Should We Trust Differences-in-Differences Estimates?'' (engelsch) |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}</ref> Duflo hör Institut hett Studien to [[Mikrokredit]]en in mehreren Lännern dörführt un funn, dat de Infloot völ minner weer, as faken annommen.<ref name="Ratzesberger" /> De Wetenschaplerin snackt sück dorför ut, in de [[Entwicklungshülp]] Nahwiesen för den Spood vun bestimmt Maatnahmen intofordern, bevör man disse in’n grooten Stil umsett.<ref name="Ratzesberger" /> == Ehrungen un Utteknungen == * 2003: Elaine Benett Prize for Research * 2005: [[Prix du meilleur jeune économiste de France]]<ref name="Preis2010">{{Internetquelle |url=http:// https://lecercledeseconomistes.fr/evenements/prix-du-meilleur-jeune-economiste-2005/ |titel=Prix du meilleur jeune économiste 2005 |hrsg=lecercledeseconomistes.fr |sprache=fr |datum=2005-05-19 |zugriff=2019-12-25}}</ref> * 2005: Bronzemedaille vun dat [[Centre national de la recherche scientifique]] (CNRS) * 2009: Calvó Almengol International Prize vun de [[Barcelona Graduate School of Economics]] * seit 2009: [[MacArthur Fellowship]] * siet 2009: Fellow vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2010: [[John Bates Clark Medal]] för hör Arbeit mit [[Feldexperiment]]en, de de Wirksamkeit vun wertschapspolitisch Maatnahmen vergliekbar maken * 2010: [[Ehrendokter]] vun de [[Université catholique de Louvain]] * 2011: Medaille de l'Innovation vun dat [[Centre national de la recherche scientifique|CNRS]] * 2011: David N. Kershaw Award vun de [[Association for Public Policy Analysis and Management|APPAM]] * 2011: Thomas C. Schelling Award vun de [[Harvard Kennedy School]] * 2013: [[Dan-David-Pries]] * 2014: Albert-O.-Hirschman-Pries vun dat [[Social Science Research Council]]s (mit Abhijit Vinayak Banerjee).<ref>Social Science Research Council: ''{{Webarchiv|url=http://www.ssrc.org/hirschman/2014-statement-of-commendation |wayback=20140403124450 |text=The Albert O. Hirschman Prize, 2014. |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}'' Afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2015: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries#Sozialwetenschapen|Prinzessin-von-Asturien-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.fpa.es/es/comunicacion/esther-duflo-premio-princesa-de-asturias-de-ciencias-sociales.html |wayback=20191019210833 |text=Esther Duflo, Premio Princesa de Asturias de Ciencias Sociales |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}; afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2015: A.SK Social Science Award vun dat [[Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung|Wissenschaftszentrums Berlin für Sozialforschung]](WZB)<ref>[https://www.wzb.eu/de/pressemitteilung/ask-social-science-award-2015-fuer-esther-duflo ASK Social Science Award für Esther Duflo]; afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2016: Utwärtig Liddmaat vun de [[British Academy]] * 2017: Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2019: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]]<ref name="nobel"/> == Privatleven == Esther Duflo hett sowohl de franzöösch Staatsbörgerschap as ok siet 2012 de vun de USA. Se is siet 2015 mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]] verheiraadt<ref>{{Literatur |Autor=Soutik Biswas |Titel=The Nobel couple fighting poverty cliches |Datum=2019-10-15 |Online=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50048519 |Abruf=2019-11-30}}</ref>, de ebenfalls Perfesser för Volkswertschapslehre is un mit den Duflo bi mehreren vun hör Forschungsarbeiten tosommenarbeit hett; se hemm twee gemeensam Kinner.<ref>John Gapper: [http://www.ft.com/cms/s/2/81804a1a-6d08-11e1-ab1a-00144feab49a.html#axzz2Fb9gXSJO ''Lunch with the FT: Esther Duflo.''] In: ''The Financial Times.'' 17. März 2011.</ref> == Warken (Utwahl) == * mit Rema Hanna: ''Monitoring works. Getting teachers to come to school.'' CEPR, [[London]] 2006. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Aging and death under a dollar a day.'' NBER, Cambridge, Mass. 2007. *mit Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan: ''How Much Should We Trust Differences-in-Differences Estimates'', Quarterly Journal of Economics, Band 119, 2004, S. 249–275 * ''Giving credit where it is due.'' In: ''The journal of economic perspectives. A journal of the AEA.'' Band 24 (2010), {{ISSN|0895-3309}}, S. 61–80. * ''Requiescat in pace? The consequences of high-priced funerals in South Africa.'' In: David A. Wise (Hrsg.): ''Explorations in the economics of aging.'' University Press, [[Chicago]], Ill. 2011, ISBN 978-0-226-90337-8, S. 351–373. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Poor Economics. A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty.'' PublicAffairs, New York 2011, ISBN 978-1-58648-798-0. ** deutsche Ausgabe: ''Poor Economics: Plädoyer für ein neues Verständnis von Armut.'' ISBN 978-3-8135-0493-4. * ''Is decentralized iron fortification a feasible option to fight anemia among the poorest?'' In: David A. Wise (Hrsg.): ''Explorations in the economics of aging''. University Press, Chicago, Ill. 2011, ISBN 978-0-226-90337-8, S. 317–344. * [http://www.zeit.de/zeit-wissen/2011/05/Interview-Duflo-und-Banerjee/komplettansicht?print=true Interview] vun de [[Die Zeit|Zeit]] mit Banerjee un Duflo, 2011 * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Poor Economics. Barefoot Hedge-Fund Managers, DIY Doctors and the Surprising Truth about Life on Less than 1 $ a Day''. Penguin Books, London 2012, ISBN 978-0-7181-9366-9. * ''Kampf gegen die Armut''. Ut dat Franzöösche vun Andrea Hemminger. Suhrkamp Verlag, Berlin 2013. ISBN 978-3-518-29664-6. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems'', Juggernaut Books, 12. November 2019. Themen: Einsichten aus der aktuellen ökonomischen Forschung zu breiten Themenfeldern wie Migration, Sozialhilfe, Umweltschutz, und Handel. Ein kurzer Teil beinhaltet auch ein Plädoyer für ein finanzierbares kleines [[Bedingungsloses Grundeinkommen]] (Universal Ultra Basic Income - UUBI) für Schwellen- und Entwicklungsländer am Beispiel Indien. ISBN 978-0-2413-0689-5.<ref>[https://thewire.in/books/abhiji-banerjee-esther-duflo-ubi-excerpt-nobel-prize ''Excerpt: Abhijit Banerjee and Esther Duflo on Which Kind of UBI Could Work in India''] (englisch), The Wire (India), 2019</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{IMDb|nm4880811}} * [http://economics.mit.edu/faculty/eduflo/ Website vuin Esther Duflo am MIT] * {{Internetquelle |url=http://www.college-de-france.fr/site/esther-duflo/index.htm#content.htm |titel=Esther Duflo : Chaire Savoirs contre pauvreté-AFD (2008–2009) |hrsg=[[Collège de France]] |sprache=fr |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.college-de-france.fr/site/esther-duflo/index.htm#content.htm |wayback=20131228041140 |text=Esther Duflo : Chaire Savoirs contre pauvreté-AFD (2008–2009) |archiv-bot=2026-07-28 13:29:02 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=https://ideas.repec.org/e/pdu166.html |titel=Esther Duflo: Research output |werk=[[Research Papers in Economics|IDEAS/RePEc]] |sprache=fr |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Esther Duflo |url=https://www.youtube.com/watch?v=DK6Xfq2ZiKs |titel=Policies, politics. Can Evidence Play a Role in the Fight against Poverty? |hrsg=IGIER – 20th Anniversary Conference |datum=2011-06 |kommentar=Vortrag über evidenzbasierte Armutsbekämpfung |format=wiedergegeben auf [[YouTube]], 1:06 Stunde |sprache=en |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} *Esther Duflo's Nobel Preis Vortrag: [https://www.youtube.com/watch?v=KFRnY-5K5OU Field Experiments and the Practice of Policy] 2019 *Utführlich Interview (mit düütsch Översetten) in de SRF Sendung Sternstunde Philosophie, 2017: [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/aus-dem-archiv-mit-methode-die-armut-besiegen-esther-duflo-und-abhijit-banerjee?id=15d7c385-ab10-412b-a315-1045339bb573 Mit Methode die Armut besiegen] (tosommen mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]]) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=12925312X|LCCN=no/00/65980|VIAF=74926739}} {{SORTIERUNG:Duflo, Esther Caroline}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1972]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] 0t2l203mrl3f1tnw9pw15xtjvhrrhx9 Geschichte vun Builefeld 0 135355 1074207 1073677 2026-07-28T18:37:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074207 wikitext text/x-wiki [[Bild:Bielefeld_vom_Johannisberg.jpg|duum|Builefeld vor 1872]] De Ort [[Builefeld]] liggt in'n Nordausten vun [[Noordrhien-Westfalen|Nordrhuin-Westfailen]]. De Geschichte gait truügge bet in dat 9. Johrhunnert, os Stadt is Builefeld owwer erst [[1214]] grünnet weoren. Wat denn nau ollens passairt is, dat kann enner hiar in düssen Artikel fuinen. == Grünnen un Füdderkuomen in dat Middeloller == [[Bild:Bielefeld, Alter Markt 1980.jpg|duum|Alter Markt (1980)]] Oll inne Midden vun dat [[9. Johrhunnert]] weor vun den Eort schruiwen, os den Klauster Corvey äine Biurnstuie ''in Bylanuelde'' giäwen weoren is.<ref>Reinhard Vogelsang: Geschichte der Stadt Bielefeld. 1. Band: Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>, S. 31</ref><ref>Hans Adolf Kastrup: ''Zur Erwähnung Bielefelds in einer Corveyer Traditionsnotiz aus dem 9. Jahrhundert''. In: 75. Jahresbericht des Historischen Vereins für die Grafschaft Ravensberg (1984/85), S. 7–65 [https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Portals/0/PDFs/LgB%20digital/JBHVR/75JBHV1984-85.pdf Digitalisat]</ref> Innen Johr [[1214]] hät de [[Greve|Grof]] Herrmann II. vun Ravensberg de Stadt [[Builefeld]] denn grünnet. Builefeld lag an de Snot vun'en Süden vun de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]], un Hermann woll med de Statt suine Macht siäker maken. Iut den Johr 1214 gifft et n Verdragg tüsken Hermann un den Klauster Marienfeld, in den dat erste Mol iawer de Statt Builefeld schruiwen is.<ref>{{Internetquelle |autor=Jochen Rath |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/2014/01/01/01012014 |titel=1214: Ersterwähnung Bielefelds als Stadt |werk=Historischer "RückKlick" |hrsg=[https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle-artikel/ Stadtarchiv Bielefeld] |datum=2014 |zugriff=2019-07-05}}</ref> Teo düsse Tuit haur Builefeld teon [[Kiarkspel Heepen]]. Inner Naichte vun de Aultstädter Nicolaikiarke gaff et ümme 1230 äine Klius, wo äin Kaplan iut [[Heepen]] äinmol inne Wiäken n Gottesdeenst häil. [[1234]] kraig Builefeld twar n äigenen Pastaur, owwer jäider Builefelder Hiusholt mosse an Ollerhuiligen n Grosken uppen Alter inner [[Kark (Huus)|Kiarke]] teo Heepen leggen, bet de Builefelder med Heepen os Mudderkiarke inverstohn wören. [[1236]] is de Builefelder Kiarke denn unafhängig weoren. In dat Kiarkenbeok teo Heepen stait: "Anno 1236 is de Kerke sünte Nicolaus up de Olenstatt Bielevelde affesündert van der Kerken tho Hepen mit Vullborde des Hochwürdigen in Godt, Biscop Bernhard tho Paderbornen".<ref name="vormbaum">{{Internetquelle |autor=Friedrich Vormbaum |url=https://sammlungen.ulb.uni-muenster.de/hd/content/titleinfo/307756 |titel=Die Grafschaft Ravensberg und die Stadt und vormalige Abtei Herford in ihren alten Ämtern, in ihren jetzigen landräthlichen Kreisen und in ihren Geschichten und Sagen, Leipig 1864, S. 45-47 |werk=ULB Münster |hrsg= |datum= |abruf=2020-03-29 |sprache=}}</ref> De Aultstädter Nicolaikiarke is denn innen 14. Johrhunnert bobbet weoren. Grof Hermann vun Ravensbiarg dai iut den Eort Builefeld äine Kaupmannsstatt un de Hauptstatt vun de [[Graafschop|Grofskop]] maken. Wuil Builefeld an den wichtigen Pass iawer den [[Osning]] lagg, wo aule Hannelswiage duür gengen, wuoß de Statt baule teo äine wichtige Wertskop- un Finanzstuie, un viäle Kaupluüe iut de Giägend un iut den naigen [[Mönster]] kaime do hen. Med den Hannel weoren de Kaupluüe ruiker un med ennen auk Grof Hermann. Builefeld hät sik dat [[Stadtrecht]] vun Mönster giäwen, un dat is läder vun den Grof Otto III. vun Ravensbiarg in äiner Urkunde vun [[1287]] fasteleggt weoren.<ref>Heinrich Gottfried Gengler: ''Regesten und Urkunden zur Verfassungs- und Rechtsgeschichte der deutschen Städte im Mittelalter''. Erlangen 1863, [http://books.google.de/books?id=NdkcAAAAMAAJ&pg=PA219 S. 219–223.]</ref> Os dat domoals Meode hadde, gaff et Muürn un Wadergrabens ümme de Statt. De Deors wören blaut an'en Dage uapen. Wo de Muürns wören, dat kann enner fandage nau an'en Strodennamen säin. Do gift et Ulmenwall, Siekerwall, Niederwall, un olle de annern. Dat Zentrum was domoals de Aule Markt med den Rothius un de naige Nicolaikiarke. Dat aule Rathaus is vandage dat Theater am Alten Markt. Wat de Builefelder seo os aulet Rothius kinnen, is dat Rothius an'en Niederwall, dat se 1904 bobbet häwwet.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=http://www.bielefeld.de/de/ti/geschichte/ |titel=Homepage der Stadt Bielefeld, Geschichte |abruf=2014-03-16 }}</ref> Ümme 1240 hätt man anfangen, de Sponburg uppen Sponbiarg teo bobben. Se finnet sik dat erste Mol in äiner Urkunde vun [[1256]]. Os de Burg ferch was, hätt de Grof vun Ravensbiarg se vor sik un suine Luüe os Behiusung nuamen. De Burg soll auk den Pass iawer den Osning un de Statt schütsen. Domoals soch de Burg owwer nau gans anners iut os niu. Se was n Rechteck med ner 45 mol 85 Meter langen Muür, un binnen äin Taurn med Stallen, Wuohn- un Wahrgebaiden. Vun [[1293]] an kaime Handwiarker no Builefeld, de an de Sponburg bowwen daie. Se daie tüsken den Deors vun de Statt un de Sponbiarg wuohnen. Os denn jümmer mair Minsken kaime, is iut den Huüsern vun den Handwiarkern an'e "Breite Strasse", äin par Adelshoöwen in de Naichte vun de "Kreuzstrasse" un de Nuigstätter Marienkiarke de Nuigstatt weoren. Auk ümme de Nuigstatt gaff et äine Muürn. De Snot tüsken Ault- un Nuigstatt was de Lutter. Bäide Däile vun Builefeld hedden nich blaut äigene Stattmuürn, se hedden auk n äigenen [[Börgermeester|Büörgermester]] un Stattrote. Erst innen Johre [[1520]] weoren Ault- un Nuigstatt tohaupe leggt un et gaff denn blaut no äinen Büörgermester un 12 Stattrote, 9 iut de Aultstatt un 3 iut de Nuigstatt. Teo de Tuit hadde Builefeld 3.000 Inwuohner.<ref name="vormbaum" /><ref name=":0" /> Os de Grofen vun Ravensbiarg iutstuorben wören, geng de Grofskop un domedde auk Builefeld [[1346]] an de [[Grofskop Berg]] un [[1423]] an dat [[Hertogdum Jülich-Berg]]. Seo was Builefeld wuid weg vun den Lannesheren un was fruiger os annere Stätte. Auk de Kruige innen laden [[Middeloller]] hedden n Buagen ümme de Statt maket. Na ja, nich gans, owwer Builefeld kamm medden bloöen Auge weg. Seo geng et den Luüen, mäist Handwiarker un Kaupluüe, jümmer biader. Af den 15. Johrhunnert dai Builefeld auk bui de [[Hanse]] medmaken. == Reformatscheon un Dartigjohrger Kruig == [[1498]] weor dat Jostbiargklauster vun den Franziskanern bobbet, owwer oll 12 Johre läder wiagen den wuiden Weg inne Statt un wiagen Malässen medden Wader upgiäwen un an'en "Klosterplatz" inner Aultstadt nuig bobbet. Dat aule Gebaide an'en Jostbiarg was oll innen [[16. Johrhunnert]] inne Dutten, un vandage kann enner blaut nau de Grundmuürn bekuiken. Af den Johr [[1542]] kamm de [[Reformatscheon]] auk no Builefeld un de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]]. De Pasteore vun de Nikolaikiarke un de Marienkiarke fenge an, de Priage up de evangelske Ort to haulen un duütske Läider to singen, ofschons de Heren vun′t Marienstift dat partiu nich wolle.<ref>Reinhard Vogelsang: ''Geschichte der Stadt Bielefeld.'' 1. Band: ''Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts''. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>, S. 110.</ref> Dat Franziskanerklauster blaif owwer [[Röömsch-kathoolsche Kark|katholsk]], un de Franziskaner iawernaime de Pliage vun de Katholsken innen gansen Ravensbiarger Lanne. Innen Mai [[1829]] dai de [[Preußen (Staat)|preußiske]] Küöning dat Klauster dicht maken. Dat Klaustergebaide is denn äin Däil vun dat Gymnasium weoren, un de Klausterkiarke ne katholske Pfarrkiarke.<ref>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Geschichte des Franziskanerklosters Bielefeld.<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Beiträge zur Geschichte der Sächsischen Franziskanerprovinz vom heiligen Kreuz.<nowiki>''</nowiki> Band II, Düsseldorf 1908, S. 126–151<nowiki><br /></nowiki>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Zur Aufhebung des Klosters Bielefeld 1829 (Ein Zitat aus der Aschaffenburger Kirchenzeitung No. 13, Jahrgang 1835).<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Beiträge zur Geschichte der Sächsischen Franziskanerprovinz vom heiligen Kreuz.<nowiki>''</nowiki> Band IV/V, Düsseldorf 1911/12, S. 206 f.<nowiki><br /></nowiki>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Ein trauriger Gedenktag (100 Jahre nach der Auflösung des Klosters Bielefeld).<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Vita Seraphica.<nowiki>''</nowiki> 10, 1929, S. 126–137.</ref> De Süsterkiarke was bet 1616 de Klausterkiarke vun dat Augustinerklauster Mariental, 1657 kamm se de [[Reformeerte Kark|evangelsk-reformairte]] Gemeinde in Builefeld teo. 1609 häwwet sik de Iarben vun den Lannesheren in Jülich-Kleve derbe striäden. Dobui is denn rutkuomen, dat de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]] med Builefeld vort erste an de [[Mark Brandenburg]] geng. 1612 gaff äin derbet Airnbiäwen, dat in Builefeld viäl kaputt maket hadde. Innen [[Dartigjöhrigen Krieg|dartiggjohrgen Kruige]] kaime Tropps iut [[Nedderlannen|Holland]], [[Spanien]], [[Sweden|Schweden]] un [[Frankriek|Frankruik]] no Builefeld un naime sik de Sponburg teo äigen. De Saldoden iut Spanien häwwet 1623 vun de Burg med Kaneonen in de Statt schuaden. 1636 häwwet Schweden un Hessen baule äin ganset Johr lang de Burg beliargert, bet de Spanier 1637 aftrocken un se de Burg kriäge. In düssen Johren is auk de [[Pest]] no Builefeld kuomen. Do an send ümme 350 Luüe stuorben. No den Kruig 1648 blaif Ravensbiarg bui de Mark Brandenburg, wat denn [[1666]] innen Verdragg richtig fasteleggt weor. Dat is denn auk bet 1947 seo bluiwen, blaut dat de Mark Brandenburg läder [[Brannenborg-Preußen]] häide. De Lannesheren wören de Hohenzollern. Innen 17. Johrhunnert weor Builefeld teo de Linnenstatt, wuil et domoals viäl Linnenhannel gaff. De Biurn in de Grofskop daie mäistentuits dat [[Linnen]] anbowwen, wuil et dovor Geld vun'en Statt gaff. Up den Hiawen daie se doriut denn os Linnenwiawer Linnen trechte maken un denn verkaupen. De Biurn hedden nich seo viäl dovun, owwer de Kaupluüe send dobui ruik weoren. Dat kann sik enner vandage nau an den Huüsern an'en Aulen Markt bekuiken.<ref name=":0" /> Auk dat Linnenwiawerdenkmal doöt an düsse Tuit manen. Af den 19.Johrhunnert weor et vor de Biurn owwer derbe siur med den Linnen. Et gaff upmol Maschuinen, de dat Linnen flinker un bui wuidem nich seo duür trechte maken können. De Biurn daie kium nau Geld vor iar Linnen kruigen un hedden graude Naut. Viäle send denn auk iut den Ravensbiarger Lanne no Amerika trocken, ümme n biaderet Liäwen teo fuinen. == Industrialesairung un Kaiserruik == Ümme 1860 kamm de [[Tobak]] no Ravensbiarg. De [[Tobakfabruik Crüwell]] in Builefeld was äine vun de gans wichtigen in Duütsland. Crüwell gaff viäle Arbäiden an de Landluüe, de denn teo Hius produtschairen un wuir Geld verdainen können. Dat Zentrum vun de Tobakprodukscheon was owwer in [[Buüne]]. 1847 kamm auk de [[Iesenbahn|Uisenbahn]] no Builefeld, un wuil domedde mäir Waren kaime un genge, gaff et baule auk mäir Fabruiken. De Ravensbiarger Spinneruigge was in de biadste Tuit de gröddste Flassspinneruigge in Europa. Oll ümme 1870 was Builefeld med 11% oller Spillen un Würkestelle dat Zentrum vun de duütske Textilindustrie. Auk de Maschuinenbeo kamm jümmer mäir an t Laupen. Vandage is Builefeld de fifftgröddste Maschuinenbeo-Eort in Duütsland. [[1891]] dai [[August Oetker]] nau in suiner Awwetäike inner Niedernstrode Backpulver trechte maken un verkaupen, vandage is doriut is äin grauder Konzern weoren. 1867 weoren de [[Von Bodelschwinghschen Anstalten Bethel]] grünnet. Bet teon 1. Oktober 1878 gehaur Builefeld teon Kruis Builefeld un is denn ne kruisfruigge Statt weoren. 1900 gaff et de erste Tram un vun 1901 bet 1954 förde de Builefelder Kruisbahnen no Schildske, Werther un Enger. 1904 kamm nau de Bahn no [[Hameln]] doteo. Et gaff med de Tuit jümmer mäir Inwuohner. Innen Januar 1848 wören dat 8.150, innen Johre 1914 oll 82.580. Dobui send auk de Inwuohner vun Quelle un Gadderbaum, de bet 1914 auk teo Builefeld doteo kuomen send. == Weimarer Republik un Nationalsozialismus == No den [[Eersten Weltkrieg|ersten Weltkruige]] gaff de Statt-Sparkasse Builefeld Nautgeld heriut.<ref>{{Literatur |Autor=Walter Grasser, Albert Pick |Titel=Das Bielefelder Stoffgeld 1917–1923 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag=Erich Pröh |Ort=Berlin |Datum=1972 |ISBN= |Seiten=}}</ref> Dat wören Schuine iut Linnen, Samt odder Suide, un enner konn se bet teon Johre 1923 vun de Sparkasse kruigen. Et mössen owwer viäle, viäle Minsken graude Naut luin, un 1919 schog et, dat viäle dovun, de niks mäir teo bicken hedden, uppen Wiäkenmarkt in Builefeld kaime un sik den Markt teo äigen maken wollen. Owwer de Ruikswuir kamm un hätt up de Luüe schuaden, bet se wuir weg gon send. 1920 genge iawer 10.000 Luüe up de Strode, ümme sik giägen de laige sozeale Loge teo wennen. Tüskenduür is stumps de Beliagerungsteostand in Builefeld iutreopen weoren. Innen 20er Johren vun't 20. Johrhunnert was [[Rudolf Stapenhorst]] [[Börgermeester|Büörgermester]].Häi hät med mäiren Gemäinen in t Builefelder Ümland verhannelt. An'en Enne wören olle domedde inverstohn, n Däil vun Builefeld teo weren. Dobui kaime auk Schildske, Suiker, Gellershagen un Stieghorst teo Builefeld. An'en 1. Oktober 1930 hadde Builefeld 130.000 Inwuohner un weor de 50. duütske Graudstatt. 1938 daie in Builefeld ümme 900 Jiuden wuohnen. Se hedden inne Turnerstrode ne schoöne [[Synagoge]], de 1905 inwuijjet weor. Inner [[Riekspogromnacht|Ruiksprogromnacht]] an'en 9./10. November 1938 häwwet de Nazis de Synagoge dalbrennt. Et diurte 4 Stunnen, bet de Fuürwuir kamm, un os de Nazis dat wollen, hätt de Fuürwuir dat Fuür nich iutmaket, blaut de annern Huüser rundümme de Synagoge schützt. De Wuohnungen vun'en [[Joden|Jiuden]] häwwet de Nazis mäistendäils me Läiwe loden, owwer 17 Lans un Kontors, de mäist inner Binnenstatt wören, häwwet se verwoöst un plünnert. Viäle Jiuden send in t Iutland weglaupen. An'en 13. Dezember 1941 häwwet de Nazis de ersten Jiuden no [[Riga]] schickt, denn kaime nau mol 8 Deportatscheonen no [[Auschwitz]], [[Warschau]] un [[Theresienstadt]]. Vun de 450 Jiuden, de de Nazis deportairt häwwet, send blaut 60 an t Liäwen bluiwen.<ref>{{Internetquelle |autor=Jochen Rath |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/2008/11/01/01/01112008 |titel=9.&nbsp;November 1938, Die Pogromnacht in Bielefeld |werk=Historischer "RückKlick" |hrsg=[https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle-artikel/ Stadtarchiv Bielefeld] |datum=2008 |abruf=2020-03-29 |sprache=}}</ref> Innen [[Tweeten Weltkrieg|2. Weltkruig]] send jümmer mäir Builefelder Saldoden weoren un et gaff deswiagen jümmer wäiniger Arbäider. Dorümme hätt man 14.721 Luüe, mäistendäils iut de [[Ukraine]] un [[Polen]], no Builefeld brocht un teo r Arbäid twungen.<ref>Zu Zwangsarbeitern aus Polen: Wojciech Kwieciński: ''Lebens- und Arbeitsbedingungen polnischer Zwangsarbeiter in Deutschland am Beispiel der Bielefelder Region.'' In: ''Ost-westlicher Dialog – Dialog Wschodu i Zachodu : Polnische Woche – Tydzień polski.'' Saarbrücken 2015, {{Webarchiv|url=http://universaar.uni-saarland.de/monographien/volltexte/2017/160/pdf/Saravi_Pontes_5_OA.pdf |wayback=20200609021226 |text=(Volltext) |archiv-bot=2026-03-14 02:29:17 InternetArchiveBot }}, S. 69ff. (auch als Print)</ref> De ersten Bomben send in Builefeld innen Juni 1940 dalfalen, owwer nau ohne gröddere Malessen. De laigeste Angruip was an'en 30. September 1944. An den Dage send 649 Minsken stuorben un de gröddste Däil vun'e Aultstatt un viäle historiske Gebaide send inne Dutten gohn. Innen März 1945 weor de Viadukt in Schildske med ner Bombe bino gans kaputt maket. Innen Kruige send in Builefeld mäir os 1.300 Minsken vun Bomben daud maket weoren un ümme 15.600 Wuohnungen inne Dutten gon. An'en 4. April 1945 häwwet de Amerikaner Builefeld binoh ohne Struit innuamen. Ümme ne Wiäken läder send de Briten kuomen un häwwet ne britiske Militärregairung insett.<ref name=":0" /> == Wuirupbobben un Füdderkuomen bet vandage == No den Kruig geng et denn wuir laus domedde, ollens wuir upteobobben. Viäle kaputte Gebaide kaime gans weg un nuige weoren bobbet. De Stadt sog denn auk gans anners iut os vor den Kruige. De [[Industrie]] is auk wuir upbobbet weoren, de [[Weertschop|Wertskop]] kamm wuir inne Gänge. Blaut de [[Textilindustrie]] weor jümmer wäiniger. 1945 weor de Ruiksbahn-Generaldirekscheon grünnet, de vor de Uisenbahn in de britisken Zone teostännig was. 1945/46 kamm auk de Sammelstuie vor Norichten iawer Foörer vun Kraftfoartuügen<ref>[http://www.stern.de/auto/verkehr-50-jahre-strafen--punkte-und-akten-3785254.html ''50 Jahre Strafen, Punkte und Akten.''] In: ''[[Stern (Zeitschrift)|Stern]]'' 17. Juli 2001, abgerufen am: 25. Juli 2017.</ref> un de Sammelstuie vor Norichten iawer Kraftfoartuüge vun Berlin un Peine no Builefeld.<ref>{{Webarchiv|text=Kraftfahrt-Bundesamt Vorgängerbehörden|url=https://www.kba.de/DE/DasKBA/Aus_der_Geschichte_des_KBA/Vorgaengerbehoerden/vorgaengerbehoerden_node.html|wayback=0171125030327}}</ref> 1951/52 trock de Sammelstuie no [[Flensborg]] un häit vun do an Kaftfahrt-Bundesamt.<ref>{{Webarchiv|text=Kraftfahrt-Bundesamt Zeittafel|url=https://www.kba.de/DE/DasKBA/Aus_der_Geschichte_des_KBA/Zeittafel/zeittafel_node.html|wayback=20170808165349}}</ref> Wuil et no n Kruige viäle Flüchtlinge un Häimatferdriabene gaff, hadde Builefeld innen Johre 1955 oll 155.000 Inwuohner. De Katholsken send aukjümmer mäir weoren, un in den 50er un 60er Johren häwwet se 10 katholske Pfarrkiarken nuigg bobbet. 1969 weor de [[Universität Builefeld]] grünnet. Innen Westen vun'e Statt an'en [[Osning]] is denn dat Gebaide dovor bobbet weoren. Lange Tuit was de Uni Builefeld äine vun wäinigen Haugscheolen, de olle Fakultäten unner äinen Dack hedden. Intüsken hät de Uni owwer seo viäle Studäirenden, dat niu doch ne ganse Ruige vun nuigen Gebaiden bobbet send. 1973 is de Kruis Builefeld med teo de kruisfruige Statt Builefeld kuomen. Dommedde geng de Inwuohnertall haug up iawer 300.000 Luüe. 1991 is de Stattbann ferch weoren. Iawer 20 Johre hät dat diurt, olle de Tunnels teo bobben, domedde de Stattbann inner Binnenstadt unner de Airn foören konn.<ref name=":0" /> == Kuik auk == [[De Buabersten fun Builefeld|De Buabersten vun Builefeld]] == Boöker == * Reinhard Vogelsang: Geschichte der Stadt Bielefeld *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. * Gertrud Angermann: Stadt-Land-Beziehungen. Bielefeld und sein Umland, 1760–1860 unter besonderer Berücksichtigung von Markenteilungen und Hausbau. (= Beiträge zur Volkskultur in Nordwestdeutschland. Band 27). F. Coppenrath Verlag, Münster 1982, <nowiki>ISBN 3-88547-175-2</nowiki>. [http://www.lwl.org/voko-download/BilderNEU/422_027Angermann_MU.pdf (Volltext]; PDF; 66,8&nbsp;MB) == Weblenken == * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Stadtgeschichte/Online-Ausstellungen/ |titel=Online-Ausstellungen zur Stadtgeschichte |abruf=2019-07-05}} * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle%20Artikel/ |titel=''Portal "Historischer RückKlick"'' |abruf=2019-07-05}} * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Best%C3%A4nde/Landesgeschichtliche-Bibliothek/LgB-digital/JBHVR |titel=''Portal "Jahresberichte des Historischen Vereins für die Grafschaft Ravensberg zu Bielefeld''" (1877-1999) |datum=2019 |abruf=2019-07-05}} == Wo man nokuiken kann == <references responsive="" /> {{Schreven op|Ravensbiarger Platt}} [[Kategorie:Historie]] [[Kategorie:Builefeld]] ghsc7w4nbt02x4vi50eerg2mbfshdv6 Gedenkstätte revolutionärer Matrosen 0 145725 1074200 1073671 2026-07-28T17:10:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074200 wikitext text/x-wiki [[Datei:Rostock Gedenkstätte revolutionärer Matrosen 2.jpg|mini|hochkant|Gedenkstäde von de revolutschoonärn Matrosen]] [[Datei:Rostock Gedenkstätte revolutionärer Matrosen 1.jpg|mini|Sietansicht mit Relief]] Dei '''Gedenkstätte revolutionärer Matrosen''' an'n [[Rostocker Stadthaben]] erinnert an dei revolutschoonärn Matrosen tau'n Enn von de [[Eerste Weltkrieg|Ierste Weltkrieg]]. Erschaffen wür dat Denkmal von de Künster [[Wolfgang Eckardt]] un [[Reinhard Dietrich]] un an'n 16. September 1977 wür dat inweiht.<ref name="hirsch">{{Webarchiv | url=http://hirsch-gastronomie.de/matrosendenkmal.htm | wayback=20141006113643 | text=matrosendenkmal}}</ref> Dei monumental Gedenkstäde besteiht ut ein Sockel mit ein 20 Meter lang Reliefwand (makt von Reinhard Dietrich) un ein Bronzeskulptur, dei 9 Meter hoch is. Dei Denkmalanlag ahn Skulptur wür all 1970 upmakt un hett ein Utstellenrum, welk öwer siet 1985 tau is. Tau de DDR-Tiet hett dat Matrosendenkmal för Gedenkveranstalten tau de Erinnerung an dei Dütsch-Sowjetsch Fründschaft un dei [[Novemberrevolutschoon]] 1918, utlöst dörch de [[Kieler Matrosenupstand]], deint.<ref>{{Internetquelle | url= http://www.myheimat.de/rostock/politik/kuenstlerische-aufarbeitung-eines-historischen-ereignisses-der-matrosenaufstand-am-ende-des-ersten-weltkrieges-d2378638.html | titel= Künstlerische Aufarbeitung eines historischen Ereignisses: Der Matrosenaufstand am Ende des Ersten Weltkrieges | autor= Myheimat | werk= | datum= | zugriff= 2014-09-30 }}</ref> Entgägen de verbreeten Meenen stellt dat Denkmal nich dei upständsch un 1917 tau'n Dod verordelen Matrosen [[Max Reichpietsch]] un [[Albin Köbis]] dor. Dit wier in ein ierste Konzeptschoon andacht. De Bildhauer Wolfgang Eckardt hett sik öwer gägen de Anspruch sett von de [[SED]]-Funktschoonär un hett dei bied namlos Mannslüd ahn Mondierung un Wapen makt, üm dütlich tau maken, dat politisch Verännerung ok ahn Gewalt dörchsett ward könen.<ref name="hirsch" /> Dei gröttste Bronzeskulptur von Rostock is siet 2013 dörch ein Tun säkert un bruk ein Sanierung. An'n 28. Januar 2016 hett sik de Kunstbirat von de Hansestadt Rostock mit de Sanierung von de marode Denkmal befat, dei nu in Angriep nahm warden söl.<ref>{{Internetquelle| url=http://www.das-ist-rostock.de/stadtleben/auch-das-ist-rostock/1724-1724/| titel=Wie sieht „dezentrales Erinnern“ aus?| autor=Frank Schlößer| werk=| datum=| zugriff=2016-01-30| offline=ja| archiv-url=https://web.archive.org/web/20160130154558/http://www.das-ist-rostock.de/stadtleben/auch-das-ist-rostock/1724-1724/| archiv-datum=2016-01-30}}</ref> Dat Denkmal ward na de aktuell Plans in dei niege Äuwerpromenade integrert. Dei Utstellenrüm ünner de Denkmal sünd lut Michaela Selling, Kulturamtledderin, nich tau redden un sölen verfüllt warden. Dei Stufen an de Kaikant sölen bet tau'n Matrosendenkmal hochtagen warden, dei Gräunflagg warde nie makt. Ok is förseihn, dei Verbinnen von de Denkmal tau'n Kieler Matrosenupstand von 1918 up Tafeln dortaustellen. Dei Sanierung ward 3,5 Millionen Euro kosten un söl in'n Johr 2020 anfängen.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/politik/kommunen-rostock-matrosendenkmal-wird-saniert-35-millionen-euro-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-180330-99-696718 Matrosendenkmal wird saniert: 3,5 Millionen Euro]</ref> == Einzelnawiese == <references /> == Weblinks == {{Commonscat|Gedenkstätte für Revolutionäre Rote Matrosen (Rostock)|Gedenkstätte revolutionärer Matrosen}} {{Coordinate|NS=54.094114|EW=12.112734|type=landmark|region=DE-MV}} [[Kategorie:Rostock]] [[Kategorie:Kunst]] riemshusgm1y7c2o4slvnynk1wy2iq2 Hennes Junkermann 0 151198 1074222 1073688 2026-07-28T23:09:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074222 wikitext text/x-wiki [[Bild:Hans Junkermann (1962).jpg|rechts|duum|Hennes Junkermann (1962)]] '''Hans''' „Hennes“ '''Junkermann''' (* [[6. Mai]] [[1934]] in [[Tönisvorst|St. Tönis]]; † [[11. April]] [[2022]]<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.rad-net.de/ajax.aspx/content/6b38dcb8-5d0b-442d-93ed-d846b2d06edc.html |titel=Trauer um Hennes Junkermann |werk=rad-net.de |datum=2022-04-12 |abruf=2022-04-12}}</ref>) weer en düütsch Radrennfohrer. He weer Profi van 1955 bit 1973. Tweemal – 1959 un 1962 – hett he de [[Tour de Suisse]] wunnen. Gemeensam mit [[Rudi Altig]], [[Karl-Heinz Kunde]] un [[Rolf Wolfshohl]] hett he in de 1960er Johren den düütschen Profiradsport präägt. == Sportlich Loopbahn == [[Datei:28.07.10-H.Junkermann (cropped).jpg|duum|rechts|Junkermann in dat Johr 2010]] Bevör Hennes Junkermann to’n Radsport keem, hett he [[Football]] speelt. He weer dor Afwehrspeler, „eine Rolle, die er auch auf dem Rad fortzusetzen schien. Denn Angriffsfreude und Risikobereitschaft gehörten wahrlich nicht zu seinen hervorstechendsten Eigenschaften“.<ref name="witte">{{Literatur |Autor=Udo Witte |Titel=Campionissimo, Monsieur Chrono, Kannibale & Co. Profi-Straßenradrennen nach 1945. |TitelErg=Band 2: 1960–1975 |Verlag=BoD |Datum=2015 |ISBN=978-3-7386-1692-7 |Seiten=97}}</ref> He gull as „Schattenmann“, den die fehlende Bereitschaft, einmal selbst das Heft in die Hand zu nehmen, manche Spitzenpositionierung gekostet habe.<ref name="witte" /> Bi de [[UCI-Straaten-Weltmeesterschapen|Straatenweltmeesterschap 1954]] up den [[Klingenring]] in [[Solingen]] keem Junkermann up den 10. Platz bi de [[Amateur]]e, een Johr tovör keem he up Platz 32 in dat WM-Rennen. Doruphen geev dat Versöök vun DDR-Funktschonären, hüm (as ok [[Horst Tüller]] un [[Emil Reinecke]], de dat Angebot- tietwielig – annommen hemm) för de DDR aftowarfen.<ref>{{Literatur |Autor=Peter Zetzsche |Titel=Friedensfahrt und Tour de France – Emil Reinecke |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Einbeck |Datum=2011 |ISBN= |Seiten=25}}</ref> Wiel he aber unbedingt Profi wurrn wull, bleev he in’n Westen.<ref name="rad-net-264075" /> In dat Johr dorup wurr Junkermann Berufsfohrer. In de folgend 18 Johren is he in verscheeden Profi-Rennställen gemeensam mit en Reeg vun anner Radsportgrötten as [[Rik Van Looy]], [[Charly Gaul]], [[Federico Bahamontes]] un Rudi Altig fohren. 1956 wurr Hennes Junkermann fieft bi de [[Tour des Suisse]]. 1957 wunn he dat renommeerte Rennen [[Meesterschap vun Zürich]]; wenig Weeken later keem he bi de Tour de Suisse weer up den fievten Platz, 1958 wurr he Tweet achter [[Pasquale Fornara]]. 1959 wunn he dit Rennen vör [[Henry Anglade]] un [[Federico Bahamontes]]. In dat Johr 1962 kunn he dissen Erfolg wedderhalen vör [[Franco Balmamion]], [[Aldo Moser]], [[Gilbert Desmet]] un annern. Teinhmal hett he dit Rennen bestreeden, toletzt 1970 as he den teihnten Platz beleggen dee. Söben Mal gung Junkermann bi de [[Tour de France]] an den Start un keem dreemal ünner de best Teihn. Sien best Platzierung weer Rang veer iin dat Johr 1960. Bi de Tour de France 1962 muss Junkermann – as wiedere 13 Fohrer ok – wegen en vermeentlich Fischvergiftung upgeeven. In Erinnerung blifft sien Utspröök: „Hätt isch misch doch dä Fisch nit jejesse.“<ref>{{Literatur |Autor=Jürgen Löhle |Titel=Die Tour de France. Deutsche Profis und ihre Erfolge |Verlag=Delius & Klasing |Ort=Bielefeld |Datum=2017 |ISBN=978-3-667-10922-4 |Seiten=22}}</ref> 2013 hett he in en Interview de Ansicht vertreeden, dat sück dat dorbi um „Sabotage“ hannelt harr.<ref name="westen" /> „Die wollten nicht, dass ein kleiner Deutscher die Tour gewinnt.“<ref name="derweste-679821" /> De dormaligen Folgen weern, dat Hoteliers ut [[Bagnères-de-Luchon|Luchon]] dormit droht hemm, de Tour-Tross nie mehr to empfangen, wenn de Gerüchte um dat Eeten nich richtig stellt würrn.<ref name="enzy">{{Literatur |Autor=Bürte Hoppe |Titel=Tour de France. Enzyklopädie |Verlag=Die Werkstatt |Ort=Göttingen |Datum=2008 |ISBN=978-3-89533-577-8 |Seiten=186}}</ref> Tour-Direkter [[Jacques Goddet]] hett doruphen disse Fohrer in de [[L’Équipe]] [[Doping]] ünnerstellt, kunn aber kien Bewiesen dorto vörleggen.<ref>{{Literatur |Autor=Ralf Schröder/Hubert Dahlkamp |Titel=Nicht alle Helden tragen Geld, Die Geschichte der Tour de France |Auflage=4 |Verlag=Die Werkstatt |Ort=Göttingen |Datum=2011 |ISBN=978-3-89533-829-8 |Seiten=130}}</ref> Dorgegen hemm den annern Dag de [[Sportlicher Leiter|Sportlichen Leiter]] protesteert.<ref name="enzy" /> Bi sien Deelnahm an de Tour de France 1972 kreeg Junkermann nah en up Ephedrin positiven [[Doping]]proov en Tietstraaf van 10 Minüüt, ansluutend hett he wegen en bronchialen [[Sweer (Medizin)|Sweer]] upgeeven.<ref name="westen">[http://www.derwesten.de/nrz/region/niederrhein/aergern-sie-sich-noch-nicht-die-tour-gewonnen-zu-haben-herr-junkermann-id8164783.html Ärgern Sie sich noch, nicht die Tour gewonnen zu haben, Herr Junkermann? derwesten.de 8. Juli 2013]</ref><ref>Ralf Meutgens: ''Doping im Radsport'', Kiel 2007, S. 256.</ref> Ok up de Bahn weer Hennes Junkermann spoodriek: He is bi 96 [[Sössdaagrennen]] antreeden, van de he söss winnen kunn, de meesten gemeensam mit [[Rudi Altig]]. Gemeensam mit Altig wurr he 1965 ok Europameester in dat [[Tweeer-Mannschapsfohren]], 1970 wunn he den europääschen Titel in’t [[Derny]]rennen.<ref name="kultur-b-Hennes_J">{{Internetquelle |url=http://www.kultur-buch.de/sixdays/junkermann.html |titel=Hennes Junkermann – Erfolge bei Sechstagerennen |autor= |werk=kultur-buch.de |datum= |zugriff=2017-08-09}}</ref> In de Loop van sien Karriere is Hennes Junkermann 19 Mal bi Straatenweltmeesterschapen antreeden un reck dorto 15 düütsch Meestertitel up de Bahn un de Straat. == Nah den Radsport == Nah Afsluss van sien Profiloopbahn in’n Mai 1973 hett Hennes Junkermann as [[Trainer]] un Teamleiter vun den RC Olympia Dortmund un den RSV City Neuwied arbeit un harr tietwies ok latere Radprofis as [[Erik Zabel]] un [[Rolf Aldag]] in sien Team. Junkermann leevt in [[Krefeld]] (Stand 2017). 2019 fier he sien 85. Gebortsdag bi goot Gesundheit; he fohrt wiederhen jeden Dag Rad.<ref name="rad-net-264075">{{Internetquelle |url=https://www.rad-net.de/index.php?newsid=32640&menuid=75 |titel=Junkermann feiert seinen 80. Geburtstag |autor= |werk=rad-net.de |datum=2014-05-06 |zugriff=2017-08-09}}</ref><ref name="derweste-679821">{{Internetquelle |url=https://www.derwesten.de/sport/rastloser-hennes-junkermann-wird-75-id679821.html |titel=Rastloser Hennes Junkermann wird 75 |autor=Der Westen |werk=derwesten.de |datum=2009-05-06 |zugriff=2017-08-09 }}</ref> == Wat he schafft hett (Utwahl) == {| width="100%" | valign=top width=50% align=left | === Straße === '''1957''' * [[Meesterschap vun Zürich]] '''1958''' * een Deelstreck [[Tour de Suisse]] '''1959''' * Gesamtwertung un een Deelstreck Tour de Suisse * Düütsch Meester in’t Straatenrennen '''1961''' * Düütsch Meester in’t Straatenrennen '''1962''' * Gesamtwertung un twee Deelstrecken Tour de Suisse * een Deelstreck [[Critérium du Dauphiné|Critérium du Dauphiné Libéré]] '''1963''' * [[Rund um den Henninger-Turm]] | valign=top width=50% align=left | === Bahn === '''1958''' * Düütsch Meester in’n Eenerverfolgung '''1960''' * [[Sössdaagrennen Köln]] (mit [[Klaus Bugdahl]]) * Sössdaagrennen in Mönster (mit [[Fritz Pfenninger]]) * [[Sössdaagrennen Düörpm]] (mit [[Klaus Bugdahl]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Klaus Bugdahl]]) '''1961''' * Bronzemedaille Europameesterschap – Tweeer-Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1962''' * [[Berliner Sössdaagrennen]] (mit [[Rudi Altig]]) * Sössdaagrennen in Mönster (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1963''' * Sössdaagrennen in Essen (mit [[Rudi Altig]]) '''1964''' * Sössdaagrennen in Essen (mit [[Rudi Altig]]) * Sössdaagrennen in Frankfort (mit [[Rudi Altig]]) * [[Sössdaagrennen Köln]] (mit [[Peter Post (Radsportler)|Peter Post]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1965''' * Europameester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Horst Oldenburg]]) '''1970''' * Europameester – Steherrennen '''1972''' * Bronzemedaille Derny-Europameesterschap |} ==Teams== * 1955 Bauer * 1956-1957 Bertin-the Dura * 1958 Molteni (Radsportteam) * 1959 Faema-Guerra * 1960-1961 Gazzola * 1962-1964 Wiel`s-Groene Leeuw * 1965 Margnat-Paloma-Inuri-Dunlop * 1966-1967 Torpedo (Radsportteam) * 1968-1970 Batavus-Alcina * 1971 Ruberg * 1972 Rokado == Weblinks == {{Commons|Hans Junkermann|Hennes Junkermann}} * [https://web.archive.org/web/20200705064918/http://www.memoire-du-cyclisme.eu/palmares/junkermann_hans.php ''Palmarès'' – Liste van de Erfolge un Platzeerungen] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=1500 Hennes Junkermann in de Datenbank van Radsportseiten.net] * [https://www.procyclingstats.com/rider.php?id=172188 Hennes Junkermann in de Datenbank van ProCyclingStats (engelsch)] * [https://histo.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/3579.html Hennes Junkermann in de Datenbnak van de Tour de France] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Junkermann, Hennes}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1934]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Düütschland)]] [[Kategorie:Bahnradfohrer]] ky17e9i2g07wrbw459d8cb0r915gigx Hitchiti 0 152654 1074224 1073690 2026-07-29T00:04:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074224 wikitext text/x-wiki [[Datei:USA Südosten-Hitchiti.png|mini|300px|Stammesrebeet vun de Hitchiti in dat 17. Johrhunnert.]] De '''Hitchiti''' weern en Indianerstamm vun Noordamerika, de sien Spraak to de [[Muskogee-Spraaken|Muskogee-Spraakfamilie]] hörrn dee. In dat 18. Johrhunnert leeg dat Wahnrebeet in den hüüdigen [[US-Bundsstaat]] [[Georgia]] un de Angehörigen hemm in en Stadt mit glieker Naam leevt. De Stamm weer Naamgever för de ''Hitchiti-Spraak'', de vun tallriek Stämmen in dat zentraal südlich Georgia snackt wurr. De överleeven Hitchiti wurrn in dat 19. Johrhunnert vun de [[Muskogee (Volk)|Creek]] upnommen un integreert. De [[Mikasuki]] as Snacker vun de [[Hitchiti-Mikasuki-Spraak]] kreegen 1962 de bundsstaatliche Anerkennung as ''[[Mikasuki|The Miccosukee Tribe of Indians of Florida]]''.<ref Name="Hitchiti1">{{internetquelle|titel=Hitchiti Indians|url=http://peachstatearchaeologicalsociety.org/index.php/11-culture-historic/249-hitichiti-indians|zugriff=15. Dezember 2016}}</ref> == Wahnrebeet == In dat 17. Johrhunnert leeg hör Wahnrebeet woll an den Ünnerloop vun den [[Ocmulgee River]] nich wiet vun de hüüdig Stadt [[Macon (Georgia)|Macon]] in Georgia, as dat up fröh engelsch Landkoorten to sehn is. Nah 1715 trucken se in dat [[Henry County (Alabama)|Henry County]] in [[Alabama]], up den Weg to hör bekanntst Wahnoort, de Stadt ''Hitchiti'' an dat Oostufer vun den [[Chattahoochee River]], ungefähr 6 km ünnerhalv vun ''Chiaha''. Um 1839 weern all Stämme vun de Region mit Dwang umsiedelt wurrn un leevten jetzt in [[Indianerreservatschoon|Reservatschonen]] in dat dormalig [[Indianerterritorium]], dat hüüdige [[Oklahoma]]. De Hitchiti wurrn hier nah un nah vun de Creek-Föderatschoon integreert.<ref Name="Hitchiti1" /> == Spraak == De ''Hitchiti-Spraak'' weer en vun tallriek Dialekten, de in de Muskogee-Spraakfamilie snackt wurrn. In de Kolonialtiet hemm völ överweegend in Georgia leevend Stämme dissen Dialekt snackt, as de [[Apalachicola (Volk)|Apalachicola]], [[Chiaha]], [[Chiahudshi]], Hitchiti, [[Occonee]], [[Sawokli]] un [[Sawokliushi]] in Georgia un de [[Miccosukee]] in [[Florida]]. Tallriek Oortsnaams stammen ut disse Spraak un Wetenschapler vermoden, dat de [[Spraakfamilie]] dorüm över en völ grötter Rebeet verdeelt weer. Hitchiti is mit en ähnlich Spraak, dat [[Mikasuki]], verwandt un de Snacker vun beid Dialekte können sück ggensiedig verständigen. Wetenschaplich hörrn beid Spraaken to dat [[Hitchiti-Mikasuki]] un wurrn to de östlich Ünnergrupp vun de groot Muskogee-Spraakfamilie tellt.<ref Name="Hitchiti1" /> == Geschichte == Lang Tiet bevör de Europäer nah Georgia keemen, hemm dor de Angehörigen vun de Hitchiti leevt un hör Wahnrebeet gung över den gesamten zentralen, südlichen Deel vun den hüüdigen US-Bundsstaat. Se weern kien [[Nomaden]], ofschons hör Angehörigen in’n gesamten Süden vun Georgia ünnerwegens weern. De Stamm wurr selten in historsch Dokumenten nömmt un de eerste Bericht stammt ut dat Johr 1733, as tweei Repräsentanten vun den Stamm Hööftlinge vun de Creek begleiten deen, um [[Gouverneur]] [[James Oglethorpe]] in [[Savannah (Georgia)|Savannah]] to drapen. As de US-[[Indianeragent (USA)|Indianeragent]] [[Benjamin Hawkins]] de Hitchiti 1799 besöken dee, kunn he faststellen, dat sück de Stamm in twee Siedlungen updeelt harr. De ''Hitchitudshi'' oder Little ''Hitchiti'' hemm up beid Sieden vun den Flint River ünnerhalv vun de Inmünnen vun den [[Kinchafoonee Creek]] leevt, wiels de ''Tutalosi'' an‘n Kinchafoonee Creek etwa 32&nbsp;km westlich vun de Hitchitudshi siedeln deen.<ref Name="Hitchiti2">{{internetquelle|titel=Hitchiti Indian Tribe|url=https://www.accessgenealogy.com/native/hitchiti-indian-tribe.htm|zugriff=15. Dezember 2016}}</ref> De Spraak vun de Hitchiti wurr nich blots in hör Siedlungen an‘n Chattahoochee River snackt, sonnern ok in den Städten vun den Lower Creek, as ''Chiaha'', ''Chiahudshi'', ''Oconee'', ''Sawokli'', ''Sawokliudshi'' un in ''Apalachicola'', as ok in Siedlungen an‘n [[Flint River (Apalachicola River)|Flint River]] un bi den ''Mikasuki'' in Florida. Ut verscheeden Oortnaams is fast to stellen, dat ok in wiederen Rebeeden vun Georgia un Florida Hitchiti snackt wurr. Disse Spraak, de ähnlich as de Spraak vun de Creek is, aber en [[Archaik|archaischere]] Form upwiest, wurrd ok as so nömmt ''wievlich Spraak'' betekent. Mögelkerwies hemm ok de [[Yamasee]] Hitchiti snackt, dat gifft aber kien nipp un nau Nahwies doröver, ov se nich doch en eegen Spraak harrn oder de Spraak vun de [[Guale]] snackt hemm.<ref Name="Hitchiti2" /> De indigene Bevölkerung vun Georgia wurr um 1839 dwangswies in dat Indianerterritorium umsiedelt. De Hitchiti wurrn en Deel vun de Creek Nation, hemm aber Överreste vun hör Spraak un Kultur behollen. De Mikasuki, de mit Angehörigen vun de Lower Creek nah Florida inwannert sünd un dor dat Volk vun de [[Seminolen]] bildt hemm, kunnen sück as eegenständiger Stamm nee organiseeren. Se kregen 1957 vun Florida de staatliche Anerkennung un 1962 de bundsstaatliche Anerkennung as ''The Miccosukee Tribe of Indians of Florida''. Se snacken deelwies noch hüüd hör traditschonelle Spraak, as ok eenige Angehörige vun de Seminolen. Eenige Nahkommen vun de Hitchiti sünd hüüd över den gesamten Staat Georgia verstreet.<ref Name="Hitchiti2" /> == Literatur == * Frederick W. Hodge: ''Handbook of American Indians'', 1906. * Raymond D. Fogelson (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 14: ''Southeast.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 2004, ISBN 0-16-072300-0. == Weblinks == * [http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/muskhogean/hitchitihist.htm Hitchiti Indian Tribe History] * [https://www.accessgenealogy.com/native/hitchiti-indians-of-georgia.htm Hitchiti Indians of Georgia] == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Kiek ok == * [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:Georgia]] [[Kategorie:Florida]] 7fgvszhfmfnyv9rf6k4hrb8l5oep19g Heiko Gauert 0 152868 1074221 1073687 2026-07-28T22:29:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074221 wikitext text/x-wiki '''Heiko Gauert''' (* [[20. April]] [[1949]] in [[Eckernföör]]) is en [[plattdüütsch]]en Journalist, Schriever un Schoolmeester. == Leven == Gauert is 1949 in Eckernföör boren. As Journalist is Gauert vör allen för’n [[Sleswig-Holsteensch Zeitungsverlag|Sleswig-Holsteenschen Zeitungsverlag]] aktiv, ünner annern mit de Weken-Kolumne ''Aktuell op Platt'', un för’n [[Noorddüütsch Rundfunk|Noorddüütschen Rundfunk]], to’n Bispeel för ''[[Hör mal’n beten to]]''. As plattdüütschen Schriever hett he ünner annern de Böker ''Amor an de Diek'' un ''Sünnschien un Wulken'' rutbröcht. Bet 2012 hett he över 350 Vördrääg in ganz Noorddüütschland, aver vör allen in [[Sleswig-Holsteen]] hollen. Dor mank weren üm un bi 300 Optreed mit sien Programm ''Op Plattdüütsch heet dat Moin'', in dat he populärwetenschoplich över Geschicht un Belang von de plattdüütsche Spraak berichten deit un en Reeg Textbispelen to’n Nadenken un Smüüstern gifft. Gauert höört vun 2010 bet 2022 to’n [[Bundesraat för Nedderdüütsch]]. Tosätzlich is he Maat von’n [[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat för Sleswig-Holsteen]], von’n Biraat Nedderdüütsch in’n Sleswig-Holsteenschen Landdag un in’n Utschuss för Nedderdüütsch un Freesch bi’n [[Sleswig-Holsteensch Heimaatbund|Sleswig-Holsteenschen Heimaatbund]].<ref>{{Internetquelle | zugriff= 2015-10-20 | url=http://www.shz.de/lokales/eckernfoerder-zeitung/ein-jahrhundert-plattdeutsch-id230375.html | titel= Eckernförder Zeitung: ''Ein Jahrhundert Plattdüütsch Gill'' von’n 3. März 2012}}</ref> He engascheert sik dor besünners, plattdüütsche Spraakkumpetenz över de staatlichen Bildungsinrichtungen ünner de Lüüd to bringen. Heiko Gauert hett lang in [[Silzen]] leevt. He weer Schoolbaas von de Wilhelm-Käber-Gemeenschopsschool in [[Hohenlocksteed]].<ref>[http://www.vhs-holo.de/ VHS Hohenlocksteed]</ref> 2014 is he in Penschoon gahn. Nu leevt Gauert in [[Damp (Sleswig-Holsteen)|Damp]] un is Baas von de „Plattdüütsch Gill Eckernför Johann Hinrich Fehrs“. == Ehren == 2013 hett Gauert de Verdeenstmedallje von’n [[Verdeenstorden von de Bundsrepublik Düütschland]] kregen. == Warken == * ''Sünnschien un Wulken''. Verlag Jung, Kiel, 2004, ISBN 3-89882-042-4 * ''Amor an de Diek und andere Geschichten auf Hochdeutsch un op Plattdüütsch''. Fresenborg-Verlag, St. Peter- Ording, 1999, ISBN 3-932359-04-6 * {{Internetquelle | zugriff= 2015-10-20 | url= http://www.verbraucherbildung.de/downloads/archiv_vi-broschuere-Jugend_und_Konsum.pdf | titel= Jugend, Werbung und Konsum: ein Beitrag zur Konsumkompetenz von Jugendlichen. | titelerg= Stiftung Verbraucherinstitut, Berlin, 2000, ISBN 3-923798-87-3 }} {{Webarchiv|url=http://www.verbraucherbildung.de/downloads/archiv_vi-broschuere-Jugend_und_Konsum.pdf |wayback=20160304064325 |text=Jugend, Werbung und Konsum: ein Beitrag zur Konsumkompetenz von Jugendlichen. |archiv-bot=2026-07-28 22:29:24 InternetArchiveBot }} * ''Werbung, Jugend und Konsum : handlungsorientierter Unterricht in der Verbraucherbildung''. Stiftung Verbraucherinstitut, Berlin, 1996, ISBN 3-923798-57-1 == Footnoten == <references/> == Weblenken == {{PBuB|1435}} {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Gauert, Heiko}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Boren 1949]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] 7der1vycosi3yqsgh70574fj6tqzkiy Emmanuelle Charpentier 0 154209 1074175 1073659 2026-07-28T12:39:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074175 wikitext text/x-wiki [[Datei:Emmanuelle Charpentier.jpg|mini|Emmanuelle Charpentier (2015)]] '''Emmanuelle Marie Charpentier''' (* [[11. Dezember]] [[1968]] in [[Juvisy-sur-Orge]], [[Frankriek]]<ref>[http://www.fpa.es/en/communication/emmanuelle-charpentier-and-jennifer-doudna-princess-of-asturias-award-for-technical-and-scientific-research.html Emmanuelle Charpentier and Jennifer Doudna, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research] {{Webarchiv|url=http://www.fpa.es/en/communication/emmanuelle-charpentier-and-jennifer-doudna-princess-of-asturias-award-for-technical-and-scientific-research.html |wayback=20201022060113 |text=Emmanuelle Charpentier and Jennifer Doudna, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}</ref> as ''Emmanuelle Marie Louvandrié'') is en franzöösch [[Mikrobiologie|Mikrobiologin]], [[Genetik]]erin un [[Biochemie|Biochemikerin]]. 2020 wurr hör för de Entwicklung vun de „Genscheer“ [[CRISPR/Cas-Methode|CRISPR/Cas9]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagesspiegel.de/wissen/ehrung-fuer-zwei-crispr-entdeckerinnen-chemienobelpreis-geht-an-berliner-forscherin-emmanuelle-charpentier/26252372.html |titel=Chemienobelpreis geht an Berliner Forscherin Emmanuelle Charpentier |abruf=2020-10-07 |sprache=de}}</ref> tosommen mit [[Jennifer Anne Doudna]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken. Siet 2018 is se Baas vun de „Max-Planck-Forschungsstelle für die Wissenschaft der Pathogene“ in Berlin, tovör weer se siet 2015 Direkterin an dat Berliner [[Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie]].<ref>[https://www.aerzteblatt.de/archiv/188239/Emmanuelle-Charpentier-Pathogenen-auf-der-Spur ''Emmanuelle Charpentier: Pathogenen auf der Spur.''] aerzteblatt.de, April 2017; afropen an’n 8. Oktober 2020</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.gwk-bonn.de/fileadmin/Pressemitteilungen/pm2017-04.pdf |wayback=20171027183141 |text=''Neue Forschungseinrichtungen in der Bund-Länder-Förderung''. |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} (PDF) Pressemitteilung der GWK, 7. April 2017; afropen an’n 8. Oktober 2020</ref><ref>[http://biooekonomie.de/nachrichten/mit-genschere-zum-institut ''Mit Genschere zum Institut – Die Entdeckerin der Genschere CRISPR-Cas, Emmanuelle Charpentier, erhält in Berlin ein eigenes Institut – eine sogenannte Max-Planck-Forschungsstelle.''] biooekonomie.de, 18. April 2017</ref> == Leven == Charpentier studeer af 1986 [[Biologie]], [[Mikrobiologie]] un [[Genetik]] an de [[Universität Pierre un Marie Curie]] in Paris, wo se 1995 för hör Forschungsarbeiten an dat [[Institut Pasteur]] en Doktertitel ([[Ph.D.]]) in Mikrobiologie kreeg. Ab 1996 gung se as [[Postdokterand]]in an de [[Rockefeller University]], an dat [[New York University]] Langone Medical Center, an dat Skirball Institute of Biomolecular Medicine (all in New York to Huus) un an dat [[St. Jude Children’s Research Hospital|St&nbsp;Jude Children’s Research Hospital]] in [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], [[Tennessee]]. 2002 is se an de [[Max F. Perutz Laboratories]] vun de [[Universität Wien]] un [[Medizinische Universität Wien|Medizinisch Universität Wien]] wesselt, wo se tonächst as Gastperfessersche, af 2004 as ''Assistant Professor'' un nah hör [[Habilitatschoon]] in Mikrobiologie 2006 as ''Associate Professor'' anstellt weer. 2009 gung Charpentier an de [[Universität Umeå]] in Sweden. Hier hett se an dat ''Laboratory for Molecular Infection Medicine Sweden MIMS'' en nee Arbeitsgrupp upbaut un kreeg en Professur ''(Associate Professor)''. Dat MIMS is Deel vun „The Nordic [[European Molecular Biology Laboratory|EMBL]] Partnership for Molecular Medicine“ mit Partner-Laboren in Finnland (FIMM), Däänmark (DANDRITE) un Norwegen (NCMM).<ref>[http://www.embl.de/research/partnerships/remote/nordic/ embl.de]</ref> Van 2013 bit 2015 weer Charpentier Perfessersche an de [[Medizinische Hoochschool Hannover]] un hett de Afdeelen ''Regulation in Infection Biology'' an dat [[Helmholtz-Zentrum för Infektschonsforschung]], Brunswiek, leit. 2014 kreeg se en [[Alexander von Humboldt-Professur]] an de [[Medizinische Hoochschool Hannover]].<ref>[http://www.mpg.de/9343740/infektionsbiologie-charpentier mpg.de]</ref> De dree Institutschonen in Umeå, Hannover un Brunswiek arbeiten tosommen. Bit Enn’n 2017 weer se an de Universität Umeå, Sweden, wieder as Gastperfessersche tätig. Siet 2015 is Charpentier Direktersche vun de Afdeelen ''Regulation in der Infektionsbiologie'' an dat [[Max-Planck-Institut för Infektschonsbiologie]] in Berlin un is sietdem ok wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]].<ref>''[http://www.mpg.de/9334764/emmanuelle-charpentier Emmanuelle Charpentier wird Direktorin am Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie in Berlin.]'' Pressemitdeelen vun de [[Max-Planck-Sellschop]] van‘n 23. Juli 2015.</ref> Siet 2018 is se de Grünnendirektersche vun de Max-Planck-Forschungsstäe för de Wetenschap vun de Pathogene. De Max-Planck-Forschungsstäe is administrativ vun dat Max-Planck-Institut för Infektschonsbiologie unafhängig.<ref>{{Internetquelle |autor=Joachim Fahrun |url=https://www.morgenpost.de/berlin/article211843167/Kandidatin-fuer-Nobelpreis-erhaelt-Top-Bedingungen.html |titel=Kandidatin für Nobelpreis erhält Top-Bedingungen |werk=Berliner Morgenpost |hrsg= |datum=2017-09-07 |sprache=de |abruf=2018-09-04}}</ref> Se is Honorarpefessersche an de [[Humboldt-Universität zu Berlin]]. == Wirken == Emmanuelle Charpentier gellt as innovative Forscherin up dat Rebeet vun de Regulatschonsmechanismen, de Infektschonsperzessen un Immunität vun pathogenen Bakterien togrund liggen. Hier liggt hör Fokus up de [[Genregulatschoon]] up de Ebene vun de bakteriellen) [[Ribonukleinsüer]] (RNA) un de [[Molekularbiologie|molekularbiologischen]] Erforschung vun [[Infektschoon|Infektschonen]]. Se forscht to de Fähigkeit vun [[Bakterien|bakteriell]] Krankheitserreger, sück gegen frömd –to’n Bispeel in de Bakterienzelle indrungen– DNA, to’n Bispeel för [[Bakteriophagen]], to verteidigen. Mit hör Erkenntnissen up dat Rebeet vun de RNA-vermiddelt Regulatschoon dör dat [[CRISPR/Cas-System]] hett Emmanuelle Charpentier de Grundlaag för de Entwicklung vun en Technik schafft, mit de teelt Genverännern dörführt wurrn könnt ([[CRISPR/Cas-Methood]], 2012 herutbrocht mit [[Jennifer Doudna]]).<ref>M. Jinek, K. Chylinski, I. Fonfara, M. Hauer, J. A. Doudna, E. Charpentier: ''A programmable dual-RNA-guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity''. In: ''[[Science]]'', Band 337, 2012, S.&nbsp;816–821, PMID 22745249</ref> Siet 2015 tell [[Thomson Reuters]] hör wegen de hooch Tall vun hör [[Zitat]]schonen to de Favoriten up en [[Nobelpries för Chemie]] ([[Thomson Reuters Citation Laureates]]).<ref name="sciencew-2015">{{Internetquelle |url=http://sciencewatch.com/nobel/2015-citation-laureates-infographic |titel=2015 Citation Laureates Infographic |werk=sciencewatch.com |datum= |abruf=2017-06-14}}</ref> 2020 kreeg se den „för de Entwicklung vun en Methood to de Genom-Editierung“ gemeensam mit [[Jennifer Doudna]] tospraaken. == Utteknungen (Utwahl) == === Akademien === <div style="column-width:30em"> * 2014: Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]]<ref>[http://www.embo.org/news/press-releases/press-releases-2014/embo-enlarges-its-membership-for-50th-anniversary ''EMBO enlarges its membership for 50th anniversary''.] [[European Molecular Biology Organization]]; afropen an’n 10. November 2014.</ref> * 2015: Liddmaat vun de [[American Academy of Microbiology]] * 2015: Liddmaat vun de [[Leopoldina]] * 2015: Wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]]<ref>[https://www.mpg.de/9334764/emmanuelle-charpentier Emmanuelle Charpentier wird Direktorin am Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie in Berlin], afropen an‘n 15. November 2017</ref> * 2015: Utwärtig Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kva.se/en/nyheter/tre-nya-ledamoter-invalda-i-akademien-november |titel=Three new members elected to the Academy |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2015-11-19 |sprache=en |abruf=2018-09-25}}</ref> * 2016: Liddmaat vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2016: Korrespondeerend Liddmaat in’t Utland vun de [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.oeaw.ac.at/oesterreichische-akademie-der-wissenschaften/wissenschaft-gesellschaft/article/oeaw-waehlte-26-neue-mitglieder/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=13190e0b9cc0b51a0ea94737604c626d |wayback=20171003175253 |text=ÖAW wählte 26 neue Mitglieder |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2017: Liddmaat vun de franzöösch [[Académie des sciences]]<ref>[http://www.academie-sciences.fr/pdf/membre/election_051217.pdf Dix-huit nouveaux membres élus à l'Académie des sciences]. Pressemitdeelen van’n 6. Dezember 2017, afropen an’n 12. Oktober 2020.</ref> * 2017: Utwärtig Liddmaat vun de Königlich Sweedsch Akademie vun de Ingenieurwetenschapen (IVA)<ref>{{Webarchiv|url=https://www.iva.se/publicerat/emmanuelle-charpentier-ny-ledamot-av-iva/ |wayback=20201018123230 |text=Emmanuelle Charpentier ny ledamot av IVA |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}. Pressemitdeelen van’n 27. September 2017, afropen an’n 28. Februar 2018.</ref> * 2017: Utwärtig Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2017: Liddmaat vun de [[American Association for Cancer Research]] Academy<ref>[http://www.aacr.org/Newsroom/Pages/News-Release-Detail.aspx?ItemID=1011#.WpcWF2aZM_W American Association for Cancer Research Announces 2017 Class of Fellows of the AACR Academy]. Pressemitdeelen van’n 17. März 2018, afropen an’n 28. Februar 2017</ref><ref>https://www.aacr.org/about-the-aacr/newsroom/news-releases/aacr-congratulates-emmanuelle-charpentier-and-jennifer-a-doudna-on-the-2020-nobel-prize-in-chemistry/ Mitdeelen van’n 7. Oktober 2020, afropen an’n 12. Oktober 2020</ref> * 2017: Liddmaat vun de Düütsch Akademie vun de Technikwetenschapen ([[acatech]]) </div> === Ehrendokterwürden === <div style="column-width:30em"> * 2016: [[École polytechnique fédérale de Lausanne|École Polytechnique Fédéral de Lausanne]]<ref>[https://actu.epfl.ch/news/l-epfl-fete-ses-nouveaux-diplomes/ L'EPFL fête ses nouveaux diplômés], in franzöösch, afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2016: [[New York University]] (USA)<ref>[http://www.nyu.edu/about/news-publications/news/2016/march/darren-walker-ford-foundation-president-to-speak-at-nyus-commencement.html Darren Walker, Ford Foundation President, to Speak at NYU’s Commencement], afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2016: [[Katholieke Universiteit Leuven]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.kuleuven.be/communicatie/congresbureau/evenementen/patroonsfeest/2016/laudatio/laudatio-voor-professors-jennifer-doudna-and-emmanuelle-charpentier |titel=Laudatio voor Professors Jennifer Doudna and Emmanuelle Charpentier |werk=kuleuven.be |datum= |abruf=2017-10-04}}</ref> * 2017: [[Hong Kong University of Science and Technology]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ |titel=HKUST Holds 25th Congregation Conferring Honorary Doctorates on Four Distinguished Academics and Community Leaders |werk=ust.hk |datum=2017-11-17 |sprache=en |abruf=2017-11-17 }} {{Webarchiv|url=http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ |wayback=20180925141950 |text=HKUST Holds 25th Congregation Conferring Honorary Doctorates on Four Distinguished Academics and Community Leaders |archiv-bot=2026-07-28 12:39:37 InternetArchiveBot }}</ref> * 2017: [[University of Western Ontario]]<ref>{{Internetquelle |autor=Adela Talbot |url=http://news.westernu.ca/2017/10/charpentier-embrace-mobility-open-new-perspectives/ |titel=Western News – Charpentier: Be open to new perspectives |werk=news.westernu.ca |datum=2017-10-26 |sprache=en |abruf=2017-11-01}}</ref> * 2017: [[Universität Umeå]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.umu.se/sok/nyhetsarkiv/nyhetsvisning/internationellt-valrenommerade-forskare-blir-hedersdoktorer.cid282818 |titel=Internationellt välrenommerade forskare blir hedersdoktorer – Umeå universitet |werk=umu.se |datum= |sprache=sv |abruf=2017-10-04 }}</ref> * 2018: [[Université catholique de Louvain]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180423173825/https://uclouvain.be/en/research-institutes/isv/dhc.html Doctor honoris causa and ISV 20th anniversary]</ref> * 2018: [[University of Cambridge]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.darwin.cam.ac.uk/news/darwin-hosts-professor-emmanuelle-charpentier |wayback=20200201093416 |text=Darwin hosts Professor Charpentier |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 14. Dezember 2018</ref> * 2018: [[University of Manchester]]<ref>[https://www.manchester.ac.uk/discover/news/businessman-scientists-actor-and-architect-university-foundation-day/ Businessman, scientists, actor and architect honoured as University marks its Foundation Day], afropen an’n 13. Oktober 2020</ref> </div> === Priesen === <div style="column-width:30em"> * 2009: [[Theodor-Körner-Pries]] * 2011: [[Erik K. Fernström-Pries]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.umu.se/nyheter/fernstrompriset-2011-till-infektionsforskare_5833120/ |titel=Fernströmpriset 2011 till infektionsforskare |werk=umu.se |datum=2011-06-09 |sprache=sv |abruf=2018-09-25}}</ref> * 2014: [[Gabbay Award]] (mit [[Feng Zhang]] und [[Jennifer Doudna]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.brandeis.edu/rosenstiel/gabbayaward/current.html |wayback=20171214182114 |text=Gabbay Award – Current Winners |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} bei der [[Brandeis University]]; afropen an’n 16. Juli 2014</ref> * 2014: Göran Gustafssonpriset vun de [[Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen|Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>[https://www.kva.se/sv/pressrum/pressmeddelanden/goran-gustafssonprisen-2014 Göran Gustafssonprisen 2014]; afropen an’n 25. September 2018</ref> * 2014: [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] (mit Jennifer Doudna)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.pauljanssenaward.com/sites/default/files/pdf/2014_DPJA_Winner_Announcement_Press_Release.pdf |wayback=20170808183234 |text=Jennifer Doudna, Ph.D. and Emmanuelle Charpentier, Ph.D Win 2014 Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} (PDF; 41&nbsp;kB) bi pauljanssenaward.com; afropen an’n 24. Juni 2014</ref> * 2014: [[Alexander von Humboldt-Professur]] (2014–2019)<ref>[http://www.humboldt-foundation.de/web/ahp-2014.html Alexander von Humboldt-Professur – Die Preisträger 2014] bi de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]]; afropen an’n 24. Juni 2014</ref> * 2015: [[Wetenschapspries Neddersassen]] * 2015: [[Massry-Pries]] (mit [[Philippe Horvath]] un Jennifer Doudna) * 2015: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] (mit Jennifer Doudna) * 2015: [[Gruber-Pries für Genetik]] (mit Jennifer Doudna) * 2015: [[Carus-Medaille]] vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]] * 2015: [[Familie-Hansen-Pries]] (Bayer Foundations) * 2015: [[Ernst-Jung-Pries]] * 2015: [[Louis-Jeantet-Pries]] för Medizin<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2015&laureat=81 |wayback=20171115224726 |text=Winner of the 2015 Louis-Jeantet Prize for medicine |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, [[Fondation Louis-Jeantet]], afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2015: [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2016: [[Meyenburg-Pries]] * 2016: [[Wilhelm-Exner-Medaille]] * 2016: [[Canada Gairdner International Award]] * 2016: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2016: [[Tang Prize]] för Biopharmazeutische Forschung (mit [[Feng Zhang]] un Jennifer Doudna)<ref>[http://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?cat=23&id=568 Tang Prize 2016]</ref> * 2016: [[HFSP Nakasone Award]] (mit Jennifer Doudna) * 2016: Ritter des [[Ordre national du Mérite]]<ref>{{IDW-online|ID=653517|Autor=Marie de Chalup|Titel=Verleihung an Prof. Emmanuelle Charpentier durch den französischen Staatssekretär Thierry Mandon|Institution=Wissenschaftliche Abteilung, Französische Botschaft in der Bundesrepublik Deutschland|Datum=1. Juni 2016|Zugriff=1. Juni 2016}}</ref> * 2016: [[Otto-Warburg-Medaille]]<ref>{{IDW-online|ID=649117|Autor=Anke Lischeid|Titel=Prof. Emmanuelle Charpentier erhält Otto-Warburg-Medaille 2016|Institution=Gesellschaft für Biochemie und Molekularbiologie|Datum=8. April 2016|Zugriff=11. Oktober 2016}}</ref> * 2016: [[UNESCO-L’Oréal-Pries]] * 2016: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]] (mit Jennifer Doudna)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.uni-frankfurt.de/59828505/2016 |titel=Paul Ehrlich und Ludwig Darmstaedter-Preisträger und -Nachwuchspreisträger 2016 |werk=uni-frankfurt.de |datum=2016-03-14 |abruf=2016-12-07}}</ref> * 2016: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]] * 2016: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2017: Orden [[Pour le Mérite]] för Wetenschapen un Künste<ref>[https://www.bundesregierung.de/breg-de/aktuelles/orden-pour-le-m%C3%A9rite-waehlt-neues-mitglied-438414 ''Orden Pour le mérite wählt neues Mitglied.''] Pressemitdeelen van’n 15. November 2017, afropen an’n 9. April 2019.</ref> * 2017: [[Albany Medical Center Prize]] (mit Jennifer Doudna, [[Luciano Marraffini]], [[Francisco Juan Martínez Mojica]] un Feng Zhang) * 2017: [[Japan-Pries]] (mit Jennifer Doudna) * 2017: [[Innovationspreis#Der Deutsche Innovationspreis|Der Deutsche Innovationspreis]] in der Kategorie „Future Thinker“<ref>[http://www.der-deutsche-innovationspreis.de/award/rueckblick-2017/ Rückblick 2017]; afropen an’n 8. April 2018.</ref> * 2018: [[Kavli-Pries]] (mit Jennifer Doudna, [[Virginijus Šikšnys]])<ref>{{Webarchiv|url=http://kavliprize.org/sites/default/files/TKP%202018%20Press%20release%20GERMAN.pdf |wayback=20201019161848 |text=Der Kavli-Preis geht an die Wissenschaft zur Entstehung der Sterne, die Neurowissenschaften des Hörens und an ein Werkzeug zur Genom-Editierung |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}; afropen an’n 7. Juni 2018</ref> * 2018: [[Akener Ingenieurpries]] * 2018: V de Vida Award vun de Spaansch Gemeenschap gegen Krebs (AECC)<ref>[https://www.aecc.es/sites/default/files/content-file/AECC-adjudica-2018.pdf La AECC adjudica, en 2018, 160 ayudas para investigar el cáncer por un total de 17,6M€], afropen an’n 27. September 2018</ref> * 2018: [[Berliner Wetenschapspries]] * 2018: [[Öösterrieksch Ehrenteeeken för Wetenschap un Kunst]] * 2018: [[Harvey-Pries]] (mit Jennifer Doudna, Feng Zhang)<ref>[https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ Harvey-Preis 2018] {{Webarchiv|url=https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ |wayback=20191109121844 |text=Harvey-Preis 2018 |archiv-bot=2026-03-24 15:30:41 InternetArchiveBot }}</ref> * 2019: [[Scheele-Pries]] * 2019: Richard-Ernst-Medaille der [[ETH Zürich]]<ref>[https://www.ethz.ch/de/news-und-veranstaltungen/eth-news/news/2019/03/richard-ernst-medaille-emmanuelle-charpentier.html Ehre für Entdeckerin von Crispr/Cas], afropen an’n 23. März 2019</ref> *2019: Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun den Verdeenstorden vun de Bundsrepubliek Düütschland<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/DE/Frank-Walter-Steinmeier/2019/10/191002-Verdienstorden-TdDE.html |titel=www.bundespraesident.de: Der Bundespräsident / Reisen und Termine / Ordensverleihung zum Tag der Deutschen Einheit |abruf=2019-09-29}}</ref> *2020: [[Carl-Friedrich-Gauß-Medaille]] *2020: [[Wolf-Pries]] in Medizin (mit Jennifer Doudna) *2020: [[Lars Onsager Lecture]] *2020: [[Nobelpries för Chemie]] (mit Jennifer Doudna) </div> == Literatur == * {{Literatur |Autor=Alison Abbott |Titel=The quiet revolutionary: How the co-discovery of CRISPR explosively changed Emmanuelle Charpentier’s life |Sammelwerk=[[Nature]] |Band=532 |Nummer=7600 |Datum=2016-04-27 |Seiten=432–434 |DOI=10.1038/532432a}} == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier.html Emmanuelle Charpentier] an dat Institut für ''Molecular Infection Medicine Sweden'' an de [[Universität Umeå]] * [https://web.archive.org/web/20181124020004/http://www.mfpl.ac.at/de/forschung/ehemalige-forschungsgruppen.html Emmanuelle Charpentier] an den [[Max F. Perutz Laboratories]] in [[Wien (Stadt)|Wien]], Öösterriek == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=113951301X|LCCN=n2015189283|VIAF=107144782974607052156}} {{SORTIERUNG:Charpentier, Emmanuelle}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] jyuoxg0z5y9y4nr2w35tt84q0pbon3n Elliot Page 0 160492 1074173 1073657 2026-07-28T12:28:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074173 wikitext text/x-wiki [[Bild:Ellen Page (20413418916) (cropped).jpg|duum|Page 2015]] '''Elliot Page''' (* [[21. Februar]] [[1987]] in [[Halifax (Neeschottland)|Halifax]], [[Neeschottland]], [[Kanada]]) is en kanaadschen [[Schauspeler]] un [[Filmproduzent]]. Bet 1. Dezember 2020 hett Page as '''Ellen Page''' (''Ellen Grace Philpotts-Page'') na buten as Fro leevt, hett denn aver bekannt maakt, dat he [[Transgender|trans]] is un in Tokumst as Mann leven un ansehn warrn will. == Leven == [[Bild:Binckhorst Den Haag in tranformatie (46929199454).jpg|duum|Page in en Stratenschilleraats in [[Binckhorst]] (in de Rull as Vanya Hargreeves)]] In en Öller von teihn Johr is Page mit de Schauspeleree anfungen. Noch in’t sülve Johr keem de eerste grote Rull in’n Pilootfilm to de kanaadsche Feernsehreeg ''Pit Pony''. För de Rull as Maggie MacLean is Page dat eerste Maal för Filmpriesen nomineert worrn. Dorna kemen noch mehr kanaadsche Feernseh-Produkschonen, Feernsehregen un [[Independent-Film]]en. 2005 hett Page in ''[[Hard Candy (Film)|Hard Candy]]'' Hayley Stark dorstellt, en 14 Johr ole Deern, de över dat Internett en vullwussen Mann kennenlehrt, de achter minnerjohrige Deerns achterher is. Mit ''[[X-Men: The Last Stand]]'' hett Page in de Rull as Kitty Pryde/Shadowcat in’n Sommer 2006 in’n eersten [[Blockbuster (Filmgewarf)|Blockbuster]] mitspeelt un kunn sik internatschonaal etableren. 2007 hett Page in de kanaadsche Produkschoon ''The Tracey Fragments'' mitspeelt, von de Schrieversche Maureen Medved ünner Speelbaas [[Bruce McDonald]], de mit Page al in de Feernsehreeg ''[[ReGenesis]]'' tohooparbeidt harr. In ''[[An American Crime]]'' hett Page de Rull as [[Moordfall Sylvia Likens|Sylvia Likens]] övernahmen, de von ehr Pleegmoder, dorstellt von [[Catherine Keener]], doodquäält warrt. Düsse Film weer inspireert von en Kriminaalfall, de 1965 in [[Indiana]] för Opsehn sorgt harr. Blangen de Rull in ''X-Men'' hett Page vör allen de Rull as de 16 Johr ole Schölerin Juno in’n Film ''[[Juno (Film)|Juno]]'' vöranbröcht. In düsse Hööftrull hett Page an de Sied von [[Michael Cera]] un [[Jennifer Garner]] en Teenager speelt, de unwullt swanger warrt. In düssen Film singt Page tohoop mit Cera den [[The Moldy Peaches|Moldy-Peaches]]-Titel ''Anyone Else but You'', mit den de beiden an’n 26. Januar 2008 för twee Weken in de US-Charts instegen sünd un dor op Platz 91 kemen. De Filmsoundtrack keem op Platz 1 von de US-Album-Charts. 2008 weer Page för düsse Rull för’n [[Oscars 2008|Oscar]] in de Kategorie best Schauspeler/in nomineert. 2010 weer Page an de Sied von [[Leonardo DiCaprio]] in’n [[Heist-Movie]] ''[[Inception]]'' to sehn mit de Rull as Droom-Architektin Ariadne. 2012 keem [[Woody Allen]] sien ''[[To Rome With Love]]'' mit de Rull as Monica, de en jung Poor meist dorto bringt, sik to trennen. Bi de [[Independent Spirit Award|Independent Spirit Awards]] un bi de [[MTV Movie Awards]] hett Page den Pries in de Kategorie best Künstler/in wunnen. In’n Mai 2014 hett Page in’n Film ''[[X-Men: Days of Future Past]]'' wedder de Rull as Kitty Pryde/Shadowcat speelt. In dat [[PlayStation 3|PlayStation-3]]-Videospeel ''[[Beyond: Two Souls]]'', dat 2013 rutkeem, weer Page tohoop mit [[Willem Dafoe]] to sehn. An’n 14. Februar 2014 hett Page op en Kunferenz von de [[Human Rights Campaign]] in [[Las Vegas]] bekannt maakt, lesbisch to leven. Page hett sietdem jümmer wedder as Repräsentant von de Human Rights Campaign un in Interviews apen över de Problemen snackt, de dat Leven vör dat Coming Out mit sik bröch.<ref name="CBC_News_2014-02-14">{{Internetquelle |url=http://www.cbc.ca/news/arts/canadian-actress-ellen-page-comes-out-as-gay-i-m-tired-of-hiding-1.2538384 |titel=Canadian actress Ellen Page comes out as gay: ‘I’m tired of hiding’ |werk=CBC News |datum=2014-02-14 |sprache=en |abruf=2018-07-13}}</ref><ref>Paul Wrusch: [http://www.taz.de/Ellen-Page-outet-sich-am-Valentinstag/!133105/ ''„Zu viel Mobbing, zu viele Suizide“.''] In: ''[[die Tageszeitung]]'', 15. Februar 2014.</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.sueddeutsche.de/leben/ellen-page-ueber-homosexualitaet-1.2916856 |titel=„Ellen Page über Homoexualität“ |werk=[[Süddeutsche Zeitung]] |datum=2016-03-25 |kommentar=Interview von Laura Hertreiter |abruf=2018-07-13}}</ref> Page see, sik besünners in de Rull von homosexuelle Figuren (to’n Bispeel in ''[[Freeheld]]'') wohl to föhlen un sik to frein, wenn dat dorto wedder Gelegenheit geven dee. Liekers see Page ok, dat dat kränken dee, wenn heterosexuelle Schauspelers in homosexuelle Rull „Kraasch“ tospraken warrt, wieldes dat nich daan warrt, wenn en homosexuelle Person en heterosexuelle Rull spelen dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Amanda Bell |url=http://www.mtv.com/news/2253503/ellen-page-lgbt-characters/ |titel=Ellen Page: Straight Actors Who Portray LGBT Characters Shouldn’t Be Called ‘Brave’ |werk=MTV News |datum=2015-08-27 |sprache=en |abruf=2018-07-13 }}</ref> Von September 2015 bet Anfang 2017 harr Page en Beziehung mit de Künstlerin Samantha Thomas.<ref>{{Internetquelle |autor=Lindsay Kimble |url=https://people.com/movies/ellen-pages-girlfriend-samantha-thomas-what-to-know/ |titel=Ellen Page’s Girlfriend Samantha Thomas: 5 Things to Know |werk=People |datum=2015-09-14 |sprache=en |abruf=2017-05-16}}</ref> In’n Januar 2018 hett Page de Danzerin un Choreografin Emma Portner freet, nadem de beiden siet Sommer 2017 en Poor weren.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.promiflash.de/news/2017/07/15/in-ihr-herz-getanzt-dancing-queen-ist-ellen-pages-neue.html |titel=In ihr Herz getanzt: Dancing-Queen ist Ellen Pages Neue! |werk=Promiflash.de |datum=2017-07-15 |abruf=2017-09-17}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Miller |url=http://people.com/movies/ellen-page-married-emma-portner/ |titel=Surprise! Ellen Page Is Married to Emma Portner |werk=[[People (Zeitschrift)|People]] |datum=2018-01-03 |sprache=en |abruf=2018-07-13}}</ref> Dat US-amerikaansche ''[[Time]]-''Magazin hett Page 2019 in’n Artikel ''Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change'' as een von 15 Froonslüüd vörstellt, de vörn mit dorbi gegen den Klimawannel gegenangaht.<ref name="time-5669038">{{Internetquelle |url=https://time.com/5669038/women-climate-change-leaders/ |titel=Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change |werk=[[Time]] |datum=2019-09-12 |sprache=en |abruf=2020-01-01 }}</ref> Siet 2019 speelt Page ok de Rull as Vanya Hargreeves in de [[Netflix]]-Reeg ''[[The Umbrella Academy]]''; An’n 1. Dezember 2020 hett Page över [[Social Media]] bekannt geven, [[transgender]] to ween un sik wünscht, dat Lüüd em ''Elliot'' nöömt un em mit de engelschen Pronomen ''he'' („he“) oder ''they'' (ok in’n Singular geslechtsneetraal) ansnackt.<ref name="Instagram 2020-12-02">Elliot Page: [https://www.instagram.com/p/CIQ1QFBhNFg/ ''@elliotpage.''] In: ''[[Instagram]].'' 2. Dezember 2020, afropen an’n 3. Dezember 2020 (engelsch); Zitaat: {{"|Gefallt 1.811.777 Maal}}.</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/stories/3192017/ |titel=„Juno“-Star Page ist transgender: „Heiße Elliot“ |werk=orf.at |datum=2020-12-01 |abruf=2020-12-01}}</ref> == Filmografie == [[Bild:Ellen Page at TIFF 2009 cropped.jpg|mini|Page op dat [[Toronto International Film Festival]] 2009]] <div style="column-width:35em;"> * 1997: Pit Pony * 1999: Pit Pony (Feernsehreeg) * 2001: [[Trailer Park Boys]] (Feernsehreeg) * 2002: Rideau Hall (Feernsehreeg, Piloot) * 2002: Marion Bridge * 2002: The Wet Season * 2003: Mrs. Ashboro’s Cat * 2003: Touch & Go * 2003: Homeless to Harvard: The Liz Murray Story * 2003: Going for Broke * 2003: Love That Boy * 2004: Mouth to Mouth * 2004: I Downloaded a Ghost * 2004: Wilby Wonderful * 2004: [[ReGenesis]] (Feernsehreeg) * 2005: [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] * 2006: [[X-Men: The Last Stand]] * 2007: [[The Stone Angel]] * 2007: [[An American Crime]] * 2007: The Tracey Fragments * 2007: [[Juno (Film)|Juno]] * 2008: [[Smart People]] * 2009: [[Whip it]] * 2009: Vanishing of the Bees * 2009: [[The Simpsons]] (Feernsehreeg, Stimm) * 2010: [[Inception]] * 2010: [[Peacock (2010)|Peacock]] * 2010: [[Super]] * 2012: [[To Rome With Love]] * 2013: [[The East]] * 2013: Touchy Feely * 2013: Out There (Tekentrickreeg, Stimm, Episood 1x10) * 2014: [[X-Men: Days of Future Past]] * 2015: [[Into the Forest (Film)|Into the Forest]] (ok Produzent) * 2015: [[Freeheld]] * 2016: Window Horses: The Poetic Persian Epiphany of Rosie Ming (Stimm) * 2016–2017: [[Gaycation]] (Dokumentatschoon) * 2016: [[Tallulah (Film)|Tallulah]] * 2017: [[Flatliners (2017)|Flatliners]] * 2017: [[The Cured]] * 2017: [[My Days of Mercy]] (ok Produzent) * 2019: [[Tales of the City]] (Minireeg) * siet 2019: [[The Umbrella Academy]] (Feernsehreeg) <!--Filme erst nach der Premiere einfügen--> </div> '''Videospelen''' * 2013: [[Beyond: Two Souls]] == Priesen == {| class="wikitable sortable" ! Johr ! Pries ! Kategorie ! Film/Reeg ! wat dor rutsuurt is |- | 2000 | [[Gemini Award]] | Best Performance in a Children’s or Youth Program or Series | rowspan="2" | ''Pit Pony'' | {{Nomineert}} |- | 2002 | [[Young Artist Awards]] | Best Performance in a TV Drama Series – Leading Young Actress | {{Nomineert}} |- | 2003 | ACTRA Maritimes Award | Outstanding Performance – Female | ''Marion Bridge'' | {{Wunnen}} |- | 2003 | [[Gemini Award]] | Best Ensemble Performance in a Comedy Program or Series | ''[[Trailer Park Boys]] '' | {{Wunnen}} |- | 2004 | Atlantic Canadian Award | Outstanding Performance by an Actor – Female | rowspan="2" | ''Mrs. Ashboro’s Cat'' | {{Wunnen}} |- | 2004 | rowspan="2" | [[Gemini Award]] | Best Performance in a Children’s or Youth Program or Series | {{Wunnen}} |- | 2005 | Best Performance by an Actress in a Featured Supporting Role in a Dramatic Series | [[ReGenesis]] | {{Wunnen}} |- | 2006 | rowspan="2" | Fangoria Chainsaw Award | Relationship from Hell | rowspan="2" | [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] | {{Nomineert}} |- | 2006 | Creepiest Kid | {{Nomineert}} |- | 2007 | Atlantic Canadian Award | Beste Schauspelerin | ''The Tracey Fragments'' | {{Wunnen}} |- | 2007 | Austin Film Critics Award | Beste Schauspelerin | rowspan="4" | [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Online Film Critics Society Award]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Chlotrudis Award]] | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Empire Award]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Satellite Awards 2007|Satellite Award]] | Beste Hööftdorstellerin (Komödie/Musical) | rowspan="17" | [[Juno (Film)|Juno]] | {{Wunnen}} |- | 2007 | Austin Film Critics Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Chicago Film Critics Association|Chicago Film Critics Association Award]] | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Toronto Film Critics Association Award]] | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | Las Vegas Film Critics Society Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | rowspan="2" |Florida Film Critics Circle Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | Pauline Kael Breakout Award | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Gotham Award]] | Breakthrough Award | {{Wunnen}} |- | 2007 | Phoenix Film Critics Society Award | Breakthrough on Camera | {{Wunnen}} |- | 2007 | Hollywood Film Festival | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[National Board of Review]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | WAFCA Award | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[New York Film Critics Circle|New York Film Critics Circle Award]] | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | San Diego Film Critics Society Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | Southeastern Film Critics Association Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | DFWFCA Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2008 | [[Oscarverleihung 2008|Oscar]] | Beste Hööftdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2011 | [[MTV Movie Awards 2011|MTV Movie Award]] | Beste Bangbüx | rowspan="2"| [[Inception]] | {{Wunnen}} |- | 2011 | [[Saturn-Award-Verleihung 2011|Saturn Award]] | Beste Hööftdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2013 | SpikeTV Video Game Awards – VGX 2013 | Beste Synchroonsprekerin | Beyond: Two Souls | {{Nomineert}} |} == Jugend == In’n Öller vun teihn Johren hett Page de Schauspeleree entdeckt. Noch dat sülve Johr kreeg he de eerste groote Rull in’n Pilotfilm vun de kanadische Feernsehserie Pit Pony (Wenn der Mond zur Sonne wird). De Speel as Maggie MacLean hett Page de eersten Nominatschoon för Filmpriesen inbröcht. Sietdem kamen ok wietere kanadsche Produkschoonen, Serien un [[Independent-Films]]. Page hett 2005 mit de Speel vun Hayley Stark, een veerteihnjohrige Deern, in [[Hard Candy]] Opmarksamkeit kregen, de över dat Internet enen Utwassenen kennenlehrt, de op de sülve Wies junge Minderjöhrige achteran geiht. == Weblenken == {{Commons}} * {{IMDb|PID=0680983}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Page, Elliot}} [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Börger von Kanada]] [[Kategorie:Boren 1987]] [[Kategorie:Mann]] spbisrlaeeslsg14ryknpvrfss0uf2z Klarinette 0 163546 1074264 1073739 2026-07-29T07:59:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074264 wikitext text/x-wiki [[Bild:Leitner+Kraus 410 320.png|rechts|duum|B-Klarinetten franzöösch un düütsch Griepsystem]] [[Bild:Klarinetten von Herbert Wurlitzer 2.jpg|rechts|duum|Klarinettenfamilie: [[Bassklarinette]] in B, [[Bassetthorn]] in F, Klarinetten in D, B, A, hooch G un Es, [[Bassettklarinette]] in A (dt. System)]] De '''Klarinette''' is en [[Holtblasinstrument]] mit deels [[Zylinder (Geometrie)|zylindrisch]] un deels [[Konus|konisch]] Bohrung. Hör Mundstück is as bi dat [[Saxophon]] mit en slicht Rohrblatt utstatt. De Naam van dat Instrument (vun italieensch ''clarinetto''<ref>[[Johann Gottfried Walther]]: ''Musicalisches Lexicon […].'' Wolffgang Deer, Leipzig 1732, S. 168 („Clarinetto, ist ein zu Anfange dieses Seculi von einem Nürnberger erfundenes […] Instrument, […]“; kiek ok [[#De Klarinette in dat 18. Johrhunnert]])</ref>: „lütt Clarino“) wurrd dorup torüchführt, dat se in dat hooch Register ähnlich klings as de hooch [[Barocktrumpeet|Clarin-Trumpeet]], deren Funktschonon se in dat [[18. Johrhunnert]] deelwies övernehm. Se hett ünner de Blasinstrumenten den bi wieden gröttsten Toonumfang mit ungefähr veer Oktaven, wat aber ok afhängig ist van de Fähigkeiten van den jewieligen Klarinettisten. Dat gifft nicht blots „de (een)“ Klarinette, sonnern en ganze Familie van ünnerscheedlich stimmt Klarinetten, van de Kontrabasslaag bit to dat Sopranino. In Betoog up de [[Notatschoon (Musik)|Notatschoon]] hannelt sück dat mit Utnahm van de seltene C-Klarinette um [[transponeerend Instrument|transponeerende Instrumente]]. Ünner de hett de B-Klarinette in de Praxis de gröttste Bedüüden, folgt van de Klarinette in A. Disse beid Instrumente klingen en lütt Terz bzw. en groot Sekunn deeper as in deren Notensatz noteert. Ünner de verscheeden mögelk [[Griepsysteme Klarinette|Griepsystemen]] hemm hüüd blots noch twee Bedüüden: dat weltwiet führend franzöösch un dat vörweegend in den düütsch Spraakruum domineerend düütsche. == Upbau un Funktschoon == === Material un Deelen van de Klarinette === [[Bild:Parts of clarinet 3.jpg|duum|Delen: Mundstück, Fatt, Böverstück, Ünnerstück, Beker]] [[Bild:clar mouth reed lig.jpg|duum|Ligatur, Mundstück von baven un von ünnen, Blatt]] De [[Korpus (Musikinstrument)|Korpus]] van de Klarinette bestunn oorsprünglich ut [[Buchsbööm|Buchsboom]]; hüüd wurrd meestens [[Grenadill]]holt bruukt. Dat is wesentlich harter un dichter as Buchsboom, aber ok swoorer. Stattdessen verarbeiten eenige Klarinettenbauer ok [[Mopane]] oder [[Bubinga]] mit ähnlichen, wenn ok nich ganz so utpräägt Eegenschapen. [[Cocobolo]] un [[Palisander]], dat deelwies ok as Rosenholt betekent wurrd, sünd för den Korpus ehrder nich to gebruuken, wiel se nich hart noog sünd. Priesgünstige Instrumente wurrn ut [[ABS-Kunststoff]] oder [[Ebonit]] maakt, selten ut Metall. 1994 hett [[Buffet Crampon]], en franzöösch Hersteller van Blasinstrumenten, en [[Verbundwarkstoff]] entwickelt, de ut Pulver van Grenadillaffällen un Carbonfasern besteiht un hett de dorut herstellt Klarinetten mit dat Etikett „Green-Line“ versehn, wobi de Pries etwa so hooch is as van Grenadill-Klarinetten. Dat neeste un düerste Material för dat Böver- un Ünnerstück is en [[Kohlenstofffaserverstärkter Kunststoff|Carbon]] ummantelt Holtkarn ut Grenadill oder Cocobolo. De ünnerscheedlich Materialien hemm je en eegen Klangcharakter. De [[Klapp (Blasinstrument)|Klappenmechanik]] is in de Regel ut versülvert oder vergoldet [[Neesilber]], selten ut [[Messing]] oder [[Nickel]]. De Gesamtlängt van de B-Klarinette bedrocht etwa 66&nbsp;cm, van de A-Klarinette 71&nbsp;cm. De entspreekend Bassett-Utführungen sünd ca. 18 cm länger. De Binnenbohrung is etwa tüschen 14,6 un 15,7 mm wiet&nbsp;; dorbi liggt de Konizität (Differenz tüschen den minnsten un wietesten Dörmeter) van de düütsch Klarinette bi 3 mm, van de franzöösch bi 7 mm (hööftsächlich oder blots an dat Ünnerstück), kiek ''Griepsysteme''. De Aart van de Bohrung is neben dat Material bedüütsam för den Klang. Um eenfacher herstellt, transporteert un pleegt wurrn to können, besteiht de Klarinette ut fief trennt Deelen, de mit [[körk]]beleggt [[Zappen (Technik)|Zappen]] innanner staaken wurrn: * dat ''[[Instrumentenmundstück|Mundstück]]'' (tosommen mit dat upliggend Rohrblatt un de Blattbefestigung), wurrd ok ''Snabel'' nöömt, * de ''Birne'' (ok ''Fatt'' oder ''Fässchen'' nöömt), * dat ''Böverstück'', * dat ''Ünnerstück'' * un den ''(Schall-)Trichter'' oder ''Schallstück'' (ok ''Beeker'' oder ''Stürze'' nöömt). De Trichter is för den Klang van de deepst Töne utslaggevend. In dat Böver- un Ünnerstück befinnen sück de [[Toonlock|Toonlöcker]] un [[Klapp (Blasinstrument)|Klappen]]. De Toonlöcker, de mit de Finger slooten wurrn, sünd eenfack runn Löcker. Dorgegen sünd de mit runn Klappen versloooten bzw. to sluuten Toonlöcker afsenkt un van en heruthaben scharpkantigen konischen Ring ''(Zwirl)'' umgeeven, up den bi dat Sluuten van de Klappen de in disse inkleevt Poster drapen un dat Toonlock afsolut dicht sluuten. De Polster sünd entweder ut Ledder, meest week Zeegenledder, oder ut [[Goretex]]. In‘n Gegensatz to dat zylindrisch Böverstück is dat Ünnerstück in sien ünnere Hälft licht konisch formt, also [[Mensur (Musik)|engmensureert]]. An sien bövere Enn’n is buterdem en lütten Greep anbrocht, mit den dat Instrument, up den rechten Duum stütt, bi dat Spelen hollen wurrd. Bi swoorer Instrumenten wurrd dor en um den Hals van den Speler verloopen Band inhaakt. Da snabelförmige Mundstück wurrd un verhart Kautschuk, fröher ok ut Holt maakt. Modern Mundstücke sünd ut Kunststoffen as [[Ebonit]] oder [[Polymethylmethacrylat|Acryl]], ok ut Glas, Metall oder Plastik. De eegentliche Toonmaker is dat etwa 12,5&nbsp;mm breet [[Rohrblatt|eenfach Rohrblatt]] (kört „Blatt“ oder „Blättchen“ nöömt, kiek ok [[Tung (Toonermaker)|Tung]]), dat an dat Mundstück (ok Snabel nöömt) fast maakt wurrd. Dat is meest immer ut Rohrholt ([[Pahlrohr]], ''Arundo donax''), selten ut [[Kunststoff]], de ok mit [[Kohlenstofffaserverstärkter Kunststoff|Kohlenstoff-]] oder [[Glasfaserverstärkter Kunststoff|Glasfasern]] verstarkt ween kann. To de Befestigung wurrn je nah wünscht Klang un nah Gewohnheit van den Klarinettisten Metallholler, Kunststoffholler (beid [[Blattschruuv (Holtblasinstrument)|Blattschruuven]] oder Ligaturen nöömt) bruukt oder in dat ''Düütsch System'' ok ca. 50&nbsp;cm lang ''Blattschnüre'', mit de Mundstück un Rohrblatt umwickelt wurrn. Bi dat Speel wurrn de swingend Deelen vun de Blööt van de Lippen umslooten. Dör dat Ännern van de Stellung van de Lippen un dat up dat Blatt utöövt Druck sünd mehr oder minner wiet reckend Variatschonen in de Toonhööcht mögelk, worvan to’n Bispeel bi den [[Glissando]] Gebruuk maakt wurrd. Aber ok bi dat normale Spelen könnt lüttgere Modulatschonen notwennig ween to’n Utgliek van bauaartbestimmte Unstimmigkeiten. De hööchsten Töne, etwa af noteert E3, bruken in de Regel tonehmend Lippendruck, um nich to leeg uttofallen, insbesünnere bi dat franzöösch Griepsystem. Mundstück un Blatt sünd van entscheeden Bedüüden för den Klang van de Klarinette. Dat gifft eng, mittlere un wiet as ok schmal un breet Bahnen. För all disse Mundstücke stellt de Industrie Blööt her, in verscheeden Stärkten. För den Klarinettisten is de richtige Kombinatschoon van Mundstück un Blatt enorm wichtig. Liekers moot nee Blööt eerst noch inspeelt wurrn un af un to eerst nahbearbeit wurrn. Profiklarinettisten bearbeiten hör Blööt fakener nah: bi Blööt, de to licht oder licht wurrn sünd, wurrn mit en Blattsnieder in mm-Bröökdeelen de Spitzen körter maakt, wiels bi Blööt, de to swoor gaht, vörsichtig mit en Schachtelhalm de Blattspitze van dat up en Glas- oder Plexiglasplaat upliggend Blatt verdünnt wurr. Todem is dorup to achten, dat de Ünnersiet van de Blööt afsolut liek is. Dorto gifft dat en fien Schliepsteen. Dat wurrd anraaden, de Blööt nah den Gebruuk nich up dat Mundstück to belaaten, wo sück de Blattspitze wellen würr, sonnern dat Blatt licht anfucht up de Glas- oder Plexiglasschiev to leggen. So blifft de Spitze plan un moot vör den nächsten Gebruuk blots noch goot fuchtig maakt wurrn. Sien vull Eegenschapen kriggt dat Blatt, ok wenn dat all inspeelt is, eerst nah mehreren Minüüten nah den (nee) Gebruuk. === Anpassung an den jewiels gellend Stimmtoon === To dat [[Stimmung (Musik)|Stimmen]] van dat Instrument bruuken Klarinettisten up de een Siet Birnen van ünnerscheedlich Längt, up de anner Siet kann de Birne eenige Millimeter ut dat Böverstück ruttrucken wurrn, um deeper to intoneeren. De Bonner Klarinettisten Henry Paulus un Matthias Schuler hemm 2008 en stufenlos stimmbore Klarinettenbirne entwickelt un in tallriek Länner (EU<ref>{{Internetquelle |url=https://register.epo.org/application?number=EP09741735 |titel=Übersicht - European Patent Register |abruf=2020-02-12}}</ref>, USA, Japan un China) en Patent erwurben, dat dor noch bit wohrschienlich 2028 gültig is. Disse Klarinettenbirne moot nich mehr heruttrucken wurrn, sonnern lett sück över en riffelt Dreihring instellen, ähnlich as bi en [[Zoomobjektiv]] (deswegen hemm se hör Utfinnen „Z-Birne“ nöömt).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.paulus-schuler.de/zoombirne |titel=Z-Birne |hrsg=Paulus und Schuler GbR |abruf=2019-05-18 }}</ref> För begäng wurr de B-Klarinette tonächst up den noteerten h<sup>1</sup> stimmt (klingend a), gegebenenfalls wurrn h un h<sup>2</sup> vergleeken. Ok de Överprüfen van de Ünnerquinte e oder der e-Moll-Dreeklang sünd wiedere Indizien för de Sauberkeit van de Intonatschoon. In extremen Fällen kann neben den Birnenuttoog noch dat Böverstück ut dat Ünnerstück trucken wurrn (Korrektur in de Midden), falls de Stimmung völ to hooch is. In'n Gegegnsatz to Sinfonieorchestern oder Kammermusikensembles stimmen Blasorchester (wegen de Blickbläser) faken up dat klingende b en. In den Fall spelen de Klarinettisten denn noteert c. Allerdings sünd Klarinetten in puncto Stimmtoon düchtig empfindlich, wiel se in de Duodezim överblasen un somit ok de bevören Töne gau unrein wurrn. Dat Instrument stimmt nich mehr – as de Musiker seggt – „in sück“. (De Firma Schreiber gifft bi ehr Reform-Böhm-Klarinetten folgend Angaven: Standard-Birne 442&nbsp;Hz, mit der langen 440&nbsp;Hz und mit der kurzen 444&nbsp;Hz.) Dat entspreekt in etwa den gängigen Stimmtönen in völ Länner, besünners in den USA. Eenig Musiker können mit Hülp van den Ansatz ok noch eenig Schwingungen höhger oder deeper spelen, aber vergleeken mit Flöten, [[Oboe]]n oder [[Fagott]]en, de to Not ok wieder „uttrecken“ können – un denn mit den Ansatz licht korrigeeren – is de Speelruum up de Klarinette düchtig inschränkt. De düütsch Bläserschool deckt bi de kritischen „kört“ Töne gern mit de rechte Hand enkelt Klappen af; so klingen de „runder“. Disse Töne sünd gern mal en beeten to hooch un wurrn so wat deeper maakt. Ok können wieder Helpsgriepen bruukt wurrn, de aber bi jedes Instrument wat anners liggen. En licht Blatt maakt de Töne wat deeper un en harter wat höhger. === Physik === [[Datei:Onde stationnaire vitesse tuyau ferme trois modes.svg|mini|120px|Schwingungssituatschoon bi den Grundtoon un bi de eerst twee Bövertöne in en eensiedig slooten Rohr]] Dör den Luftstroom, de van den Musiker in dat Instrument blasen wurrd, fang dat an dat Mundstück fastmaakt Rohrblatt an to vibreeren. Dordör entsteiht en Schwingung in de [[Luftsäule]]. De Klarinette verhollt sück dorbi as en eensiedig slooten zylindrisch Rohr (an’n Mundstück slooten, an’n Trichter apen). Dat heet, blots en Veertel van de Wellenlängt befinnd sück in dat Rohr. Dorher klingt de Klarinette bi glieker Rohrlängt een Oktaav deeper as de Flöte, de en beidsiedig apen Rohr is, bi de sück de half Well in dat Rohr befinnd. De [[Wellenlängt]] un dormit ok de [[Frequenz]] van disse Schwingung hangt van de Längt van de schwingend Luftsäule af, de dör dat Apenmaaken un Sluuten van de Toonlöcker ännert wurrd. Dat [[Överblasen]] wurd dör en Överblaskapp (Duodezklapp) mögelk maakt. Doröver herut kontrolleert de Speler mit de Ünnerlipp un den Luftstroom ok de Vibratschoon van dat Rohrblatt, wodör he sowohl den Klang as ok de Intonatschon beinflooten deiht. Wiel de Klarinette en eensiedig slooten zylindrisch Rohr is, wiest dat Spektrum van de Klarinette in dat Chalumeau-Register (s.&nbsp;u.) överweegend [[Bövertoon|Bövertöne]] van geradtahlig Ordnung (= Deeltöne ungerade Ordnung) up. Darut resulteert hör ehrder dunkel Klang in de Deept, vergliekbor mit [[gedackt]]en Pipenörgelregistern. Ut den glieken Grund överblaast de Klarinette in de [[Duodezime]] (also van 1/4 Wellenlängt nah 3/4 Wellenlängt) un nich in de [[Oktave]] as de [[Fleut|Flöte]] oder ok dat Saxophon, bi dat wegen dat konisch Rohr anner Verhältnisse herrschen. Dordör hett de Klarinette en grooten Toonumfang (en ganz Oktave mehr as bispeelswies Saxophon, Oboe oder Blockflöte). Dat dart Register överblaast twee Oktaven un en [[Terz (Musik)|Terz]] (also to 5/4 van de Wellenlängt). De gesamte [[Toonumfang]] van de Klarinette bedrocht meest veer Oktaven. De Bövertoonreeg van de eenzelt Register charakteriseert ok hör Naam. So hett dat deep, dump Register Chalumeau-Register, wiel dat den Klang van dat [[Chalumeau]] entspreeken deiht, dat noch nich in en höhgeres Register överblasen kunn. Af un to wurrd dat Schalmei-Register nöömt. ([[Schalmei]] un Chalumeau hemm de sülvig [[etymologisch]]e Wuddel), wat aber nich richtig is, wiel de Klang vun de Schalmei bekanntlich luut un apen is. Dat Middel-Register heet Clarinregister un erinnert an den Klang van in hooch Laag speelt Blickblasinstrumente (Clarinblasen). Dt hooch Register drocht de Naam Flageolett-Register, wat up den Charakter van en [[Flageolett]]-Flöte henwiest. De [[Artikulatschoon (Musik)|Artikulatschoon]] erfolgt bi der Klarinette meestens dör en Tungenslag (ok as [[Tungenstööt]] betekent), kann aber för besünners week insetten Töne ok dör en kontrolleert ünnerbraken Luftstroom alleen erfolgen. [[Datei:Schwenk+Seggelke 4 keys.png|mini|170px|Rullverbindung van twee Klappen bi dat düütsche un bi dat Reform-Böhm-System]] Klarinetten mit ünnerscheedlich Griepsystemen <gallery heights="600" class="float-left" mode="packed" perrow="x"> Clarinet 4 key anon Bate (2).jpg| Fröhe Klarinette mit 4 Klappen, Mundstück in ''Översückblasen''-Positschoon C-klarinette-lauriol-bordeaux.jpg| Iwan-Müller-Klarinette mit 13 Klappen, entwickelt 1809 Leitner+Kraus 410.jpg | Franzöösch Klarinette (Original Böhm mit 17 Klappen un 6 Ringen, entwickelt 1843) Leitner+Kraus 320.jpg | Düütsch Klarinette (Original Oehler mit 22 Klappen, 5 Ringen un een Deckel, entwickelt 1905) Leitner+Kraus 420o.jpg | Reform-Böhm-Klarinette (mit 20 Klappen un 7 Ringen, entwickelt 1949) </gallery> <div style="clear:both;"></div> === Griepsysteme === De twee vörherrschend [[Griepsysteme Klarinette|Griepsysteme]] sünd up de en Siet dat düütsch Griepsystem, dat vör allen in [[Düütschland]] un [[Öösterriek]] bruukt wurr, un up de anner Siet dat hüüd internatschonal wiet verbreedt franzöösch System (Böhm-System). De [[Fingersatz]] för dat Böhm-System wurrd mit en [[Fingersatz för Klarinette|separaten Artikel]] beschreeven. De Ünnerscheed van de Systeme liggt aber nich blots in de Griepwies för de eenzelt Töne, sonnern ok in de Innenbohrung un de Bauart van de togehörigen Mundstücke, mit Utwirkungen up den Klang. Ahn Beachtung van de Varianten van eenzelt Hersteller liggt bi en B-Klarinette van düütsch Bauart (ok bi de Wiener Klarinette) de Ünnerscheed tüschen den engsten Binnendörmeter baven an dat Böverstück un den an’n wietsten ünnern an dat Ünnerstück (Konizität) bi 3 mm, de sück mit etwa 1 mm up dat Böverstück un mit etwa 2 mm up dat Ünnerstück verdeelen. Bi en B-Klarinette van franzöösch Bauart verlöppt de Innenbohrung van dat Böverstück un dat bövere Deel van dat Ünnerstück zylindrisch, um dornah in en relativ stark konische Bohrung över to gahn, deren Enddörmeter 7 mm größer is as de Utgangsdörmeter. Bi de wieder ünnern beschreeven Reform-Böhm-Klarinette, deren Innenbohrung mehr de van de düütsch Klarinette glieken sall, bedrocht de Differenz immerhen noch ca. 4,5 mm. Dat düütsch Griepsystem leit sück van de historsch Griepwies af; de Grundgreepen van de modern Oehler-Klarinette glieken in’n Wesentlichen noch immer de van de 5-Klappen-Klarinette, de to de Tiet van [[Wolfgang Amadeus Mozart]] speelt wurr. In de Loop van de Tiet nehm de Tall van de Klappen (um 1760 veer, bit 1800 etwa sechs) to, tonächst bit to de van [[Iwan Müller (Musiker)|Iwan Müller]] Anfang van dat 19. Johrhunnert vörstellt Klarinette mit 13 Klappen un 6 Grieplöcker. Wiedere Neeerungen van de Müller-Klarinette weern de Gabelmechanismus för dat b un dat f’’, vör allen aber perfekt sluutend Ledderpolster anstäe van Filzpolstern verbunnen mit versenkt Toonlöcker mit erhaben konischen Ringen (Zwirlen) un Ersatz van de Kippmechanik van de Klappen dör Leepelklappen. Dorto keem en düütliche Verbeterung van de Intonatschoon dör de nee Mechanik un en anner Anordnen van de Toonlöcker, so dat disse Klarinette in meest jeder [[Toonart]] ahn Probleme speelt wurrn kunn.<ref>Stephanie Angloher, Das deutsche und französische Klarinettensystem. ''Eine vergleichende Untersuchung zur Klangästhetik und didaktischen Vermittlung, Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophie an der Ludwig-Maximilians-Universität München'', 293 Sieden, Herbert Utz Verlag GmbH, München 2007, hier S. 20</ref> Buterdem hett he de Blattschruuv un de Duumstütten utfunnen. Letztere hett de Mögelkeit van dat ''Ünnersückblasen'' schafft an Stäe van dat ''Översückblasen'', bi dat dat Mundstück ut hüüdig Sicht verkehrt herum upstaaken weer, also mit dat Blaat nah baben, kiek Afbillen „Fröhe Klarinette“.<ref> Stephanie Angloher, Das deutsche und französische Klarinettensystem. ''Eine vergleichende Untersuchung zur Klangästhetik und didaktischen Vermittlung, Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophie an der Ludwig-Maximilians-Universität München'', 293 Sieden, Herbert Utz Verlag GmbH, München 2007, S. 23 f</ref> [[Oskar Oehler]] hett 1905 de Müller-Klarinette verbetert, de denn 22 Klappen, 5 Ringe un en Griepdeckel upwiesen un ok eleganter utsehn dee. Dat düütsch Griepsystem (in Gestalt van de Müller-Klarinette) weer vör dat Utfinnen van dat Böhm-System in all Länner verbreedt; as „düütsch“ wurrd dat eerst betekent, siet dat Böhm-System Enn’n van dat 19. Johrhunnert in Frankriek to’n Standard wurr. Dat Böhm-System foot up de Entwicklungen för de Querflöte dör [[Theobald Böhm]]. Dat wurr aber nich van Theobald Böhm sülvst, sonnern van [[Hyacinthe Klosé]] entwickelt. De Ünnerscheed liggt in’n Wesentlichen dorin, dat de Gabelgreepen för b un f up h un fis verleggt wurrn un de Greepen van de lütt Finger konsequent redundant gestalt wurrn, so dat de Böhm-Klarinette ahn de för de düütsch Klarinette typischen Rullverbindungen tüschen de Klappen utkommen deiht. Se foot insowiet ebenfalls up de Müller-Klarinette, as se Zwirle, Ledderpolster, Leepelklappen, Duumenholler un Blattschruuv övernehm. Neben Ünnerscheeden in de Griepwies ünnerscheed sück de franzzösch Klarinette van de düütsch Klarinette traditschonell dör en gröttere Konizität vun den Binnenbohrung, as baben beschreeven, starker ünnersneeden Grieplöcker, en wat breeder Mundstück un insgesamt en lichtere Bauwies. Dordör is de Klang van de Böhm-Klarinette scharper, flexibler un bövertoonrieker. De Klang van de düütsch Klarinette wirkt reiner, sonorer un warmer. Dat Klangideal is aber nich direkt mit dat Griepsystem verbunnen: De all 1850 in [[Belgien]] entwickelte [[Albert-System-Klarinette]] is in’n Wesentlichen en Klarinette mit franzöösch Klangideal un klassisch „düütsch“ Griepwies. De in de osteuropääsch Volksmuusik un in eenig Berieken van den Jazz insett Klarinetten hemm för begäng en eenfack düütsch Griepsystem, aber en sülvst in’n Vergliek mit de franzöösch Klarinette düchtig hellen Klang. Siet Enn’n van de 1940er Johren wurrn ok Böhm-Klarinetten baut, de aber dör en anner Binnenbohrung (kiek baben) un en anner Mundstück dicht an dat düütsch Klangideal kommen un ünner de Naam [[Reform-Böhm-System|Reform-Böhm-Klarinetten]] verköfft wurrn. Eenig Klarinettisten bruuken Mundstücke mit franzööschen Snitt up en düütsch Klarinette, wat to en dunkel, weeken Klang führt, anner Mundstücke van düütsch Bauaart up en franzöösch Klarinette, um den düütschen Klang ehrder to entspreeken. Wiel ok de Wiet van de Bahnöffnung, de Bodden van dat Mundstück, dat Blatt un nich toletzt de Speler sülvst wesentlich to dat Klangergevnis bidragen, kann natürlich ok up en klassisch franzöösch Klarinetten en warmer un up düütsch Klarinetten en scharper Klang ertüügt wuurn. Neben de nöömt Systemen gifft dat noch wiedere, as to’n Bispeel dat „Pupeschi-System“ oder dat „Mazzeo-System“, de sück aber nich dörsetten kunnen. Buterhalv van Düütschland un Öösterriek wurrn hüüd meest blots noch Böhm-Klarinetten bruukt. Dat düütsch System weer bit Midden van dat 20. Johrhunnert ok in Osteuropa wiet verbreedt, wurr aber in de tweet Hälft van dat 20. Johrhunnner wietgahnd van dat Böhm-System aflööst. In de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen weer lang Tiet dat [[Reform-Böhm-System]] bannig anseggt; intüschen (2017) spelen aber de Soloklarinettisten etwa van dat [[Concertgebouw-Orchester]] in [[Amsterdam]] un de [[Rotterdam]]er Philharmoniker Böhmklarinetten. En van de wenigen bekannten Klarinettisten in en düütsch Orchester van de eerste Wahl, de en Böhm-Klarinette speel, weer de Swiezer [[Eduard Brunner (Klarinettist)|Eduard Brunner]]. == Stimmungen == [[Datei:Patricola CL4.jpg|mini|100px|links|Vull-Böhm-Klarinette ([[Fratelli Patricola|Patricola CL4]]) bit deep Es (all Toonlöcker sünd van Ringen umgeven, todem 5. Klapp för der lütten Finger rechts)]] [[Datei:Clarinette-metal-Calt-Cbass (2).jpg|mini|hochkant=1.1|Kontrabass- un Kontraalt-Klarinette (franzöösch System)]] [[Datei:Diapason-clarinet pl.jpg|mini|450px|Toonumfang van verscheeden Klarinetten: B, A, Es, Bassetthorn, Bass un Kontrabass]] [[Datei:Patricola Artista Clarinetto Mib.jpg|mini|65px|links|Klarinette in Es (Böhm) ([[Fratelli Patricola|Patricola]] CL1)]] De Familie van de Klarinetten hett tallriek Vertreder in ünnerscheedlich Grötten, wiel sück de zylindrisch Bohrung un dat flexible Klappensystem besünners goot för bauliche Experimente eegnen. All [[Richard Strauss]] berichtet in sien Övwerarbeitung van [[Hector Berlioz|Berlioz]] sien ''[[Grand Traité d’instrumentation et d’orchestration modernes|Instrumentationslehre]]'' an en Upführen van de Mozartsche [[40. Sinfonie (Mozart)|g-moll-Symphonie]] mit en rein Klarinettenorchester, dat sück ut Instrumenten van de verscheedensten Stimmungen tosommensetten dee. Meest all Klarinetten sünd [[Transponeerend Musikinstrument|transponeerende Instrumente]] un mooten dorum dementsprekend noteert wurrn. === Hüüd verbreedt Formen un Stimmungen === In’n modernen Gebruuk sünd in eerst Lien veer Grötten begäng: De „normale“ Klarinette in B, in de klassische Musik dorto ok en een Halftoon deeper stimmt Klarinette in A, af de romantische klassischn Musik en [[Bassklarinette]] in B, un etwa af Laatromamtik ok en hooch [[Es-Klarinette|Klarinette in Es]]. De B-Klarinette is an’n meesten verbreedt un wurrd ok in’n Jazz un in de Volksmusik bruukt. Se klingt een Ganztoon deeper as noteert. In’n Sinfonie- un in’n Opernorchester kummt dorto de [[A-Klarinette]], de en lütt [[Terz (Musik)|Terz]] deeper as noteert klingt. <!--(In den böveren Kasten sünd beid Typen nebennanner afbildt: de B-Klarinette mit, de A-Klarinette ahn Mundstück.)--> De afwesselnd Gebruuk van disse beid Typen is vör allen technisch begrünnd, klanglich sünd se meest gliek: Passagen in B-[[Toonart]]en laaten sück up dat B-Instrument lichter spelen, de A-Klarinette is för Krüüz-Toonarten speeltechnisch beter to gebruuken. Eenige Komponisten stellen allerdings jüstergrad den klanglichen Ünnerscheed in’n Vördergrund un nich de lichtere Griepwies – se setten de A-Klarinette för en weekeren oder warmeren Klang in un nehmen kien Rücksicht up de swoorere Griepwies. De ünnerscheedlich Klangcharakteristik kann man so tosommenfaaten: „[D]ie B-Klarinette [wirkt] infolge ihres reichhaltigeren Obertonspektrums glanzvoller und kräftiger, während bei der A-Klarinette der dunkle und kantable Charakter deutlicher ausgeprägt ist.“<ref>{{Literatur |Autor=Jürgen Meyer |Hrsg=Conny Restle, Heike Fricke |Titel=Zur Akustik der Klarinette |Sammelwerk=Faszination Klarinette |Verlag=Prestel Verlag |Ort=München |Datum=2004 |ISBN=3-7913-3180-9 |Seiten=184}}</ref> Eenige Böhm-Klarinetten wurrn mit en ''deep es'' (Mi♭ grave) un utwiet Mechanik baut (so nöömt Vullböhm-System, kiek Afbillen). So können Klarinettisten mit blots een Klarinette dat gesamte gängige Repertoire up ''een'' Instrument spelen. Dormit kann man ok umgahn, dat up en kolt Instrument wesselt wurrn moot, wat faken to Intonatschonsproblemen führt. Allerdings mooten se deelwies in düchtig schwierig Toonarten musizeeren, worto blots dat Böhm-Instrument problemlos in de Laag is. Besünners Nahdrucke van de Orchesterstimmen van [[Breitkopf & Härtel]] in den USA hemm faken transponeerte Klarinettenstimmen bifüügt. Oder de Musiker mussen ''prima vista'' transponeeren, wat unverwacht faken goot beherrscht wurr. Disse Bruuk weer mehr in de romanisch Länner verbreedt. In Rumänien van de 1970er un 1980er Johren war dat – wegen Geldmangel – faken de Regel in mittleren Orchestern. (To glieker Tiet hemm dor öllere Speler noch dat düütsch System speel, aber mit düchtig franzöösch Toongeven.) En wiedere Vördeel van disse Utwieden nah ünnern is, dat dat ''es'' as ''kört b'' [[överblasen]] speelt wurrn kann un somit fülliger as disse – meest bannig kritisch Toon – erklingt. Ofschons disse Utwieden van den Umfang nah ünnern – mit Utnahm bi de Bassklarinette – wenig verbreedt is, hemm eenzelt Komponisten liekers dormit rekent. [[Gustav Mahler]] hett all in sien [[7. Sinfonie (Mahler)|7. Sinfonie]] (Ziffer 262) en sückse Anmarken anbrocht. [[Ottorino Respighi]] verlangt in de 1. un de Bassklarinette dit „deep es“ in sien Toondichtung ''[[Pini di Roma]]'' (twee Takte vör de Ziffer 10, Ricordi-Partitur Siet 30). För hooch Stimmen mit speziellen Klangeffekten wurrd siet Midden van dat 19. Johrhunnert faken de [[Es-Klarinette]] („Sopranino-Klarinette“) bruukt, deren schriller Toon in Blaskapellen un böhmisch-mährischer Volksmusik, aber ok in’n groot besett Symphonieorchester to’n Insatz kummt. Wegen hör dördringend Klang wurrd se in’n Orchester normalerwies blots eenzeln besett. Hööftsächlich in’n Orchester un in de sinfonisch Blasmusik, vereenzelt ok in’n [[Jazz]], is de [[Bassklarinette]] in B to Huus, de een Oktave deeper as de B-Klarinette klingt. Hör Toonumfang is faken över dat deep e herut bit maximal to’n c utwiet, so dat hör deepste Toon dat klingende Kontra-B ist. In‘n Gegensatz to de Normalklarinette wurrd de Bassklarinette för begäng nich in A baut. Seltener wurrn hüüd in dat Sinfonieorchester noch C-Klarinetten un D-Klarinetten insett. De ''C-Klarinette'' weer in dat 19. Johrhunnert wiet verbreedt un wurr to’n Bispeel van [[Antonio Salieri]] in sien Opern fakender bruukt. Sie wurrd hüüd noch as eenzig nicht-[[Transpositschoon (Musik)|transponeerend]] Familienliddmaat dörgahns dör de B-Klarinette ersett. De ''D-Klarinette'', de bispeelswies in’n barocken Klarinettenkonzert van [[Johann Melchior Molter]] oder in de Wiener Dansmusik van ([[Johann Strauss (Söhn)|Johann Strauss]]) to finnen weer, wurr wietgahnd dör de Es-Klarinette ersett, wat aber blots denn bit to’n ünnersten Toon (schreeven e) geiht, wenn se (schreeven) bit to dat deep es reckt, wat bi düütsch Klarinetten nie un bi franzöösch Klarinetten selten de Fall is. In’n övrigen stunnen bzw. staht de Komponisten, de bewusst för disse Instrumente wegen hör jewieligen Klangeegenschapen komponeert hemm, de Överdragen up anner Klarinetten aflehnend tegenöver. === Hooch Klarinetten === Seltenere hooch Instrumente sünd de ''Hooch-G-Klarinette'' (edat gifft ok en Deep-G-Klarinette), dat „picksüße Hölzl“, dat ahn Utnahm in de Wiener [[Schrammelmusik]] speelt wurrd, un de Hooch-''As-Klarinette'', de hööchste Klarinettenstimm in de fröhe Blasmusik. Se wurrn aber hüüd nich mehr serienmäßig herstellt. === Instrumente in Altlaag === [[Datei:Altklarinette deutsch bis C.jpg|mini|hochkant=0.4|links|Altklarinette deutsches System, bis tief C]] [[Datei:S+S basset cl.jpg|mini|400px|Moderne Bassettklarinette ut Mopane, frz. System, mit nah baben richt Beeker ([[Schwenk & Seggelke]])]] Dat ''[[Bassetthorn]] in F'' hett vör allen [[Wolfgang Amadeus Mozart]] in eenigen van sien Opern (''[[Die Zauberflöte]]''), Kammermusikwarken un in sien ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]'' insett, ansluutend ok [[Felix Mendelssohn Bartholdy]] un [[Richard Strauss]] (in ''[[Elektra (Strauss)|Elektra]]'' un ''[[Die Frau ohne Schatten]]''). Hüüd beleevt dat en Renaissance in de nee’ere Quartettliteratur för Klarinetten. De Toonumfang van dat Bassetthorn is mit so nöömt Bassettklappen nah ünnern bit to dat noteert C (klingend F) utwiet (as ok Bassklarinette un Bassettklarinette bit noteert c bzw. C utwiet sünd). Dordör bedrocht de Toonumfang vull veer Oktaven. Vörweegend in dat [[Blasorchester]] övernimmt de ''[[Altklarinette]] in Es'' de Rull van de Middellaag tüschen normal un Bassklarinette. Se wurrd för begäng ahn Bassettklappen baut, gelegentlich aber bit noteert D (klingend F) verlängert, um Bassetthornstimmen weddergeven to können. [[Datei:Deuker Jörgensmann Rolin 30 10 09 Photo by Herb Weisrock (113).JPG|mini|hochkant=1.8|Verscheeden Instrumente van de Klarinettenfamilie (düütsch System) speelt van dat ''Tribal Clarinet Trio'': links Deep-G-Klarinette ([[Theo Jörgensmann]]), mittig Kontrabassklarinette ([[Ernst Ulrich Deuker]]), rechts Bassetthorn ([[Etienne Rolin]])]] De ''[[Bassettklarinette]]'' (in A, B oder ok C) is dat den [[Bassetthorn]] ähnliche Instrument, för dat Mozart sien [[Klarinettenquintett (Mozart)|Klarinettenquintett]] KV 581 un sien ''[[Klarinettenkonzert KV 622]]'' komponeert hett, Warken, deren deepste Passagen kört nah Mozart sien Dood oktaveert wurrn, um se ok up en normal A-Klarinette spelen to können un deren oorsprüngliche Partituren hüüd blots in rekonstrueerten Faaten vörliggen. De eerst later so nöömt Bassettklarinette wurr mehrfack utfunnen, toeerst um 1770. Dat Instrument van Mozart sien Früend un Logenbröer [[Anton Stadler (Klarinettist)|Anton Stadler]] (1753–1812), de ok de beid Warken eerstmals upführt hett, wurr 1788 van den Wiener Hoffinstrumentenmaker Theodor Lotz entwickelt un maakt<ref name="Eulenburg-Partitur">Partitur, Edition Eulenburg, Vörwoort Alan Hacker</ref> un van Stadler wieder verbetert. Dat Instrument harr, as van Mozart vörschreeven, neben den Tönen van de normal Klarinette ok noch de deepere Töne Es, D, Cis un C. Eenige Instrumentenbauer haemm in letzt Tiet modern Sonneranfertigungen van disse Bauform herstellt, so dat nee’ere Inspeelen en authentischeres Bild van disse Warken vermiddeln können. In de greeksch un töörksch Volksmusik wurrn ''Deep-G-Klarinetten'' bruukt. Die Instrumente hemm en düütsch Griepwies un en liek Bauform, dat gifft de sowohl in Holt as ok in Metall. De Mechanik is meest nah Albert konstrueert, man findt aber ok de modern düütsch Mechanik. De Stimmung is en rein Quarte deeper as noteert, kann also de Altlaag toordnet wurrn. === Wiedere deep Klarinetten === De ''Kontrabassklarinette in B'' klingt um twee Oktavendeeper as de B-Klarinette un kummt bi groot besett Warken van dat 20. un 21. Johrhunnert to’n Insatz, bispeelswies in [[Arnold Schönberg]] sien ''Fünf Orchesterstücken Opus 16'', [[György Ligeti]] sien ''[[Lontano]]'' un [[Iannis Xenakis]] sien ''Jonchaies'' as ok in de Filmmusik. Faken düppelt dorbi de Kontrabassklarinette de Stimm van den Kontrabass. Af un to finde sück de Kontrabassklarinette ok in Blasorchestern. In'n Blasorchester wurrd gelegentlich to en wiedere Verstärken van dat deep Klarinettenregister neben de Kontrabassklarinette de ''Kontra-Altklarinette in Es'' bruukt, de um een Oktave deeper as de Altklarinette in Es klingt. Disse düchtig deep speelen Klarinetten wurrn ok in eenig Musicals (to’n Bispeel ''[[A Chorus Line (Musical)|A Chorus Line]]'', ''[[The Producers (Musical)|The Producers]]'') insett. Van de noch deeper ''Subkontra-Altklarinette in Es'' (twee Oktaven deeper klingend as de Altklarinette in Es) as ok de ''Subkontra-Bassklarinette in B'' (dree Oktaven deeper klingend as de Klarinette in B) gifft dat weltwiet blots wenig Exemplare. === Kuriosa === [[Datei:QuartertoneClarinet.jpg|mini|Veer Ansichten van en Vierteltoonklarinette]] De kanaadsch Klarinettenbauer Steven Fox konstrueert Klarinetten, de in de [[Bohlen-Pierce-Skala]] stimmt sünd. Wegen de hooch Kompatibilität van disse Skala mit Klarinetten könnt de ok in Betoog up de Klappenmechanik düütlich eenfacher utführt ween. * In de 1930er Johren hett Friedrich Stein de '''Steinklarinette''' entwickelt, de en neeardig Klappensystem up twee Metallröhren harr un van de Firma ''Gebrüder Mönnig'' in [[Markneukirchen]] baut wurr. * '''Veerteltoondüppelklarinette:''' Wiel sück de Komponisten mit [[Mikrointervall]]en un de [[Veerteltoon-Musik]] befaat hemm, de in Middeleuropa af Anfang van dat 20. Johrhunnert anfung, entstunn jüst bi Blasinstrumenten de Wunsch nah baulicher Ünnerstütten van disse Töne. De Instrumentenbauer Fritz Schüller (1883–1977) konstrueer en ''Veerteltoondüppelklarinette'', de ut twee nebennanner liggend, in’n Afstand van en Veerteltoon stimmt Klarinetten bestunn, de aber blots mit een Mundstück un een Klappensystem utstatt weer. Mit en tosätzlichen Heben kunn tüschen de beid Röhren hen- un herschalt wurrn, so dat dat ahn düchtig grötteren Griepupwand mögelk weer, en Veerteltoonledder to spelen. * De '''Sudden Smile Clarinet''' is en Kombinatschoon ut Klarinettenmundstück un Blockflötenkorpus un weer todrapener as [[Chalumeau]] to beteken. Se is ca. 35&nbsp;cm lang un steiht in C. Den Speler steiht en vullständige chromatische Skala van twee-eenhalv Oktaven to Verfügung. * Intüschen gifft dat ok de '''Tupian Chalumeaus''', de de Mögelkeiten beeden, dör en spezielle Grieptechnik ähnlich as bi Flöten bit to twee-eenhalv Oktaven ganz ahn Klappen to spelen. Disse Instrumente wurrn in all begäng Toonarden van hooch F bit deep D anbooden. == Geschichte == De Geschichte van de Eenfachrohrblattinstrumente reckt bit in de [[Antike]] zurück. Siet oltägyptisch Tiet, in de klassischen Antike as ok in dat Middelöller is en groot Fülle van ünnerscheedlich Instrumentenformen, faken mit gedüppelt Schallrohr, nahwiest. In Regionen mit lebendig traditschoneller Musiktraditschoon sünd entspreekende Instrumente to’n Deel bit in de Neetiet erhollen bleven (to’n Bispeel Sipsi). Bi de Rohrblööt van disse Instrumente entsteiht de schwingend Tung dör den Insnitt in den Halm van en Rohr (idioglottes Rohrblatt). Demgegenöver wurrd för de Klarinette en up en Mundstück fastmaaken un wedderafnehmbor Blatt bruukt, somit en heteroglottes Rohrblatt. === Dat Chalumeau === Dat [[Chalumeau]] is eerst siet dat Enn’n van dat 17. Johrhunnert nahwiesbor un somit blots wenig öller as de Klarinette. Tegenöver fröheren Eenfachrohrblattinstrumenten, de to’n Deel ok all as Chalumeau/[[Schalmei]] betekent wurrn, kann bi dat Chalumeau dat Rohrblatt van dat Mundstück lööst wurrn (heteroglottes Rohrblatt). Dat Chalumeau hett en zylindrisch Röhr. Dat hett aber kien Överblasklapp un wurr blots in dat Grundregister bruukt, also in en [[Toonumfang]] van en groot None. Överblasen Töne kann man dormit ok henkriegen, de sünd aber klanglich nich tofräe stellend un faken unrein. Ähnlich as de Blockflöte hett dat acht[[Toonlokh|Grieplöcker]], gelegentlich ergänzt um een oder twee Klappen um den Toonumfang uttowieden. [[Chromatische Toonledder|Chromatische]] Töne wurrn mit Gabelgreepen speelt. === De Klarinette in dat 18. Johrhunnert === [[Datei:Diderot clarinette.jpg|mini|260px|Denners Klarinette]] Um 1700 fungen düütsch Instrumentenbauer an, dat Chalumeau wieder to entwickeln. De bedüüdenst Errungenschap up den Weg to de Klarinette is den düütschen Instrumentenbauer [[Johann Christoph Denner]] gelungen. Sien Wiederentwicklung van dat Chalumeau bestunn dorin, en Instrument antofertigen, dat mit en Tosatz[[Klapp (Blasinstrument)|klapp]] to dat Överblasen versehn weer. Wiel dit Instrument in‘n mittleren un hooch [[Register (Musik)|Register]] n luuten, kloren Klang harr, de an den van de [[Barocktrompete]] (wegen dat „Clarinspeel“ ok as ''Clarino'' betekent) erinnern dee, wurr dat van Mayer in dat „Museum musicum“ (1732) as ''Clarinetto'', also ''lütt Trompete'', betekent. Wiel dat bi de eerst Klarinetten nich gelung, to glieker Tiet dat deep un dat överblasen Register klanglich un intonatorisch befreedigend uttoführen, wurrn de eerst Klarinetten meest ahn Utnahm in’n överblasen Register speelt un för dat deep Register wiederhen Chalumeaus baut. Noch hüüd betekent man de deepste Laag van de Klarinette as dat ''Chalumeau-Register''. De Denner-Klarinette harr blots twee Klappen, aber verscheeden anner Hersteller hemm bald wiedere tofüügt, um tosätzliche Töne speelbar to maken. Dat klassische Instrument, as Mozart keen kennen dee un geern harr, harr (ahn Bassettutwieden) sluutend acht Grieplöcker un etwa 5 Klappen un weer all in all Registern goot speelbar. === Wiederentwicklungen === [[Datei:H-Cis-Triller bei der deutschen Klarinette.png|mini|200px|De H-Cis-Triller Eenpunkt-Verbindung van Rudolf Uebel in’n Vergliek mit de begäng Variante.]] De nächste wichtige Entwicklungsträe weer de Utfinnen van de baben ünner Griepsysteme beschreeven Klarinette van Iwan Müller, de insgesamt as Revolutschon van den Klarinettenbau betekent wurrn kann. In de Loop van dat 19. Johrhunnert wurrn dit System, dat weltwiet Anklang funn, noch wiedere Klappen tofüügt. [[Hyacinthe Klosé]] hett 1839 en kumplett nee Anordnung van de Löcker un Klappen rutfunnen, de stark van de van [[Theobald Böhm]] erstellten Bereeknungen beinfloot weer, de de up den Bau van de [[Querflöte]] anwennd harr. Nah hüm hett he sien Utfinnen ok ''Böhm-System'' nöömt. Wiel disse Griepwies neeaardig konzipeert weer un de dat Müller-System weehnt Musiker kumplett umlernen mussen, hett sück dat System man blots langsam dörsett. Intüschen is aber de Böhmklarinette, van den düütschen Spraakruum afsehn, dat internatschonale Standardinstrument. As en laat Bispeel van en technische Innovatschoon bi de düütsch Klarinette is hier de Eenpunkt-Verbindung för de H-Cis-Triller to nöömen. De harr sück Rudolf Uebel, de Neffe van [[Friedrich Arthur Uebel]], 1949 patenteeren laaten. In de Afbillen sünd twee Ünnerstücke van Arthur Uebel Klarinetten ut de Johrern 1990er Jahren to sehn. De Tweepunkt-Verbindung is hier dat jüngere Instrument; de Bauwies wessel also weer to de oorsprüngliche Variante.<ref>H-Cis-Eenpunktverbindung: [https://depatisnet.dpma.de/DepatisNet/depatisnet?action=bibdat&docid=DD000000005035B3 Link to’n Indrag in de Patentdatenbank].</ref> === De Wiener Klarinette === De Wiener Klarinette ünnerscheed sück van hör düütsch Süster dör en wiedere Bohrung, dickere Wandstärken un en anner Mundstückbahn. Wiener Blööt sünd breeder un starker as de düütschen<ref>Daniel Hörth (2003): ''Französische, deutsche und österreichische Mundstück-Bahn-Rohrblatt Kombinationen bei Klarinetten im Vergleich'' ([https://web.archive.org/web/20151117031349/http://iwk.mdw.ac.at/lit_db_iwk/download.php?id=15997] online, pdf)</ref> un hemm en annern Blattkarn. De Wiener Klarinette verleeht – neben annner Wiener Instrumenten, as to’n Bispeel [[Wiener Oboe]], [[Wiener Horn]], Wiener Pauke, Wiener Slagwark – den öösterriekschen Orchestern ehrn typischen [[Wiener Klangstil]]. == Gebruuk van de Klarinette in de Musik == === Solistisch === Ut de tallriek Warken för Klarinette un [[Klaveer]] sünd vör allen de beid [[Sonate]]n van [[Johannes Brahms|Brahms]], de ''Fantasiestücke'' van [[Robert Schumann]] un de ''Vier Stücke'' van [[Alban Berg]] besünners to nöömen. Wiedere Sonaten hemm [[Felix Draeseke]], [[Camille Saint-Saëns]], [[Max Reger]], [[Arnold Bax]], [[Paul Hindemith]], [[Francis Poulenc]] (''[[Sonate für Klarinette und Klavier (Poulenc)|Sonate für Klarinette und Klavier]])'', [[Josef Schelb]], [[Leonard Bernstein]] un [[Aaron Copland]] komponeert. Dat gifft ok en riek Literatur an Klarinettenkonzerten, dorünner dat bekannte ''[[Klarinettenkonzert KV 622]]'' van Wolfgang Amadeus Mozart. Ok [[Carl Maria von Weber]], [[Ludwig Spohr]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Franz Krommer]], [[Johann Melchior Molter]] un Liddmaaten van de [[Stamitz]]-Familie hemm beleevt un bit hüüd faken upführt Klarinettenkonzerte schreeven. Van [[Antonio Salieri]] gifft dat doröver herut en so nöömt ''Picciola Sinfonia'' för konzertante Klarinette un Orchester, de as Inleeden to’n tweeten Deel van sien Oper ''[[Die Neger (Oper)|Die Neger]]'' deent. Later hemm [[Claude Debussy]], [[Igor Strawinsky|Igor Strawinski]], Paul Hindemith un [[Aaron Copland]] Warken för Soloklarinette mit Orchesterbegleitung komponeert. To nöömen is buterdem dat Klarinettenkonzert van [[Carl Nielsen]]. En Hööchtpunkt in technisch un musikalisch Raffinesse markeert dat Klarinettenkonzert van [[Jean Françaix]] (1968), dat aber wegen sien hooch Anforderungen an den Solisten un an dat Orchester blots selten upführt wurrd. Nee Impulse hemm in de letzt Johren ünner annern de sweedsch Solo-Klarinettist [[Martin Fröst]] un de Finne [[Kari Kriikku]] sett. Beid Solisten hemm Konzerte in Updrag geven, eerstmals upführt un in tallriek Konzerten weltwiet speelt un up CD upnommen. För Fröst hemm ünner anner [[Kalevi Aho]], [[Anders Hillborg]] un [[Rolf Martinsson]] ''(Concert Fantastique)'', för Kriikku ünner annern [[Unsuk Chin]], [[Kimmo Hakola]], [[Jouni Kaipainen]], [[Magnus Lindberg]], [[Kaija Saariaho]] un [[Jukka Tiensuu]] Konzerte schreeven. De kumplett unbegleit Klarinette wurr van völ Komponisten, vör allen in dat 20. Johrhunnert, mit Solokompositschonen bedocht. De prominentesten Vertreder sünd hier de ''Drei Stücke'' (1919) van [[Igor Strawinsky]], ''Stimmungen eines Fauns'' (1921) van [[Ilse Fromm-Michaels]], ''L’abîme des oiseaux'' (1941) ut dat ''[[Quatuor pour la fin du temps]]'' van [[Olivier Messiaen]], dat ''Capriccio'' (1946) van [[Heinrich Sutermeister]], [[Luciano Berio]] sien ''Sequenza IXa'' (1980) as ok de Solo-Sonaten van [[Sigfrid Karg-Elert]] (1920), [[John Cage]] (1933) un [[Germaine Tailleferre]] (1957). === Kamermusik === In de rein Bläserkamermusik gifft dat meest kien Formatschoon ahn Klarinette. In [[Harmoniemusik]]en, Bläser[[Oktett (Musik)|oktetten]] un -[[sextett]]en sünd meestens twee, in’n [[Hotzbläserquintett]] is een Klarinettenstimm besett. En wiedere wichtige Besetten is dat modern [[Ensemble (Musik)|Klarinettenensemble]] mit Klarinetten, Bassetthörnern, Es-Klarinette, Bassklarinette un Saxophonen oder dat [[Klarinettenquartett]] ut twee Klarinetten, Bassetthorn un Bassklarinette. Ok in den [[Quintett]]en för Klaveer un Bläser van Mozart un [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] speelt de Klarinette en wichtige Rull. In de gemischt Kamermusik (Bläser un Strieker) is vör allen dat [[Klarinettenquintett]] to nömmen, dat den Klang van dat solistisch Blasinstrument mit en [[Streichquartett]] kombineert. Besünners de [[Klarinettenquintett (Mozart)|Quintette van Mozart]] ud Brahms sünd hier herut toheeven. In de gröttere gemischte Besetten, as in dat [[Oktett (Schubert)|Schubert-Oktett]] oder Beethoven-Septett deelt sück de Klarinette mit de eerst [[Violine]] faken de Hööftstimm. Berühmte [[Trio (Musik)|Trios]] hemm Mozart (Klarinette, Viola, Klaveer) un Brahms (Klarinette, [[Violoncello]], Klaveer) schreeven. [[Olivier Messiaen]] hett in sien ''[[Quatuor pour la fin du temps]]'' ''(Quartett to dat Enn’n van de Tiet)'' Klarinette, Violine, Violoncello un Klaveer besett. Dat villlicht bekannteste Stück för twee Klarinetten is de ''Sonate für zwei Klarinetten'' ''FP7'' van [[Francis Poulenc]]. === Orchester === [[Datei:Gustave Langenus (IMSO pp27).jpg|mini|Klarinettist van de [[New Yorker Philharmoniker]] (1917).]] Afsehn van eenigen solistischen Insätzen, to’n Bispeel in Warken van [[Antonio Vivaldi]] oder [[Jan Dismas Zelenka]], weer dat Chalumeau nie wirklich in en barock [[Orchester]] integreert. Eerst mit de Wiederentwicklung to de Klarinette kunn sück dat Instrument neben den anner Holtbläsern behaupten. In en Sinfonieorchester sitten de Klarinettisten meestens in de tweet Holtbläserreeg neben den [[Fagott]]isten; wobi de eersten Bläser van beid Gruppen (Soloklarinettist un Solofagottist) direkt nebennanner sitten. Wolfgang Amadeus Mozart hett 1778 in [[Mannheim]] Sinfonien van [[Carl Stamitz]] höört un schreev an sien Vader: :„Ach, wenn wir nur clarinetti hätten! – sie glauben nicht was eine sinfonie mit flauten, oboen und clarinetten einen herrlichen Effect macht!“ Dit Zitat betreckt sück allerdings up de Soltborger Hoffkapelle, de Klarinetten eerst 1804 in Gebruuk nehm. Klarinetten wurrn laatstens af 1769 in de Fürsterzbischöflichen Militärmusik gebruukt.<ref>Kurt Birsak: Salzburg, Haydn, and the Clarinet, in: The Clarinet Vol. 27 (1999), No. 1, S. 36–40</ref> Mozart hett sück jedenfalls van dissen Titpunkt an bemöht, dit Instrument ok in Öösterriek in dat Orchester to integreeren, un dat is mit sien Verdeenst, dat in de [[Sinfonie|Symphonien]] van Beethoven de Klarinette fast to de Bläsergrupp hörrt un gliekwertig mit de [[Oboe]] un [[Fleut|Flöte]] insett wurrd. Besünners charakteristische Stäen finnd man in den innigsten Momenten van völ Mozart-[[Oper]]n, natürlich – hier sünd dat twee [[Bassetthorn|Bassetthörner]] – in sien ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]'' un in de langsam Sätzen van den Beethoven-Symphonien. To de Tiet wurrn för begäng twee Klarinetten in dat Orchester besett. Bi völ Komponisten van de [[Romantik (Musik)|Romantik]] is de Klarinette, ähnlich as de Oboe in de Barocktiet, dat Instrument de Wahl för intime, gesangliche Passagen (bispeelswies inde Symphonien van Mendelssohn oder Brahms). Ok in dat romantisch Opernorchester wurrd se gern mit udrucksvull [[Gesang]]sliens bedocht. Buterdem vergröttert sück de Klarinettengrupp in dat Orchester, faken kommen dree oder mehr Speler to’n Insatz, de to’n Deel ok [[Nebeninstrument]]e spelen. Vör allen in dat romantische Opernorchester speelt to’n Bispeel de [[Bassklarinette]] en tonehmens Rull (etwa in den Opern van [[Richard Wagner]]). De Klarinettenpartien ut Opern van [[Richard Strauss]] sünd so wichtig un ansprööksvull, dat se bit hüüd as Plichtstücke bi Vörspelen verlang wurrn. Eenige Komponisten (to’n Bispeel [[Dmitri Dmitrijewitsch Schostakowitsch|Schostakowitsch]] in sien Oper ''[[Lady Macbeth von Mzensk]]'') besetten bit to fief oder acht (Richard Strauss, ''[[Elektra (Strauss)|Elektra]]'') Klarinettisten. To Anfang van dat 20. Johrhunnert hett de neeardige [[Jazz]] ok de [[Konzert (Musikveranstaltung)|Konzertmusik]] beinfloot, un naturgemäß wurr dorbi de Klarinette as verbreedt Jazz-Instrument, dat aber ok in’t Orchester vertreeden is,tonehmend bruukt. En weltbekannt Bispeel is de Anfang van ''[[Rhapsody in Blue]]'' van [[George Gershwin]]. Neeere Komponisten schätzen die Klarinette vör allen wegen hör Wendigkeit in all Registern. === Blasorchester === In [[Blasorchester]]n un Militärkapellen wurrd de Klarinette ünner annern för flink Solopassagen bruukt. In Blasmusikbearbeitungen van [[Sinfonie|symphonisch]] Warken övernehmen de in twee oder mehr Gruppen deelt Klarinetten faken de [[Violine|Geigenstimmen]]. Se spelen dor wietgahnd in hör böveren Toonberiek, in den se sück licht van de anner Instrumenten afheven. In grötteren üBlasorchesterbesetten wurrn to de vörherrschend B-Klarinetten, de chorisch besett sind, ok noch de Es-Klarinette, de deepere Altklarinette in Es un de Bassklarinette in B speeltt. De Kontra-Altklarinette in Es un de Kontrabassklarinette in B sünd dorgegen selten antodrapen. In böhmisch-mährisch Volksmusik wurrd de Klarinette meest tweestimmig (Es un B) besett un hett, afsehn van eenig Solopassagen, verzierend Funktschoon. Wiel de faken speelt Pralltriller un Sössteihntelfiguren an Vagelgezwitscher erinnern, wurrn hör faken Naams van Singvagels geven to’n Bispeel in den Titeln ''Gesang der Lerche'' oder ''Amselbrüder''. === Jazz === Vör allen in den fröhen [[Jazz]] weer de Klarinette en zentral Instrument, de Tipp van hör Popularität weer in de [[Dixieland Jazz|Dixieland-Jazz]]- un [[Big Band|Big-Band]]-Ära van den 1930er un 1940er Johren, as Klarinettisten as [[Sidney Bechet]], [[Benny Goodman]], [[Artie Shaw]], [[Johnny Dodds]], [[George Lewis (Klarinettist)|George Lewis]] un [[Woody Herman]] de woll spoodrieksten Ünnernhollensmusikgruppen van hör Tiet anführen deen. Dorbi keemen tietwies neben de domineerend B-Klarinette ok Klarinetten in C und Es to’n Insatz. [[Duke Ellington]] hett de Klarinette in sien Kompositschonen as Hööftinstrument ansett. In de laat 1940er Johren gung dat Interesse an de Big Bands torüch un dat Instrument verlor sien zentraal Positschoon, de se ok in’n [[modern Jazz]] nich torüch kreeg. In’n [[Dixieland Jazz|Dixieland-Revival]] van de 1950er Johren wurrn Klarinettisten as [[Hugo Strasser]], [[Acker Bilk]] un [[Monty Sunshine]] berühmt un hemm mit hör Musik sogor de Hitparaden van de Popularmusik reckt. In de populären Jazzmusik funn ok de selten insett Metallklarinette ehrn Platz. Ofschons eenige Musiker as [[Eric Dolphy]], [[Buddy DeFranco]], [[Tony Scott (Musiker)|Tony Scott]], [[Jimmy Giuffre]], [[Rolf Kühn (Musiker)|Rolf Kühn]], [[Perry Robinson]], [[Theo Jörgensmann]] oder [[John Carter (Klarinettist)|John Carter]] se ok för [[Bebop]] un [[Free Jazz]] insetten deen, kunn de Klarinette bit hüüd ehrn ollen Stellenwert nich mehr recken. In [[Improvisatschoon (Musik)|Improvisatonsmusik]] van hüüd kann man se aber weer fakener hörrn. Ünner de modernen Jazz-Klarinettisten sünd ünner annern [[Eddie Daniels]], [[Paquito D’Rivera]], [[Gebhard Ullmann]], [[Don Byron]] un [[Lajos Dudas]] to nöömen. === Grenzgänger === * [[Jean-Christian Michel]] is van de Karkenmusik van [[Johann Sebastian Bach]] un van den ansprööksvull „Europääschen“ [[Jazz]] inspireert un speelt sien Kompositschonen un Adaptatschonen up de Klarinette. * Dat [[German Clarinet Duo]] speelt en improviseerte Kamermusik, in de Elemente van den Jazz un de Nee Musik dör en jazzoide Tietgestaltung mitnanner verbunnen wurrn. * Ok [[Woody Allen]] speelt Klarinette (Albert-System) un hett in de Upnahmen van sien Filmmusiken ''(Take the Money and run, The Sleeper, Radio Days)'' sülvst de Klarinette speelt. * D engelsch Musiker [[John Helliwell]] sett de Klarinette as dragend Melodieinstrument in de Rockgrupp [[Supertramp]] in. * Musiker as [[Tara Bouman]] oder [[Michael Riessler]] sünd Grenzgänger, de ut de klassische Musik kommen. Bei hemm sück ok as [[Improvisatschon|Improvisatoren]] en Naam maakt. * In de Band [[Coppelius]] wurrn Klarinetten faken för Soli insett, de in’n Klang an Gitarrensoli erinnern söllt. === Vibrato, Tremolo === In‘n [[Jazz]] un in de amerikaansch Ünnerhollensmusik wurrd de Klarinette traditschonell mit utpräägt Vibrato speelt. In de [[Klassische Musik|klassischen Musik]], in de [[Ländlermusik]] un in de [[Blasmusik]] wurrd de Klarinette dorgegen traditschonell mit en möglichst liken, konstanten Toorn speel. In’n Gegensatz to de Strieker, Singer, Flötisten un Oboisten hemm de klassischen Klarinettisten in dat 20. Johrhunnert dat [[Vibrato]]-Speel aflehnt. Alleen in Amerika wurr – beinfloot van den Jazz – nich selten ok in de klassisch Musik Vibrato insett. === Wiederen Gebruuk === * In‘n [[Klezmer]] ([[Giora Feidman]], [[Joel Rubin]]) un in de ostereuropääsch Volksmusik ([[Iwo Papasow]]) finnd de Klarinette rieken Gebruuk as Solo- oder Begleitinstrument. * Insbesünnere up den [[Balkanhalfinsel|Balkan]] is de Klarinette, sülvst in lüttste Besetten, en Standardinstrument. * Nich ganz so unentbehrlich, aber immer noch wichtig is de Klarinette in de alpenländsch Volksmusik. * In de törksch Folklore hört man meest Albert-Klarinetten<ref name="Degirmenci2013">{{Literatur |Autor=Koray Degirmenci |Titel=Creating Global Music in Turkey |Verlag=Lexington Books |Datum=2013 |ISBN=978-0-7391-7546-0 |Seiten=76 |Sprache=en |Online={{Google Buch | BuchID=k75fjFgTkxgC | Seite=76}}}}</ref> in G ut Holt oder Metall, speelt to’n Bispeel van [[Hüsnü Şenlendirici]] * Seltener wurd se in de Popmusik insett, etwa in eenig Hits van de Grupp [[Supertramp]].<ref name="Landau2010">{{Literatur |Autor=Elaine Landau |Titel=Is the Clarinet for You? |Verlag=Lerner Publications |Datum=2010 |ISBN=978-0-7613-5421-5 |Seiten=13 |Sprache=en |Online={{Google Buch | BuchID=aFylAgAAQBAJ | Seite=13}}}}</ref> En wenig begäng Mixtur ut [[Dixieland (Jazz)|Dixieland Jazz]] un [[Beatmusik]] finnd sück to’n Bispeel in dat Stück [[When I’m Sixty-Four]] van de [[The Beatles|Beatles]] * In [[Grekenland]] speelt de Klarinette ''(Clarino)'' in de traditschonell Danz-, Hochtiet- un Klaagmusik en wichtig Rull. Bi de Besetten van dat greeksch Klaagleed gifft dat faken en solistische Klarinette, faken ok mit Improvisatschoon. == Berühmte Klarinettisten == * De eerst groot Klarinetten-Star weer [[Anton Stadler (Klarinettist)|Anton Stadler]] (1753–1812), den Wolfgang Amadeus Mozart meest all sien Warken för Klarinette, Bassetthorn oder Bassettklarinette „up den Liev“ schreeven hett. He keem oorsprünglich ut [[Prag]], führ aber wegen sien groot Beleevtheit in völ europääsch Metropolen en regelrecht Wannerleven. * Ähnlich inspireerend weer woll de Münchner Hoffmusiker [[Heinrich Joseph Baermann]] (1784–1847) up Carl Maria von Weber, de hüm twee Konzerte, een Concertino un Kamermusikwarken widmet hett. Sien Söhn [[Carl Baermann]] weer ebenfalls Klarinettist un schreev neben eenig Konzerten en Klarinettenschool, de bit hüüd bruukt wurrd. * En Tietgenosse van Heinrich Baermann, de as bedüüdenst Virtuose van sien Tiet gull, weer [[Johann Simon Hermstedt]]. Hüm hett Louis Spohr, de in‘n Gegensatz to Weber gor kien Rücksicht up de dormals noch vörhannen technischen Probleme van de Klarinette nehm, sien veer Klarinettenkonzerte widmet. Disse „Rücksichtslosigkeit“ van Sieden van Spohr hett Hermstedt dorto brocht, dat Instrument entsprekend wieder to entwickeln. * Ok Johannes Brahms, de in de 1890er Johren eegentlich all uphollen harr, to komponeeren, wurr van den muien Toon van den [[Autodidakt]]en [[Richard Mühlfeld]] (1856–1907) dorto motiveert, kört för sien Levensenn’n noch eenige Klarinettenwarken to komponeeren. * För [[Benny Goodman]] hemm [[Aaron Copland]] un [[Paul Hindemith]] hör berühmt Klarinettenkonzerte komponeert. Ok [[Béla Bartók]] hett Goodman sien ''Kontraste'' för Violine, Klarinette un Klaveer widmet. * In den Beriek van den Jazz sünd insbesünnere to nöömen: [[Sidney Bechet]], [[Eddie Miller]], [[Jimmy Noone]] un [[Artie Shaw]]. == Pädagogik == As so völ anner Instrumente kann man ok dat Klarinettenspeel privat, an [[Musikschoolul|Musikscholen]], [[Konservatorium|Konservatorien]] oder [[Kunsthoochschool|Kunsthoochscholen]] lehrn. Bevör man sück en Instrument anschaffen deiht, sull unbedingt de tokünftige Lehrer konsulteert wurrn, de de Schüler över de Wahl van dat System un de Qualität van de Klarinette beraden kann. Neben dat Vermiddeln van de Grieptechnik, Hollen un [[Oom]]technik un [[Ansatz (Blasinstrument)|Ansatz]] sull en goot Klarinettenlehrer ok Tipps för de Bearbeitung van dat Mundstück för en eenfach Rohrblatt geven können. In Klarinettenensembles, [[Blasmusik|Blasorchestern]], Amateur- oder Schoolorchestern kann de fortgeschreeden Schöler sien eerste Speelpraxis kriegen. In‘n professionellen Studium beeden sück todem [[Kamermusik]]ensembles oder Hoochschoolorchester an. För de Upnahm in en [[Symphonieorchester]] is dat spoodriek Bestahn van en [[Proovspeel]] Bedingung, bi de dat [[Instrumentalkonzert|Konzertsoli]] un swoor Stäen ut Orchesterwarken vörtodragen sünd. De Vörbereitung van sückse Probespelen is en van de Swoorpunkte van dat professionelle Instrumentalstudium. Wichtige [[Etüde]]n un Schoolwarken för Klarinette stammen van [[Kalman Opperman]], [[Carl Baermann]], [[Friedrich Berr]], [[Giovanni Battista Gambaro]], [[Hyacinthe Klosé]], [[Fritz Kröpsch]], [[Rudolf Jettel]], [[Ernesto Cavallini]], [[Paul Jeanjean]], [[Alfred Uhl]] un [[Reiner Wehle]]. == Aktuelle Hersteller van Bedüüden == ; Chile : Luis Rossi ; Düütschland : Oscar Adler, [[Buffet Crampon Düütschland]] GmbH (W. Schreiber), Claríssono (Martin Schöttle), Wolfgang Dietz ([[Neustadt an der Aisch|Neustadt a.d. Aisch]]), Dörfler, Martin Foag, Frank Hammerschmidt, Karl Hammerschmidt, Stefan Hofmann, Georg Hufnagel, Harald Hüyng, Richard Keilwerth, Johanna Kronthaler, Kunath Instrumentenbau, [[Leitner & Kraus]] (Neustadt a.d. Aisch), Stephan Leitzinger, Rolf Meinel, Gebr. Mönnig GmbH (Oscar Adler), [[Gustav Mollenhauer & Söhne]] (Kassel), Bernd Moosmann, W. O. Nürnberger (Nico Sämann), [[Püstophon|Püchner]], Lothar Reidel, Eberhard Scherzer, [[Schwenk & Seggelke]], Steinbach, [[Friedrich Arthur Uebel]], [[Guntram Wolf]], [[Herbert Wurlitzer]] (Neustadt a. d. Aisch). De 1919 grünnd Manufaktur Richard Müller in Bremen hett Anfang van de 1850er Johren tosommen mit den dormaligen Soloklarinettisten van dat Kölner [[Gürzenich-Orchester]] un Dozenten van de dortig Musikhoochschool Paul Gloger för de Klarinette mit düütsch Griepsystem en dörgahnd ergonomische Mechanik entwickelt, mit de Folg, dat de Instrumente beter in de Hand leegen un lichter speelt wurrn kunnen. Disse ergonomische Bauwies van de Mechanik wurr later van meest all Hersteller van Klarinetten mit düütsch Griepsystem övernommen. ; England : Peter Eaton (Produktschoon 2018 instellt), Hanson Clarinets Siet ca. den 1930er Johren weer in Grootbritannien en bestimmt Klarinettenmodell van de Firma [[Boosey & Hawkes]] (B. & H.) düchtig anseggt un inflootriek.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Jennifer May Brand |url=http://research.gold.ac.uk/20822/1/MUS_thesis_BrandJ_2012.pdf |titel=From Design to Decline: Boosey & Hawkes and Clarinet Manufacturing in Britain, 1879–1986 |werk=Thesis submitted in partial fulfilment of the requirements of Goldsmiths, University of London for the degree of Doctor of Philosophy |datum=2012-11 |abruf=2018-12-09 |format=PDF |sprache=en}}</ref> Dts Modell 1010 harr en düchtig wiet Bohrung van 15,2 mm, de todem vullständig zylindrisch formt weer. Berühmt engelsch Klarinettisten as Jack Brymer, Thea King, Frederick Thurston un Gervase de Peyerhemm up de speelt un sünd maatgevend för de enorme Popularität van disse Klarinette in Grotbritannien mit verantwortlich.<ref name=":0" /> De Produktschoon van Klarinetten wurr 1986 van B. & H. instellt.<ref name=":0" /> Dat führ dorto, dat völ professionelle britisch Klarinettisten meest up Instrumente van de franzöösch Firma Buffet Crampon (meist Modell R13) umstiegen deen<ref name=":0" /><ref>{{Literatur |Hrsg=Lawson, Colin |Titel=The Cambridge companion to the clarinet |Auflage=1st ed |Verlag=Cambridge University Press |Ort=Cambridge [England] |Datum=1995 |ISBN=0-521-47066-8}}</ref>, Instrumente mit wesentlich lüttgerer un nich vullständig zylindrisch Bohrung (14,65 mm). De Traditschoon van de 1010 wurr van Peter Eaton un sien lütt Team mit dat Modell Elite fortführt un verbetert.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=http://www.eatonclarinets.com/ |titel=Peter Eaton Clarinets and Clarinet Mouthpieces |abruf=2018-12-06}}</ref> Trotz lütt Uplaag sünd Instrumente van Peter Eaton bi führend britisch Klarinettisten düchtig wiet verbreedt.<ref name=":1" /> Peter Eaton hett de Produktschoon 2018 ut Öllersgrünnen instellt.<ref name=":1" /> '''Frankriek''' :[[Buffet Crampon]], [[Selmer Company|Henri Selmer]], Georges Leblanc (bit 2008) De Firma Buffet Crampon gellt bi professionell Böhmklarinetten as Marktführer. Dat ca. 1950 van den Instrumentenmaker Robert Carrée entwickelte Modell R13 is de weltwiet spoodriekste<ref name=":2">{{Literatur |Autor=Gibson, O. Lee (Oscar Lee) |Titel=Clarinet acoustics |Verlag=Indiana University Press |Ort=Bloomington and Indianapolis |Datum=1994 |ISBN=0-253-32576-5}}</ref> Profiklarinette un gellt in den USA quasi as Standard. In Europa is dat 1975 entwickelte Modell RC (bzw. RC Prestige (14,71 mm)<ref name=":2" />) mehr anseggt.<ref>{{Literatur |Autor=Hoeprich, Eric, |Titel=The clarinet |Verlag=Yale University Press |Ort=New Haven and London |Datum=2008 |ISBN=978-0-300-10282-6}}</ref><ref name=":2" /> Wichtigste Mitstrieder an’n Markt sünd seker Yamaha un Henri Selmer, in‘n nordamerikanischen Ruum siet eenig Johren ok Backun. De franzöösch Firma George Leblanc weer düchtig bedüüdend, bit se 2008 van Buffet Crampon upköfft wurr. Dat Modell R13 van Buffet Crampon deen as Vörbild för eenige Modelle van Leblanc un Yamaha.<ref name=":2" /> ; Italien : [[Fratelli Patricola]], Romeo Orsi, L. A. Ripamonti ; Japan : Josef, [[Yamaha Corporation|Yamaha]] ; Kanada : [[Backun Musical Services]], Stephen Fox ; Öösterriek : Gerold Angerer, Otmar Hammerschmidt, Herbert Neureiter, Rudolf Tutz ; Taiwan : [[Jupiter Instruments|Jupiter]] ; Tschechien : [[Amati-Denak]] ; USA : Ridenour Clarinet Products, Chadash Clarinet, [[Conn-Selmer]], Martin Freres Company == Literatur == * [[Wilhelm Altenburg]]: ''Die Klarinette. Ihre Entstehung und Entwicklung bis zur Jetztzeit, in akustischer, technischer und musikalischer Beziehung''. Verlag C. F. Schmidt, Heilbronn 1904 * [[Eugen Brixel]]: ''Die Klarinette und das Saxophon.'' (= ''Schriftenreihe für Jungmusiker.'' Heft 1). Musikverlag Stefan Reischel, Oberneunkirchen Öst 1983. * Jack Brymer: ''Die Klarinette.'' Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 1983, ISBN 3-596-22986-3. * Günter Dullat: ''Klarinetten. Grundzüge ihrer Entwicklung.'' Erwin Bochinsky, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-923639-44-9. * Jürgen Elsner, Diethard Riehm, Walther Krüger: ''Klarinetten.'' In: ''MGG Online,'' November 2016 (''[[Die Musik in Geschichte und Gegenwart]]'', 1996) * Eric Hoeprich: ''The Clarinet.'' Yale University Press, New Haven/London 2008, ISBN 978-0-300-10282-6. * Gerhard Krassnitzer: ''Multiphonics für Klarinette mit deutschem System und andere zeitgenössische Spieltechniken.'' Edition Ebenos, Aachen 2002. * Oskar Kroll: ''Die Klarinette.'' Bärenreiter, Kassel 1965, ISBN 3-7618-0086-X. * Colin Lawson (Hrsg.): ''The Cambridge Companion to the Clarinet.'' Cambridge University Press, Cambridge 1995, ISBN 0-521-47668-2. * Peter Ninaus: ''Voraussetzungen für den Bläserunterricht am Beispiel der Klarinette.'' Grin, München 2009, ISBN 978-3-638-67545-1. * [[Conny Restle]], Heike Fricke (Hrsg.): ''Faszination Klarinette.'' Prestel, München 2004, ISBN 3-7913-3180-9. * Albert R. Rice: ''Clarinet.'' In: ''Grove Music Online'', 25. Juli 2013. * Thomas Sattler-Fujimoto: ''Klarinette – mit allen Sinnen geniessen.'' Eigenverlag, Wiesbaden 2007. * Erich Valentin: ''Handbuch der Musikinstrumentenkunde.'' Gustav Bosse, Regensburg 2004, ISBN 3-7649-2003-3. == Weblinks == {{Wiktionary}} {{Commons|Clarinets|Klarinetten}} * Eberhard Frost: [http://www.die-klarinetten.de/ Website över Klarinetten] * [http://www.woodwind.org/clarinet/index.html The Clarinet Pages] (engelsch) * [http://www.phys.unsw.edu.au/music/clarinet/ Clarinet Acoustics] wetenschapliche Homepage van de University of New South Wales (engelsch) * [[Hans-Jürgen Schaal (Jazzautor)|Hans-Jürgen Schaal]]: ''[http://www.hjs-jazz.de/?p=00263 Das unmögliche Instrument – Wie die Klarinette wurde, was sie ist.]'' In: ''hjs-jazz.de'', 2010. * Hans-Jürgen Schaal: ''[http://www.hjs-jazz.de/?p=00063 Instrumente des Jazz: Die Klarinette.]'' In: ''hjs-jazz.de'', 1994. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4030938-1|LCCN=sh85026570|NDL=00567013}} [[Kategorie:Musikinstrument]] pbiuffmfd4fyylaoxf8mpm5c1i4y7km Klaus Hasselmann 0 167003 1074265 1073740 2026-07-29T08:03:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074265 wikitext text/x-wiki '''Klaus Ferdinand Hasselmann''' (* [[25. Oktober]] [[1931]] in [[Hamborg]]) is en düütsch [[Klimaforscher]], [[Meteoroloog]] un [[Ozeanoloog]]. Van 1975 bit 1999 weer he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Meteorologie]] in Hamborg. 2021 wurr Hasselmann gemeensam mit [[Syukuro Manabe]] un [[Giorgio Parisi]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/hasselmann/facts/ ''Klaus Hasselmann Facts''] nobelprize.org, van’n 5. Oktober 2021</ref> == Leven == Sien Vader weer de Publizist [[Erwin Hasselmann]]. De Familie is 1934 wiels de Tiet vun den Natschonalsozialismus in dat Vereenigte Königkriek utwannert un in’n August 1949 torüchkommen. Van 1950 bit 1955 hett he Physik un [[Mathematik]] an de [[Universität Hamborg]] studeert, sien Doktertitel van 1955 bit 1957 an dat [[Max-Planck-Institut für Strömungsforschung]] in Chöttingen mit de Dissertatschoon ''Über eine Methode zur Bestimmung der Reflexion und Brechung von Stoßfronten und von beliebigen Wellen kleiner Wellenlängen an der Trennungsfläche zweier Medien'' maakt un harr ansluutend bit 1964 mehrere Assistenzen. In‘n Februar 1963 [[Habilitatschoon|habiliteer]] he an de Universität Hamborg. Af 1966 weer he Perfesser un later Direkter vun dat Institut för Geophysik un Planetarische Physik an de Universität Hamborg as ok Perfesser an de [[Scripps Institution of Oceanography]] in [[La Jolla]], [[Kalifornien]]. Van 1970 bit 1972 weer he Perfesser an de [[Woods Hole Oceanographic Institution]] in Massachusetts un ansluutend bit 1975 ordentlicher Perfesser för Theoretische Geophysik, later Direkter an dat Institut för Geophysik vun de Universität Hamborg. Van 1975 bit November 1999 weer he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Meteorologie]] in Hamborg un van 1988 bit 1999 wetenschaplich Direkter an dat [[Düütsch Klimareekenzentrum]] in Hamborg. To sien Doktoranden hörr [[Mojib Latif]].<ref>{{Internetquelle |url=https://web.de/magazine/wissen/wissenschaft-technik/nobelpreistraeger-klaus-hasselmann-klimamodellierer-frueher-mahner-36234112 |titel=Nobelpreisträger Klaus Hasselmann: Klimamodellierer und früher Mahner |datum=2021-10-05 |sprache=de |abruf=2021-10-06}}</ref> He is siet 1957 mit de Mathematikerin Susanne Hasselmann-Barthe, ehmalige Wetenschaplerin an dat Max-Planck-Institut för [[Meteorologie]], verheiraadt un hett dree Kinner.<ref>[https://www.zeit.de/news/2021-10/05/nobelpreistraeger-hasselmann-frueher-mahner ''Nobelpreisträger Hasselmann: Früher Mahner''], [[zeit.de]], 5. Oktober 2021</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |titel=Klaus Hasselmann |werk=mpimet.mpg.de |abruf=2021-10-06 }}</ref> ==Wark== Hasselmann hett in den 1960er Johren ok an stochastischen nichtlinearen Wesselwirkungen vun Ozeanwellen (un anner Wellenphänomene in de Geophysik) forscht, de he störungstheoretisch mit de Methood vun [[Feynman-Graph]]en behanneln dee.<ref>Hasselmann: ''Feynman diagrams and interaction rules of wave-wave scattering processes''. In: ''[[Reviews of Geophysics]]'', Vol. 4, No. 1, 1966, S. 1–32</ref> He hett 1976 en stochastisches Klimamodell (Hasselmann-Modell) entwickelt, in dat Tofallsfluktuatschonen ähnlich as in de [[Brownsche Bewegung]] (un jüst as dor mit de [[Langevin-Glieken]] oder deren Utwieden beschreeven) för de Variabilität vun dat Klima sörgen. In dat Wetenschapsrebeet vun de [[Globale Erwärmung|globalen Erwärmung]] is he de Schriever, de vun 1991 bit August 2001 de meesten Referenzen pro Publikatschoon kreeg.<ref>[https://web.archive.org/web/20081120095612/http://esi-topics.com/gwarm/authors/b1c.html Essential Science Indicators: Global Warming, Top 25 over all]</ref> Hasselmann hett völ bedüüdend wetenschaplich Bidrääg to de Klimaforschung bidragen.<ref name="Oreskes 250">[[Naomi Oreskes]], [[Erik M. Conway]]: ''Die Machiavellis der Wissenschaft (Original: Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming).'' Weinheim 2014, S. 250.</ref> Ünner annern hett he wetenschaplich Methoden entwickelt, mit de de spezifischen Fingerafdrücke vun natürlich Phänomene un minschlich Aktivitäten up dat Klimasystem bestimmt wurnn können. Disse Methoden wurrn denn vun Klimaforschern bruukt, um de maatgevend dör anthropogene [[Kohlenstoffdioxid]]emissionen veroorsaakt globale Erwärmung to bewiesen. <ref>https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/</ref> Sien Wark ''On the signal-to-noise problem in atmospheric response studies'' ut dat Johr 1979 wurrd rückblickend as en entscheeden Träe to’n Nahwies vun den minschlichen Infloot up de globale Erwärmung ansehn.<ref>B.D. Santer et al.: ''Celebrating the anniversary of three key events in climate change science''. In: ''Nature Climate Change'', 9, 2019, S. 180–182, [[doi:10.1038/s41558-019-0424-x]]</ref> De Klimaforscher [[Benjamin David Santer]], de in de 1990er Johren in dat vun Hasselmann leit Max-Planck-Institut för Meteorologie arbeiten dee, hett verkloort, dat hör Arbeit "ihrer Zeit weit voraus" ween weer, so düchtig, dat he de to den Tietpunkt nich verstahn harr. Karnidee achter disse vun de [[Signalverarbeitung]] anreegt Arbeit weer, dat Klimaforscher as ok Nahrichteningenieure vör dat Problem stahn, ut dat Ruuschen in den Daten (bi de Klimaforschung veroorsaakt dör interne Variabilität) en Signal to detekteeren, also Inflooten up dat Klimasystem, de vun buten veroorsaakt wurrn, as bispeelswies dör de Sünn, vulkanische Aktivitäten oder eben minschenmaakt Treibhausgasemissionen. Sückse Methodento dat Trennen vun Signalen un Ruuschen weern woll all entwickelt wurrn, se weern aber de Klimaforschung tonächst wietgahnd unbekannt bleeven.<ref name="Oreskes 250" /> Hasselmann hett sück ok mit ökonomischen Modellen befaat. In den 1990er Johren hett he en vun sien Beschäftigung mit nichtlinearen Wellen anreegt Modell vun de Elementardeelken entwickelt, dat vun hüm „Metron“-Modell nöömt wurr, as [[Soliton]]en in [[Kaluza-Klein-Theorie]]n, wobi de [[Quantenmechanik]] deterministisch as [[Verborgene Variablen|Theorie vun verborgen Variablen]] beschreeven wurrd. <ref>''The metron model: Elements of a unified deterministic theory of fields and particles''. MPI Report 172, Hamburg 1995, {{arXiv|quant-ph/9606033}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.mpimet.mpg.de/en/staff/ohneabteilung/klaus-hasselmann/unified-field-theory/metron-model.html |wayback=20151120205951 |text=Hasselmann sien Siet to dat Metron Modell |archiv-bot=2026-03-14 04:23:53 InternetArchiveBot }} an dat MPI</ref> Gemeensam mit [[Syukuro Manabe]] wurr hüm de Nobelpries för Physik för dat Johr 2021 „för bahnbreekend Bidrääg to dat Verständnis vun komplex physikalisch Systeme“ tospraaken, konkret „för dat physikalische [[Klimamodell|Modelleeren vun dat Klima]] vun de Eer, de quantitative Analyse vun Variatschonen un de toverlässig Vörherseggen vun de [[Globale Erwärmung|Erderwärmung]]“. Se deelen sück den Pries mit [[Giorgio Parisi]].<ref name="PM Nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ Press release: The Nobel Prize in Physics 2021] </ref> == Utteknungen un Ehrungen == * 1964: [[James B. Macelwane Medal]] * 1971: [[Sverdrup Gold Medal]] * 1990: [[Körber-Pries för de Europääsch Wertschap]] * 1998 kreeg sien Arbeitsgrupp den [[Umweltpries vun de Bundesstiftung Umwelt]] * 1999: [[Karl Küpfmüller|Karl-Küpfmüller]]-Ring * 2000: Ehrendokter vun de [[University of East Anglia]] * 2002: [[Vilhelm Bjerknes|Vilhelm-Bjerknes]]-Medaille vun de [[European Geosciences Union|Europääsch Geowetenschaplich Union]]<ref>[https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/ egu.eu]</ref> * 2005: Ehrenmedaille vun de spaansch Universität Alcalá * 2009: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2021: [[Nobelpries för Physik]] == Liddmaatschapen in Wetenschaplich Sellschoppen == * Utwärtig Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kva.se/en/contact/Kontakt-sida/?personId=646 |titel=Members: Geosciences |titelerg=Klaus Hasselmann |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |sprache=en |abruf=2015-11-20 }}</ref><ref name="MPIMET">{{Internetquelle |url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |titel=Klaus Hasselmann |hrsg=Max-Planck-Institut für Meteorologie |sprache=de |abruf=2021-10-05 }} {{Webarchiv|url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |wayback=20210116094514 |text=Klaus Hasselmann |archiv-bot=2026-07-29 08:03:09 InternetArchiveBot }}</ref> * Ehrenliddmaat vun de [[European Geosciences Union]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Europääsche Akademie vun de Wetenschapen und Künste]]<ref name="MPIMET" /> * Ehrenliddmaat vun de [[Royal Meteorological Society]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat (Fellow) vun de [[American Geophysical Union]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Düütsch Meteorologische Sellschopp]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Sellschap för Anwennd Mathematik un Mechanik]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1988)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ae-info.org/ae/Member/Hasselmann_Klaus |titel=Mitgliederverzeichnis: Klaus Hasselmann |hrsg=Academia Europaea |sprache=en |abruf=2017-06-28}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * ''Stochastic climate models'', Part 1: ''Theory, Tellus''. Band 28, 1976, S. 473–485 * ''International Ad Hoc Detection and Attribution Group, Detecting and Attributing External Influences on the Climate System: A Review of Recent Advances''. In: ''[[Journal of Climate]]'', Band 18, 2008, S. 1291–1314 * mit M. Weber, V. Barth: ''Multi-Actor Dynamic Assessment Model (MADIAM) of Induced Technological Change and Sustainable Economic Growth''. In: ''[[Ecological Economics]]''. In: ''[[Science]]'', Band 54, 2005, S. 306–327 * mit [[Mojib Latif|M. Latif]], G. Hooss, C. Azar, [[Ottmar Edenhofer|O. Edenhofer]], C.C. Jaeger, O.M. Johannessen, [[Claudia Kemfert|C. Kemfert]], M. Welp, A. Wokaun: ''The Challenge of Long-term Climate Change''. In: ''Science'', Band 302, 2003, S. 1923–1925 * ''Climate change: Linear and nonlinear signatures''. In: ''[[Nature]]'', Band 398, 1999, S. 755–756 * ''Climate-change research after Kyoto''. In: ''Nature'', Band 390, 1997, S. 225–226 * ''Are We Seeing Global Warming?'' In: ''Science'', Band 276, 1997, S. 914–915 == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20211005134112/https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann Homepage an dat MPI] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=105309052|LCCN=n85042544|VIAF=311257778}} {{SORTIERUNG:Hasselmann, Klaus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Klimatoloog]] [[Kategorie:Meteoroloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Hamborg]] 3gbmzfjvcbhhxhszdt80n2hasftgy34 John Francis Clauser 0 172515 1074245 1073717 2026-07-29T04:56:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074245 wikitext text/x-wiki [[Datei:JohnClauser.jpg|mini|John Clauser (2016)|hochkant]] '''John Francis Clauser''' (* [[1. Dezember]] [[1942]] in [[Pasadena (Kalifornien)|Pasadena]], [[Kalifornien]])<ref>Geborts- un Karrieredaten ''American Men and Women of Science'', Thomson Gale 2004</ref> is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Physiker|Experimentalphysiker]], de sück mit Grundlagen vun de [[Quantenmechanik]] befaat. In dat Johr 2022 wurr hüm de [[Nobelpries för Physik]] gemeensam mit [[Alain Aspect]] un [[Anton Zeilinger]] för den Nahwies, dat Korrelatschonen tüschen Quantenobjekten starker ween könnt as de Bell-Unglieken erloovt un de dordör mögelken Experimente mit verschränkten Photonen un de Grundlagen vun de Quanteninformatschoon, tospraken.<ref>{{Internetquelle |autor=Esther Megbel |url=https://www.spektrum.de/news/quantenverschraenkung-so-lief-die-verleihung-des-physik-nobelpreises/2062392 |titel=So lief die Verleihung des Physik-Nobelpreises |werk=spektrum.de |datum=2022-10-04 |abruf=2022-10-05}}</ref> == Leven == Clauser is de Söhn vun en Perfesser för Floogtüüchbau ([[Francis Hettinger Clauser]], 1913–2013) an dat [[California Institute of Technology|Caltech]] un hett an dat Caltech ([[Bachelor]] 1964) un an de [[Columbia University]] studeert, wo he 1966 sien [[Master]]-Afsluss maakt un 1969 bi [[Patrick Thaddeus]] över dat Meeten vun den [[Kosmischer Mikrowellenhintergrund|Kosmischen Mikrowellenhintergrund]] sien Doktertitel maakt hett. Dornah weer he bit 1975 an dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un 1975 bit 1986 an dat [[Lawrence Livermore National Laboratory]]. Ansluutend weer he as Forschungsphysiker an de [[University of California, Berkeley]]. In en grundleggend Experiment hett he mit [[Stuart Jay Freedman]]<ref>Stuart J. Freedman, Clauser: ''Experimental test of local hidden variable theories.'' In: ''Physical Review Letters.'' Band 28, 1972, S. 938. Nah de Erinnerungen vun Clauser wurrn disse Aard vun Experimenten dormals bannig kritisch upnommen un blots de Ünnerstütten dör [[Charles Hard Townes]] hett de Dörführen in Berkeley mögelk maakt.</ref> de [[Bellsche Unglieken]] test, de se tovör to de [[CHSH-Unglieken]] (Clauser, [[Michael Horne]], [[Abner Eliezer Shimony]] un Richard Holt 1969) verallgemeenert harrn.<ref>Clauser, Michael Horne, Abner Shimony, Richard Holt: ''Proposed experiment to test local hidden variable theories.'' In: ''Physical Review Letters.'' Band 23, 1969, S. 880. Clauser, Horne: ''Experimental consequences of objective local theories.'' In: ''Physical Review D.'' Band 10, 1974, S. 526</ref> Dat weer de eerste Beobachtung vun en [[Quantenverschränkung]] un dat eerste Experiment, dat de Verletzung vun de Bell-Unglieken wies (un dormit de Quantenmechanik bestätigen dee). Dornah hett he sück mit Atom-[[Interferometer]]n befaat. He hett sück ok mit den Insluss vun Plasmen mit magnetischen Spegeln ([[Magnetisch Buddel]]) befaat. 2010 kreeg he mit [[Alain Aspect]] un [[Anton Zeilinger]] den [[Wolf-Pries]] in Physik, un 2022 ebenfalls gemeensam mit disse beid Forschern den [[Nobelpries för Physik]]. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20221005043135/https://history.aip.org/phn/11504008.html John F. Clauser] In: Physics History Network. American Institute of Physics (engelsch) * {{Internetquelle |url=https://wolffund.org.il/2018/12/11/john-f-clauser/ |titel=John F. Clauser, Wolf Prize Laureate in Physics 2010 |werk=wolffund.org.il |sprache=en, he |abruf=2022-03-03 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2018/12/11/john-f-clauser/ |wayback=20220303163528 |text=John F. Clauser, Wolf Prize Laureate in Physics 2010 |archiv-bot=2026-07-29 04:56:26 InternetArchiveBot }} * [https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/25096 Oral History Interview] * [https://www.worldcat.org/identities/viaf-7798163411748800360000/ Indrag bi WorldCat] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1242485074|VIAF=7798163411748800360000}} {{SORTIERUNG:Clauser, John Francis}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1942]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] q95aruflc5sd7g8g9yrekqwbulmt7xi Jann-Peter Janssen 0 172697 1074236 1073704 2026-07-29T03:10:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074236 wikitext text/x-wiki '''Jann-Peter Janssen''' (* [[12. Februar]] [[1945]] in [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]]; † [[7. Dezember]] [[2022]] in [[Siemswold]])<ref>{{Internetquelle |url=https://engelke-neumann.gemeinsam-trauern.net/begleiten/jann-peter-janssen |titel=Wir trauern um Jann-Peter Janssen |hrsg=Engelke Naumann Bestattungen |sprache=de |abruf=2022-12-09 }}</ref>) weer en düütsch [[Politiker]] ([[SPD]]). He weer van 1998 bit 2005 stellvertredend Vörsitter vun den ''Utschuss för Tourismus'' vun den Düütschen Bundsdag. == Leven un Beroop == Nah den Besöök vun de [[Volksschool]] hett Janssen en Lehre to’n [[Schippbau]]er maakt un dornah sien [[Wehrdeenst]] afleist. Ansluutend wurr he as Bandarbeiter bi de [[Volkswagen AG]] anstellt, wo he sluutend van 1982 bit 1996 Vörsitter vun den [[Bedrievsraat]] in dat Wark [[Emden]] weer. Nah den Dood vun sien eerst Ehefru is Jann-Peter Janssen siet 2006 in tweet Ehe verheiraadt un hett twee Kinner ut de eerst Ehe. He leevt hüüd in de [[Ihl|Gemeend Ihl]]. == Partei == Janssen is 1969 in de SPD intreeden un weer dorbi besünners bi de [[Jusos]] aktiv; toletzt weer he 2. Vörsitter vun den SPD-Ortsvereen Nörden. == Afordneter == Janssen hörr van 1972 bit 1986 un nochmals van 2001 bit 2005 den Raat vun de Stadt Nörden an. Van 1994 bit to dat Daalleggen vun sien Mandat an‘n 24. Januar 2005 weer he Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag un dor van 1998 bit 2005 stellvertredend Vörsitter vun den Utschuss för Tourismus. Enn’n 2004 wurr bekannt, dat Janssen entgegen sien oorsprünglich Angaven ok över dat Johr 1994 herut noch en Gehalt vun de Volkswagen AG betrucken harr. He hett doruphen an’n 14. Januar 2005 verklort, up sien Bundsdagsmandat verzichten to wullen un hett dat Mandat daalleggt. För Janssen is denn [[Lars Klingbeil]] över de Landeslist nahrückt.<ref>{{Der Spiegel|ID=38998434|Titel=Diener zweier Herren|Jahr=2005|Nr=3|Seiten=22–27|Datum=2005-01-17}}</ref> Jann-Peter Janssen is immer as direkt wählt Afordneter vun den Wahlkreis Auerk-Emden in den Bundsdag intrucken. == Weblinks == * [http://webarchiv.bundestag.de/archive/2007/0206/mdb/mdb15/bio/J/janssja0.html Biographie] bi den Düütschen Bundsdag == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1104728672|LCCN=|NDL=|VIAF=84146824560207630145}} {{SORTIERUNG:Janssen, Jannpeter}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Politiker]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] t3qcg3osqn92vjnlcj1lrpn8svoyicm Kenzaburō Ōe 0 173868 1074260 1073736 2026-07-29T07:35:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074260 wikitext text/x-wiki [[Datei:K oe.jpg|mini|Kenzaburō Ōe ([[Sprachsalz]], 2005)]] '''Kenzaburō Ōe''' (japaansch: 大江 健三郎, ''Ōe Kenzaburō''; * [[31. Januar]] [[1935]] in Ōse, hüüd Oortsdeel vun [[Uchiko (Ehime)|Uchiko]], [[Präfektur Ehime]]; † [[3. März]] [[2023]]<ref>[https://www.usnews.com/news/world/articles/2023-03-13/japans-nobel-prize-winner-kenzaburo-oe-dies-at-88-publisher Japan's Nobel Prize-Winner Kenzaburo Oe Dies at 88 -Publisher] usnews.com, 13. März 2023, afropen an'n 13. März 2023</ref>) weer en [[Japan|japaansch]] Schriever. In sien Heimatland tellt he to de wichtigst Schrievers vun sien Generatschoon. 1994 wurr he mit den [[Nobelpries för Literatur]] uttekent. == Leven == === Utbillen === Kenzaburō Ōe wurr 1935 as dat fiefte vun söben Kinner in dat hüüd to Uchiko hören Dörp Ōse up [[Shikoku]] boren. De Gegen vun Ōse, besünners de dicht bi liggend Wald un de Gassen vun dat Dörp funnen Ingang in sien latere literarischen Schaffen. Af 1941 hett he dor de Grundschool besöcht. 1947 is he to de Ōse-Middellschool wesset un dree Johr later an de Uchiko-Böverschool vun de Präfektur Ehime fort. 1951 is he to de Matsuyama-Böverschool wesselt, wiel he mobbt wurrn weer. De Erlevnisse, de to den Schoolwessel führt harrn, hett Ōe in dat Vertellsels ''Reißt die Knospen ab&nbsp;…'' verarbeit. Wiels sien Böverschooltiet hett he japaansch Schriever as [[Ishikawa Jun]], [[Kobayashi Hideo]] un annern leest; he hett eerste Gedichte un Upsätze in dat Schölerblatt ''Shōjō'' (japaansch: 掌上), an de he redaktschonell mitarbeiten dee, herutbrocht. 1953 truck Ōe nah Tokio um. He hett een Johr lang de Vörbereitensschool besöcht un hett sück 1954 an de [[Universität Tokio]] för en [[Studium generale]] inschreven. För dat Studententheater schreev he de Stücke ''Ama no nageki'' (japaansch: 天の嘆き) un ''Natsu no kyūka'' (japaansch: 夏の休暇). För ''Kazan'' (japaansch: 火山), dat he in Facktietschriften herutbrocht hett, kreeg he den ''Ichō-Namiki-Pries'' (japaansch: 銀杏並樹文学賞).<ref>[http://www.geocities.co.jp/Bookend-Akiko/4965/24j-6.html Översicht över de Priesdräger vun den Ichō-Namiki-Pries] (japaansch)</ref> Wiels sien Studientiet hett sück Ōe mit [[Blaise Pascal|Pascal]], [[Albert Camus|Camus]], [[William Faulkner|Faulkner]], [[Norman Mailer]], [[Abe Kōbō]] un besünners ok mit [[Jean-Paul Sartre|Sartre]] befaat. Van 1956 an studeer he franzöösch Literatur ünner annern bi Watanabe Kazuo. Mit de Upnahm vun dat Studium fung he ok an Sartre in dat franzöösch Original to lesen. In dat sülvig Johr schreev Ōe dat Theaterstück ''Shi’nin ni kuchi nashi'' (japaansch: 死人に口なし) un dat Bühnenstück ''Kemonotachi no koe'' (japaansch獣たちの声). Todem nehm he an de Protestdemonstratschoon gegen dat Utwieten vun den militärisch bruukt Tachikawa-Floogplatz Tachikawa Hikōjō (japaansch: 立川飛行場) deel. 1957 hett Ōe in de Tokio Daigaku Shimbun den Roman ''Kimyō na shigoto'' (japaansch: 奇妙な仕事) herutbrocht, de in de [[Mainichi Shimbun]] vun den Literaturkritiker Ken Hirano düchtig loovt wurr. Doruphen geev Ōe in dat glieker Johr in de Literaturtietschrift [[Bungakukai]] as studentischer Schriever mit ''Shisha no ogori'' (japaansch 死者の奢り) sien Debüt. Mit dit Wark wurr Ōe togliek Anwärter up den renommeerten [[Akutagawa-Pries]], doch, ok wenn sück [[Kawabata Yasunari]], [[Yasushi Inoue|Inoue Yasushi]] un [[Funabashi Seiichi]] för hüm voteert hemm, wurr 1957 [[Takeshi Kaikō]] uttekent. === Akutagawa-Priesdräger === Een Johr later, 1958, nahdem Ōe tonächst sien ''Reißt die Knospen ab'' (japaansch: 芽むしり仔撃, ''Me mushiri ko uchi'') herutbrocht harr, kreeg he mit 23 Johren för ''Der Fang'' (japaansch:飼育}}, ''Shiiku'') den Akutagawa-Pries. To dissen Tietpunkt weer Ōe gemeensam mit [[Shintarō Ishihara]], de ok in dat Öller vun 23 Johren 1956 uttekent wurrn weer, de jüngste Akutagawa-Priesträger. Ōe is, ähnlich as etwa [[Günter Grass]], en Schriever, de sück sellschoppspolitischinsett un Stellung betreckt. So hett he sück 1958 ünner annern mit Kollegen as Shintarō Ishihara, [[Etō Jun]], [[Tanikawa Shuntarō]], [[Shūji Terayama]], [[Keita Asari]], [[Ei Rokusuke]], [[Toshirō Mayuzumi]] un [[Fukuda Yoshiyuki]] to de ''Gesellschaft junges Japan'' (japaansch: 若い日本の会, ''Wakai nihon no kai'') tosommenslooten. In‘n Rahmen vun de Studentenbewegen in den 1960er Johren hett de Grupp gegen den Sekerheitsverdrag tüschen Japan un den USA protesteeert. 1959 hett Ōe sien Studium mit en Arbeit ''Över dat Bild in Satre sien Roman'' afslooten. He hett den japaansch Komponisten [[Tōru Takemitsu]] kennen lehrt un hett een Johr later, 1960, Yukari Itami, de Süster vun sien Schoolfrüend [[Jūzō Itami]], mit den he bit to de sien Freedood eng befrüend bleev, heiraadt. 1961 hett Ōe en Sammlung vun Schriften to dat Thema ''Politik und Sexualität'' (japaansch: 政治と性) ünner den Titel ''Seventeen'' in de Januar- un Februarutgaav vun de Literaturtietschrift ''Bungakukai'' herutbrocht. Ōe nimmt in disse Schriften Betoog up den 17-johrigen rechtsradikalen Attentäter [[Yamaguchi Otoya]], de 1960 den linken Politiker [[Asanuma Inejirō]] wiels en Wahlkampveranstaltung mit en Körtschwert ümbrocht hett. Ōe beschrifft den Täter as prototypisches Modell vun en rechtsricht Jöögd, de sück an de Politik ebenso as an sexuellen Utschweifungen beruuscht. Ähnlich as ok all Ōe sien Schrieverkolleeg [[Shichirō Fukazawa]] hett sück Ōe dör disse Verapenlichung Drohungen vun rechte Gruppeerungen inhannelt. Een Johr tovör, 1960, harr Fukazawa in‘n Verlag [[Chūōkōron Shinsha|Chūōkōron]] sien Wark ''Furyū mutan'' (japaansch: 風流夢譚, etwa: ''Geschichte eines Traums von königlicher Erlesenheit'') herutbrocht, in dat he en Drööm vun dat Störmen vun den Kaiserpalast un de Enthauptung vun den [[Tennō]] un de kaiserlich Familie dör de Linken beschrifft. Doröver hemm sück de Kaiserhof un de Ultranatschonalisten düchtig upreegt, dat führ aber ok dorto, dat ok en 17 Johr olt rechter Jugendlicher in dat Huus vun den Verlagsleiters [[Shimanaka Hōji]] indrungen is, en Bedeenstete umbroch un de Fru vun swoor besehren dee. Disse Umstände un de Drohungen sünd ok de Grund dorför, worüm Ōe disse Schriften bit hüüd nich as sülvständig Book herutbrocht hett. 1963 wurr Ōe sien Söhn Hikari mit en geistigen Behinnnern boren,<ref>Kenzaburō Ōe: [http://www.zeit.de/2006/20/Traum_2fKenzbauro_Oe ''Ich habe einen Traum''.] In: ''[[Die Zeit]]'', Nr. 20/2006</ref> de up de Deformatschoon vun sien Schädelknaken foot. De eegendömlich Beschrieven vun den Fluch, in en Nahkriegssellschopp mit de Gebort vun en geisitig behinnert Kind konfronteert to ween, un dat Schrieven över den vertwiefelten Wedderstand tegen en sückse Sellschopp hemm to en Wennen in dat schriftstellerisch Schaffen vun Ōe führt. För den in dissen Tosommenhang entstahn Roman ''Eine persönliche Erfahrung'' (japaansch: 個人的な体験)<ref>{{Literatur |Autor=Herlinde Koelbl, Ōe Kenzaburō |Titel=Ohne den Schmerz hätte ich nicht geschrieben |Sammelwerk=ZEITmagazin |Band=34 |Datum=2010-08-19 |Kommentar=Ein Gespräch über das Werk ''Eine persönliche Erfahrung'' |Online=[http://www.zeit.de/2010/34/Rettung-Kenzaburo-Oe online] |Abruf=2012-07-01}}</ref> kreeg he 1964 den ''Shinchōsha-Literaturpries''. In dat sülvig Johr fung he an, sien Erfohrungen ut mehreren Besööken vun Hiroshima un de Deelnahman den Kongress för en Verbut vun Waterstoffbomben as ''Hiroshima-Notizen'' (japaansch: ヒロシマ・ノート, ''Hiroshima nōto'') heruttobringen. Nahdem Ōe sück mit Hiroshima befaat harr, keem [[Okinawa]] in sien Upmarksomkeit. De Inselgrupp weer bit to de [[Meiji-Restauratschoon]] unafhängig un hörr nich to Japan. In den Verloop vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] hett Japan in de [[Slacht um Okinawa]] eerstmals un eenzig in Okinawa up eegen Territorium gegen de Allieerten kämpt. Ōe hett sück in sien ''Okinawa-Notizen'' mit twee sellschoppspolitisch brisanten Themen befaat: eenmal mit de Utwirkungen vun der amerikaansch Besatten un dat Uprichten vun en Militärbasis up Okinawa, to’n annern mit de Traditschonen vun de Inahner, besünners ok bevör Okinawa mit de Meiji-Restauratschoon sien Souveränität verlor. Dat Herutgeven vun sien ''Okinawa-Notizen'' broch Ōe un den Verlag later, 2005, en Klaag un en Gerichtsperzess in. Utwiet um de Betrachtung vun de Kultur vun de koreaansch Minnerheit in Japan, keem Ōe entgegen de Mehrheitsmeenung to en Wertschätzung vun de „Randkulturen“ in Japan. === Nobelpriesdräger un wiederes Schaffen === [[Datei:Paris - Salon du livre 2012 - Kenzaburō Ōe - 003.jpg|mini|links|Kenzaburō Ōe (2012)]] Mit Rückbetoog up [[Michail Michailowitsch Bachtin|Bachtin]] entstunn so 1967 ''Der stumme Schrei'', in den Ōe Mythen un Geschichte mit de Gegenwart verbunn. ''Der stumme Schrei'' (in Düütschland ok ünner den Titel: ''Die Brüder Nedokoro'' herutkommen) is en komplexes un völschichtig Wark, in dat Ōe die Themen vun vörangahn Warken um de Protagonisten Mitsusaburō un Takashi Nedokoro bündelt un as Vertellebene över historsch Ereignisse um en scheef gahn Buurnupstand vun 1860, dat eerste Johr vun de [[Man’en]]-Ära, in en Dörp in Shikoku leggt. Mitsusaburō, Vader vun en geistig behinnert Kind, präägt vun den Sülvstmord vun en politisch aktiven Früend, geiht in sien Heimatdörp, um sien Herkunft to ergrünnen. Parallel to’n Buurnupstand vun 1860, de to de Tiet vun den Grootvader anführt wurr, bringt de Broer vun Mitsusaburō, Takashi, de Dörpbevölkerung to’n Upstand gegen en utbeutend Supermarktbesitter up.<ref name="hijiya-p320">{{Literatur |Autor=Irmela Hijiya-Kirschnereit |Titel=Japanische Gegenwartsliteratur |Datum= |Seiten=320}}</ref> ''De stumme Schrei'' keem rund 100 Johr nah dissen historschen Ereignissen herut to en Tietpunkt, as sück in Japan Börgerproteste gegen de Verlängerung vun den Sekerheitsverdrag tüschen Amerika un Japan (1960) formeeren deen.<ref name="hijiya-p320" /> För den Roman wurr Ōe as jüngst Priesdräger mit den Tanizaki-Jun’ichirō-Pries uttekent. Nah ''Der stumme Schrei'' hett sück Ōe in sien Wark mit twee Gedankengängen befaat: Eenmal schreev he eenige Böker, de sück mit dat Laven vun sien behinnert Söhn Hikari befaaten: Up ''Eine persönliche Erfahrung'' folg tounächst {japaansch: われらの狂気を生き延びる道を教えよ, engelsch: ''Teach Us to Outgrow our Madness'') (1969). Mit (japaansch: 新しい人よ眼ざめよ,engelsch ''Rouse Up, O, Young Men of the New Age!'') (1983), en Beschrieven vun de Entwicklung vun sien Söhn vun en Lüttkind to’n jungen Mann, funn disse Beschäftigung ehrn vörlöpingen Afsluss. To’n annern hett sück Ōe mit den Mythen un de Geschichte vun sien ländlich Gebortsoort befaat. Neben ''Der stumme Schrei'' könnt dor vör allen de Roman M/Tと森のフシギの物語, engelsch ''M/T and the Wonders of the Forest'') (1986) un de [[Trilogie]] ''Grüner Baum in Flammen'' (1993–1995) nöömt wurrn.<ref name="Nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1994/oe/biographical/ ''Kenzaburo Oe: Biographical'']. In: The Nobel Prize, afropen an’n 20. Februar2023.</ref> 1994 wurr Ōe för sien Wark de Literaturnobelpries tospraken.<ref name="Nobel"/> 1995 keem dat autobiografische Wark mit den Titel 復する家族 (''Kaifuku suru kazoku'', engelsch ''A Healing Family'') herut. Ōe hett mehrere Utlandsreisen ünnernommen; van 1999 bit 2000 harr he de [[Samuel-Fischer-Gastprofessur für Literatur]] an de [[Free Universität Berlin]] inne.<ref>[http://www.complit.fu-berlin.de/gastvortraege/gastprofessur/oe.html complit.fu-berlin.de]</ref> Wiels de Gerichtsverhandlung gegen den Verlag un hüm van August 2005 bit März 2008 schreev Ōe nich völ. Eerst dornah wurr Ōe wedder kreativ un fung an en Roman över en Figur to schrieven, de up sien Vader foot.<ref>Norimitsu Onishi: [https://www.nytimes.com/2008/05/17/world/asia/17oe.html ''Released From Rigors of a Trial, a Nobel Laureate’s Ink Flows Freely'']. In: ''The New York Times'', 17. Mai 2008, afropen an’n 20. Februar 2023.</ref> De Roman wurr 2009 ünner den Titel 水死 (''Suishi'') herutbrocht, de düütsch Översetten mit den Titel ''Der nasse Tod'' keem 2018 herut. Ōe hett k noch in en hooch Öller Böker schreven. 2013 keem sienRoman 晩年様式集（イン・レイト・スタイル）(engelsch ''In Late Style'') herut un 2014 dat autobiografische ''Kaifukusuru kazoku'' ut dat Johr 1995 in düütsch Översetten ünner den Titel ''Licht scheint auf mein Dach: die Geschichte meiner Familie''. === Privates === De Schriever leevt mit sien Familie in den Tokioter Stadtdeell [[Seijo|Seijō]] ([[Setagaya]]). 2006 wurr vun den Verlag [[Kōdansha]] de [[Ōe-Kenzaburō-Preis]] för Nahwussschriever inricht.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kodansha.co.jp/kaigai/ooe/index.html |wayback=20070911131514 |text=Der Ōe-Kenzaburō-Preis auf der Webseite des Verlags}} (japanisch).</ref> == Politische Ansichten == Ōe bekennt sück to de ''Nachkriegsdemokratie'' (戦後民主主義, ''Sengo minshushugi'') un he nimmt dordör en kritischen Standpunkt tegenöver den Natschonalismus un besünners ok to dat japaansch Tennō-System in. In Vördrääg un Essays nimmt he utdrücklich Betoog up den umstreeden [[Artikel 9 vun de Japaansch Verfaaten]], den he as Pazifist versteiht un worut sien Aflehnung vun [[Karnwappen]] as ok de japaansch [[Sülvstverteidigungsstrietkräfte]] resulteert. In sien Reed 1994 to’n Anlaat vun de Verleehn vun den Nobelpries nimmt he Betoog up den däänsch Romanisten [[Kristoffer Nyrop]] un de sien Utspröö, well kein Inspröök / Protest (gegen den Krieg) erheven deiht, maakt sück mitschuldig. De Inspröök, respektive der Protest, is dat Konzept, up dat sück Ōe beropen deiht. Ōe is en vun de prominent Ünnerstütter vun de Kampagne ''Sayōnara Genpatsu Senmannin Akushon'' („Tschüß Atomkraft – 10.000.000-Menschen-Aktion“), de nah de [[Nuklearkatastrooph vun Fukushima]] to Demonstratschonen un en Ünnerschriftensammlung för en Atomutstieg vun Japan upropen deiht.<ref>[http://sayonara-nukes.org/yobikake/ ''呼びかけ さようなら原発1000万人アクション''] Afropen an’n 8. September 2011.</ref> == Klaag un Gerichtsverhandlung == Van August 2005 bit März 2008 hett dat Gericht in [[Osaka]] ünner de Aktennummer 2005-WA-7696<ref>Original-Aktennummer: 平成17年（ワ）第7696号</ref> en ''Klage gegen Ōe Kenzaburō und den Verlag Iwanami Shoten die Schlacht um Okinawa betreffend'' 大江健三郎・岩波書店沖縄戦裁判, ''Ōe Kenzaburō Iwanami Shoten Okinawasen Saiban'').<ref>{{Webarchiv|url=http://okinawasen.web5.jp/ |wayback=20230221193723 |text=大江健三郎・岩波書店沖縄戦裁判支援連絡会}} |archiv-bot=2026-03-14 04:19:19 InternetArchiveBot }} (japaansch).</ref> De Klaag wurr vun den ehmalgen Kommandanten vun de japaansch Truppen up okinawa (hüüd: [[Zamami-jima]]), Umezawa Yutaka un Akamatsu Yositsugu as ok vun Achterbleeven vun fallen Suldaten wegen Verleumdung gegen den Verlag un gegen de Person Ōe geführt. De Kläger hemm Schadenersatz verlangt un de Instellen vun verscheeden Verapenlichungen vun den Verlag, insbünnere ok de 1970 herutbrochten ''Okinawa-Notizen''. De Klaag wurr afwiest. == Utteknungen (Utwahl) == * 1958: [[Akutagawa-Pries]] för ''Der Fang'' * 1964: [[Shinchō-Literaturpries]] för ''Eine persönliche Erfahrung'' * 1967: [[Tanizaki-Jun’ichirō-Pries]] för ''Der stumme Schrei'' * 1973: [[Noma-Literaturpries]] för ''Kōzui wa waga tamashii ni oyobi'' 洪水はわが魂に及び * 1982: [[Yomiuri-Literaturpries]] för ''Der kluge Regenbaum'' * 1983: [[Osaragi-Jirō-Pries]] för Atarashii hito yo mezameyo (新しい人よ眼ざめよ) * 1984: [[Kawabata-Yasunari-Literaturpries]] för ''Vom Flusspferd gebissen'' * 1990: [[Itō-Sei-Literaturpries]] för ''Verwandte des Lebens'' * 1994: [[Nobelpries för Literatur]] „für seine Erschaffung einer Welt im Werk, in der sich Leben und Mythos zu einem erschütternden Bild des Menschen in der Gegenwart verdichten“ * 1994: [[Kulturorden (Japan)|Kulturorden]] (aflehnt) * 1994: [[Asahi-Pries]] * 1997: Wahl to’n utwärtig Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Letters]]<ref>{{Internetquelle| url=https://artsandletters.org/?s=Kenzaburo+Oe&restype=all| titel=Honorary Members: Kenzaburō Ōe| hrsg=American Academy of Arts and Letters| zugriff=2019-03-18}}</ref> * 1998: Naamgever för den Asteroiden [[(6931) Kenzaburo]] * 2002: Upnahm in de [[American Academy of Arts and Sciences]] as utwärtig Ehrenliddmaat * 2008: Weishanhu-Pries (China) für ''Utsukushii anaberu rii'' (美しいアナベル・リイ) al best utlännsch Vertellen<ref>{{cite web|url=http://www.bjreview.com.cn/nation/txt/2009-02/13/content_178235.htm |first=Jing|last=Xiaolei |title=Embracing Foreign Literature|date=2009-02-19 | accessdate=2011-03-20}}</ref> == Wark == === Prosa (Utwahl) === * 1957 ''Shisha no ogori'' (死者の奢り), „Stolz der Toten“ ** Körtprosa. Översett vun Margarete Donath und Itsuko Gelbrich, Fischer Verlag, Frankfurt a. M. 1994, ISBN 3-596-12866-8. (FiTa 12866) * 1958 ''Shiiku'' (飼育), „Der Fang“ ** Körtprosa. Öbversett vun Tatsuji Iwabuchi. Suhrkamp Verlag, Frankfurt a. M. 1994, ISBN 3-518-22178-7. (BS 1178) * 1958 ''Fui no oshi'' (lang|ja|不意のおし), „Und plötzlich stumm“ ** Vertellsels. Översett vun Jürgen Berndt un Eiko Saitō-Berndt. In: Jürgen Berndt (Hrsg.): ''Träume aus zehn Nächten. Moderne japanische Erzählungen.'' Theseus-Verlag, München 1992, S. 563–579, ISBN 3-85936-057-4. * 1958 ''Me mushiri ko uchi'' (芽むしり仔撃ち, „Reißt die Knospen ab“ ** Roman. Översett vun Otto Putz. Frankfurt am Main, Fischer, 1997, ISBN 3-10-055209-1. * 1961 ''Seventeen'' (セヴンティーン, ''sebuntīn'') * 1963 ''Keirō shūkan'' (敬老週間), „Greisenwoche“ ** Översett vun Irmela Hijiya-Kirschnereit. In: Insel Verlag, Insel Almanach auf das Jahr 1995. Frankfurt a. M., Leipzig: Insel Verlag 1995, S. 9–27 * 1964 ''Sora no kaibutsu Aguī'' ({{lang|ja|空の怪物アグイー}}), „Agui, das Himmelsungeheuer“ ** ut dat Engelsche översett vun Ingrid Rönsch. In: Der kluge Regenbaum. Vier Erzählungen. Berlin: Volk und Welt 1994, S. 151–200. * 1964 ''Kojinteki na taiken'' ({{lang|ja|個人的な体験}}), „[[Eine persönliche Erfahrung]]“. Roman **Översett vun [[Siegfried Schaarschmidt]]. Frankfurt a. M.: Suhrkamp Verlag 1994, ISBN 3-518-03771-4<br />Ōe, de sien Söhn [[Ōe Hikari]] en [[Autismus|autistischer]] [[Inselbegabung|Savant]] in den Beriek Musik is, verfaat faken düchtig persönliche, halfautobiographische Warken; ''Eine persönliche Erfahrung'' (1964) hannelt to’n Bispeel vun de Geschichte vun en Mann, de nah de Gebort vun sien Söhn mit geistig Behinnern tonächst in Eskapaden flücht. * 1964 ''Hiroshima nōto'' ({{lang|ja|ヒロシマ・ノート}}), „Hiroshima Notes“ ** in’t Engelsch översett vun David Swain un Toshi Yonezawa, Marion Boyars Publishers Ltd, 1997, ISBN 0-7145-3025-5 [http://books.google.de/books?id=pJdZPKDdU1QC&printsec=frontcover&dq=oe+kenzaburo&source=bl&ots=qI3dYjtI03&sig=8XPMo2sWooLnMfbRfD0eRxxxU34&hl=de&ei=2f6FTdKCPNSUsAb71Ni8Bw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=26&ved=0COYBEOgBMBk4Mg#v=onepage&q&f=false Textautgaav bi google books] * 1967 ''Man'en gannen no Futtobōru'' ({{lang|ja|万延元年のフットボール}}), „Der stumme Schrei“, ok: ''Die Brüder Nedokoro'' ** ''Der stumme Schrei.'' Ut dat Engelsch översett vun Ingrid un Rainer Rönsch. Frankfurt a. M.: Fischer TaB Verlag 1994 (Fischer TB 5418), ISBN 3-353-01017-3. ** ''Der stumme Schrei.'' Afbillen vun [[Leiko Ikemura]], Coron Verlag (CH) ** „Die Brüder Nedokoro“. Ut dat Engelsch översett vun Ingrid un Rainer Rönsch. Frankfurt a. M.: Fischer Taschenbuch Verlag 1983 ISBN 3-596-25418-3. * 1970 ''Okinawa nōto'' ({{lang|ja|沖縄ノート}}) * 1971 ''Mizukara waga namida o nugui tamau hi'' ({{lang|ja|みずから我が涙をぬぐいたまう日}}), „Der Tag, an dem Er selbst mir die Tränen abgewischt“ ** Roman, översett vun Siegfried Schaarschmidt. Frankfurt a. M.: Suhrkamp Verlag 1995, ISBN 3-518-01396-3. * 1980 ''Atama no ii „Ame no ki“'' ({{lang|ja|頭のいい「雨の木」}}), „Der kluge Regenbaum“ ** Körtprosa. Översett vun Buki Kim. In: Der kluge Regenbaum. Der Sündenbock. Berlin: Volk und Welt 1989, S. 7–34, ISBN 3-353-00502-1. * 1980 ''Migawari yagi no hangeki'' ({{lang|ja|身がわり山羊の反撃}}), „Der Sündenbock“ ** Körtprosa. Översett vun Buki Kim. In: Der kluge Regenbaum. Der Sündenbock. Berlin: Volk und Welt 1989, S.&nbsp;35–142, ISBN 3-353-00502-1. * 1983 ''Kaba ni kamareru'' ({{lang|ja|河馬に噛まれる}}), „Vom Flusspferd gebissen“ ** Körtprosa. Översett vun Siegfried Schaarschmidt. In: Der kluge Regenbaum. Vier Erzählungen. Berlin: Volk und Welt 1994, S. 201–230. * 1989 ''Jinsei no shinseki'' ({{lang|ja|人生の親戚}}), „Verwandte des Lebens“ ** Översett vun Jacqueline Berndt un Hiroshi Yamane. Berlin: edition q 1994, ISBN 3-596-12857-9. * 1990 ''Chiryō tō'' ({{lang|ja|治療塔}}), „Therapiestation“ **Öbversett vun Verena Werner. Berlin: edition q 1995 (Fischer TB 18418, 2011) ISBN 978-3-596-18418-7. * 1990 ''Shizuka na seikatsu'' ({{lang|ja|静かな生活}}), „Stille Tage“ ** Roman. Översett vun Wolfgang Schlecht un Ursula Gräfe. Frankfurt a. M.: Insel Verlag 1994, ISBN 3-458-16686-6. * 1994 ''Aimai na (ambigyuasu na) Nihon no watakushi'' ({{lang|ja|あいまいな日本の私}}), „Ich habe überlebt, indem ich meine Leiden in Romanen darstellte“ ** ut dat Engelsche översett vun Uli Aumüller. In: Frankfurter Rundschau 10. Dezember 1994, S. 10. (Nobelpreisrede) * 1995 ''Moeagaru midori no ki'' ({{lang|ja|燃えあがる緑の木}}), „Grüner Baum in Flammen“ – [[Trilogie]] ** Översett vun Annelie Ortmanns-Suzuki. Frankfurt a. M.: Fischer Verlag, ISBN 3-10-055206-7. *# ''„Sukuinushi“ ga nagura reru made'' ({{lang|ja|「救い主」が殴られるまで}}), Roman, dt. „Grüner Baum in Flammen“, ISBN 3-10-055206-7. *# ''Yureugoku'' ({{lang|ja|揺れ動く}}), Roman; dt. „Der schwarze Ast“, ISBN 3-10-055207-5. *# ''Oinaru hi ni'' ({{lang|ja|大いなる日に}}), Roman, dt. „Der atemlose Stern“. Översett vun Nora Bierich. Fischer Verlag, ISBN 978-3-10-055208-2. * 1995 {{Literatur |Autor=[[Günter Grass]], Ōe Kenzaburō |Titel=Gestern vor 50 Jahren. Ein deutsch-japanischer Briefwechsel |Auflage=1. |Verlag=Steidl Verlag |Ort=Göttingen |Datum=1995 |ISBN=3-88243-386-8 |Seiten=108}} * ''Torikaeko (Chenjiringu)'' ({{lang|ja|取り替え子}} ({{lang|ja-Kata|チェンジリング}})), „Tagame. Berlin – Tokyo“ ** Roman. Översett vun Nora Bierich, Frankfurt a. M.: Fischer Taschenbuch Verlag, 2007, ISBN 3-596-15627-0<br />De Roman vertellt vun de Verstörung, de de Suizid vun en Speelbaas in dat Leven vun sien Früenden un Familie achterlaaten deiht, uni s dormit togliek en Verarbeiten vun den Freedood vun den Speelbaas [[Jūzō Itami]], den Schwager vun Ōe. * ''Sayōnara, watashi no hon yo!'' ({{lang|ja|さようなら、私の本よ!}}), „Sayonara, meine Bücher“ ** Roman. Översett vun Nora Bierich, Frankfurt a. M.: Fischer Taschenbuch Verlag, 2005, ISBN 3-10-055213-X. * ''Bannen Yoshikishu''. Kodansha 2013. (6. Band mit Ôes literarischem Ego Kogito Choko as Protagonist.) * 2018 ''Suishi'', „Der nasse Tod“. Roman über meinen Vater. Översett vun Nora Bierich, Frankfurt a. M.; S. Fischer, 2018, ISBN 978-3-10-397218-4 === Verfilmungen === * 1959 ''Warera no jidai'' ({{lang|ja|われらの時代}}), Regie: Kurahara Koreyoshi * 1960 ''Nise Daigakusei'' ({{lang|ja|偽大学生}}), Regie: [[Masumura Yasuzō]] * 1961 ''Shiiku'' ({{lang|ja|飼育}}), Regie: [[Nagisa Ōshima]] * 1991 ''Quem Faz Correr Quim'', Regie: Mariano Bartolomeu (Angola) * 1995 ''Shizuka na seikatsu'' ({{lang|ja|静かな生活}}), Regie: [[Jūzō Itami]], Musik: Ōe Hikari (Kenzaburōs Sohn) == Hörspelen == * ''Der einäugige Karpfen'' (NDR 2001, Regie: [[Leonhard Koppelmann]]) == Literatur över Ōe == * {{Literatur |Autor=[[Lisette Gebhardt]] |Titel=Japans Gewissen. Ōe Kenzaburō |Sammelwerk=Yomitai! Neue Literatur aus Japan |Verlag=EB-Verlag Dr. Brandt |Ort=Berlin |Datum=2012 |ISBN=978-3-86893-057-3 |Seiten=281–286}} * {{Literatur |Autor=Irmela Hijiya-Kirschnereit |Titel=Ōe Kenzaburō |Sammelwerk=Japanische Gegenwartsliteratur. Ein Handbuch |Verlag=edition text + kritik. Richard Boorberg Verlag |Ort=München |Datum=2000 |ISBN=3-88377-639-4 |Seiten=313–344}} * {{Internetquelle |url=http://www.perlentaucher.de/autor/kenzaburo-oe.html |titel=Kenzaburo Oe |autor= |hrsg=perlentaucher.de Das Kulturmagazin |datum= |zugriff=2012-07-01 |kommentar=Mit Rezensionen zu vielen ins Deutsche übersetzten Werken Ōes }} {{Webarchiv|url=http://www.perlentaucher.de/autor/kenzaburo-oe.html |wayback=20130617202524 |text=Kenzaburo Oe |archiv-bot=2026-07-29 07:35:46 InternetArchiveBot }} * {{Literatur |Autor=Herlinde Koelbl, Ōe Kenzaburō |Titel=Ohne den Schmerz hätte ich nicht geschrieben |Sammelwerk=ZEITmagazin |Band=34 |Datum=2010-08-19 |Kommentar=Ein Gespräch über das Werk ''Eine persönliche Erfahrung'' |Online=[http://www.zeit.de/2010/34/Rettung-Kenzaburo-Oe online] |Abruf=2012-07-01}} * {{Internetquelle |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/425390/Oe-Kenzaburo |titel=Ōe Kenzaburō |autor= |hrsg=Encyclopaedia Britannica |datum= |zugriff=2012-07-01}} * Jürgen Berndt, Fukuzawa Hiroomi (Hrsg.): ''ôe Kenzaburô.'' In: ''Momentaufnahmen moderner japanischer Literatur.'' Silver & Goldstein, Berlin 1990, ISBN 3-927463-10-8, S.&nbsp;112–117. * S. Noma: ''Ōe Kensaburō.'' In: Alan Campbell, David S. Noble (Hrsg.): ''Japan. An Illustrated Encyclopedia.'' Kodansha, Tokio 1993, ISBN 4-06-205938-X, S.&nbsp;1127. == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118735969 DNB-Katalog] * {{IMDb|nm0644192}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1994/oe/biographical/ Biografie] bi Nobelprize.org (engelsch) * [http://www.nzz.ch/feuilleton/buecher/ein-kindlicher-meister-1.18472295 Ein Besuch bei Kenzaburo Oe in Tokio. Ein kindlicher Meister.] [[Leopold Federmair]], [[Neue Zürcher Zeitung]], 1. Februar 2015 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118735969|LCCN=n/81/33861|NDL=00057559|VIAF=97169275}} {{SORTIERUNG:Oe, Kenzaburo}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1935]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] 47ae1ufrkmjjmrd7yp359pelkm7yu25 Hans Henning Holm 0 174358 1074218 1073685 2026-07-28T21:45:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074218 wikitext text/x-wiki '''Hans Henning Holm''' (* [[20. November]] [[1908]] in [[Nindorf (bi Hohenwestedt)|Nindorf]]; † [[25. März]] [[1977]] in [[Hamborg]]) weer en düütsch [[Schriever]], de ok Bühnen- un Hörspeelstücke schreven hett. == Leven == Hans Henning Holm hett 1928 sien Abitur an de Holstenschool in Neemünster afleggt un dornah Anglistik un romaansche Spraken an de [[Universität Kiel]] studeert. Ansluutend hett he as Översetter, Lektor, Redakteur un Schriever in’t Utland arbeit. Sien Deelnahm an den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] broch hüm in amerikaansch Fangenschap. Nahdem he freelaaten wurrn weer, hett he vörövergahn bi dat Hamborger Finanzamt arbeit. 1952 keem he to de dormaligen [[NWDR]]. Van 1960 bis 1973 weer he de Baas vun de Plattdüütsch Afdeelen vun den [[NDR]]. In disse Eegenschap ünnerstunn hüm ok de Sennen ''[[Hör mal ’n beten to]]'', för de he taallriek Bidrääg schreven hett. Dorneben hett Holm plattdüütsch Hörspelen, Theaterstücke un Vertellsels verfaat un weer maatgevend an den Upbau vun den Hamborger Schriftstellerverband bedeeligt, den he tietwies ok as tweet Vörsitter anhörrn dee.<ref>[http://www.shz.de/lokales/ostholsteiner-anzeiger/besinnen-op-hans-henning-holm-he-sorg-foer-hoegen-id1722746.html Karla Weiß: ''Hans Henning Holm: He sorg för Högen'', Ostholsteiner Anzeiger van’n 12. Oktober 2011], afropen an’n 19. Juli 2015</ref><ref name="ins">{{PBuB|569}}</ref> 1973 is he in Ruhestand gahn. To Erinnerung an sien Wark wurrd siet 1988 de [[Hans-Henning-Holm-Pries]] vun de Neddersassisch Sparkassenstiftung<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.nsks.de/nsks/denkmalpflege/niederdeutsch/h_h_h_preis/ |titel=Niedersächsische Sparkassenstiftung - Niederdeutsch |werk= |hrsg= |datum=2017-02-13 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170214003930/http://www.nsks.de/nsks/denkmalpflege/niederdeutsch/h_h_h_preis/ |archiv-datum=2017-02-14 |zugriff=2017-02-13 |sprache=de }}</ref> för besünnere Leistungen in’n Rahmen vun plattdüütsch Hörspelen vergeven. Holm sülvst kreeg 1957 sowohl den [[Freudenthal-Pries]] as ok den [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]], letzteren för sien epische Dichtung ''Dat Stunnenglas''.<ref name="ins" /><ref>[http://www.abendblatt.de/archiv/1957/article202979751/Plattdeutsch-Schluessel-zur-Heimat.html ''Plattdeutsch: Schlüssel zur Heimat'', Hamburger Abendblatt van’n 14. August 1957], afropen an’n 19. Juli 2015</ref> Hans Henning Holm weer verheiraadt un harr en Söhn. == Warken == === Theaterstücke === * De naakte Adam (UA: [[Ohnsorg-Theater]], 11. Januar 1959) * Dat Modell (UA: Ohnsorg-Theater, 2. Mai 1965) * De Pelz (UA: Ohnsorg-Theater, 4. Mai 1965) * Swatt is Trumpf (Sössunsösstig) * Schatten vun güstern (UA: Ohnsorg-Theater, 23. Oktober 1966) * Landleben * Quartett to drütt * Eenstimmig === Vertellsels === * Dat Stunnenglas * Dat Fabelbook (later nee upleggt ünner den Titel ''Depe Insichten'') * Hör mal’n beten to * De Tiet, de löppt * Dor stunn in ole Tieden * Damals in Neumünster (Lebenserinnerungen) * Plattdütsch, een Weltspraak * De Lebenskrink === Böker === * 1943: Der Schwan vom Avon, Amandus Verlag === Hörspelen === ==== As Schriever ==== * 1951: Wat waard hier späält? – Regie: [[Werner Perrey]], mit [[Hans Mahler]], [[Magda Bäumken]], [[Otto Lüthje]], [[Hilde Sicks]], [[Rudolf Beiswanger]], [[Erna Raupach-Petersen]], [[Heinz Lanker]] u. a. * 1954: Wokeen kennt mi? – Regie: [[Günter Jansen (Speelbaas)|Günter Jansen]], mit Hans Mahler, Erna Raupach-Petersen, Otto Lüthje u. a. * 1965: De Seelenköper – Regie: [[Friedrich Schütter]], mit [[Hartwig Sievers]], [[Jochen Schenck]], [[Heidi Mahler]], Heinz Lanker, [[Ernst Grabbe]], [[Heini Kaufeld]], [[Gisela Wessel]], [[Edgar Bessen]], [[Hanno Thurau]], [[Reiner Brönneke]] u. a. * 1967: Schatten vun güstern – Regie: [[Günther Siegmund]], mit Jochen Schenck, Gisela Wessel, Hilde Sicks, Heini Kaufeld un [[Ingrid von Bothmer]] * 1967: De Arvschopp – Regie: Günter Jansen, mit Otto Lüthje, Erna Raupach-Petersen, Rudolf Beiswanger, Hilde Sicks, [[Karl-Heinz Kreienbaum]], [[Günter Lüdke]], [[Bruno Vahl-Berg]], [[Willem Fricke]], Günther Siegmund, [[Karl Otto Ragotzky]] u. a. * 1969: Kuckuckseier – Regie: Günther Siegmund, mit Hilde Sicks, Ernst Grabbe, Hanno Thurau, Rudolf Beiswanger u. a. ==== Hörspeelbearbeitungen ==== * 1963: [[Hermann Kölln]]: Twee Dören – Regie: Rudolf Beiswanger * 1963: [[Magna Petersen]]: Küselwind – Regie: Rudolf Beiswanger * 1965: [[Hermann Boßdorf]]: Dat Schattenspeel – Regie: Heini Kaufeld * 1965: Hermann Boßdorf: Kramer Kray – Regie: Günther Siegmund * 1966: [[Adolf Woderich]]: De Börgermeisterstohl – Regie: Heinz Lanker * 1968: [[Bertel Budtz Müller]]: De Lüd vun Norderstrand (Översetten) – Regie: Heini Kaufeld * 1968: [[Charles Haugbøll]]: De Windbütel (Översetten) – Regie un Spreker: [[Curt Timm]] == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblinks == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=569 Indrag] in de Datenbank Die niederdeutsche Literatur * [http://hoerspiele.dra.de/ Hans Henning Holm] in de ARD-Hörspeeldatenbank == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=116965231|LCCN=n/88/634693|VIAF=37681140}} {{SORTIERUNG:Holm, Hans Henning}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Storven 1977]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] phy0tcctyqlk83az9lig7jvl1qcv3hs John Wayne Gacy 0 174367 1074247 1073719 2026-07-29T05:13:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074247 wikitext text/x-wiki [[Category:Articles with hCards]] [[Bild:John Wayne Gacy 1978 mugshot.jpg|duum|Polizeifoto van John Wayne Gacy in’n Dezember 1978.]] '''John Wayne Gacy''' (* [[17. März]] [[1942]] in [[Chicago]]; † [[10. Mai|10. Meu]] [[1994]] in [[Crest Hill]], [[Illinois]]) was eun [[Vereenigte Staaten vun Amerika|US-amerikaansken]] Serienmöörder un Sexuaalverbreker, deu in den Joren 1972 bet 1978 binnen eune Vöörstad van Chicago teomindsten 33 junge Männer un Teenagers missbriuke, püinige un moorde. Süine Uptrede os „Pogo“ oder „Patches de Clown“, maken enne, os süine Verbreken vöördage keumen, auk os de „'''Killer-Clown'''“ bekand. Gacy begung olle süine Moorde binnen süinen Hiuse in’r ''Norwood Park Township,'' eune Vöörstad van Chicago. Meusttüids locke heu de Offers in süin Hius, spille eunen Täuvertrick vöör un beküre de Offers seo Üisens ümme de Hänne anteoleggen. Heu schänne un foltere süine fesseld Offers denn un wörge oder sticke ünen upletst daud. Sessuntwintig Offers verbuddele heu in den Kriupkkeller unner süinen Hiuse, dreu kiule heu up süinen Grundstücke in un veur Offers smeit heu in den ''Des Plaines River,'' eunen Streom in’n Westen van Chicago in Illinois. Gacy was ol süid 1968 wegen Untucht med eunen 15 Jore aulen Teenager vöörbestrafft. Van den teggen Joren Straffe satt heu man eun un eun halve Joor af. Süin eurst Offer moorde heu 1972, hadde 1975 ol tweu annere Offers ümmebrocht un moorde noch teomindsten 30 annere Offers, nodem Gacy un süine tweude Friu sik 1976 schieden hadden. De Soike no den verswunnen Teenager Robert Piest iut [[Des Plaines]], lllinois brochte de Spoor up Gacy, den de Polizei den 21. Dezember 1978 fastnamm. Gacy worde den 13. März 1980 teo’n Daude veroordeuld. Heu starv den 10. Meu 1994 in den ''Stateville Correctional Center'' in Crest Hill, Illinois döör de Giftsprütte. == Lieven == === Kinner- un Jüügdtüid === John Wayne Gacy worde den 17. März 1942 in’n ''Edgewater Hospital'' in [[Chicago]], [[Illinois]] boren.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.11.</ref><ref name=":2" /> Heu was dat tweude van dreu Kinnern un de eunige Sune van John Stanley Gacy, van den de Öllern poolske Inwannerte weuren un Marion Elaine Gacy, deu däänske Vööröllern hadde.<ref name=":2">''John Wayne Gacy: Deadly Clown.'' In: Laura Forman (Ed.): Time-Life Books, Alexandria, Virginia 1992, S. 51. </ref><ref name=":1">Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.16f.</ref> Süin Vadder was Mechaniker un süine Modder was Hiusfriu.<ref name=":1" /> Gacy hadde eune enge Verbunnenheud med süine Modder, man de slechte Betog teo süinen strengen, gewalddädigen un alkoholafhängigen Vadder med haugen Ansproike an süinen Sune överschadde de Kinnertüid van Gacy.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.19.</ref><ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wayne Gacy Muders.'' Pinnacle Books, New York 1983, S. 256f.</ref> Gacy was eun teo sworen os auk unsportlik Kind un gull för dräumsk un unbehelpsk. Süid Kinnerdagen hadde Gacy Probleume med den Härten un leid regelmotig an Oonmachtsanfällen. Süin Vadder beschüllige süinen Sune süine Krankheuen för Upmärksomkeud vöörteospillen.<ref>Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 54.</ref> Gacy besochte bet teo süine elvten Lievensjore eune katholske Scheole un gung no den Ümtog van de Famüilje up eune stootlike Scheole. Gacy wessele läter veur mool de High School un brauk de Scheole in’n letsten Jore sunner ''High School Diploma'' af.<ref name=":3">Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.17-19.</ref> 1960 in’n Öller van 18 Joren begunn Gacy sik in’r Politik teo engageuren un arbeude ''precint captain'' (Waalkreusleudsmann) för eunen lokalen Kandidaten van’r [[Demokraatsche Partei|Demokraatsken Parteu]]. Süin Vadder was med düssen Engagement aflsiut nich övereun püinige süinen Sune noch stärker. Gacy was sik läter vermeoden, dat de Grund vör süin Engangement in’r Politik süin Wunsk no Akzeptanz was.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 36-37.</ref> In’n April 1962 gung Gacy van Teohiuse weg no [[Las Vegas]], [[Nevada]]. Heu hoppe büi eune Cousine unner teo kumen.<ref name="Vegas2">{{Internetquelle |autor=Alec Wilkinson |url=https://www.newyorker.com/magazine/1994/04/18/conversations-with-a-killer |titel=Conversations with a Killer |datum=1994-04-11 |abruf=2023-04-12 |sprache=en}}</ref> Gacy fund eurst büi den Naudhelpdeunst van’r Stad Arbeud un läter büi den Begrävnisinstituut ''Palm Mortuary,'' wo heu up eunen Feldbedde in den Begrävnisinstituut sleup.<ref>Brad Hunter: ''Inside the Mind of John Wanye Gacy: The Real-Life Killer Clown.'' Vereunigd Könningrüik 2022, S. 52.</ref> Gacy bichte läter, dat he teo düüse Tüid Lüiken in den Begrävnisinstituut .<ref name=":5">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 256-278.</ref><ref name=":6">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 40-55.</ref><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 347.</ref> Gacy vertelle läter, dat heu in’n Palm Mortuary tweumool [[Nekrophilie|nekrophile]] Undaden begung un sik nich schüllig foile, den de Lüiken bekiek heu olleun os daude Dinger, deu nems wat vertellen könt.<ref name=":0">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 342-351.</ref> === Karriereanfänge === ==== Springfield, Illinois ==== No de Wedderkeer schreiv sik Gacy an den ''Northwestern Business College'' in. Os heu dat College teo Enne brocht hadde, arbeude heu van 1963 an för de ''Nunn-Bush Shoe Company''.<ref name=":6" /><ref name=":7">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 18-28.</ref> 1964 versette de Firma enne no [[Springfield (Illinois)|Springfield]], [[Illinois]] door os Verkäuper teo arbeuden. In Springfield steig heu läter teo’n Manager up.<ref name=":5" /> In’n März 1964 verlove heu sik med Marlynn Myers, eune Kolleegske.<ref name=":7" /> Gacy tradd 1964 in Springfield de lokale ''United States Junior Chamber,'' kort de „Jaycees“ , büi. Dat es Training vör junge Manager un eun mildgievern, wolldädig Vereun. Heu arbeude jümmer stiur weg för de Jaycees un stecke vill Engagement in den Vereun.<ref name=":2" /> Gacy vertelle, dat heu 1964 in Springfield eun van süinen eursten Mool homosexuellen Sex med eunen Kollegen van den Jaycees believe. Gacy berichte de Kollege hadde enne bedrunken oraal teofrieden steld.<ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 7.</ref> 1965 was Gacy teo’n Vizepräsident van den Jaycees in Springfiel upstiegen.<ref name=":7" /> Auk in düt Joor teuken de Jaycees Gacy os drüdd besten Jaycee in Illlinois iut.<ref name=":6" /> ==== Waterloo, Iowa ==== In’n September 1964 früigge Gacy Marlynn Myers.<ref>Sam L. Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster''. Skyhorse, New York 2011, S.218-219.</ref> De Vadder van Myers kofte denn dreu [[Kentucky Fried Chicken]]-Restaurants in [[Waterloo (Iowa)|Waterloo]], [[Iowa]]. De Eueluide sollen no Waterloo teun, dat Gacy de Restaurants managen konn.<ref name=":5" /><ref name=":7" /> No eunen verplicht Managementkurs tügen de Eueluide no Waterloo.<ref name=":7" /> Gacy make door in süinen Keller eunen „Club“ up. Hüir konnen süine Anstellden iut süine KFC-Restaurants drinken un Poolbillard spillen konnen. Gacy knüppe in den Club Kontakte teo de Teenagers un jungen Männer. Gacy dreigge villen van ünen Alkohol an, eur dat heu versochte ünen sexuell neiger teo kumen.<ref name=":5" /> Gacys Friu brochte in’n Februar 1966 eunen Sune un in’n März 1967 eune Dochter up de Welt. Gacy beschreiv düsse Tüid läter os „perfekt“ — heu hadde sik upletst Lov van süinen Vadder verdeund. Up eunen Besoik 1966 dö süin Vadder Afbidde för den Missbriuk in’n Kinner- un Jüügdjoren.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 53-54.</ref> In Waterloo tradd Gacy den lokalen Jaycees büi un engageure sik auk door jümmers stiur weg. Heu un annere Waterloo-Jaycees weuren deup in’r Swingerszene un in Prostitutscheon, Pornographie un Drogenbriuk verwickeld.<ref name=":5" /><ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 7.</ref> Auk wenn Gacy för eergüirig un eunen Proler gelle, achten de anneren Jaycees enne haug un benoimen enne 1967 „oustanding vice-president“.<ref name=":7" /> Läter düt Joor wählen de Jaycees enne in den Vöörstand.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 51.</ref> ==== Sexuell Missbriuk van Donald Voorhees ==== In’n August 1967 missbriuke Gacy den 15 Jore aulen Donald Voorhees Jr., de Sune van den Lokaalpolitiker un Jaycee Donald E. Voorhees Sr. Gacy locke Voorhees med Sexfilmen no süinen Hiuse un beküre Voorhees sik beudersüids oraal teofrieden teo stellen.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 40-57.</ref> In’r teokumen Tüid missbriuke Gacy up düsse Oord auk annere Teenager, door mang eunen Jungen den heu eurst heu twang med süine Friu Sex teo hebben un denn aftwinge enne oraal teofrieden teo stellen.<ref name=":5" /> In’n März 198 vertelle Voorhees süinen Vadder van den Missbiruk. Voorhees Sr. berichte den Missbriuk straks de Polizei, deu Gacy fastnamm un wegen Untucht anklage.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 265-266.</ref> Gacy streit de Anklage över un över af.<ref name=":8">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 65-72.</ref> Gacy bleiv bestoon, dat Anklage eune politisk Motivatscheon hadde — Voorhees Sr. hadde sik tiegen de Nominatscheon van Gacy teo’n Präsident van den Jaycees in Iowa steld. Eunige Jaycees lövten de Geschichte van Gacy un unnerstütten enne. Man den 10. Meu 1968 döö dat Gericht doch Anklage wegen Untucht.<ref name=":8" /> Den 30. August 1968 beküre Gacy eunen van süinen Anstellten, den 18 Jore aulen Russel Schroeder, Voorhees för Geld teo överfallen, dat heu nich vöör Gerichte iutseggen doit.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/36974956/john-gacy/ |titel=Man Is Charged In Beating Plot |werk=Quad-City Times |hrsg= |datum=1968-09-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211031000321/https://www.newspapers.com/clip/36974956/john-gacy/ |archiv-datum=2021-10-31 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Schroeder stimme teo un locke Voorhees in’n September 1968 in eunen Park afsüids, sprütte Voorhees Pöpperspray in de Augen un sleog enne daal.<ref name=":8" /><ref name=":36">Michael Stone, Gary Brucato: ''The New Evil: Understanding the Emergende of Modern Violent Crime.'' Prometheus Books, New York 2019, S. 196-203.</ref> Voorhees konn flüchten un de Attacke büi de Polizei mellen. De Polizei namm Schroeder, deu eurst ollens afstreit, den anneren Dag fast. Läter gav heu teo, dat heu Voorhees in Updrag van Gacy angriepen hadde.<ref name=":5" /> Den 12. September unnersöchten tweu Pychiater van’r Universiteut Iowa Gacy un stellen fast, dat Gacy eune antisotschale Persöönlikheud hadde un eune Thearpie enne woorschüinlik nich helpen könne.<ref name=":5" /> Den 7. November 1968 begunn de Gerichtsprozess wegen Untucht. Gacy streit de Undaad man af un see drüist Voorhees hädde den Oraalsex sülvenst anboden. Den 3. Dezember veroordeule dat Gericht Gacy teo teggen Joren Haft.<ref name=":5" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/16816860/gacy-given-10-years-in-prison-on-morals/ |titel=Gacy Given 10 Years in Prison on Morals Charge |werk=The Waterloo-Cedar Falls Courier |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929093424/https://www.newspapers.com/clip/16816860/gacy-given-10-years-in-prison-on-morals/ |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Up den sülven Dag brochte süine Friu Marlynn de Scheudklage in un verlange dat Hius, Unnerhold un dat Sorgerrecht för de Kinner. Dat Oordeul gung den 18. Spetember 1969 för de Friu van Gacy iut.<ref name=":9">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 85-96.</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 40.</ref> Gacy sach süine eurste Friu un Kinner iut eurste Eue süindage nich wedder.<ref name=":5" /> Över süine Hafttüid in’n ''Anamosa State Penitentirary'' verdeune sik Gacy swanke de Reputascheon os vöörbildliken Insate.<ref name=":5" /> Binnen kort steig heu ol teo’n Kükenchef up un brochte verscheudene Projekte in’n Gange de Ümstänne in’r Haft teo verbettern.<ref name=":9" /> === Wedderkeer na Chicago === Gacy kamm ol den 18. Juni 1970 no eun un eunen halven Joor van eugentlik teggen Joren up Preove früi.<ref>Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 62-63. [[iarchive:serialkillerspro00edit/page/n5/mode/2up|(binnennets]])</ref><ref name=":10">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> Uplagen binnen de Preovetüid weuren, dat Gacy no süine Modder in Chicago teun un eune Iutgangssperre no Klocke 10 den Ovend befolgen moste.<ref name=":5" /><ref name=":9" /> Den 12. Februar 1971 klage eun jungen Mann Gacy an, heu hädde enne an den ''Greyhound Bus Terminal'' in Chicago in süinen Wagen locked un enne in süinen Hiuse versocht Sex afteotwingen. De junge Mann kamm man nich no den Gerichtstermüin un dat Gericht weis de Klage af.<ref name=":9" /> Den 22. Juni 1971 namm de Polizei Gacy fast, denn eun anneren jungen Mann klage Gacy an, heu hädde enne in süinen Wagen locked un Oraalsex neudigd.<ref name=":11">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 112-123.</ref> De Anklage kamm man nich teo Stanne, denn de junge Mannn versochte Gacy unner Druck teo setten un Geld afteotwingen.<ref name=":12">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> De Kommischeon in Iowa, deu över de Haftpreovetüid van Gacy oordeule, kreig düsse Vöörfälle in Michigan nich in de Künne un beslaut den 18. Oktober 1971 dat Enne van Gacys Preovetüid.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 96.</ref> Gacy kreig et teorecht süine Vöörstraffen vöör Frünnen, Novers un Geschäftspartners teo verbärgen; seu kreigen de Woorheud eurst in de Kunne, os de Polizei läter Gacy up de Spoor kamm.<ref name=":10" /><ref name=":13">Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 73.</ref> Med Hülpe van süine Modder kofte Gacy niu eun Hius in’r ''Norwood Park Township'' in’n Cook County binnen de Metropolregioon van Chicago. Hüir lieve Gacy un moorde oll. e süine Offers, bet de Polizei enne in’n Dezmeber 1978 fastnamm.<ref name=":21">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 166-179.</ref> Gacy holp süine Novers un Noversken faken iut.<ref name=":14">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 83-87.</ref> In den Joren 1974 bet 1978 richte heu Sommerfeste, deu över 400 Luide un auk Lokaalpolitiker un Geschäftspartner besöchten, iut.<ref name=":22">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S.150-158.</ref> In’n August 1971 verlovten Gacy un Carole Hoff sik un früiggen den 1. Juli 1972.<ref name=":5" /> Hoff taug med üren beuden Döchtern iut eune vörige Eue med in dat Hius van Gacy.<ref name=":15">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> 1975 hadde Gacy süine Friu verteld, dat heu [[Bisexualität|bisexuell]] es.<ref name=":23">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S.101-102.</ref> Heu brochte niu deu meusten Ovende unnerwegens teo un kamm eurst morgensfreo wedder no Hius.<ref name=":16">{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/27515759/the-tribune/ |titel=Gacy charged with most murders in U.S. history |werk=The Tribune |datum=1979-08-15 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Süine Friu kreig med, dat Gacy in’r Nacht junge Männer in de Garage brochte un fund homsexuelle Pornographie un de Portemonnaies van Mannluiden in’n Hiuse.<ref name=":15" /> No eunen dullen Strüid in’n Oktober 1975 verlange de Friu van Gacy, dat de beuden sik scheudet.<ref name=":17">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 140-147.</ref> Gacy stimme teo, man de beuden lieven noch bet in’n Februar 1976 teohaupe in den Hiuse. Den 2. März 1975 hadden sik de Eueluide offitschell schieden.<ref name=":14" /><ref name=":24">''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 28.</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=o64yAAAAIBAJ&pg=2634,556459 |titel=John Gacy: Businessman, Clown, Mass Killer |werk=The Ottawa Citizen |datum=1982-05-1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929092706/https://news.google.com/newspapers?id=o64yAAAAIBAJ&pg=2634%2C556459 |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2024-04-13 |sprache=en}}</ref> ==== Uptrede os Clown ==== Gacy begunn de Uptrede os Clown för den mildgievsken ''Moose Club'' in Kinnerkrankenhuisern un up wolldädigen Events.<ref name=":17" /> Gacy tradd os tweu verscheudene Charaktere up: „Pogo“ de blüide Clown un „Patsches“ de triurige Clown.<ref name=":18">Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 68-77. (binnennets)</ref> De Uptrede un dat sotschaal Engangement os Clown geuven Gacy, läter os süine Moorde vöör Dage keumen, den Nomen „Killer-Clown“.<ref name=":4">{{Internetquelle |url=https://www.biography.com/crime/john-wayne-gacy |titel=John Wayne Gacy |werk=biography.com |datum=2021-11-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200522032202/https://www.biography.com/crime-figure/john-wayne-gacy |archiv-datum=2020-04-22 |abruf=2023-04-03 |sprache=en}}</ref> ==== Rennovatscheon- un Konstruktscheonsfrima „PDM Contractors“ ==== 1971 grünne Gacy de Rennovatscheon- un Konstruktscheonsfirma ''PDM Contractors.''<ref name=":12" /> Gacy arbeude eurst Deultüid; 1973 segge Gacy süine Arbeud in eune Küke up un arbeude dööörgoons för süine Firma.<ref name=":11" /> 1975 was süine Frima stark wussen un Gacy arbeude bet 16 Stunnen den Dag. In’n März 1977 worde Gacy Leidsmann büi ''PE Systems'', eune Firma, deu Drogerien un Aftheuken upfriske un inrichte un arbeude niu för beude Firmen.<ref name=":30">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 177-184.</ref> Eun grauten Deul van den Anstellden büi PDM Contractors weuren junge Männer un Teenager.<ref> Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 1.</ref> Gacy verlange den jungen Männern faken sexuelle Deunste för finantschelle Hülpe oder Upstüige in’r Firma af.<ref name=":16" /><ref name=":19">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 165-172.</ref> 1973 güngen Gacy un eun jungen Anstellden up Geschäftsreise no [[Florida]]. In Florida schänne Gacy den Teenager.<ref name=":11" /> In’n Meu 1975 stelle Gacy den 15 Jore aulen Anthony Antonucci in. Acht Wieken läter kam Gacy up Krankenbesoik no den Teenager in’t Hius. Hüir rung Gacy den jungen mann daal un legge enne Üisens ümme de Hänne. Man Antonucci konn sik weren un de Üisens lausmaken. Antonucci arbeude no den Vöörfall noch eun Tüid lang för PDM Contractors, man Gacy versochte nich noch euns enne Gewald anteodeon.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 121-123.</ref> Den 26. Juli 1976 namm Gacy den 18-jörigen Anholler David Cram med. Gacy baud enne eunen Job büi PDM Contractor an. Den 21. August taug Cram büi Gacy in. Den anneren Dag versochte Gacy den jungen Mann teo schännen man Cramm konn Gacy afweren.<ref name=":19" /> Veur Wieken läter versochte Gacy wedder Cram seuxelle Gewald an teo deon, man Cram were sik teo dull. Cram taug den 5. Oktober 1976 iut den Hius van Gacy, man arbeude in den tweu Joren doorno noch tüidwüise för PDM Contractors.<ref name=":19" /><ref> {{Internetquelle |url=https://web.archive.org/wehttps://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116,946568b/20200929093025/https://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116,946568 |titel=Man helped dig trenches at Gacy home |werk=The Montreal Gazette |datum=1980-02-13 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929093025/https://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116%2C946568 |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Kort no den Iuttog van Cram taug de 18 Jore aule Michael Rossi in.<ref name=":12" /><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 177-184.</ref><ref name=":25">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 184-188.</ref> Rossi hadde süid den 23. Meu 1976 för PDM arbeud. Heu lieve in den Hius van Gacy bet April 1977. Rossi un Gacy treden teohaupe os Clowns up.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> ==== Politisk Engagement ==== [[Bild:John Wayne Gacy Rosalynn Carter 1978.jpg|alternativtext=|duum|200x200px|Gacy med de First Lady Rosalynn Carter den 6. Meu 1978, sess Jore no den eursten Moord un sieven Moonde vöör de letste Fastnome.]] Gacy brochte süine Engagement för de lokale demokraatske Parteu in un worde upletst Waalkreisleidsmann (''precint captain'').<ref name=":10" /><ref name=":13" /><ref name=":20">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 205-233.</ref>Van 1975 bet 1978 leude Gacy de ''[[Polish Constitution Day Parade]],'' de Parade van’r poolsken Diaspora in Chicago teo’n Dag van’r poolsken Konstitutscheon. Döör düt Engangement drapp Gacy den 6. Meu 1978 de [[First Lady]] [[Rosalynn Carter]].<ref name=":20" /> == Moorde == Gacy moorde teomindsten 33 junge Männer un Teenager un verbuddele 26 van ünen in den Kriupkeller unner süinen Hiuse. Süine Offers weuren up’r eunen Süide junge Männer, deu enne kennen, annersüids Frömde, deu heu an’n Bus Terminal oder van’n Stroten in süinen Wagen locke. Eunige Offer versliepe heu med Gewald, annere keumen sunner Twang med enne mie.<ref name=":21" /> Gacy moorde süine Offers olleune in süinen Hiuse, man brochte medunner auk tweu Offer in eune Nacht ümme; wat heu eun „double“ noime.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 350.</ref><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 239-243.</ref> Binnen süinen Hiuse versochte heu dat Vertriuwen van den Offer med Alkohool oder Dreogen teo winnen. Heu spille denn eunen Täuvertrick vöör un beküre süine Offers seo Üisens ümme de Hänne anteoleggen.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 18.</ref> Süin fesseld Offers schänne un foltere Gacy denn. Faken satt heu sik med strieden Beunen up de Borst van den Offers un twung ünen Oraalsex af.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 283-284.</ref> Heu foltere de Offers med glönnige Zigaretten, reid up den Rüggen van ünen os up eunen Pere, stodde den Offers Dildos un annere Objekte in un püinige süine Offers verbaal.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 307-310.</ref><ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 289.</ref> Eunige Offers sliepe heu in süin Bad un verdrenke ünen in’r Badewanne, eur dat heu ünen wedder in’t Lieven hale un wüider quäle.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 290-294.</ref><ref name=":31"> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 331-334.</ref> Deu meusten Offers wörge Gacy med eunen Stricke oder eunen Reip daud.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 21.</ref> Dat noime heu den „Reiptrick“ oder den „letsten Trick“.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 290-294.</ref> Annere Offers sticken an eunen Knievel, den Gacy ünen de Strotte daal stoped hadde, daud.<ref name=":26">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 274-276.</ref> Iutbenomen de beuden letsten Offers moorde Gacy olle süine Offers twisken Klocke 3:00 un 6:00 den Morgen.<ref name=":21" /> De Lüiken verwore Gacy normolerwüise unner süinen Bedde, bet heu ünen den anneren Dag in süinen Kriupkeller verbuddele un regelmotig med Brantkalk bedecke, dat seu swänker vergoot.<ref name=":21" /> Eunige Unnersoikers lövten, dat Gacy [[Nekrophilie|nekrophile]] Undaden an de Lüiken begung.<ref>Christopher Berry-Dee, Steven Morris: ''How to Make a Serial Killer: The Twisted Development of Innocent Children into the World’s Most Sadistic Murderers.'' Simon & Schuster, New York 2008, S. 246.</ref> === Moord an Timothy McCoy === [[Bild:Timothy_McCoyJohnGacy1972.jpg|alternativtext=Swart-Witt-Foto van Timothy McCoy, dat eurste offer van Gacy.|duum|181x181px|Foto van Timothy McCoy, den 13. Meu 1986 in’n Lansing State Jounal riutbrocht.]] De eurste Moord van Gacy geschach in’r Nacht van den 2. Januar up den 3. Januar 1972. De Friu un de Döchters van Gacy weuren de nacht över up Besoik büi Verwandten; Gacy olleun in den Hius.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 104.</ref> De 16 Jore aule Timothy McCoy was no Wüinachten up den Weg van süine Famüilje in Eaton Rapids retour un tovte över Nacht an’n ''Greyhound Bus Teminal'' in Chicago up den Bus no [[Omaha (Nebraska)|Omaha]], [[Nebraska]]. Gacy locke den Jungen in süinen Wagen un baud McCoy no eune Sightsseingtour döör Chicago an de Nacht büi enne teo slopen.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Chicago, Chicago Review Press 2021, S. 6-7.</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Gallagher |url=https://www.newspapers.com/clip/112829757/area-visitor-was-1st-gacy-victim/ |titel=Identified: Area visitor was 1st Gacy victim |werk=Lansing State Journal |datum=1986-05-13 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Andrew Herrmann |url=https://web.archive.org/web/20181021232452/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D062F6AA91B&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D |titel=Gacy victim’s remains going home to Iowa |werk=Chicago Sun-Times |datum=1986-05-20 |archiv-datum=2018-10-21 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}} </ref> Eur dat de Identiteut van Timothy McCoy künnig worde, was heu slichtweg os de „Greyhound Bus Boy“ bekand.<ref>Christopher Berry-Dee, Steve Morris: ''Born Killers: Childhood Secrets of the World's Deadliest Serial Killers''. John Blake, London 2009, S.193.</ref> Gacy see läter, dat McCoy den anneren Morgen mie eunen Mess in’r Hand in süine Sloopkamer stoon hädde. Gacy vertelle dat heu McCoy das Mess afnamm, McCoy enne in den Biuk tradd un Gacy denn den Jungen daalrung sik stireden över süine Borst satt un McCoy med den Mess daudstak.<ref name=":0" /> Gacy verbuddele de Lüike in süinen Kriupkeller.<ref name=":23" />Gacy vertelle läter, dat heu sik no den Moord möör foile, man büi den Moord dat Kröchen an McCoy os den ultimativen Nervenprickel believed hadde.<ref name=":0" /> === Tweude Moord === Gacy gav teo, dat heu in’n Januar 1974 dat tweude Mool moorde.<ref>Troy Taylor: ''True Crime: Illinois: The State’s Most Notorious Criminal Cases.'' Stackpole Books, Mechanicsburg 2009, S. 130.</ref> De Identiteut van düt Offer es jümmers noch unkünnig. Gacy wörge den Jungen in süinen Hiuse daud un hege de Lüike in süinen Schappe up bet dat heu de Lüike verbuddele.<ref>{{Internetquelle |url=https://doenetwork.org/cases/954umil.html |titel=954UMIL |hrsg=The DoeNetwork |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110725124108/http://doenetwork.org/cases/954umil.html |archiv-datum=2011-07-18 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.namus.gov/ |titel=NamUs – Case Report # 11006" |hrsg=National Missing and Unidentified Persons System |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190609225342/https://www.namus.gov/UnidentifiedPersons/Case#/11006 |archiv-datum=2019-06-09 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Heu vertelle läter, dat iut den Mund un Nesen van düt Offer Bleod lecke. Dorümme stoppe Gacy büi läteren Offers den Mund med eunenStoffnnievel dicht dat Riutdrüppen van Bleod afteowennen.<ref name=":43">Robert Ressler, Tom Shachtman: ''Whoever Fights Monsters: My Twenty Years Hunting Serial Killers for the FBI''. St Martin's Press, New York 1992, S. 336-343.</ref> === Moord an John Butkovich === [[Bild:John_Butkovich_Chicago_Tribune_13_March_1980_edition.jpg|duum|206x206px|Foto van John Butkovich, den 13. März 1980 in’n Chicago Tribune.]] De Nacht van den 31. Juli up den 1. August 1975 verswund John Butkovich, <!-- Datum unkloor: Linedecker S. 84 segt deu dreu Jungens (s.u.) keumen den 1. August no Gacy süin Hius, Cahill 134: The Other Guy surfaced for an hour, […], in the early-morning hours of July 31, 1975. --> eun 18 Jore aulen Anstellden büi PDM Contractors, <!-- 18 Jore auld no Spartanburg herald-Journal, 17 no Cahill S.141. --> iut [[Lombard (Illinois)|Lombard]], [[Illinois]].<!-- Wo es de Info "Lombard, Illinois" van af? --><ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=PEEsAAAAIBAJ&pg=2963,232748 |titel=Search at Gacy Home To Resume |werk=Spartanburg Herald-Journal |hrsg= |datum=1979-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928132210/https://news.google.com/newspapers?id=PEEsAAAAIBAJ&pg=2963%2C232748 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-07 |sprache=en}}</ref><ref name=":27" /> Teo de Tüid besöchten de Friu un Döchters van Gacy Verwandte in [[Arkansas]].<ref name=":27">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 134.</ref> Up den Ovend van den 31. Juli strieden Gacy un Butkovich över den Laun, den Gacy Butkovich noch schulle. Gacy vertelle Butkovich un tweu Frünne weuren no süinen Hiuse kumen, man seu worden sik wegen den teo laten Laun euns un olle dreu güngen.<ref name=":14" /><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 134f.</ref> Os Gacy un Butkovich sik late up den Ovend noch eunmool teomoite keumen, gung Buktovich Gacy noch euns wegen den Laun an. Gacy sleog vöör dat Probleum in süinen Hius teo bespreken, baud den Jungen Alkohool an, legge den bedrunken Jungen läter Üisens ümme de Hänne un wörge enne upletst med eunen Strick daud.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 136-138.</ref> De Lüike bewore Gacy eurst eunige Dage in süine Garage up un begreov Butkovich, os süine Friu un Steffdöchters unverwachtens iut Arkansas wedderkeren, in den Wateraflaup unner süine Garage.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 139-140.</ref> Gacy spille vöör med den Vadder van Butkovich no den Jungen teo soiken.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 141.</ref> De Polizei dachte Butkovich weure van Teohius weglaupen un sochte nich wüider no den Teenager. Auk os de Vadder den Wagen van Butkovich med Portemonnaie un Slöttel fund un de Polizei bede no süinen verswunne Sune teo soiken, namm de Polizei van Chicago de Soike nich wedder up.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 140-141.</ref> === Cruising years === 1975 begunn Gacy dat „[[Cruising|Cruisen]]“ un gung faken up Tour no Sex med jungen Männern teo soiken.<ref name=":11" /><ref name=":22" /> Gacy moorde de meusten Offers in den Joren van 1976 bet 1978, os heu schieden olleune in süine Hiuse lieve. Läter noime heu düsse Jore süine „cruising years“ (up Platt: Cruisingjore). Auk wenn Gacy med de Noverskop in engen Kontakt bleiv, märken eunige Novers un Noversken eunen verdächtigen Wannel in’n Bedregen van Gacy, niu dat heu sik schieden hadde. Eunige seuen Gacy med jungen Männern, häuren süinen Wagen morgensfreo oder seuen in den freoen Morgenstunnen dat Licht brennen.<ref name=":24" /> Eun Noverske besinne sik läter, dat eunige Jore lang Schrüige, Brüllen un Hiulen üür un un üren Sune ’s nachts wecken. Seu konn häuren, dat de Schrüige iut eunen Hius in’r West Summerdale Avenue keumen.<ref name=":26" /> ==== 1976 ==== Veur Wieken no dem Gacy sik offitschell schieden hadde, versliepe un moorde heu an den 6. April 1976 den 18 Jore aulen Darell Samson. Gacy verbuddele Samson, den heu de Strotte dichtstoped hadde, in süinen Kriupkeller unner de Spüisstoven.<ref>{{Cite web|url=https://www.oxygen.com/crime-time/known-unknown-murder-victims-john-wayne-gacy-killer-clown|title=The 33 Known And Unknown Murder Victims Of 'Killer Clown' John Wayne Gacy|year=2020|language=en|date=2018-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928074256/https://www.oxygen.com/crime-time/known-unknown-murder-victims-john-wayne-gacy-killer-clown|archivedate=2020-09-28|publisher=oxygen.com|accessdate=2023-04-08}}</ref> Füiv Wieken läter, den Nomeddag van’n 14. Meu 1976, verswund de 15-jörige Randall Reffett un de 14 Jore aule Samuel Stapleton.<ref name=":24" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/22593975/herald-and-review/ |titel=Sex-murder Victim, 15, identified |werk=Herald &Review |hrsg=Associated Press |datum=1979-04-24 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211126190946/https://www.newspapers.com/clip/22593975/herald-and-review/ |archiv-datum=2021-11-26 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref name=":28">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 207-223.</ref> Beude Jugen kennen sik un woren in den Kriupkeller van Gacy in den sülven Grav verbuddeld.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Review Press, Chicago 2021, S. 95.</ref> De Polizei lövt, dat Gacy beude Jungen up den sülven Ovend ümmebrochte.<ref name=":29">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 301-305.</ref> Den 3. Juni 1976 wörge Gacy den 17-jörigen Teenager Michael Bonnin iut [[Lakeview (Chicago)|Lakeview]], eune Noverskop van Chicago, daud un verbuddele de Lüike in’n Kriupkeller unner de Gästesloopkamer.<ref name=":29" /><ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 320-326.</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 123.</ref> Teggen Dage läter make Gacy den 16-jörigen Willian Carroll daud un verbuddele enne in teohaupe med dreu anneren Offers in eunen gemeunsomen Grav.<ref name=":28" /> De anneren Offers weuren ca. 16 un 17, eun Offer was woorschüinlik över twintig. Dat letste Lievensteuken van den 16 Jore aulen James Haakenson iut [[Minnesota]] was eun Anreop up den 5. August 1976.<ref>{{Internetquelle |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/timeline-john-wayne-gacys-case-48729716 |titel=Timeline of John Wayne Gacy's case |werk=ABC News |datum=2017-07-19 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20170720011748/https://abcnews.go.com/US/wireStory/timeline-john-wayne-gacys-case-48729716 |archiv-datum=2017-07-20 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.twincities.com/2017/07/19/teen-missing-from-st-paul-for-40-years-idd-as-victim-of-serial-killer-john-wayne-gacy/ |titel=ʻMy brother somehow ran into himʼ: A St. Paul family confronts the horror of John Wayne Gacy |werk=St. Pauls Pioneer Press |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201212174958/https://www.twincities.com/2017/07/19/teen-missing-from-st-paul-for-40-years-idd-as-victim-of-serial-killer-john-wayne-gacy/ |archiv-datum=2020-12-12 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Süine Lüike verbuddele Gacy in süinen Kriupkeller unner de Lüike van den 17 Jore aulen Rick Johnston iut [[Bensenville]], deu den 6. August 1976 verswund.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cbsnews.com/minnesota/news/john-wayne-gacy-victim/ |titel=Minnesota Teen ID’d As John Wayne Gacy Victim |werk=CBS Local |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://www.cbsnews.com/minnesota/news/john-wayne-gacy-victim/ |archiv-datum=2020-01-02 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Don Babwin, Jeff Baenen |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/sheriff-update-investigation-unnamed-gacy-victims-48724804 |titel=16-year-old from Minnesota ID'd as victim of John Wayne Gacy |werk=ABC News |datum=2017-07-19 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20170720051638/https://abcnews.go.com/US/wireStory/sheriff-update-investigation-unnamed-gacy-victims-48724804 |archiv-datum=2017-07-20 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Sachtens moorde Gacy beude Teenagers up den glüiken Dag.<ref>{{Internetquelle |autor=Liam Stack |url=https://www.nytimes.com/2017/07/19/us/john-wayne-gacy-victim-identified.html |titel=John Wayne Gacy Victim Is Identified After Four Decades |werk=The New York Times |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180106235717/https://www.nytimes.com/2017/07/19/us/john-wayne-gacy-victim-identified.html |archiv-datum=2018-01-06 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Gacy däude wohrschüinlik noch tweu annere Offers in’n August un Oktober 1976. De Identiteut van düssen Offers es jümmer noch nich bekand. Den 24. Oktober versliepe un moorde Gacy de beuden Frünne Kenneth Parker un Michael Marino un brochte beude up den glüiken Dage ümme.<ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=UO9eAAAAIBAJ&pg=5070,3504589 |titel=2 apparent victims of Gacy identified |werk=St. Joseph Gazette |hrsg=Google News Archive Search |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928073948/https://news.google.com/newspapers?id=UO9eAAAAIBAJ&pg=5070%2C3504589 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 248.</ref> Tweu Dage läter verswund de 19 Jore aule PDM-Anstellde William Bundy.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20150223030827/http://www.cookcountysheriff.org/press_page/press_GacyVictimIdentified_11_29_2011.html |titel=Cook County Sheriff Press - Unknown Victim of John Wayne Gacy is Identified |datum=2015-02-23 |abruf=2023-04-14}}</ref> Heu sticke daud un worde unner de Sloopkamer van Gacy ingraven.<ref name=":32">Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 80 - 83 [[iarchive:serialkillerspro00edit/page/n5/mode/2up|(binnennets]]).</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jason Meisner, Cynthia Dizikes |url=https://www.chicagotribune.com/news/breaking/chi-sheriff-gacy-victim-identified-through-dna-20111129-story.html |titel=Sheriff: Gacy victim identified through DNA |werk=Chicago Tribune |datum=2011-11-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200303222248/https://www.chicagotribune.com/news/breaking/chi-sheriff-gacy-victim-identified-through-dna-20111129-story.html |archiv-datum=2020-03-03 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Twisken November un Dezember 1976 brochte Gacy den 21 Jore aulen Francis Alexander ümme.<ref>{{Internetquelle |autor=William Lee |url=https://www.chicagotribune.com/news/breaking/ct-john-wayne-gacy-victim-family-20211026-pvn6irugmvby7moktzqzyd3nyy-story.html |titel=Family of recently identified Gacy victim remembers him as a fearless young man who called home every month |werk=Chicago Tribune |datum=2021-10-26 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211026233519/https://www.chicagotribune.com/news/breaking/ct-john-wayne-gacy-victim-family-20211026-pvn6irugmvby7moktzqzyd3nyy-story.html |archiv-datum=2021-10-26 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Dat Grav van Alexander was driekt unner den Büro van Gacy.<ref>{{Internetquelle |autor=Kathleen Foody |url=https://web.archive.org/web/20211026233519/https://abcnews.go.com/US/wireStory/dna-brings-pain-closure-family-john-wayne-gacy-80800696 |titel=DNA brings pain, closure to family of John Wayne Gacy victim - ABC News |werk=ABC News |datum=2021-10-26 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> [[Bild:Gregory Godzik Chicago Tribune December 23, 1978.jpg|duum|Gregory Godzik|169x169px]] In’n Dezember 1976 verswund noch eun PDM-Anstellden, deu 17 Jore aule Gregory Godzik.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 104.</ref><ref name=":33">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 53-55.</ref>Godzik vertelle süine Famüilje, dat heu vör Gacy Waterafläupe vör’t Drainageleggen in den Kriupkeller buddel hadde. Gacy segge drüist Godzik, hädde enne verteld, heu wolle weglaupen un see Godzik hädde eune Noricht up süine Antweordmaschüine sproken. Os de Öllern van Godzik beden de Noricht teo häuren, vertelle Gacy heu hädde de Noricht ol lösked.<ref name=":25" /><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 93.</ref> ==== 1977 ==== Den 20. Januar 1977 locke Gacy den 19-jörigen John Szyc in süin Hius un spille vör, heu wolle den Jungen süinen Oldtimer-Wagen afkaupen.<ref name=":33" /> Gacy stund läter teo, dat heu Szyc in süinen Gästesloopkamer daudwörged hadde.<ref name=":30" /> Acht Wieken läter an’n 15. März 1977 verswund de 20-jörige Jon Prestige iut [[Michigan]]. De junge Mann was över de Lüike van Francis Alexander in den Kriupkeller van Gacy begraven.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 303.</ref> Kort vöör den Verswinnen vertelle Prestige eune Konstruktscheonfrima wolle enne anstellen.<ref name=":37">{{Internetquelle |autor=Kori Rumore |url=https://www.chicagotribune.com/history/ct-john-wayne-gacy-timeline-htmlstory.html |titel=Timeline of the suburban Chicago serial killer’s case and the efforts to recover, name his 33 victims |werk=Chicago Tribune |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200923063553/https://www.chicagotribune.com/history/ct-john-wayne-gacy-timeline-htmlstory.html |archiv-datum=2020-09-23 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Gacy moorde noch eun unkünnig Offer in’n Sommer 1977; de exakte Tüid van den Moord es unbekand. Den 5. Juli brochte Gacy den 19 Jore aulen Matthew Bowmann iut [[Crystal Lake (Illinois)|Crystal Lake]], [[Illinois]] ümme. Süine Modder sach den Teenager upletst an’n Baanhov up den Weg no Harwood Heights.<ref name=":29" /><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 93.</ref> In’n August namm de Polizei namm den PDM-Anstellden Michael Rossi, deu teo düsse Tüid büi Gacy wone, fast. Heu hadde med den Wagen van John Szyc Benzin stolen. De Unnersoik brochte de Spoor up Gacy, deu vertelle heu hädde den Wagen in’n Februar van Szyc koft. Gacy see Szyc briuke Geld iut de Stad teo teun. De Polizei verfolge Gacy nich wieder, man vertelle de Modder van den verswunnen John Szyc, heu hädde süin Auto verkoft un weure wegtogen.<ref name=":30" /><ref name=":33" /> Up’n Enne van den Jore 1977 hadde Gacy sess junge Männer twisken 16 un 21 ümmebrocht. Dat eurste Offer in düsse Tüid was de 18 Jore aule Robert Gilroy, de Sune van eunen Polizeibeamten iut Chicago.<ref name=":17" /><ref name=":29" /> Heu verswund up den 15. Septmeber. Den Dag os Gilroy verswund was Gacy in [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]].<ref name=":34">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20150303203137/http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/02/10/10374067-serial-killer-john-wayne-gacy-had-accomplices-lawyers-say |titel=Serial killer John Wayne Gacy had accomplices, lawyers say - U.S. News |werk=NBC News |datum=2015-03-03 |archiv-datum=2015-03-14 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Dorümme givt et Anomen dat Gacy Kompllizen büi süinen Moorden hadde. Teggen Dage läter verswund de 19 Jore aule US-Marine John Mowery.<ref name=":29" /> Gacy hadde Mowery daudwörged un unner süine Sloopkamer in den Kriupkeller vergraven.<ref name=":32" /> Den 17. Oktober kamm de 21 Jore aule Russel Nelson weg.<ref name=":34" /> Gacy moorde den jungen Mann un begreov enne unner de Gästesloopkamer in den Kriupkeller. Minner os veur Wieken läter brochte Gacy de 16-jörige Robert Winch iut [[Kalamzoo]] ümme un verbuddle de Lüike in den Kriupkeller. Den 18. November verswund dat neigste Moordoffer van Gacy, de 20 Jore aule junge Vadder Tommy Boling, nodem dat heu in eune Bar in Chicago wesen was.<ref name=":29" /> Dreu Wieken no den Moord an Tommy Boling, verswund de 19-jörige U.S.-Marinesaldote David Talsma up den Weg no eun Rockkonzert.<ref name=":30" /><ref name=":29" /> Gacy wörge Talsma daud un verbuddele enne in süinen Kriupkeller dicht büi de Lüike van John Mowery.<ref name=":32" /> Den 30. Dezember versliepe Gacy den 19 Jore aulen Studenten Robert Donnelly van eune Busstopstelle.<ref name=":35">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 241-250.</ref> Gacy schänne un foltere Donnelly in süinen Hiuse, in dem heu den jungen Mann wedder un wedder den Kopp in de Badewanne indiuke.Vöör Gericht see Donnelly läter iut, dat Gacy enne seo marteurd hadde, dat heu Gacy bede enne daudteomaken.<ref name=":35" /> No eunigen Stunnen Tüid leut Gacy den jungen Mann goon un woorschaue Donnelly dat Polizei enne nich läuven sall.<ref name=":31" /> ==== 1978 ==== Den 6. Januar 1978 melle Donnely de Polizei, dat Gacy enne Gewald andoon hadde. Gacy gav teo dat heu BDSM-Sex med Donnely had hädde, man bestund up, dat sik beude eunig un övereun woren.<ref name=":38">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 200.</ref> De Polizei lovte Gacy un klage enne nich an.<ref name=":39">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 140-153.</ref> In’n Februar moorde Gacy den 19 Jore aulen William Kindred, deu den 16. Februar no eunen Ovend in eune Bar verswunnen was.<ref name=":38" /> Kindred was dat letste Offer, dat Gacy in süinen Kriupkeller verbuddele.<ref name=":18" /><ref name=":20" /> Den 21. März locke Gacy den 26 Jore aulen Jeffre Rignall in süinen Wagen un bedäuve den jungen Mann med [[Chloroform]].<ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1891&dat=19800222&id=bqMfAAAAIBAJ&pg=2645,3663452 |titel=Gacy defense witness tells of rape, torture by accused |werk=Gadsden Times |datum=1980-02-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210521043258/https://news.google.com/newspapers?nid=1891&dat=19800222&id=bqMfAAAAIBAJ&pg=2645,3663452 |archiv-datum=2021-05-21 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref><ref name=":40">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 200.</ref> Teohius fessele Gacy Rignall an eunen Schandpool, schänne un foltere enne med smolten Wass, Püitsken un bedäuve enne wedder un wedder med Chloroform.<ref name=":40" /> Upletst lade Gacy Rignall, besowged man lebennig, in Licoln Park, eune Noverskop van Chicago, af. Dat Chloroform make Rignall eunen diursomen Schaden an’r Lever.<ref name=":20" /> Rignal konn no dat Appartement van süine Fründske swanken un de Polizei Bescheud seggen. De Iutsage van Rignall brochte de Spoor up Gacy, den de Polizei den 15. Juli fastnamm un wegen de Gewald an Rignall anklage.<ref name=":20" /><ref name=":39" /> Teo de Tüid was de Kriupkeller vull med Lüiken.<ref name=":5" /><ref name=":36" /><ref name=":21" /> Gacy bichte läter, dat heu överlegd hadde de Lüiken up’n [[Böhn (Huus)|Balken]] teo lagern, man see dat heu sik ümme „Leackage“ sorge.<ref name=":23" /> Dorümme smeit Gacy de Offers niu van de [[Interstate 55]]-Brügge över den ''Des Plaines River'' daal in den Streom.<ref name=":39" /> Gacy berichte van füiv Lüiken, deu heu in den Streom smieten hadde, man olleun veur Lüiken konn de Polizei betteo finnen.<ref name=":21" /><ref name=":37" /> Dat eurste Offer, dat Gacy van de Brügge in den Des Plaines River smeit, was de 20 Jore aule Timothy O’Rourke. Up Weg Zigaretten teo halen, kamm O’Rourke weg un worde Midde Juni ümmebrocht.<ref name=":20" /><ref name=":28" /> Den 4. November 1978 moorde Gacy den 19 Jore aulen Frank Landingin.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Review Press, Chicago 2021, S. 177.</ref> Süine blaute Lüike fünnen Männer up Jagd no [[Aanten|Änen]] den 12. November in [[Channahon]].<ref name=":28" /> Den 24. November verswund de 20-jörige James Mazzara up den Weg retiur van eunen Thanskgivingmool med süine Famüilje.<ref>{{Internetquelle |autor=Susan Kuczka |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-04-22-9404220159-story.html |titel=Gacy execution shut to victims’ families |werk=Chicago Tribune |datum=1994-04-22 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref> Heu vertelle heu hädde eunen Job in eune Biurfirma funnen.<ref name=":28" /> === Moord an Robert Piest === [[Bild:Robert_Jerome_Piest_(1963-1978)_as_a_high_school_freshman.png|duum|222x222px|Robert Piest in’n Maine West High School Joorbeok 1978.]] Den Nomeddag van den 11. Dezember 1978 besochte Gacy de ''Nisson Pharmacy,'' eune Afteuke un Drogerüige in Des Plaines, eune Rennovatscheon teo planen.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 99.</ref> Hüir kam Gacy den 15 Jore aule Robert Piest, deu in’r Nisson Pharmacy arbeude, teomoite un sekere enne in süine Frima PDM den dubbeld Laun teo.<ref name=":41">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 4-7.</ref> No Füirovend Klocke 9:00 besochte Piest Gacy över den Job büi PDM teo küren. Gacy brochte Piest worde kort no Klocke 10:00 den Ovend in süinen Hiuse ümme.<ref name=":41" /> Gacy berichte läter heu hädde Piest Geld för Sex anboden. Man Piest weis dat Geld af un Gacy schänne den Jungen doorför, nodem dat heu enne in Üisens fesseld hadde.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 230.</ref> == Polizeiunnersoik == Os Piest nich wedder no Hiuse kamm, melle süine Famüilje den Jungen os vermisst. De Polizeibeamte Josph Konzenczak unnersochte den Fall un stodde up de Ordeule un Anklagen van Gacy bet niu. Konzenczak befroge Gacy teohius. Gacy streit af wat över den verswunnen Piest teo weuten. Heu sekere teo läter no de Polizeideunststelle vör eune offitschelle Iutsage teo kumen. Klocke 3:20 den Morgen kamm Gacy med Modder besmuddeld doch noch de Deunststelle un vertelle heu hädde eun Maläur med den Auto had. Heu streit jeden Andeul an den Verswinnen van Piest af un vertelle, dat heu Piest nenne Job anboden hädde. Den 13. Dezember döörsochte de Polizei dat Hius van Gacy, denn seu dachten Gacy hädde Piest hüir fangen. Os seu olns döörsöchten keumen ville verdächtige Dinge vöörtuige, teo’n Büispill Polizeideunstmarken, Üisens för de Hänne, eune Pistole, Boiker över Homosexuliteut, pronograaphske Filme, [[Poppers]], Dildos man auk Iutwüise. De Des Plaines-Polizei observeure Gacy niu. Gacy gung jümmers opener med Polizisten ümme un baud ennen no süin Hius teo Eten un Drinken rin teo kumen. Heu steit af wat över Pirst teo weuten un smeit den Polizisten ann Koppe enne lästig teo weren wegen Droegen oder süinen politisk enganemtn. Cram beschreiv Gacy os flüritg un hardworking un open sunnen wat de Sex twisken Männern anlagt. Cram vertelle auk dat Gacy enne eune Klocke schenkt hadde, deu heu van eune daude Persoon hadde Den 17. Dezember befroge de Polizei Rossi. Heu see iut Gacy hädde den Wagen van Szyc, deu dat Geld briuke no California teo teun, an enne verkoft. De Polizei unnerscohte den Wagen van Gacy un fund menslik Hoor in den Kufferriume. Dreu Soikhunne söchten no Piest in Gacys Wagen. === Tweude Hiusdöörsoikunge === Den 19. Dezember befroge de Polizei Rossi dat tweude Mool. Düt mool vertelle heu Gacy hädde enne in6n Sommer 1977 updregen teggen Säcke Brantkalk in den Kriupkeller teo verdeulen. Den 19, Dezmeber versochte de Polizei Bewüise teo sammel, pmme Gacys Hius dat tweude Mool teo döörsoiken. Gacy lade de Polizisten düssen Ovend in süin Hius in. Officer Schulz rüuike Lüikegrecuh in den Hiuse iu de Lüftung. Beteo was dat nich upfullen, den dat was auld wesen. Cram vertelle de Polizei, dat Gacy versocht hadde enne teo missbriuken. Up de Froge, of Cram in den kriupkelelr wesen was antweorde heu solle euns Brantkalk för gacy in den kriupkelelr verdeulen un moste Gravens för Drainegaeleggen buddeln. Cram besinne sik dat de Gräven exakt 1,80 m land, 60 cm breid un 60 deup wesen sollen- de grötte van eune grav. ==== Bekenntnis ==== Den 20. Dezember drapp Gacy süine Afkote Amirante un stund teo dat Piest daud un in Streom scmieten worde. Gacy begunneun wüidlöftig Bekenntnis un vertelle bet in freen Morgenstunne. Heu bichte, dat teomindsten 30 Offer moorde, deu meusten in süinen Kriupkeller verbuddele, minächtig över de Offers un beteuken ünen os Storenjungen, mänlike Prostiruierte un Legers. ==== Fastnome ==== Gacy stelle sik de Polizei, os Lüiken in süinen Kriupkeller funnen worden, Den 22. Dezember bekenne sik gacy offitschel teo den Moorden un stund teo ca. 30 junhge Männer ümmebrocht teo hebben. Heu see olle weuren früiwillig in süin Hius kumen un dat olle Offer male Prostuierte wweuren, deu heu läter in süinen Kriupeklelr begravne hadde. He vertelle, dat heu man 5 Gräver olleune bgraven hadde un anneren van süinen nstelden buddeln leut. Inn Januar 1979 woll heu de Offer noch wüider verbegrn med Beton. Os de Polizei direkt no Robert Piest froge, stund Gacy teo, dat heu Piest den 11. Dezemebr in süin locked, daudwörged hadde un den 13. Dezmebr in den Des Plaines RIver smeit. De Polizei brochte Gacy den 23. Dezmeber no de Interstate55-Brügge, dat heu wist wo heu süine Offers in den Stereom smeit. === Soike no de Offers === ==== Kriupkeller ==== Den Polizisten büi de Soike no den begraven Offers unner süinen Hiuse teo helpen, teuke Gacy büi süinen Bekenntnisse eunen groffen Plaan van süinen Kriupkeller. Heu teuke in, wo heu de Lüiken begraven hadde. De Gerichtsmediziner Robert Stein hadde de Upsicht över dat Iutgraven. Den Kriupkeller deule Stein in Afsniede in un gav jeude iutgraven Lüike eune Nummer. De Lüike Nr. 1 buddelen de Unersoikers in’n Noordausten van den Kriupkeller unner den Büro van Gacy iut. De Daudsoorsake was unkloor. De Lüike van John Butkovich was de Nr. 2. Den 23. Dezemeber groiven de Unnersoiker dreu annere Lüiken iut, deu Gacy in den glüiken Grav os de Lüike Nr. 1 inbudeled hadde. Düt weuren de Lüiken Nr. 3, Nr. 4 un Nr. 5. No de Wüinachtsdage groiven de Unnersoiker den 26. Dezmeber veur Lüiken iut. De Lüiken Nr. 6 un 7 leden in eunen gemeunsomen Grave. De Lüike Nr.7 hadde eunen Knievel iut Stoff in den Munne. De Lüike Nr. 8 hadde den Strick noch ümme den Halse. De Lüike Nr. 9 lee unner eune Betondecke un hadde Stiekwunnen in den Borstkasten un Borstknoken, wat up dat eurste Ofer van Gacy Timothy McCoy henweis. Den 27. Deemebr fünnen de Unnersoikers acht Lüiken. De Lüike Nr. 10 was direkt unner de Hiusdöör begraven. De Lüiken Nr. 11 un 12 leden tiegen an eune begraven. Beude hadden eunen Strick ümme den Halse. De Lüike Nr. 13 lede unner de Gästesloopkamer. De Lüiken 14 un 15 weuren in eunen gemeunsomen Grave inbuddeld. De Köppe van den beuden Lüiken sticken in Plastiksäcken. De Lüike Nr.16 lede dicht büi de Lüike Nr.13 un hadde eunen Knievel deup de Strotte daalstopped. De Lüike Nr.17 hadde auk noch eunen Strick ümme den Halse. Den annen Dag konnen de Unnersoikers veur Lüiken bergen. De Lüike Nr. 19 bergen de Unnersoikers direkt unner de Sloopkamer van Gacy. De Lüike Nr. 18 lede lautrecht teo de Lüike Nr. 19. De Lüike Nr. 20 hadde Gacy in’n Noordwesten van süinen Kriupkeller laut recht teo de Lüike Nr. 19 begraven. Den 29. Dezmeber fünnen Unnersoiker noch sess annere Lüiken. De Lüiken Nr. 22, 23 ,24, un 26 weuren in eunen gemueunsomen Grave unner de Küken van Gacy inbuddeld. De Lüiken Nr. 22, 24 un 26 hadden eunen Knievel in den Halse. Dat letste Offer iut den Kriupkeller, de Lüike Nr. 25 lede unner den Badstoven un hadde euen Knievel deup de Storte daal pröpped. In’r Froitüid gung de Unnersoik up den Grundstücke van Gacy wüider. Den 29. März fünnen de Unnersoikers de Lüike Nr. 28 in Müllsäcken ümmewickeld unner de Veranda. Den 16. März kam de Lüike 29 unner de Spüisstoven vöörtuige. Olle Offers weuren stark verweest. 23 Offers konn Stein döör dat Taanwärk indentifizeuren. Tweu konne heu no Broike in den Knoken identifizeuren. Föherschüine, Portemonnaies un persöönlike Saken van Offers in den Hius van Gacy bekünnen de Identiteut van den Offers. De Kopp un Bovenlüiv van eunigen Lüiken sticken in Müllsäcken, wat Gacy make Bleoddrüppen iut Nesen un Munne afteowennen. Eunige Offers hadden jümmers noch eunen Strick ümme den Halse. Eunige Offers fünnen de Unnersoikers med frömden Objeken büi den Becken, de Postitscheon weis door up hen dat Gacy de Objekte den Offers in den Anus schoven hadde. No Stein wörge Gacy 12 Offers nich daud, man sticke ünen med Knieveln de Strotte daal daud. Dat leddigstoon Hius van Gacy worde in’n April 1979 daalrieten. ==== Des Plaines River ==== [[Bild:Des_Plaines_River.png|alternativtext=|duum|In’n Juni 1978, os süin Kriupkeller vull was, begunn Gacy de Lüiken van süinen Offers in den ''Des Plaines River'' (up’ Bille) teo smüiten.]] Dat Offer, dat eun den 30. Juni 1978 ca. 10 km van’r Interstate 55-Brügge över den Des Planines River streomdaal fund, brochte de Polizei eurst nich imed Gacy teuhaupe. In’n Januar 1979 konn de Polizeid de Identiteut van den Offer döör Fingerafdrücke un eun Tattoo up den linken Arm riutkrüigen: Et wasTimothy O’Rourke. De Autopsie konn nich iutsliuten, dat O’Rourke daudwörgd worde. Heu was dat eunundertigste Offer van Gacy. No de Fastnome van Gacy kreig de Polizei riut, dat Gacy O’Rourke daudwörge. Dat tweude Offer, dat Gacy in den Des Plaines River smeit was Frank Landingin. De Autopsie fund riut, dat Gacy de eugene Unnerwäske van Langindin Landingin den Halse daal pröppe. Os heu spüigen moste, dämpe de Unnerwäske Landingin upletst de Luft af. Deu Lüike konn de Polizei auk döör de Fingerafdrücke indentifizeuren. Heu was Offer Nr. 32. Den 28. Dezember 1978 fund deu Polizei ca. 1.5 km stromdaal van’r Interstate 55-Brügge över den Des Plaines River noch eune Lüike. Dat Offer was James Mazzara. Gacy gav teo, dat heu den Jungen korte Tüid no [[Thanksgiving]] daudwörge. Den 9. April 1979 vund eun Man, deu eunen Treidelpadd in’n [[Grundy County]] langs leup, eun verweest Lüike, deu in Worteln an’r Kante van den Des Plaines River fast hung. De Polizei konn de Lüike döör dat [[Taanwark|Täänwerk]] indentifizeuren. De Autopsie brochte vöördag, dat Gacy den Offer Papeur de Strotte daal pröppe, dat den Offer de Luft afdämpe. == Gerichtsprozess == Den 6. Februar 1980 worde Gacy wegen 33 Morden anklaged. Up Andrag van süinen Verudediger unnersöchten psychiaterske un psycholoogske Geodachters un Geodachtersken Gacy, deu an gav heu hädde multiple Persöönlikheudt. Dreu geodachtGn bekünnen Gacy Schizophrenie med multiplen Persöönlikheuden. De Verdediger woulle seo nowüisen, dat gAcy schGadundüchtig was. De Stootsafkootsskop versochte noteowüisen, dat Gacy med Plaan un Afsicht moorde. No de psychiatersken Geodachten van de Stootsafkootsskop vertelle Gacy olleun van süinen multiplen Persöönlikheuden, dat heu os schuldundüchtig iutsach. Cram un Rossi seden iut, dat seu in Updrag van Gacy Afwaterläupe in den Kriupkeller graven mosten un Säcke med Brantkalk verdeuld hadden. Den 18. Februar betuige de Gerichtsmediziner Rober Stein dat van stark verweesten Skeletten, deu heu unnersocht hadde, dreuteggen daudsticken, sess daudwörged worden un eun Offer an Steekwunnen starv. No de Verdeudigers van Gacy störven de Offers iut Verseun döör erotisk [[Asphyxiophilie]]. Stein beteuke so ville Unfälle os unwoorschüinlik. Jeffrey Rignall see den 21. Februar iut un beschreiv de Folter, deu Geacy enne in’n März 1978 andoon hadde. Den 29. Februar see Donald Voorhees, den Gacy 1967 sexuell angoon hadde, iut un vertelle van den Versoiken enne to schännen un achterrup van eune Iutsage afteobringen, indem dat Gacy eunen anneren Teenager betaald hadde enne daalteoslaan. Robert Donnelly berichte de annere Wieke os Tuige van de Folter in den Hius van Gacy in’n Dezemebr 1977. === Ennvöördrag un Oordeul === De Ennvöördrege presenteuren Stootsafkootsskop un Verdeudiger den 11. März. De Stootsafkote Terry Sullivan spreuk teoerust un beschreiv akkroot den sexuellen Missbriuk van Gacy an den jungen Männern. Presenteure Bewüise, dat Gacy versochte süine Verbreken teo verbärgen un beschreiv de Offer, deu de Folter van Gacy döörstaan hadden, os „lieven Daude“. No den veur Stunnen langen Endvöördrag van den Stootsafkoten sprak de Verdeudigier Sam Amirante un beschreiv Gacy os undüchtig süine Impulse teo tügeln. Heu mole dat Bild van Gacy os schuldundüchtigen Verbreker iut. Samirant begrünne dat med veur psychaitersken un psycholoogksen Geodachten, deu över dat Schuldunvermügen van Gacy schrieven. De Stootsafkootsskop konn no Samirante nich de mentale Gesundheud van Gacy un seo dat Schulvermügen, bewüisen. De Stoosafkoteskop streit de Schuldundüchtigkeud van Dacy af un versochte enne os Däder med kloren Kopp, deu no Plaan moorde, teo präsenteuren. The Schöppenjury hadden no den Vöördrägen över eune Stunne un fövtig Minuten Rood haulen un veroordeulen Gacy upletst för jeuden Moord ollens teohaupe 33-mool teo’n Daude. De Exekutscheontermüin worde för den 2. Juni 1980 ansetted. === Appelatscheon === Gacy versochte dat Daudoordeul afteowennen un gung in Appelatscheon 1984 bleiv de Supreme Court van Illinois büi den Schuldsproik un sette de Exekutscheon van Gacy för den 14. November1984 an. De Appelatscheon weis de [[U.S. Supreme Court]] 1985 af. 1986 beandragen Gacy un süin Afkote Richard Kling eune Wedderupnomeverforen, dat man den 11. Septemebr 1986 truiggewiesen worde. Os de U.S. Supreme Court de Appelatscheon 1993 van Gacy in letste Instanz afweis, sette de Illinois Supreme Court de Exekutscheon up den 10. Meu 1994 an. === Exekutscheon === [[Bild:John_Wayne_Gacy_certificate_of_death.jpg|duum|Daudenschüin van John Wayne Gacy.]] Den Morgen van’n 9. Meu 1994, den Dag vöör süine Exekutscheon, worde Gacy van den ''Menard Correctional Center'' no dat ''Stateville Correctional Center'' in [[Crest Hill]] brocht. Os Henkersmooltüid wünske Gacy sik eunen Ammer Chickenwings van [[KFC]], eun Dutzen [[Kaisergranaat|Keusergranaten]], Pommes frites, friske [[Eerdberen|Elvern]] un eune [[Cola]] Light. Den Ovend kreig Gacy de Stervesakramente van eunen katholsken Preuster.<ref>{{Cite web|last=Braun|first=Stephen|date=May 10, 1994|title=Gacy Executed in Illinois for Murders of 33. Crime: He Receives Lethal Injection After Last of His Appeals is Rejected. The Serial Killer was Convicted in 1980 for the Slayings of Boys and Young Men|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-10-mn-55926-story.html|language=en-US}}</ref> Den anneren Dag klumpen de Chemikalien büi de Exekutscheon unverworens un stoppen den Infuscheonsslauch dicht. Dat Exekutscheonteam wessele den Slauch iut. No teggen Miniuten was de Slauch wesseld un de Exekutscheon gung veurder. De kumplette Exekutscheon diure 18 Miniuten. Süine offitschellen letsten Woir an süinen Afkote weuren, dat enne ümme teo bringen den Verlust van anneren nich iutglüike un dat de Stoot enne ümmebröchte. Süinne ollereltsten Woir, man nich Deul van’n offitschellen Bericht, weuren no den Stootsafkote William Kunkle „Kiss my ass“. In’n den Stunnen vöör de Exekutscheon van Gacy versammelen sik överslaan 1000 Luide vöör de Justizanstalt; de graute Deul stemme de Exekutscheon teo, man eune lütte Protestgruppe richte eune Maanwacht iut un protesteure tiegen de Daudsstraffe. Gacy süine offitschelle Daudstüid es de 10. Meu 1994 ümme Klocke 12:58. Dat Lüiv van Gacy worde verbrend. == Offers == === Künnige Offers === Olleun büi 28 Offers konn de Polizei de Identiteut seker faststellen. De Identiteut van füiv Offers blivt auk vandage noch unkünnig. Teoeurst fund de Polizeide Identiteut den Lüiken Nr. 2,3 un 4 riut: Dat weuren John Butkovich, John Szyc un Gregory Godzik. Unnersoik an den Tänen bekunne de Identiteut van düssen Lüiken up den 29. Dezmeber 1978. De Identiteut van den lesten Offer van Gacy, James Mazzara, konn os neist fasteld weren. Dat vöörleteste Offer, Rick Johnston, Veur annere konn Polizei den 6. Januar 1979 indenitifizeuren. De Identituet van de Lüike Nr. 18 was Michael Bonnin, Lüike Nr. 25 was Robert Gilroy. Dat eurst Offer, dat de Polizei iut den Kriupkeller borgen hadde, konnen se niu os Jon Prestidge identifizeuren un de Lüike Nr. 16 os Russel Nelson. Eune Angel lizenz up den Nomen Bonnin fund de Polizei in den Hiuse van gacy. Dreu Dage läter worde dat Offer, dat den 30. Juni 1978 iut den Des Plaines RIver borgen worde, Timothy O’Rourke was. Den 27. Januar hölpen Taanberichte de Lüike 20 os John Mowery teo identifizuren. Twe Dage läter worde klooe dat Lüike Nr. 8. Matthew Bowman is. ==== DNA-Analysen 2011 ==== In Okotber 2011 berichte Thomas Dart, dat et niu de kompleten DNS-Profile van ollen unkünigen Offers givt. De DNs-Profile verglieken de Unnersoikers med DNS van Verwandten van määnliken Vermissten in den USa iut den 1970 bet 1979. Os Resultaat es de Identiteut van dreu Offer niu bekand un ville annere verswunn Tennager konne Offer can Gacy iuslotten weren. Inn November 2011 weis eun DNA-Test no, dat de Lüike 19 dat Lüiv van William Bundy es. De Identiteut van den 16 Jore aule James Haakenson, vöörmools de Lüike 24, weis inn Juli 2017 eun DNA-Test. De Lpike 5 koon in n Oktober 2021 idetifizeurd weren, et was Francis ALexander, denn de Polizei nienich vermisst meldet hadde. ==== Översicht ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Lüike ! scope="col" |Öller ! data-sort-type="date" scope="col" |Daudsdatum ! scope="col" |Nummer ! scope="col" |Fundoord |- ! scope="row" |Timothy Jack McCoy |16 |3. Januar 1972 |Lüike 9 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Butkovich |18 |31.Juli 1975 |Lüike 2 |Garage |- ! scope="row" |Darrell Julius Samson |18 |6. April 1976 |Lüike 29 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Randall Wayne Reffett |15 |14. Meu 1976 |Lüike 7 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Samuel G. Dodd Stapleton |14 |14. Meu 1976 |Lüike 6 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Michael Lawrence Bonnin |17 |3. Juni 1976 |Lüike 18 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William Huey Carroll Jr. |16 |13. Juni 1976 |Lüike 22 |Kriupkeller |- ! scope="row" |James Byron Haakenson |16 |5. August 1976 |Lüike 24 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Rick Louis Johnston |17 |6. August 1976 |Lüike 23 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Kenneth Ray Parker |16 |24. Oktober 1976 |Lüike 15 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Michael M. Marino |14 |24. Oktober 1976 |Lüike 14 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William George Bundy |19 |24. Oktober 1976 |Lüike 19 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Francis Wayne Alexander |21 | data-sort-value="December 1, 1976" | # Dezmeber 1976 |Lüike 5 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Gregory John Godzik |17 |12. Dezember 1976 |Lüike 4 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Alan Szyc |19 |20. Januar 1977 |Lüike 3 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Jon Steven Prestidge |20 |15. März 1977 |Lüike 1 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Matthew Walter Bowman |19 |5. Juli 1977 |Lüike 8 |Crawl space |- ! scope="row" |Robert Edward Gilroy Jr. |18 |15. Septmeber 1977 |Lüike 25 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Antheney Mowery |19 |25. Oktober 1977 |Lüike 20 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Russell Lloyd Nelson |21 |17. Oktober 1977 |Lüike 16 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Robert David Winch |16 |10. November 1977 |Lüike 16 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Tommy Joe Boling |20 |18. November 1977 |Lüike 12 |Kriupkeller |- ! scope="row" |David Paul Talsma |19 |9. Dezember 1977 |Lüike 17 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William Wayne Kindred |19 |16. Februar 1978 |Lüike 27 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Timothy David O'Rourke |20 | data-sort-value="June 16, 1978" |16-23. Juni 1978 |Lüike 31 |Des Plaines River |- ! scope="row" |Frank William Landingin |19 |4. November 1978 |Lüike 32 |Des Plaines River |- ! scope="row" |James Mazzara |20 |24. November 1978 |Lüike 33 |Des Plaines River |- ! scope="row" |Robert Jerome Piest |15 |11. Dezember 1978 |Lüike 30 |Des Plaines River |} === Unkünnige Offers === Füiv Offers sind noch jümmers unkünnig. Veur verbuddele Gacy in süinen Kriupkeller un eun Offer in süinen Goorn. In’n Hervst 1979 worden de Geischter van den unkünnigen Offers forensisk rekonsturerud. Up Grundloge van Gacy süin Bekenntnis, de Gräver in den Kriupkeller un forensiske Analyse bestimme de Polizei de woorschüinliksten Daten, an deu Gacy de unkünnigen Offers moord hadde: # 3. Januar, 1972 – 31. Juli 1975. Lüike 28, Gaarn, männlik, Öller:14–18. # 13. Juni – 5. August 1976. Lüike 26. Kriupkeller, männlik, Öller: 23–30. # 6. August – 5. Oktober 1976. Lüike 13. Kriupkeller, männlik, Öller: 17–22. # 6. August – 24. Oktober 1976. Lüike 21. Kriupkeller, männlik, Öller: 15–24. # 15. March – 5. Juli 1977. Lüike 10. CKriupkeller, männlik, Öller: 17–21. Dat woorschüinlik tweude Offer van Gacy, Lüike 28, hadde briune Hore, was ca. 180 cm graut, un twisken 14 un 18 Jore auld. Heu worde, woorschüinlik 1975, tiegen an de Röststiede van Gacy begraven.[127] Heu dreug eunen sülvern Ring an’n linken Ringfinger. Heu was sachtens befrigged[129][lower-alpha 25] De Lüike Nr. 26 hadde middelbriun Hoorwr, twisken 23 un 30 Joree auld un ca. 1,60 m graut. Den Manne mankeuren tweu Täne. Gacy brochte enne twisken den 13. Juni un den 5. August 1976 ümme. De Lüike Nr. 13 däude Gacy seker twisken August un Oktober 1976. De junge Mann was twisken 1,80 m un 1,90 m graut un hadde lange briune krüllige Hore un was twisken 17 un 22 Jore auld. Dat Offer hadde eunen Abzess an den Tänen un kamm vöör lange Tpid vöör süinen Daude an den Ribben luchts teo Schaden. Rossi vertelle heu hädde dat Grav van de Lüike Nr. 13 in’n laten Sommer 1977 graven. De Lüike Nr. 25 was twisken 15 un 24 Jore auld un ca. 1,80 m. Heu hadde hellbriune Hoore. Dat Offer lee direkt up William Carrol. Dat bedüdt de Moord geschach up den oder no den 13. Junio 1976. De Lüike Nr. 10 was teo de Tüid van den moord twisken 17 un 21 Jore auld un twisken 1,70m un 1,80 m. Dat Offer hadde sik Wieken vöör süinen Daude dat Slöttelbeun broken. De tweu Offers deu Gacy in’n Meu 19zz u den glüiken Dag moorde leden teigen an enne. Wennne dat Offer ümme kamm es unklorr. No den Grav könne dat Offer in Vöörjor oder Summer 1976 mm ekume süin, no den Iusagen van Gacy man ak ol 1974. "018 worde eune Gesichtrekonstruktiionn öffentlich. == Mügelike annere Offers == No süine Fastnome berichte Gacy heu hädde bet teo 45 junge Männer un Teenagers in Chicago un Des Plaiens ümmebrocht.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 193-197.</ref> Man olleun den Moord an 33 Offers konn de Polizei nowiesen. === Daud van Charles Hattula === Den 23. Meu 1978 worde Charles Antonio Hattula verdrunken in den [[Pecatonia River|''Pecatonia River'']] büi [[Freeport]], [[Illlinois]] funnen. Heu verswund den 13. Meu.<ref>Christopher Berry-Dee, Steven Morris: ''How to Make a Serial Killer: The Twisted Development of Innocent Children into the World’s Most Sadistic Murderers.'' Simon & Schuster, New York 2008, S. 336.</ref> Rossi vertelle Gacy hädde Strüid med Hattula, deu büi PDM arbeud hadde, had. Gacy vertelle Rossi un annere Anstellden, dat Hattula verdrunken was.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 99-104.</ref> Teo de Tüid os Hattula starv konn Gacy ol nenne wüideren Offer in süinen Kriupkller vergraven. Mügelik es dat Gacy de Lüike van Hattula dorümme in den ''Pecatonia River'' smeit. Man no Unnersoik van de Polizei in Freeport un de offitschelle Autopsiebericht störte Hattula van eune Brügge un verdrunk in’n Water.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 123-127.</ref> === West Miami Avenue === De penscheoneurde Polizeibeamte Bill Dorsch vermeode dat annere Offers van Gacy up eunen Grundstück van den Appartemntblock an de ''West Miami Avenue'' vergraven sind. Gacy was hüir eunige Jore lang Hiusmeuster.<ref name=":45">{{Internetquelle |autor=Steve Mills |url=https://www.chicagotribune.com/ct-xpm-2012-03-30-chi-sheriff-wants-new-dig-for-gacy-victims-20120329-story.html |titel=Sheriif barred from digging for more Gacy victims |werk=Chicago Tribune |datum=2012-03-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20121107052751/http://articles.chicagotribune.com/2012-03-30/news/chi-sheriff-wants-new-dig-for-gacy-victims-20120329_1_bill-dorsch-gacy-victims-west-miami-avenue |archiv-datum=2012-11-07 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> 1975 sach Dorsch Gacy up den Grundstück med eune Schpüppe an’n reohen Morgen. Bewoner vertellen auk, dat Gacy Gräven up den Grunstücke buddeld hadde.<ref>{{Internetquelle |autor=Matt Stroud |url=https://www.theverge.com/2013/5/10/4315390/the-controversial-high-tech-search-for-john-wayne-gacy-lost-victims |titel=Grave mistake: the controversial, high-tech search for John Wayne Gacy's lost victims |werk=The Verge |datum=2013-05-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201001093532/https://www.theverge.com/2013/5/10/4315390/the-controversial-high-tech-search-for-john-wayne-gacy-lost-victims |archiv-datum=2020-10-01 |abruf=2023-04-17 |sprache=en-US}}</ref> Dorsch beandrage 2012 dat Grundstück teo unnersoiken. Den Andrag weis de Stootsafkoteskop af un verweis up den Unersoik up den Grunstücke in den Jore 1998.<ref>{{Internetquelle |autor=Steve Mills |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2012-03-30-ct-met-gacy-dig-20120330-story.html |titel=Sheriff wants to excavate in search of Gacy victims |werk=Chicago Tribune |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190709023142/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2012-03-30-ct-met-gacy-dig-20120330-story.html |archiv-datum=2019-06-09 |abruf=2023-04-17 |sprache=en-US}}</ref> Büi den Unnersoik 1998 fund Radaarunnersoik veurteggen annomrmale Stieden up den Grundstücke, man blaut tweu van den Annomalien worden akkroot unnersocht.<ref name=":45" /><ref>{{Internetquelle |autor=Tracy Ullman |url=https://www.huffpost.com/entry/john-wayne-gacy-search_b_2569172 |titel=To Parents of the Missing in Chicago: A Note About John Wayne Gacy |werk=Huffington Post |datum=2013-02-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928133127/https://www.huffpost.com/entry/john-wayne-gacy-search_b_2569172?guccounter=1 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> In’n Oktoberer 2012 brochte Tom Dart eunen tweuden Andrag dat Grundstück teo unnersoiken in. De Andrag heut de Stootsafkoteskop in Januar 2013 geod. Radaarunnersoik un Stäuverhunne van den FBI fünnen in’n März 2013 man keune Henwüise up de Överreste van Minsken.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.timescolonist.com/opinion/search-of-killer-john-wayne-gacy-s-mother-s-home-fruitless-county-sheriff-to-keep-hunting-1.109486 |titel=Serach of killer John Wayne Gacy’s mother’s home friutless; county sheriif to keep hunting |werk=Times Colonist |datum=2013-04-12 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200102200250/https://www.timescolonist.com/opinion/search-of-killer-john-wayne-gacy-s-mother-s-home-fruitless-county-sheriff-to-keep-hunting-1.109486 |archiv-datum=2020-01-02 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }}</ref> == Mügelike Komplizen == Gacy vertelle de Polizei van Beginn an, dat enne Komplizen, deu auk sülvenst mooord hadden, hölpen. Heu see läter Cram un Rossi hädden büi eunige Moorde holpen.<ref name=":21" /> Ol in den Gerichtsprozess hadden de Verdediger van Gacy Bewüise, dat Gacy nich olle Offers olleune daud maked hadde.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20170213164552/https://www.highbeam.com/doc/1N1-13CF85F3996A5130.html |titel=Did Gacy have help? |werk=Chicago Sun-Times |datum=2012-02-17 |archiv-datum=2017-02-13 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> In den 1980-er Joren vertelle Gacy den FBI-Agenten Robert Ressler tweu oder dreu PDM-Anstellde hädden büi den Moorden holpen. Jeffrey Ringnal, den Gacy in’n März 1978 folterd hadde, berichte dat eun jungen Mann med briunen Horen süine Folter bekieken hadde.<ref name=":20" /> Heu see auk iut, heu hädde dat Licht in anneren Deulen van den Hius an- un iutgoon seuen, wüil Gacy büi enne was.<ref name=":44" /> No Gacy weuren auk dreu PDM-Anstellde verdächtig, deu olle eune Slöttel no süin Hius hadden. Gacy noime Cram un Rossi man auk Philip Lake, deu eun Bekanden van [[John Norman]] un Künnigheud David Cram was.<ref name=":43" /> In den 1970-er Joren bedreiv Norman in den gansen Vereunigden Stoten Minskenhannel un Hannel med Kinnerpornografie unner den Nomen ''Delta Project.''<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160129011607/http://archives.chicagotribune.com/1977/05/16/page/1/article/chicago-is-center-of-national-child-porno-ring |titel=Chicago is center of national child porno ring |werk=Chicago Tribune |datum=1977-05-16 |archiv-datum=2016-01-26 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> Teomindsten tweu Offers van Gacy, Kenneth Parker un Michael Marino, hadden woll auk Kontakt teo Norman.<ref>{{Internetquelle |url=https://johnwaynegacynews.com/2016/06/20/child-sex-trafficking-in-chicago-the-missing-link-in-the-gacy-mystery/ |titel=Gacy Sex Trafficking in Chicago: The Missind Link in the Gacy Mystery |werk=johnwaynegacynews.com |datum=2016-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160827120623/https://johnwaynegacynews.com/2016/06/20/child-sex-trafficking-in-chicago-the-missing-link-in-the-gacy-mystery/ |archiv-datum=2016-08-27 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> Dorümme gav et Spekulatschonen Gacy könne an den Hannel van Norman med maked hebben.<ref>{{Internetquelle |autor=Larry Potash |url=https://wgntv.com/news/cover-story/what-really-happened-to-michael-marino-investigation-begins/ |titel=Was John Wayne Gacy connected to human trafficking ring? |werk=WGN-TV |datum=2016-06-21 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200525000827/https://wgntv.com/news/cover-story/what-really-happened-to-michael-marino-investigation-begins/ |archiv-datum=2020-05-25 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }}</ref> == Vermaaknis == === Amber Alert === Döör de Verbreken van Gacy hadde Sam Amirante, eun Afkote van Gacy, 1984 den Wunsk verswunnen Kinner swänker un better wedder teo finnen. Heu brochte den ''Missing Child Recovery Act of 1984'' in Illinois up den Weg. Bet 1984 mosste de Polizei 72 Stunnen täuven, eur seu no eunen verswunnen Kind soiken drovten.<ref name=":42">Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 395.</ref> De ''Missing Child Recovery Act'' streik de 72-Stunnen Tüid eur dat Soike lausgoon konn. Annere US-Stoten överneumen lüike Gesette. Os Resultaat grünne sik eun in den Vereunigden Stoten eun Nettwärk vermiste Kinner swanke teo finnen. Dat Nettwärk hett vandage ''Amber Alert.''<ref name=":42" /> === Kunstwärke === [[Bild:John Wayne Gacy art.jpg|alternativtext=Bild van eunen Clown, dat John Wayne Gacy teuke.|duum|Kunstwärk van John Wanye Gacy]] Olleun in süine Zelle begnn Gacy dat Molen. Heu mole ville Biller med Clowns, faken sik sülvenst os Pogo de Clown, man auk Vügel, Schedel, süin Hius oder Jesus Christus. Gallerien stellen de Biller van Gacy iut.<ref>{{Internetquelle |autor=Joshua Guarin |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/illinois/articles/the-controversy-of-killer-john-wayne-gacys-artwork/ |titel=The Controversy Of Killer John Wayne Gacy’s Artwork |werk=theculturetrip.com |datum=2016-12-20 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20191214175110/https://theculturetrip.com/north-america/usa/illinois/articles/the-controversy-of-killer-john-wayne-gacys-artwork/ |archiv-datum=2019-12-14 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.cnn.com/2011/US/05/13/serial.killer.art/index.html |titel=Controversial serial killer's paintings go on display in Las Vegas |datum=2011-05-13 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190912085959/http://edition.cnn.com/2011/US/05/13/serial.killer.art/ |archiv-datum=2019-09-12 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> De Biller woren för eunen Prüis van 200$- 20.000$ verkoft.<ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 36-37.</ref> No de Exekutscheon van Gacy verbrennen Verwande van den Offers eunige van süinen Billern öppenlik.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Ferris |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-06-19-9406190098-story.html |titel=Gacy’s art is torched amid Cheers |werk=Chicago Tribune |datum=1994-06-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201128044837/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-06-19-9406190098-story.html |archiv-datum=2020-11-28 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.sptimes.com/2004/06/06/State/Sale_of_Chicago_seria.shtml |titel=Sale of Chicago serial killer’s art drwas protests |werk=St. Petersburg Times |datum=2004-06-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100102114253/http://www.sptimes.com/2004/06/06/State/Sale_of_Chicago_seria.shtml |archiv-datum=2010-01-02 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> === Filme un Dokumentatscheonen (Iutwaal) === * 1992: ''To Catch a Kille.'' Fernseuherfilm med Brian Dennehy os Gacy. * 2003: Gacy. Film med Mark Holton os Gacy. * 2010: ''Dear Mr. Gacy.'' Med Willian Forsythe in Rulle van Gacy. * 2010: ''8123: Gacy House.'' Dokumentatscheon över Geusterjäger unnersoiket dat Grundstück up den dat vöörmolige Hius van Gacy stund. * 2022: ''Conversations with a Killer: The John Wayne Gacy Tapes.'' 3-deulige Dokumentatscheon. * 2022: ''[[:en:Conversations_with_a_Killer:_The_John_Wayne_Gacy_Tapes|Conversations with a Killer: The John Wayne Gacy Tapes]].'' In Updrag van Netflix unner Regie == Literatuur == === Ziteurd Literatuur === * Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Spezial:ISBN-Söök/0-312-51157-4|978-1-973-75535-7]] ([[iarchive:manwhokilledboys0000line_s0j9/mode/2up|binnennets]]). === Wüidergoon Literatuur === * ''Killer Clown: The True Story of John Wayne Gacy'', by Aimee Baxter.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-973-75535-7|978-1-973-75535-7]] * ''[https://books.google.com/books?id=QHg_zQEACAAJ John Wayne Gacy: Hunting a Predator]'', by John Borowski.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-997-61406-0|978-0-997-61406-0]] * ''Johnny and Me: The True Story of John Wayne Gacy'', by Barry Boschelli.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-4343-2184-3|1-4343-2184-3]] * ''A Question of Doubt: The John Wayne Gacy Story'', by John Wayne Gacy.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-87886-503-X|1-87886-503-X]] * ''The Chicago Killer: The Hunt for Serial Killer John Wayne Gacy'', by Joseph R. and Karen M. Kozenczak.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-4010-9532-1|1-4010-9532-1]] * ''Unfinished Nightmare: The Search for More Victims of Serial Killer John Wayne Gacy'', by Chris Maloney.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-466-08031-7|978-1-466-08031-7]] * ''The Last Victim: A True-Life Journey into the Mind of the Serial Killer'', by Jason Moss. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7535-0398-0|0-7535-0398-0]] * ''[https://books.google.com/books?id=oWo4twAACAAJ 29 Below]'', by Jeffrey Rignall and Ron Wilder. ASIN B0006XG56Y * ''Destination Gacy: A Cross-Country Journey to Shake the Devil's Hand'', by Nancy Rommelmann.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-940-83838-0|978-1-940-83838-0]] == Weblenken == * De [https://vault.fbi.gov/John%20Wayne%20Gacy FBI-Berichte] över John Gacy (engelsk). * [https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/994/305/271650/ 1993 Decision] of Gacy's case by the United States Court of Appeals for the Seventh Circuit, rejecting his federal appeal. * [https://johnwaynegacynews.com/ ''John Wayne Gacy's Other Victims'':] Eune Webstiede över annere mügelike Offers van John Gacy (engelsk). == Nowüise == <references responsive="" /> <references responsive="" /> * {{Normdaten}} [[Kategorie:Storven 1994]] [[Kategorie:Boren 1942]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Illinois]] [[Kategorie:Iowa]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Kriminalität]] [[Kategorie:LGBT]] [[Kategorie:Möörder]] 7r1hril6fux71vvz2yoyrrd9najpkih George Andrew Olah 0 174898 1074203 1073674 2026-07-28T18:02:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074203 wikitext text/x-wiki [[Datei:Oláh György előadása 8299.jpg|mini|George A. Olah, in‘n Oktober 2009]] '''George Andrew Olah''', eegentlich ''György Oláh'' (* [[22. Mai]] [[1927]] in [[Budapest]]; † [[8. März]] [[2017]] in [[Beverly Hills]])<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://hungarytoday.hu/news/olah-gyorgy-nobel-prize-awarded-hungarian-american-chemist-dies-aged-89-56604 |titel=George Oláh, Nobel Prize Winning Hungarian-American Chemist, Dies at 89 |werk=[[Hungary Today]] |hrsg=Magyarország Barátai Alapítvány |datum=2017-03-09 |zugriff=2017-03-09 |sprache=en }}</ref> weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Chemiker]] vun [[Ungarn|ungarsch]] Herkunft. 1994 wurr he mit den [[Nobelpries för Chemie]] uttekent == Leven == Olah is in Ungarn upwussen un hett an de [[Technische un Wertschaftswetenschapliche Universität Budapest]] bi [[Géza Zemplén]] studeert. Dat Studium insluutend Promotschoon hett he in blots veer Johren schafft un he wurr 1949 Dozent<ref>''Nachrichten aus der Chemie'', 65, Mai 2017, S. 582, [[GDCh]]</ref><ref>In sien Erinnerungen (J. Org. Chem., 17, 2005) hett he de Positschoon as Assistant Professor beschreeven. As Schöler vun Zemplén (wenn ok mit anner Forschungsricht) seech sück Olah ok as wetenschaplich Enkel vun [[Emil Fischer]], den Lehrer vun Zemplén.</ref> bi Zemplén. Hier hett Olah sück mit organischen Fluoriden befaat, worto hüm Zemplén ok den Balkon vun dat Institut to’n Gebruuk överleet. Nahdem de ungarsch Volksupstand daalslahn wurrn weer, is he 1956 mit sien Familie – nah en körten Upenholt in [[London]] – nah [[Kanada]] utwannert. Dor hett he siet 1957 bi [[Dow Chemical]] in [[Sarnia]], [[Ontario]] arbeit. Olah sien Pionierarbeiten to de [[Carbokation|Carbokationen-Chemie]] fungen wiels disse acht Johren bi Dow an. 1965 gung he an de [[Case Western Reserve University]] in [[Cleveland]], [[Ohio]], bevör he 1977 an de [[University of Southern California]] wesselen de. 1971 wurr he in den USA inbörgert. He weer Perfesser för Organische Chemie an de University of Southern California in [[Los Angeles]] as ok Direkter vun dat ''Loker Hydrocarbon Research Institute''. In de letzt Johren hett he prominent de Inführung vun en [[Methanolwertschap]] propageert, bi de [[Methanol]] as sauberer un effizienter Energiedräger köstengünstig Ööl un Gas ersetten sull. Insbesünnere sull Methanol ok ünner Tohülpnahm vun [[Regenerative Energie|weer nee maakend Energieborns]] synthetiseert wurrn.<ref>[https://www.heise.de/tr/artikel/Methanol-statt-Wasserstoff-278239.html ''Methanol statt Wasserstoff''], Interview im ''Technology Review'', 10. März 2006.</ref> ==Ehrungen== Olah wurr 1994 mit den [[Nobelpries för Chemie]] för sien Arbeit up dat Rebeet vun de [[Carbokation|Carbokationen ]] uttekent. 2005 kreeg he de [[Priestley-Medaille]], de hööchste Utteknung vun de [[American Chemical Society]]. Todem wurr he all 1976 in de [[National Academy of Sciences]], 2001 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=George+A.+Olah&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: George A. Olah| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-11-01| sprache=en| kommentar=mit biographiscchen Anmerkungen}}</ref> un 2002 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] upnommen. 1989 wurr he California Scientist of the Year. 1993 kreeg he den [[Chemical Pioneer Award]] un 1997 wurr he utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]]. Nah hüm is de [[George A. Olah Award in Hydrocarbon or Petroleum Chemistry]] nöömt wurrn, vörher ACS Award in Petroleum Chemistry, den Olah sülvst 1964 kreeg. == Arbeitsrebeeden == Olah wurr besünners för de Ünnersöken vun [[Carbokation]]en un togehörige [[Onium-Verbinnnen]] in de organischen Chemie bekannt, de as [[reaktive Tüschenstuuf]]en uptreeden un nah Stabiliseeren mit [[Supersüür]] dorstellt wurrn könnt. Dat hett he utführlich in sien Nobelvörlesen 1994 dorstellt ''(My search for carbokations and their role in chemistry)''.<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/olah-lecture.html Olah, Nobelvorlesung]</ref> Dorbi wurrn in sien Labor ok de besünner Eggennschapen vun de [[Magische Süür]] opdeckt (se zerleggt Köhlenwaterstoffketten as bi [[Paraffin]] in [[Butylgrupp|''tert''-Butyl]]-Kationen). He hett sück ok mit Reaktschonsmechanismen, [[Substitutschonsreaktischoon]]en, [[Friedel-Crafts-Reaktschoon]]en un [[Metallorganische Chemie|organische-Metall]]- un Fluor-Verbinnnen befaat. Olah weer af den 1960er Johren in de johrteihntlang Debatte tüschen [[Saul Winstein]] un [[Herbert Charles Brown]] um den nichtklassischen Charakter vun de Carbokationen vun dat 2-Norbornyl-Kation (en [[Norbornan]]-Derivats) verwickelt, wobi dat Olah un sien Grupp dör NMR-Studien bit in de 1980er Johren gelung, de meesten Chemiker vun den nichtklassischen Charakter (Carbokation) to övertüügen (de endgültige Nahwies gelung 2013 dör Röntgenkristallographie)<ref>[https://www.chemistryworld.com/opinion/the-nonclassical-cation-a-classic-case-of-conflict/6368.article Mark Peplow, Chemistry World, 20. Juli 2013]</ref><ref>F. Scholz, D. Himmel, F. W. Heinemann, P. v. R. Schleyer, K. Meyer, [[Ingo Krossing|I. Krossing]]: ''Crystal Structure Determination of the Nonclassical 2-Norbornyl Cation.'' Science, Band 341, 2013, S. 62–64 ([http://science.sciencemag.org/content/341/6141/62 Abstract]).</ref>. Toletzt hett he sück mit en künftige [[Methanolwertschap] befaat, wiel de fossile Energiereserven weniger wurrn. Dorbi wurr sowohl de Gewinnen ut Biomasse un Holt as ok ut fossilen Energiedrägern as Kohle (bi Behandlung mit Supersüüren) un ut Kohlendioxid plaant. [[Carbon Recycling International]] hett hör up Iesland upricht Anlaag to Methanolgewinnung nah G.&nbsp;A. Olah nöömt. [[Datei:Norbonyl problem.svg|mini|Nich-Klassische (A) un Klassische (B) Sichtwies vun dat 2-Norbornyl-Kations]] == Warken (Utwahl) == * G. A. Olah, P. v. R. Schleyer (Hrsg.): ''Carbonium Ions'', 5 Bände, Wiley 1968 bis 1972 * G. A. Olah: ''Carbocations and electrophilic reactions'', Wiley 1974 * G. A. Olah: ''Halonium Ions'', Wiley 1975 * G. A. Olah, L. Malhotra, S. Narang: ''Nitration'', VCH, Weinheim 1989 * G. A. Olah, D. R. Squires: ''Chemistry of energetic materials'', Academic Press 1991 * G. A. Olah, K. K. Laali, Q. Wang, G. K. S. Prakash: ''Onium Ions'', Wiley, 1998. * G. A. Olah: ''A Life of Magic Chemistry'', John Wiley & Sons, 2001. * G. A. Olah, A. Molnar: ''Hydrocarbon Chemistry'', 2. Aufl., Wiley, 2003. * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash (Hrsg.): ''Carbocation Chemistry'', Wiley, 2004. * G. A. Olah, A. Goeppert, Surya Prakash: ''Beyond Oil and Gas: The Methanol Economy'', Wiley-VCH, Weinheim 2005, ISBN 978-3-527-31275-7, ISBN 3-527-31275-7 * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash, Jean Sommer, Arpad Molnar: ''Superacid Chemistry'', 2. Auflage, Wiley 2009 (zuerst 1985 als ''Superacids'') * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash, Arpad Molnar, Kenneth Wade, Robert E. Williams: ''Hypercarbon Chemistry'', 2. Auflage, Wiley 2011 * G. A. Olah: ''Crossing Conventional Boundaries in Half a Century of Research'', Journal of Organic Chemistry, Band 70, 2005, S. 2413–2429 * G. A. Olah, Douglas A. Klumpp: ''Superelectrophiles and their chemistry'', Wiley 2007 == Literatur == * Thomas Mathew: ''George Andrew Olah (1927–2017).'' In: ''[[Nature]].'' Band 544, Nr. 7649, 2017, S. 162, [[doi:10.1038/544162a]] == Weblinks == {{Commons|György Oláh (chemist)|George A. Olah}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=123159172 DNB-Katalog] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1994/summary/ George Olah up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=52214 Akademisch Stammboom (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=123159172|LCCN=n/84/800249|VIAF=54209893}} {{SORTIERUNG:Olah, George Andrew}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1927]] [[Kategorie:Storven 2017]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 525f4y9eysyvgecr8xtg7ubbpgm9rkf Felix Gall 0 175256 1074180 1073661 2026-07-28T14:13:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074180 wikitext text/x-wiki [[Bild: Rund um Köln 2019 102.jpg|rechts|duum|Felix Gall (2019)]] '''Felix Gall''' (* [[27. Februar]] [[1998]] in [[Nußdorf-Debant]]) is en [[Öösterriek|öösterrieksch]] [[Radrennfohrer]]. == Sportliche Loopbahn == Felix Gall hett van Kind of an verscheeden Sportaarden as [[Klautern]], [[Tennis]], [[Skisport|Skifohren]] un [[Taekwondo]] bedreeven. Dör Schoolkameraden, de [[Triathlon]] bedrieven deen, keem he to’n Radsport.<ref name="regio">{{Internetquelle |url=https://www.regionalsport.at/fr%C3%BChst%C3%BCck-bei-dir/fr%C3%BChst%C3%BCck-bei-dir-g/gall-felix-oeterreichs-erster-radweltmeister/ |titel=Felix Gall schrieb Sportgeschichte |werk=regionalsport.at |abruf=2019-03-17 }}</ref> 2015 wurr Gall öösterrieksch Junioren-Meester in‘t Straatenrennen. In’n Harvst vun dat Johr wurr he in dat US-amerikaansch [[Richmond (Virginia)|Richmond]] Junioren-Weltmeester in’t Straatenrennen Torüch to Huus wurr he vun rund 1000 Minschen in sien Heimatoort empfangen, kreeg en Radsport-Stipendium, en Föhrerschienkurs un en nee Rennrad.<ref name="radsport-2796">{{Internetquelle |autor=Martin Roseneder |url=https://www.radsportverband.at/index.php/aktuelles/radsport-news/strasse/2796-grosser-empfang-von-weltmeister-felix-gall-in-osttirol |titel=Großer Empfang von Weltmeister Felix Gall in Osttirol |werk=radsportverband.at |datum=2015-10-02 |abruf=2019-03-17}}</ref> 2016 wunn Felix Gall den Junioren-Wettbewarf ''Trofeo Dorigo Porte'', in dat Johr dorup kreeg he en Verdrag bi dat [[Development Team Sunweb]]. 2018 wurr he öösterrieksch U23-Meester in’t Straatenrennen. In’n März 2019 hett he sien eersten Spood bi en Elite-Rennen haalt, as he de tweet Deelstreck un de Gesamtwertung vun de [[Istrian Spring Trophy]] wunn. Nah dree Johren in dat Nahwussteam un twee in den WorldTour-Kader vun [[Team DSM]], geev Gall 2021 bekannt, in dat kamen Johr to dat [[AG2R Citroën Team]] to wesseln.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/2000129028992/ex-junioren-weltmeister-gall-ab-2022-fuer-radprofiteam-ag2r-unterwegs |titel=Ex-Junioren-Weltmeister Gall ab 2022 für Radprofiteam AG2R unterwegs |werk=derstandard.at |datum=2021-08-19 |abruf=2021-09-11}}</ref> Eegentlich harr sien Verdrag bi DSM noch en Johr mehr loopen sull, nahdem dat aber immer weer to Spannungen tüschen ünnerscheedlich Fohrers un de Teamleitung keem, hett Gall sien Verdrag all Enn’n 2021 uplööst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cyclingmagazine.de/2021/10/28/streit-zwischen-team-dsm-und-ilan-van-wilder-landet-vor-gericht/ |titel=Streit zwischen Team DSM und Ilan Van Wilder landet vor Gericht |werk=cyclingmagazine.at |datum=2021-10-28 |abruf=2021-09-11}}</ref> 2022 reck Gall mit dat [[AG2R Citroën Team]] den sössten Platz in de Gesamtwertung vun de [[Tour of the Alps]]. Sie gröttste Spood bit 2023 weer de Gewinn vun de 17. Deelstreck (de Königsdeelstreck) bi de Tour de France 2023 vör [[Simon Yates (Radsportler)|Simon Yates]], [[Pello Bilbao]], [[Jonas Vingegaard]], [[David Gaudu]] un annern. == Wat he schafft hett == ;2015 * Junioren-Weltmeester – Straßenrennen * [[Datei:MaillotAustria.PNG|20px]] Öösterrieksch Junioren-Meester – Straatenrennen ;2016 * Trofeo Dorigo Porte (Junioren) ;2018 * [[Datei:MaillotAustria.PNG|20px]] Öösterrieksch U23-Meester – Straatenrennen ;2019 * Gesamtwertung un en Deelstreck [[Istrian Spring Trophy]] ;2023 * een Deelstreck [[Tour de Suisse]] * een Deelstreck [[Tour de France]] == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=115174 Felix Gall up Radsportseiten.net] * [https://www.procyclingstats.com/rider.php?id=195749 Felix Gall in de Datenbank vun ProCyclingStats.com] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Gall, Felix}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Boren 1998]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Öösterriek)]] 5zryrwcuupgn3us1057b4nbhm650j3x Jeffrey Dahmer 0 175939 1074240 1073710 2026-07-29T03:40:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074240 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jeffrey Dahmer HS Yearbook.jpg|duum|Dahmer med 18 Joren (1978)]] '''Jeffrey Lionel Dahmer''' (* [[21. Mai|21. Meu]] [[1960]] in Milwaukee, [[Wisconsin]]; † [[28. November]] [[1994]] in Portage, Wisconsin) was eun [[USA|US-amerikaansken]] Serienmöörder. De Polizeiunnersoik konn enne no süine Fastnome in’n Juli 1991 van den 17 Moorden, deu heu teostoon hadde, 16 Moorde nowüisen. De Moordoffers, ollens Männer un Jungkeerls, stammen iut de homosexuelle Szene in Milwaukee. Süin [[Modus Operandi]] was büi meust ollen Moorden de sülve: Eurst locke heu dat Offer in süin Apartment, bedäuve et, missbriuke dat Offer sexuell un wörge et daud. Nodem begung Dahmer [[Nekrophilie|nekrophile]] Undoden an de Lüike un make upletst Fotografien woans heu de Lüike in Stücke sneid. Faken hege heu den Kopp un annere Lüivdeule up un att in welke Fälle Deule van süine Offers, wat enne auk den Nomen ''The Milwaukee Cannibal'' oder ''The Milwaukee Monster'' inbrochte. Ofscheon Dahmer Diagnosen för verscheudene psychske Stäurnissen kriegen hadde, ordeule dat Sworengericht in Milwaukee, dat Dahmer vull schulddüchtig was un beschlaut de häugste mügelike Straffe van 15 lievenslangen Früiheudsstraffen. In Ohio, wo Dahmer süin eurst Offer moord hadde, kreig heu noch eunmool eune lievenslange Früiheudstraffe. 1994 sleog eun annerer Insate in’r Justizanstalt den domools 34 Jore aulen Dahmer daud. Dahmer tellt teohaupe med [[Ted Bundy]], [[John Wayne Gacy]] und [[Richard Ramírez]] weltwüid teo den bekanntesten Serienmöörders in’n 20. Joorhunnerd. Anners os viele annere Serienmöörders ruige heu süin Deon, arbeude med de Polizeiunnersoik teohaupe un stund viele Moorde teo, deu de Polizei sunner süin Bekentnisse nich hädde updecken können. Heu see faken dat heu olleune för süine Deon instoon mott un nich süine Öllern, nich de Sellskop oder de Behöörden schüllig sind. == Lieven == === Kinnertüid === Dahmer worde den 21.&nbsp;Meu 1960 in’n ''Evangelical Deaconess Hospital'' in Milwaukee os de öllste Sune van den Eueluiden Joyce Annette (boren: Flint) und Lionel Herbert Dahmer boren.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Jahr=1993|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Seiten=26}}</ref> Süin Vadder was do Student in’r Analytsken Chemie an’r [[Marquette University]].<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=25}}</ref> No Lionel Dahmer leid süine Friu tüidens de Swangerskop an Krämpen un hadde dorümme Morphin un Barbiturate van üren Dokter kriegen. Heu was sik vermeoden, dat de Medikamente den Embryo wat andoon hebbet.<ref>{{Literatur|Autor=Anil Aggrawal|Titel=Necrophilia: Forensic and Medico-legal Aspects|Verlag=CRC Press|Ort=Boca Raton|Jahr=2011|ISBN=978-1-4200-8913-4|Seiten=127}}</ref> De Modder van Dahmer streit dat af un see, dat weure olleun de Versoik, dat seu auk schüllig an den Verbreken van üren Sune weure.<ref>{{Literatur|Autor=Derf Backderf|Titel=My Friend Dahmer|Jahr=2012|Seiten=206}}</ref> No de Geboord kreig seu eune postpartale Depresscheon un leid auk in den teokumen Joren an verscheudenen psychsken un lüivliken Krankheuden, deu seu deulwüise beddehuddersk maken un üür afhängig no Medikamente maken.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=32, 34, 39f.}}</ref> Lionel Dahmer was vöör ol up süine Karriere iut un faken iuthiusig. Seo kam et, dat beude Öllern üren Sune nich viel beachten konnen.<ref>{{Literatur|Autor=Catherine Purcell, Bruce A. Arrigo|Titel=The Psychology of Lust Murder: Paraphilia, Sexual Killing, and Serial Homicide|Jahr=2006|Verlag=Elsevier|Ort=San Diego|ISBN=012370510X|Seiten=74}}</ref> In’n September 1962 taug de Famüilie no [[Ames]], [[Iowa]]. Door begunn de Vadder van Dahmer süine Promotscheon an’r Iowa State University.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=28f.}}</ref> In’n März 1964 hadde de veur Jore aule Dahmer Operatscheon wegen eunen Leustenbroik. No düssen Believenisse woss dat betteo unbesorgde un kralle Kind teo eunen stillen un swüigsomen Jungen.<ref>{{Internetquelle |autor=Michael Anft |url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1994-03-09-1994068149-story.html |titel=Dahmer's dad puts blame on himself |hrsg=Baltimore Sun |datum=1994-03-09 |abruf=2023-10-07 |sprache=en}}<br/>{{Literatur |Autor=J. Arturo Silva u.a.|Titel=The Case of Jeffrey Dahme: Sexual Serial Homicide from a Neuropsychiatric Development Perspective|Sammelwerk=Journal of Forensic Sciences|Band=37|Nummer=6|Datum=November 2002|Seiten=2|Online=http://murderpedia.org/male.D/images/dahmer-jeffrey/docs/jeffrey-dahmer-silva-et-al.pdf|Abruf=2023-10-07}}</ref> In’n Härvest 1966 kreig Lionel Dahmer den Doktorgrood un fund eune Stelle os Chemiker büi eune Fabrik in Akron, Ohio. De Famüilie taug dorümme no [[Doylestown (Ohio)|Doylestown]], dat dicht büi lee. Dahmer gung door van Oktober 1969 an up de ''Hazel Harvey Elementary School.'' Heu besochte de Scheole man wedderstrievesk un gull för trüggehöllern. Up’n Scheolhove knüppe heu nich viele Kontakte med anneren Kinnern.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=33f.}}</ref> In süine früige Tüid hadde Dahmer man doch eun poor Spilkumpanen un meune, wenn heu trüggekeik: <blockquote>''When I was a little kid I was just like anybody else.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=31}}</ref><br/>„Os lütke Kind was ek just seo os olle anneren.“</blockquote> Nodem süin jüngst Breoder David den 18. Dezmeber 1966 boren was, tügen de Dahmers 1968 in eun Hius med eunen grauten Waldgrundstücke in [[Bath (Ohio)|Bath]], Ohio. Dahmer wessel de Scheole un gung no de ''Bath Elementary School.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=34}}</ref> 1970 brochte süine Modder eune Tüid lang in eune psychiaterske Klinik teo. Dahmer gav sik sülvenst de Schuld an den Teostand van süine Modder un de Probleume inr Eue van süinen Öllern.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=39f.}}</ref> Süine Öllern hadden ol jümmers dull strieden, man de Krankheud van Joyce Dahmer belaste de Eue noch stärker. Den Strüid und auk de Gewald, de auk männigmool de Polizei slichten mosste, kreig Dahmer faken med.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Dvorchak |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-11-mn-635-story.html |titel=Murder in Milwaukee: Experts Struggle to Explain Dahmer's Compulsion : Crime: His behavior was always on the edge, childhood acquaintances say. But no one intervened to help him, and his problems escalated. |hrsg=Los Angeles Times |datum=1991-08-11 |abruf=2023-10-07 |sprache=en-US}}</ref> Vanaf süin teggenden Lievensjore taug heu sik iut süine Famüilie trügge un brochte eunen grauten Deul van süine Tüid olleune in’n Holte teo. De Minsken ümme enne rümme schienen enne lüikerwel, süine Sproke was faken drünig un eunsülvig, süine Oord teo laupen un süine heule Posituur stüiv un unbehelpsk.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=37, 42f.}}<br /> {{Literatur |Autor=J. Arturo Silva et al. |Titel=The Case of Jeffrey Dahmer: Sexual Serial Homicide from a Neuropsychiatric Development Perspective |Sammelwerk=Journal of Forensic Sciences |Band=47 |Nummer=6 |Datum=2002-11 |Seiten=2 |Online=http://murderpedia.org/male.D/images/dahmer-jeffrey/docs/jeffrey-dahmer-silva-et-al.pdf |Abruf=2018-03-09}}</ref> Wenn auk dat Interesse van Dahmer in düsse Aktiviteuten nich lange diure, versochte süin Vadder enne för verscheudene Sportoorden teo begeustern un enne no de Paddfinner teo schicken den Jungen teo helpen iut süine Eunsoomheud wegteokumen.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=33–35}}</ref> De eunigen Dinger, deu Dahmer van Kinnertüid an lüiden mochte, weuren de Knoken un Därms van dauden Deuren. Heu sammele daude Insekten, Vügel un lüttke Gnaagdeure, bewore ünen in Formaldehyd up un hege ünen achter den Hiuse in eunen Schoppen up. Vanaf twelv Joren begunn heu langs de Strote dicht büi den Grundstücke dat Sammeln van Kadavern. Anners os viele annere Serienmöörder mochte heu dat Martern oder Däuden van Deuren man nich lüiden.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=32, 36-37}}</ref> === Jüügdtüig un High School === Teo’n Anfang van süine Puberteut worde Dahmer süine Homosexualiteut kloor. Heu verswüige süine sexuelle Iutrichte man, sunnerlik vöör süinen Vadder, deu üür nich akzepteurd hädde.<ref>{{Literatur |Autor=Ian Barnard |Titel=Queer Race: Cultural Interventions in the Racial Politics of Queer Theory (Gender, Sexuality, and Culture) |Verlag=[[Peter-Lang-Verlagsgruppe|Peter Lang Publishing Inc.]] |Ort=New York |Datum=2004 |ISBN=0-8204-7088-0 |Seiten=131}}</ref> Med 14 Joren hadde heu süine eursten gewalddädigen sexuellen Fanatsien van eunen afsliut unnerdanigen un oonmächtigen Mann, den heu unner sik hebben woll. Düsse Fantasien keumen in’n Laupe van’r Tüid väker un stärker up. Upletst weuren auk Biller van [[Nekrophilie|nekrophilen]] Undoden un den Iuteunstückeln van Lüiken in düsse Fantasien.<ref>{{Literatur |Autor=Catherine Purcell, Bruce A. Arrigo |Titel=The Psychology of Lust Murder: Paraphilia, Sexual Killing, and Serial Homicide |Verlag=Elsevier |Ort=San Diego |Datum=2006 |ISBN=0-12-370510-X |Seiten=75–76}}</ref> Dahmer beschreiv süine Situatscheon detüid med den Wöördern: <blockquote>''[It] just got worse and worse. I didn’t know how to tell anyone about it.''<ref name="sins2">{{Internetquelle |autor=Paula Chin |url=https://people.com/archive/sins-of-the-son-vol-41-no-11/ |titel=Sins of the Son |werk=People |datum=1994-03-28 |abruf=2018-01-01}}</ref><br/> „[Et] worde slichtweg leiger un leiger. Ek wusste nich, woans ek door eunen van vertellen solle.“</blockquote> Med 15 Joren make heu Plaans süine Fantasien woorteomaken. Heu liure eunen Jogger, deu regelmotig an den Hiuse van den Dahmers länges kam, med eunen Knüppel up un woll enne oonmächtig sloon. Man de Jogger kam up düssen Dag nich an den Hiuse länges. Dahmer gav süinen Plaan dorümme eurstmool up.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=51f.}}</ref> Vanaf 1974 gung heu no de ''Revere High School'' in [[Litchfield Township (Ohio)|Litchfield]], Ohio. Dahmer süine Tüidgenoten taxeuren süine Intelligens os boven dat Middel, man süine Zensuren in’r Scheole weuren mool geod un mool slecht.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=45, 55}}<br /> {{Literatur |Autor=Don Davis |Titel=The Jeffrey Dahmer Story |Datum=1995 |Seiten=56}}<br/>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=45}}</ref> Heu was Liddmaat in eune Scheolband, spiele Tennis in den Scheolteam un arbeude för dat Schoilerbladd, gull man doch för eunen Olleunläuper sunner Frünne, den annere mobben.<ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=40}}<br /> {{Literatur |Autor=Margaret R. Kohut |Titel=The Complete Guide to Understanding, Controlling, and Stopping Bullies & Bullying |Verlag=Atlantic Publishing Group |Ort=Ocala, FL |Datum=2007 |ISBN=978-1-60138-021-0 |Seiten=128}}</ref> Eune tüidlang konn heu deon os wenn heu spastikse oder epileptiske Anfäle hädde un döör Grappen os dat Photobombing van den Gruppenbild van’r Honor Society de Upmärksoomheud van süinen Medschoilers krüigen, seo dat seu auk eunen „Dahmer-Fanclub“ grünnen.<ref name="Kreitling">{{Internetquelle |autor=Holger Kreitling |url=https://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article115674941/Der-lustige-Serienmoerder-von-der-letzten-Bank.html |titel=Der lustige Serienmörder von der letzten Bank |werk=[[Die Welt]] |datum=2013-04-28 |abruf=2018-02-11}}</ref><ref name="oddball">{{Internetquelle |autor=Carol Jouzaitis, George Papajohn |url=http://articles.chicagotribune.com/1991-07-28/news/9103230608_1_jeffrey-l-dahmer-bath-township-revere-high-school |titel=From Class Oddball To ‘Lost Soul’ |werk=[[Chicago Tribune]] |datum=1991-07-28 |abruf=2017-06-10 }}</ref> In’n Jore 1976 kriegen Schoilers dat eurste Mool med, dat Dahmer Marihuana smäuke un regelmotig starken Alkohol drunk.<ref name="oddball" /><ref name=Masters44">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=44}}</ref> Heu begunn ol med 14 Joren stillkens teo drinken un namm duidlik Gewicht teo.<ref name=Masters44" /> Man süine Scheolmesters un -mestersken, os auk süine Öllern schienen van den Alkohool un Drogenkonsuum nix teo weten. Süine fründlike un respektvulle Maneur make eunen normalen Indruck up de Vullwussenen.<ref name="oddball" /><ref>{{Literatur |Autor=Don Davis |Titel=The Jeffrey Dahmer Story |Datum=1995 |Seiten=23}}</ref> De Eue van den Öllern was den August 1977 eun för olle Mool tweu. Joyce Dahmer kreig eun gerichtlik Kontaktverbood döör, doruphen taug Lionel Dahmer no eun Motel dichtbüi. In’r teokumen Tüid foormen dat Scheidverforen un de Strüid ümme dat Sorgerecht för süinen minnerjörigen Breoder dat Familienlieven. Os Dahmer den 4. Juni. 1978 de Scheole afslaut, hadden sik de meusten Medschoilers vanwegen süinen Alkoholismus enne afkeerd. Kort doorno kere süine Modder med süinen Breoder — sunner dat de Vadder dat wusste — no Wisconsin trügge.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=55-58}}</ref> Dahmer wonne vanaf düt Moment ollene in den Hiuse van süinen Öllern. Heu verlaus, bet up eun poor Telefonate un selten eunen Besoik, süine Modder iut den Blicke un kreig eurst no süine Fastnome 1991 wedder Kontakt med üür.<ref>{{Literatur |Autor=Charles Klotsche |Titel=The Silent Victims: The Aftermath of Failed Children on Their Mothers’ Lives |Verlag=Pan American Press |Ort=New York |Datum=1995 |ISBN=0-9673890-2-X |Seiten=77–78, 139}}</ref> === De eurste Moord === Kort no süinen 18. Geboordsdag moorde Dahmer dat eurste Mool. Heu näudige den lüikaulen Tramper Steven Hicks up den 18. Juni 1978 iut, welke Beur büi enne teohiuse teo drinken. No eun Tüidlang sleog Dahmer Hicks, deu sik just up’n Weg maken wolle, med eune Hantel oonmächtig. Denn wörge heu Hicks daud un befriedige sik, wüildes heu de Lüike missbriuke. In’r Schemertüid brochte heu de Lüike in den Kriupkeller unner den Hiuse. Den anneren Dag sneid heu de Lüike med eunen Jagdmest in Stücke un brochte Klocke 3:00 de Nacht de Lüikendeule up’r Achterbank van süinen Wagen un make sik up den Weg no eune Affalldeponie dichtbüi de Lüike door weg teo smüiten.<ref name="Masters63-69">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=63–69}}</ref> Üm dat Dahmer up den Weg no de Affalldeponie de Middellinie van’r Strote överforen hadde, stoppe eun Polizeiwagen enne un make eunen Alkoholtest. Büi de Kontrolle sach eun Polizist de Säcke up’r Achterbank un rauk wo osig seu stünken. Dahmer see, dat heu wegen Scheudprozess van süinen Öllern nich slopen konn un dorümme Affall wegforen wolle. Med düt Vertell was de Polizist teofrieden un Dahmer konn wüiderforen. (Teofällig was düt desülve Polizist, den no de Fastnome van Dahmer 1991 dat Bath Police Department no Milwaukee schicke, Dahmer över den Moord an Hicks teo befrogen. Tüidens den Verhäur worde enne in deupen Schock wüis, dat heu de Moordserie van Dahmer hädde afwennen können).<ref name="Masters63-69"/> Dahmer foor med den Lüikendeulen trügge no’t Hius van süinen Öllern. Door verbarg heu de Lüikendeule in eunen Lauproor in’n Goorn. Dreu Jore läter hale heu de överigen Knoken vöördag un sleog ünen lütt, dat heu de Stücke up den Grundstücke verstroigen konn. Hicks gull 13 Jore för sunner Teuken verswunnen.<ref name="Masters63-69"/> Dahmer see läter över süinen eursten Moord: <blockquote> ''Nothing’s been normal since then. It taints your whole life. After it happened I thought that I’d just try to live as normally as possible and bury it, but things like that don’t stay buried.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=70}}}</ref><br/> „Niks was normaal süit denn. Et överschaddt düin heul Lieven. Nodem et geschach, dachte ek, ek versöchte slicht, seo normool os mügelik wüiderteolieven un et teo vergetten. Man eun Dingen os düt haalt düi jümmers wedder in.“</blockquote> ===Tüid up’n College, büi de Armeu un in Florida=== De Scheudunge van süinen Öllern was in’n Juli 1978 döör. Lionel Dahmer kam, no dat heu lange afwesig wesen was, trügge no süin Hius un beküre süinen Sune, dat heu sik för dat Härvestsemester an’r ''Ohio State University'' in [[Columbus (Ohio)|Columbus]] inschrüiven solle. Dahmer feng dorümme eun Ökonomiestudium an. Man stats no de Kurse teo goon, versunk Dahmer in süine Alkohoolsucht. Süine Sucht teo betalen gav heu seo faken Bleodplasma af, dat de Bleodbank upletst süine Spennen up eune de Wieke berame. No süinen Veddeljoorstuignisse hadde heu nich de Qualifikatscheon för eunen Folgekurs. Süin Vadder namm enne dorümme van’r Universiteut. Os Lionel Dahmer Sack un Pack van süinen Sune up den Campus aflange, decke heu eunen Vöörrood Beur- un Wüinflasken up un wore dat eurste Mool wüis dat Dahmer eun ernsthaftig Alkoholprobleum hadde.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=71-73}}</ref> Lionel Dahmer hoppe dat Diziplin süinen Sune wedder up eunen geoden Weg bringen könne un schicke Dahmer no de ''United States Army'', wo heu sik den 12. Januar 1979 för dreu Jore Tüid verplichte. Nodat heu eune Lere büi de Militärpolizei in [[Anniston (Alabama)|Anniston]], [[Alabama]] afbroken hadde, namm Dahmer an eunen sess Wieken langen Leergang för Sanitäter in den Militärkrankenhius ''Fort Sam Housuton'' deul.<ref name="Schwartz47">{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=47}}</ref> In den Kursen kreig heu medizinisk un pharmazeutsk Grundweten. Läter briuke heu düsse Kennisse auk för süine Moorde, indem dat heu süine Moordoffers eurst med Sloopmiddeln bedäuve, deuls mediziniske Experimente med ünen make, üre Lüiken lütt sneid un auk Lüivdeule uphege.<ref name="Masters59">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=74f.}}</ref> Van den 13. Juli 1979 an was heu in [[Baumholder]] in [[Rhienland-Palz|Rhüinland-Palz]] statscheoneurd. Eun van süinen Stovenmaten door vertelle läter, dat Dahmer enne in de Deunsttüid swoor misshanneld un missbriuked hadde. De teostännigen Vöörluide häuren man nich up süin Ansoiken no Hülpe..<ref>{{Internetquelle |autor=Danny Kringiel |url=https://www.spiegel.de/einestages/serienmoerder-jeffrey-dahmer-leben-mit-dem-menschenfresser-a-947483.html |titel=Leben mit dem Menschenfresser |werk=Spiegel Online |datum=2012-02-15 |abruf=2017-10-21}}</ref> Up annere Kameroden make Dahmer overs nenne gewalddädigen Indruck, man wärke os eunen sexuell unbeforen Keerl un euen versloten Olleunläuper, deu döör Infleod van Alkohol Weodanfälle hadde un sik faken dagelang bet in de Oonmacht drunk.<ref name="oddball" /><ref name="Masters59" /><ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=48}}</ref> Vanwegen övermotig Alkoholkonsuum, den Unwillen för eune Therapie un auk welke Mootregels, deu up nix iutleupen, satt de Armee Dahmer ehrenvull früi.<!-- Es war keine (!) unehrenhafte Entlassung. Masters schreibt: “It was an honorable discharge, but a premature one nonetheless.” (s. Fußnote am Ende des Absatzes). Auch laut Davis und Backderf war es eine ehrenhafte Entlassung und in den FBI-Akten (s. Weblinks) kann man es ebenfalls nachlesen.--> Den 24. März 1981 flaug heu trügge no de USA, wo heu in eune Motelstoven in [[Miami Beach]], [[Florida]] taug un Arbeud in eunen Sandwich-Loden fund. Üm dat heu süinen eursten Laun meust gans för Alkohol iutgav, konn heu ol baule dat Motel nich betalen. Eune Tüid lang sleup heu an’n Stranne, eur dat heu sik överwunn, süinen Vadder anreup un no Geld froge. Lionel Dahmer kofte eun Ticket, dat enne med’n Fleogtuige den September 1981 wedder no Ohio brochte..<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=78-80}}</ref> ===Wedderkeer no Ohio un Milwaukee === Wedder in Ohio taug Dahmer no süinen Vadder. In’n Winter 1981/1982 schicke Lionel Dahmer süinen Sunne no de Grautmodder Catherine Dahmer in [[West Allis]], eune Vöörstad van Milwaukee. Up eunen Dage kreig Dahmer van eunen frömden Keerl in’r Stadboikerüigge eunen Seddel, deu enne Oraalsex up’r Herrentoilette anbaud. Dahmer namm dat Anbod nich an, man bekeik et läter os belangrüik Believenisse, no dat heu beslaut süine Homosexualiteut iutteolieven.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=69–70}}</ref> Unteofrieden med den Konsuum van homosexuelle Pornografie oder Sex med eune stolen Lodenfensterpoppen, versochte heu de Lüike van eunen jungen Mann up eunen Daudenhov teo stelen un süine sexuellen Fantasien woorteomaken. Man de Grund was froren, dorümme konn heu de Daudenkiste nich iutgraven.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=71–72, 77}}</ref> Van Januar 1985 an wärke heu up sess Nächte de Wieke in’r ''Ambrosia Chocolate Company'' in Milwaukee. In’r früigen Tüid gung heu no de Sweolensaunas in’r Stad. De Mannsluide, deu heu door teomoite gung, bedäuve heu med Sloopmiddeln, deu enne verscheudene Dokters med’r Iutflucht dat heu wegen süine Nachtschichten nich inslopen könne verschrieven hadden.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=73}}</ref> Heu befriedige sik regelmotig in’r Ollgmeinheud. Den 8. September 1986 mellen tweu 12 Jore aule Jungens, deu seun hadden wo heu sik befriedige, Dahmer büi de Polizei. Dahmer streit olns af un see drüist, dat heu olleun Water laten wolle un dachte, dat enne nems beliurt. Den 10. März 1987 kreig Dahmer eune Strafe up Preove wegen „Disoderly Conduct“. Dat Gericht beval auk eune Psychotherapie.<ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=50–51}}</ref> De Therapeutske beschreiv Dahmer os teobunnen Patschenten, deu nich insichtig was un in’r Therapie nich medarbeude. Tüidens de Therapie wenne Dahmer de Therapeutske den Rüggen teo un beschüllige üür med den Rechtssysteem teohaupeteowärken. Üre Diagnose was eune schizoide Persöönlikheudsstoirnisse med paranoiden Tendenzen, un schreiv up, dat heu „definitely SPOOKY!“ was. Eune annere Psychiaterske van’r [[University of Wisconsin]], de Dahmer up Order van dat Gericht unnersochte, beschreiv Dahmer os över de Moten geodsnacksk un besünners geod in abstrakten Denken. De anneren Testresulaten gieven de Psychiaterske man den Indruck, dat Dahmer eun Soziopaath med schizoiden Tendenzen süin könne.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=82–84}}</ref> In’n Sommer 1987 bannen de Sweolensaunas in’r Giegend van Milwaukee Dahmer un gieven enne Hiusverbodd, niu dat eun van de 10–15 Offers wegen eune Överdosis Sloopmiddel no dat Krankenhius mosste. Vanaf niu sochte heu süine Offers in den Sweolenbars un Nachtclubs in’r Stad. Heu huire faken eune billig Hotelstoven up den Wiekenennen un namm teomindsten sess Männers med, deu heu bedäuve un sexuell missbriuke, man nich moorde. Düsse Chancen nütte heu süine Offers üür Hertpuckern oder dat Riusken van anneren Organen teo beliustern — läter döö heu dat auk büi süine Moordoffers.<ref name="Masters74–75">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=74–75}}</ref> === De tweude bet veurde Moord === Dahmer kamm in’n November 1987 med den 25 Jore aulen Steven Tuomi in den ''Club 219'' in Milwaukee teo küren. Seu neumen eun Taxi no dat „Ambassador Hotel“ os de Sperrtüid begunn; door drünken seu eune Buddel Rum in’r Hotelstoven van Dahmer un hadden in Eunigkeud med eune Sex. Dahmer hadde in dat Glass van Tuomi stickum Sloopmiddel doon un missbriuke enne, os de Pillen wärken. De Lüike van Tuomis lee tiegen an Dahmer med insloon Borstkasten, os heu den anneren upwake. Dahmer slaut dat heu Tuomi ümmebrocht hebben moste, ofglüik heu sik nich up de Begievenissen verlieden Nacht besinnen konn. Heu hadde sülvenst Wunnen un Verseernisse an den Hännen un den Arms. Heu kofte eunen grauten Kuffer de Lüike iut deu Hotelstoven no dat Hius van süine Grautmodder teo bringen. Rund eune Wieke lang verbarg heu de Lüike in’n Keller, eur dat heu üür in Stücke sneid un in den Hiusaffall smeit. Nems konn de Lüikendeule van Tuomi bet vandage finnen.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=84–87}}</ref> No den tweuden Moord, deu gladd gung, gav heu nich länger Wedderstand un begunn aktiv no Offers för süine Fantasien teo soiken. <blockquote>“By that time my moral conscience was so shot, so totally corrupted, that [my fantasies were] my main focus of life.”<ref>Zitaat no: {{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=88}}</ref> <br/>„Up düssen Punkt was müin moraalsk Geweuten so hinüber, so totaal verdorven, dat [müine Fantasien] in’r Midde van müinen Lieben stünnen.“</blockquote> Den 14 Jore aulen James Doxtater kam Dahmer den 17. Januar 1988 ümme ca. Klocke 1:00 de Nacht in de Moite. Dahmer see iut, heu dachte de Jungkeerl weure 18 Jore auld un baud 50 Us-Dollar för eune Nacht an. Doxtater, eun polizeikünnigen Strotenjunge, namm dat Anbaud an un gung med enne no dat Hius van Dahmers Gautmodder. Nodem dat beude Sex had hebbet, bedäuve Dahmer den Jungen eurst un wörge enne upletst daud. De Dage doorno missbriuke heu de Lüike, bet dat de Riuk no Rötte seo stark worde, dat süine Grautmodder den Riuk wüis worde. Dahmer gav deu Kattentoilette de Schuld un smeit de teosnieden Lüike up de sülve Maneur weg, os heu et med den vörigen Moordoffer doon hadde.<ref name="Masters93–94">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=93}};{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=224 f.}}</ref> Den 27. März 1988 make Dahmer Bekanntskop med den 23 Jore aulen Richard Guerrero in’r ''Phoenix Bar'' in Milwaukee un locke enne med 50 US-Dollar för eune Nacht in süine Grautmodder üür Hius. Süine Grautmodder sleup, os heu Guerrero in süine Sloopkamer daudwörge un süine sexuellen Fantasien an’r Lüike woor make. No dat Frostücke med süine Grautmodder brochte heu den Lüiv in den Keller, sneid de Lüike lütt un smeit üür in’n Hiusaffall, os süine Grautmodder de Sonndagsgoddsdeunst besochte. Den Kopp präpareure Dahmer un hege enne eunige Moonde lang up.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=95}}</ref> === Zwischenfälle === De Aktiviteuten ’s nachts un dat Drinken van üren Grautsune maken Catherine Dahmer jümmers gröttere Sorgen. De Familie van Dahmer rode enne dorümme an eune eugene Wonunge teo soiken, no wat heu eun Apartment in’r ''24th Street'' in Milwaukee huire. Up den Nomeddag van den 26. Septmeber 1988 kam heu eunen 13 Jore aulen [[Laos|laootsken]] Jungen up’r Strote in’r Moite. Düt Junge folge enne in süin Apartment un stund för 50 US-Dollar med blauten Bobenlüive för Polaroid-Fotos Modell. Os Dahmer den 13-Jörigen unanstännig anfate, flüchte de Junge iut den Apartment un melle den Vöörfall de Polizei. De Polizei namm Dahmer fast, so dat eun Gericht in Milwaukee enne wegen eunen sexuellen Övergriep un dat Verleiden van eunen Minnerjörigen teo eunen Joor in eune Betternanstalt un füiv Jore Straffe up Preove veroordeule. De Richter gav Verläuv dat Dahmer auk in’r Hafttüid Dag för Dag in de Schokoladenfabrik arbeuden konn. De Tüid bet teo’r Haft brochte Heu up früigen Foiten teo. Heu taug iut dat Apartment in’r ''24th Street'' un kamm no süine Grautmoddern in West Allis teorügge. === De vüivde Moord un Haft in’n open Vulltog === Den Ovend van den 25. März lere heu in’r Sweolenbar ''La Cage'' den 24 Jore aulen Afroamerikaer Anthiny Sears kennen. No Middernacht foiren seu no West Allis, wo seu in Dahmers Sloopkamer Sex hadden. Denn mengele Dahmer Sloopmiddel in den Drunk van Sears, wörge enne daud un schänne de Lüike, eur dat heu üür in’r Badewannen lütt sneid. Den Kopp un de Genitalien präpareure heu un hege ünen in eunen lütken Kuffer up, den heu in süinen Spind in’r Schokoladenfabrik wegpacke. Den 23. März 1989 tree Dahmer süine Haft in open Volltog an. Büi Freigang in’n Novmeber 1989 besöchte heu den ''Club 219'', wo heu eunen med frömden Manne teo küren kamm un sik bedrunk, bet heu oonmächtig worde. As Dahmer wedder teo Beune kamm, was heu in Fesseln in den Apartment van eunen frömden Mann, deu enne augenschüinlik misbriuked hadde. De Mann leut Dahmer goon un Dahmer gung in de Justizanstalt teorügge. Tweu Wieken läter stuire heu eunen Breuv teo süinen Richter, in den heu Ruige för süine Dood bekunne un bede vöör de Tüid iut Haft teo kumen. Heu hadde den Breuv nich sülvenst schrieven, man van eunen anneren Insaten afschrieven, de Breuv hadde man doch dat Resultat, dat Dahmer Sik wünksed hadde: De Richter order för den 2. März 1990 dat Haftenne an. De Beding was regelmotige Gruppentherapie un ollle tweu Wieken Drepen med süine Preovhelperske. Dahmer arbeude med de Proevhelperske geod teohaupe. Der Helperske hadde ma wegen swore Arbeidlast up de vöörschrieven Besoike büi Dahmer teohius afloten. Den 14. Mai 1990 taug Dahmer in dat Apartment 213 binnen de Oxford-Apartment-Komplex in’n Noorden van 25. Strote in Milwaukee. Inbrekers afteoschrecken un süine Verbreken teo versteken biugge Dahmer eun Sekerheudsysteem med verscheuden Slüte, Alarm un eune Kamerattrappe up. Raymond Smith was dat eurste Offer, dat heu no süin nüi Apartment namm. De 32 Jore aule Afroamerikaner was heterosexuell, man was os Strotenjunge in’r Homosexuellenszene van Milwaukee ünnerwegens. Dahmer kamm den Manne in de ''Tavern 219'' teomoite un hadde enne för Sex 50 US-Dollar anboden. Dahmer gav Smith niu Sloppmiddel, wörge enne daud un befriedige sik os heu van’r Lüike in verscheudene Posen Fotografien make. Den anneren Dag verpasse Dahmer süine Gruppentherapie, denn heu was teogange de Lüike lütt teo stückeln un in den Affall teo bringen. Den 24. Juni 1990 moorde Dahmer in’n Apartment 213 den 27 Jore aulen Afroamerikaner Edward Smith, den heu in de ''Phoenix Bar'' teo Moite kumen was. Eunige Dage läter besöchte Dahme de ''Phoenix Bar'' up’t nüige, wo heu med eunen 15 Jore aulen Bekannten teo küren kamm un med Geld för Fotos in süinen Apartment locke. Ümme dat süine Sloopmiddel leddig weuren, sleog Dahme den Jungen med eunen Gummihammer in’t Knick. De Reaktscheon van den Jungen was füünsch un heu güng iut den Apartment, man kam korte Tüid läter wedder no Geld för den Bus teo beden. Seu bröchten den överoge Nacht gemeinsoom teo. Läter see Dahmer, dat heu den jungen Keerl nich meir däuden konn, niu dat heu enne better kennenleerd hadde. Rund Klocke 3:00 den Morgen up den 3. September kamm Dahmer den 23-jörige Afroamerikaner Ernest Miller vöör eunen Beokhoiker för Vullwassenene teo Moite un baud enne Geld för Fotos an. In den Apartment van Dahmer make Dahmer Fotos van Miller in erotisken Posen, eur dat seu in Eunigheud med eune Sex hadden. Nodat de Sloopmiddel teo wärken begünnen, missbriuke Dahmer enne, bet dat heu merke, dat Miller wedder teo Sinnen kamm. Dahmer dachte den jungen Mann nich länger sunner Wedderstand daudwörgen teo können. Dorümme beslaut heu de „sachteste“ alternative Methode teo briuken un greip eun Mess Miller süine Strotte döörteosnüiden. Nodem dat Offer daudblödd was, sneid Dahmer de Lüike in’r Badewanne lütt un make van dat Lüttstückeln Fotos. In den froen Morgenstunnen van den 24. Septmeber 1990 moorde Dahmer auk noch den 22-jörigen Afroamerikaner David Thomas no süinen normalen Munster. === Eskalatscheon van den Moorden === De teokumen vüiv Moonden geschach er niks veurder, bet dat de Moordserie an Dahmer 1991 upletst eskaluerde un heu van as Februar bet süine Fastnome inn Juli med steets körtete Afstänne noch acht Orffer moorde. Wenn Dahmer trüggekeike see heu, dat süine Twänge enne heul mieslipen. “It was an incessant and never-ending desire to be with someone at whatever cost. […] It just filled my thoughts all day long.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=94–95}}</ref> („Dat was in einen Gang eun Verlange med einen teohaupe teo süin, eundeont war dat kosten solle. Den ganzen Tag konn ek an niks anners denken.“) Curtis Straughter was dat eurste Offer van Dahmer in düsse Tüid. De meust achtteggenjörige Afroamerikaner was Dahmer in’r Midde van’n Februar 1991 van eune Busstoppstelle dicht büi de Marquete University in dat Apartmnet 213 folgd, wo Dahmer enne bedäuve. Nodem dat heu den Jungen in verscheuden Posen forografeurd hadde un med eune leddern Reumen daudwörged hadde, make heu med de Polaroid-Kamera Fots woans heu de Lüike lüttsneid. Den 19 Jore aulen Afroamerikaner Errol Lindsey hadde den 7. April 1991 dat sülve Lott. No dem dat süine Preovheleperske dat anstödd hadde, kreig Dahmer van Meu 1991 psychachiaterske Hülpe wegen Depresscheonen un Suizidgedanken. No de Psychiater was Dahmer för annere un sik sülvenst nich geföörlik un verschreiv olleun eun Antdepressivum. Den 24. Meu 1991 däude Dahmer den dauven Afroamerinaker Tony Hughes, den süine Lüike auk noch Dage läter in süine Sloopkamer lee, os heu ol dat neigste Moordoffer in süin Apartment brochte. [[Bild:Shops_of_Grand_Avenue.jpg|duum|De ''Grand Avenue Mall'' in Milwaukee was eine Stiede, wo Dahmer no Offers sochte. Hüir drapp heu aup Konerak Sinthasomphone und Tracy Edwards, dat letzte Offer, dat flüchten konn.]] Up den Middag van’n 26. Meu 1991 gung Dahmer up den 14 Jore aulen Konerak Sinthasomphone in’r ''Grand Avenue Mall'' teo un baud enne Geld för Fotos an. Sinthasomphone, deu os Strotenjunge werke un ol Polizeiindrege wegen Prostituscheon hadde, namm dat Anbodd an un poseure för Polaroidfotos in süinen Unnertuig büi Dahmer in’n Apartment. No dat Dahmer den Jungen bedäuvd un sexuell misbriuked hadde, gung Dahmer up den 27. Meu. 1991 rund Klocke 1:30 de Nacht no eune Bar dichtbüi. Up den Weg retour sach heu an eun Strotenkruiz Sinthasomphone, de blaut un bloidig up den Feodweg satt. Eune Gruppe afroamerikaanske Friuen kümmern sik ümme enne. De Junge was wüil Dahmers iuthiusig wesen was wedder teo Bewusstsüin kumen iut den Apartment flüchtet un büistere sünner Maal dör de Stroten. Üm dat heu nich duidelik küren konn weuren sik de Friuen vermeoden, dat heu Drogen nomen hadde. Simthasomphone sette sik teo Streev, os Dahmer enne no süin Apartment trügge bringen wolle, seo dat de Friuen den Polzei reupen. Os de Polizei ankamm, verklöre Dahmer, dat Sinthasomphone süin vulljörigen Leuvhebber weure, deu man besopen no eunen Strüid weglaupen was. Ofscheon de Friuen an den Angoven van Dahmer twüivelen, bekieken de Polizisten dat Straafregister van Dahmer, dat süine Vöörstraffe un de Proevtüid wiesen hädde, nich. Doföör bröchten de Polizisten Dahmer un den Jungen trügge no dat Apartment 213, wo Dahmer ünen de Fotos in Unnertuig weis süine Angoven teo bewüisen. Dorümme tügen de Polizisten af sunner dat seu de Lüike van Hughes in de Sloopkamer bemärken. (Läter kam vöör’n Dag, dat Sinthasomphone de jüngere Breoder van den Jungen was, büi den Dahmer 1988 sexuell teodinglik worde. Dahmer vertelle, dat heu nich up enne teogoon weure, wenn heu dat wusst hädde.) De beuden Offers glüik no sochte Dahmer in Chicago. Door kam heu den 30. Juni 1991 den 20-jörigen Afroamerikaner Matt Turner an eune Busstopstelle un den 23-jörigen halv-Puerto-Ricaanske Jeremiah Weinberger in de Moite kamm. Beude hadde heu no Milwaukee iutnäudigd, wo heu ünen in süinen Apartment moorde un Fotos make, woans heu de beuden Lüiken lüttsneid. In den Dagen vöör süine Fastnome kam dat Lieven van Dahmer stüttig iut de Rüige. Den 15. Juli 1991 moorde heu den 24-jörigen Afroamerikaner Oliver Lacy. Nodat heu de Lüike in Stücke hackt hadde, lee heu den afhackten Kopp in süinen Küülschapp. Den 19. Juli 1991 see süin Arbeidgiever enne up, üm dat teo faken nich no de Arbeud kumen was. Up den sülven Dag moorde heu süin letst Offer, de 25-jörige Joseph Bradehoft un sleup dagelang tiegen an de Lüike bet sik Moden in den Bedde teo sammeln begünnen. In süine Wanne küle heu tweu Lüiken med Üis, wodöör heu olleun noch kaul duschen konn. Man de Lüiken verrotten swänker os heu ünen lüttsnüiden un wegsmüiten konn. De Novers beklagen sik ol över den osigen Stank, de iut süin Apartment kamm. Dahmer hadde vertelld at de Stank van fiulen Eetworen keume, eun anner Mool see heu, dat de Fisken in süinen Aquarium storven weuren. Üm dat de Stank nich verswund, dreoe enne de Hiusverwaltung den 22. Juni 1991 enne bet Enne van den Moond iut süin Apartemnt teo setten. === Fastnome === Den Nomeddag up den sülven Dag gung Dahmer no de ''Grand Avenue Mall'' wo heu no Iutsage van Tuigen up verscheudene Männer up teo gung un ünen Geld för Fotos anbaud, bet dat de 32-jörige Tracy Edwards süin Anbod annamm un rund Klocke 18:30 den Ovend Dahmer no dat Apartment 213 folge. Dahmer besinne sik läter man unduidelik wat niu in süinen Apartment geschach. No Edwards hadde Dahmer in’n Laup van den Ovend verscheuden Persöönlikheudswannel. Eurst sach Dahmer normaal un fründlik iut, seu klönen un drünken Alkohol. Unverwohrens worde Dahmer man bedrolik, lee enne Üisen ümme de Hänne un hale eun Mess riut. Dahm– teo beguiskern, taug Edwars süin Shirt iut un leut enne no süin Hertpuckern liustern. Büi’n Beküiken van eunen Video iut den Film ''The Excorcist III'', kamm Dahmer in eunen Teostand os eine Trance. Edwards nütte Dahmers dräumerigen Teostand un flüchte iut den Apartment. Med den Üisen van Dahmer ümme der Hänne stoppe Edwards rund Klocke 22:30 den Ovend eune Polizeipatrouille un vertelle den beuden Detectives, dat eun „freak“ enne med eunen Mess bedreoht hadde. Heu bede de Polizisten, de Üisen open teo maken, man ümdat de Slöttel an den Detective nich in dat Model ümme süine Hänne passe, güngen seu med enne trügge no de Oxford Apartments. Dahmer leut de Polizisten in süin Apartment un eunen Beamten in de Sloopkamer no den Slöttel för de Üisens soiken. De Polizist fund dat Mess unner den Bedde un de Polaroidfotos van den dauden Offers in eune open Trecke. No düsse Fund neumen se Dahmer fast. Os se döör dat Apartment kieken un den Kopp in den Küülschapp fünnen, reupen seu no annere Polizisten. Ümmerund 0:30 bet 1:00 ’s nachts keumen Polizisten, eun forensisk Team un de Gerichtsmedziner no de Stiede van de Undood. Kot doorno bröchten seu Dahmer no dat Polizeihäuvdquarteur in Milwaukee. == Unnersoikverforen == === Unnersoik, Verhäur un Bekenntnisse === De sülve Nacht begunn dat Moorddezernaat van de Kriminaalpolzei in Milwaukkee den Fall teo unnersoiken un Dahmer teo iutteovrogen. No den Protokoll diure dat eurste Verhäur van Klocke 1:30 ’s nachts bet Klocke 7:15 den Morgen van den 23. Juli. 1991. Dahmer woll nenne Afkoden hebben, man will eurst niks över de Funne in süinen Apartment vertellen. Wüildes hadde eun forensik Team süin Apartment vullstännig döörsöcht un viele Kisten Bewüismateriaal in Beslag nomen. In den Küülschapp fünnen seu nich olleun den afhackten Kopp, man auk tweu minsklike Härten verpackt in Plastikbuidel un eun Stück Armmuskel. In eune Deupküülkisten vünnen seu dreu anner Köppe, eunen Rump un verscheudene verpackte Organe Van Minsken. In’r Sloopkamer un eunen Schapp up’r Dielen fünnen de Beamten teohaupe sieven Daudenköppe, tweu vullstännige Skelette, eunige afhackte Hänne, eunen mummifizeurden Skalp un de auk mummifizeurden Genitialien van tweu Mannsluiden. Eune Firma med Spetschoolgebeud för geföörlike Stoffe foor eune Plastiktunne, in deu rund 200 Liter ringgüngen, af. Dahmer hadde düsse Tunne briuked de Lüiver van dreu Offers in eunen Suirbad upteoloisen. De Polizei namm auk Chemikalien os Chloroform, Soltsuire un Formaldehyd just seo os eune med Bleod vullsogen Matratze un 74 Polaroid-Fotos, deu de Offers verscheuden stark verhackt un lütt snieden affbillen, in Beslag. De verantwortlike Gerichtsmediziner vertell läter Dahmers Apartment make meir an eun Museum denken make os an de Stiede van eune Undood. De övermächtigen Bewüise vöör Augen, kreig Dahmer kleok, dat Swüigen enne nich länger helpen solle, seo dat deu in den teokumen sess Wieken un den olns teohaupe 60 Stunne langen Verhäuren eun Bekenntnisse afgav, dat eunen Umfang van 178 Süiden hadde. Heu gav teo, dat heu Oraal- un Anaalsex med den Lüiken hadde. Heu vertelle akroot woans heu de Lüiken in Stücke sneid, seu in den Müll smeit oder ünen in Suire uploise un de Toilette daalkipped hadde. Wat de Unnersoik sik ol vermeoden was see Dahmer auk os richtig an: heu hadde büi dreu Offers Stücke van den Härten, den Muskel van den Dickbeun un Bizeps upeten. Nodat de Gerichtsmedizin büi de Autopsien van veur Moordoffers upfallen Kopp- un Bregenblessuren fund, deu no den Daude andoon worden, bekenne Dahmer, dat heu versocht hadde med eune Oord Lobotomie iut düsse Offers willenlose Zombies teo schapen, deu heu os Sexsklaven haulen könne. Dor bore heu Löcker in de Köppe van de Offers för un fülle Soltsuire oder heut Water in. Eun Man hadde de Prozeduur tweu Dage hard benaut lang överlieved, upletst was dat Resultat man in ollen Fällen de Daud van den Offers. Dahmer helpe de Identideut van den Offers riutteovinnen den Öllernal auk de Unsekerheud teo niemen. Ümdat heu sik bet up Hicks nich up den Nomen van den Offers besinnen konn un de DNA-Analyse teo Beginn van der 1990er noch nich in grauten Mote teo briuken was, mossten de Polizei de Identiuet van de Offers meustendeuls döör Polaroidfotos un üren Täänwärk riutfinnen. Eunige Offers weuren de Polizei bekannt, so dat seu ol afnommen Fingerafdrücke verglüiken können. In den Fällen wo et er nenne Överreste meir gav, briuke de Unnersoik olns up wat Dahmer sik besinnen konn de Tüid van de Dood inteoengen un söchten no vermissten Personen, deu binnen de sülve Tüid verswunnen weuren. Med den Fotos van den vermissten Personen bekunne Dahmer denn de Identiuteut van süinen Offers. De Glauvwöördigheud van Dahmer teo testen, wiesen de Unnersoiker auk Fotos van lievigen Minsken, heu döö man kund dat nenne van ünen süine Moordoffers weuren. Up den Grundstücke van süine vöörmoligen Hius in Bath, fünnen de Unnersoiker över 50 Fragmente, de büi dat Skelett van Hicks teohäuren. === Künnige Offers === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Nome !Öller !Datum van’n Daude !Oord van’n Moord |- |Steven Mark Hicks | style="text-align:center" |18 | {{DatumZelle|1978-06-18|style=text-align:right}} | style="text-align:center" |Bath, Ohio |- |Steven Walter Tuomi | style="text-align:center" |25 | {{DatumZelle|1987-11|pre=Enne|style=text-align:right}} | style="text-align:center" |Ambassador Hotel, Milwaukee |- |James Edward Doxtator | style="text-align:center" |14 | {{DatumZelle|1988-01-17|style=text-align:right}} | rowspan="3" style="text-align:center" |West Allis, Wisconsin |- |Richard Guerrero | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1988-03-27|style=text-align:right}} |- |Anthony Lee Sears | style="text-align:center" |24 | {{DatumZelle|1989-03-26|style=text-align:right}} |- |Raymond Lamont Smith alias Ricky Lee Beeks | style="text-align:center" |32 | {{DatumZelle|1990-05-21|style=text-align:right}} | rowspan="12" style="text-align:center" |Oxford Apartments<br /><br /> 924 North 25th Street<br /><br /> Milwaukee, Wisconsin |- |Edward Warren Smith | style="text-align:center" |27 | {{DatumZelle|1990-06-24|style=text-align:right}} |- |Ernest Miller | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1990-09-03|style=text-align:right}} |- |David Thomas | style="text-align:center" |22 | {{DatumZelle|1990-09-24|style=text-align:right}} |- |Curtis Straughter | style="text-align:center" |17 | {{DatumZelle|1991-02-18|style=text-align:right}} |- |Errol Lindsey | style="text-align:center" |19 | {{DatumZelle|1991-04-07|style=text-align:right}} |- |Tony Anthony Hughes | style="text-align:center" |31 | {{DatumZelle|1991-05-24|style=text-align:right}} |- |Konerak Sinthasomphone | style="text-align:center" |14 | {{DatumZelle|1991-05-27|style=text-align:right}} |- |Matt Turner alias Donald Montrell | style="text-align:center" |20 | {{DatumZelle|1991-06-30|style=text-align:right}} |- |Jeremiah Benjamin Weinberger | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1991-07-07|pre=ca.|style=text-align:right}} |- |Oliver Lacy | style="text-align:center" |24 | {{DatumZelle|1991-07-15|style=text-align:right}} |- |Joseph Bradehoft | style="text-align:center" |25 | {{DatumZelle|1991-07-19|style=text-align:right}} |} === Motiv, Offerprofil un Modus Operandi === De Unnersoik was sik annomen dat Dahmer up Grundloge van Homophobie un Rassenhaat hannele, denn de meusten Offers keunen iut de homosexuelle Scene un/oder hadden afroamerikannske Afkumst. Man heu streid af, dat de Motivatscheon för süin Deon nich Haat wesen was. Heu söchte de Männer nich wegen üre Ethnie oder sexuelle Iutrichte iut, man up Basis van üren stootsken Iuseuen un dör den Ümmestand, dat heu ünen seu up’t lichteste in süin Apartment locken konn. Dat Profil van süinen Offers was vullkumen lüik: jung (bet Anfang dertig), graut, slank un med starken Muskeln. Dahmer köre süine Moordoffers geod döördacht iut un bereide süine Doden sorgfaulig vöör; olleun de Moorde an Hickks un Tuomi weuren spontaan un nich plaand. Heu moorde büino olleunig up den Enne van’r Wieke, sodat heu neog Tüid hadde de Bewüistücke weg teo ruimen, un nütte de Anonnymiteut van den Nachtlieven, up’r Stroten oder in graute Shopping-Malls, dat nems enne bemärken döö. Heu kam olleun med Männer teo küren, de olleun ünnerwegens weuren un so nich medeuns vermisd woren. Süin jungenhaftige Iutseun werke up viele homosexuelle Männer attraktiv un os Sex un auk Geld anbaud, güngen olle Mann früiwillig med no süin Apartment, sodat heu ünen nemmools twingen moste. Dahmer vertelle läter, dat heu leuver lievige, man afsluut folgsome un passive Sexpartner hadde över deu heu de Kontrolle hadde un den üre Beheoven un Verlangen heu nich med bedenken mosste. Üm dat heu nenne Partner finnen konn, deu düsse Ansproike lüikkamm un Erektscheonstäurnisse büi waken sexuellen Partnern hadde, bedäuve heu ünen sik in Riue, sunner Tüidnaut un Druck teo befriedigen. No süine Fastnome bichte heu: <blockquote>“I was always quite selfish. I trained myself to view people as objects of potential pleasure instead of human beings.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=73}}</ref> („Ek was jümmer düchtig egoistisk. IK Hebbel müi dooran wennd Luide os Lustobjekte statts minsklike Wesen teo beküiken.“)</blockquote> Heu foile sik leddig un olleun os de Männer no den Sex güngen. Üm dat nems eune Partnerskop up lange Tüid med enne hebben mochte, moorde heu süine sexuellen Partners afteowennen, dat seu enne olleun laten könne. Heu mochte dat Moorden nich lüiden, et was för enne olleun eun Middel süin Teul teo bereiken. Heu bedrunk sik vöör jeude Moord süine Bedenken büikant teo bringen un den Moord denn auk iutteovoiren. Ümdat de nekrophile Undoden enne nich diuersoom teofrieden stellen un et nich lücke eune willenlausen Sexslaven teo schapen, gung heu up Soike no jümmers nüige Moordoffers. <blockquote>“It was a craving, a hunger, […] a compulsion, and I just kept doing it […] whenever the opportunity presented itself.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=89}}</ref> („Dat was eun Verlangen, eun Hunger, […] eun Twang, un ek make eunfach wieder […], jümmers wenn sik de Chance anbaud.“)</blockquote> Heu vertelle den Unnersoikers, dat heu süine Moordoffers nich martern wolle, ünen dorümme bedäuvd hadde un de snellste un püinlausete Maneur ünen teo moorden köre. Süin Kannibalismus make heu vöörol iut Nüischüirigheud, man wolle auk war Van dat Offer för olle Tüid binnen sik hebben. Heu hadde verscheudene Gefoile, wenn heu de Lüiken lütt sneid. Up de eune Süide foile heu Macht un Geulheud, annersüids döö et Naud dat Bewüismaterial weg teo bringen. Wat man heut süin Offer teo verleusen. Heu beschreiv dat Wärk sülvenst os ekelhaftige Arbeud för deu heu jümmer Alhokol drunk sik teo överwinnen. Heu hege de Köppe up, den heu dachte de Köppe weuren de „echte Essenz“ van den Offers un dat heu ünen briuken wolle eune Altar teo biuen de enne Macht gieven solle. Heu namm de Figuren Imperator Palpatine in ''The Return of the Jedi'' un de Geminikiller in de ''The Excorcist III'' os Vöörbild. Süin Interesse an düssen beuden Charakteren was seo graut, dat heu af un teo gelle Kontaktlinsen dreog sik in de Liune för de Moordoffersoike teo bringen. === Nich upklöörde Moorde === No de internatscheonole Bekendheud van Dahmers Undoden kriegen de Unnersoiker in Milwaukee viele Anfrogen van anneren Polziebehörden över nich upklöörde Moorde un vermisste Personen iut meust ollen US-Bundsstoten un auk iut Duitskland. Düt weuren Fälle, wo de vermisste Persoeon oder dat Moordoffer den Offerprofil van Dahmer lüikkamm oder den Modus Operandi van Dahmer lüike. Eune Anfroge gung ümme den sess Jore aulen Adam Walsh. De Junge was den 27. Juli 1981 iut eunen Inkaupzentrum in [[Hollywood (Florida)|Hollywood]], [[Florida]] wegsliepen woren. Tweu Wieken läter fund eun den afsnieden Kopp, dat överige Lüiv bleiv verswunnen. De Serienmöörder Ottis Toole namm süin Bekenntnisse trügge un konn wüil dat’t keune Bewüsie gav keune Ankloge kriegen. Os dat Bild van Dahmer no süine Fastnome in den Medien teo seun was, meunen welke Tuigen seu hädden Dahmer up den Tag van den Kinnerrauv in dat Inkaupszentrum seun. Dahmer was teo düsse Tüid in Florida, man ümme dat heu annere Moorde open teostoon hadde, den Polizeiunnersoik hulp de Moorde upteodecken un Adam Walsh auk nich den Profil van süinen anneren Offers lüik kamm, was sik de Unnersoik 2008, os de Fall slotten wore, noch jümmers vermeoden dat Toole den Jungen ümmebrocht hadde. Teohaupe med amerikaanske Behöörden hebbet de Stoosafkodeskop in Bad Kreuznach un dat Landskriminaalamt Rhüinland-Palz füiv unkünnige Moorde an Friuen unnersöcht, de sik in de Tüid os Dahmer in Rheinland-Palz statuinierd was teodroigen. De Unnersoiker fünnen man nenne Bewüise, dat de Moorde med Dahmer teohaupe hingen. Biutendem versekere Dahmer in Duitskland nems ümmebrocht hädde. Tüidens süine Moordserie kamm Dahmer kamm eunige Mole mie’r Polizei un anneren Behöörden in Kontakt. Man süin Moorden decken seu nich up vanwegen eune Antall van Unnersoikfelers. Süin Gefoil, dat heu nich teo överwinnen weure sterke dat. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%;" !Datum !Behörde !Vöörfall |- | style="text-align:center" |25. Juni 1978 | style="text-align:center" |Bath Police Department | style="text-align:left;" |Büi eune Verkeerskontrolle unnersochte de Polizist den Wagen van Dahmer nich. Up’r Achterbank befünnen sik Affallsäcke med’n lüttsnieden Lüike van süinen eursten Moordoffer. |- | style="text-align:center" |September 1988 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | In de sess Dage lange Unnersoikhaft wegen dat Verleiden van eunen Minnerjörigen döörsochte de Polizei dat Apartment van Dahmer, man fund nich den afsnieden Kopp van den veurden Moordoffer. |- | style="text-align:center" |März 1990 bet Juli 1991 | style="text-align:center" |Preovtüidhülp | style="text-align:left;" |De Preovtüidhülp van Dahmer besochte enne nich in süinen Apartment, so os de Vöörschrivt dat segt.<ref name="Asseo">{{Internetquelle |autor=Laurie Asseo |url=http://www.apnewsarchive.com/1997/Dad-of-Killer-s-Victim-Loses-Appeal/id-37299924b92d571d5ce9a42bbd91a52b |titel=Dad of Killer’s Victim Loses Appeal |werk=[[Associated Press|AP]] News Archive |datum=1997-10-20 |abruf=2017-11-01}}</ref> In’r Haftpreovtüid moorde heu 12 Minsken in süinen Apartment. |- | style="text-align:center" |Juli 1990 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | No dat Dahmer eunen jungen Mann med einen Gummihammer angriepen hadde, kümmere sik de Polizei nich ümme den Fall. Seu kieken auk nich in dat Polizeiregister un wusten dorümme auk nich dat Dahmer in’r Haftpreovtüid was. |- | style="text-align:center" |unkünnig | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | Up eunen Dage was de osige Stabk iut den Apartment van Dahmer so stark, dat Novers de Polizei reupen. Seu fünnen man nich den Born Van den Stank, den Boverlüiv in der Badewanne van Dahmer. |- | style="text-align:center" |27. Meu 1991 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" |De 14 Jore aule Konerak Sinthasomphone konn flüchten. Man os de Polizei den Jungkeerl fund, vertelle Dahmer dat de Junge süin Partner es un seu sik strieden hadden. De Polizisten bröchten Sinthasomphone dorümme trügge no dat Apartment van Dahmer. De Polizei unnersochte dat Apartment nich, süss hädde se den Lüike van’n vörigen Moordoffer in’r Sloopkamer funnen. Dahmer brochte den jungen Keerl ümme, os de Polizisten weg weuren. |- | style="text-align:center" |30. Meu 1991 | style="text-align:center" |FBI,<br /><br /> Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | Eune Tuigin reup büi dat FBI un den Milwaukee Police Department an, os seu eunen Vermisstenfoto van Konerak Sinthasomphone seun hadde. Seu vertelle dat Dahmer wat med den Verswinnen van Sinthasomphone teo krüigen hebben könne. De Polizei beachte den Henwüis man nich. |- |} == Gerichtsprozess == === Prozess === [[Bild:Milwaukee_County_Courthouse.jpg|duum|Dat ''Milwaukee County Courthouse'', in den 1992 de Dahmer-Prozess was.]] Den 6. August 1991 sette eun Gericht in Milwaukee de Kautscheon van Dahmer up 5 Millionen US-Dollar fast. Büi den sülven Gerichtstermin gav Dahmer offitschell Verläuv de Överreste van süine Offers an de Grävnissinstitute teo övergieven. No den Recht van den Stoot Wisconsin hädde heu verseggen können de Överrester früi teo gieven, ümmedat et Bewüismateriaal was. In den unwoorschüinliken Fall van Dahmers Früisproke weuren de Överester süin Eugen woren. Nodat eun Psychologe enne unnersocht un düchtig för den Prozess bestimme, klage eun Sworengericht in Milwaukee Dahmer den 30. Januar 1992 wegen 15 Moorden an. (Üm dat för de Moord an Hicks de US-Bundsstoot Ohio teostännig was, behannele eun Gericht in Ohio düsse Moord seperaat.) In den Falle van Tuomi brochte dat Gericht nenne Anklage an, denn de Begievenheuden van düt Nacht weuren nich länger vull teo rekonstrueurn. Veur Afkoden verdeudigen Dahmer. No dat heu eun vullstännig Bekenntnisse döö un sik den 13. Januar 1992 för schüllig bekenne, behannele de Prozess ''State of Wisconsin vs. Jeffrey L. Dahmer'' olleun de Froge of Dahmer schulddüchtig es. In den Saal weuren nich olleun viele Misnken van den Medien un Familienliddmoten van de Offer, man auk de Vadder un de Steffmodder van Dahmer, deu tüidens de Prozess dat eurste Mool de Details van den Verbreken teo häuren kriegen. Olns teohaupe befroge dat Gericht 28 Tuigen. Door mank de beuden Polizisten iut den Milwaukee Police Department, deu dat Bekenntsnisse van Dahmern upteuken un auk Tracy Edwards, dat Offer dat flüchten konn. Biutendem seden acht pychiaterske Geodachter iut, de vöör den Gerichtsprozess den mentalen Teostand van Dahmer dagelang unnersocht hadden. === Psychiaterske Geodachten === {| class="wikitable float-right" style="font-size:95%;" | class="hintergrundfarbe5" |'''Diagnosen''' | * Borderline-Persöönlikheudsstäurnisse * Paraphilien: Nekrophilie <small>(strüidig)</small>, Sadismus <small>(strüidig)</small><br /><br /> Frotteurismus, Partialismus * Schizoide Persöönlikheudsstäurnisse * Schizotypische Persöönlikheudsstäurnisse * DissotschioalePersöönlikheudsstäurnisse * Schizophrene un/oder affektive Psychose <small>(strüidig)</small> * Alkohoolkrankheud * Asperger-Syndrom <small>(woorschüinlik, keune Diagnose teo Lievetüiden)</small> |} De dreu Geodachter van de Verdedigers stemmen övereun dat Dahmer eune psychske Stäurnisse hadde un dorümme schuldundüchtig es. Heu kreig eune Diagnose van twanghaftige Nekrophilie, wegen deu Dahmer nich de Kuntrulle över sik hadde. Bovenup stellen de Geodachters eune Borderline-, dissotschole un auk schiziode Persöönikheudstäurnisse fast just os chronisk Alkoholismus. Eun Geodachter beschreiv Dahmer auk os psychotisk. Heu hadde eune iut de Moten primitive Persöönlikheudstruktuur un afsünnerliek Twangsideun, wo de Gedoachter med up den Versoik van Dahmer, eunen Zombie teo schapen un süinen Plaan eunen Altaar för de afhackten Köppe upteorichten verweis. De Sakenkünnigen van de Stootsavkodeskop weuren eunig, dat Dahmer no de Gesette nich geisteskrank was un dorümme schhulddüchtig was. Heu hadde nenne Waaniden, ümmedat heu wusste dat de Altaar enne nenne echte Macht gieven konn. Seu seden de Bordline-Diagnose os richtig an, man seu strieden de twanghaftige Nekrophilie af, ümmedat heu lievige sexuelle Partner leuver mochte un eun echten twanghaftigen Möörder sik teo moorden nich bedrinken mott. Dat heu sik beheersken konn weis de Tüid van niegen Joren twisken den eursten un den tweuden Moord un de Ümmestand dat heu büi’n Sex Kondome briuke. Dahmer was nenne impulsiv Möörder, man eun Möörder med Willen un kloren Kopp, deu sik bemögge süine Doden mügelik teo maken un teo verbergen. Bovenup es heu eunmolig mank sexuell drieven Serienmöördern, doför dat heu nich med Willen brutaal un sadistisk hannele, eun Kennteuken dat meustendeuls för düüse Oord Serienmöörders gelt. Dahmer bedäuve süine Offers ünen unnäudigen Püin afteowennen. Man eun van de tweu Sakenkünnigen van den Gericht beschreiv Dahmer doch os eunen Sadisten. Süine aggressive un füindlike Hang hädden enne teo süin Deon twungen, süin sexuelle Drivt maken enne destruktiv. Heu hädde eune eernsthaftige Persöönlikheudstäurnisse, de behanneld weren mott, man heu leid wegen eune Psychose auk an Nekrophilie. Biutendem lovte de Geodachter nich dat Dahmer däude, dat süine Partner enne nich verlaten können, man ümme dat heu sik van ünen sexuell antogen foile un büikant bringen wolle wat heu up dat meuste an sik hate - süine Homosexulaiteut. Heu betwüivele dat Dahmer süinen Offers Löcker in den Koppe bore, os seu noch an’n Lieven weuren, oder Deule van ünen getten hadde. Heu wolle süine Undoden noch schrecklliker iutseuen maken os seu ol weuren. Un doch weure Dahmer gor nich seo eun leigen Minsken. De annere Sakenkünnige stelle eune Bordrline-Stäunrisse, man weis af, dat Dahmer eune Psychose hadde un beschreiv enne os fründliken, leuven Keerl, humorvull un med charmant Bedregen. De FBI-Fallanalytiker Robert Ressler, deu Dahmer tweu Dage lange verhäurd hadde, verklöre läter, dat heu olleun man Sympathie för den quäälde un verdreuggede Persoo hadde. Vanwegen organiseurde os auk unorganiseurde Kennteuken beschreiv heu enne os vermengde Däder. No Ressler däude Dahmer teomindsten büi süinen läteren Moorden tüidens eune psychotisk Episode un so in schuldundüchtigen Teostand. Man Ressler was nenne Psychiater un was seo vöör Gericht nich os psychiatersk Sakenkünnigen teolaten. Lätere Geodachten niemet an, dat Dahmer woorschüinlik auk dat Asperger-Syndrom hadde, man tüidens süin Lieven kreig heu düsse Diagnose nich. No eunen anneren, no süine Daude schrieven Geodachten kreig Dahmer up Psychopathie-Checkliste van Robert D. Ahyes 22 Punkte, wat bebüdt dat heu woorschüinlik nenne Psychpaath was, man olleun eunige psyopathiske Kennteuken hadde. === Endvöördrege un Oordeul === Dat Plädoyer van de Verdegigers was „schüllig, man schuldundüchtig “ (''guilty but insane''). Ofscheon Dahmer dat Unrecht van süin Deon seun konn, hadde heu wegen süinen psychsk Teostand nicht de Kontrolle över süin Deon. Med düsse Strategie weure Dahmer nich in dat Gefägnnis kumen, man up Diuer in eune psychiaterkse Anstalt kumen, door Therapie teo maken. De Stootsavkodeskop versochte de Sweoren man teo övertuigen, dat Dahmer wal doch süin Deon kontolleruen konn. Seu beschrieven Dahmer Meister in’r Manipulatscheon un eunen kauldgrünnigen Möörder med Kalküül, deu viele Luide teo’n Narren hadde. Den 25. Ferbuar 1992 beschläuten de Sworen, nodat seu füiv Stunnen Rood haulen hadden, dat Dahmer med teggen tiegen tweu Stemmen in ollen Punkte van’r Ankolge schuldüchtig was. Eur dat’t Gericht den 17. Februar 1992 dat Straafmoot verkünne, gav de Richter den Anverwandten un upletst den Anklaagden dat letste Weord. Dahmer, deu büi de Prozess swiegen hadde, lese wat vöör un bekunne, dat heu dat Leud, dat anricht hadde, ruige un wünske süin Deon trügge niemen könne. Heu hädde sik den Prozess stellt, dat nenne open Froge blüivet un teo wüisen, dat heu süine Verbreken nich iut Haat begung. Döör süinen Fall hoppe heu, dat Minsken so os heu Hülpe krieget, eur dat seu sik sülvenst oder anneren schadet. == Haft == [[Bild:Columbia_Correctional_Institution_Wisconsin_with_guard_tower.jpg|duum|Die ''Columbia Correctional Institution'' in Portage, Wisconsin, in der Dahmer seine Haftstrafe bis zu seinem Tod im Jahr 1994 verbüßte.]] No den Ordeul was Dahmer in den ''Columbia Correctional Institution,'' eune Justiznastalt med häugste Sekerheud un rund 600 Insaten in [[Portage County (Wisconsin)|Portage]], Wisconsin. Dat eurst Johr van süine Hafttüid brochte heu in Isolatscheonhaft teo, denn os eunen „beroimt“ Serienmöörder hadde de Justizanstalt Sorgen dat Dahmer mank de anneren Insaten nich seker es. In Afsproke med Dahmer konn heu no eunen Joor Tüid in den normalen Trakt van de Justizanstalt. Süine Familie besochte enne regelmotig. Heu kreig faken Breuve iut de ganse Welt, deulwüise med Haatnorichten, man auk Anfrogen för Autogramme, Anbode för Breuvfründskoppen, Leuvdbekentnissen van [[Hybristophilie|hybristophilen]] Vererers un Geldgeschenke över 12.00 US-Dollar. In’r Hafttüid wenne sik Dahmer teo den Christendeom hen un sinne över süine Afkeer van Godd os de Grund för süine Verbreken. Den 10. Meu 1994 was süine Däupenge in’r Justizanstalt. Süin Paster besochte enne eunmool de Wieke. In’n Sommer 1994 greip büi eunen Goddsdeunst in’r Justizanstalt eun Insate Dahmer med eune Lemmel teo’n Schrapen un Barbeuren an. De Angriep versere Dahmer man nich. Dat Leid van de Justizanstalt bekeik dat Risiko up noch eunen Attacke os minne un Dahmer wolle afsliut in den normolen Hafttrackt blüiven. == Daud un Reaktscheon == Dreu Wieken vöör süinen Daude deule dat Gefängnis Dahmner no eune Arbeudseunheud in, de os Hiusmester in dat Gefängnisse arbeuden. Den Morgen van den 28. November 1994 weuren Dahmer un de Insaten Jese Anderson un Christopher Scarver in de Arbeudeunheud indeuld un sollen de Sanitäranlogen tiegen an de Fitnessrium reuggen maken. Os de Gefängniswächters eunige Minuten nich up de dreu Insaten uppassen, slaug Scarver eurst Dahmer un achteran Anderson med de Üisenstange van eune Hantel daal. Dahmer was noch lievig, man nich anteospreken, os eun Wächter enne Klocke 8:10 bloidig fund. Med sworen Frakturen in’n Gesichte un an den Koppe kamm Dahmer no dat ''Divine Saviour Hospital'' in Portage. Dor starv heu Klocke 9:11. Andersan starv twee Dage läter an süinen Wunnen. No’r Obduktscheon van Dahmer, slaug Scarver enne van vöörto daal, süin Lüiv weis man keune Verseernisse, deu eun verwachten es, wenn eun sik weert. Up süinen Daud gav et verscheuden Reaktscheonen. Ville Anverwande van de Offers reageuren blüide. Annere weuren triurig un bestört. Eune Söster van Edward Smith, de Dahmer in süine Hafttüid besocht hadde, de Details över den Daud van üren Breoder wüis teo weren, see os Dahmer moord worde: <blockquote>“I couldn’t stop crying when I heard the news. […] He shouldn’t have been murdered like that.”<ref name="people">{{Internetquelle |autor=Elizabeth Gleick |url=https://people.com/archive/cover-story-the-final-victim-vol-42-no-24/ |titel=The Final Victim |werk=People |datum=1994-12-12 |abruf=2017-06-11}}</ref> („Ek konn nich uphäuren teo wüinen, as ek de Noricht häure. […] Heu hädde nich nich up düsse Oord ümmebrocht weren sollen.“)</blockquote> In’n Dezember 1994 richte de Famüilie van Dahmer eune Triuerfüier iut. Nodem dat Dahmer storven was, strieden süine Öllern wat med süinen Lüiv scheun solle. Joyce Flint woll dat Bregen van üren Sune för de Wetenskop teogänglik maken, Lionel Dahmer woll de Lüike verbrennen, seo os Dahmer sik dat wünsked hadde. De Strüid gung vöör Gerichte, dat den Dezember 1995 beslaut de Lüike teo verbrennen. De Aske deulen süine Öllern up.<ref>{{Internetquelle |url=https://articles.latimes.com/1995-12-13/news/mn-13561_1_jeffrey-dahmer-s-brain |titel=Judge Orders Jeffrey Dahmer’s Brain Destroyed |werk=Los Angeles Times |datum=1995-12-13 |abruf=2017-12-23}}</ref> De afroamerikaanske Scarver, deu an [[Schizophrenie]] un Twangsideen leid, satt ol wegen Moord in’n Gefängnisse un see glüiks no dat heu angriepen hadde, dat Godd enne updregen hädde Dahmer un Anderson teo moorden. Heu kreig eun Oordeul för noch eunmool tweu lievenslangen Freuhheudstrafen. Dat Motiv för de Daad kunn auk Wraak un Vergellen wesen süin. Villicht woll de Afroamerikaner Scarver Dahmer, deu vöör ol afroamerikaknske Männer ümmebrocht hadde, un Anderson, deu versocht hadde den Moord an eune Friu tweu Afroamrikaners anteohängen, wat vergellen. 2015 verklöör Scrver teoletst, dat heu Dahmer moord hadde, üm dat heu Dahmer süine Doden wedderlik fund un Dahmer in’n Gefängnisse keune Ruigge wiesen hädde. Heu see auk, de Gefängnisswächter hädden enne med Absicht sunner Upsicht, dat heu Dahmer ümmebringen könne. == Noslag un Nowerkunge == Nadem dat Dahmer süine Verbreken künnig worden, gav et in Milwaukee Protest un Kundgoven tiegen dat Milwaukee Police Department, för deu sik vöör ol de nichwitte Bewonnersken un Bewonners teohaupesluten hadden. De Protest heul de Polizei Vöörordeule un Glüikgülligheud tiegen afroamerikaanske, homosexuelle Minsken un auk annere Minnderheuden vöör un sprak Kritik iut an dat Bedregen van de Polizisten büi den Fall van Konerak Sinthsomphone. Nodat seu Sinthasomphone wedder no dat Apartment van den Serienmöörder Dahmer brocht hadden, maken seu över den Polizeifunk eunen Spass över den schüinboren Strüid van de beuden „Leuvsten“. Afroamerikannske Politiker hadden de Ansicht, dat de Polizei soik ümme den Fall anners kümmerd hädde, weure de Jungkeerl Sinthsomphone witt un Dahmer swart wesen. Büi de polizeinterne Unnersoik weuren de Beamten suspendeurd un no de Unnersoik iut den Deunst verafscheud. Vöör Gericht dö Dahmer dat leud, dat de Polizisten wegen enne üre Arbeud veloren hädden; no Dahmer hädden de Polizisten keune Schuld an den Daud van den Jungkeerl. No eune lätere Klage kriegen de Polzisten Verläuv wedder in dat Police Department van Milwaukee teo arbeuden. De Famüilie van Sinthsomphone kreig van de Stad Milwaukee 850.000 US-Dollar os Iutglüik för de Feuler van de Polizei. Ol teo Lievtüiden van Dahmer döön Anverwandte van süine Offer Klagen up Schadensafstand un Affinen. De 80 Mio. US-Dollar, deu Gerichte den Anverwandten teospreuken, konn Dahmer, deu olleun ringe Middel hadde, man nienich talen. No süinen Daude wollen elv Offerfmüilien de Nolotels van Dahmer os Affinen un Schadensafstand. Süin Ärvdeul bestund iut rund 300 Dingern, dor mang de Üisschapp, in den heu de Lüivdeule van süine Offers upheged hadde, de Borer un annere Wärktuige van süinen Undoden. Eurst solle et eune Auktscheon för düsse Nolotels gieven, dat de Famüilien de Innomen mang sik updeulen könnt. Annere Offerfamüilien mochten de Ideu man nich. An’n Enne köften Geschäftsluide den Ärvdeul för 407.225 US-Dollar. De Summe deulen de Anverwandten up. Den Juni 1996 worden olle Saken iut den Ärvdeul teostäurd un tweumaked. De Oxford Apartments worden ol 1992 afrieten. Catherine Dahmer ging den Dezember 1991 med Daude af. No eunen versöchten Suizid 1994 starv Joyce Flint in den November 2000 an Kanker. Lionel Dahmer bleiv den Achternomen behaulen un gav eunige Interviews, de jüngste Breoder David ännere süinen Achternomen af un beslaut eun annonym Lieven teo foiren. == Rezeptscheon == === Berichte in den Medien un Woorniemen === Bet dat de Polizei Dahmer den Sommmer 1991 fastnommen hadde, was sik nems vermeoden, dat in Milwaukee eun Serienmöörder unnerwegens was. Et hadde nenne verdächtige Lüikefunne gieven un den faken vermissten Jungkeerels un Männer schonk auk de lokale Presse keune Upmärksamkeud. De Medien jiepern seo no Infomatscheon, dat Reporter de Anverwandten van den Offers belagern un de Polizeiunnersoik männichmool in’n Weg stünnen un de Soikarbeud in Gefoor bröchten. Teo’n Büispill brochte de ''New York Times'' euen stolen Polizeibericht över de bet teo streng vertruiliken Infomatscheonen över den Kanninblaimus van Dahmer riut. De Journalisten neumen seo stark up Tracy Edwards, eun Häuvdtuige in den Gerichtsverforen tiegen Dahmer, Infleod, dat heu in den Kruizverhäuren instund, süine Believensse uppliustert teo hebben, seo dat süine Gläuvwördigheud leid. De Boulevardpresse övertrumpe sik med grauten Överschrivten — deulwüise iutdacht — os „''The Cannibal – Face of madman who killed 17 and ate them''“ („De Kannibale – Gesicht van den Mallen, de 17 ümmebrochte un att“) oder „''Milwaukee Cannibal Killer Eats His Cellmate''“ („Milwaukee-Kannibalen-Killer itt süinen Zellenmaten“) und schuire so, kort no dem dat ''The Silence of the Lambs'' in de Kinos kumen was, de Angst vöör eunen Möörder os Hannibal Lecter.<ref name="Bonn">{{Internetquelle |autor=Scott A. Bonn |url=https://www.psychologytoday.com/blog/wicked-deeds/201409/the-jeffrey-dahmer-hannibal-lecter-connection |titel=The Jeffrey Dahmer-Hannibal Lecter Connection. Two cannibal serial killers linked by the media |werk=[[Psychology Today]] |datum=2014-09-29 |abruf=2023-06-22 |sprache=en}}</ref> Os Dahmer dat eurste Mool den 25. Juli 1991 teo süine Gerichtstermüin vööör olle Luide tradd, weuren Beobachter meust daalslaan, dat heu gans normaal wärke un dat Bäuse nich anteoseun was. Dahmer make eur eunen verseerboren, meust ängsteliken ndruck un dreog in den Gerichtssaal nenne Brillen, dat heu nems in de Augen küiken mosste un Distanz teo Gescheunissen woren konne. Ofscheon Dahmer – anners os Ted Bundy, [[Richard Ramírez]] oder [[Charles Manson]] – de Upmärksoomkeud van den Journalisten un Fotografen nich genaut, was de Faszinatscheon in den Medien nich minner graut. De US-Tüidschrivt ''People Weekly'' dachte enne in’n August 1991 eune Titelgeschichte teo un wele enne mank de 100 Persönlichkeuden van den 20. Joorhunerd. Dat Magazin ''Vanity Fair'' brochte in’n November 1991 eunen Artikel riut, in den de Serienmörder Denis Nilsen, den süine Verbrekenup Dahmers Verbreken lüiket, enne analyseure. Dahmer worde eune Beröömheud un Polizisten beden enne ümme Autogramme. Heu kreig över 100 Anfrogen för Interviews un stimme no süine Oordeul eunen eursten Fernseunuptridd, deu in’n Januar 1991 in’r Justiszanstalt upteuektd worden was, för den Boulevard-Nachichtenmagazin ''Indisde Edition'' teo. Süin tweud un letst Interview in’n Fernseun an’r Süide van süinen Öllern senne dat Nachrichtenmagazin ''Dateline NBC'' in’n März 1994. In beuden Interviews unnerstreik Dahmer, dat heu för süin Deon instoon doit un nems eune Medschuld an süinen Doden drege. No de Sensatscheonsberichte folgen biograafske Wärke os ''The Shrine of Jeffrey Dahmer'' (1993) van Brian Master un de Memoiren ''My Son is a Muderer'' (1995) van Lionel Dahmer. Düsse Wärke versoiket Grünne teo finnen för de Berbreken van Dahmer. Kritik an den Beok van Masters was, dat heu Dahmer teo sympathisk beschreiv.<ref>{{Internetquelle |autor=Charles Nevin |url=https://www.independent.co.uk/voices/interview-empathy-for-the-devil-brian-masters-he-is-tidy-dapper-bookish-and-has-made-friends-with-a-1481927.html |titel=Interview: Empathy for the devil: Brian Masters: He is tidy, dapper, bookish and has made friends with a serial killer. Charles Nevin on a biographer with murder on his mind |werk=[[The Independent]] |datum=1993-01-31 |abruf=2017-10-28}}</ref> Lionel Dahmer kreig süine Sülvstrefelxioon över süine Rulle un Feuler os Vadder anrekend.<ref name="sins">{{Internetquelle |autor=Paula Chin |url=https://people.com/archive/sins-of-the-son-vol-41-no-11/ |titel=Sins of the Son |werk=People |datum=1994-03-28 |abruf=2018-01-01}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=[[Jonathan Kirsch]] |url=https://articles.latimes.com/1994-04-06/news/vw-42599_1_lionel-dahmer |titel=BOOK REVIEW/MEMOIR: Dahmer’s Father Also Asks, ‘Why?’: A FATHER’S STORY by Lionel Dahmer |werk=Los Angeles Times |datum=1994-04-06 |abruf=2018-02-23}}</ref> Ol teo Lievetüiden wecke Jeffrey Dahmer büi vielen Minsken – doormank Polizisten, Avkoden un Psychiater, de sik med süine Fall befaten hadden – Medleud un Sympathie, de up’t läteste bet teo’n romantisken Verkören in vielen Fan-Blogs un anneren sotscholen Medien langt. Grünne sind wal süine schuigge Oord, de probleemrüike Jüügdtüid, süin Wunsk no Leuvde un Neigde teo anneren Minsken, de Ruigge vöör Gericht un auk süine Uprichtigkeud un Schämede.<ref name="Eloise">{{Internetquelle |autor=Marianne Eloise |url=https://www.vice.com/de_at/article/wn75m5/warum-menschen-mitleid-mit-dem-serienmorder-und-kannibalen-jeffrey-dahmer-haben |titel=Warum Menschen Mitleid mit dem Serienmörder und Kannibalen Jeffrey Dahmer haben |werk=[[Vice (Magazin)|VICE]] |datum=2017-02-18 |abruf=2017-08-25}}</ref> === Populäärkultuur === Dahmer es eune Legende in’r Populäärkultuur worden.<ref name="Kreitling"/> Süine Perseon un süine Verbreken, vöör ollen süin Kannibalismus, sind dat Thema in vielen künstlersken Werken.<ref name="Bonn"/> Dahmer was de Inspiratscheon vöör verscheudene musikaalske Stücke os ''213'' van [[Slayer]], ''Jeffrey Dahmer'' van [[Soulfly]] oder den Konzeptalbum ''Dahmer'' van de Death-Metal-Band [[Macabre]], man auk literarske Werke os [[Joyce Carol Oates]]’ ''Zombie'' (1995), [[Poppy Z. Brite|Poppy Z. Brites]] ''Exquisite Corpse'' (1996) und [[Edward Lee|Edward Lees]] ''Dahmer is not dead'' (2017). Filme över süin Lieven sind ''Dahmer'' (2002) med [[Jeremy Renner]] in’r Häuvdrulle un ''[[My Friend Dahmer]]'' (2017) med [[Ross Lynch]]. Dahmer was auk de Vöörlage för fiktive Doden in Serien os ''[[South Park]]'' un ''[[American Horror Story]]'' oder Filmen os ''[[Copycat|Copykill]]'' (1995). In’n September 2022 brochte Netflix de Miniserie ''[[Dahmer – Monster: The Jeffrey Dahmer Story]]'' riut. Evan Peters spille de Häuvdrulle.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Gebauer |url=https://www.ksta.de/kultur/true-crime-serie-netflix-dahmer-serienmoerder-39958758 |titel=Streaming-Tipp: Neue True-Crime-Serie auf Netflix über Serienkiller Jeffrey Dahmer |datum=2022-09-19 |abruf=2022-09-19 |sprache=de-DE}}</ref> == Filmme un Dokumentatscheonen == === TV-Interviews === * 1993: ''Inside Edition: Serial Killers'' (Nancy Glass in’n Interview medJeffrey Dahmer) * 1994: ''The Oprah Winfrey Show'' (Oprah Winfrey in’n Interview med Lionel Dahmer) * 1994: ''Dateline NBC – Inside Evil: Jeffrey Dahmer'' (MSNBC, Stone Phillipsin’n Interview med Jeffrey Dahmer, Lionel Dahmer un Joyce Flint) * 1994: ''Hard Copy'' (Diane Dimond in’n Interview med Joyce Flint) * 2004: ''Larry King Live'' (CNN, Larry King in’n Interview med Lionel und Shari Dahmer) * 2012: ''Confessions of A Serial Killer'' === Dokumentatscheonen === * 1992: ''The Trial of Jeffrey Dahmer.'' Regie: Elkan Allan * 1992: ''Dahmer: Mystery of the Serial Killer.'' Regie: Michael Husain * 1993: ''Day One: Dahmer.'' ABC News, Moderator: Forrest Sawyer * 1993: ''To Kill and Kill Again.'' Regie: Patrick Fleming * 1994: ''Everyman: Profile of a Serial Killer.'' Regie: Nikki Stockley * 1995: ''Jeffrey Dahmer oder der Schrein des Todes.'' [[ZDF]] * 1996: ''Jeffrey Dahmer: The Monster Within.'' Regie: Bill Harris * 2003: ''Autopsie – Mysteriöse Todesfälle.'' Dokuserie, Episode 63: ''Der Kannibale'' * 2005: ''Born to Kill – Als Mörder geboren?'' ''(Born to Kill?)'' Dokuserie, Staffel 1, Folge 3: ''Jeffrey Dahmer'' * 2013: ''Jeff'' (Alternativtitel: ''The Jeffrey Dahmer Files''). Regie: Chris James Thompson * 2017: ''How it Really Happened. The Strange Case of Jeffrey Dahmer.'' HLN * 2017: ''Dahmer on Dahmer: A Serial Killer Speaks.'' Oxygen * 2018: ''Dark Tourist.'' Netflix-Dokuserie, Staffel 1, Episode 3: ''United States'' * 2022: ''Jeffrey Dahmer: Selbstporträt eines Serienmörders.'' ''(Conversations with a Killer: The Jeffrey Dahmer Tapes'') Netflix-Doku, Miniserie, Regie: Joe Berlinger === Filme === * 1993: ''The Secret Life: Jeffrey Dahmer.'' Regie: David R. Bowen, Carl Crew os Dahmer. * 2002: ''Dahmer.'' Regie: David Jacobson, [[Jeremy Renner]] os Dahmer. * 2006: ''Raising Jeffrey Dahmer.'' Regie: Rich Ambler, Rusty Sneary os Dahmer. * 2017: ''My Friend Dahmer.'' Regie: Marc Meyers, Ross Lynch os Dahmer. * 2022: ''Dahmer – Monster: Die Geschichte von Jeffrey Dahmer''. Miniserie. Regie: Ryan Murphy, Evan Peters os Dahmer == Literatur == * Derf Backderf: ''Mein Freund Dahmer: Eine Graphic Novel über den Serienmörder Jeffrey Dahmer.'' Aus dem Englischen von Stefan Pannor. Metrolit Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-8493-0048-7; Original: ''My Friend Dahmer: A Graphic Novel.'' Abrams ComicArts, New York 2012, ISBN 978-1-4197-0216-7. * Edward Baumann: ''Step into My Parlor: The Chilling Story of Serial Killer Jeffrey Dahmer.'' Bonus Books, Chicago 1991, ISBN 978-0-929387-64-2. * John Borowski: ''Dahmer’s Confession: The Milwaukee Cannibal’s Arrest Statements.'' Waterfront Productions, Chicago 2017, ISBN 978-0-9976140-2-2. * Lionel Dahmer: ''Mein Sohn ist ein Mörder: Geschichte eines Vaters.'' Deutsche Erstausgabe. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 1995, ISBN 3-596-12940-0; Original: ''A Father’s Story.'' William Morrow and Company, New York 1994, ISBN 978-0-688-12156-3. * Don Davis: ''Jeffrey Dahmer.'' Heyne, München 1992, ISBN 3-453-05700-7; Original: ''The Jeffrey Dahmer Story: An American Nightmare.'' St. Martin’s Press, New York 1995, ISBN 0-312-92840-8. * Robert J. Dvorchak, Lisa Holewa: ''Wer ist Jeffrey Dahmer? Das schockierende Porträt des Milwaukee-Mörders.'' Bastei Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1992, ISBN 3-404-13415-X; Original: ''Milwaukee Massacre: Jeffrey Dahmer and the Milwaukee Murders.'' Robert Hale Ltd, London 1991, ISBN 978-0-7090-5003-2. * Richard W. Jaeger, M. William Balousek: ''Massacre in Milwaukee: The Macabre Case of Jeffrey Dahmer.'' Waubesa Press, Oregon, WI 1991, ISBN 1-878569-09-0. * Patrick Kennedy, Robyn Maharaj: ''Dahmer Detective: The Interrogation and Investigation That Shocked The World.'' Poison Berry Press, 2016, ISBN 978-0-9947500-0-6. * Brian Masters: ''Todeskult. Der Fall Jeffrey Dahmer.'' Rowohlt Verlag, Reinbek 1995, ISBN 3-499-19698-0; Original: ''The Shrine of Jeffrey Dahmer.'' Hodder and Stoughton Ltd, London 1993, ISBN 0-340-57482-8. * Joel Norris: ''Jeffrey Dahmer: A Bizarre Journey into the Mind of America’s Most Tormented Serial Killer.'' Pinnacle Books, New York 1992, ISBN 978-1-55817-661-4. * Roy Ratcliff, Lindy Adams: ''Dark Journey, Deep Grace: Jeffrey Dahmer’s Story of Faith.'' Leafwood Publishers, Abilene, TX 2006, ISBN 978-0-9767790-2-5. * Anne E. Schwartz: ''The Man Who Could Not Kill Enough: The Secret Murders of Milwaukee’s Jeffrey Dahmer.'' iUniverse, Bloomington, IN 2011, ISBN 978-1-4620-6269-0. * Richard Tithecott: ''Of Men and Monsters: Jeffrey Dahmer and the Construction of the Serial Killer.'' University of Wisconsin Press, Madison, WI 1997, ISBN 0-299-15684-2. == Weblenken == * [https://vault.fbi.gov/jeffrey-lionel-dahmer FBI Records: The Vault. Az.: 95-HQ-299714.] Veröffentlichte Auszüge über Jeffrey Dahmer aus den Archivakten des FBI. * Jeffrey Dahmer – Full Trial – Serial Killer auf YouTube. Videodokumentation von Elkan Allan über das Gerichtsverfahren in Milwaukee aus dem Jahr 1992. * Full King Interview Dahmer parents Lionel and Shari auf YouTube. Interview bei ''Larry King Live'' mit Lionel und Shari Dahmer aus dem Jahr 2004 und dazugehöriges [https://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0406/17/lkl.00.html Transkript].{{IMDb}}. == Nowüise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1994]] [[Kategorie:Boren 1960]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Serienmöörde]] [[Kategorie:Kriminalität]] [[Kategorie:Ohio]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] {{DEFAULTSORT:Dahmer, Jeffrey}} t67scbmrk5phw1sur7843tizbh5uk3k Katalin Karikó 0 176105 1074258 1073734 2026-07-29T07:13:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074258 wikitext text/x-wiki [[Datei:Katalin Kariko light corrected.jpeg|mini|Katalin Karikó]] '''Katalin Karikó''' (* [[17. Januar]] [[1955]] in [[Szolnok]]) is en [[Ungarn|ungarsch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Biochemiker]]in. De Swoorpunkt vun hör Forschung liggt up de [[Ribonukleinsüür|RNA]]-vermittelten Immunaktivierung. Gemeensam mit den amerikaanschen Immunoloog [[Drew Weissman]] hett se de Mögelkeit opdeckt, dör Nukleosid-Modifikatschoon de [[Immunogenität]] vun RNA to ünnerdrücken. Disse Technologie hett den therapeutischen Gebruuk vun mRNA mögelk maakt un bill de Grundlaag för de Entwicklung [[mRNA]]-footend [[SARS-CoV-2-Impfstoff|COVID-19-Impstoffe]] ([[RNA-Impstoff]]). An‘n 2. Oktober 2023 wurrn hör un Weissman de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023.''] Auf: ''nobelprize.org'' van’n 2. Oktober 2023.</ref> == Leven == Katalin Karikó wurr as Dochter vun en Bookhollersche un en [[Slachter]] boren.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zdf.de/uri/380ea980-3294-499c-89f5-a62bb1181076 |titel=Medizin-Nobelpreis für mRNA-Forscher Karikó und Weissman |werk=zdf heute |hrsg=ZDF |datum=2023-10-02 |sprache=de |abruf=2023-10-05}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.waz.de/panorama/nobelpreis-medizin-kariko-weissman-corona-impfung-id239715085.html |titel=Medizin-Nobelpreis an Kariko und Weissman für Impfstoffforschung |werk=WAZ |datum=2023-10-02 |abruf=2023-10-04}}</ref> Nahdem se dat Gymnasium in [[Kisújszállás]] afslooten harr, fung se 1973 en Biologiestudium an de [[Universität Szeged]] an, dat se 1978 afsluuten dee. An de sülvige Universität kreeg se 1982 en Doktertitel in Biochemie. All wiels hör Tiet in Szeged hett se an de [[Synthese (Chemie)|Synthetiseeren]] vun [[Ribonukleinsüür|RNA]] arbeit. Se hett hör Postdoc-Forschung an dat Institut för Biochemie vun dat Biologische Forschungszentrums vun de [[Ungarsche Akademie vun de Wetenschapen]] wieder führt. 1978 wurr se as Informantin vun de ungarsch Geheimpolizei rekruteert, woto se nah eegen Angaven aber erpresst wurr, indem hör Utwirken up hör Karriere oder Repressalien gegen hör Vader androht wurrn. Se harr aber nie nich en Bericht för den Staatssekerheitsdeenst verfaat.<ref>{{Internetquelle |url=https://de.euronews.com/2021/05/26/warum-mrna-pionierin-katalin-kariko-66-bei-ungarns-stasi-war |titel=Warum mRNA-Pionierin Katalin Karikó (66) bei Ungarns Stasi war |werk=euronews. |datum=2021-05-26 |sprache=de |abruf=2023-10-04}}</ref> 1985 verlor hör Labor sien Finanzeeren un Karikó hett Ungarn mit hör Mann un hör tweejohrig Dochter in Richt USA verlaaten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ibtimes.sg/katalin-kariko-hungarian-biochemist-behind-covid-vaccine-was-once-listed-communist-informant-57710 |titel=Katalin Karikó: Hungarian Biochemist Behind Covid Vaccine Was Once a Listed Communist Informant? |werk=International Business Times |datum=2021-05-25 |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref>Bi de Inwannern in de USA hemm se 900 [[Pound Sterling|Pfund]] in en Teddyboor insmuggelt, Geld, dat se dör den Verkoop vun hör Auto un den Koop vun britischen Pund up den Swaartmarkt kreegen harrn.<ref>{{Internetquelle |autor=Joe Walker (Interview) |url=https://josephnoelwalker.com/147-katalin-kariko/ |titel=Forging the mRNA Revolution — Katalin Karikó |werk=The Joe Walker Podcast |datum=2023-08-02 |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref> Se hett denn en Inladen an de [[Temple University]] in [[Philadelphia]] annommen, wo se dree Johr lang arbeit hett, ansluutend wessel se an de University of Health Science, Bethesda,<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023 |hrsg=The Nobel Foundation |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref> bevör se af 1989 an de Medizinischen Fakultät vun de [[University of Pennsylvania]] arbeiten dee. 1998 hett se den Immunologen [[Drew Weissman]], Perfesser an de University of Pennsylvania, drapen, mit den se dornah an de Entwicklung vun [[Medikament]]en up mRNA-Basis forschen dee. Gemeensam hemm de beid en Ünnernehmen grünnd, dat Karikó as [[Chief Executive Officer|Geschäftsführerin]] leiten dee. En konkrete Medikamentenentwicklung is scheefgahn, dat vun de beid erlangte [[Patent]] up de Technologie wurr vun de Universität verköfft. De Stäe vun Karikó as [[Assistant Professor]] wurr vun de Universität nich verlängert, se wurr up en befrist [[Postdoc]]-Stäe torüchstuuft. Se bleev aber liekers de RNA-Forschung trüe. Se hett dat sluutend schafft, de viralen RNA-[[Molekül]]e so to modifizeeren, dat se in de minschlich [[Zell (Biologie)|Zellen]] nich mehr vun de [[Immunafwehr]] verneelt wurrn. De Ergevnisse hett Karikó gemeensam mit Weissman apenlich maakt. [[Derrick Rossi]] vun de [[Harvard University]] hett de [[Technologie]] upgreepen un wieder entwickelt. 2010 hett Rossi mit Kollegen de Firma [[Moderna]] grünnd. In Düütschland wurrn de Grünner vun [[Biontech]], [[Uğur Şahin]] un [[Özlem Türeci]], up Karikó upmarksom, un hemm hör en Stäe anboden. Siet 2013 weer Karikó [[Viezpräsident|Senior Vice President]] bi Biontech, en Positschoo, de se Enn’n September 2022 upgeven hett.<ref>{{Literatur |Titel=Forschung: Forscherin verlässt Biontech |Sammelwerk=FAZ.NET |Datum=2022-08-19 |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/biochemikerin-kariko-verlaesst-biontech-18256358.html |Abruf=2022-08-19}}</ref> Sietdem is se Perfessersche an de [[Universität Szeged]]. Parallel dorto is Karikó ''Adjunct Associate Professor of Neurosurgery'' an de [[University of Pennsylvania]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418 |titel=Katalin Kariko, PhD |werk=[[University of Pennsylvania]] |datum= |sprache=en |abruf=2021-06-07}}</ref> Katalin Karikó is verheiraadt mit den Ingenieur Béla Francia. Hör Dochter [[Zsuzsanna Francia|Susan Francia]] is tweefack [[Olympische Sömmerspelen|Olympiasiegerin]] un weer mehrfack Weltmeestersche in’n [[Rudern]]. == Forschung == Karikó hett in langjohrig Arbeit to de Entwicklung vun de [[mRNA]]-Technologien bidragen, de de Grundlaag för [[Impstoff]]e gegen [[COVID-19]] un för [[Medikament]]e gegen [[Krebs (Medizin)|Krebs]], [[Slaganfall|Slaganfälle]] oder [[Mukoviszidose]] billen.<ref name="Kollewe_pioneer">{{Internetquelle |autor=Julia Kollewe |url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work |titel=Covid vaccine technology pioneer: ‘I never doubted it would work’ |werk=theguardian.com |hrsg=[[The Guardian]] |datum=2020-11-21 |sprache=en |abruf=2020-11-27}}</ref> Kariko un Kollegen hemm de Methood vun de [[Transfektschoon]] bruukt un hemm de empfindlichen mRNA-Moleküle in [[Liposom]]en packt. Sükse winzigen [[Nanopartikel]] kann man Deerten un Minschen injizeeren, ahn en gefährliche [[Immunreaktschoon]] uttolösen.<ref>Norbert Pardi, Steven Tuyishime, Hiromi Muramatsu, Katalin Kariko, Barbara L Mui, Ying K Tam, Thomas D Madden, Michael J Hope, Drew Weissman: ''Expression kinetics of nucleoside-modified mRNA delivered in lipid nanoparticles to mice by various routes.'' In: ''[[Journal of Controlled Release|J Control Release]].'' 217, 2015, S. 345–351, [[doi:10.1016/j.jconrel.2015.08.007]]. {{PMC|4624045}}.</ref> De entscheeden Dörbröök gelung dör den Ersatz vun de oorsprünglichen [[Uridin]]-Moleküle in den mRNAs dör [[Pseudouridin]], wodör [[Nukleosid-modifizeerte mRNA]] entsteiht.<ref>Katalin Karikó, Hiromi Muramatsu, Frank A. Welsh, János Ludwig, Hiroki Kato, Shizuo Akira, Drew Weissman: ''Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability.'' In: ''[[Current Opinion in Molecular Therapeutics|Mol Ther]].'' 16 (11), 2008, S. 1833–1840, [[doi:10.1038/mt.2008.200]]. {{PMC|2775451}}.</ref> So wurrn in den Impten mehr Proteine (as [[Antigen]]e) billd. Mittels de impt mRNA sull de behannelt Minsch dat entspreekend Protein as Antigen to de eegen Immuniseeren bispeelswies gegen [[SARS-CoV-2]] herstellen. De Översetten vun de mRNA in en Protein wurrd as [[Translatschoon (Biologie)|Translatischon]] betekent. De Translatschoon leet sück düchtig stiegern, indem de mRNA vörn en verbetert [[5′-Cap-Struktur]] un achtern, an dat [[3'-Enn‘n]], en besünners lang [[Polyadenylierung|poly-A-Sequenz]] kreeg.<ref>Katalin Karikó: ''In vitro-transcribed mRNA therapeutics: Out of the shadows and into the spotlight.'' In: ''Mol Ther.'' 27, 4, 2019: 691–692, [[doi:10.1016/j.ymthe.2019.03.009]]. {{PMC|6453554}}.</ref> Deraart ''[[in vitro]]'' transkribeert mRNAs billen en nee Klass vun Medikamenten, de de Rull in de [[Gentherapie]] spelen kunnen, de inst de [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]] todocht weer.<ref>Drew Weissman, Katalin Karikó: ''mRNA: Fulfilling the promise of gene therapy.'' In: ''Mol Ther.'' 23, 9, 2015: 1416–1417, [[doi:10.1038/mt.2015.138]]. {{PMC|4817894}}.</ref> In [[Budapest]] gifft dat siet 2021 en Wandbild to hör Ehren,<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/lifestyle/budapest-mural-pays-tribute-katalin-kariko-hungarian-born-pioneer-behind-covid-2021-08-28/ |titel=Budapest mural pays tribute to Katalin Kariko, Hungarian-born pioneer behind COVID-19 vaccine |datum=2021-08-28 |sprache=en |abruf=2021-09-01}}</ref> ebenso in Valencia.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.elperiodic.com/valencia/naves-homenajean-katalin-kariko-bioquimica-hungara-clave-exito-vacunas-arnm-contra-covid_769485 |titel=La UPV y Las Naves homenajean a Katalin Karikó, bioquímica húngara clave en el éxito de las vacunas de ARNm contra la COVID-19 |werk=el periòdic |datum=2021-09-10 |sprache=es |abruf=2021-09-15}}</ref> 2023 wurr hör gemeensam mit [[Drew Weissman]] de [[Nobelpreis för Physiologie oder Medizin]] todeel. Ehrt wurrn se för hör Opdecken to [[Nukleosid-modifizeerte mRNA|Nukleosidbasenmodifikatschonen]], de de Entwicklung vun wirksam mRNA-Impstoffe gegen COVID-19 mögelk maaken..<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''Press release'']. In: nobelprize.org (afropen an’n 2. Oktober 2023).</ref> == Ehrungen un Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 2009: [[Ehrenbörger]]in vun [[Kisújszállás]] * 2020: (Hungarian) Public Media Person of the Year Award<ref>{{Internetquelle |url=https://hungarytoday.hu/hungarian-biochemist-katalin-kariko-win-public-media-person-year-award/ |titel=Hungarian Biochemist Katalin Karikó Wins Public Media’s Person of the Year Award |werk=hungarytoday.hu |datum=2020-12-30 |sprache=en |abruf=2021-03-31 }}</ref> * 2020: Liddmaat vun de [[Academia Europaea]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Karikó_Katalin |titel=Katalin Karikó |werk=ae-info.org/ |hrsg=Academia Europaea |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: Ehrenbörgerin vun [[Komitat Csongrád-Csanád|Csongrád-Csanád]] * 2021: Ehrenbörgerin vun [[Szeged]]<ref>{{Internetquelle |url=https://szeged.hu/hirek/39799/szeged-diszpolgara-2021-ben-kariko-katalin |titel=Szeged díszpolgára 2021-ben: Karikó Katalin |werk=szeged.hu |datum=2021-01-19 |abruf=2021-03-31}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://dteurope.com/science/katalin-kariko-accepts-szeged-honorary-title/ |titel=Katalin Karikó Accepts Szeged Honorary Title |werk=dteurope.com |hrsg=Diplomacy & Trade |datum=2021-03-19 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Rosenstiel Award]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/rosenstiel/rosenstiel-award/index.html |titel=Lewis S. Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Research |hrsg=[[Brandeis University]] |abruf=2021-03-31}}</ref> mit Drew Weissman<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/now/2021/january/rosenstiel-covid-vaccine.html |titel=Rosenstiel Award given to pioneering scientists behind COVID-19 vaccines |werk=Brandeis Now |datum=2021-01-21 |sprache=en |abruf=2021-03-21}}</ref> * 2021: [[Ehrendokterwürde]] vun de [[Universität vun de Wetenschapen Szeged|Universität Szeged]]<ref>{{Internetquelle |url=https://szeged.hu/hirek/39956/kariko-katalin-diszdoktori-cimet-kap-a-szegedi-tudomanyegyetemtol |titel=Karikó Katalin díszdoktori címet kap a Szegedi Tudományegyetemtől |werk=szeged.hu |datum=2021-01-26 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Széchenyi-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://newsbeezer.com/hungaryeng/index-domestic-katalin-kariko-and-bela-merkely-also-received-the-szechenyi-prize/ |titel=Index – Domestic – Katalin Karikó and Béla Merkely also received the Széchenyi Prize |werk=newsbeezer.com |datum=2021-03-15 |sprache=en |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Wilhelm-Exner-Medaille]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagblatt-wienerzeitung.at/nachrichten/wissen/forschung/2096894-Biontech-Forschungsleiterin-Katalin-Kariko-erhaelt-Exner-Medaille.html |titel=Auszeichnung – Biontech-Forschungsleiterin Katalin Karikó erhält Exner-Medaille |werk=[[Wiener Zeitung]] |datum=2021-03-21 |abruf=2021-03-31}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20210318_OTS0155/wilhelm-exner-medaillen-2021-an-katalin-karik-und-luisa-torsi |titel=Wilhelm Exner Medaillen 2021 an Katalin Karikó und Luisa Torsi |werk=OTS.at |datum=2021-03-21 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: Building the Foundation Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.researchamerica.org/advocacy-awards/past-advocacy-awards/2021-advocacy-awards/ |titel=2021 Advocacy Awards |werk=researchamerica.org |sprache=en |abruf=2022-11-25}}</ref> * 2021: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] in de Kategorie „Wissenschaftliche Forschung“<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.fpa.es/es/comunicacion/katalin-kariko-drew-weissman-philip-felgner-ugur-sahin-ozlem-tureci-derrick-rossi-y-sarah-gilbert-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-ci.html?idCategoria=0&fechaDesde=&especifica=0&texto=&fechaHasta=&tipo=0 |titel=Katalin Karikó, Drew Weissman, Philip Felgner, Uğur Şahin, Özlem Türeci, Derrick Rossi y Sarah Gilbert, Premio Princesa de Asturias de Investigación Científica y Técnica |werk=Pressemitteilung |hrsg=Fundación Princesa de Asturias |datum=2021-06-23 |sprache=es |abruf=2021-06-28 }}</ref> * 2021: Reichstein-Medaille vun de Swiezer Akademie vun de Pharmazeutischen Wetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.20min.ch/story/hohe-schweizer-auszeichnung-fuer-erfinderin-des-mrna-impfstoffs-516386247251 |titel=Katalin Karikó - Hohe Schweizer Auszeichnung für Erfinderin des mRNA-Impfstoffs |werk=20 minuten |datum=2021-06-17 |abruf=2021-06-28}}</ref> * 2021: Great Immigrant Award<ref>{{Internetquelle |url=https://hungarytoday.hu/katalin-kariko-receives-american-2021-great-immigrants-award/ |titel=Katalin Karikó Receives American 2021 Great Immigrants Award |werk=Hungary Today |datum=2021-07-02 |sprache=en |abruf=2021-07-03}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Carnegie Corporation of New York |url=https://www.carnegie.org/awards/great-immigrants/2021-great-immigrants/ |titel=2021 Great Immigrants |sprache=en |abruf=2021-07-03}}</ref> * 2021: [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/horwitz-prize-2021 |titel=Katalin Karikó and Drew Weissman Awarded Horwitz Prize for Pioneering Research on COVID-19 Vaccines |hrsg=Columbia University |datum=2021-08-12 |sprache=en |abruf=2021-08-19}}</ref> * 2021: [[Albany Medical Center Prize]] * 2021: Theodor-Boveri-Vorlesung 2021<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mainpost.de/regional/wuerzburg/universitaet-wuerzburg-zeichnet-katalin-kariko-aus-die-frau-hinter-dem-impfstoff-durchbruchbr-art-10650169 |titel=Universität Würzburg zeichnet Katalin Karikó aus: die Frau hinter dem Impfstoff-Durchbruch |hrsg=Mainpost |datum=2021-08-25 |abruf=2021-08-27}}</ref> * 2021: Semmelweis-Pries<ref>{{Internetquelle |url=https://ungarnheute.hu/news/biochemikerin-kariko-erhaelt-semmelweis-preis-54316/ |titel=Biochemikerin Karikó erhält Semmelweis-Preis |werk=Ungarn Heute |datum=2021-05-25 |abruf=2021-08-31}}</ref> * 2021: [[Keio Medical Science Prize]] * 2021: [[Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.auszeichnung-lasker-preis-fuer-biontech-biochemikerin-katalin-karik.9de3379c-7a2c-4c1a-9044-5dc3ad2dc962.html |wayback=20210926090544 |text=Lasker-Preis für Biontech-Biochemikerin Katalin Karik |archiv-bot=2026-03-14 04:16:33 InternetArchiveBot }}, stuttgarter-nachrichten.de /dpa van‘n 24. September 2021, afropen an’n 26. September 2021.</ref> * 2021: [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] * 2021: [[Grande médaille de l’Académie des sciences]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.academie-sciences.fr/fr/Communiques-de-presse/katalin-kariko-laureate-de-la-grande-medaille-2021.html |titel=Communiqué de presse : Katalin Karikó lauréate de la Grande Médaille 2021 de l’Académie des sciences {{!}} |datum=2021-09-28 |sprache=fr |abruf=2021-10-01}}</ref> * 2021: [[Glamour (Tietschrift)|Glamour]] Woman of the Year<ref>{{Internetquelle |autor=Condé Nast |url=https://www.glamour.com/story/katalin-kariko-biontech-women-of-year-2021 |titel=The Scientist Who Saved the World |werk=Glamour.com |datum=2021-11-02 |sprache=en-US |abruf=2021-11-04}}</ref> * 2021: The New York Academy of Medicine Annual Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nyam.org/events/event/innovators-in-health-2021-nyam-annual-awards/ |titel=The 2021 NYAM Annual Awards: Innovators in Health |sprache=en |abruf=2021-11-11 }}</ref> * 2021: [[William B. Coley Award]] * 2021: [[Prinz-Mahidol-Pries|Prince Mahidol Award]] * 2021: [[Düütsch Tokunftspries]] * 2021: De [[Asteroid]] [[(166028) Karikókatalin]] wurrd nah hör nömmt<ref>{{Webarchiv|url=https://www.iau.org/static/publications/wgsbn-bulletins/wgsbn-bulletin-2112.pdf |wayback=20230121014919 |text=WGSBN Bulletin, Volume 1, #12 |archiv-bot=2026-03-14 04:16:33 InternetArchiveBot }} vom 29. November 2021, S. 9 (PDF; engelsch)</ref> * 2021: Bolyai-Pries<ref>{{Internetquelle |autor=Ellen Wilkinson |url=https://www.retailcrowd.co.uk/katalin-kariko-received-the-most-prestigious-scientific-award-in-hungary/ |titel=Katalin Karikó received the most prestigious scientific award in Hungary |werk=Retail Crowd |datum=2021-12-18 |sprache=en-AU |abruf=2021-12-25 }}</ref> * 2021: [[Time]] Heroes of the Year (neben Drew Weissman, [[Kizzmekia Corbett]] un [[Barney Graham]])<ref>{{Internetquelle |url=https://www.phillyvoice.com/time-magazine-heroes-of-year-2021-penn-researchers-drew-weissman-katalin-kariko-covid-19-vaccines/ |titel=Penn researchers named Time's 'Heroes of the Year' for helping to develop COVID-19 vaccines |werk=Phillyvoice.com |datum=2021-12-14 |sprache=en |abruf=2022-01-02}}</ref> * 2021: Golden Plate Award<ref>{{Internetquelle |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |titel=Golden Plate Awardees |hrsg=American Academy of Achievement |abruf=2022-01-22}}</ref> * 2021: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biomedizin<ref>[https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/ BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards 2021]</ref> * 2021: [[Meyenburg-Pries]] * 2021: 100 People Transforming [[Business Insider|Business]]<ref>{{Internetquelle |url=https://businessinsider.com/100-people-transforming-business-2021 |titel=Insider Presents: The list of 100 people transforming business in 2021 |werk=businessinsider.com |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Golden Goose Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aaas.org/news/2021-golden-goose-award-honors-researchers-whose-work-benefits-society |titel=2021 Golden Goose Award Honors Researchers Whose Work Benefits Society {{!}} American Association for the Advancement of Science (AAAS) |werk=aaas.org |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Fellowship vun de [[American Association for the Advancement of Science]]<ref>{{Internetquelle |url=https://penntoday.upenn.edu/news/ten-penn-elected-2021-aaas-fellows |titel=Ten from Penn elected 2021 AAAS Fellows |werk=penntoday.upenn.edu |datum=2022-01-26 |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: BIAL Award för Biomedizin mit Co-Autoren<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/943796 |titel=BIAL Award in Biomedicine distinguishes research which is the basis of two of the vaccines against covid-19 |werk=eurekalert.org |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Bill Foege Global Health Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.map.org/billfoege2022 |titel=Bill Foege Global Health Awards - 2022 |werk=map.org |sprache=en |abruf=2023-06-06 }}</ref> * 2021: [[Universität Debrecen|Debrecen]]-Pries för Molekularmedizin<ref>{{Internetquelle |url=https://hirek.unideb.hu/en/katalin-kariko-receives-ud-award |titel=Katalin Karikó Receives UD Award |werk=hirek.unideb.hu |datum=2021-12-14 |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: [[Time 100|Time100]] [[Time|Times Magazine]] 100 Most Influential People of the Year<ref>{{Internetquelle |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2021/6095973/katalin-kariko/ |titel=Katalin Kariko: The 100 Most Influential People of 2021 |werk=time.com |datum=2021-09-15 |sprache=en |abruf=2023-06-06 }} {{Webarchiv|url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2021/6095973/katalin-kariko/ |wayback=20230530044156 |text=Katalin Kariko: The 100 Most Influential People of 2021 |archiv-bot=2026-07-29 07:13:07 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021: Prima Pries<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.szolnoktv.hu/hirek/prima-dij |titel=PRIMA DÍJ |werk=szolnoktv.hu |sprache=hu |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: [[Forbes (Tietschrift)|Forbes]]’ 50 over 50<ref>{{Internetquelle |url=https://www.forbes.com/profile/katalin-kariko/ |titel=Katalin Karikó |werk=forbes.com |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Ehrendokterwürde vun de [[Duke University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dukechronicle.com/article/2021/09/duke-university-class-of-2020-ken-jeong-graduation-commencement-ceremony-honorary-degrees-speaker-info-covid |titel=The Fantastic Four: Meet the honorary degree recipients you'll see at the Class of 2020 commencement ceremony |werk=dukechronicle.com |sprache=en-US |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: Liddmaat vun de [[Académie des sciences|Académie des sciences de l’Institut de France]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.academie-sciences.fr/en/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-K/cedric-blanpain-2.html |titel=Katalin Karikó {{!}} Liste des membres de l'Académie des sciences / K {{!}} Listes par ordre alphabétique {{!}} Listes des membres {{!}} Membres {{!}} Nous connaître |werk=academie-sciences.fr |sprache=fr |abruf=2023-06-07 }}</ref> * 2021: Hawking Fellow vun de [[Cambridge Union Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.varsity.co.uk/news/22072 |titel=Cambridge Union launches first-ever scholarship programme for STEM students |werk=varsity.co.uk |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: Ehrendokterwürde vun de Università Humanitas di Milano<ref>{{Internetquelle |url=https://www.hunimed.eu/news/katalin-kariko-mrna-pioneer-receives-the-first-honorary-degree-in-medicine-from-humanitas-university-follow-your-dreams-and-dont-hesitate-to-learn-anything-from-anyone/ |titel=Katalin Karikó, mRna pioneer, receives the first honorary degree in Medicine from Humanitas University: "Follow your dreams and don't hesitate to learn anything from anyone" |werk=Hunimed |datum=2021-12-09 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: [[Harvey-Pries]]<ref>{{Literatur |Autor= |Titel=COVID vaccine developers among Technion Harvey Prize recipients |Sammelwerk=Ynetnews |Datum=2023-08-22 |Online=https://www.ynetnews.com/health_science/article/rynhbszp3 |Abruf=2023-08-22}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/ |titel=Prize Winners |hrsg=Technion - Israel Institute of Technology |abruf=2023-08-23 }}</ref> * 2022: [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2022: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://nachrichten.idw-online.de/2021/09/21/katalin-kariko-oezlem-tuereci-und-ugur-sahin-erhalten-paul-ehrlich-und-ludwig-darmstaedter-preis-2022/ |titel=Katalin Karikó, Özlem Türeci und Uğur Şahin erhalten Paul Ehrlich- und Ludwig Darmstaedter-Preis 2022 |datum=2021-09-21 |sprache=de |abruf=2021-09-21 }}</ref> * 2022: [[Pearl Meister Greengard Prize]] * 2022: [[UNESCO-L’Oréal-Pries]] * 2022: [[Louis-Jeantet-Pries]] * 2022: [[Benjamin Franklin Medal (Franklin Institute)|Benjamin Franklin Medal]] * 2022: [[Helmholtz-Medaille]] * 2022: VinFuture Gran Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://vinfutureprize.org/2022/01/20/vinfuture-award-ceremony-week-a-gathering-of-global-science-quintessences/ |titel=Winners of Prestigious $4.5M Global Sci-tech Prizes Announced |hrsg=VinFuture Foundation |datum=2022-01-20 |abruf=2022-01-22 }}</ref> * 2022: Science for the Future Solvay Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://www.solvay.com/en/press-release/solvay-awards-eu300k-science-prize-professor-katalin-kariko |titel=Solvay awards €300k science prize to Professor Katalin Karikó |werk= |hrsg=Solvay |datum=2022-01-18 |sprache=en |abruf=2022-01-22}}</ref> * 2022: [[Jessie Stevenson Kovalenko Medal]] * 2022: [[Japan-Pries]]<ref>[https://www.japanprize.jp/en/laureates_by_year.html Japan-Preis 2022]</ref> * 2022: [[Werner-von-Siemens-Ring]] * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Université libre de Bruxelles|Freien Universität Brüssel]] (ULB)<ref>{{Internetquelle |autor=Mathieu Leonard-Salle |url=https://actus.ulb.be/fr/presse/communiques-de-presse/recherche/docteur-honoris-causa-seance-de-remise-des-insignes-a-katalin-kariko |titel=Docteur Honoris Causa : séance de remise des insignes à Katalin Karikó |hrsg=ULB |datum=2022-03-10 |sprache=fr |abruf=2022-03-30 }}</ref> * 2022: IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ivi.int/dr-tore-godal-profs-drew-weissman-katalin-kariko-honored-with-first-ivi-sk-bioscience-park-mahnhoon-award/ |titel=Dr. Tore Godal, Profs. Drew Weissman & Katalin Karikó honored with first IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award |werk=IVI |datum=2022-03-23 |sprache=en-US |abruf=2022-04-04}}</ref> * 2022: [[Canada Gairdner International Award]] * 2022: Novo Nordisk Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://novonordiskfonden.dk/en/news/four-scientists-receive-the-novo-nordisk-prize-for-their-combined-contributions-to-covid-19-mrna-vaccine/ |titel=Four scientists receive the Novo Nordisk Prize for their combined contributions to COVID-19 mRNA vaccine |werk=Novo Nordisk Fonden |datum=2021-09-23 |sprache=en |abruf=2022-04-10}}</ref> * 2022: Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2022: Ross Prize vun de Feinstein Institutes<ref>{{Internetquelle |url=https://www.innovateli.com/covid-cracking-upenn-duo-snags-feinstein-honors/ |titel=COVID-cracking UPenn duo snags top Feinstein honor |werk=innovateli.com |datum=2022-04-28 |abruf=2022-05-03}}</ref> * 2022: Ehrenliddmaat vun de Ungarsch Akademie vun de Wetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://ungarnheute.hu/news/katalin-kariko-unter-den-neuen-mitgliedern-der-akademie-der-wissenschaften-17934/ |titel=Katalin Karikó unter den neuen Mitgliedern der Akademie der Wissenschaften |werk=Ungarn Heute |datum=2022-05-04 |abruf=2022-05-04}}</ref> * 2022: Vilcek Prize for Excellence<ref>{{Internetquelle |url=https://vilcek.org/news/dr-katalin-kariko-receives-2022-vilcek-prize-for-excellence-for-pioneering-vaccine-research/ |titel=Dr. Katalin Karikó receives 2022 Vilcek Prize for Excellence for pioneering vaccine research |werk=Vilcek Foundation |datum=2021-06-08 |sprache=en-US |abruf=2021-07-14}}</ref> * 2022: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2022: [[Tang Prize]] för biopharmazeutische Forschung * 2022: [[Europääsch Utfinnerpries]] (Lebenswerk)<ref>[https://www.epo.org/news-events/events/european-inventor/finalists/2022/kariko_de.html Europäischer Erfinderpreis 2022]</ref> * 2022: [[Düütsch Immunologie-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://idw-online.de/de/news800932 |titel=Deutscher Immunologie-Preis - Verleihung an Özlem Türeci, Uğur Şahin und Katalin Karikó (2022) sowie Thomas Boehm (2020) |werk=idw-online.de |datum=2022-09-08 |abruf=2022-09-09 }}</ref> * 2022: Upnahm as Liddmaat vun de Sektschoon ''Humangenetik und Molekulare Medizin'' in de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina]]<ref>Mitgliedseintrag von [https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/katalin-kariko/ Katalin Karikó] bei der [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina]]</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Genf]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.unige.ch/dies/ceremonie-2022 |titel=Cérémonie 2022 - Dies academicus - UNIGE |datum=2022-08-08 |sprache=fr |abruf=2022-09-26 }}</ref> * 2022: Liddmaat vun de [[National Academy of Medicine]]<ref>{{Internetquelle |autor=Talia Lewis |url=https://nam.edu/national-academy-of-medicine-elects-100-new-members-2022/ |titel=National Academy of Medicine Elects 100 New Members |werk=nam.edu |hrsg=National Academy of Medicine |datum=2022-10-17 |sprache=en |abruf=2022-10-18}}</ref> * 2022: Harold Berger Award<ref>{{Internetquelle |url=https://events.seas.upenn.edu/distinguished-lectures/berger-lecture/ |titel=Berger Lecture |werk=events.seas.upenn.edu |sprache=en-US |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2022: Beacon Award der [[University of Pennsylvania]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.alumni.upenn.edu/s/1587/gid2/16/interior.aspx?sid=1587&gid=2&pgid=39232 |titel=2022 Fall Conference |werk=alumni.upenn.edu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Peter Speiser Award vun dat [[Paul Scherrer Institut]]<ref>{{Internetquelle |url=https://chab.ethz.ch/forschung/institute-und-laboratorien/IPW/speiser-award.html |titel=Peter Speiser Award |werk=chab.ethz.ch |sprache=de |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: [[Stanford University]] Lifetime Achievement Award<ref>{{Internetquelle |url=https://med.stanford.edu/cvi/events/2022-drug-discovery-conference/2022-day1-event-recordings.html |titel=2022 SDDS Event Recordings - Day 1 |werk=stanford.edu |sprache=sm |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Eötvös-Loránd-Universität]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.elte.hu/en/content/katalin-kariko-was-granted-an-honorary-doctorate-by-elte.t.2412 |titel=Katalin Karikó was granted an honorary doctorate by ELTE |werk=elte.hu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Radboud-Universität Nijmegen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ru.nl/en/about-us/news/radboud-honorary-doctorate-for-katalin-kariko |titel=Radboud honorary doctorate for Katalin Karikó {{!}} Radboud University |werk=ru.nl |datum=2022-09-12 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Rockefeller University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rockefeller.edu/events-and-lectures/convocation/kariko/ |titel=Katalin Karikó, Ph.D. |werk=rockefeller.edu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Tel Aviv]]<ref>{{Internetquelle |url=https://english.tau.ac.il/vision/honorary_degrees_change_making_cohort |titel=BOG 2022: TAU Awards Honorary Degrees to Change-Making Cohort |werk=tau.ac |datum=2022-05-13 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://yale2022.yale.edu/honorary-degrees/katalin-kariko |titel=Katalin Karikó {{!}} Yale 2022 |werk=yale.edu |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Emilia Chiancone Medaille der [[Accademia Nazionale delle Scienze]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.accademiaxl.it/medaglia-dei-xl-emilia-chiancone/ |titel=Medaglia dei XL Emilia Chiancone – Accademia XL |sprache=it |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2023: Upnahm in de [[National Inventors Hall of Fame]] * 2023: Ehrendokterwürde vun dat [[University College Cork]]<ref>{{Internetquelle |autor=Vish Gain |url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/katalin-kariko-university-college-cork-ucc-honorary-doctorate-mrna-research |titel=UCC to honour Dr Katalin Karikó with doctorate for mRNA research |werk=siliconrepublic.com |datum=2023-04-24 |sprache=en |abruf=2023-04-25}}</ref> * 2023: ''Dawson Prize in Genetics'' des [[Trinity College Dublin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Leigh Mc Gowran |url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/trinity-katalin-kariko-dawson-genetics-mrna-covid-vaccine |titel=Dr Katalin Karikó honoured by Trinity for mRNA research |werk=siliconrepublic.com |datum=2023-04-25 |sprache=en |abruf=2023-04-25}}</ref> * 2023: Cameron Prize [[University of Edinburgh]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ed.ac.uk/news/2023/covid-19-vaccine-scientists-win-prestigious-prize |titel=Covid-19 vaccine scientists win prestigious prize |werk=ac.uk |datum=2023-01-06 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Harvard University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://xpatloop.com/channels/2023/05/hungarian-biochemist-katalin-kariko-granted-honorary-degree-by-harvard.html |titel=Hungarian Biochemist Katalin Karikó Granted Honorary Degree by Harvard |werk=XpatLoop.com |datum=2023-05-26 |sprache=en |abruf=2023-05-27}}</ref> * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Brandeis University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://webtest.brandeis.edu/commencement/2023//honorees/kariko.html |titel=Katalin Karikó |hrsg=[[Brandeis University]] |sprache=en |abruf=2023-05-27}}</ref> * 2023: Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Chinesische Universität Hongkong]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cpr.cuhk.edu.hk/en/press/cuhk-awards-honorary-doctorate-of-science-to-mrna-vaccine-pioneer-professor-katalin-kariko/ |titel=CUHK awards honorary doctorate of science to mRNA vaccine pioneer Professor Katalin Karikó |werk=cuhk.edu.hk |hrsg=CUHK Communications and Public Relations Office |datum=2023-08-07 |sprache=en |abruf=2023-08-08}}</ref> * 2023: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] * 2024: [[Paul-Karrer-Vorlesung|Paul-Karrer-Vorlesung un -Medaille]] </div> == Schriften (Utwahl) == * Anderson B.R., Muramatsu H., Nallagatla S.R., Bevilacqua P.C., Sansing L.H., Weissman D., Karikó K. ''Incorporation of pseudouridine into mRNA enhances translation by diminishing PKR activation.'' In: ''[[Nucleic Acids Research]].'' Band 38, Utgaav 17, September 2010, S. 5884–5892. * Karikó K., Muramatsu H., Welsh F.A., Ludwig J., Kato H., Akira S., Weissman D. ''Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability'' In: ''Molecular Therapy: The Journal of the American Society of Gene Therapy.'' Band 16, Utgaav 11, November 2008, S. 1833–1840. * Karikó K., Buckstein M., Ni H., Weissman D. ''Suppression of RNA recognition by Toll-like receptors: the impact of nucleoside modification and the evolutionary origin of RNA.'' In: ''[[Immunity]].'' Band 23, Utgaav 2, August 2005, S. 165–175. * Karikó K., Weissman D., Welsh F.A. ''Inhibition of toll-like receptor and cytokine signaling--a unifying theme in ischemic tolerance.'' In: ''[[Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism]].'' Band 24, Utgaav 11, November 2004, S. 1288–1304. * Karikó K., Ni H., Capodici J., Lamphier M., Weissman D. ''mRNA is an endogenous ligand for Toll-like receptor 3.'' In: ''The [[Journal of Biological Chemistry]].'' Band 279, Ausgabe 13, März 2004, S. 12542–12550 == Literatur == * Ralf Heidenreich: ''„Wer nichts zu verlieren hat, wird furchtlos“ – Forscherin Katalin Karikó wurde ausgelacht und verstoßen –&#160;legte aber die Basis für den Biontech-Impfstoff / „Du musst an dich glauben“'' Interview in der [[Allgemeine Zeitung (Mainz)]] vom 11. März 2021, S. 3 * Lisa Nienhaus: ''„Wenn man nichts hat, gibt einem das die Freiheit, furchtlos zu sein.“ Die Ungarin Katalin Karikó wurde in ihrem Job belächelt, behindert und mehrmals entlassen. Doch ihre Forschung machte die ersten in Europa und den USA zugelassenen Corona-Impfstoffe möglich.'' In: ''[[ZEITMagazin]].'' Nr. 9, 25. Februar 2021, S. 20–25 (online [[u.d.T.]] [https://www.zeit.de/zeit-magazin/2021/09/katalin-kariko-corona-impfung-biochemie-forschung-75-jahre-zeit ''Ihre Idee rettet Millionen Menschen.''] In: ''zeit.de''<!-- abgerufen am 26. Februar 2021 --> [Artikelanfang frei abrufbar]). * {{Internetquelle |autor=Damian Garde, Jonathan Saltzman |url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/ |titel=The story of mRNA: How a once-dismissed idea became a leading technology in the Covid vaccine race |werk=statnews.com |datum=2020-11-10 |sprache=en |abruf=2020-11-27}} * {{Internetquelle |autor=John Miller, Ludwig Burger |url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN27W2PJ |titel=Breakthrough COVID vaccine tech could help defeat other diseases |werk=[[Reuters]] |datum=2020-11-16 |sprache=en |abruf=2020-11-27}} * {{Internetquelle |autor=Joe Miller |url=https://www.ft.com/content/c4ca8496-a215-44b1-a7eb-f88568fc9de9 |titel=Inside the hunt for a Covid-19 vaccine: how BioNTech made the breakthrough |werk=ft.com |hrsg=[[Financial Times]] |sprache=en |abruf=2020-11-27}} == Weblinks == {{Commons}} * [https://mediateka.ek.szte.hu/exhibits/show/katalin_kariko_ger/bio Katalin Karikó – Virtuelle Ausstellung – Universität Szeged, Klebelsberg Bibliothek: Leben und Forschungs-Karriere] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1304711153|LCCN=n2022024833|NDL=031763212|VIAF=6160975731717282877}} {{SORTIERUNG:Kariko, Katalin}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Ünnernehmer]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] j235h3ly1n1nmj63geykocqrhwku0zv Ferenc Krausz 0 176510 1074181 1073662 2026-07-28T14:22:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074181 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ferenc Krausz (cropped).jpg|mini|Ferenc Krausz (2010)]] '''Ferenc Krausz''' (* [[17. Mai]] [[1962]] in [[Mór]]) is en [[Ungarn|ungarsch]]-[[öösterriek]]sch [[Physiker]] un [[Hoochschoollehrer]]. Mit sien Forschungsteam is hüm dat as eerst gelungen, en Luchtpuls vun weniger as een [[Femtosekunn]] Düer sowohl to ertüügen as ok to meeten. De Arbeitsgrupp bruukt disse [[Attosekun]]nen-[[Lucht]]pulse, um de Bewegung vun atomarer [[Elektron]]en aftobillen. Disse Leistung markeert den Anfang vun de [[Körttietphysik|Attosekunnenphysik]].<ref>{{Webarchiv | url=http://www.attoworld.de/Documents/papers/Reviews_of_Modern_Physics/RMP81_2009.pdf | wayback=20150923180002 | text=F. Krausz, M. Ivanov, ''Reviews of Modern Physics'' '''81''', 163 (2009).}} (PDF; 14,2&nbsp;MB).</ref> An‘n 3. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Anne L’Huillier]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/ |titel=The Nobel Prize in Physics 2023 |sprache=en-US |abruf=2023-10-03}}</ref> == Akademischer Werdegang == Krausz hett van 1981 bit 1985 [[Theoretische Physik]] an de [[Eötvös-Loránd-Universität]] un [[Elektrotechnik]] an de [[Technische un Wertschapswetenschapliche Universität Budapest|Technischen Universität Budapest]] studeert. Van 1988 bit 1991 hett Krausz an de TU Wien in Laserphysik bi [[Arnold Schmidt (Physiker)|Arnold Schmidt]] an dat Institut för Photonik promoveert, van 1991 bit 1993 [[Habilitatschoon|habiliteer]] he an de [[Technische Universität Wien]]. 1996–1998 weer he butenordentlich Perfesser för Elektrotechnik an der TU Wien, 1999–2004 ordentlich Perfesser. Siet 2004 is he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Quantenoptik]] an dat [[Hochschul- und Forschungszentrum Garching]] in [[Garching bi München]] un Inhebber vun en Lehrstohl för [[Experimentalphysik]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]] (LMU). He is Mitbegrünner un weer van 2010 bit 2019 en vun de beid Spreker vun dat [[Exzellenzcluster]] [[Munich-Centre for Advanced Photonics]] (MAP). Siet 2015 is he Grünnensdirekter vun dat ''Centre for Advanced Laser Applications'' an de LMU un siet 2019 ok Grünnens-CEO vun dat ''Center for Molecular Fingerprinting'' in [[Budapest]].<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://www.attoworld.de/fileadmin/user_upload/tx_attoworld/persons/CurriculaVitae/CV_Contributions_FerencKrausz_FEB2023.pdf |titel=Curriculum Vitae |werk=attoworld.de |datum=2023-02 |sprache=en |format=pdf |abruf=2023-10-03 }}</ref> == Forschung == Ferenc Krausz un sien Forschungsteam hemm dat eerstmals schafft, en Luchtpuls vun en Düer vun weniger as een [[Femto]]sekunn experimentell to demonstreeren un mit disse Attosekunnen-Luchtpulsen de inter-atomare Bewegung vun Elektronen in Echttiet wohrnehmbar to maken. Disse Ergebnisse markeeren den Anfang vun de Attosekunnenphysik.<ref>{{Literatur |Autor=Yaron Silberberg |Titel=Physics at the attosecond frontier |Sammelwerk=Nature |Band=414 |Nummer=6863 |Datum=2001 |Seiten=494–495 |DOI=10.1038/35107171 |PMID=11734831}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Maciej Lewenstein |Titel=Resolving Physical Processes on the Attosecond Time Scale |Sammelwerk=Science |Band=297 |Nummer=5584 |Datum=2002 |Seiten=1131–1132 |DOI=10.1126/science.1075873 |PMID=12183615}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Louis F. DiMauro |Titel=Atomic photography |Sammelwerk=Nature |Band=419 |Nummer=6909 |Datum=2002 |Seiten=789–790 |DOI=10.1038/419789a |PMID=12397335}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Philip H. Bucksbaum |Titel=Ultrafast control |Sammelwerk=Nature |Band=421 |Nummer=6923 |Datum=2003 |Seiten=593–594 |DOI=10.1038/421593a |PMID=12571581}}</ref> De Vörarbeit för dissen Mielensteen hett Krausz mit sien Team in de 1990er Johren mit en ganzen Reeg vun Innovatschonen<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Brabec, Ferenc Krausz |Titel=Intense few-cycle laser fields: Frontiers of nonlinear optics |Sammelwerk=Reviews of Modern Physics |Band=72 |Nummer=2 |Datum=2000 |Seiten=545–591 |DOI=10.1103/revmodphys.72.545|Online=https://www.attoworld.de/fileadmin/user_upload/tx_attoworld/publications/paper_RevModPhys_Y2000_M04_V72_P545.pdf}}</ref> to de Wiederentwicklung vun de [[Femtosekunn]]en-[[Laser]]technologie bit an hör ultimative Grens– bit hen to Luchtpulsen, de den överweegend Deel vun hör Energie in en eenzigen Schwingung vun dat elektromagnetisch Feld dragen, leist. En unbedingt Vörutsetten för dat Ertüügen vun sücke kört Luchtblitze is de hoochpräzise Kontrolle vun de Verzögerung vun verscheeden Farvkomponenten vun breetbandig (witt) Lucht över en vull [[Oktave (Hülpmaateenheit)|Oktave]]. De vun Krausz un Szipöcs entwickelt Speegel ut aperiodischen Multilagen ([[chirped mirror]]s<ref>{{Literatur |Autor=R. Szipöcs, K. Ferencz, Christian Spielmann, Ferenc Krausz |Titel=Chirped multilayer coatings for broadband dispersion control in femtosecond lasers |Sammelwerk=Optics Letters |Band=19 |Nummer=3 |Datum=1994 |Seiten=201–201 |DOI=10.1364/ol.19.000201 |PMID=19829591|Online=http://szipocs.com/publications/Chirped_multilayer_coatings_for_broadband_dispersion_control_in_femtosecond_lasers.pdf}}</ref>) hemm so en Kontrolle eerstmals mögelk maakt un billen hüüd en wesentlichen Bestanddeel vun jede modernen Femtosekunnen-Laseranlaag. 2001 kunnen se denn eerstmals en Attosekunnen-Lichtpuls ertüügen un ok meeten.<ref>{{Literatur |Autor=Michael Hentschel, Reinhard Kienberger, Christian Spielmann, Georg A. Reider, Nenad Milošević, Thomas Brabec, P. B. Corkum, Ulrich Heinzmann, Markus Drescher, Ferenc Krausz |Titel=Attosecond metrology |Sammelwerk=Nature |Band=414 |Nummer=6863 |Datum=2001 |Seiten=509–513 |DOI=10.1038/35107000 |PMID=11734845}}</ref>. 2015 weer Krausz bi [[Thomson Reuters]] as en vun de Favoriten ([[Clarivate Citation Laureates|Clarivate Citation Laureate]]) för en [[Nobelpries för Physik]] list, wiel he bannig faken ziteert wurr.<ref>{{Internetquelle|titel=Prof. Ferenc Krausz wird „2015 Thomson Reuters Citation Laureate“|url=https://idw-online.de/de/news638183|autor=Olivia Meyer-Streng|datum=2015-09-24|abruf=2021-01-17|werk=idw – Informationsdienst Wissenschaft}}</ref> Acht Johr later, 2023, kreeg he denn tatsächlich den Nobelpries gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Anne L’Huillier]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Physics 2023 |werk=nobelprize.org | sprache=en |datum=2023-10-03 |abruf=2023-10-03}}</ref> == Ehrungen == '''Liddmaatschapen''' * 2003: Liddmaat [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]] * 2009: Fellow vun de [[Optical Society of America]] (OSA)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/fellow_members/recent_fellows/2009_fellows/ |titel=2009 OSA Fellows |hrsg=OSA |zugriff=2018-02-10}}</ref> * 2011: Utwärtig Liddmaat vun de [[Russisch Akademie vun de Wetenschapen]] * 2012: Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] * 2016: Liddmaat vun de [[Leopoldina]]<ref>{{Leopoldina|8192|IDName=ferenc-krausz|Name=Ferenc Krausz|Kommentar=|Datum=3. Juni 2016}}</ref> '''Pries un Utteknungen''' * 1994: [[Fritz-Kohlrausch-Pries]] cun de [[Öösterrieksch Physikalische Sellschop]] * 1996: [[Start-Pries|START-Pries]] * 1998: [[Carl-Zeiss-Forschungspries]] vun de [[Ernst-Abbe-Stiftung]] * 2002: [[Wittgenstein-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=http://sciencev1.orf.at/news/54545.html |titel=Verleihung der START- und Wittgenstein-Preise 2002 |hrsg=ORF.at |datum=2002 |autor=Eva-Maria Gruber |zugriff=2018-02-10}}</ref> * 2003: [[Julius-Springer-Pries]] * 2005: Ehrendokterwürde vun de [[Technische Universität Budapest]] * 2006: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]] * 2011: Bundsverdeenstkrüüz an’n Band * 2013: [[König-Faisal-Pries]] för Wetesnchap * 2013: [[Otto-Hahn-Pries]] * 2019: eerst Dräger vun de ''[[Wladilen Letochow]] Medaille'' vun de [Europäische Physikalische Gesellschaft|EPS]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.epsnews.eu/2019/02/2019-vladilen-letokhov-medal/ |titel=Letokhov Medal Recipients |hrsg=EPS |sprache=en |datum=2019-02-25 |zugriff=2019-02-26 }}</ref> * 2022: [[Wolf-Pries]] in Physik<ref>[https://wolffund.org.il/2022/02/08/ferenc-krausz/ Wolf-Preis 2022] {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/ferenc-krausz/ |wayback=20220208175319 |text=Wolf-Preis 2022 |archiv-bot=2026-03-14 01:51:05 InternetArchiveBot }}</ref> * 2022: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards]] * 2023: [[Nobelpries för Physik]] == Weblinks == {{Commons|Ferenc Krausz}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=129180114 DNB-Katalog] * [https://web.archive.org/web/20231114181908/https://www.attoworld.de/ Homepage vun de Grupp vun Ferenc Krausz] * ''[https://www.leopoldina.org/uploads/tx_leopublication/Neugew%C3%A4hlte_Mitglieder_2016.pdf Ferencz Krausz.]'' Kurzbiografie in: ''Leopoldina Neugewählte Mitglieder 2016.'' Leopoldina, Halle (Saale) 2017, S. 23 ([http://www.leopoldina.org/uploads/tx_leopublication/Neugew%C3%A4hlte_Mitglieder_2016.pdf PDF]) * {{Webarchiv | url=http://www.dfg.de/aktuelles_presse/preise/leibniz_preis/2006/krausz.html | wayback=20070929095404 | text=Porträt auf der Seite der Deutschen Forschungsgesellschaft}} * {{Internetquelle |url=http://www.wittgenstein-club.at/02kra.htm |titel=Wittgensteinpreis TrägerInnen Club |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120516024753/http://www.wittgenstein-club.at/02kra.htm |archiv-datum=2012-05-16 |abruf=2008-05-21}} * [https://www.oeaw.ac.at/m/krausz-ferenc Ferenc Krausz] Indrag bi de Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=129180114|LCCN=n/2003/19976|VIAF=33069694}} {{SORTIERUNG:Krausz, Ferenc}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Boren 1962]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] l03kueplzgyqx1f6qt7ybvo658akz5v Himalaya 0 179407 1074223 1073689 2026-07-28T23:56:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074223 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Himalaya | KOORT = Himalaya composite.jpg | KOORTB = Tohoopssett Satelitenbiller Himalaya, Tibet, Indien | BILD = | BILDB = | TOPP = [[Mount Everest]] | HÖÖCHD = 8848 | HÖÖCHD_REF = | BARGGRUPP = Himalaya | LAAG = | EERDREGION = Asien | KOOR_NS = 28 | KOOR_OW = 87 | STEEN = Metamorphe un Sedimentsteeen | ÖLLER = [[Kried (Geologie)|Kried]] un [[Känozoikum]] | REBEED = | REGION-ISO = }} De '''Himalaya''', ook '''Himalaja''', is ene [[Bargkeed]] in [[Asien]], in de ook de höögsten Bargen op de Eer un de höögste Barg weltwied, de [[Mount Everest]], liggt. Över 100 Bargtoppen in’n Himalaya sünd höger as 7.200&nbsp;m un kemen op, as sik de [[indische Plaat]] ünner de [[eurasische Plaat]] schoov. De Himalaya löppt in’n enen [[Baag]] vun Westnoordwest na Oostsüüdoost över 2.400&nbsp;km dwars döör [[Nepal]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Pakistan]], [[Bhutan]] un [[Indien]]. In’n Noordwesten vun’n Himalaya liggt de Bargkeden [[Karakoram]] un [[Hindukusch]]. In’n Noorden liggt dat [[tibeetsche Hoogland]] un in’n Süden dat indsche [[Indus-Ganges-Brahmaputra-Deepland]]. Grote Strööm, as [[Indus]], [[Ganges]] un [[Brahmaputra]] kaamt in’n Himalaya uut de Eer. De Bargen hebbt enen groten Inflood op de Kultuur in Indien un Tibet namen un vele Bargen gellt in’n [[Hinduismus]] un [[Buddhismus]] as hillig, so dat Minschen op Bargen, so as de [[Kangchenjunga]], [[Gangkhar Puensum]], [[Machapuchare]], [[Nanda Devi]], un [[Kailash Satyarthi|Kailash]] in [[Tibet]], nich hoogklattern dörvt. == Naam == De Naam vun de Bargkeed stammt vun [[Sanskrit]] {{Lang|sa|हिमालय|Himālaya}},<ref>''himālaya''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung.'' Sankt Peterborg 1879, Band 7, S. 275, Kolumn b.</ref> wat sik uut {{Lang|sa-Latn|hima}} ‘Snee’<ref>''hima''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassun''g. Sankt Peterborg 1879, Band 7, S. 274, Kolumn c.</ref> un {{Lang|sa-Latn|ālaya}} ‘Wahnen/Huus’<ref>''ālaya''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassun''g. Sankt Peterborg 1879, Band 1, S. 187, Kolumn a.</ref> tohoopsett. Daar kaamt ook de Naams in de modernen Spraken, de rings üm de Bargkeed spraken warrt, vun af, as to’n Bispeel {{lang|ne|हिमालय|Himālaya}} op [[Nepaalsche Spraak|Nepaalsch]] un [[Hindi]], {{lang|gbm|हिंवाळ|Himvāl}} op [[Garhwali (Spraak)|Garhwali]], {{lang|kfy|हिमाल|Himāl}} op [[Kumaoni (Spraak)|Kumaoni]], {{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་|Himālaya}} op [[Tibeetsche Spraak|Tibeetsch]], {{lang|ur|ہمالیہ|''Himāliya''}} op [[Urdu]] un {{lang|bn|হিমালয়|Himaloẏ}} op [[Bengaalsche Spraak|Begaalsch]]. As [[Transliteratschoon]] vun de Sanskritnaam bruukt dat [[Chineesche Spraken|Chineesche]] {{zh|p=Xǐmǎlāyǎ Shānmài|t=喜馬拉雅山脉|kurz=1|v=喜马拉雅山脉}}. In ölleren Schriften, as dat [[Mahābhārata]] heet de Bargkeed ook {{Lang|sa|हिमवत्|Himavat}}, wat de Personifikatschoon vun de Kargkeed as so as hinduistsche Goddheid is. de de Himalayabargen personifizeert. Anner poetsche Naams sünd ook {{lang|sa|हिमराज|Himarāja}} ‘König vun de Snee’ oder {{lang|sa|पर्वतेश्वर|Parvateśvara}} ‘Herr vun de Bargen’. == Geografie == [[Bild:Himalayas_Map.png|duum|Kaarte van’n Himalaya med [[Hindukusch]]]] De Himalaya deelt sik in dree Bärgkèden: de Shivalik-Bärge in’n Süden, den de Himacha un de hoge Himalaya in’r Midden un de tibeetsche Himalaya in’n Noorden. Midden van den groten Himalayabògen liggt œver 8.000&nbsp;m hogen Bärgtoppe van den [[Dhaulagari]] un de [[Annapurna]] in Nepal, de bede de Kali Gandaki-Slucht scheed. De Slucht scheed den Himalaya in enen ööstlike un enen westlike Deel, ook wat de Ökologie un Orologie anbelangt. [[Bestand:Himalaya political map NL.svg|thumb|350px|Politieke kaart van de Himalaya, met daarop de bestuurlijke grenzen, territoriale claims, politieke onrust en gewapende [[separatisme|separatistische]] bewegingen.]] === Staatkundige indeling === De Himalaya valt onder het administratieve bestuur van vijf onafhankelijke staten, waaronder drie [[atoommacht]]en. De conflicten tussen deze staten onderling en het streven naar meer autonomie van veel bevolkingsgroepen zorgt op een aantal plekken in de Himalaya voor een gespannen politieke situatie. De zuidkant van het gebergte valt onder de [[republiek (hoofdbetekenis)|republiek]] India, de in inwoneraantal grootste [[democratie]] ter wereld. Nepal is tot 2006 het toneel geweest van een [[guerrilla]] van [[Maoïsme|maoïstische]] rebellen, die een groot deel van het land in handen hadden. In 2006 werd een vredesverdrag getekend, waarbij de koning een groot deel van zijn macht opgaf. Sindsdien wordt het land bestuurd door een interim-regering waarin ook de maoïsten plaatshebben. Ingrijpende constitutionele veranderingen zullen waarschijnlijk in de nabije toekomst plaatsvinden (anno februari 2007). In de Indiase deelstaat [[Arunachal Pradesh]] bevindt zich een afscheidingsbeweging, die onafhankelijkheid of een grotere mate van autonomie van [[New Delhi]] (de hoofdstad van India) nastreeft. In 2000 kreeg een op meer autonomie gerichte beweging in de deelstaat [[Uttar Pradesh]] grotendeels zijn zin nadat een nieuwe deelstaat ([[Uttarakhand]]) gecreëerd werd. Het westen van de Himalaya valt gedeeltelijk onder de [[islamitische republiek]] Pakistan. Deze werd tegelijkertijd met India onafhankelijk, waarna de twee nieuwe landen een [[Eerste Indo-Pakistaanse Oorlog|oorlog]] uitvochten om [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]]. De [[maharadja]] van dit staatje had zich eigenlijk niet bij een van beide landen willen aansluiten maar koos na een inval door Pakistan voor India. Tegenwoordig wordt het vroegere gebied van Jammu en Kasjmir in tweeën gedeeld door een [[Line of Control|bestandslijn]], waarbij geen van beide landen het bestuur van het andere in de andere helft erkennen. In 1999 nog kwam het tot een korte grensoorlog. Verder zijn verschillende groepen opstandelingen actief in het Indiase deel, die doelen nastreven die variëren van aansluiting bij Pakistan tot een onafhankelijke staat. Pakistan beschouwt een deel van het gebied (grotendeels in de Karakoram) als een aparte bestuurlijke regio, [[Gilgit-Baltistan]]. Het [[boeddhisme|boeddhistische]] [[Ladakh]] is dan wel onderdeel van Jammu en Kasjmir, maar vormt geen onderdeel van het toneel van de gewelddadigheden. De noordkant van de Himalaya viel tot 1951 onder een onafhankelijk [[Tibet (gebied)|Tibet]]. In dat jaar trok het [[Volksrepubliek China|Chinese]] [[Volksbevrijdingsleger]] [[Invasie van Tibet|Tibet binnen]]. De daaropvolgende Chinese onderdrukking van de lokale bevolking heeft een grote groep van hen het land doen ontvluchten naar India. Een Tibetaanse guerrilla hield tot in de jaren 70 met behulp van de [[CIA]] stand. Tegenwoordig streeft de [[Tibetaanse regering in ballingschap]] in [[Dharamsala]], India, op vreedzame, geweldloze wijze grotere autonomie na. Begin jaren 80 verlegde de Chinese regering haar koers. De onderdrukking werd afgezwakt en het beoefenen van de lokale godsdienst werd weer mondjesmaat toegestaan. De Chinese politiek bestaat tegenwoordig vooral uit het assimileren van de Tibetaanse bevolking, gecombineerd met de immigratie van grote groepen [[Han-Chinezen]], om Tibet te "[[sinificatie|verchinezen]]". China maakt ook aanspraken op grote delen van het aangrenzende India. Delen van het vroegere [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]], [[Shaksgam]] en [[Aksai Chin]], vallen sinds de jaren 60 onder Chinese administratie. Het wederzijds wantrouwen tussen de beide grootmachten is groot en de grenzen tussen Chinees en Indiaas gebied zijn sinds de [[Chinees-Indiase Oorlog]] van 1962 gesloten. China claimt ook dat de Indiase deelstaat [[Arunachal Pradesh]] tot zijn grondgebied behoort. === Landgebruik === [[Bestand:Manaslu circuit trek.jpg|thumb|350px|[[Terrasbouw]] in de buurt van de [[Manaslu]], Centraal-[[Nepal]].]] [[Bestand:Tibetan shepherd girl.jpg|thumb|350px|Herderin met kudde geiten in [[Tibet (gebied)|Tibet]]. Haar kleren zijn deels van jakwol gemaakt, die traditioneel in felle kleuren wordt geverfd.]] De natuurlijke omgeving in de Himalaya biedt de lokale bevolking [[grondstof]]fen en levensmiddelen. Traditioneel gebruikt men het bos voor brandhout, de jacht en medicijnen; het land voor kleinschalige akkerbouw of [[extensieve veeteelt]], en de rivieren voor irrigatie en drinkwatervoorziening. Dankzij de exponentiële bevolkingsgroei vanaf de 19e eeuw is de vraag naar grondstoffen gestegen en zijn ze schaarser geworden. Traditionele gemeenschappen staan daardoor toenemend onder druk te moderniseren en veranderen. De gevolgen zijn armoede, massale migratie uit het berggebied en [[landdegradatie]]. Vaak slaan strategieën voor natuurbehoud en [[Duurzame ontwikkeling|duurzamere]] ontwikkeling van land en grondstoffen niet aan, omdat ze haaks staan op de kortetermijnbelangen van de lokale bevolking. Desondanks wordt een groot deel van het landoppervlak niet intensief gebruikt. Zelfs buiten de hoge toppen en gletsjers bestaat in sommige delen van de westelijke en centrale Himalaya meer dan de helft van het oppervlak uit bos. In het uiterste oosten, in Arunachal Pradesh, is dat zelfs meer dan 90%.<ref>Zurick ''et al.'' (2006), p 104</ref> In Tibet en Ladakh, waar water voor irrigatie schaars is, is minder dan 2% van het land in gebruik voor de akkerbouw.<ref>Zurick ''et al.'' (2006), p 103</ref> In Nepal, Sikkim en Bhutan is dat meer dan 15%. Vooral in de Subhimalaya en Kleine Himalaya is het percentage in gebruik zijnde grond aanzienlijk gestegen sinds 1890. Dankzij een programma om [[malaria]] uit te roeien van de Nepalese regering is sinds de jaren 1960 een trek van het gebergte naar de vlakke Terai op gang gekomen. Als gevolg is de oppervlakte bouwland in dat gebied sindsdien meer dan verdubbeld. Het grootste deel van de bevolking van de Himalaya leeft van de [[landbouw]]. Vaak zijn de technieken waarmee het land bewerkt wordt al eeuwenlang dezelfde. De [[akkerbouw]] is in zulke gevallen kleinschalig en beperkt tot de dalen en minder steile delen van de hellingen, waar door [[terrasbouw]] optimaal gebruikgemaakt wordt van het beschikbare oppervlak. De meest verbouwde gewassen zijn [[rijst]], [[tarwe]], [[gierst]], en in de hogere gebieden ook [[gerst]] en [[boekweit]]. Daarnaast is er veel kleinschalige teelt van fruit en groentes. Met name in de Indiase en Pakistaanse Himalaya komen ook door de Britse koloniale heersers geïmporteerde gewassen voor, zoals [[mais]], [[Appel (vrucht)|appels]] en [[aardappel]]s. Himachal Pradesh is bijvoorbeeld bekend om zijn appelboomgaarden. Ook de [[veeteelt]] is vaak kleinschalig of extensief. Vaak wordt het vee dicht bij de dorpen gehouden, zoals [[kip (vogel)|kippen]], [[geit]]en, [[Rund|koeen]] of [[waterbuffel]]s. Schapen en jaks worden in kuddes gehouden, die op de alpiene weiden grazen. De herder leven vaak op [[semi-nomadisch]]e wijze: in de winter worden de kuddes naar de dorpen in de dalen geleid. Jaks en schapen voorzien de bevolking van vlees, wol en zuivelproducten. === Economie === Het Himalayagebergte trekt veel bergbeklimmers, die vaak door Nepalese berggidsen of [[Sherpa (beroep)|Sherpa's]] tot op grote hoogte worden begeleid. Daarnaast is trekken erg populair, met name in het Nepalese gedeelte van de Himalaya. Trekken in de Himalaya is een van de motoren van de toeristenindustrie in Nepal.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20171118034630/http://www.tourism.gov.np/downloadfile/Nepal%20Tourism%20statistic_Final-2016_1498990228.pdf Nepal tourism statistics 2016], Ministry of Culture, Tourism & Civil Aviation Planning & Evaluation Division</ref> ==Geologie== [[File:Indian plate movement towards Eurasia 71 Mya onward.jpg|thumb|right|De Bewegen vun de [[Indian plate|indsche Plaat]] na de [[Eurasian plate|euras’sche Plaat]] toe, tofang 71&nbsp;Million Johren her, mit en dörsnittliche Snelheit vun {{convert|5–15|cm|in}} per Johr. Se hett dat [[Tethys Ocean|Neo-Tethysche Meer]] baven tomaakt un den [[Indian Ocean|Indischen Ozean]] unnen opmaakt.]] [[File:230 Ma plate tectonic reconstruction.png|thumb|right|[[Cimmeria (continent)|Cimmeria]], dat sik vun Gondwana losmaakt hett, dreift na Eurasien to, maakt dat Paleo-Tethysche Meer baven dicht un dat Neo-Tethysche unnen op, un brengt Deelen vun dat, wat hüt dat [[Tibetan Plateau|tibet’sche Hoochland]] is.]] [[File:Karakoram Kohistan Ladakh Gangdese Belt.jpg|thumb|right|De Deelnehmen vun den [[Karakoram]], den Kohistan-Ladakh [[island arc|Eilandboog]] un den [[Gangdese batholith|Gangdese-Gordel]] an Eurasien, de vör de Enn-Kollision twüschen Indien un Eurasien stattfunnen hebbt. De Steerns wiesen de [[Syntaxis (geology)|syntaxis]]-Verklemmen.]] [[File:Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm|right|thumb|De [[Indus River|Indus-Stroom]] vöran un de [[Nanga Parbat]]-Top, dat westliche [[syntaxis|Anker]] vun de Himalaya, achteran, jüst över de Wulklaag sichtbor{{efn|as seen from a plane approximately above the historic [[Sawal Dher]] village, in [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan}}]] [[File:2 2 himal tecto units.png|thumb|right|De [[Indus-Yarlung suture zone]], grün wiest, scheedt de Himalaya vun de [[Transhimalaya]].]] [[File:Folded Himalayan Rock Layers at Kali Gandaki in Nepal 2014.jpg|thumb|right|Gefaltete Lagen vun Himalaya-Steen, blootstellt an en Klatten rund {{convert|3|km|mi}} noordöstlich vun [[Jomsom]], in de [[Kali Gandaki Gorge]] in Nepal.]] De [[Tectonics|Tektonik]] — de wedderkeren natürel Bewegungen un Verännerungen in de Aardbork — un [[plate tectonics|Plaatentektonik]], de Bewegung vun grote Delen vun de Aardbork as starre Platen, sünd wichtig, üm to verstahn, wo de Himalaya entstanden is.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} De Aardbork liggt direktemang op ehr [[mantle (geology)|Mantel]]. [[Tectonic plates|Tekton’sche Platen]], de ut de Bork un de boven Deelen vun den Mantel bestahn, warrt dör de Konvektion in de [[asthenosphere|Asthenosphär]] bewegt. De [[oceanic crust|ozean’sche Bork]], de ünner de Ozeane liggt, is dörsnittlich {{convert|7|km|abbr=on}} dick. Se warrt dör opquellende [[Magma]] an [[mid-ocean ridges|Middenozeaanschen Rücken]] maakt un besteiht meist ut [[basalt|Basalt]], de Hööft-Gesteen op de Aard. Dortegen is de [[continental crust|kontinentaal’sche Bork]] unner Land dörsnittlich {{convert|35|km|abbr=on}} dick un rik an [[silica|Kieselsäure]], wat minner dicht is as Basalt.{{sfn|Johnson|Harley|2012|p=2}} Dat maakt de kontinentaal’sche Platen bavenas als de ozean’sche.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} De geolog’schen Prozessen, de Indien utmaken, hett vör rund 70&nbsp;Million Johren anfungen, as Indien sik ut [[Gondwana]] losmaakt hett un mit sien [[Indian plate|kontinentaal’sche Plaat]] un de dorboven liggen [[Tethys Sea|Neo-Tethysche ozean’sche Plaat]] noordwarts drift.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} As de Platen an de [[Eurasian plate|euras’sche Plaat]] rankamen, is de minder lichte ozean’sche Plaat ünner Eurasien wegsackt un in de tiefe Asthenosphär trekt worrn. De [[Indian plate|ind’sche Plaat]] awer kunn wegen ehr Dicke un Bavenheit nich ünnerschoven warrn. De Drück vun de Kollision hett de Plaat sietwarts verschoben. De ünnerste Bork un Mantel sind ünner Eurasien glidd, aver de bovenste Lagen hebbt sik in Platten upschoben, de man [[nappe|Nappen]] nennt, vör de Subduktionszone.{{sfn|Molnar|2015|p=117}} De Geophysiker [[Peter Molnar (geophysicist)|Peter Molnar]] seggt, dat de meeste vun de Himalaya „Stücken vun Steen sünd, de mol de boven Deel vun Indiens Bork wesen sünd“.{{sfn|Molnar|2015|p=118}} Dat is de Prozess vun de Gebirgsbilden, de [[orogeny|Orogenese]] in de Himalaya. Vör de Orogenese weer de Euras’sche Küst so ähnlich as de hütige [[Andes|Zentral-Anden]].{{sfn|Molnar|2015|p=128}} An so’n Küst rückt de ozean’sche Plaat ünner en an’n annern un bildt Vulkanen. [[Magma]], dat later to [[granite|Granit]] versteinert, steigt unner de Vulkanen op, man kümmt nich ganz na baven.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} As de kontinentaal’sche Plaat vun Indien tegen Eurasien drückt hett, hett sik nich blot de Bork in Nappen falt, man ok de harder Deel hett de euras’schen Vulkanbergn noorden an- un rüchschoven.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} Dor dör hett sik de Bork in dat, wat fröher de Küstenregion weer, ünner Drück verkört un verdickt — dat is nu dat [[Tibetan Plateau|tibet’sche Hoochland]].{{sfn|Molnar|2015|p=128}} De [[Isostatic equilibrium|isostatische Glechtswicht]], dat Spel twüschen de tyngen Krafft un de Optrieb ut den Mantel, geeft dat Hoochland sien Dicke un Hööhe.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} De ind’sche Plaat weer nich de eenz’ge Landmassa, de sik vun [[Gondwana]] losmaakt un noordwarts na Eurasien to drift hett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Vör de Kollision twüschen Indien un Eurasien in’t [[Selandian|Middel-Paläozän]] (60 [[Million years ago|Million Johren]] her) un de dorop folgde Himalaya-Orogenese hebbt twee anner Landmassas, de [[Qiangtang terrane|Qiangtang-Terrane]] un de [[Lhasa terrane|Lhasa-Terrane]],{{efn|Terrane: "En weid reist Borkblock, de sik an en Kontinent anheftet hett. Wegen sien anner Ursprung hett he en anner geolog’sche Entwikkelung as de Delen rund ümto."{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=197}}}} sik ok vun Gondwana losmaakt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Qiangtang, en geolog’sch Rebeet in’t noorden vun dat, wat hüt Tibet is, hett dat al in’t [[Late Triassic|Laat Trias]] (237–201 Million Johren her) daan.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Lhasa-Terrane is denn in’t [[Early Cretaceous|Fröh Kretazäer]] (145–100 Million Johren her) mit de sütte Grenze vun de Qiangtang tosam’nprallt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Kollision hett dor för zorgt, dat de lithosphäär’sche Mantel vun de Lhasa-Terrane dicker un korter wurr, wat later en Bargbilden förde, dat de ind’sche Lithosphär drapen weer un de Verdickung vun’t tibet’sche Hoochland verstärkt hett. De [[suture (geology)|Nahtzonen]], also de Överbleven vun de [[subduction|Subduktionszone]] un de [[terrane|Terranen]], de tosam’kamen sünd, liggt nu in’t tibet’sche Hoochland.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Qiangtang- un Lhasa-Terranen weer Deelen vun de Reeg vun Mikro-Kontinenten, de man [[Cimmeria (continent)|Cimmeria]] nennt. Dor hör hüt Deelen vun [[Turkey|Türkei]], [[Iran]], [[Pakistan]], [[China]], [[Myanmar]], [[Thailand]] un [[Malaysia]] to, de sik all mol vun Gondwana losmaakt hebbt, dat [[Paleo-Tethys Ocean|Paleo-Tethysche Meer]] baven to maakt hebbt un dat Neo-Tethysche unnen opmaakt, un denn mit Eurasien tosam’prallt sünd, wat de [[Cimmerian Orogeny|Cimmerische Orogenese]] maakt hett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Na dat de Lhasa-Terrane sik an Eurasien ansett hett, hett sik an ehr südd’liche Kant en aktive kontinentale Rand maakt, unner wat de Neo-Tethysche ozean’sche Plaat anfungen hett, ünnerschuven to warrn. [[Magmatic activity|Magmatisch Aktiviteet]] an disse Kant hett den [[Gangdese batholith|Gangdese-Batholith]] maakt, in dat, wat hüt de [[Transhimalaya|Trans-Himalaya]] is. Westlich dorför hett sik en anner Subduktionszone in’t Ozeaanbassin baven de Kohistan-Ladakh [[island arc|Eilandboog]] maakt. Disse Eilandboog — bildt dördat een ozean’sche Plaat ünner en anner schuuvt, Magma opstiegt un kontinentaal Bork maakt — is noordwarts drift, hett sien Bassin sluten un is mit Eurasien tosam’stött.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=173}} De Kollision vun Indien mit Eurasien hett dat Neo-Tethysche Meer to maakt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} De Nahtzone (in dissen Fall de Rest vun de Neo-Tethys-Subduktionszone twüschen de twee kontinentaal’sche Borken), de den Punkt markeert, wo Indien un Eurasien tosam’wassen sünd, heet de [[Indus-Yarlung suture zone]].{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Se liggt noorden vun de Himalaya. De Quelle vun den [[Indus River|Indus-Stroom]] un den [[Yarlung Tsangpo]] (later de [[Brahmaputra]]) flütt langs disse Naht.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Disse twee euras’sche Strööm, de ehr Läup immer wedder dör dat Opdrücken vun de Himalaya verännert hebbt, markeert de west- un öst’lichen Grenzen vun de Bargkett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Bi de Kollision twüschen Indien un Eurasien hebbt twee langstreckte Utdriev, een an elke Siet vun de noorden Grenz vun’t ind’sche Kontinent, Gebeet mit starke Deformatschoon maakt. En Punkt, wo Bargreekens mit verschedene Richtungen vun Utstrecken — un also vun tekton’sche Kräften in anner Winkel — tosam’kamen, heet en [[syntaxis]] (vun’t Grieksche för „Tosamendrück“).{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De twee Syntaxen, [[Nanga Parbat]] un [[Namche Barwa]], an de noordwest- un noordoosthörn vun dat ind’sche Land, sünd känntek voor de snelle Opdriev vun Land oder Stenen, de mol tief ünner’n Grund lagen un dör Hett un Drück stark verännert wurrn sünd.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Geologen hebbt utrekent, dat de Opdriev vun disse Stenen bi {{convert|7|mm|in}} per Johr liggt, oder so bi {{convert|7|km|mi}} per Million Johren.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De rutfallende Gebeet hebbt eenige vun de hööchsten Bargtoppen mit {{convert|8125|m|ft}} un {{convert|7756|m|ft}}.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Se hebbt ok dat grötste [[terrain|topograf’sche Relieef]] binnen en Kontinent, so bi {{convert|7000|m|ft}} över en horizontale Afstand vun {{convert|20–30|km|mi}}.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Nanga Parbat hett en smal [[anticline|Antiklin]], en bog’nförmige Fold, de ehr Kamm stark no Norden afnickt, quer to de allmeen Richt, in de de Himalaya lopen.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Indus un Yarlung Tsangpo, de fröher in de Neotethys aflopen, maakt nu Böög üm de Nanga Parbat un Namche Barwa, ehr den Weg in’t Ind’sche Meer finnen. Geologen [[Wolfgang Frisch]], [[Martin Meschede]] un [[Ronand Blakey]] schrieven: „Indien is mit en Fart vun ümtrent 20 cm per Johr fix nordwarts op Asien to marchiert, en Plaatfart, de all moderne Bispelen övertrefft. Disse Fart hett sik na de Kollision op ümtrent 5 cm per Johr verlangsamt, man Indien is över 2000 km in Asien rinprot. ... De ongeleke noordkant vun de ind’sche kontinentaal’sche Bork keem eerst bi ümtrent 55 Million Johren mit Eurasien in Kontakt. As Folge dorvun hett Indien sik in’t Gegenuur vun de Klok röhrt, üm den Rest vun de Neotethys vun West na Oost schaarförmig to maken. De Sluten vun de Neotethys weer ümtrent bi 40 Million Johren compleet.“{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De [[Indische Plaat]] schuuvt sik vöran mit ümtrent {{convert|67|mm|in|abbr=on}} per Johr, un ümtrent {{convert|20|mm|in|abbr=on}} dorfun warrt över de noorden Grenz op Asien rutfört, wat de [[Himalaya]] an’n Opdriev bringt. De [[Eurasische Plaat]] blifft fast stationär, un dat Asien liggt vun de de ind’sche Plaat schiebt sik vöran, un maakt dat höge Gebirge langs de [[Subduktionszone]] bi dat Grenzgebiet.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} Disse Aktiviteet hett noch keen Enn; de Himalaya warrt jümmer noch höger, un de Plaat tektonik is dor noch in’t Gaang.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Himalaya laat sik grob in drie parallelle Bargreekens opdelen: * De [[Shiwalik-Bergen]] (ook „Äütere Himalaya“), mit en Hööch vun 900 bit 1200 Meter, maakt de südlichst Reeg ut. Se sünd de jüngsten Deel vun’t System, un bestahn meist ut losen Sedimenten, de vun de Flööd vun de grötteren Bargreekens aflagert wurrn.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} * De [[Lesser Himalaya]] oder „Mid-Himalaya“ liggt dor achter, un hebbt Hööchden vun 2000 bit 5000 Meter. Hier finnt sik en komplizeert Updriev un Foldengebiet mit viele Napen un Störungszonen.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} * De [[Greater Himalaya]] oder „Haupthimalaya“ maakt de noordlichst un hööchste Deel ut, mit Toppen över 8000 Meter, dorünner de [[Mount Everest]] un de [[K2]]. De Bargbestahn sünd dor ut metamorfischen un plutonischen Gesteen, de dör enormen Drück un Hett verännert wurrn sünd.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=175}} In de südlichen Vörland finnt sik de „[[Siwalik Hills]]“, en Lütge-Gebirgssystem mit jüngere Sedimenten. Disse hebbt sik as Folge vun de fortlaufende Opdriev vun de Himalaya formt un makt de Übergang to dat [[Indus-Ganges-Vörlandbecken]], dat vun dicke alluviale Schichten överdeckt is.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} De tekton’sche Struktur vun’t Barggebidd bestahn ut en Serie vun Updriev (thrust sheets) un [[Nappe|Nappen]], de no Süden över eenanner schuuvt sünd. Disse Schichten överdeckt de olleren Gesteen un maakt en komplexe „Stack“-Struktur, de typisch is för de Kollision vun twee Kontinente.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=175}} De geologische Aktiviteet — Updriev, Folden, Erdbeben — gahnt noch wieter, un maakt dat de Himalaya een vun de geologisch aktivsten Reegens op de Eer is.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} == Klima == ===Temperatuur=== De natürelken Faktoren, de dat Klima in'n Himalaya bestemmt, sünd de Breedengrad, de Hööchde un de Bewegen vun den [[Southwest monsoon]].<ref>Zurick, David & Pacheco, Julsun (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya''. University Press of Kentucky. S. 50.</ref> Vun Noord na Süüd treckt sik dat Gebirg över mehr as acht Grad in de Breed, un geiht dorbi dör Temperaat un subtroop’sche Gebieten.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> De kalte Luft ut Middenasien warrt dör de Form vun’n Himalaya doran hindert, na Süüd to trekken.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> Dor dör streckt sik dat troope Klima in Süüdasien veel wieder na’n Noorden as sünst wo op de Welt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> Dat lett sik good sehn im Brahmaputra-Daal, waar de warme Luft ut de [[Bay of Bengal]] sik smal maakt un bi [[Namcha Barwa]], den ööstlichen Ecksteen vun’n Himalaya, na Südost-Tibet hochdrückt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> De Temperaturen in’n Himalaya fallet ümtrent 2,0 °C (3,6 °F) för elke {{convert|300|m|ft}} Hööchde, de man upsteigt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> [[File:Kowang, Gandaki River, Nepal.jpg|thumb|[[Gandaki River]] in Nepal]] Weil de Barg so unregelmatig sünd, mit braken un spitzen Kanten, kann dat över korte Afstanden groote Temperaturverschelen geven.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Temperatur op’n Barg hangt af vun’t Johr, vun de Sünnensiet, un vun de [[mass versus weight|Masse]] vun den Barg, dat heet, wo vööl [[matter]] dor is.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Sieden, de mehr Sünnenlicht afkregen, warrt ok mehr warm.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In smale Daalen mit steile Hängen kann’t up de een Sied anner Weder geven as op de anner.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De noord’ Sied mit en Süüdhang kann manchmol en Maand länger wat up’n Feld hebben.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Masse vun den Barg maakt ok wat ut, denn he nimmt mehr Wärme up un hollt se beter fast, as de Luft rundüm – dat maakt en [[heat island]], de dat [[heat budget]] ännert, also wo vööl Wärme man bruukt vun Winterbit Sommer.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De riesige Hööchden un de Veelheit vun de Gipeln maakt, dat se ehr egen Weder maken köönt – op een Gipeln is dat kalt, up’n anner weer wat wärmer, un dat kann sik sterk unnerscheden vun dat Weder in de Daalen.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> ===Regen=== Dat Waterklima vun’n Himalaya is heel wichtig för Süüdasien, waar de Sommermonsun-Jaahrfloden Millionen Minschen trefft.<ref>Kad, Pratik & Ha, Kyung-Ja (2023). "Recent Tangible Natural Variability of Monsoonal Orographic Rainfall in the Eastern Himalayas". ''Journal of Geophysical Research: Atmospheres'', Bd. 128, Nr. 22. AGU. doi:10.1029/2023JD038759.</ref> Een vun de wichtigsten Dingen för dat Klima dor is de [[Southwest Monsoon]]. De Regenmengen, de sik ännert dör de lokale Hadley-Zirkulatschoon un de trop’sche Seeoberflächentemperaturen, sünd de Hauptgrund för drooge un neege Johr.<ref>Kad & Ha (2023). ''Journal of Geophysical Research: Atmospheres''.</ref> Dat geiht nich so vööl üm den Regen sülvst, man üm den Wind, de em bringt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In’n Winter is över Middenasien en Hochdruckgebiet, dat Luft na Süüd över de Himalaya drückt – man dat is drooge Luft, denn Waterdampft gifft’s dor nich vööl.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In’n Sommer warmt dat Land up, de Luft steig’t hoch un maakt en [[thermal low]], un ut de [[Indian Ocean]] kummt fuchtige Luft, de an de Bargen hoch geiht un as Regen rutfällt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> Disse Regenmassen bring’t meest Water na Indien un de südlichen Häng vun’n Himalaya – dat heet de [[orographic effect]].<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> ===Winde=== De groote Utstrek, dat enorme Hööhengefälle un de komplexe Topografie vun de Himalaya maakt, dat se vele Klimaten hebbt, vun humiden subtropischen Bedingungen in de Vörbergen bit to kalten un droogen Wüstengbiddens an de tibetischen Siet vun de Ketten. För de südlichen Deel vun de högen Bargreekens is de [[monsun]] dat charakteristiekste Klimaelement un brengt de meisten Regen, währens de [[western disturbance]] den Winterregen brennt, vör allen in’t Westen. Starke Regen fängt bi den Südwestmonsun in Juni an un duurt bis September. De Monsun kann den Transport ernsthaft beeinträchtigen un grött Lantslieden veroorzaken. Se begrenzt de Tourismussäsong – dat Wandern un Bergstei’n is blots vör den Monsun in April/Mai oder nah den Monsun in Oktober/November (Herbst) möglich. In Nepal un Sikkim giff’t dor dörch oft fief Johrstied: Summer, [[monsun]], Herbst (oder Post-Monsun), Winter un Fröhling.<ref>Weather & Season Info of Nepal. Classic Himalaya. Retrieved 28 March 2024, from https://classichimalaya.com/weather-season-info-of-nepal/</ref> Mit de [[Köppen climate classification]] warrt de niederen Höhen in de Himalaya, bis in de mittleren Höhen in zentral Nepal (inklusiv dat [[Kathmandu Valley]]), as ''Cwa'', [[humid subtropical climate#South Asia|humides subtropisches Klima]] mit drogen Wintern klassifizeert. Höger up hebbt de meisten Teile vun de Himalaya en [[Oceanic climate#Subtropical highland variety (Cfb, Cwb)|subtropisches Hochlandklima (''Cwb'')]].{{Citation needed|date=December 2023}} De Intensität vun den Südwestmonsun nimmt af, wenn he westwärts över de Kette wandert, mit bis to 2.030 mm Regen in de Monsunzeit in [[Darjeeling]] in’t Oosten, vergliken mit blot 975 mm in Shimla in’t Westen.<ref>Encyclopedia Britannica. "Climate of the Himalayas". Retrieved 18 May 2022, from https://www.britannica.com/place/Himalayas/Climate</ref><ref>David Zurick & Julsun Pocheco (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya''. University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-7384-9, p. 52.</ref> De nordliche Siet vun de Himalaya, ok as tibetische Himalaya bekannt, is droog, kalt un vör allen in’t Westen windig, mit en [[Desert climate#Cold desert climates|kalten Wüstenklima]]. De Vegetation is spaar un stunted, un de Winter sünd streng. De meisten Niederschlag in’t Bidd is as Snee in de späten Winter- un Fröhlingmonaten. {{multiple image | align = right | perrow = 2 | image1 = BhurjungKhola-AK1981.jpg | caption1 = En Dörp in’t [[Pokhara Valley]] währens de Monsunzeit; dat Tal liggt südlich vun dat [[Annapurna (mountain range)|Annapurna-Massiv]]. | image2 = View on Gyakar (edited).jpg | caption2 = De [[Desert climate#Cold desert climate|kalte Wüsten]]-Regio vun [[Upper Mustang]]; dat Bidd liggt noordlich vun dat [[Annapurna (mountain range)|Annapurna-Massiv]] (in’t Hintergrund sichtbor). }} Lokal Effekte up dat Klima sünd in de ganzen Himalaya bedeutend. Temperaturen sinkt bi 0,2 bit 1,2 °C för elke 100 m Höhenschiet.<ref>Romshoo, Shakil Ahmad; Rafiq, Mohammad; Rashid, Irfan (March 2018). "Spatio-temporal variation of land surface temperature and temperature lapse rate over mountainous Kashmir Himalaya". ''Journal of Mountain Science'', 15(3): 563–576. doi:10.1007/s11629-017-4566-x. Retrieved from http://link.springer.com/10.1007/s11629-017-4566-x</ref> Dat zorgt för vele Klimaten, vun fast tropisch in de Vörberge bit to [[tundra]] un permanent Snee un Ies in de högen Regionen. Dat lokale Klima warrt ok vun de Topografie beïnvloed: de lee-Seiten vun de Berge kriegt weniger Regen, de exponierten Hängen mehr, un de [[rain shadow]] vun groten Bergen kann betydend wesen, as in [[Upper Mustang]], dat vom Monsunregen vun [[Annapurna]] un [[Dhaulagiri]] geschützt is un ümtrent 300 mm jährlichen Regen kriegt, währens [[Pokhara]] an de södlichen Siet ümtrent 3.900 mm Regen kriegt. De lokale Varietäten sünd dorbi oft wichtiger as de regionale Overschlag.{{Citation needed|date=December 2023}} De Himalaya hebt en starke Wierkung up dat Klima vun’t [[Indische Subkontinent]] un dat tibetische Plateau. Se verhinderet, dat kalte, droge Winde südwärts blasen un maakt dat Südasien wärmer is as annere temperierte Regionen. Se bild’t ok en Barriere för de [[monsoon of Indian subcontinent|Monsunwinde]], dat se nich noordwärts kommen un sorgt för starke Niederschlag in de [[Terai]]. De [[rain shadow]] vun de Himalaya helpt ok to de Formung vun zentralasiatischen Wüsten, as [[Taklamakan]] un [[Gobi]].<ref>Devitt, Terry (3 May 2001). "Climate shift linked to rise of Himalayas, Tibetan Plateau". ''University of Wisconsin–Madison News''. Retrieved 1 November 2011, from https://news.wisc.edu/climate-shift-linked-to-rise-of-himalayas-tibetan-plateau/</ref> ==Hydrologie== Ofschoonst de Himalaya ene grote Bargkeed is, is de Himalaya vergleken mit anner Barggruppen kene grote Waterscheed mit verscheden Strööm de döör de Bargkeed fleet, besünners in’n Oosten. De Strööm in’n Himalaya fleet grotendeels in twee Systemen. De westlichen Strööm verbinnt sik in’n Indusbeken. De Indus sülvesnt is de Noord un Westgrenz vun de Himalaya. He fangt in Tinet an, ströömt denn mit de Sengee unGar tohoop, fleet denn na Noordwest to döör Indien na Pakistan un denn na Süudwest in de AraabschenSee. DennIndus speist verscheden wichtigte Siedenströöm, de in de Himalaya begint,<ref>“Himalayas - Rivers, Glaciers, Peaks.” ''Britannica''. Retrieved 28 March 2024, from [https://www.britannica.com/place/Himalayas/Drainage britannica.com].</ref>as [[Jhelum River|Jhelum]], [[Chenab River|Chenab]], [[Ravi River|Ravi]], [[Beas River|Beas]], un [[Sutlej]] un de fiev Strööm vun [[Punjab, India|Punjab]]. De anner Strööm in’n Himalaya fleet över dat Ganges-Brahmaputra-Beken af mit de Ganges, Brahmaputa un Yamuna as wichtigste Strööm. De Brahmaputra beginnt Yarlung Tsangpo in Westtibet, fleet denn na Oost to döör Tibet un denn na West döör dat Plattland vun Assam. De Ganges un Beahmaputra dreept sik in Bangladesch un münnt in den Gulf vun Benaglen döorbdat weltwied gröotste Delta de Sunderban.<ref name="gits4u" /> De Noordhäng vun Gyla Peri un de Toppen achter de Tsangpo, de deelwies ton Himalaya tellt, ströömt över de Iraawaddy af, de sien Born jn Oosttibet het un denn Süüd to döör Myanar fleet un in de Andamannensee münnt. De [[Salween]], [[Mekong]], [[Jangtsekiang]] un de [[Gele Stroom]] hebbt den Born in dat tibeetschnHoogland, dat sik geologsch vun de Himalaya ünnerscheed. Se gellen daarfor nich as Strööm mit Born inn Himlaya. Deelwies heet düsse Strööm ''circum-Himalaya Strööm.''<ref name=circum/> ===Gletschers=== [[File:Aerial View of Peaks of Khumbu, Ngozumpa Glacier and Gokyo Lakes (crop).jpg|thumb|upright=1.5|Aerial view of the southern end of the [[Ngozumpa glacier]] in the [[Sagarmatha National Park]] of Nepal, showing the [[Gokyo]] village and [[Gokyo Lakes|lakes]] on the right, and [[Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], three of the world's five highest peaks, on the left; view south from [[Cho Oyo]] towards the [[Dudh Kosi]] valley]] De groten Bargkeden in Zentraalasien, de Himalaya inbegrepen, harbargt dat drüdd gröttste Vöörkamen an Snee un Ies weltwied, na de Antarktis un Arkris. <ref name=pbs_nature/> De Keed vun de Himalaya het rund 15.000 Gletsxhers, de rund {{convert|12000|km3|abbr=on}}, or 3600–4400 [[Gigatonne|Gt]] (10{{Superscript|12}} kg)<ref name=":0">Kulkarni, Anil V.; Karyakarte, Yogesh (2014). “Observed changes in Himalayan Glaciers.” ''Current Science''. Vol. 106, Issue 2, pp. 237–244. JSTOR 24099804. [https://www.jstor.org/stable/24099804 JSTOR link].</ref> Söötwater harbargt.<ref name=IPPC2007/> To de gröotsten Gletsxher stellt de [[Gangotri Glacier|Gangotri]] un [[Yamunotri]] ([[Uttarakhand]]) un de [[Khumbu Glacier|Khumbu]] Geltaxhers ([[Mount Everest]] ), [[Langtang]] Geltaxhers ([[Langtang]] region), un [[Zemu Glacier|Zemu]] ([[Sikkim]]). Wegen de Laag vun de Bargkeed ann noordlichen Wenkring, loggr de Sneegrenz relativ hoog, nlramleriwes op rund {{convert|5500|m|abbr=on|-2}}.<ref>{{Internetquelle |url=http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-10-31 }}</ref> De troopschen Bargen sk in Neeguinea, de Rwenzori Bargen, un Kolumbien hebbt ene Sneegrenz bi rund {{convert|900|m|abbr=on|-1}} lower.<ref>Henderson-Sellers, Ann; McGuffie, Kendal (2012). ''The Future of the World's Climate: A Modelling Perspective''. Elsevier. pp. 199–201. ISBN 978-0-12-386917-3.</ref> In den högeren Regioen vun de Himalaya liggt heel dat Jaar Snee, ook wenn se sondicht binde tropen liggr. De snee spiest verscheden Strööm. In den verlden Jaren hebbt Glaziologen den Rucktog vun de Gletscher unnersocht.<ref>Lee, Ethan; Carrivick, Jonathan L.; Quincey, Duncan J.; Cook, Simon J.; James, William H. M.; Brown, Lee E. (2021). “Accelerated mass loss of Himalayan glaciers since the Little Ice Age.” ''Scientific Reports''. Vol. 11, Issue 1, p. 24284. doi:10.1038/s41598-021-03805-8. PMID 34931039. PMC 8688493.</ref><ref>“Vanishing Himalayan Glaciers Threaten a Billion.” ''Reuters''. 4 June 2007. Retrieved 13 March 2018. [https://www.reuters.com/article/environment-nepal-climate-glaciers-dc/vanishing-himalayan-glaciers-threaten-a-billion-idUSDEL18761020070604 Reuters link].</ref> Gletscherseen henbt sik tonnBispeel opnde Gletsxher in de Himalaya bin hutan bullz. In den velrden 40 bet 50 is dat ies rund 13% daalgaan.<ref name=":0" /> De Rückgang unnerscheedt sik man je na Regioon un liggt twuschen webigenMter bet to 61 m dat jaar.<ref name=":0" /> Dat Afsmolten warrt sied 1975 jummerto gauer vun rund 5 to 13 m dat Jaa ton16 bet 24 gt dat jarr.<ref name=":0" /> Dat mag in de Tokumst slimme Folgen for de yregiomen hebben de opndat water ut de himalya anwiesen sund.<ref name=":0" /><ref>Kaushik, Saurabh; Rafiq, Mohammd; Joshi, P.K.; Singh, Tejpal (2020). “Examining the glacial lake dynamics in a warming climate and GLOF modelling in parts of Chandra basin, Himachal Pradesh, India.” ''Science of the Total Environment''. Vol. 714, Article 136455. doi:10.1016/j.scitotenv.2019.136455. PMID 31986382.</ref><ref>Rafiq, Mohammd; Romshoo, Shakil Ahmad; Mishra, Anoop Kumar; Jalal, Faizan (2019). “Modelling Chorabari Lake outburst flood, Kedarnath, India.” ''Journal of Mountain Science''. Vol. 16, Issue 1, pp. 64–76. doi:10.1007/s11629-018-4972-8. ISSN 1672-6316.</ref><ref>“Glaciers melting at alarming speed.” ''People's Daily Online''. 24 July 2007. Archived 11 October 2017 at [https://web.archive.org/web/20171011182931/http://en.people.cn/90001/90781/90879/6222327.html Web Archive].</ref>.<ref>''Himalayan Glaciers: Climate Change, Water Resources, and Water Security''. National Academies Press. Washington, D.C. (2012). ISBN 978-0-309-26098-5. doi:10.17226/13449.</ref> ===Seen=== [[File:Gurudongmar Lake Sikkim, India (edit).jpg|thumb|[[Gurudongmar Lake]] in Sikkim]] In’n Himalaya finnt sik hunnerde Seen.<ref name="O'Neill_2019">O'Neill, A. R. (2019). “Evaluating high-altitude Ramsar wetlands in the Sikkim Eastern Himalayas.” ''Global Ecology and Conservation''. Vol. 20, e00715. doi:10.1016/j.gecco.2019.e00715.</ref> [[Pangong Tso|De Pangong Tso]], an de Grenz twuschen Indien un China is de gröttste mit ene Flach vun {{cvt|700|km2|||}}. Süudliche vun de Höövdkeed sünd de Seen wat lütte. De Tilichose in Nepal in dat Analurna Massiv in de höögste See weltiwed. Anner Seen sünd [[Rara Lake]] in west Nepal, [[Phoksundo Lake|She-Phoksundo Lake]] in de [[Shey Phoksundo National Park]] vun Nepal, [[Gurudongmar Lake]], in [[North Sikkim]], [[Gokyo Lakes]] in [[Solukhumbu]] distrikt vun [[Nepal]], un [[Lake Tsongmo]], annd echina indien grenz in Sikkim.<ref name="O'Neill_2019"/> == Flora un Fauna == [[Bild:Hemitragus_jemlahicus_Jharal.jpg|alt=Himalaya-Tahr|duum|Himalaya-Tahr]] [[Bild:RedPandaFullBody.JPG|alternativtext=Rood Panda|duum|[[Rood Panda]]]] De [[Deerter|Deer]]- un [[Planten|Plantenwelt]] vun de Himalaya ünnerscheedt sik je na [[Klima]], [[Nedderslag]], [[Hööch|Höögd]] un [[Boddem]]. Dat Klima geit vun [[subtroopsch]] an de Bargfööt betto de permanent veriest Bargtoppen. De Nedderslag nimmt an de Süüdsied vun West na Oost to. Düsse Ünnerscheed in de klimaatschen Ümstann beedt Levensrüüm för een Bült verscheden Platen un Deerter. Op de Höögdenlage mit legen Luftdruck, extreme Küll överleven man [[Extremophilie|extremophile]] Leevwesen, de an de harschen Ümstänn anpasst sünd. In de Höögdenlagen leevt ook de schoe [[Sneeleopard]], de daar dat gröttste [[Roofdeerter|Roovdeert]] is. Siene Büüt sünd [[Zegen|Segen]] op de Bargwischen un dat bargig Land, to’n Bispeel de [[Blaagschaap]] oder dat [[Himalaya-Moschusdeer]]. Anner [[Endeemsch|endeemsche]] oder grotendeels endeemsche Plantenfreters sünd dat [[Himalaya-Tahr]], dat [[Takin]], dat [[Himalaya-Serau]] und de [[Griese Goral]]. De [[Himalaya-Bruunbaar]] is ene bedrohte [[Ünneroort|Ünnneraard]] vun de [[Bruumboor|Bruunbaar]]. Ook de bedrohte [[asiaatsche Swartbaar]] leevt in de Bargen. In den Loovboom-Koniferen-Woold in’n Oosten vun se Bargkeed leevt de [[Rode Panda]] in dat dichte Bambusünnerholt. In de Woold in legeren Lagen vun de Bargkeed leevt verscheden [[Apen|Apenaarden]], so as de bedrohte [[Goldlangur]] oder de [[Kaschmir-Hanuman-Langur]].<ref name="oneill_khecheopalri">O'Neill, Alexander et al. (2020). “Establishing Ecological Baselines Around a Temperate Himalayan Peatland.” ''Wetlands Ecology & Management''. Vol. 28, Issue 2, pp. 375–388. doi:10.1007/s11273-020-09710-7.</ref> Wegen de [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] verännert sik de Deer- un Plantenwelt in de Himalaya gau. Üm dat de Temperaturen stiegt, treckt sik vele Aarden in högere un küllere Lagen an de se beter anpasst sünd trügg.<gallery> Bild:Irbis4.JPG|Sneeleopard (Panthera uncia) </gallery> == Geschiedenis == [[Bestand:Яки.jpg|thumb|350px|Karavaan met [[jak]]s als lastdieren in Tibet, 1875. Schilderij van [[Vasili Veresjtsjagin]].]] De aanwezigheid van [[Vedische beschaving|Indo-Arische]] groepen uit Centraal-Azië is in de westelijke Himalaya terug te voeren tot rond 2000 v.Chr. Daarvandaan verspreidden deze groepen zich verder over het Indisch Subcontinent, om de [[Vedische tijd|Vedische beschaving]] te stichten. Vanuit het noorden werd het gebergte bevolkt door Tibetaanse volkeren. De uitlopers van de Himalaya bleven een menggebied tussen de hindoeïstische beschaving van de Indus-Gangesvlakte en de stammen uit de heuvels, de [[Pahari|Pahari's]]. Het boeddhisme ontstond in de 5e eeuw v.Chr. in de Ganges-vlakte. Onder het [[Mauryarijk]] raakte het over het Indische Subcontinent verspreid, maar in de eerste eeuwen n.Chr. ondervond het weer een teruggang ten gunste van het hindoeïsme. De 6e eeuw zag de opkomst van een machtig [[Yarlung-dynastie|Tibetaans koninkrijk]] dat grote delen van de Himalaya besloeg. De Indiase boeddhistische monnik [[Padmasambhava]] bracht in de 8e eeuw het boeddhisme naar dit Tibetaanse koninkrijk. De grote Tibetaanse kloosterordes ontstonden echter pas na de 14e eeuw. De islam arriveerde in de 9e eeuw in het Indisch Subcontinent, maar pas met de stichting van het [[sultanaat Delhi]] raakte de religie tot aan de uitlopers van de Himalaya verspreid. Sommige sultans lieten niet-moslims vervolgen, met als gevolg dat veel hindoeïstische lokale heersers de heuvels in vluchtten. In de 15e en 16e eeuw vestigden deze [[Rajputs]] overal in het westelijke en centrale deel van het gebergte eigen staatjes. De zuidkant van het gebied werd daardoor permanent hindoeïstisch. De meeste van deze staatjes werden schatplichtig aan het [[Mogolrijk]], dat in de 16e tot 18e eeuw het grootste deel van het subcontinent besloeg. === Koloniale tijd === Na het ineenstorten van het Mogolrijk ontstond een machtsvacuüm, waarin de [[Brits-Indië|Britten]] het subcontinent geleidelijk aan onderwierpen. De Britten kregen echter nooit macht over Tibet en het koninkrijk van de [[Gurkha|Gurkha's]] in het tegenwoordige Nepal. Andere lokale heersers werden semi-onafhankelijke vazallen van de Britten. Zowel de Mogols als de Britten zagen de machthebbers het gebergte als een goede plek om te verpozen tijdens het hete seizoen. De Mogols lieten paleizen en tuinen aanleggen in Kasjmir. De Britten stichtten een keten van "[[hill station]]s", waar de koloniale heersers villa's aanlegden tussen de theeplantages. === Post-koloniale tijd === De onafhankelijkheid van Brits-Indië in 1947 leidde tot de stichting van twee nieuwe staten: India en Pakistan. De onder Brits-Indië vallende onafhankelijke of semi-onafhankelijke [[prinsenstaat]]jes van de zuidelijke Himalaya sloten zich bij een van beide staten aan. Uitzonderingen vormden Nepal, [[Sikkim]] en Bhutan, die onafhankelijk bleven. Sikkim trad in 1975 onder dreiging van een Chinese invasie alsnog toe tot India. China en India voerden in 1962 [[Chinees-Indiase Oorlog|oorlog]] over gebieden in zowel het oosten als westen van de Himalaya. Het belangrijkste conflict in het gebied is echter dat tussen India en Pakistan over Kasjmir. Omdat de hindoeïstische maharadja van deze vazalstaat van de Britten aanvankelijk niet wilde kiezen voor aansluiting bij een van beide staten, eisten ze het gebied beide op. In [[Eerste Kasjmiroorlog|1947]], [[Tweede Kasjmiroorlog|1965]], [[Indo-Pakistaanse Oorlog van 1971|1971]] en [[Kargiloorlog|1999]] voerden de twee landen oorlogen om Kasjmir. Tot aan de 20e eeuw bleef de lokale maatschappij in het hele gebied sterk feodaal geregeld: ten zuiden van het gebergte waren de machthebbers hindoeïstische vorsten, in het noorden heersten de boeddhistische kloosterordes. Daaraan kwam halverwege de 20e eeuw een abrupt einde met de invoering van lokale democratie in India en Pakistan en de verovering van Tibet door het Chinese Rode Leger. De Chinezen meenden de Tibetanen te hebben bevrijd van een [[theocratie]], maar in de praktijk wordt het gebied sindsdien als een politiestaat geregeerd vanuit Beijing. Er vonden massale opstanden tegen het Chinese bestuur plaats in [[Opstand in Tibet (1959)|1957]], tussen [[Opstand in Tibet (1987-1993)|1987 en 1993]] en in [[Opstand in Tibet (2008)|2008]]. Een groot aantal Tibetanen vluchtte over de bergen naar India en Nepal, waar ze in veel plaatsen gemeenschappen in ballingschap stichtten. Nepal bleef een absolute monarchie tot aan het einde van de eeuw, maar in 2006 werd de laatste koning na een volksoproer gedwongen af te treden. == Religionen == De Religionen ümto as Jainismus, Budhismus, Hindismus un Bön bekiekt de Himalaya as hillig. In’n Jainismus is de Barg Ashtapada in’n Himalaya de Steed wo de eerste Jaina ''[[tirthankara]]'', [[Rishabhanatha]], ''[[moksha]]'' kreeg. De Gloven is dat sien Söön Bharata hier, nadem dat Rishabanta Nirvana bereikt harr, dree Stupas un veeruntwintig Schreinen vun de 24 [[Tirthankaras|''tirthankara''s]] mit gold un eddelsteensmuckt Statuen opricht un de Stell ''Sinhnishdha'' nööm.<ref>Arun Kumar Jain (2009). ''Faith & Philosophy of Jainism.'' Gyan Publishing House. ISBN 978-81-7835-723-2. Available at: https://books.google.com/books?id=y4aVRLGhf-8C&q=mount+Kailash+jainism&pg=RA1-PA273</ref><ref>"To heaven and back." ''The Times of India.'' 11 January 2012. Archived 7 July 2012 at https://archive.today/20120707034645/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-21/spiritual-destinations/29739255_1_manasarovar-water-moon. Available at: http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-21/spiritual-destinations/29739255_1_manasarovar-water-moon</ref> In’n Hinduismus is de Himalaya de personifizeerte Goodheid Himavat, de König vun allen Bargen un de Vadder vun Parvati.<ref name=":1" /> De Himalaya gellt för den Vadder vun Ganga, de personifizeerte Goddheid vun de Ganges.<ref>Anna Dallapiccola (2002). ''Dictionary of Hindu Lore and Legend.'' National Geographic Books. ISBN 978-0-500-51088-9. Available at: https://archive.org/details/dictionaryofhind0000dall</ref> Twee vun allerhilligsten hinduistsche Pilgersteden liggt in de Tempelkomplex [[Pashupatinath Temple|Pashupatinath]] un [[Muktinath]], de ook as Shaligrama bekannt sünd, wegen de hilligen swarten Steen, de Shalihrams heet.<ref name="JEE" /> In’n Buddhismus gellt [[Paro Taktsang]] as de hilligste Oord in Bhutan. Hier schall Padmasambhava den Buddhismus na Bhutan brocht hebben.<ref name="Pommaret">Françoise Pommaret (2006). ''Bhutan Himalayan Mountains Kingdom.'' 5th ed. Odyssey Books and Guides. pp. 136–137. ISBN 978-962-217-810-6.</ref><ref>Kimberly Cantor (14 July 2016). "Paro, Bhutan: The Tiger's Nest." ''Huffington Post.'' Available at: https://www.huffingtonpost.com/kimberly-cantor/paro-bhutan-the-tigers-ne_b_10982104.html</ref> De Muktinath ook een Pilgeroord for tibeetsche Buddhisten. Se glöövt, dat de Bööm in dat Pöppelholt uut de Wannerstöck vun de veerunachtog Mahasiddhas ranwussen is. Se bekene de Saligram as Vertreder vun de tibeetsche Slangengoddheid Gawo Jagpa.<ref name=":4">David Zurick, Pacheco Julsun, Raj Shrestha Basanta, and Bajracharya Birendra (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya.'' University of Kentucky Press, Lexington.</ref> Over 6000 tibeetsch-buddhistsche Klööster liggt in de Homalaya.<ref>"Tibetan monks: A controlled life." ''BBC News.'' 20 March 2008. Available at: https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7307495.stm</ref> Bhutan, [[Sikkim]], and Ladakh are also dotted with numerous monasteries.<ref>P. L. Mehra (1960). "Lacunae in the Study of the History of Bhutan and Sikkim." ''Proceedings of the Indian History Congress,'' Vol. 23, pp. 190–201. Available at: https://www.jstor.org/stable/44137539</ref> == Literatuur == * Bill Aitken: ''Footloose in the Himalaya''. Permanent Black, Delhi, 2003. ISBN 81-7824-052-1. * Gerald Duane Berreman: ''Hindus of the Himalayas: Ethnography and Change''. Oxford University Press, Delhi, 1997. * Henry Edmundson: ''Tales from the Himalaya''. Vajra Books, Kathmandu, 2019. ISBN 978-9937-9330-3-2. * ''Everest'' (IMAX film). 1998. ISBN 0-7888-1493-1. * James F. Fisher: ''Sherpas: Reflections on Change in Himalayan Nepal''. University of California Press, Berkeley, 1990. ISBN 0-520-06941-2. * Augusto Gansser-Biaggi, Andreas Gruschke, Blanche C. Olschak: ''Himalayas. Growing Mountains, Living Myths, Migrating Peoples''. Facts On File, New York/Oxford, 1987; Bookwise, New Delhi, 1987. ISBN 0-8160-1994-0. * Raj Kumar Gupta: ''Bibliography of the Himalayas''. Indian Documentation Service, Gurgaon, 1981. * John Hunt: ''Ascent of Everest''. Hodder & Stoughton, London, 1956. ISBN 0-89886-361-9. * Maurice Isserman, Stewart Weaver: ''Fallen Giants: The History of Himalayan Mountaineering from the Age of Empire to the Age of Extremes''. Yale University Press, 2008. ISBN 978-0-300-11501-7. * Jack D. Ives, Bruno Messerli: ''The Himalayan Dilemma: Reconciling Development and Conservation''. Routledge, London/New York, 1989. ISBN 0-415-01157-4. * J. S. Lall (Ruutgever) with A. D. Moddie: ''The Himalaya: Aspects of Change''. Oxford University Press, Delhi, 1981. ISBN 0-19-561254-X. * S. N. Nandy, P. P. Dhyani, P. K. Samal: ''Resource Information Database of the Indian Himalaya''. GBPIHED, Almora, 2006. [http://gbpihedenvis.nic.in/ENVIS%20Monograph/ENVIS%20Monograph%203.pdf Online PDF]. * Swami Sundaranand: ''Himalaya: Through the Lens of a Sadhu''. Tapovan Kuti Prakashan, 2001. ISBN 81-901326-0-1. * Swami Tapovan Maharaj: ''Wanderings in the Himalayas''. Chinmaya Publication Trust, Madras, 1960. (Translated by T. N. Kesava Pillai.) * H. W. Tilman: ''Mount Everest, 1938''. Cambridge University Press, 1948. * Bethan Turner et al.: ''Seismicity of the Earth 1900–2010: Himalaya and Vicinity''. United States Geological Survey, Denver, 2013. == Nettverwiese == {{Commons|Himalayas}} {{Wiktionary}} * [http://www.himalaya-info.org/ Detailrieke Vörstellen van den Bärgen, Gletschern in’n Himalaya] (hoogdüütsch) * {{DNB-Portal|4024923-2}} * {{GIGAGEO|RH02.01|im Himalaya}} * [https://web.archive.org/web/20131014195745/http://getting-around.de/Ort_Lhasa.html Reisbericht uut Lhasa un vun ene Tour an de Mt. Everest mit Biller un Videos] * [https://web.archive.org/web/20140408124844/http://www.alpin-koordinaten.de/cgi-bin/start.pl?action=search&search=&searchGid=147 De höögsten Bargtoppen in de Himalaya vun Nepal] == Nawiese == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:Asien]] [[Kategorie:Himalaya]] miu27xkrjn177o3fcoukfto0f290kf7 Globale Upwärmen 0 179467 1074208 1073678 2026-07-28T19:14:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074208 wikitext text/x-wiki [[Bild:Global_Temperature_And_Forces.svg|duum|Anstieg van de Temperatuur weltwied in de Tied van 1850 – 2020 vergleken med 1850–1900]] [[Bild:Global_Temperature_Anomalies_from_1880_to_2022.webm|thumbtime=29|duum|Lokale Temperatuur weltwied sied 1880 vergleken med 1951–1980, Dörsnid över fiev Jare in Gebeden je 1200&nbsp;km²<ref>[[NASA]]: [https://data.giss.nasa.gov/gistemp/ ''GISS Surface Temperature Analysis (GISTEMP v3)''].</ref>]] '''Globale Upwärmen''' – ook '''Klimawannel''' oder '''Eerdupwärmen''' – betekent den Anstieg van de dörsnidlike Temperatuur, de upstunds de [[Eerdatmosphäär|Eerdatmosphere]] un de [[Solten See|See]] upwärmt. Düsse Temperatuuranstieg veroorsaket de Minschen, de sied de [[Industrielle Revolutschoon]] fossile Brennstoffe, os [[Kohlenstoff|Kölen]], [[Eerdgas]] un [[Eerdööl|Eerdöölge]], Maschienen antodrieven un Energie to winnen verbrennt, un so [[Drievhuusgas|Drievhuusgase]] in de Luft puust. De Drievhuusgase maket de [[Troposphäär|Troposphere]], de underst Schicht in de Eerdatmosphere, meer infrorode Stralen binnen de Atmosphere hoolden, dat so de natüürlike [[Drievhuuseffekt]] up de Eerden stärker werd. Dat wichtigste Direvhuusgas is upstunds [[Kohlenstoffdioxid|Kölenstoffdixoid]] (CO<sub>2</sub>), man ook ander Gase os [[Methan|Methaan]] un [[Distickstoffmonoxid]] dreget bi de Eerden heter to maken. Dat Kölenstoffdioxid is nu al van oorsprünlgik 280 ppm up över 410 ppm anstegen. De Temperatuur es in die Tied van 1850 bet 2010 wat bi1,1&nbsp;°C stegen, os de [[Intergovernmental Panel on Climate Change|Wetlklimaraad]] (kort: [[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] för {{Lang|en|''Intergovernmental Panel on Climate Change''}}) vertellt.<ref name="IPCC AR6 WGI SPM">{{Literatur|Autor=IPCC|Hrsg=V. Masson-Delmotte, P. Zhai, A. Pirani, S. L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M. I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T. K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, B. Zhou|Titel=Summary for Policymakers|Sammelwerk=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|Auflage=6.|Verlag=Intergovernmental Panel on Climate Change|Ort=Genf|Datum=2021|ISBN=978-92-9169-158-6|Online=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf|KBytes=3540|Abruf=2022-02-15|Zitat=It is unequivocal that human influence has warmed the atmosphere, ocean and land. Widespread and rapid changes in the atmosphere, ocean, cryosphere and biosphere have occurred.}}</ref><ref group="Anm.">De Artikel givt (t.&nbsp;B. je na Born) Temperatuurunderschede in °C ([[Grad Celsius]]), K ([[Kelvin]]) oder [[Grad (Temperatur)|Grad]] an. De Angaven sind liekweerdig, d.&nbsp;h. wenn bi ene Uutgangstemeperatuur van 20&nbsp;°C de Temperatuur enen 1&nbsp;°C/ 1&nbsp;K/ 1&nbsp;Grad anstigt, so liggt de Temperatuur nu bi 21&nbsp;°C.</ref> 2023 was dat heetste Jaar, sied denn de Minschen de Temperatuur systemaatsch uptekent; de Temperaturen weren wat bi 1,45&nbsp;°C över den Snidd in de Tied vör de industrielle Revolutschoon. De verleden negen Jare weren medsams de heetsten Jare sied dat de Minschen dat Uptken begünnen.<ref name="WMO 2023">[https://wmo.int/media/news/wmo-confirms-2023-smashes-global-temperature-record ''WMO confirms that 2023 smashes global temperature record'']. ''World Meteorological Organization'' upropen den 16. Januar 2024.</ref> Verglieken kann een düt Temperatuurniveau bloot med de Eem-Warmtied vör 115.000 Jaren.<ref>{{Internetquelle |autor=Stefan Rahmstorf |url=https://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/ipcc-was-der-neue-bericht-des-weltklimarats-fuer-uns-bedeutet-a-8fec8732-2a82-465a-9ac3-c3467cf17672 |titel=Was der neue Bericht des Weltklimarats für uns bedeutet |titelerg=Analyse des IPCC |werk=Spiegel |datum=2021-08-09 |abruf=2021-09-05 |sprache=de |zitat=Nach Stand der Daten muss man rund 125.000 Jahre zurückgehen, bis in die Eem-Warmzeit vor der letzten Eiszeit, um global ähnlich hohe Temperaturen zu finden.}}</ref> De IPCC schreev 2021 in den sessten {{Lang|en|''Assesment Report''}} (plattdüütsch: „Uutweerdbericht“ oder „Tostandsbericht“)'','' dat wi nich an twieveln könnt, dat de Minschen up de Atmosphere, de Seen, Ozeanen un Landmassen inwärkt un so upwärmt. De IPCC taxeert dat 1,07&nbsp;°C van den 1,09&nbsp;°C, de sik de Eerden upwärmd het, up minschlik Doon trüggegaat.<ref name="IPCC AR6 WGI SPM" /> Dat stüüt ook andere {{Lang|en|''Assesment Reports''}}.<ref name="Wuebbles 4th">{{Internetquelle |autor=Wuebbles, D. J., D. W. Fahey, K. A. Hibbard, D. J. Dokken, B. C. Stewart, and T. K. Maycock |url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/executive-summary/ |titel=USGCRP, 2017: Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I, S. 126. |werk=science2017.globalchange.gov |hrsg=USA |datum=2017 |abruf=2019-05-04 }}</ref> De Wetenschop is sied den 1990er Jaren enig, dat de Minschen meest alleen de Temperatuur up de Eerden upwärmt.<ref>{{Literatur|Autor=[[Klaus Hasselmann|Hasselmann K]], Bengtsson L, Cubasch U, Hegerl GC, Rodhe H, Roeckner E, von Storch H, Voss R, Waszkewitz J|Hrsg=Peter D. Ditlevsen|Titel=Detection of anthropogenic climate change using a fingerprint method|Sammelwerk=Modern dynamical meteorology: Proceedings from a symposium in honor of Prof. Aksel Wiin-Nielsen|Verlag=University of Copenhagen. Department of Geophysics|Ort=Copenhagen|Datum=1995|Online=https://pure.mpg.de/rest/items/item_2534307_14/component/file_3367253/content|Format=PDF|KBytes=1160|DOI=10.17617/2.2534307|Zitat=The probability that the observed increase in near-surface temperatures in recent decades is of natural origin is estimated to be less than 5 %.}}</ref><ref name="Powell 178">James Lawrence Powell: ''The Inquisition of Climate Science''. New York 2012, S.&nbsp;178.</ref><ref name="Cook 2013">{{Literatur|Autor=Cook et al.|Titel=Quantifying the consensus on anthropogenic global warming in the scientific literature|Sammelwerk=Environmental Research Letters|Band=8|Datum=2013|DOI=10.1088/1748-9326/8/2/024024}}</ref> Dat Tempo, in den sik de Eerden upstunds upwärmt, is düchtig wat swänker os in allen anderen Perioden in de [[Känozoikum|Eerdnietied]], also sied 66&nbsp;Millionen Jaren Tied.<ref name="Diffenbaugh">{{cite journal|last=Diffenbaugh|first=Noah|coauthors=Christopher Field|year=2013|month=August|title=Changes in Ecologically Critical Terrestrial Climate Conditions|journal=Science|volume=341|issue=6145|pages=486–492|doi=10.1126/science.1237123|url=https://www.researchgate.net/publication/254278163_Changes_in_Ecologically_Critical_Terrestrial_Climate_Conditions}}(engelsch), [https://www.sciencedaily.com/releases/2013/08/130801142420.htm Binnennetts]</ref><ref name="10.1038/ngeo2681">Richard E. Zeebe,&nbsp;Andy Ridgwell, James C. Zachos&#x3A; . In: . 9. Jaargang, Nr.&nbsp;4, April 2016, S.&nbsp;325–329, doi:10.1038/ngeo2681 (engelsch, lta.org &#x5B;PDF&#x5D;).</ref><ref>Frequently Asked Question 6.2: Is the Current Climate Change Unusual Compared to Earlier Changes in Earth’s History? {{Internetquelle |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-6-2.html |titel=Climate Change 2007: Working Group I: The Physical Science Basis |hrsg=IPCC |datum=2007 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160516185930/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-6-2.html |archiv-datum=2016-05-16 |abruf=2016-05-20 |sprache=en }}</ref> Wenn de Minschen upstunds nich so enen groten Inflood up dat Klima hädden, köle sik de Temperatuur sachtens eer af, os dat in den Jaardusenden vörweg de Richte was, de wi waarnemen können.<ref name="DOI10.1126/science.1228026">S. A. Marcott, J. D. Shakun, P. U. Clark, A. C. Mix&#x3A; . In: . 339. Jaargang, Nr.&nbsp;6124, 7.&nbsp;März 2013, S.&nbsp;1198, doi:10.1126/science.1228026 (engelsch).</ref> [[Bild:Greenhouse-gas-emission-scenarios-01.png|duum|Szenairen för Drievhuusemisschonen in de Tokumst. Wenn wi dat, wat de Pariser Klimaövereenkumst tosegt, vulldoot, könnt wi dat Maal, dat sik de de Eerden bet 2100 nich över 2&nbsp;°C upwärmt, nich to Stande kriegen.]] De IPCC is sik in sienen sessten {{Lang|en|''Assesment Report''}} verwachten, dat sik de Eerden bet to’n Ende van den 21. Jaarhunderd sachtens 1,0&nbsp;°C bet 1,8&nbsp;°C upwärmt, ook wenn wi bloot wenig Drievhuusgase uutstööt, bi middelstarken Uutstoot verwacht se 2,1&nbsp;°C bet 3,5&nbsp;°C, un 3,3&nbsp;°C bet 5,7&nbsp;°C, wenn de Minschen jümmers noch meer Direvhuusgase uutstööt un de Emisschonen anstieget.<ref>{{Literatur|Autor=IPCC|Hrsg=V. Masson-Delmotte, P. Zhai, A. Pirani, S. L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M. I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T. K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, B. Zhou|Titel=Summary for Policymakers|Sammelwerk=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|Auflage=6.|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge (UK)|Datum=2021|Seiten=17|Online=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf|Format=PDF|KBytes=|Abruf=2021-12-07}}</ref> Wat de Politik un de Klimaschuul bet 2020 ümmesetten können, stüürt de Eerden up to, dat se bet 2100 wat bi 3,2&nbsp;°C wärmer werd. Wenn de Möge bi’n Klimaschuul upstunds minder werd könnt dat ook meer os 4&nbsp;°C werden.<ref>Jim Skea et al. 2022: Sechster Sachstandsbericht des IPCC</ref> De {{Lang|en|''International Energy Agency''}} seggt in den {{Lang|en|''World Energy Outlook''}} 2021, dat de Temperatuur ümme 2,6&nbsp;°C anstigt, wenn de Maatregels un Aktschonen upstuns Grundlage sind den Anstieg to bereken.<ref>{{Internetquelle |autor=IEA |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2021/scenario-trajectories-and-temperature-outcomes |titel=Scenario trajectories and temperature outcomes |werk=World Energy Outlook 2021 |hrsg={{lang|en|International Energy Agency}} |datum=2021-12 |abruf=2022-06-30}}</ref> De {{Lang|en|''Climate Action Tracker''}} (Stand: November 2022) is sik verwachten, dat de Temperatuur bet 2100 weltwied 2,7&nbsp;°C anstigt.<ref>{{Internetquelle |autor=CAT |url=https://climateactiontracker.org/global/cat-thermometer/ |titel=The CAT Thermometer |werk=Climate Action Tracker |hrsg=Climate Analytics, NewClimate Institute |datum=2022-11 |abruf=2023-08-16}}</ref> Düsse Kilmawandel wärket sik ol vandage ungünstig up de Natuur un de Minschen uut. Verscheden [[Ökosystem|Ökosysteme]] sind ol nu stärker belast, os se sik up den Wannel anpassen könnt, so dat ol Folgen upkomen sind, de wi nich trüggenemen könnt. Woans sik de Klimawandel uutwärket un wat de Folgen sind, hängt daar stark med tohope wat Maatregels un Aktschonen wi ümmesett dat Klima to schulen. De negativen Folgen werd jümmers stärker, je duller de Temperatuur stigt.<ref>Sechster Sachstandsbericht des IPCC, Pörtner, H.-O et al.:, in: ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability'', Cambridge University Press 2022, S. 7f u. 14.</ref> De [[Vereente Natschonen|Vereend Natschonen]] seggt faken dat ene „Klimakatastrophe“ kümmt un meent dat slimmste Szenario, dat wi med den Vöruutsagen os Grundlage vörstellen könnt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/world-headed-climate-catastrophe-without-urgent-action-un-secretary-general |titel=World headed for climate catastrophe without urgent action: UN Secretary-General |datum=2022-10-27 |abruf=2022-12-28 |sprache=en}}</ref> De Folgen, de sik ol wieset, sind dat’t [[Ies]] in de arktsche [[Nöördlike Iessee|Iessee]], up den [[Antarktika|antarktschen Eerddeel]] un van den Gletschers weltwied wegsmelt, de [[Permafrost|Permafrostboddems]] updagget un so dat Drievhuusgas [[Methan|Methaan]] in de Atmosphere stigt, dat tovör in’n Boddem froren was, in jümmers meer Eerdelen Dröögden upkomet un dat wi weltwied jümmerto extremer Wedder afkriegt. Ollnes dat nimt enen slechten Inflood up dat Leven van Minschen un Deren un so dregt ook bi, dat Aarden uutstärvet. Wat de Folgen sind hängt daar ook van af, wo lange sik un wo stark sik de Eerden upwärmt. Welke Folgen könnt wi ook nich wedder trüggenemen andere könnt een Wendepunkt sien, t.B. wenn heel Ies up de Iessee medeens wegsmolten es oder de Permafrostboddem in Sibrien gans verlüstig gaan is, de jach ümmekippet un noch gröttere Folgen up dat Klima weltwied hebbet, os wi uus dat uutmalen köönt. [[Bild:1850-2019_Cumulative_greenhouse_gas_emissions_by_region_-_bar_chart_-_IPCC_AR6_WG3_-_Fig_SPM.2b.svg|duum|Wat för enen Andeel verscheden Regionen up de CO<sub>2</sub>Emisschonen in de Tied van 1850–2019 hebbet]] Natschonale un internatschonale Klimapolitik versöcht dat Klima to schulen, sik an de Folgen, de ol daar sind, antopassen un so aftoswäcken, dat sik de Eerden upwärmt. De Klimawandel, den Minschen in’n Gang brocht hebbet, heel un deel aftowenden, mött de Minschen dat Uutstöten van Drievhuusgasen Energie to winnen kumplett uut’n Weg gaan un wenn dat nich anders klappt os Drievhuusgase in de Luft to puusten, de Emisschonen med negativen Emisschonen un passliken Technologien os [[BECCS]], [[DACCS]] oder indem dat se CO<sub>2</sub> in’n Boddem bind, uutglieken. 2016 weren ol wat bi twee Drüddel van den CO<sub>2</sub>-Budget verbruukt, dat de Pariser Övereenkumst vereenbbard hadde, dat sik de Eerden nich meer os 2&nbsp;°C upwärmt. Dat heet: de Hoop Drievhuusgase, de wi in de Luft stööt, mööt swanke daal, wenn sik de Eerden nich över 2&nbsp;°C upheten sall.<ref name="Rogelj 2016">{{Literatur|Autor=Joeri Rogelj un ander|Titel=Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C|Sammelwerk=Nature|Band=534|Datum=2016|Seiten=631–639|DOI=10.1038/nature18307}}</ref> Villicht sind man ook de 2&nbsp;°C ol to veel, denn up lange Sicht könnt de 2&nbsp;°C ol noog sien, dat een Effekt upkümt, de „Drievhuus Eerde“ heet un ene Heettied veroorsaket, de dat Minschen swaar maket up de Eerden to överleven.<ref name="Steffen 2018">{{Literatur|Autor=Will Steffen u. a.|Titel=Trajectories of the Earth System in the Anthropocene|Sammelwerk=Proceedings of the National Academy of Sciences|Band=115|Nummer=33|Datum=2018|Seiten=8252-8259|DOI=10.1073/pnas.1810141115}}</ref> == Literatuur == * Tim Flannery: ''Wir Wettermacher. Wie die Menschen das Klima verändern und was das für unser Leben auf der Erde bedeutet.'' S. Fischer, Frankfurt an’n Main 2006, ISBN 3-10-021109-X. * Kirstin Dow, Thomas E. Downing: ''Weltatlas des Klimawandels – Karten und Fakten zur globalen Erwärmung.'' Europäische Verlagsanstalt, ISBN 978-3-434-50610-2. * 2008, Mark Maslin: ''Global Warming: A Very Short Introduction.'' Oxford University Press, ISBN 978-0-19-954824-8. * 2009, John Houghton: ''Global Warming: The Complete Briefing.'' 4. Uplage. Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-70916-3. * Mojib Latif: ''Klimawandel und Klimadynamik.'' Ulmer, Stuttgart, ISBN 978-3-8252-3178-1. * Andreas Lienkamp: ''[https://daten.digitale-sammlungen.de/0008/bsb00087486/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00087486&seite=1 Klimawandel und Gerechtigkeit]. Eine Ethik der Nachhaltigkeit in christlicher Perspektive.'' Schöningh, Padderboorn, ISBN 978-3-506-76675-5. * Marco Müller, Giovanni Danielli: ''Kompaktwissen Klimawandel. Schweizerische Massnahmen und Instrumente.'' Verlag Rüegger, Zürich 2010, ISBN 978-3-7253-0925-2. * Oktober, Landeshauptstadt [[Stuttgart]], Referat Städtebau und Umwelt, Amt für Umweltschutz, Abteilung Stadtklimatologie, in Verbindung mit der Abteilung Kommunikation (Heruutgever.): ''Schriftenreihe des Amtes für Umweltschutz – Heft 3/2010'': ''Der Klimawandel – Herausforderung für die Stadtklimatologie,'' {{ISSN|1438-3918}}. * Mojib Latif: ''Globale Erwärmung.'' UTB, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8252-3586-4. * November {{Internetquelle |url=http://www.pik-potsdam.de/aktuelles/pressemitteilungen/4-degrees-briefing-for-the-world-bank-the-risks-of-a-future-without-climate-policy |titel=Vier-Grad-Dossier für die Weltbank: Risiken einer Zukunft ohne Klimaschutz |werk=Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung |datum=2012-11-19 |abruf=2013-01-20 |kommentar=Komplettfassung des Berichtes [http://climatechange.worldbank.org/sites/default/files/Turn_Down_the_heat_Why_a_4_degree_centrigrade_warmer_world_must_be_avoided.pdf „Turn down the heat“, online verfügbar, PDF, 14,38 MB] }} {{Webarchiv|url=http://www.pik-potsdam.de/aktuelles/pressemitteilungen/4-degrees-briefing-for-the-world-bank-the-risks-of-a-future-without-climate-policy |wayback=20130130104518 |text=Vier-Grad-Dossier für die Weltbank: Risiken einer Zukunft ohne Klimaschutz |archiv-bot=2026-07-28 19:14:50 InternetArchiveBot }} * 2013, Friedrich-Wilhelm Gerstengarbe und Harald Welzer (Heruutgever): ''Zwei Grad mehr für Deutschland.'' 1. Uplage, S. Fischer, ISBN 978-3-596-18910-6. * 2014, [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC): ''Climate Change 2013/14.'' (AR 5) [https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/ Synthesebericht], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/ WG I, Physikalische Basis], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/ WG II, Folgen, Anpassung und Vulnerabilität], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg3/ WG III, Bewältigung des Klimawandels]. * Jochem Marotzke, Martin Stratmann (Heruutgever.): ''Die Zukunft des Klimas. Neue Erkenntnisse, neue Herausforderungen. Ein Report der Max-Planck-Gesellschaft.'' Beck, Mönken 2015, ISBN 978-3-406-66968-2. * 2018, [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC): ''Sonderbericht 1,5 °C globale Erwärmung'', [https://www.ipcc.ch/sr15/ Website des Reports] (englesch). * Stefan Rahmstorf, Hans Joachim Schellnhuber: ''Der Klimawandel''. 8. Uplage. Beck, München, ISBN 978-3-406-72672-9. * ''[https://public.wmo.int/en/resources/united_in_science United In Science] – High-level synthesis report of latest climate science information convened by the Science Advisory Group of the UN Climate Action Summit 2019,'' ''World Meteorological Organization'' * Jörg Phil Friedrich: ''Was kommt nach dem Klimawandel? Eine Spekulation'' Heise Medien, Hannober 2019, ISBN 978-3-95788-179-3. * 2020, Sven Plöger: ''Zieht euch warm an, es wird heiß!'' Westend Verlag, ISBN 978-3-86489-286-8. * Mark Lynas: ''6 Grad mehr. Die verheerenden Folgen der Erderwärmung.'' Rowohlt Verlag, Hamborg 2021, ISBN 978-3-499-00442-1. == Nettverwiese == {{Commonscat|Global warming}} {{Wikiquote|Erderwärmung}} * {{DNB-Portal|4344515-9}} * [https://www.ipcc.ch/ Website] (engelsch) van den [[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] (engelsch) * [https://www.climate-service-center.de/ Climate Service Center] – Informatschoonsportaal van den ''Helmholtz-Zentrum Geesthacht'' (hoogdüütsch) * [https://web.archive.org/web/20201023091557/http://klimawiki.org/ Klimawiki] van den ''Hamburger Bildungsserver'' * [https://www.bpb.de/klimawandel/ Klimawandel-Dossier] van de ''Bundeszentrale für politische Bildung'' * [https://royalsociety.org/policy/projects/climate-evidence-causes/ ''Climate Change: Evidence & Causes''] (engelsch) van de ''Royal Society unNational Academy of Sciences'' * [https://www.umweltbundesamt.de/themen/klima-energie ''Klima und Energie''] van den ''Deutschen Umweltbundesamt'' * [https://web.archive.org/web/20240112164428/https://www.deutsches-klima-konsortium.de/fileadmin/user_upload/pdfs/Publikationen_DKK/basisfakten-klimawandel.pdf Was wir heute übers Klima wissen. Basisfakten zum Klimawandel, die in der Wissenschaft unumstritten sind.] (hoogdüütsch) Faktenpapeer van den ''Deutschen Klima-Konsortium'', de ''Deutsche Meteorologischen Gesellschaft'', de ''Deutsche Wetterdienst'', den ''Extremwedderkongress Hamborg'', de ''Helmholtz-Klima-Initschative'' un klimafakten.de, Stand September 2022. == Anmärkels == <references group="Anm." /> == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4344515-9|LCCN=sh85059823}} {{DEFAULTSORT:Globale Upwarmen}} [[Kategorie:Ümweltschuul]] [[Kategorie:Klimatologie]] ny0s7usz2rmz8pb6uh16neus5wx722h Jassir Arafat 0 183502 1074238 1073706 2026-07-29T03:15:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074238 wikitext text/x-wiki [[Datei:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|mini|hochkant|Jassir Arafat (1996) [[Datei:Yasser Arafat signature.svg|120px|rahmenlos|zentriert|class=notpageimage]]]] '''Jassir Arafat''' (* [[24. August]] [[1929]] in [[Kairo]], [[Ägypten]];<ref>Barry Rubin, Judith Colp Rubin: ''Yasir Arafat : A Political Biography.'' [https://books.google.de/books?id=JE5TXW9QGdcC&pg=PA11 S. 11f.]</ref> † [[11. November]] [[2004]] in [[Clamart]], [[Département Hauts-de-Seine]], [[Frankriek]]), {{arS|ياسر عرفات|d=Yāsir ʿArafāt}}, ursprünglich {{arF|d=Muḥammad ʿAbd ar-Raḥmān ʿAbd ar-Raʾūf ʿArafāt al-Qudwa al-Ḥusainī|محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني}}, [[Kunya]]: {{arF|d=Abū ʿAmmār|أبو عمّار}}, weer en [[Palästinenar|palästinensisch]] [[Politiker]] un Dräger vun den Freedensnobelpries. He weer af 4. Februar 1969 dart Vörösitter vun den [[Palästinensisch Befreensorganisatschoon]] (PLO) as ok van’n 12. Februar 1996 bit to sien Dood an’n 11. November 2004 eerst Präsident vun de [[Palästinensisch Autonomierebeeden]]. 1957 weer he Mitbegrünner un later Anführer vun de palästinensisch [[Fatah]], de tallriek terroristische Anslääg un Bombenattentate up israeelsch, jordaansch un libaneesch Teelen veröövt hett.<ref>{{Literatur |Autor=Claudia Baumgart-Ochse |Titel=Israels Auseinandersetzung mit terroristischer Gewalt: Geschichte, Strategien und Herausforderungen |TitelErg=HSFK-Report 10/2008 |Hrsg=[[Leibniz-Institut Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung]] – HSFK |Auflage=1 |Ort=Frankfurt a. M. |Datum=2008 |Sprache=de |ISBN=978-3-937829-79-1 |Seiten=3 f. |Online=https://www.hsfk.de/fileadmin/HSFK/hsfk_downloads/report1008.pdf |Format=PDF |KBytes=1023 |Abruf=2023-10-30}}</ref> Luut den Terrorismusforscher un Nahostexperten Barry Rubin gull Arafat sien Bemöhen johrteihntenlang de Vernichtung vun [[Israel]]; as strategische Middel to dat Ümsetten vun dit Teel hett he Gewalt gegen israeelsch Börger un Zivilinrichtungen favoriseert, de den Staat grundleggend destabiliseeren, sien Börger unseker maaken un Israel letztendlich to en lichte Beute vun en Angreep vun araabsch Armeen maaken sull.<ref>Barry Rubin: ''Israel: an introduction''. Yale University Press, New Haven/London 2012, ISBN 978-0-300-16230-1, S. 204</ref> Up de vun Arafat unterstütt iraaksch [[Kuwait-Krieg|Invasion vun Kuwait]] folg de in wiet Deelen spoodriek amerikaansch [[Operation Desert Storm|Gegenoffensive]]as ok ansluutend dat [[Verdrieven vun de Palästinenser ut Kuwait 1991]].<ref name="ch">[https://www.slate.com/articles/news_and_politics/fighting_words/2004/11/arafats_squalid_end.html Arafat's Squalid End How he wasted his last 30 years]. [[Slate (Magazin)|Slate]] [[Christopher Hitchens]] 17. November 2004</ref> Binnen wenig Daag mussen etwa 450.000 Palästinenser Kuwait verlaaten.<ref name="locpostwar">{{Internetquelle |autor=Jill Crystal|titel=Kuwait: Post-War Society |url=https://countrystudies.us/persian-gulf-states/33.htm |werk=The Persian Gulf States: A Country Study |hrsg=Library of Congress |abruf=2011-03-05}}</ref> Dat un de Verlustvun wesentlich Ünnerstütter in de araabsch Welt<ref name="ch"/> broch Arafat 1993 dorto, in’n Naam vun de PLO Freedensverhanneln mit Israel uptonehmen, de to en gegensiedig Anerkennung führen deen. 1994 kreeg he dorför gemeensam mit [[Shimon Peres]] und [[Jitzchak Rabin]] den Freedensnobelpries. In dat Johr 2000 hett Arafat mit den Regeerensschef vun Israel [[Ehud Barak]] un den US-Präsidenten [[Bill Clinton]], ahn Spood över dat Grünnen vun en unafhängigen, palästinensischen Staat verhannelt. Nah dat Scheitern vun [[Camp David II]] hett Arafat de [[Tweete Intifada]] ünnerstütt, wodör he in sien letzt Levensjohren vör allen butenpolitisch an Infloot verlor. Eerst nah den Dood vun Arafat weern führend palästinensisch Vertreeder bereit, sück för Arafat sien Unterstütten vun [[Saddam Hussein]] un de Invasion in Kuwait to entschuldigen.<ref>{{Webarchiv |url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4089961.stm |wayback=20181019222250 |text=Abbas apology to Kuwait over Iraq}}, [[BBC]] News, 12. Dez. 2004</ref> De Beoordeelen vun sien Person gahn wiet utnanner, vun [[Freeheitskämper]]<ref name="Spiegel-Nobelpreis">Florian Harms: ''[https://www.spiegel.de/politik/ausland/zum-tode-arafats-der-terrorist-mit-dem-nobelpreis-a-325329.html Zum Tode Arafats - Der Terrorist mit dem Nobelpreis]'', up [[spiegel.de]] vom 11. November 2004</ref><ref name="focus-196330">{{Internetquelle |autor=Pinhas Inbari |url=https://www.focus.de/politik/ausland/nahost-duell-der-antipoden_aid_196330.html |titel=NAHOST: Duell der Antipoden |werk=[[Focus Online]] |datum=2003-03-17 |abruf=2018-10-14 }}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.bwbs.de/bwbs_biografie/Arafat__Jassir_G1129.html |wayback=20070708103457 |text=''Archivierte Kopie.''}}</ref> över [[Guerilla]]kämper<ref>{{Webarchiv |url=http://www.tagesschau.de/ausland/meldung151542.html |wayback=20100513235207 |text=Porträt – Jassir Arafat}}</ref> bit [[Terrorist]].<ref>Harvey W. Kushner: Encyclopedia of Terrorism. Sage Publications, Thousand Oaks/London/Neu-Delhi 2003, S. 42 u.ö.</ref><ref>[https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=f908736d-138f-8e58-22f6-f7789f07a4bf&groupId=252038 ''Yassir Arafat – Vom Terroristen zum Freiheitskämpfer: Fakten und Fragen zur Person und Politik Yassir Arafats''], 1. Juli 2004</ref> == Literatur == * [[Helga Baumgarten]]: ''Arafat: zwischen Kampf und Diplomatie''. Ullstein, München 2002, ISBN 3-548-36419-5. * [[Andrew Gowers]], Tony Walker: ''Arafat: hinter dem Mythos''. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1994, ISBN 3-434-50035-9 (Übersetzung von ''Behind the myth: Yasser Arafat and the Palestinian revolution'', 1990). * Amnon Kapeliuk: ''Yassir Arafat: Die Biographie''. Mit einem Vorwort von [[Nelson Mandela]], Palmyra, Heidelberg 2005, ISBN 978-3-930378-59-3. * [[Gerhard Konzelmann]]: ''Arafat. Vom Terroristen zum Mann des Friedens.'' Lübbe, Bergisch Gladbach 1993, ISBN 3-404-61296-5. (= ''Bastei-Lübbe-Taschenbuch'', Band 61296, Biographie). * Aharon Moshel: ''In einer Hand den Ölzweig: Jassir Arafat und die PLO''. Facta, München / Hamburg 1988, ISBN 3-926827-10-6. * Barry Rubin, Judith Colp Rubin: ''Yasir Arafat : A Political Biography.'' Oxford University, Oxford 2005, ISBN 978-0-19-516689-7. * Danny Rubinstein: ''Yassir Arafat. Vom Guerillakämpfer zum Staatsmann''. Palmyra, Heidelberg 1996, ISBN 3-930378-09-4 (Übersetzung von ''The Mystery of Arafat'', 1995). * Hassan Sadek: ''Arafat.'' Hugendubel, München / Kreuzlingen 2006, ISBN 978-3-7205-2751-4. (= ''Diederichs kompakt''). * Janet und John Wallach: ''Jassir Arafat. Die Biographie.'' Heyne, München 1994, ISBN 3-453-08755-0. == Weblinks == {{Commons|Yasser Arafat|Jassir Arafat|audio=0|video=1}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118503766 DNB-Katalog] * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1994/arafat/facts/ Jassir Arafat up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [http://weekly.ahram.org.eg/2004/715/arafat.htm Themenschwerpunkt Arafat] in dat ägyptisch Weekenblatt [[Al-Ahram Weekly|Al Ahram]] * Rafael Seligmann: [https://web.archive.org/web/20240618232149/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten-begrabt-ihn-in-jerusalem-1192993.html Begrabt ihn in Jerusalem], [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]], 7. November 2004 * {{Webarchiv |url=http://www.nahostkonflikt.net/index.php?sid=5&id=38 |wayback=20041031192351 |text=Jassir Arafat Biografie}}, nahostkonflikt.net * [[Wolfgang G. Schwanitz]]: [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Yasir%20Arafat.pdf ''Yasir Arafat: Palästinensischer Politiker.''] (PDF, 1,4&nbsp;MB) Eenige kritische Betrachtungen: * Michael Naumann: [http://www.zeit.de/2003/39/01____leit_2_39 Keine Kugel für Arafat], [[Die Zeit]], 18. September 2003 * Petra Steinberger: [https://www.sueddeutsche.de/politik/jassir-arafat-der-hoffnungsschimmerluegner-1.848093 Der Hoffnungsschimmerlügner], [[Süddeutsche Zeitung|SZ]], 4. November 2004 * Gisela Dachs und Reiner Luyken: [http://www.zeit.de/2000/44/So_opfert_Arafat_die_Jugend_Palaestinas?page=all So opfert Arafat die Jugend Palästinas], [[Die Zeit]], 44/2000 * Jörg Steinhaus: [https://web.archive.org/web/20240618232253/http://www.steinhaus.org/artikel/kronos18.htm Der lange Weg des Jassir Arafat], [[Kronos]], 2. Februar 2001 * [http://maavak.org.il/maavak/?article=252 ''Palestinians mourn Arafat but struggle for liberation will continue''] – [[Trotzkismus|Trotzkistische]] Analyse von Arafats Wirken, Maavak Sozialisti (israelische Sektion des [[Committee for a Workers’ International|CWI]]), 11. November 2004 (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118503766|LCCN=n83055228|NDL=00620275|VIAF=112863535}} {{SORTIERUNG:Arafat, Jassir}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Ägypten]] [[Kategorie:Boren 1929]] [[Kategorie:Storven 2004]] [[Kategorie:Nobelpries]] plvcgq3gxoweqjukvg2rqs2wegtxbbj Golf (Sport) 0 183528 1074210 1073680 2026-07-28T19:25:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074210 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Golfer_swing.jpg|duum|Golfer bi’n Afslag]] [[Bild:Golf_course_Golfplatz_Wittenbeck_Mecklenburg_Ostsee_Baltic_Sea_Germany.jpg|duum|Luftbild ''Golfplatz Wittenbeek'' bi de [[Oostsee]] in [[Mekelnborg]]]] [[Bild:Luffness_Links.jpg|duum|Golfspelers in [[Schottland]]]] '''Golf''' is ene Ballsportaard, bi den de Spelers versöcht enen Ball med so wenig Slägen as se könnt in dat Lock to spelen, wo se enen Golfsläger för bruukt. Ene Golfrunde het 9 oder 18 Speelbanen, de Spelers up den Golfsplatz de Rege na afspeelt. De internatschonale Dackverband is de ''International Golf Federation'' (IGF), de in [[Lausanne]] sitt un sik uut 143 Verbünne uut 138 Länders tohopesett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.igfgolf.org/about-igf/nationalmembers/ |titel=IGF National Members |werk=igfgolf.org |hrsg=International Golf Federation – IFG |abruf=2024-01-16 |sprache=en }}</ref> Allens tohope givt’t meer as 60 Millionen organiseert Golfspeler weltwied. == Literatuur == * Tony Dear: ''Birdie! Die ganze Welt des Golf.'' („Every golf question you ever wanted answered“). Copress-Verlag, [[München|Mönken]] 2008, ISBN 978-3-7679-1027-0. * André-Jean Lafaurie: ''Le Golf : son histoire de 1304 à nos jours.'' Grancher Depot, Paris 1988, ISBN 2-7339-0189-3. * Duncan Lennard: ''Golf secrets. Die besten Tricks der Tourspieler.'' („golf secrets of the pros“). Kosmos, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12767-4. * Vivien Saunders: ''Das Golf-Handbuch. Ein vollständiger Führer für das grösste aller Spiele.'' („The golf handbook“). 5. Auflage. Jahr, [[Hamborg]] 2000, ISBN 3-86132-535-7. * Claudia Schramm: ''The importance of golf and its effect on the tourism industry. A state of the art analysis of the tourist product sport, especially in regards to the game of golf.'' VDM Verlag Müller, Saarbrücken 2009, ISBN 978-3-639-02863-8. == Nettverwiese == * Golf.de – [https://www.golf.de/regeln.html ''Das Regularien-Online-Portal des Deutschen Golf Verbandes.''] (hoogdüütsch) * ''Deutsches Golf Archiv'' – [https://www.dshs-koeln.de/deutsches-golf-archiv/ ''Archiv zur Geschichte des Golfsports in Deutschland (Gemeinschaftsprojekt des Deutschen Golf Verbandes und der Deutschen Sporthochschule Köln).''] (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Sportoort]] 1s18nxynpw4mh48bd2svhoz8x7yoss0 Go (Speel) 0 183554 1074209 1073679 2026-07-28T19:18:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074209 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Go-tisch.png|duum|Een japaansch Go-Dsch –<br /><br />''Goban'' (jap. {{Lang|ja-Hani|碁盤}}, {{Lang|ja|ごばん}}) up Japaansch]] '''Go''' ({{Zh|t=圍棋|v=围棋|p=wéiqí|k=wai4kei4*2}}; japaansch {{Lang|ja-Hani|囲碁|igo}}<templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles>; koreaansch {{Lang|ko-Hang|바둑|baduk}}) is een [[Brettspeel|Breddspeel]] för twee Spelers un geld för dat swaarste Strategiespeel weltwied. Dat Speel kümmt uut den oolden [[China]] un het sik in den Loop van siene Historie ook in [[Japan]] un [[Korea]] uutbreed. In düssen Länners is Go just so beropen un achtbaar os [[Schach]] in’n Westen. Eerst in’n 19.&nbsp;Jaarhunderd het sik Go buten Oostasien uutbreed. In den westliken Länners het [[Düütschland]] de meesten aktiven Spelers.<ref>Mind Sports Online: ''World Go population is 27 million.'' (Memento vom 18. Juli 2008 im ''Internet Archive'') In: msoworld.com, abgerufen am 16. Mai 2019. (englisch)</ref> De ''International Go Federation'' (IGF) het de Taal Go-Spelers 2011 up wat bi 40 Millionen tellt.<ref>{{Internetquelle |url=http://intergofed.org/about-the-igf.html |titel=About the IGF |werk=intergofed.org |datum=2010-06-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150415034641/http://intergofed.org/about-the-igf.html |archiv-datum=2015-04-15 |abruf=2019-05-16 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://intergofed.org/about-the-igf.html |wayback=20150415034641 |text=About the IGF |archiv-bot=2026-07-28 19:18:04 InternetArchiveBot }}</ref> De ''British Go Association'' (BGA) gav 2013 60 Millionen Spelers weltwied an.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.britgo.org/press/faq.html |titel=Frequently Asked Questions about Go – British Go Association |werk=britgo.org |datum=2013-04-12 |abruf=2015-12-25 |sprache=en}}</ref> == Biller == <gallery style="margin-left:auto; margin-right:auto;"> Bild:Tanglady.jpg|Dat öldste Afbild van enen Go-Spelers ([[Tang-Dynastie]]) Bild:Go_Ming_Court.jpg|Go an’n chinesschen Kaiserhof ([[Ming-Dynastie]]) Bild:Minamotono_yoshiie.png|De Held Minamoto no Yoshiie snidd een Gobreed twee (van Yoshitoshi) Bild:Go-Kuniyoshi.jpg|Samurai balgen een Gospeel (van Kuniyoshi) </gallery> == Literatur == {{Commons|Go (board game)|Go (Speel)|audio=1|video=0}} === Saakböker === * Gunnar Dickfeld: ''Go für Einsteiger''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2016, ISBN 978-3-940563-40-8 * Gunnar Dickfeld: ''Leben und Tod. Lehrbücher des Go''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-42-2 * Gunnar Dickfeld: ''Schwarz am Zug. Das Go-Übungsbuch''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-31-6 * Jörg Digulla u.&nbsp;a.: ''Das Go-Spiel. Eine Einführung in das asiatische Brettspiel''. Hebsacker Verlag, 3., korr. Upl., [[Hamborg]] 2008, ISBN 978-3-937499-04-8 * Michael Koulen: ''Go. Die Mitte des Himmels. Geschichte, Spielregeln, Meisterpartien''. Hebsacker Verlag, 5. Upl., [[Hamborg]] 2006, ISBN 978-3-937499-02-4 * William S. Cobb: ''Das leere Brett. Betrachtungen über das Go-Spiel''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2012, ISBN 978-3-940563-01-9 * Richard Bozulich: ''Taktiken und Strategien des Go-Spiels. Was man Wissen muss, nachdem man die Regeln gelernt hat''. Hebsacker Verlag, [[Hamborg]] 2009. ISBN 978-3-937499-05-5 * Isamu Haruyama: ''Basic techniques of Go''. Ishi Press, [[Tokio]] 1984. * Thomas Hillebrand: ''Lehrbücher des Go. Elementare Techniken''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-41-5 * Toshirō Kageyama: ''Lehrstunden in den Grundlagen des Go''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2009, ISBN 978-3-940563-05-7 * Karl-Friedrich Lenz: ''[http://k.lenz.name/d/v/Elementar.pdf Elementare Grundlagen des Go-Spiels].'' Tokio 2004. (pdf; 857&nbsp;kB) * Siegmar Steffens: ''Go. Das älteste Brettspiel der Welt spielend lernen''. Rittel Verlag, [[Hamborg]] 2005, ISBN 3-936443-03-3 === Go-Historie un Achtergrünne === * Richard Bozulich (Heruutgever): ''The Go Player’s Almanac 2001''. Kiseido Publishing, Tokio 2001, ISBN 4-906574-40-8 * Günter Cießow (Heruutgever): ''Das Brettspiel aus Japan''. Ausstellungskatalog. Ethnologisches Museum, Berlin 2000. * Noriyuki Nakayama: ''Die Schatztruhe. Nakayamas Go-Geschichten und Rätsel'', Brett und Stein Verlag, 2008, ISBN 978-3-940563-02-6 * John Power (Heruutgever): ''Invincible. The Games of Shusaku''. Kiseido Publishing, Tokyo 1982, ISBN 4-87187-101-0 * Franco Pratesi: ''Eurogo'' (3 Bde.), Shaak en Go Winkel, [[Amsterdam]] 2004–2006: ** Volume 1: ''Go in Europe until 1920''. 2004, ISBN 88-7999-689-4 ** Volume 2: ''Go in Europe 1949–1968''. 2004, ISBN 88-7999-997-4 ** Volume 3: ''Go in Europe 1968–1988''. 2006, ISBN 88-7999-997-4 * Ti-lun Luo: ''Weigi. Vom Getöne der schwarzen und weißen Steine; Geschichte und Philosophie des chinesischen Brettspiels''. Lang, [[Frankort an’n Main]] 2002, ISBN 3-631-36504-7 * Zhang Ni: ''Der Klassiker des Go in dreizehn Kapiteln''. CreateSpace Independent Publishing Platform 2014, ISBN 978-1-5027-0459-7 == Nettverwiese == === Speelregels för Beginners === * [https://playgo.to/index.html#/en/intro Way to Go (Engelsch)] – interaktiv Go-Kurs för Anfängers * [https://www.learn-go.net/ Learn to Play Go (Engelsch)] – interaktiv Go-Kurs för Anfängers * [https://www.dgob.de/was-ist-go/ Einführung des Deutschen Go Bundes] * [https://www.go-spiele.de/download/go-manual.pdf Speelregeln to’n Daalladen(1)] (PDF; 885&nbsp;kB, 36&nbsp;Sieden) * [https://www.go-spiele.de/download/go-manual.pdf][http://www.brett-und-stein.de/download/spielanleitung.pdf Speelregeln to’n Daalladen] ([http://www.brett-und-stein.de/download/spielanleitung.pdf 2)] (PDF; 265&nbsp;kB, 2&nbsp;Dubbelsieden) * [https://www.euro-go-kids.eu/deutschland-schweiz Euro Go Kids] – Informatschonen un Lenks för Kinders === Go-Servers === * [http://www.gokgs.com/ KGS Go Server (KGS)] * [https://pandanet-igs.com/communities/pandanet IGS Pandanet] * [https://www.dragongoserver.net/ Dragon Go Server] * [https://online-go.com/ Online Go Server (OGS)] * [http://www.tygemgo.com/ Tygem Go Server] === Turneers, Partien, Probleme un Annerwat === * [https://senseis.xmp.net/ Sensei’s Library] – Wiki för Go (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20240518154359/https://gobase.org/ gobase.org] – Go-Datenbank (engelsch) * [https://www.goproblems.com/ goproblems.com] – Siede för Go-Problemen (hoogdüütsch, engelsch) * [http://eidogo.com/ EidoGo] – Joseki-Datenbank (engelsch) * [http://ps.waltheri.net/ Waltheri's go pattern search] – Datenbank för Joseki un Fuseki (engelsch) * {{Internetquelle |url=https://alphagoteach.deepmind.com/ |titel=AlphaGo Teach |werk=alphagoteach.deepmind.com |abruf=2018-11-12 |sprache=en |kommentar=[[AlphaGo]]-Datenbank}} * [http://gogame.info/ Goama] – Go-Tiedschrift (engelsch) * [https://www.cgerlach.de/go/macmahon.html MacMahon] – Computerprogramm för Go-Turneers (engelsch) === Go- Verbünne === * [https://www.dgob.de/ Deutscher Go-Bund] (hoogdüütsch) * [http://www.baduk.or.kr/ Korea Baduk Association] (koreaansch) * [https://www.nihonkiin.or.jp/english/ The Nihon Ki-in] – Japan Go Association (engelsch, japaansch) * [https://www.eurogofed.org/ European Go Federation] – EGF (engelsch) * [https://www.usgo.org/ American Go Association] – AGA (engelsch) * [https://www.intergofed.org/ International Go Federation] – IGF (engelsch) === Go-Historie === * [https://gobase.org/reading/history/ Go History] – Essays över de Historie van Go (engelsch) * [http://pokspace.goverband.at/index.htm Pok’s Go Space] – Essays över de Historie van Go in Europa un Asien (hoogdüütsch, engelsch) === Kiek ook bi === * [[Schachspeel|Internatschonaal Schach]] == Nawiese == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Brettspeel]] [[Kategorie:Go]] 06hweu5p480u8bsdd9qx012ob2yma51 Karnwapen 0 185512 1074256 1073732 2026-07-29T07:08:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074256 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:CastleBravo1.gif|duum|Exploschoon van ene Waterstoffbomm bi den den Test „Bravo“ (Sprengkraft: 15 Megatunnen TNT-Äquivalent) den 1. Märt 1954 up den Bikini-Atoll]] [[Bild:Castle_Romeo.jpg|duum|Wasserstoffbomnentest „Romeo“ (Sprengkraft: 11 Megatonnen TNT-Äquivalent) den 27. Märt 1954 up den Bikini-Atoll]] Ene '''Karnwapen''' ('''Atoomwapen''', '''Nuklearwapen''', '''Atoombomm''') is ene [[Wapen (Reedschop)|Wapen]], de [[Karnphysik|karnphysikaalsche]] Reaktschonen – [[Karnspleten]] un/oder Karnfuschoon – bruukt; konventschonelle Wapen bruukt för de Sprengkraft [[Cheemsch Reakschoon|cheemsche Reaktschonen]], bi de sik de Atoomkarnen nich verännert. In’n [[Tweete Weltkrieg|Tweeden Weltkrieg]] begünnen de Versöke med Karnwapen. Bi de Exploschoon sett ene Karnwapen veel [[Energie]] as Hitte un ioniseren Stralen frie. So kann ene Karnwapen in korte Tied ene Stad heel vernichten un hunderddusende Minschen ümbringen. De Stralen veroorsaket akute Stralenkankheid un up lange Sicht Schäden för de Gesundheid. De radioaktive Nedderslag na ene Exploschoon kontaminineert een noch veel gröter Gebeed. Dat Karnspleten make dat to’n Enne van den Tweden Weltkrieg hen mööglik, ene Wapen to med de Sprengkraft van dusenden Tunnen TNT to maken. In’n [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] brochte dat Wettrüsten den Unnersöök vöraan, so dat jümmerto stärker Karnwapen upkemen, de to’n Enne de Kraft van meer as ene Millionen Tunnen TNT hadden. De eerste Atombomme het dat Manhattan-Prjekt in de USA uutfunnen. Den 16. Juli 1945 gav dat den eersten Karnwapentest, dat Projekt Trinitiy. Den 6. un 9. August 1945 smeten de USA Karnwapen över de japaansche Städe Hioshima un [[Nagasaki]] af. Sied den gav dat kene Angreep med Karnwapen meer. De USA un de [[Sowjetunion]] testen man jümmerto Karnwapen, een anner afto schrecken. Ook de Sowjetunion het van 1949 an Atomwapen buut. Den 30.&nbsp;Oktober 1961 het de Sowjetunion över dat Eiland Nowaja Semlja de Zar-Bomm test, de med 57 Megatunnen de stärkste Karnwapen is, de je test worde. In den Kolen Krieg gav dat een Wettrüsten twischen de USA un de Sowjetunion. Up den Hoogpunkt hadden de beiden Staten tohope an de 70.000 Karnwapen.<ref name="sagepub-62464">Robert S. Norris, Hans M. Kristensen: [http://bos.sagepub.com/content/62/4/64 ''Global nuclear stockpiles, 1945–2006.''] In: ''Bulletin of the Atomic Scientists.'' Band 62, Nummer 4, 2006, S.&nbsp;64.</ref> Dat is allens tohope ene Sprengkraft, de 800.000 mal stärker is as de Bomme, de Hiroshima vernichte.<ref>[[Vaclav Smil]]: ''Energy at the Crossroads''. MIT Press 2005, S. 118. </ref> Ene Karnwapen bruukt [[Plutonium]] un anrikert [[Uran]]. So dat de Karnreakters upkemen. So brochte de Karnwapen, dat ook vöran Karnenergie zivil to bruken. Karnwapen güllen in’n Kolen Krieg, as een Middel to’n Afschrecken, de enen direkten Krieg afwennen, indem dat se droen konnten de Minschheid to vernichten. Med de Tied kregen meer un meer Staten Atomwapen; vandage sind negen Staten Atommächte: [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]], [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Grootbritannien]], [[Frankriek]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Israel]], [[Indien]], [[Pakistan]] un [[Noordkorea]]. Tohope hebbet alle Staten vandage an de 13.865 Atomwapen; in’n 1980er jaren weren dat noch 70.000.<ref>spiegel.de: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/sipri-bericht-zu-atomwaffen-zahl-geht-zurueck-arsenale-werden-aber-modernisiert-a-1272725.html ''Zahl der Atomwaffen geht zurück – Arsenale werden aber modernisiert''] (hoogdüütsch)</ref> Dat is man jümmers noch noog de Minschheid meer as eenmaal to vernichten.<ref name="atomwaff-683092">{{Internetquelle |autor= |url=http://www.atomwaffena-z.info/glossar/o/o-texte/artikel/f68bb30f92/overkill.html |titel=Atomwaffen A–Z: Overkill |werk=atomwaffena-z.info |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170121125347/http://www.atomwaffena-z.info/glossar/o/o-texte/artikel/f68bb30f92/overkill.html |archiv-datum=2017-01-21 |abruf=2017-01-21 }}</ref> == Literatuur == * ''Die UNO-Studie: Kernwaffen''. C.H.Beck, München 1982, ISBN 3-406-08765-5. * Peter Auer: ''Von Dahlem nach Hiroshima. Die Geschichte der Atombombe''. Aufbau, Berlin 1995, ISBN 3-351-02429-0. * Klaus Fuchs, Ruth Werner, Eberhard Panitz: ''Treffpunkt Banbury oder Wie die Atombombe zu den Russen kam''. Das neue Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-360-00990-8. * Robert Jungk: ''Heller als tausend Sonnen''. 1958 und ''Strahlen aus der Asche'', Alfred Scherz Verlag, 1959 * Rainer Karlsch, Zbynek Zeman: ''Urangeheimnisse''. Links, Berlin 2002, ISBN 3-86153-276-X. * Hubert Mania: ''Kettenreaktion. Die Geschichte der Atombombe''. Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 2010, ISBN 978-3-498-00664-8. * Richard Rhodes: ''The Making of the Atomic Bomb'' 1995, ISBN 0-684-81378-5, deutsch Greno, Nördlingen 1988; Volk und Welt, 1990, ISBN 3-353-00717-2 (Standardwark). * [[Józef Rotblat|Joseph Rotblat]]: ''Strahlungswirkungen beim Einsatz von Kernwaffen'', Berlin 1996, ISBN 3-87061-544-3. * Helmut Simon: ''Atomwaffen vor dem Internationalen Gerichtshof''. Lit, [[Mönster]] 1997, ISBN 3-8258-3243-0. * Peter D. Smith: ''Doomsday men. The real Dr. Strangelove and the dream of the superweapon'', St. Martin’s Press, New York 2007, ISBN 978-0-312-37397-9. ISBN 0-312-37397-X. * Wolfgang Sternstein: ''Atomwaffen abschaffen!''. Meinhardt, Idstein 2001, ISBN 3-933325-05-6. * Mark Walker: ''Die Uranmaschine. Mythos und Wirklichkeit der deutschen Atombombe''. Siedler, Berlin 1990, ISBN 3-88680-359-7. * Egmont R. Koch: ''Atomwaffen für Al Qaida. „Dr.No“ und das Netzwerk des Terrors''. Aufbau Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-351-02588-2. * Kenneth W. Ford: ''Building the H Bomb – A Personal History.'' World Scientific, Singapur 2015, ISBN 978-981-4632-07-2. == Nettverwiese == {{Commonscat|Nuclear weapons|Atomwapen|S}} * [http://www.wilsoncenter.org/program/nuclear-proliferation-international-history-project Sammlung van Archivdokumenten un akadeemschen Artikel to’n Thema bi’n ''Nuclear Proliferation International History Project''] (engelsch). * [http://www.atomwaffena-z.info/ Online-Lexikon to Atomwapen] * [http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq0.html Nuclear Weapons FAQ] (engelsch) * [http://www.safog.com/home/atombombe.html Dokumentatschonen un Diagramme to de Atombomme] == Nawiese == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Wapen]] [[Kategorie:Karnphysik]] kritl8aswcv1nemf9dubspyagqfj4bw Keno Veith 0 185520 1074259 1073735 2026-07-29T07:31:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074259 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|Naam=Keno Veith|Pseudonym=De Swatten Ostfrees Jung|Boortsdag=[[14. Januar]] [[1981]]|Boortsstell=[[Wittmund]]|Arbeid=Lohner, <br/> Blogger, Influenecer|Bild=[[Bild:Keno Veith „Keno“ - Pressekonferenz - Werner Rennen 2018 01.jpg|center|duum|Keno bi een Presskonferenz 2018]]}} '''Keno Veith''' bekannt as ''de Schwatten Ostfrees Jung'' ( * [[14. Januar]] [[1981]]<ref>{{Internetquelle |autor=Jessica Gabele |url=https://www.swp.de/panorama/personen/kampf-der-realitystars-2024-teilnehmer-keno-veith-73691499.html#:~:text=Name%3A%20Keno%20Veith,Januar%201981 |titel=Wer ist Keno Veith? |werk=swp.de |hrsg=Südwest Presse |datum=2024-04-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240502023857/https://www.swp.de/panorama/personen/kampf-der-realitystars-2024-teilnehmer-keno-veith-73691499.html |archiv-datum=2024-04-02 |abruf=2024-06-21 |sprache=de}}</ref> in [[Wittmund]]) is ene Social-Media-Pesöönlikheid, Influencer un Blogger. Een Video, wo het sük fastfohren bi de Maisaarnt het is viral gaan un he is infürsehn Blogger wurrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kenos.shop/ueber-mich/ |titel=De Schwatten Ostfrees Jung |werk=Keno Veith - Offizieller Merchstore |seiten=kenos.shop.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240616184141/https://www.kenos.shop/ueber-mich/ |archiv-datum=2024-06-16 |abruf=2024-06-21 |sprache=de-DE }}</ref> Keno het sin grode Liedenschap to’n Beroop maakt un he is Treckerschruver (Land- un KFZ-Mechaniker) wurrn. == Leven == === Kinnertied un Jöögd === Sien Vadder is [[Oostfreesland|Osfrees]] un het sien Leev in [[Kamerun]] funnen, as he mit de ''Dütschen Entwicklungsdenst'' (DED) in Kamerun wesen is. Keno is in Wittmund baren. Sien Öllern sünd na Kamerun trügg trucken. Aver he hett dat Klima in Kamerun nich verdragen. Keno is in [[Asel (Wittmund)|Asel]] up de Hoff van sien Grootollen groot wuren. He hett American Football in [[Willemshaven|Wilelmshaven]] spölt. Sien Hobby sünd Musik, Schruven, Powerlifting. == Dit un Dat == 2017 [https://www.fernsehserien.de/ndr-talk-show/folgen/807-folge-807-1139506NDR Talkshow Folge 807 Bi Barbara Schöneberger]2019 Keno in’n ''[[Spiegel]]''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/suche/?suchbegriff=Keno+Veith |titel=Suche - DER SPIEGEL |abruf=2024-06-21}}</ref> 2020 [https://www.youtube.com/watch?v=hZZJH6rUmAw „Keno bi Galileo“] 2022 [https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/nordmagazin/Lohnunternehmer-und-Youtube-Star-Keno-Veith-im-Mais,nordmagazin100322.html Keno bi’n NDR] 2024 [https://de.wikipedia.org/wiki/Kampf_der_Realitystars_%E2%80%93_Schiffbruch_am_Traumstrand RTL2 „Kampf der Realitystars“] == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20240616184141/https://www.kenos.shop/ueber-mich/ Sien Websteed ''keno.shop.de''] * [https://www.facebook.com/Eastfrisianjong/videos/189320531639806/ Sien viral Video] * [https://www.agrarheute.com/land-leben/eigentlich-keno-veith-besuch-beim-schwatten-ostfrees-jung-541161 Wer ist eigentlich Keno Veith? Besuch beim Schwatten Ostfrees Jung] in ''agrar heute'' * [https://www.nwzonline.de/ratgeber/kampf-der-realitystars-2024-keno-veith-wird-trash-tv-star-de-schwatten-ostfrees-jung-bei-rtl2-zu-sehen_a_4,0,4234732701.html Kampf der Realitystars ] * [https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/nordmagazin/Lohnunternehmer-und-Youtube-Star-Keno-Veith-im-Mais,nordmagazin100322.html Keno bi’n NDR] * [https://www.fernsehserien.de/ndr-talk-show/folgen/807-folge-807-1139506 Keno bi Barbara Schöneberger ] == Enkeld Nahwiesen == <references/>{{NDS wiki}}{{DEFAULTSORT:Veith, Keno}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Boren 1981]] 52lxahd0gpfkalclc6lfwwf3qd08xlf Flagg vun Nebraska 0 186485 1074187 1038058 2026-07-28T14:48:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074187 wikitext text/x-wiki [[Datei:Flag of Nebraska.svg|mini|300px|{{FIAV|normal}}– Flagg vun Nebraska;]] De '''Flagg vun den US-Bundsstaat [[Nebraska]]''' wurr 1925 inführt. == Symbolik == [[Datei:Nebraska-StateSeal.svg|mini|[[Seegel vun Nebraska]]]] De Flagg wiest up blau Flaggendook dat golden [[Seegel vun Nebraska]] ut dat Johr 1867. Dit wiest as Symbol för de Landwertschap un Industrie vun den Staat en allegorische Landschap. Dör den Achtergrund fohrt vör en Barglandschap en Damplokomotive mit anhangt Waggons. Up den Stroom, den [[Missouri]], fohrt en Damper. En Blockhütt un Weetenbündel staht för de Bedüüden vun de Siedler un Landwertschap. In’n Vördergrund arbeit en Schmeed an sien Amboss. An de Tipp vun dat Seegel steiht up en Spröökband dat Motto vun den Bundsstaat: „Equality Before the Law“ (''Gliekheit vör dat Gesett''). == Trivia == In en 2001 dörführt Internet-Afstimmen vun de ''North American Vexillological Association'' (dat is de Noordamerikaansch Flaggenkunn-Verband) wurr disse Flagg ünner de US-Bundesstaaten un kanaadsch Provinzen up den vörletzten Platz wählt.<ref> {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.nava.org/flag-design/survey/state-provincial-survey-2001 |wayback=20121111064618 }} </ref> == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Literatur == * The Flag Institute (Hrsg.): ''Nationalflaggen der Welt''. Hamburg: Edition Maritim, 2000. ISBN 3-89225-402-8 * Karl-Heinz Hesmer: ''Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten''. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1 == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20240617160319/https://netstate.com/states/symb/flags/ne_flag.htm The Nebraska State Flag] (engelsch) [[Kategorie:Flagg|Nebraska]] [[Kategorie:Nebraska]] qpckr7fo69eew9nz85he3m8nxbcqd6i Hamburgisches Wörterbuch 0 186829 1074216 1073683 2026-07-28T21:20:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074216 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}{{Lang|de|'''Hamburgisches Wörterbuch'''}} ({{S|nds|''Hamborgsch Wöörbook''}}) is de Titel för dat wetenschoplike Wöörbook, dat’t [[Hamborger Platt]] uptekent. Dat Gestreek, dat’t Wöörbook beschrivt, kümt to’n groten Deel met’n Grenzen van de [[Hamborg|Hansestadt Hamborg]] vandage övereen. Dat „Hamborgsch Wöörbook“ is een histoorsch Wöörbook, dat Materiaal uut 8. Jaarhunnerden Tied tohoopbringt –&nbsp;daar find sik Belegen uut’n 13. bet to’n 20.&nbsp;Jhd. binnen. Man alleen hier un daar stellt dat Wöörbook, de Spraak vöör’t 17. Jhd. daar, denn de öldsten Belege beschrivt al dat {{Lang|de|''[[Mittelniederdeutsche Wörterbuch]]''}}. De [[Lemma|Lemmata]] sind na dat [[Alphabet]] sorteert. Wat över de [[Grammatik]], de Tied, in de dat Woord bruukt worrn is un wat dat Woord heet, find sik bi jeden Indrag. Af un an givt dat Angaven to Varianten un Anmarkels to de Spraakstil. Bispeelsätze maakt klaar, wat tovöör över Grammatik un [[Semantik]] vertellt worrn is. Mit sienen velen Verwiesen kann een dat Wöörbook ook na Saakthemen bruken un upsluten. Ook typsch Hamborger Egennaam sind uplist; Oordsnamen sind man deelwiese in dat Wöörbook upnomen worrn. Feld- un Stratennamen sind unner dat Lemma up dat se Betog nimt list. Seggwisen, Riemsels un Bruukdom sind ook upnomen worrn, so dat’t Wöörbook ook een Born för de [[Volkskunne]] is. == Historie == De Arbeidstelle för dat Wöörbook hebbt [[Conrad Borchling]] un [[Agathe Lasch]] an’n ''Deutschen Seminar'' (sied 1919 ''Germanisches Seminar der Universität'') van de [[Universität Hamborg]] gründ. De Plaans un Organisatschoon weren Upgaven van Agathe Lasch, de mit man een paar Hülpkräften veel Materiaal sammelt un uutweerd het. As Jüüdsche is Agathe Lasch 1934 uut den Staatsdeenst ruutsmeten worrn, so dat’t eerst kenen gav, de sik alleen mit Wöörbook befaten konn. Eerst 1952 het [[Käthe Scheel]], de al as friege Metarbedersche an dat Projekt mit togange wesen was, ene faste Stelle för dat Wöörbook kregen. 1956 is de Publikatschoon anfungen. 2006 is de sesste un letste Band ruutkomen. == Borns un Materialien == Dat Archivmaterial, nu een afsloten Korpus, ümfaat an de ene Millionen Belege uut acht Jaarhunnderden Tied. De Borns deelt sik in veer Gruppen: * Öller Wöörböker un Wöörlisten över Mundart un Fackmundarten. Daar tellt dat <nowiki><i>Idioticon Hamburgense</i></nowiki> von [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] (1678–1761), dat [[Holsteinische Idiotikon|''Holsteinische Idiotikon'']] van J.F. Schütze (1800–1806), in dat ook veel uut Hamborg staat, un ümfangrieke Kollektschonen van [[Jürgen Niklaas Bärmann|G.N. Bärmann]] (üm 1840), [[H.P.E. Krage]] (üm 1850) un sunnerlik [[Christoph Walther (Philoloog)|C. Walther]] (twede Halve 19.&nbsp;Jhd.) * Literatuur uut de Wetenschop to Historie un Volkskunne * Saaktexte uut öller Tieden (Kröönken, Rechtstexte, Tolllisten, Arznieböker, Dichtwark), Mundaardliteratuur * Materialen uut Ümfragen in Bläder, Tiedschriften, Fragebögen un Materialien, de Friewilige insend hebbt (SPontaan-materila) == Publikatschoon == ''Hamburgisches Wörterbuch.'' Auf Grund der Vorarbeiten von Christoph Walther und Agathe Lasch hrsg. von Beate Hennig und Jürgen Meier. Bearb. von Beate Hennig, Jürgen Meier und Jürgen Ruge. [[Wachholtz Verlag]], [[Niemünster]] 2006, ISBN 3-529-04603-5: * Band 1 (A–E) 1985 * Band 2 (F–K) 2000 * Band 3 (L–R) 2004 * Band 4 (S) 2005 * Band 5 (T–Z, Nachträge zu A–S) 2006 == Literatuur == * H. Kuhn: Vorwort zur 1. Lieferung, 1956. * J. Meier: Vorwort zum 1. Band, 1985. * J. Meier: ''Das Hamburgische Wörterbuch''. In: ''Geschichte, Konzeption, Nutzen''. Jahresgabe der Klaus-Groth-Gesellschaft, 1980, S.&nbsp;168–174. == Weblenken == * [https://www.slm.uni-hamburg.de/niederdeutsch/ueber-die-abteilung/hamburgisches-wb.html ''Hamburgisches Wörterbuch : Niederdeutsche Sprache und Literatur (NdSL) : Universität Hamburg.''] (hoogdüütsch) * {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-07-28 21:20:53 InternetArchiveBot }} {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-07-28 21:20:53 InternetArchiveBot }} (hoogdüütsch)  {{Navigatschoonsliest Düütsch Grootlandschopswöörböker}} [[Kategorie:Wöörbook]] [[Kategorie:Dialektologie]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hamborg]] g74iw223emt3z1krah0xv11ganztwhx Freddy Quinn 0 187131 1074196 1073669 2026-07-28T16:03:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074196 wikitext text/x-wiki [[Datei:Freddy Quinn (1977).jpg|mini|hochkant|Freddy Quinn, 1977]] '''Freddy Quinn''' (* [[27. September]] [[1931]] in [[Wien (Stadt)|Wien]]<ref> Quinn sien Geburtsoort steiht nich twiefelsfree fast. Nöömt wurrn neben Wien ok Nedderfladnitz in Nedderröösteriek un Pula in Istrien. Kiek bispeelswies Elmar Kraushaar: ''Freddy Quinn – Ein unwahrscheinliches Leben'', S.&nbsp;14–18, {{Webarchiv |url=http://www.atrium-verlag.com/uploads/media/Kraushaar_Leseprobe.pdf |text=Leseprobe mit diesen Seiten |wayback=20140808044510}} (PDF) afropen an’n 23. Oktober 2018. </ref> as ''Franz Eugen Helmuth Manfred Nidl'',<ref name="Riemann">Carl Dahlhaus, Hans Heinrich Eggebrecht, Oehl Kurt (Hrsg.): ''Brockhaus Riemann Musiklexikon.'' Brockhaus-Verlag, Wiesbaden 1978, ISBN 3-7653-0303-8, S.&nbsp;353. </ref><ref> En Manfred Nidl wurr 1931 in Nedderfladnitz döfft. {{Internetquelle |url=https://data.matricula-online.eu/de/oesterreich/st-poelten/niederfladnitz/01%252F06/?pg=15 |titel=Auszug aus dem Index zum Taufbuch |abruf=2022-10-16 |sprache=de-DE}}</ref> later ''Nidl-Petz'',<ref name="dnb"> [http://d-nb.info/gnd/118743198 DNB-Indrag to Freddy Quinn] afropen an’n 25. September 2010. </ref><ref> [http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_deutsch/06f_freddy.htm Biografie] bi Steffi-Line.de </ref> ok ''Manfred Quinn'')<ref name="dnb" /> is en [[Öösterriek]]sch [[Slager]][[Slagersinger|singer]] un [[Schauspeler]]. He harr tüschen 1956 un 1966 teihn Nummer-een-Erfolge in de düütsch Hitparade (ünner annern: ''Junge, komm bald wieder)'', hett rund 60&nbsp;Millionen Schallplatten verköfft un wurr to disse Tiet to’n spoodrieksten düütschspraakigen Singer.<ref> {{Internetquelle |url=https://www.abendblatt.de/region/norderstedt/article209898637/Freddy-ist-der-erfolgreichste-Schlagersaenger.html |titel=Freddy ist der erfolgreichste Schlagersänger |hrsg=Hamburger Abendblatt |datum=2017-03-11 |abruf=2017-03-15 |sprache=de-DE}} </ref> He is siet völ Johrteihnten [[Hamborg|Wahlhamborger]]. == Filmografie == === Kino === * 1954: [[Canaris (Film)|Canaris]]<ref> Anmerkung: Freddy Quinn ist in diesem Film nicht zu sehen und singt auch nicht. Er ist jedoch bei einem Instrumentalstück auf der Gitarre zu hören. </ref> * 1957: [[Die große Chance (1957)|Die große Chance]] * 1958: [[Heimatlos (1958)|Heimatlos]] * 1959: [[Freddy, die Gitarre und das Meer]] * 1959: [[Freddy unter fremden Sternen]] * 1960: [[Freddy und die Melodie der Nacht]] * 1960: [[Weit ist der Weg]] * 1961: [[Nur der Wind (Film)|Nur der Wind]] * 1961: [[Freddy und der Millionär (Film)|Freddy und der Millionär]] * 1962: [[Freddy und das Lied der Südsee (Film)|Freddy und das Lied der Südsee]] * 1963: [[Heimweh nach St. Pauli (Film)|Heimweh nach St. Pauli]] * 1964: [[Freddy und das Lied der Prärie]] * 1964: [[Freddy, Tiere, Sensationen]] * 1971: [[Haie an Bord]] * 1983: [[Die wilden Fünfziger]] === Fernsehen (Auswahl) === * 1958: [[Stahlnetz]] – Die Tote im Hafenbecken (TV-Reeg) * 1967: Heimweh nach St. Pauli (Bühnenfassung för dat Feernsehn) * 1968: Die Kartenlegerin (TV) * 1971: Der Junge von St. Pauli (TV) * 1987: [[Großstadtrevier]] – Robin Hood (TV-Reeg) * 1990: [[Heidi und Erni]] – Zirkusluft (TV-Reeg) * 1991: Großstadtrevier – Fährmann, hol’ röver (TV-Reeg) * 2004: Erbin mit Herz (TV) * 2004: [[In aller Freundschaft]] – Die Kraft der Liebe (244) (TV-Reeg) == Literatur == * [[Christian Ankowitsch]]: [http://www.zeit.de/1999/37/199937.gr._geschichte_q.xml ''„Mein Leben hört sich an wie eine Erfindung“: Ein Gespräch mit dem Sänger und Schauspieler&nbsp;…''] In: ''[[Die Zeit]]'', Nr. 37/1999. * [[Elmar Kraushaar]]: ''Freddy Quinn – Ein unwahrscheinliches Leben''. Atrium Verlag, Zürich 2011, ISBN 978-3-85535-390-3. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * {{IMDb|nm0703843}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118743198 DNB-Katal] * {{Internetquelle |url=https://www.freddy-quinn-archiv.at/ |titel=Freddy-Quinn-Archiv, Wien |abruf=2024-08-24 |sprache=de-DE}} * {{Internetquelle |url=http://www.ndr.de/kultur/geschichte/koepfe/Die-Stimme-der-Sehnsucht-Freddy-Quinn,freddyquinn123.html |titel=Die Stimme der Sehnsucht: Freddy Quinn ist 85 |hrsg=Norddeutscher Rundfunk NDR.de |datum=2016-09-27 |abruf=2024-08-24 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/kultur/geschichte/koepfe/Die-Stimme-der-Sehnsucht-Freddy-Quinn,freddyquinn123.html |wayback=20180113213102 |text=Die Stimme der Sehnsucht: Freddy Quinn ist 85 |archiv-bot=2026-07-28 16:03:09 InternetArchiveBot }} * [https://musicbrainz.org/artist/9f23b139-e3b7-49c4-b17c-460c5d50ae52 Freddy Quinn bi MusicBrainz (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118743198|LCCN=no2006002926|VIAF=62344112}} {{SORTIERUNG:Quinn, Freddy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Slager]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] rkhfj0wybnfn2bf02m7655ghhpw3w0c Han Kang 0 187763 1074217 1073684 2026-07-28T21:24:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074217 wikitext text/x-wiki [[Datei:HanKang.jpg|rechts|duum|Han Kang, 2014]] [[File:Han Kang Vegetarian 2015 title.jpg|thumb|hochkant|Man Booker International Prize 2016]] '''Han Kang''' ({{S|ko|한강}}; * [[27. November]] [[1970]] in [[Gwangju]], [[Provinz]] [[Jeollanam-do|Süd-Jeolla]], [[Süüdkorea]]) is en süüdkoreaansch Schrieversche. In dat Johr 2024 kreeg se den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Warken == Han Kang is de Dochter vun den Schriever [[Han Seung-won]] (Han Sŭngwon) un wurr 1970 in Gwangju boren, is aber af hör elft Levensjohr in [[Seoul]] upwussen. Se hett an de [[Yonsei University]] in Seoul [[Koreaansch Literatur]] studeert un dor 1993 gradueert. Se hett tonächst Gedichte schreven, de in de Tietschrift „Literatur und Gesellschaft“ (''Munhak-kwa sahoe'') herutkeemen, bekannt wurr se kört dorup as Prosaschrieverin.<ref name=":7">{{Internetquelle |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2022/09/142_269542.html |titel=Han Kang hands over book to Norway's 'Future Library' project |werk=The Korea Times |datum=2019-05-27 |sprache=en |abruf=2022-09-02}}</ref> 1994 wunn Han mit de Körtgeschichte ''Rotes Segel'' ({{lang|ko-Hang|붉은 닻}} ''Bulgeun Dat'') den Literaturpries vun dat Blatt [[Seoul Shinmun]]. In de Johren nah 1994 hett se immer wieder literarische Werke herutbrocht, de hör latere Loopbahn stark präägt hemm. Mit hör eerst Körtgeschichtensammlung ''Liebe in Yŏsu'' 1995 hett se sück as upstrevend Schhrieverin in de südkoreaansch Literaturszene fastsett. Fief Johr later folg hör nächste Sammlung ''Die Früchte meiner Frau'', in de se hör symbolhafte un poetische Vertellenswies wieder entwickeln dee. Disse fröh Warken wiesen all de Themen vun Transformatschoon un Identität, de ok in hör latere internatschonal bekannt Warken as ''Die Vegetarierin'' en zentraal Rull spelen. 1999 wunn Han en Pries för den besten koreaanschen Roman, 2000 den „Pries för junge Künstler vun hüüd“ vun dat Ministerium för Kultur un Tourismus un sluutend 2005 den [[Yi-Sang-Literaturpries]].<ref>[[Dong-a Ilbo]]: [http://english.donga.com/srv/service.php3?biid=2007110280268&path_dir=20071102 Human as Plants] afropen an’n 6. August 2013 (engelsch).</ref> Buterdem arbeit Han as Journalistin för de Tietschriften „Wasser der tiefen Quelle“, „Journal der Publikationen“ un „Quelle“.<ref>[https://library.ltikorea.or.kr/writer/200306 Han Kang(한강)]. In: library.ltikorea.or.kr, Digital Library of Korean Literature, Writers & Media, afropen an’n 10. Oktober 2024 (mehrsprakig).</ref> Hör Roman ''[[Die Vegetarierin]]'' wurr 2010 verfilmt un de Körtroman ''Baby Buddha'' deen as Grundlaag för den Film ''Scar''. Van 2007 bit 2018 lehr Han [[Kreatives Schrieven]] an dat [[Seoul Institute of the Arts]], sietdem is se free Schrieverin.<ref>[https://www.rcwlitagency.com/authors/kang-han/ Han Kang]. In: rcwlitagency.com, RCW Literary Agency, afropen an’n 10. Oktober 2024 (engelsch)&#x202f;-&#x202f;<br>[https://literaturfestival.com/authors/han-kang/ Han Kang]. In: literaturfestival.com, internationales literaturfestival berlin, afropen an’n 10. Oktober 2024&#x202f;-&#x202f;<br>kiek ok: Biogramm Han Kang, [http://www.hoamfoundation.org/eng/main/main.asp Ho-Am Prize], 2024 Laureates, The Arts, afropen an’n 10. Oktober 2024 (engelsch)</ref> 2016 kreeg Han tosommen mit hör Översetterin Deborah Smith för hör 2015 in’t Engelsche översett Debütroman {{lang|ko-Hang|채식주의자}} ''The Vegetarian'' ut dat Johr 2007 den mit 50.000 [[Pund Sterling]] doteerten [[International Booker Prize|Man Booker International Prize]]. De Roman stellt de südkoreaansch Huusfru Hausfrau Yeong-hye in den Middelpunkt, de en Dag besluuten deiht, sück blots noch [[Vegetarismus|vegetarisch]] to nehren un all Produkte vun Deerten ut hör Huushollen entfernt. Hör passive Rebellion nimmt immer groteskere Utmaaten an, as se anfangt sück in de Apenlichkeit nakend to maaken un vun en Levens as Plant dröömt, wat up Unverständnis un Gegenwehr vun hör Familie stött. 2009 wurr dat Wark vun Im U-seong verfilmt. De Roman keem in’n August 2016 ünner den Titel ''Die Vegetarierin'' ok up Düütsch herut.<ref>[http://www.boersenblatt.net/artikel-deutsche___bersetzung_von__the_vegetarian__erscheint_bei_aufbau.1148542.html ''Man Booker Prize für südkoreanische Autorin Han Kang''.] boersenblatt.net, 17. Mai 2016, abgerufen am 17. Mai 2016</ref> Die Protagonistin gilt als erste Frau in der [[Byronic Hero|Byronic-Hero-Rolle]].<ref>[[Felix Stephan]]: ''Lady Byron. Wie junge, außereuropäische Autorinnen die universalistische Literatur wiederbeleben.'' In: ''[[Süddeutsche Zeitung]]'', 12./13. Mai 2018, S. 20.</ref> 2014 wurr in hör Heimat de Roman ''Der Junge kommt'' ({{lang|ko-Hang|소년 이 온다}} ''Sonyŏn i onda'') herutbrocht, in den Han sück thematisch de gewaltsam Daalslahn vun den [[Gwangju-Upstand ]] (1980) annimmt.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/han-kang-ueber-menschenwerk-in-der-neuen-faq-15193608.html ''„Was Menschen zur Gewalt treibt, hat mich schon als Kind interessiert“''] – Interview bi faz.net (afropen an’n 15. September 2017).</ref> En düütsch Översetten vun dat Book keem 2017 ünner den Titel ''Menschenwerk'' herut. 2018 schreev Han en Bidrag för dat Kunstprojekt ''[[Future Library]]'' vun de schottisch Künstlerin [[Katie Paterson]]. Dat sall 2114 in en 100 Texte umfaaten [[Anthologie]] herutbrocht wurr. Bit dorhen wurrd dat Manuskript nich herutbrocht un nich leest wurrn in de [[Deichmanske bibliotek]] in [[Oslo]] verwohrt. Han hör Bidrag drocht den Titel ''Dear Son, My Beloved''.<ref name=":7" /> 2024 wurr Han mit den Literaturnobelpries uttekent. De Jury hett den Preis mit “''for her intense poetic prose that confronts historical traumas and exposes the fragility of human life''” (för hör intensive Prosa, de sück historschen Traumata stellt un de Zerbrechlichkeit vun dat minschlich Leeven upwiest).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Literature 2024 |sprache=en-US |abruf=2024-10-10}}</ref> begrünnd. Dormit wurr eerstmals en Literaturnobelpries nah Süüdkorea vergeven. == Böker== === Koreaansch === * {{lang|ko-Hang|여수의 사랑}} ''Liebe in Yŏsu'', Munhak-kwa chisŏngsa (1995), ISBN 89-320-0750-0 * {{lang|ko-Hang|검은 사슴}} ''Schwarzer Hirsch'', Munhakdongne (1998), ISBN 89-8281-133-8 * {{lang|ko-Hang|내 여자의 열매}} ''Die Früchte meiner Frau'', Ch'angbi (2000), ISBN 89-364-3657-0 * {{lang|ko-Hang|그대의 차가운 손}} ''Deine kalte Hand'', Munhak-kwa chisŏngsa (2002), ISBN 978-89-320-1304-6 * {{lang|ko-Hang|붉은 꽃 이야기}} ''Die Geschichte der purpurnen Blume'', Yŏllimwŏn (2003), ISBN 89-7063-333-2 * {{lang|ko-Hang|가만가만 부르는 노래}} ''Das sanft gesungene Lied'', Pich'ae (2007), ISBN 978-89-92036-27-6 * {{lang|ko-Hang|채식주의자}} ''Die Vegetarierin'', Ch'angbi (2007), ISBN 978-89-364-3359-8 * {{lang|ko-Hang|사랑과 사랑을 둘러싼 것들}} ''Liebe und das was Liebe umfasst'', Yŏllimwŏn (2009), ISBN 978-89-7063-369-5 * {{lang|ko-Hang|희랍어 시간}} ''Zeit für Griechisch'', Munhakdongne (2011), ISBN 978-89-546-1651-5 * {{lang|ko-Hang|노랑무늬 영원}} ''Ewiges gelbes Muster'', Munhak-kwa chisŏngsa (2012), ISBN 978-89-320-2353-3 * {{lang|ko-Hang|회복하는 인간}} ''Genesende Menschheit'', Asia (2013), ISBN 978-89-94006-82-6 * {{lang|ko-Hang|서랍에 저녁을 넣어 두었다}} ''Den Abend in die Schublade gelegt'', Munhak-kwa chisŏngsa (2013), ISBN 978-89-320-2463-9 * {{lang|ko-Hang|소년 이 온다}} ''Der Junge kommt'', Changbi (2014), ISBN 978-89-364-3412-0 * {{lang|ko-Hang|흰}} ''Weiß'' (2016), ISBN 978-89-546-5113-4 ==== Billerböker (Text) ==== * {{lang|ko-Hang|내 이름은 태양꽃}} ''Mein Name ist Sonnenblume'', Munhakdogne (2002), ISBN 978-89-8281-479-2 * {{lang|ko-Hang|천둥 꼬마 선녀 번개 꼬마 선녀}} ''Die kleine Donnerfee und die kleine Blitzfee'', Munhakdogne Ŏrini (2007), ISBN 978-89-546-0279-2 * {{lang|ko-Hang|눈물상자}} ''Die Tränenkiste'' (2008), ISBN 978-89-546-0581-6 === Översetten in’t Düütsche === * ''Die Früchte meiner Frau''. In: Sylvia Bräsel, Lie Kwang-Sook (Hrsg.): ''Koreanische Erzählungen''. Dtv, München 2005, ISBN 3-423-13381-3. * ''[[Die Vegetarierin]]''. Roman. Översetten vun [[Ki-Hyang Lee]]. Aufbau Verlag, Berlin 2016, ISBN 978-3-351-03653-9.<ref>Maximilian Kalkhof: [http://www.spiegel.de/kultur/literatur/die-vegetarierin-von-han-kang-sie-traeumt-davon-eine-pflanze-zu-werden-a-1107714.html ''Rebellion einer Hausfrau: Sie träumt davon, eine Pflanze zu werden''.] [[Der Spiegel (online)|Spiegel Online]], 15. August 2016, abgerufen am 16. August 2016</ref> * ''[[Menschenwerk]]''. Roman. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2017, ISBN 978-3-351-03683-6.<ref>''Warum haben Sie auf mich geschossen?'' In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]]'', 21. September 2017, S. 10</ref> * ''Deine kalten Hände''. Roman. Översetten vun Kyong-Hae Flügel. Aufbau, Berlin 2019, ISBN 978-3-351-03762-8.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.aufbau-verlag.de/index.php/deine-kalten-hande.html |titel=Deine kalten Hände |zugriff=2019-03-02 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Han-Kang-Deine-kalten-Haende,hankang102.html |titel=Han Kang: „Deine kalten Hände“ |zugriff=2019-03-02 |sprache=de }}</ref> * ''Weiß''. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2020, ISBN 978-3-351-03722-2. * ''Griechischstunden''. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2024, ISBN 978-3-351-03792-5. == Utteknungen == * 1995: [[Hankook Ilbo]] Pries för hervörragende Romanschriftsteller * 1999: Koreaansch Roman-Pries * 2000: Pries för junge Künstler vun hüüd vun dat Ministerium för Kultur un Tourismus * 2005: [[Yi-Sang-Literaturpries]] * 2010: [[Kim Tong-ni|Tongni]]-Literaturpries * 2016: [[International Booker Prize|Man Booker International Prize]] för ''The Vegetarian'' * 2017: [[Premio Malaparte]] * 2023: [[Prix Médicis#Ausländischer Roman|Prix Médicis étranger]] för ''Impossibles adieux'' (tosommen mit ''Misericordia'' von [[Lídia Jorge]]) * 2024: [[Ho-Am-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.hoamfoundation.org/eng/award/thisyear.asp |titel=2024 Laureates - HOAM |abruf=2024-10-10}}</ref> * 2024: [[Nobelpries för Literatur]] == Weblinks == {{Commons}} * [http://han-kang.net/ Offizieller Webupträe] (koreaansch, engelsch) * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1038023009 DNB-Katalog] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=1038023009|LCCN=nr/00/32424|NDL=001110424|VIAF=7231097}} {{SORTIERUNG:Han, Kang}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Süüdkorea]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] rflwie59zce16upuc5xgod8037vxlof Idioticon Hamburgense 0 188369 1074229 1073695 2026-07-29T01:12:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074229 wikitext text/x-wiki [[Bild:Idioticon-hamburgense.JPG|duum|Titel vun dat Idioticon Hamburgense in de tweden Oplaag (1755)]] Dat '''Idioticon Hamburgense''' (mit vullen Titel {{Lang|la|''Idioticon hamburgense sive glossarium vocum saxonicarum quae populari nostra dialecto Hamburgi maxime frequantatur''}}) is een [[Idiotikon]] un dat eerste Wöörbook för dat [[Hamborger Platt]], dat [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] 1743 ruutbrocht het. ist das erste Mundartwörterbuch des hamburgischen Dialekts. De Hamborger Geleerte het in dat Wöörbook typsche Wöör un Seggwiesen uut den Volksmund sammelt.<ref>Peter Schmachthagen: ''Sprechen Sie Hamburgisch? Allerlei Begriffe aus der Zeit, als Grossmutter ’n lütt Deern weer.'' 3.&nbsp;Uplaag. Verlag Hamburger Abendblatt, [[Hamborg]] 2010, [[:de:Special:BookSources/9783939716266|ISBN 978-3-939716-26-6]], S.&nbsp;126</ref> So as [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] dat vöörslaan het, brochte he siene Kollektschoon as een Aard Nakieksel ruut, in dat he Sinn un Achtergrund vun de Seggwiesen un Wöör beschreev oder inn Hoogdüütsche översett het. 1755 is ene twede vergrötterte Oplaag mit den Titel {{Lang|de|''Idioticon Hamburgense oder Wörter-Buch, zur Erklärung der eigenen, in und üm Hamburg gebräuchlichen, Nieder-Sächsischen Mund-Art. Jetzo vielfältig vermehret, und mit Anmerckungen und Zusätzen zweener berühmter Männer, nebst einem Vierfachen Anhange, ausgefertiget''}} ruutkomen. In’n 19.&nbsp;Jhd maak de Bibliothekar un [[Philologie|Philologe]] [[Christoph Walther (Philoloog)|Christoph Walther]] (1841–1914) mit dat Sammeln wieder un het bet to sienen Dood an handschreven 12.000 Belege tohoopbrocht. De Germanistsche [[Agathe Lasch]] nam dat Konvoluut as Grundlage för dat ''[[Hamburgisches Wörterbuch|Hamburgische Wörterbuch]],'' an dat se sied 1917 arbeide. == Wark == * {{Literatur|Autor=Michaelis Richey|Titel=Idioticon Hambvrgense|TitelErg=Sive Glossarium Vocum Saxonicarum Quae Populari Nostra Dialecto Hamburgi Maxime Frequentantur|Verlag=Conr. König|Ort=[[Hamborg]]|Datum=1743|Online={{Digitalisat|MDZ=10523343|SZ=5}}}} * {{Literatur|Autor=Michael Richey|Titel=Idioticon Hamburgense|TitelErg=oder Wörter-Buch zur Erklärung der eigenen, in und um Hamburg gebräuchlichen Nieder-Sächsischen Mund-Art|Auflage=|Verlag=Conrad König|Ort=Hamborg|Datum=1755|Online={{Digitalisat|GB=plFkvVcRpW0C|SZ=PP7}}}} oder ({{Digitalisat|MDZ=10584231|SZ=11}}) ** Nadruck in de Oplaag vun 1755, Kötz Verlag, [[Hamborg]] 1975, ISBN 3-920569-07-5 == Weblenken == * {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-07-29 01:12:24 InternetArchiveBot }} == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Wöörbook]] [[Kategorie:Hamborg]] 4b5r9k9tp8aetdiqyoivbye9intrxg6 Ellsworthland 0 190359 1074174 1073658 2026-07-28T12:29:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074174 wikitext text/x-wiki {{Koordinaten}} [[Bild:Ellsworth stub map.png|duum|Ellsworthland in [[Antarktika]]]] Dat '''Ellsworthland''' is ene Regioon in [[Westantarktika]]. Dat Land streckt sik vun dat süüdlichste Stück vun dat [[Antarktsch Halveiland|Antarktsche Halveiland]] ([[Palmerland]]) un den [[Filchner-Ronne-Schelfies]] bet to’n [[Queen Elizabeth Land]] in’n Oosten un bet to’n [[Marie-Byrd-Land]] in’n Westen un liggt twüschen 103° 24′ W un 79° 45′ W. Gegen Noorden hen begrenzt de [[Bellingshausensee]] dat Ellsworthland. De Regioon is een Stück [[Hoogland]], dat in’n Snidd 2000&nbsp;m hoog un mit [[Ieschild|Inlandies]] bedeckt is. Uut dat Ieschild reckt sik de [[Ellsworthbargen]] mit den [[Mount Vinson]], de höögste Barg in [[Antarktika]], in de Höögd. De [[Vereenigte Staten|US-amerikaanschen]] Forscher [[Lincoln Ellsworth]] weer 1935 de Eerste, de över dat Rebeed flagen is. He het den Landstück na sienen Vader ''James W. Ellsworth Land'' den Naam „Ellsworthland“ geven.<ref name="GNIS">{{GNIS|4459|Ellsworth Land|type=antarid}}</ref> == Grenz twüschen Ellsworthland un Antarktsch Halveiland == Bet 2009 gull internatschonaal een Lien vun dat [[Kap Adams]] (wat so üm un bi de Kant vun dat [[Filchner-Ronne-Schelfies]] kennteken)<ref name="Ant.Pennis.">{{GNIS|489|Antarctic Peninsula|type=antarid}}</ref> bet to enen Punkt an de [[English-Küst]] bi {{Koordinaten}},<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p%3Dgnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:489 |titel=Antarctic Peninsula |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210602214234/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:489 |abruf=2017-11-03 |sprache=en }}</ref> güntsieds den [[Eklund-Eilannen]]<ref name="Ant.Pennis." /> för de Süüdgrentz vun dat Antarktsche Halveiland. Man 2009 het [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Grootbritannien]] de Süüdgrenz nee fastleggt: Nu gellt een Lien vun dat [[Rydberg-Halveiland]] bi {{Koordinaten}} bet to den Punkt, wo de [[Evans-Iesstroom]] op’n Seegrung opsetten doot ({{S|en|''grounding line''}}'','' {{S|de|''Aufsetzlinie''}}'')'' bi {{Koordinaten}}as nee’e Süüdgrenz.<ref name=":0" /> Anner Staten blievt man bi de olen Grenzen, so dat nu een Deel na brietsche Sicht al in dat Palmerland liggt, man to’n Bispeel na [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Sicht noch jümmers in dat Ellsworthland liggt.<ref name="Ant.Pennis." /> == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:!}} [[Kategorie:Ellsworthland]] ra8x1yx54n9ycouvtz3cy4fg4bra6st Hughes Range 0 191855 1074228 1073693 2026-07-29T00:39:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074228 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp |NAAM=Hughes Range |KOORT=C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg |KOORTB= |TOPP=[[Mount Kaplan]] |HÖÖCHD=4320 |LAAG=[[Ross Dependency]], [[Antarktika]] |REGION-ISO=AQ |EERDREGION=Antarktika |KOOR_NS=-84.5 |KOOR_OW=-175.5 }} De '''Hughes Range''' is een hoog Bargkeed in Antarktika mit söss prominenten Bargen, vun den Mount Kaplan mit {{Hööchd|4230}} de höögte Bargtopp is. De Bargkeed liggt oosten vun de [[Canyon-Gletscher (Antarktika)|Canyon-Gletscher]] in de [[Queen Maud Mountains]] un streckt sik 83&nbsp;km vun de Münn vun de [[Brandau-Gletscher]] in de [[Keltie-Gletscher]] in’n Süden, to de [[Giovinco-Piedmont-Gletscher]] in’n Noorden.<ref>Alberts 1995: S&nbsp;352.</ref> ==Historie un Naam== De Hughes Range het [[Richard E. Byrd]] uut enen Fleger op’n 18.&nbsp;November 1929 opdeckt un fotografeert. Den Naam geev dat [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) na enen Vöörslag vun Byrd na [[Charles Evans Hughes]], US-Butenminister, later Richter an de [[Supreme Court]] un Byrd sien Berader.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;352</ref> ==Laag== [[File:C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg|thumb|Hughes Range to de north center, twüschen Pain Névé / Canyon-Gletscher to de westen un Ramsey-Gletscher to de east]] De Hughes Range löppt vun Süüdwest na Noordoost na de [[Giovinco-Piedmont-Gletscher]] op dat Ross-Iesschelf hen. De Bargkeed is op de Westsied vun de Commonwealth Range un de Separation Range dör de [[Keltie-Gletscher]] un de [[Canyon-Gletscher (Antarktika)|Canyon-Gletscher]] scheden. De [[Brandau-Gletscher]] un [[Muck-Gletscher]] billt de süüdliche Grenz. De [[Barton Mountains]] un [[Bush Mountains]] liggt in’n Süden vun de Bargkeed. De [[Shanklin-Gletscher]] un de [[Ramsey-Gletscher]] billt de Oostsiede vun de Bargkeed.<ref>{{Internetquelle |url=https://en.wikipedia.org/wiki/File:C84180s1_Ant.Map_The_Cloudmaker.jpg |titel=File:C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg - Wikipedia |datum=1965 |abruf=2025-05-22 |sprache=en}}</ref> ==Bargen un geograafsche Objekten in de Bargkeed== ===Ford Spur=== Een prominent Felspoorn, de dat Südeen vun de Haynes Table un de Tohoopstroom vun Keltie-Gletscher un Brandau-Gletscher. Benöömt vun de de [[New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition]] (1961–62) na C. Reginald Ford, Deelnemer vun Scott sien British National Antarctic Expedition (1901–04).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;251</ref> ===Haynes Table=== Een hoog, sneebedeckt Tafelbarg, rund 15&nbsp;km breid un {{Hööchd|3390}} hoog, süden vun Mount Odishaw, twüschen de Köpp vun de Keltie-Gletscher un de Brandau-Gletscher. Updeckt un fotgrafeert vun de United States Navy Squadron VX-6 op de Floog an’n 12./13.&nbsp;Januar 1956. Benöömt vun de United States [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) na B.C. Haynes, Meteoroloog vun dat U.S. Weather Bureau.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;320</ref> ===Campbell-Kliffs=== Een Keed vun hogen, steilen Kliffs, grotendeels sneebedeckt, de de Oostkant vun de Haynes Table billt. Updeckt un fotgrafeert vun de United States Navy Operation Highjump mit’n Floog 8A op’n 16.&nbsp;Februar 1947. Benöömt vun de US-ACAN na Commander Clifnad M. Campbell, Offzeer bi düssen Floog.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;114</ref> [[File:Albert Paddock Crary in 1959.jpg|thumb|Albert Paddock Crary, who surveyed de Bargkeed, in 1959]] ===[[Mount Odishaw]]=== Een hoog, prominent {{Hööchd|3965}} hoog Barg, rund 17&nbsp;km süüd-süüdwesten vun Mount Kaplan. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert 1957-58 vun [[Albert P. Crary]]. Benöömt vun Crary na Hugh Odishaw, Executive Secretary vun de U.S. National Committee.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;539</ref> ===Mount Kaplan=== Een groten Barg, de höögste in de Hughes Range, 5,6&nbsp;km süüdoosten vun de Mount Wexler. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Joseph Kaplan]], Vöörsitter vun de United States National Committee na de International Geophysical Year (IGY), 1957-58.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;382</ref> ===[[Mount Wexler]]=== Een prominent iesfree Barg, {{Hööchd|4025}} hoog, 5,6&nbsp;km süüdwesten vun Mount Waterman. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Harry Wexler]], Wetenschoper bi dat U.S. Antarctic International Geophysical Year programs, 1957-58.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;806</ref> ===[[Mount Waterman (Antarktika)|Mount Waterman]]=== [[File:Alan Tower Waterman.jpg|thumb|Alan Tower Waterman (Mount Waterman)]] Een groot Barg, {{Hööchd|3,880|m}} hoog, in de Hughes Range, 5,6&nbsp;km northoosten vun de Mount Wexler. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Alan Tower Waterman]], Direkter vun de National Science Foundation.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;797</ref> ===Mount Valinski=== Een felsig Bargtopp, {{Hööchd|1640}} hoog, just süden vun de Millington-Gletscher un 7,4&nbsp;km westen vun de Ramsey-Gletscher. Benöömt vun de US-ACAN na J.E. Valinski, United States Navy, Funker bi de United States Navy Operation Highjump (1946–47) Floog 8 an’n 16.&nbsp;Februar 1947, as de Barg uut de Luft fotografeert worrn is.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;774</ref> ===Mount Bronk=== [[File:Detlev Wulf Bronk.jpg|thumb|Detlev Wulf Bronk (Mount Bronk)]] Een sneebedeckt Barg, {{Hööchd|3530}} hoog, 7,4&nbsp;km northoosten vun de Mount Waterman. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying-Floog an’n 18.&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Detlev Bronk]], Präsident vun de U.S. National Academy of Sciences.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;96</ref> ===Lane-Plateau=== Een platt, iesbedeckt Plateau, dat {{Hööchd|3000}} hoog is un twüschen Mount Waterman, Mount Cartwright un Mount Bronk in de Midd vun de Hughes Range liggt. Dat Plateau is vun Noord na Süüd rund 17&nbsp;km lang un rund 4,6&nbsp;km breid. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary, 1957-58. Dat Plateau dregt den Naam vun Neal Lane, Direkter vun de National Science Foundation (NSF) twüschen 1993 un 1998.<ref>{{Internetquelle |url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:17683 |titel=Antarctica Detail |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210602221212/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:17683 |abruf=2025-05-22 |sprache=en-us }}</ref> ===[[Mount Cartwright]]=== Een scharp Felsspitz, {{Hööchd|3325}} hoog. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Gordon Cartwright.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;121</ref> ===Good-Gletscher=== [[File:80-G-625675 Vice Admiral Roscoe Fletcher Good, USN.jpg|thumb|Roscoe F. Good (Good-Gletscher)]] Een breid Gletscher, över den de Oosthäng vun de Hughes Range afströömt, twüschen Mount Brennan un Mount Waterman. De Gletscher flütt na Noordoost to in dat Ross-Iesschelf oosten vun de Mount Reinhardt. Opdeckt vun United States Antarctic Service (USAS) op’n Floog C an’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN, op Vöörslag vun Richard E. Byrd, na Vice Admiral Roscoe F. Good.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;285</ref> ===[[Mount Brennan]]=== Een dome-shaped Barg, {{Hööchd|2540}} hoog, un de nöördlichste prominente Barg in de Hughes Range. 13&nbsp;km noordoosten vun de Mount Cartwright. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Matthew J. Brennan, wetenschoplich Statschoonsbaas op de Ellsworth-Statschoon, 1958.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;92</ref> ===Perez-Gletscher=== Een Gletscher, 19&nbsp;km lang, de na Noordoost to vun Mount Brennan in de Hughes Range uut in dat Ross-Iesschelf oosten vun de Giovinco Ice Piedmont flütt. Benöömt vun de US-ACAN na Ensign Richard Perez, United States Navy.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;568</ref> ===[[Mount Reinhardt]]=== Een Barg {{Hööchd|1020|m}} hoog, mit een Felspoorn de na Noordoost to daallöppt, an de Good-Gletscher, wo düsse Gletscher in dat Ross-Iesschelf rinflütt. Opdeckt vun de USAS op’n Floog C twüschen den 29. Feburar un 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN na Charles O. Reinhardt vun de United States Navy, Inschenöör bi de United States Navy Operation Highjump (1946–47).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;611</ref> ===Den Hartog Peak=== Een lütt Felsspitz op de Westkant vun de Münn vun Ramsey-Gletscher, 5,6&nbsp;km süüdoosten vun de Woodall Peak. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Stephen Den Hartog, en Glazioloog bi de Victoria Land Traverse Party (1958–59).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;183</ref> ===Woodall Peak=== Een lütt felsig Bargtopp, {{Hööchd|720}} hoog, dicht bi de Süüdkant vun dat Ross-Iesschelf, in de Midd twüschen de Münn vun de Good-Gletscher un de Ramsey-Gletschers. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN na Vance Woodall, Seemann in de United States Navy, de sien Leven bi de United States Navy Operation Highjump 1946-47 verloor.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;822</ref> ==Geograafsche Objketen dichtbi== ===Husky Heights=== Een platt, iesbedeckt Hoogland, rund 7,4&nbsp;km süüdoosten vun de Haynes Table. Benöömt vun de US-ACAN na de Husky Dome, de höögste Punkt op daar Hoogland.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;356</ref> ===Husky Dome=== Een sneebedeeckten Iesdoom, de {{Hööchd|3580}} hoog is un de höögste Punkt op de Husky Heights is, twüschen de Köpp vun Brandau-Gletscher un Ramsey-Gletscher. Benöömt vun de [[New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition]] 1961-62, na de Huskys vun de Expeditschoon.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;356</ref> == Weblenken == * {{GNIS|7132|Hughes Range|type=antarid}} * [https://www.geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=7132&fid=antgeo_111 Hughes Range] auf geographic.org (englisch). == Literatuur == * Fred G. Alberts (Ruutgever): ''Geographic Names of the Antarctic''. 2. Oplaag. United States Board on Geographic Names, 1995, opropen den 3. Dezember 2023, [https://pubs.usgs.gov/fedgov/70039167/report.pdf online]. * United States Geological Survey (USGS): GNIS-Eintrag „Lane Plateau“, Feature ID 17683. * USGS: The Cloudmaker. opropen den 25. Dezember 2023, [[:en:File:C84180s1_Ant.Map_The_Cloudmaker.jpg|online]]. ==Footnoten== <references responsive="" /> [[Kategorie:Barggrupp in Antarktika]] dz44jcnt1lcdshpdorxhfsw96h37rmx Bruker:Eastfrisian2 2 191996 1074179 1074148 2026-07-28T13:55:39Z Eastfrisian2 58044 /* Nobelpries */ 1074179 wikitext text/x-wiki Bither weer ik as [[Bruker:Eastfrisian]] ünnerwegens. Mit en nee Computer weer de Siet nich mehr hertostellen. Also nu ünner de nee Naam. =Van mi anleggt Artikels= ==Automobilrennsport== [[Andrea Kimi Antonelli]], [[Jack Brabham]], [[Guy Edwards]], [[Jacques Laffite]] (4). ==Bargen/Bargstieger== [[Wladimir Alexandrowitsch Karatajew]], [[Peter Knubel]], [[Johannes Zumtaugwald]] ==Biathlon== ===Sportler=== [[Ragnhild Femsteinevik]], [[Lou Jeanmonnot]], [[Michal Krčmář]], [[Philipp Nawrath]], [[Justus Strelow]], [[Julia Tannheimer]] (6). === Veranstaltungen=== [[Olympisch Winterspelen 2026/Biathlon]] ==Football== [[Willy Baumgärtner]], [[Alfred Heiß]], [[Norbert Hof]], [[Albin Kitzinger]], [[Karl Koller (Footballspeler)]], [[Kees Kuijs]], [[Theodor Lohrmann]], [[Niccolò Pisilli]], [[François Remetter]], [[Mehmet Scholl]], [[Orlando de la Torre]] (11) ==Ieskunstloop== [[Charles Tickner]] ==Indianer== [[Yomba]] ==Kark== ===Paapst=== [[Anicetus]], [[Calixt I.]], [[Viktor I.]] ===Kardinal=== [[Carlo Leopoldo Calcagnini]] ==Literatur== [[Louise Penny]] ==Maleree, Maler== [[Richard Parkes Bonington]], [[Margaret Sarah Carpenter]], [[Lovis Corinth]], [[Franz Obrien]] ==Musik== ===Jazz=== [[Aimé Barelli]], [[Cab Calloway]], [[Bruce Eisenbeil]], [[Gil Evans]], [[Jimmy Giuffre]], [[Percy Heath (Jazzmusiker)]], [[Bill Holman]], [[Freddie Hubbard]], [[Jimmie Lunceford]], [[Dave Peyton]], [[Horace Silver]], [[Sarah Vaughan]], [[Mike Wofford]] (13). ===Rock/Pop=== [[Aliotta Haynes Jeremiah]], [[Sheena Easton]], [[The Last Dinner Party]], [[Three Dog Night]] ==Natschonalsozialismus (Lüüd, Wedderstand, Krieg usw.)== [[Paul von Hase]] ==Nobelpries== [[Philippe Aghion]], [[Sidney Altman]], [[Mary Elisabeth Brunkow]], [[Camilo José Cela]], [[John Clarke (Physiker)]], [[Elias James Corey]], [[Hans Georg Dehmelt]], [[Michel Devoret]], [[Jerome Isaac Friedman]], [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]], [[Trygve Haavelmo]], [[Peter Wilkinson Howitt]], [[Henry Way Kendall]], [[Susumu Kitagawa]], [[László Krasznahorkai]], [[María Corina Machado]], [[John Matthew Martinis]], [[Joel Mokyr]], [[Fred Ramsdell]], [[Richard Robson (Chemiker)]], [[Shimon Sakaguchi]], [[Bert Sakmann]], [[William Forsyth Sharpe]], [[Richard Edward Taylor]], [[Omar Yaghi]] (26). ==Öörd, Städer, Eilannen== [[Curaçao]], [[Kabul]], [[Manchester]], [[Niono]], [[Zandvoort]] (5) ==Politik== [[Günther Boekhoff]], [[Günther Bredehorn]], [[William Ewart Gladstone]], [[Gabriele Iwersen]], [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]], [[Philipp Raulfs]], [[Rita Süssmuth]] (7). ==Radsport== [[Adrie van der Poel]], [[Alec Segaert]], [[Jasper Stuyven]], [[Cian Uijtdebroeks]] (4). ==Ruumfohrt== [[Oleg Germanowitsch Artemjew]], [[Jeffrey Alan Hoffman]], [[Juri Wassiljewitsch Malyschew]] ==Schach== [[Juraj Druska]], [[Božidar Đurašević]], [[Denis Kadrić]], [[Gideon Ståhlberg]], [[Boris Tschatalbaschew]] (5) ==Schauspeel== [[Amy Benkenstein]], [[Irene Dunne]], [[Henry Fonda]], [[Robert Fuller]], [[Mary Kerridge]], [[Penelope Milford]], [[Robert Morley]], [[Theresa Underberg]] (8) ==Slötter (un Borgen)== [[Slott Bīriņi|Bīriņi]], [[Slott Les Roches-Baritaud|Les Roches-Baritaud]], [[Manderley Castle]], [[Slott Walzin|Walzin]] (4) ==Swemmsport== [[Aileen Riggin]], [[David Wilkie (Swemmsportler)|David Wilkie]] ==Tennis== [[Beryl Penrose]], [[Norma Stoker]], [[Pam Teeguarden]] 6avnukzvi5yunfb5puf2j5599zwlxgy Fritz-Stavenhagen-Pries 0 193183 1074199 1073670 2026-07-28T16:33:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074199 wikitext text/x-wiki De '''Fritz-Stavenhagen-Pries''' weer en [[List vun plattdüütschen Priesen|plattdüütschen Literatuurpries]] för [[Drama|Dramen]] op [[Plattdüütsch]], de den Naam vun den Dramatiker [[Fritz Stavenhagen]] dregt.<ref>''Fritz-Stavenhagen-Preis.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 22. September 1958 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1958/article203049963/Fritz-Stavenhagen-Preis.html abendblatt.de]). </ref> De [[Alfred Toepfer Stiftung F. V. S.]] in [[Hamborg]] geev den Pries twüschen 1959 bet 1982 ruut. Dat Priesgeld weren eerst 1000&nbsp;DM;<ref name="Ehrke">''Stavenhagen-Preis geht an Ehrke.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 6. Juli 1959 ( [https://www.abendblatt.de/archiv/1959/article203996763/Stavenhagen-Preis-geht-an-Ehrke.html abendblatt.de]). </ref> later 5000&nbsp;DM.<ref name="Beiswanger">''Kultur-Notizen.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 16. September 1982 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1982/article203290317/KULTUR-NOTIZEN.html abendblatt.de]) </ref> 1984 wurr de Fritz-Stavenhagen-Preis mit den Hamborger [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] tohoopleggt, so de [[Richard-Ohnsorg-Pries|Richard-Ohnsorg-]], [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-]] un [[Hans-Böttcher-Pries]]. == Preisträger == * 1959: [[Hans Ehrke]]<ref name="Ehrke" /> * 1961: [[Hermann Otto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2068 |titel=Autor: Hermann Otto |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1964: [[Hans Heitmann]]<ref>''Wir notieren kurz.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 15. Juli 1964 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1964/article200767301/WIR-NOTIEREN-KURZ.html abendblatt.de]). </ref> * 1967: [[Paul Jessen]]<ref>''Stavenhagen-Preis 1967.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 13. Juni 1967 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1967/article200993203/Stavenhagen-Preis-1967.html abendblatt.de]). </ref> * 1969: [[Ivo Braak]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=468 |titel=Autor: Ivo Braak |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1971: [[Karl Bunje]]<ref>[https://mahnke-verlag.de/autoren/article/47-bunje-karl.html ''Bunje, Karl.''] In: ''mahnke-verlag.de.'' Abgerufen am 3. November 2022. </ref> * 1973: [[Günther Siegmund]]<ref>''Harte Diskussionen.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 11. September 1973 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1973/article201399535/Harte-Diskussionen.html abendblatt.de]). </ref> * 1975: [[Konrad Hansen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1417 |titel=Autor: Konrad Hansen |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1982: [[Rudolf Beiswanger]]<ref name="Beiswanger"/> == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Drama]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Gifft dat nich mehr]] fqn0tkahnp222idb923tkheubvi96mm Ilse Seemann 0 193185 1074230 1073697 2026-07-29T01:26:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074230 wikitext text/x-wiki [[Bild:Grabstätte_Ilse_Seemann.jpg|duum|Graff vun Ilse Seemann]] '''{{Roopnaam|Ilse}} Marie Seemann''', later na de Heiraad ''Haese'' (* [[16. Mai]] [[1934]] in [[Beesk]]; † [[18. Februar]] [[2021]] in [[Hamborg]]) weer ene [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] [[Schauspelers|Schauspelersche]], [[Höörspeelspreker|Höörspeelsprekersche]], [[Rundfunkmoderater|Rundfunkmoderatersche]] un [[Schriever|Schrieversche]]. == Leven un Wark == Ilse Seemann besöch de Rundfunk-School in [[Oost-Berlin]] un maak denn ene Leer as [[Schauspelers|Schauspelersche]]. Se speel denn in’n [[Ohnsorg-Theater]] un an dat Hamborger [[Thalia Theater]].<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2224 |titel=Autor: Ilse Seemann |abruf=2025-07-21 }}</ref><ref name=":1">{{Internetquelle |autor=Uwe Debacher |url=http://www.filmmuseum-hamburg.de/seemann.html |titel=Ilse Seemann |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> In’n Feernsehen weer Ilse Seemann vun de laten 1950-er an faken in noorddüütschen Produktschonen to seen, to’n Bispeel in den Serien ''[[Hafenpolizei]]'', ''[[Helga und die Nordlichter]]'', ''[[Adelheid und ihre Mörder]]'' oder ''[[Blankenese (Serie)|Blankenese]]''. Daarto weer Ilse Seemann vun den 1960-er an över 40 Jaren lang Sprekersche un Moderatersche för den [[Noorddüütsch Rundfunk]] (ünner anner bi ''NDR 2 am Vormittag'' oder bi de ''Schlagerparade des NDR''). Se arbeid ook bi velen [[Plattdüütsche Höörspelen|plattdüütschen Höörspelen]] mit.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> As [[Synchroons|Synchroonsprekersche]] weer se ook de Stimm vun Comicfiguren.<ref name=":1" /> In den Video-Spelen üm de Kinnerdetektiven [[TKKG]] weer se in den Folgen 6 (''Der Fälscherbande auf der Spur'') un 7 (''Wer stoppt den Feuerteufel?'') to hören. Se het man ook een handvull Böker mit Geschichten op Platt un Missingsch schreven, de se op Leesavenden vördregen het, meist tohoop mit de Musikgrupp ''Kaktusblüte.'' Ilse Seemann bleev mit 86 Jaren in Hamborg dood. == Filmografie (Uutwahl) == <div style="column-width:30em; column-count:2;"> * 1958: Meister Anecker (Ohnsorg-Theater) * 1962: [[Rose Bernd (1962)|Rose Bernd]] * 1963: Hafenpolizei – 100.000 Mark * 1964: Wilhelmsburger Freitag * 1964: Hofloge * 1964: Hafenpolizei – Die Polizei, dein Freund und Helfer * 1966: Betriebsfest * 1967: Gertrud Stranitzki – Die Rivalin * 1967: Landarzt Dr. Brock – Der verstockte Alte * 1968: Zwei Kisten Rum (Ohnsorg-Theater) * 1968: Hafenkrankenhaus – Die Kuckucksuhren * 1969: Ein Jahr ohne Sonntag * 1970: Industrielandschaft mit Einzelhändlern * 1974: Bismarck von hinten oder Wir schließen nie * 1975: Tatort – Kurzschluß * 1984: Der Landarzt (4 Folgen) * 1991: [[Die Eisprinzessin (Fernsehserie)|Die Eisprinzessin]] * 1992: Großstadtrevier – Vereinskameraden * 1994: Blankenese (14 Folgen as ''Helenka Pribasek'') * 1995: Stubbe – Von Fall zu Fall – Stubbes Erbschaft * 1997: Die Oma ist tot * 1998: Der kleine Dachschaden * 1999: OA jagt Oberärztin * 1999: Dr. Stefan Frank – Der Arzt, dem die Frauen vertrauen – Sturz eines Champions * 2005: Tatort – Ein Glücksgefühl * 2005: Der Landarzt – Notlügen * 2005–2007: Adelheid und ihre Mörder (6 Folgen as ''Hedwig Kneipenbrink'') * 2007: Elvis und ich (Kortfilm) </div> == Höörspelen == <div style="column-width:30em; column-count:2;"> * 1957: De Möllner Gerechtigkeit – Regie: Hans Tügel * 1958: De Doden sünd dod – Regie: Hans Tügel * 1959: De Dannboom ward doch brenn – Regie: Heinz Lanker * 1960: Ose von Sylt – Regie: Gustav Burmester * 1961: Haal över – Regie: Curt Timm * 1962: Uplopen – Regie: [[Werner Perrey]] * 1963: Schipp op Strand – Regie: [[Günther Siegmund]] * 1963: De kloke Anna – Regie: Günther Siegmund * 1964: Söbenteihn Sack Kaffee – Regie: [[Heini Kaufeld]] * 1964: Hein Butendörp sien Bestmann – Regie: Otto Lüthje * 1965: Dat Schattenspeel – Regie: Heini Kaufeld * 1966: Duppelte Räken – Regie: Heini Kaufeld * 1966: Dat Sympathiemiddel – Regie: Curt Timm * 1967: Dat weer de Nachtigall, de sung – Regie: Curt Timm * 1967: Op Düwels Schuvkaar – Regie: Hans Tügel * 1968: De Lüd vun Norderstrand – Regie: Heini Kaufeld * 1968: Solotouren – Regie: Heinz Lanker * 1969: Hans Nüms – Regie: [[Marion Böttcher]], [[Gertrud Niemitz]], Curt Timm * 1970: Storm üm't Hus – Regie: Curt Timm * 1972: Trallen – Regie: [[Jochen Rathmann]] * 1972: Lege Fründschopp – Regie: Jochen Rathmann * 1973: Bei uns zu Haus – Regie: [[Carl-Gottfried von Einem]] * 1978: De holsteensche Faust – Regie: Curt Timm * 1987: Oprappeln – Regie: Rolf Nagel * 1993: Stormy und der Rat der Geister – Regie: [[Jörgpeter Ahlers]] * 1996: Güstern is al meist vörbi – Regie: [[Edgar Bessen]] * 1996: Singapore Sling (8. und 9. Teil) – Regie: Hans Helge Ott * 1998: Prinzessin Rosenblüte – Regie: Rainer Gussek * 1999: Loletta und die Müllplatzclique – Regie: Rainer Gussek * 2000: Zwei Ameisen reisen nach Australien – Regie: Jörgpeter Ahlers </div> == Böker == * 1983: Äkschen bein Stadtteilfest, Hansa-Verlag * 1993: Lat mi an Land, Karlheinz, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783923525973 * 1996: Segg doch ok mal wat, Karlheinz, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783929596342 * 1999: Un liekers bleev de Klock nich stahn, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783929596595 == Weblenken == {{IMDb|nm0781645}} * [https://web.archive.org/web/20230703113756/https://hoerspiele.dra.de/kurzinfo.php?seite=1&SID Ilse Seemann] in der ARD-Hörspieldatenbank {{PBuB|2224}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Seemann, Ilse}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1934]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Moderator]] [[Kategorie:Synchroonsnacker]] [[Kategorie:Höörspeelspreker]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Missingsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] 7g32xaq3xydueiyrvmjyxiljjs6blms Jürgen Borcherdt 0 193192 1074249 1073728 2026-07-29T06:04:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074249 wikitext text/x-wiki '''Jürgen Borcherdt''' (* [[24. April]] [[1870]] in [[Uetersen]]; † [[13. Mai]] [[1956]] ook daar) weer een [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]], de besünners Theaterstücken, Lustspelen un Possen in [[Holsteener Platt]] schreev. == Leven == Jürgen Borcherdt keem in Uetersen op de Welt un besöcht daar de School. Doorna maak he ene Lehr as [[Böttjer]] im deen denn twölv Jaren lang as Beroopssoldaat bi de Artilleree in [[Rendsborg]]. Na dat Enn vun sienen Militärdeenst het he as Postbeamten arbeidt un weer korte Tied in Mainz. 1902 keem torügg na Uetersen.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2462 |titel=Autor: Jürgen Borcherdt |abruf=2025-07-22 }}</ref> Na den eersten Weltkrieg begünn he mit dat Schrieven vun plattdüütschen Theaterspelen.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |titel=Borcherdt, Jürgen |werk=www.mahnke-verlag.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123035253/https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |archiv-datum=2025-01-23 |abruf= |sprache=de}}</ref> 1936 wurr he Postinspekter un güng 1936 in Penschoon. He bleev 1956 in Uetersen dood.<ref name=":0" /> He weer verheiraadt un befaat sik in siene free Tied mit de [[Riederee]]. De Theaterstücken bröch he sülvenst as [[Speelbaas]] in Uetersen op de Speeldeel.<ref name=":1" /> == Warken == * ''Fräulein Swiegerdochter'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1920) * ''Alter schützt vor Torheit nicht'', Plattdüütsche Posse mit Gesang in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Dat geiht to wiet'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt – 3. Oplaag (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Dat Stadtfräulein'', Plattdüütsch Lustspeel in twee Akten – 3. Oplaag (Uetersen 1921) * ''Hein Eggers'', Plattdeutsche Komödie in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Schön is de Jugend'', Plattdeutsche Posse mit Gesang in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Uns Modersprak'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt – 2. Oplaag (Uetersen,Sülvstverlag, 1921) * ''In’n Lindenkrog'', Plattdüütschen Swank in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1922) * ''Paul un sien Kusine'', Plattdüütsch Lustspeel in twee Akten (Uetersen, Selbstverlag 1922) * ''Dat „bessere Mädchen“'', Plattdeutsche Kummedie in twee Akten (Uetersen,Sülvstverlag, 1924) * ''Patzköpp'', Plattdüütschen Swank in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1924) * ''Liselotte'', Plattdüütschen Swank in dree Akten (Uetersen,Sülvstverlag 1925) == Literatuur == * Claus Schuppenhauer: ''Lexikon niederdeutscher Autoren'' Schuster Verlag, Leer 1975 * Michelsen, Friedrich W.: ''Plattdeutsche Bibliographie (Verzeichnis der in den Jahren 1945 bis 1970 selbständig erschienenen plattdeutschen Schriften und Tonträger)'' Schuster Verlag, Leer 2002. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|2462}}{{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Jürgen|ACHTERNAAM=Borcherdt}} * {{Internetquelle |url=https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |titel=Borcherdt, Jürgen |werk=www.mahnke-verlag.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123035253/https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |archiv-datum=2025-01-23 |abruf= |sprache=de}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1956]] [[Kategorie:Boren 1870]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 4ff4pieehlpaur8mxbpe4klkfny04k7 Jupp Balkenhol 0 193216 1074248 1073726 2026-07-29T05:53:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074248 wikitext text/x-wiki '''Josef „Jupp“ Balkenhol''' (* [[20. April]] [[1929]] in [[Küörbke]]; † [[28. September]] [[2018]] in Möhnesee) was en [[Düütschland|düütsken]] [[Schoolmeester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]], de up [[Westfäölsk Plat|Westfäölsk Platt]] schreew.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2710 |titel=Autor: Jupp Balkenhol |abruf=2025-07-23 }}</ref> == Liäwen == Balkenhol wuss an de [[Möhnesee]] up, besöchte in [[Küörbke]] de Volkschole un denn in [[Saust]] dat [[Archigymnasium]], wo he sien [[Abituur]] make. Nao den den Studium an de Pädagoogsken Akademie in [[Kopperdreih]] bi [[Essen]] was he [[Schoolmeester]]. Toeerst in dat [[Rohrgebeed]], denn in [[Brüllingsen]] un toletzt bet siene Penschoon in Küörbke.<ref name=":0" /> Siene friege Tied dachte Balkenhol de Pliäge van’n Plattdüütsken to un bröchte plattdüütske Prosa un Lyrik rut. Lange Tied schreew he auk ene plattdüütske Kolumne in’n [[Soester Anzeiger|''Soester Anzeiger'']]. Jupp Balkenhol was verheiraodt. He was kathoolsk un Jäger. == Wiärk == * ''Hier geht es rund, lachen ist gesund: Spaß is daofüör dao, datte maket wärd''; 100 Vertellekes, Dönekes, Schnäkckes, Späßkes, Sprüekskes, Hrsg.: Gemeinschaft zur Pflege heimischen Brauchtums im Kirchspiel Ense-Bremen e.V., Texte: Jupp Balkenhol, Illustratschoon: [[Ria Alteköster]], Ense-Bremen, 1988 * ''Van kleinen Luien: Sprüekskes un Vertellekes'', Selbstverlag, Möhnesee 1990 * ''Pastörkes, Kösters, Schaulmagisters'', Verlag Stein, Wiärl 1995, ISBN 3-920980-90-5 * ''Frauluie – Mannsluie'', Verlag Stein, Wiärl 1995, ISBN 3-920980-41-7 * ''„… Und die ganze Vogelschar …“'', Gedichte, Heimatverein Möhnesee, Möhnesee-Körbecke 1006 * ''Wille Bärs, Fürsterkes, Jägerlatuin'', Verlag Stein, Wiärl 1996, ISBN 3-920980-91-3 * ''Pöstken: Lustige Streiche, Dönekes un Gedichtkes'', Verlag Stein, Wiärl 1996, ISBN 3-920980-93-X * ''Lach dich krank! Lach dich gesund!: Friätten-Siupen, Dokters – un de Gesundheit'', Verlag Stein, Wiärl 1997 * ''Spaß auf dem Nachtkonsölchen: Originale van der Maihne'', plattdeutsche Dönekes, Verlag Stein, Wiärl 1999, ISBN 3-920980-94-8 * ''Wahne Käls!'', Verlag Stein, Wiärl 2000, ISBN 3-920980-94-8 * ''Dat sind Luie!:'' Erzähler und Heimatdichter vom Möhnesee, Textsammlung: Jupp Balkenhol, Heimatverein Möhnesee, Möhnesee ca. 2000 * ''Wat en Theater!'' Dönekes – Spoikskes un Gedichtkes, Verlag Stein, Wiärl ca. 2002, ISBN 3-920980-80-8 * ''„Hau den Lukas!“ Lustige Dönekes un Gedichtkes'', Soester Kirmesgeschichten, Verlag Stein, Wiärl 2002, ISBN 3-920980-96-4 * ''Dat Beste is lachen un lustig suin, diän Schalk imme Nacken!'', Verlag Stein, Wiärl 2003, ISBN 3-920980-81-6 * ''En lachend Gesichte Wiärl: Füör en lang Gesichte ies dat Liäwen viell te kuort!'', Verlag Stein, Wiärl 2007, ISBN 978-3-920980-83-6 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|Liste van plattdüütsken Schriewers]] == Weblenke == * [https://web.archive.org/web/20250808132009/http://www.plattdeutsch-westfalen.de/ ''Plattdeutsch im Herzen von Westfalen''], Anekdoten, Erzählungen und Gedichte auf Platt von Jupp Balkenhol * [https://www.nrwision.de/mediathek/do-biste-platt-jupp-guet-gaohn-181017/ ''Do biste platt: Jupp, guet gaohn!''], Jupp Balkenhol auf NRWision am 17. Oktober 2018 {{PBuB|2710}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2018]] [[Kategorie:Boren 1929]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] 8uv7bwnf6n01o37wifip78o1c29w8aa Irene Dunne 0 193857 1074232 1073698 2026-07-29T01:55:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074232 wikitext text/x-wiki [[Datei:Irene Dunne by A. L. Whitey Schafer.webp|mini|Irene Dunne (1941)]] '''Irene Marie Dunne''' (* [[20. Dezember]] [[1898]] in [[Louisville (Kentucky)|Louisville]], [[Kentucky]]; † [[4. September]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Filmschauspelerin. Se weer insgesamt fief Mal för den [[Oscar/Beste Hööftdorstellerin|Oscar as best Hööftdorstellerin]] nomineert, hett den aber nie nich kreegen. In de Loop vun hör Filmkarriere, de van 1930 bit 1952 andüer, speel se in de ünnerscheedlichst Genres vun [[Western]] över [[Musical]]s bit hen to de [[Screwball-Kummedie]]. To hör noch hüüd bekannt Filmen tellen ''[[Pioniere des wilden Westens]]'', ''[[Die schreckliche Wahrheit]]'', ''[[Akkorde der Liebe]]'' as ok ''[[Anna und der König von Siam]]''. == Leven == Kört nah den fröhen Dood vun hör Vader truck de Familie 1910 vun Kentucky nah Indiana. Nah de Highschool harr Dunne 1916 de Mögelkeit, Musik und Kunst to ünnerrichten. Stattdessen hett se sück aber an en Utschrieven vun dat Chicago Music College bedeeligt. Nahdem se dissen Wettbewarf wunnen harr, kunn se dor för een Johr studeeren, bevör se in New York City hör Drööm vun en Karriere als Opernsingerin erfüllen wull. Tweemal sung se ahn Spood an de [[Metropolitan Opera]] vör. Se kehr nah Chicago torüch, wo se an’t Theater uptreeden dee. Vun Januar 1929 bit in den März 1930 hett se för en Tourneeupführen vun dat [[Musical]] ''[[Showboat]]'' de wievlich Hööftrull övernommen un wurr sluutend vun en Talentsöker för [[Hollywood]] opdeckt. Irene Dunne hett in’n April 1930 en [[Studioverdrag]] mit en Looptiet vun dree Johren bi dat nee grünnd Studio [[RKO Pictures|RKO]] ünnerschreven un geev hör Lienwanddebüt in dat Musical ''[[Leathernecking]]''. De Verdrag, vun hör Ehemann uthannelt, hett hör en Gehalt pro Week van 1.000 US-Dollar för de eerst 52 Weeken vun de Looptiet, mit Gehaltsstiegern um jewiels wiedere 1.000 US-Dollar pro Week för de dorup folgend twee Johren garanteert.<ref>vergl. utführlich Wes D. Gehring ''Irene Dunne: First Lady of Hollywood'', S. 25, Abdruck hier: [http://books.google.de/books?id=Z84sgN1n-QUC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=irene+dunne+salary&source=bl&ots=FLxCK22yFC&sig=LOKS25KsDDXoniyPIu8H6Hm0dM4&hl=de&sa=X&ei=5rbjUaWNCMSqO4aIgLAE&ved=0CEoQ6AEwAw#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false]</ref> Den Dörbröök schaff se mit de Hööftrull in den [[Western]] ''[[Pioniere des wilden Westens]]'', för de se hör eerste vun all tosommen fief Nomineeren för den [Oscar]] as best Höftdorstellerin kreeg. Dunne weer neben [[Ann Harding]], [[Constance Bennett]] un [[Helen Twelvetrees]] en vun de wievlich Stars vun dat Studio. Hör Karriere nehm düchtigen Upswung dör de Hööftrull in ''[[Back Street (Film)|Back Street]]'', dat 1932 för vull Kassen sörg. Dunne speel en liedend Leevste, de all opfert, um dat Familienglück vun hör Früend nich up’t Speel tosetten. Nah diesen Spood weer se eenige Tiet up melodramatische Fruenschicksale fastleggt, aber af un to speel se in Dramen as ''[[The Silver Cord]]'' van 1933 oder dat Musical ''[[Stingaree]]'', dat se 1934 weer mit [[Richard Dix]] tosommenbroch. Dunne hett hör Verdrag mit RKO in’t Fröhjohr 1933 to düütlich verbetert Konditschonen un de Mögelkeit, Filme för anner Sellschoppen to dreien, um twee Johr verlängert.<ref>vergl. Wes D. Gehring ''Irene Dunne: First Lady of Hollywood'', S. 36</ref> Nah de sien Utloopen 1935 hett se sück entscheeden, in Tokunft blots noch Verdrääg över en bestimmte Antall vun Filmen mit ünnerscheedlich Studios aftosluuten, meest up Basis vun en minneseert Fastgehalt kombineert mit Bedeelingungen an de Inspeelergevnisse oder den Nettogewinnen.<ref>vergl. ausführlich hier, S. 104 ff: [http://books.google.de/books?id=VQgXxmRQRysC&pg=PA106&lpg=PA106&dq=irene+dunne+salary+1939&source=bl&ots=B-Oxq2O553&sig=XH1YR9GB7fcm4cLwRTHP5I4nnvY&hl=de&sa=X&ei=cafjUYQ4xeM778SAsAw&ved=0CG8Q6AEwCQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary%201939&f=false]</ref> Dit mit „free-lancing“ betekent Vörgahn harr all [[Cary Grant]], [[Carole Lombard]] un [[Ronald Colman]] to spoodriek Karrieren verhulpen. Dunne hett 1935 bi [[Universal Studios|Universal]] de Hööftrull in dat Melodram ''[[Magnificent Obsession]]'' övernommen, de [[Robert Taylor (Schauspieler, 1911)|Robert Taylor]] groot herutstellen dee. 1936 dreih se ebenfalls bi Universal ünner de Regie vun [[James Whale]] ''[[Show Boat (1936)|Show Boat]]''. [[Datei:Irene Dunne, NPG 94 41 (cropped).jpg|mini|Irene Dunne (1944)]] De Filmkummedie ''[[Theodora wird wild]]'', de de avendüerlich Geschichte vun en Lüttstadtlehrerin vertellt, de ünner en Pseudonym en pikanten Roman schrifft, hett Dunne as Dorstellerin vun [[Screwball Comedy|Screwball Comedies]] en nee Mögelkeit upwiest. Se wurr weer för en Oscar as best Dorstellerin nomineert. As en vun de ganz wenigen Filmschaffenden in Hollywood wunn se den Respekt un de Achtung vun Studiochef [[Harry Cohn]]. Kört dornah hett se to’n eersten Mal mit Cary Grant dreiht, den Film ''[[Die schreckliche Wahrheit]]'', en Klassiker vun dat Screwball-Comedy-Genre. De Schauspelerin wark 1937/38 in twee weniger spoodriek Musicals mit. Bi [[Paramount Pictures|Paramount]] hett se an de düür Prestigeproduktschoon ''[[High, Wide, and Handsome]]'' ünner de Regie vun [[Rouben Mamoulian]] un later in dat Johr in ''[[Joy of Living]]'', de bi hör ehmalg Studio RKO produzeert wurr mitwarkt. Wiedere Erfolge in ''[[Ruhelose Liebe]]'', ''[[Meine Lieblingsfrau]]'' un ''[[Akkorde der Liebe]]'' hemm ut Dunne en vun de an’n besten betahlt Schauspelerinnen vun de Tiet maakt. 1939 verdeen se 405.000 US-Dollar.<ref>hier: [http://books.google.de/books?id=_J9HTLOI08wC&pg=PA156&dq=irene+dunne+salary&hl=de&sa=X&ei=NajjUeTKIYSOO9vygYgE&ved=0CFcQ6AEwBQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false] un hier [http://books.google.de/books?id=_J9HTLOI08wC&pg=PA156&dq=irene+dunne+salary&hl=de&sa=X&ei=NajjUeTKIYSOO9vygYgE&ved=0CFcQ6AEwBQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false]</ref> [[Louis B. Mayer]] hett in hör en potenziellen Ersatz för [[Norma Shearer]] un [[Greta Garbo]] sehn un hett Irene Dunne de Hööftrull in ''[[Mrs. Miniver]]'' anboden, de se ebenfalls aflehnt hett. Stattdessen speel se in de Kriegsdramen ''[[Kampf in den Wolken]]'' (an de Siet vun [[Spencer Tracy]]) un ''[[The White Cliffs of Dover]]'' ut dat Johr 1944 mit. Nah den [[Tweete Weltkrieg|Krieg]] wunn Dunne mit Upträen in ''[[Over 21]], [[Modell wider Willen]]'' un ''[[Anna und der König von Siam]]'' Prestige un Anerkennung vun Sieden vun de Kritiker. Tegen dat Enn’n vun de Dekade weer se as patente Moder in de Filmen ''[[Unser Leben mit Vater]]'' os ok ''[[Geheimnis der Mutter]]'', de hör en wiedere Oscarnomineeren inbroch, to sehn. De Versöök, hör 1947 weer mit Cary Grant in ''[[Nur meiner Frau zuliebe]]'' to vereenen, klapp nich. Weder de Kummedie ''[[Never a Dull Moment]]'' noch de Rull vun de Königin [[Victoria (Vereenigt Königriek)|Victoria]] in ''[[The Mudlark]]'' hemm 1950 hulpen, nee Fans to winnen. Hör letzten Upträe harr se 1952 in de mit wenig Uppwand produzeert Kummedie ''[[It Grows on Trees]]''. Irene Dunne truck sück dornah vun de Lienwand torüch. To de Grünnen hett se eenige Johren later meent: '''Zitat''': ''Ick bin mi nich seker, worum ick mi torüchtrucken hebb. Dat geev eeigentlich kein Notwennigkeit. De Dreihböker keemen im noch rin. Ick vergliek mien Karriere mit de vun [[Mickey Mantle]]. As he bin ick gahn, as ick noch baben weer. Viellicht weer dat eenfach so, dat ick kien Lüst harr up en tweete oder dart Hööftrull. Ick wull nie nich Charakterrullen spelen. Ick bin in de Schauspeleree rinrutscht un ok weer rut. ''“I don’t know for sure why I retired when I did. I didn’t have to quit. Scripts were still coming in. I compare my career to Mickey Mantle’s. Like him, I quit while I was still at the top. Maybe it was simply because I didn’t think I’d be happy playing second and third leads. I never wanted to be a character actress. I drifted into acting and drifted out.”'' [[Datei:Irene Dunne Graumans.jpg|miniatur|Irene Dunne hör Hand- un Schohafdrücke vör [[TCL Chinese Theatre|Grauman’s Chinese Theatre]]]] Latere Versöök, de Schauspelerin to en Comeback to bewegen, scheiterten. To de Angebote hörrn Rullen in ''[[Wir sind keine Engel (1955)|Wir sind keine Engel]]'' as ok ''[[Gigi (1958)|Gigi]]''. 1952 hett Irene Dunne versöcht, as en vun de eersten etableerten Filmstars in’t Feernsehn en tweet Karriere uptobauen. För Schlitz Playhouse of Stars hett Dunne de Inführung in dat jeden Week sennd, 30-minüt düern Feernsehspel modereert un gelegentliche humorvolle Inspeelungen an dat Enn’n vun de Sennen. De negativen Reaktschonen vun de Fans un se sülvst untofräe mit de fehlenden künstlerischen Entwicklungsmögelkeiten vun dat Format hemm dorto führt, dat nah en half Johr de Tosommenarbeit weer beend wurr. <ref>{{Internetquelle |url=http://www.irenedunnesite.com/tv/ |titel=Irene Dunne on TV |werk=The Irene Dunne Site |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160905025256/http://www.irenedunnesite.com/tv/ |archiv-datum=2016-09-05 |zugriff=2019-04-19 }} {{Webarchiv|url=http://www.irenedunnesite.com/tv/ |wayback=20160905025256 |text=Irene Dunne on TV |archiv-bot=2026-07-29 01:55:45 InternetArchiveBot }}</ref> De Versöök, hör Karriere 1952 in’t Radio mit de Fortsetzungsgeschichte ''Bright Star'', de sück um de Erlevnisse vun en Reporterehepaar, speelt Irene Dunne un [[Fred MacMurray]], dreih, en nee Schwung to geven, gung nah een Johr un 52 Folgen to Enn’n.<ref>bannig utführlich hier: {{Webarchiv|url=http://www.digitaldeliftp.com/DigitalDeliToo/dd2jb-Bright-Star.html |wayback=20110504154313 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2025-07-25 12:59:46 InternetArchiveBot }}</ref> De Schauspelerin hett sück in latere Johren wohltätigen Organisatschonen un tallriek kulturellen Aktivitäten widmet. 1957 hett US-Präsident [[Dwight David Eisenhower]] hör to Sünnerbotschopperin vun de USA in de [[Vereente Natschonen|UNO]] nöömt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.irenedunnesite.com/press/family-weekly-january-12-1958/ |titel=Irene Dunne: Saleslady for the UN |autor=Joseph N. Bell |werk=The Irene Dunne Site |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140201205641/http://www.irenedunnesite.com/press/family-weekly-january-12-1958/ |archiv-datum=2014-02-01 |zugriff=2019-04-19 }} {{Webarchiv|url=http://www.irenedunnesite.com/press/family-weekly-january-12-1958/ |wayback=20140201205641 |text=Irene Dunne: Saleslady for the UN |archiv-bot=2026-07-29 01:55:45 InternetArchiveBot }}</ref> 1965 wurr Irene Dunne as eerste Fru in den Upsichtsraat vun de Firma [[Technicolor (Verfohren)|Technicolor]] wählt. == Privatleven == De Schauspelerin weer van 1928 bit to sien Dood 1965 mit den Teenendokter Francis Dennis Griffin verheiraadt. Dat Paar führ van 1930 bit 1935 en Feernbetrecken, wiel Dr. Griffin sien Praxis in New York tonächst wieder bedreev. Se hemm een Dochter adopteert. Irene Dunne weer tietlevens eng mit [[Loretta Young]] un [[Rosalind Russell]] befrüennd. == Filmografie == * 1930: [[Leathernecking]] * 1931: [[Pioniere des wilden Westens]] ''(Cimarron)'' * 1931: [[Bachelor Apartment]] * 1931: [[Juwelenraub in Hollywood]] ''(The Stolen Jools)'' (Kurzfilm) * 1931: [[The Great Lover]] * 1931: [[Consolation Marriage]] * 1932: [[Symphony of Six Million]] * 1932: [[Back Street (Film)|Back Street]] * 1932: [[Thirteen Women]] * 1933: [[No Other Woman]] * 1933: [[The Secret of Madame Blanche]] * 1933: [[The Silver Cord]] * 1933: [[If I Were Free]] * 1933: [[Ann Vickers]] * 1934: [[This Man Is Mine]] * 1934: [[The Age of Innocence (1934)|The Age of Innocence]] * 1934: [[Stingaree]] * 1934: [[Sweet Adeline]] * 1935: [[Magnificent Obsession]] * 1935: [[Roberta (Film)|Roberta]] * 1936: [[Theodora wird wild]] ''(Theodora Goes Wild)'' * 1936: [[Show Boat (1936)|Show Boat]] * 1937: [[High, Wide and Handsome]] * 1937: [[Die schreckliche Wahrheit]] ''(The Awful Truth)'' * 1938: [[Joy of Living]] * 1939: [[Ruhelose Liebe]] ''(Love Affair)'' * 1939: [[When Tomorrow Comes]] * 1939: [[Invitation to Happiness]] * 1940: [[Meine Lieblingsfrau]] ''(My Favorite Wife)'' * 1941: [[Akkorde der Liebe]] ''(Penny Serenade)'' * 1941: [[Unfinished Business]] * 1942: Lady in a Jam * 1943: [[Kampf in den Wolken]] ''(A Guy Named Joe)'' * 1944: [[The White Cliffs of Dover]] * 1944: [[Modell wider Willen]] ''(Together Again)'' * 1945: [[Over 21]] * 1946: [[Anna und der König von Siam]] ''(Anna and the King of Siam)'' * 1947: [[Unser Leben mit Vater]] ''(Life with Father)'' * 1948: [[Geheimnis der Mutter]] ''(I Remember Mama)'' * 1950: [[Der Dreckspatz und die Königin]] ''(The Mudlark)'' * 1950: [[Never a Dull Moment]] * 1952: [[It Grows on Trees]] == Utteknungen == === Oscar as best Hööftdorstellerin === ; Nomineeren * [[Oscars 1931]]: för ''Pioniere des Wilden Westens'' * [[Oscars 1937]]: för ''Theodora wird wild'' * [[Oscars 1938]]: för ''Die schreckliche Wahrheit'' * [[Oscars 1940]]: för ''Ruhelose Liebe'' * [[Oscars 1949]]: för ''Geheimnis der Mutter'' == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.irenedunnesite.com/ Achtergrundinformatschonen mit tallriek Photos as ok wiederführend Links] up irenedunnesite.com (engelsch) * {{IMDb|nm0002050}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119085674|LCCN=n/87/847001|VIAF=7573777}} {{SORTIERUNG:Dunne, Irene}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1898]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Schauspeler]] dg93wb0l6svn1kvogd4qc9bilnx7ha7 Johannes Zumtaugwald 0 195866 1074244 1073716 2026-07-29T04:47:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074244 wikitext text/x-wiki '''Johannes Zumtaugwald''' (* [[4. Januar]] [[1826]] in [[Zermatt]]; † [[1900]]) weer en [[Bargführer]] ut de Anfangstiet vun den Zermatter [[Bargstiegen|Alpinismus]]. [[Datei:Johannes Zumtaugwald.png|alternativtext=Portrait von Johannes Zumtaugwald|mini|Johannes Zumtaugwald]] == Leven == Johannes Zumtaugwald, Söhn vun Johann Joseph un Maria Katharina Zumtaugwald, weer en Zermatter Bargführer, de eenige Eerstbestiegen up prominente Swiezer [[Veerdusender]] ünnernommen hett, dorünner den höchsten komplett in de Swiez stahn Barg, den [[Dom (Barg)|Dom]] (4545&nbsp;m), un den hööchsten Swiezer Barg överhoopt, de [[Dufourtipp]] (4634&nbsp;m). He weer de jüngere Bröer vun Matthäus Zumtaugwald un de öllere Bröer vun Stefan Zumtaugwald, denen ähnlich spektakuläre Eerstbestiegen gelungen; deelwies gungen se ok tosommen in de Seilschapen. Betallt wurrn de Ünnenehmungen dör engelsch Gäste as [[Leslie Stephen]], den lateren Mitbegrünner vun den [[Alpine Club|London Alpine Club]], oder de beid Geistlichen [[Charles Hudson]] (Eerstbestieger vun den Matterhorn 1865) un John Llewelyn Davies. Dank den US-amerikaanschen Alpinisten Henry Fairbanks Montagnier (1877–1933) sünd de Führerböker vun de dree Bröers Zumtaugwald erhollen bleeven un geven umfangriek Informatschonen över de Touren vun disse Anfangstiet vun den Alpinismus. So wurrd bispeelswies för 1862 en Versöök vun Johannes Zumtaugwald dokumenteert, dat [[Matterhorn]] to bestiegen, wobi he den Tipp aber nich reckt hett.<ref>{{Internetquelle |autor=John Percy Farrar |url=http://pahar.in/wpfb-file/1918-the-alpine-journal-vol-31-s-pdf/ |titel=The Führerbücher of the Brothers Zumtaugwald |werk=Alpine Journal |hrsg=Alpine Club London |datum=1918 |zugriff=2018-12-10 |sprache=en }}</ref> De Naam Zumtaugwald, de sück bit in dat Laatmiddelöller torüchverfolgen lett, stammt vun den Stammsitt vun de Familie in‘n Taugwald af, de dicht bi Zermatt liggt. De oltinseeten Familie hett mehrere [[Meier]] vun dat Freegericht Zermatt as ok eenige Preester hervörbrocht.<ref>[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/028748/2012-08-14/ afropen an’n 7. Oktober 2024]</ref> == Eerstbestiegen == * 1855 Monte-Rosa-Dufourtipp över Westgrat, 4634&nbsp;m. De Erstbesteigung funn an’n 1. August 1855 dör en vun Charles Hudson leit Seilschap statt. Wiedere Deelnehmer weern John Birkbeck, Edward J. W. Stephenson un de Bröers Christopher un James G. Smyth. De Bargführer Johannes un Matthäus Zumtaugwald ut Zermatt un Ulrich Lauener ut Lauterbrunnen hemm den Engländern den Weg bahnt. * 1858 Dom över Festigrat, 4545&nbsp;m 11. September 1858 vun J. Llewellyn Davies, Johannes Zumtaugwald, Johann Kronig un Hieronymous Brantschen. * 1859 [[Rimpfischhorn]], 4199&nbsp;m ( 9. September 1859 mit Leslie Stephen, Robert Liveing, [[Melchior Anderegg]] * 1862 [[Täschhorn]] över Kinflank, 4491&nbsp;m 30. Juli 1862 dör Stefan un Johannes Zumtaugwald, J. Llewelyn Davies, J.W. Hayward un Peter-Josef Summermatter över NW-Flank (Kinflank) direkt vun Randa ut. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1300513519|LCCN=|NDL=|VIAF=458169381441939550007}} {{SORTIERUNG:Zumtaugwald, Johannes}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1826]] [[Kategorie:Storven 1900]] [[Kategorie:Bargstieger]] py33n0f6cc1ya2shylztzk4egqopm19 John Matthew Martinis 0 196992 1074246 1073718 2026-07-29T05:03:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074246 wikitext text/x-wiki [[Datei:John Martinis (cropped).jpg|mini|John Matthew Martinis (2007)]] '''John Matthew Martinis''' (* [[1958]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/martinis/facts/ |titel=John M. Martinis |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-07}}</ref>) is en US-amerikaansch Physiker, de sück mit [[Supraleitung]] un Experimenten to de [[Quanteninformatik]] mit supraleitenden Systemen befaat. He is emeriteert<ref>{{Internetquelle |url=https://www.physics.ucsb.edu/people/john-martinis |titel=John Martinis. Professor Emeritus |werk=physics.ucsb.edu |sprache=en |abruf=2025-08-16}}</ref> Hoochschoollehrer an de [[University of California, Santa Barbara]] (UCSB) un [[Technischer Direkter|''Chief Technology Officer'']] vun Qolabs. 2025 wurr hüm gemeensam mit [[John Clarke (Physiker)|John Clarke]] un [[Michel Devoret]] de [[Nobelpries för Physik]] för de Beobachtung vun dat [[Makroskopisches Quantentunneln]] tospraken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/summary/ |titel=Nobel Prize in Physics 2025 |sprache=en-US |abruf=2025-10-07}}</ref> == Leven == [[Datei:Prospects for a Quantum Factoring Machine.webm|mini|thumbtime=0:58|John Martinis (2017)]] Martinis studeer af 1976 an de [[University of California, Berkeley]] mit den Bachelor-Afsluss 1980 un de Promotschoon 1987. In sien Dissertatschoon demonstreer he supraleitende [[Qubit]]s. As [[Post-Doktorand]] weer he an dat [[Commissariat à l’énergie atomique et aux énergies alternatives]] (CEA) in [[Saclay]] un dornah an dat [[National Institute of Standards and Technology]] (NIST) in Boulder. Dor weer he an de Entwicklung vun en ''Johnson Noise Thermometer'' (JNT), footend up dat [[Johnson-Ruuschen]] un ünner den Gebruuk vun supraleitender Elektronik bedeeligt,<ref>{{Literatur |Autor=S. Benz, J. Martinis, P. Dresselhaus, S. Nam |Titel=An AC Josephson Source for Johnson Noise Thermometry |Sammelwerk=IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement |Datum=2003 |Online=https://tsapps.nist.gov/publication/get_pdf.cfm?pub_id=30112 |Abruf=2025-08-16}}</ref> dat up sien Idee to den Gebruuk vun pulsstüert [[Josephsonkontakt]]-Arrays to de Synthees vun Wellenformen torüchgung un to dat Meeten vun de [[Boltzmann-Konstante]] deen (2000, 2005).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nist.gov/pml/history-nist-quantum-voltage-standards/2000-and-later-history-nist-quantum-voltage-standards |titel=2000 and later - History of NIST Quantum Voltage Standards |werk=nist.gov |sprache=en |abruf=2025-08-16}}</ref> 2004 wessel he as Perfesser an de [[University of California, Santa Barbara]] (UCSB).<ref>{{Internetquelle |url=https://ieeexplore.ieee.org/author/37319851200 |titel=John Martinis |werk=IEEE Autorenprofil |sprache=en |abruf=2025-08-16}}</ref> Van 2014 bit 2020 forsch Martinis as Baas vun de Hardware-Grupp in [[Google LLC|Googles]] ''Quantum Artificial Intelligence Lab'' an den Bau vun en [[Hardware-Fehlertoleranz|fehlertoleranten]] [[Quantencomputer]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.forbes.com/sites/moorinsights/2020/04/30/googles-top-quantum-scientist-explains-in-detail-why-he-resigned/ |titel=Google's Top Quantum Scientist Explains In Detail Why He Resigned |werk=forbes.com |datum=2020-04-30 |sprache=en |abruf=2021-06-23 |kommentar=Interview}}</ref> De Google-Forschungsgrupp um Martinis hett 2019 en Experiment bekannt maakt, mit dat de Forscher eerstmals real demonstreerte [[Quantenöverlegenheit]] („quantum supremacy“) behaupten.<ref>{{Literatur |Autor=Frank Arute et al. |Titel=Quantum supremacy using a programmable superconducting processor |Sammelwerk=Nature |Band=574 |Nummer=7779 |Datum=2019-10 |ISSN=0028-0836 |Seiten=505–510 |Online=http://www.nature.com/articles/s41586-019-1666-5 |Abruf=2020-05-24 |DOI=10.1038/s41586-019-1666-5}}</ref> In‘n Herbst 2020 hett sück Martinis den vun [[Michelle Simmons]] grünnd [[Australien|austraalsch]] Quantum-Computing-Startup ''Silicon Quantum Computing'', dat en Quantencomputer up [[Silizium]]-Basis entwickeln will, as Berader anslooten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.innovationaus.com/ex-google-quantum-chief-joins-simmons-silicon-startup/ |titel=Ex-Google quantum chief joins Simmons’ silicon startup |werk=innovationaus.com |datum=2020-09-30 |sprache=en |abruf=2021-06-23 }}</ref> Siet 2023 is he ''Chief Technology Officer'' un Mitgrünner vun dat [[Start-up]] ''Qolab''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/news/google-alumni-secure-35m-investment-for-quantum-computing-startup/ |titel=Google alumni secure $3.5m investment for quantum computing startup |werk=datacenterdynamics.com |datum=2024-11-04 |sprache=en |abruf=2025-08-16}}</ref> mit dat Teel, en ''utility scale'' Quantencomputer up Basis vun supraleitend Qubits to bauen.<ref>{{Internetquelle |url=https://qolab.ai/about-us/ |titel=About us |werk=qolab.ai |sprache=en |abruf=2025-08-16 }}</ref> == Ehrungen un Priesen == 2010 kreeg he mit Andrew Cleland den Science Breakthrough of the Year vun de [[American Association for the Advancement of Science]] för den eersten Nahwies vun dat Quantenverhollen vun en mechanischen Oszillator (kiek [[Quantenmaschien]]). 2014 kreeg Martinis den [[Fritz London Memorial Prize]] ''för grundlegende experimentelle Fortschritte un Pionier-Leistungen in de Quantenkontrolle, Quanteninformatschonsverarbeitung un Quantenoptik mit supraleitenden Qubits un Mikrowellen'' (Laudatio).<ref>{{Webarchiv |url=http://www.phy.duke.edu/sites/default/files/londonprize/Martinis_Bio_2014.%20HMcorr.pdf |text=Würdigung London Prize 2014 |wayback=20160308234820}} (pdf)</ref> 2021 wurr hüm de [[John Stewart Bell Prize]] vun CQIQC vun de [[University of Toronto]] verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=https://cqiqc.physics.utoronto.ca/bell-prize/bell-prize-winners/ |titel=Bell Prize Winners |hrsg=CQIQC, University of Toronto |sprache=en |abruf=2021-06-23}}</ref> He is Fellow vun de [[American Physical Society]]. 2025 wurr hüm gemeensam mit [[John Clarke (Physiker)|John Clarke]] un [[Michel Devoret]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraken. == Warken (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=John M. Martinis, Sae Woo Nam, José Aumentado, C. Urbina |Titel=Rabi Oscillations in a Large Josephson-Junction Qubit |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=89 |Nummer=11 |Datum=2002 |Seiten= |DOI=10.1103/physrevlett.89.117901}} * {{Literatur |Autor=C. Neill et al. |Titel=A blueprint for demonstrating quantum supremacy with superconducting qubits |Sammelwerk=Science |Band=360 |Nummer=6385 |Datum=2018 |Seiten=195–199 |DOI=10.1126/science.aao4309 |PMID=29650670}} * {{Literatur |Autor=R. Barends et al. |Titel=Superconducting quantum circuits at the surface code threshold for fault tolerance |Sammelwerk=Nature |Band=508 |Nummer=7497 |Datum=2014 |Seiten=500–503 |DOI=10.1038/nature13171}} * {{Literatur |Autor=C. Neill et al. |Titel=A blueprint for demonstrating quantum supremacy with superconducting qubits |Sammelwerk=Science |Band=360 |Nummer=6385 |Datum=2018 |Seiten=195–199 |DOI=10.1126/science.aao4309}} * {{Literatur |Autor=Frank Arute et al. |Titel=Quantum supremacy using a programmable superconducting processor |Sammelwerk=Nature |Band=574 |Nummer=7779 |Datum=2019 |Seiten=505–510 |DOI=10.1038/s41586-019-1666-5}} == Weblinks == {{Commons}} *[https://web.physics.ucsb.edu/~martinisgroup/ Martinis Group] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1378373081|VIAF=82157581706833782033}} {{SORTIERUNG:Martinis, John Matthew}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1958]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] 05jru8jijd2a9922zcu9v6huu1n5q1a Freddie Hubbard 0 197305 1074195 1073668 2026-07-28T16:01:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074195 wikitext text/x-wiki [[Datei:Freddie Hubbard 1976.jpg|mini|Freddie Hubbard in dat Johr 1976]] '''Frederick Dewayne „Freddie“ Hubbard''' (* [[7. April]] [[1938]] in [[Indianapolis]]; † [[29. Dezember]] [[2008]] in [[Sherman Oaks]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Trompete]]r. == Werdegang == In sien Jöögd speel Hubbard mit ünnerscheedlich Musikern in Indianapolis, dorto tellen ok [[Wes Montgomery]] un de sien Bröers. He hett Musik in sien Heimatstadt studeert un gung denn nah New York. Hubbard sien Loopbahn fung 1958 in [[New York City]] an. Dor hett he mit [[Ornette Coleman]] (up de sien Album ''[[Free Jazz: A Collective Improvisation]]''), [[John Coltrane]] (up de sien Album [[Ascension (John-Coltrane-Album)|Ascension]] 1965), [[Eric Dolphy]] (mit den he 18 Maand tosommen leevt hett un vun de he dat „intervallische“ Spelen mit Sprüngen vun twee Oktaven lehrt hett<ref>Hubbard bi den Blind-Test in Rondo Magazin 2001</ref>), [[Slide Hampton]], [[J. J. Johnson]], [[Philly Joe Jones]], [[Quincy Jones]] (Soundtrack to den Film ''The Pawnbroker'' vun [[Sidney Lumet]]), [[Oliver Nelson]] as ok [[Sonny Rollins]] tosommen arbeit un wurr dör sien Tosommenspeel mit [[Art Blakey]] un de sien [[Jazz Messengers]] 1961 bit 1964 bekannt. Hubbard speel bi [[Blue Note Records]] 1960 bit 1965 acht Alben as Bandleader in as ok achtundtwintig as [[Sideman]].<ref>{{Internetquelle |autor=[[Dan Miller (Musiker)|Dan Miller]] |url=https://www.danmillerjazz.com/hubbard.html |titel=Freddie Hubbard: The Blue Note Years 1960–1965 |werk=danmillerjazz.com |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080605022718/https://www.danmillerjazz.com/hubbard.html |archiv-datum=2008-06-05 |abruf=2024-08-08 |sprache=en }}</ref> De meesten vun disse Upnahmen gellen hüüd as Klassiker. 1970 hett hüm sien füürige, melodische [[Improvisatschoon]] un sien herutragend Technik as en vun de führend Trompeter vun sien Tiet maakt; allerdings broch hüm en Reeg vun kommerziell orienteert [[Smooth Jazz|Smooth-Jazz]]-Alben ok negative Kritiken in. Völ vun sien Platten hemm ganze Generatschoonen vun Trompetern beeinfloot. Stilistisch hemm sück de Veröffentlichungen vun Hubbard deelwies in’n [[Hard Bop|Hard-Bop]]-, deelwies in’n Fusion-Lager bewegt. Ut chronologisch Perspektive speegeln sien Plattenveröffentlichungen de Entwicklung vun den Jazz vun’n Hard Bop över dat „free“ Speel in den 60er-Johren hen to’n elektrischen Sound vun de 70er-Johren wedder.<ref>Joachim-Ernst Berendt, [[Günther Huesmann]]: ''Das Jazzbuch''. 2011, S. 322.</ref> Dat Album ''The Hub Of Hubbard'' ([[Musik Produktion Schwarzwald|MPS]] 1970) mit Stücken as ''The Things We Did Last Summer'' (vun [[Jule Styne]]) gellt as Meesterwark vun den Jazz. Dat in [[Villingen-Schwenningen|Villingen]] an‘n 9.&nbsp;Dezember 1969 upnommen Album, produzeert vun [[Joachim Ernst Behrendt]], weer en „Nebenprodukt“ vun de dormalig Europatournee. Sien woll bekanntsten Warken sünd de bi [[CTI Records]] rutkommen Fusion-Alben ''Red Clay'' van 1970 un dat ''California Concert'' van 1971, bi dat he mitwarkt hett. Doröver herut is dat ünner dat sülvig Label herutbrocht Album ''First Light'' to nöömen, för dat he 1973 den [[Grammy Awards|Grammy]] in de Kategorie „Best Jazz Performance by a Group“ kreeg. De kongenialen Arrangements un Orchestratschonen för Kamerorchester stammen ut de Fedder vun den Arrangeur und Komponisten [[Don Sebesky]]. Mit [[Wayne Shorter]], [[Herbie Hancock]], [[Ron Carter]] un [[Tony Williams]], den Liddmaaten vun dat berühmt [[Miles Davis#Dat tweet Quintett 1965–1968|tweet Miles Davis Quintett]], bill hee siet 1976 de Gruppe ''[[V.S.O.P. (Band)|V.S.O.P.]]'', de ok in Europa up Tournee weer un mehrere Alben inspeelt hett. En Lippenreet an de Böverlipp mit ansluutend Infektschoon (de Verdacht vun en [[Karzinom|Lippenkarzinom]] hett sück nah en [[Biopsie]] nicht bestätigt) hett hüm af 1993 för lang Tiet in sien künstlerisches Wirken daalhaalen. Mit dat Album „New Colors“ (2001), dat he mit dat ''New Jazz Composers Octet'' um [[David Weiss (Trompeter)|David Weiss]] inspeelt hett, gelung hüm en Comeback an dat Flögelhorn (dat weniger Lippenspannung bruukt). Freddie Hubbard is an’n 29. Dezember 2008 an Hartverseggen in en Krankenhuus in Los Angeles storven, wo he in’n November vun dat Johr wegen en [[Hartinfarkt]] inleefert wurrn weer. == Uttekungen == *1994 [[Big Band and Jazz Hall of Fame]] * 2006 [[NEA Jazz Masters Fellowship]]. * 2009: [[Down Beat]] Jazz Hall of Fame == Diskografie (Utwahl) == === Alben ünner eegen Naam === <div style="column-width:25em"> * 1960: ''[[Open Sesame]]'' (Blue Note) * 1961: ''Goin’ Up'' (Blue Note) * 1961: ''Hub Cap'' (Blue Note) * 1961: ''Minor Mishap'' ([[Black Lion Records|Black Lion]]) * 1961: ''Ready for Freddie'' (Blue Note) * 1962: ''[[Hub-Tones]]'' (Blue Note) (mit [[James Spaulding|Jimmy Spaulding]]) * 1962: ''The Artistry of Freddie Hubbard'' ([[Impulse! Records|Impulse!]]) * 1962: ''Ballads'' (Blue Note) * 1963: ''The Body And The Soul'' (Impulse) * 1964: ''[[Breaking Point (Album)|Breaking Point]]'' (Blue Note) * 1965: ''Blue Spirits'' (Blue Note) * 1965: ''The Night Of The Cookers'' (Blue Note) * 1966: ''Backlash'' (Atlantic) * 1968: ''High Blues Pressure'' ([[Atlantic Records|Atlantic]]) * 1969: ''A Soul Experiment'' (Atlantic) * 1970: ''The Black Angel'' (Blue Note) * 1970: ''Red Clay'' (CTI) (mit [[Herbie Hancock]], [[Joe Henderson]]) * 1970: ''Straight Life'' (CTI) * 1970: ''The Hub of Hubbard'' (MPS) – Reissue remastered 2016 bei Edel Germany * 1971: ''First Light'' (CTI) (mit [[Ron Carter]], [[George Benson]], [[Airto Moreira]], [[Jack DeJohnette]], [[Hubert Laws]]) * 1971: ''Sing Me a Song of Songmy'' (Rhino/Wea UK) * 1972: ''Sky Dive'' (CTI) * 1973: ''In Concert''; ''Keep Your Soul Together'' (CTI) * 1975: ''Polar AC'' (CTI) * 1975: ''Liquid Love'' (CBS) * 1976: ''Echoes of Blue'' (Atlantic) * 1977: ''Bundle of Joy'' ([[Columbia Records|Columbia]]) * 1978: ''Super Blue'' (Columbia) * 1979: ''The Love Connection'' (Columbia) * 1980: ''[[Pinnacle: Live & Unreleased from Keystone Korner]]'' (Resonance Records) * 1981: ''Back to Birdland'' (M&K Realtime) * 1981: ''Outpost'' (Enja) * 1981: ''Keystone Bop: Sunday Night'' / ''Friday And Saturday'' (Prestige) * 1982: ''Ride Like the Wind'' (Elektra/WEA) * 1982: ''Born to Be Blue (Pablo Records. Inc.)'' mit [[Harold Land]] * 1982: ''Rollin’'' (MPS) * 1983: ''Sweet Return'' (mit [[Lew Tabackin]], [[Joanne Brackeen]], [[Eddie Gomez]], [[Roy Haynes]]) * 1985: ''Gettin’ It Together'' (mit [[Curtis Fuller]], [[Yusef Lateef|Yussef Lateef]]) * 1985: ''The Freddie Hubbard / [[Woody Shaw]] Sessions'' (Blue Note) * 1988: ''Feel The Wind'' ([[Timeless Records|Timeless]]) * 1989: ''Topsy'' ([[Enja]]) * 1990: ''Bolivia/Limelight'' (Limelight) * 1991: ''At Jazz Jamboree Warszawa '91 – A Tribute To Miles'' * 1991: ''Live At [[Fat Tuesday’s]]'' (Limelight) * 1999: ''Above & Beyond'' * 2001: ''New Colors'' (Hip Bop) * 2004: ''Jazz Moods: Hot'' (CTI) * 2008: ''On the Real Side'' (Times Square) * 2009: ''[[One of a Kind (Freddie-Hubbard-Album)|One of a Kind]]'' (Arkadia) * 2019: ''At The Club Vol 1'' (Sleepy Nights Records) * 2019: ''Get Set'' (Angel Heyer Records) * 2021: ''Dig This! – Live Boston 1973'' (MCBN Broadcast) </div> === As Sideman === <div style="column-width:25em"> * [[Ornette Coleman]] ''Free Jazz: A Collective Improvisation'' 1960 * [[Tina Brooks]] ''True Blue'' 1960 * [[Eric Dolphy]] ''Outward Bound'' 1960 * [[Hank Mobley]]: ''Roll Call'' 1961 * [[Oliver Nelson]] ''[[The Blues and the Abstract Truth]]'' 1961 * [[Dexter Gordon]] ''Doin Alright'' 1961 * [[Art Blakey]]: ''[[Mosaic (Album)|Mosaic]]'' 1961 * Bill Evans: ''[[Interplay (Album)|Interplay]]'' 1962 * Herbie Hancock: ''[[Takin’ Off]]'', Blue Note 1962 * Art Blakey & the Jazz Messengers: ''[[Free for All (Blakey)|Free for All]]'' 1964 * Eric Dolphy ''[[Out to Lunch]]'' 1964 * Herbie Hancock: ''Empyrean Isles'' 1964 * Herbie Hancock: ''[[Maiden Voyage]]'' 1965 * [[Bobby Hutcherson]]: ''[[Dialogue (Bobby-Hutcherson-Album)|Dialogue]]'' 1965 * John Coltrane ''[[Africa/Brass]] 1961, [[Ascension]]'' 1965 * Sonny Rollins ''[[East Broadway Rundown]]'' 1966 * Herbie Hancock ''[[V.S.O.P. (Album)|V.S.O.P]]'', 1977 * [[Kirk Lightsey]] ''Temptation'' 1987 </div> === Compilation === * 1972: ''The Baddest Hubbard – An Anthology Of Previously Released Recordings'' (CTI Records) * 2008: ''The Complete Jazz Heritage Society Recordings'' (Jazz Heritage Society) * 2022: ''The Complete Freddie Hubbard Blue Note & Impulse Studio Sessions'' ([[Mosaic Records]]) == Literatur == * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]].'' 8. Auflage. Penguin, London 2006, ISBN 0-14-102327-9. * [[Leonard Feather]], [[Ira Gitler]]: ''The Biographical Encyclopedia of Jazz.'' Oxford University Press, New York 1999, ISBN 0-19-532000-X. * [[Wolf Kampmann]] (Hrsg.), unter Mitarbeit von [[Ekkehard Jost]]: ''[[Reclams Jazzlexikon]].'' Reclam, Stuttgart 2003, ISBN 3-15-010528-5. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000798326 Freddie Hubbard] bi AllMusic (engelsch) * [https://www.discogs.com/de/artist/55745-Freddie-Hubbard] Indrag bi Discogs (engelsch) * {{IMDb|nm0399174}} * [https://www.arts.gov/honors/jazz/freddie-hubbard 2006 NEA Jazz Master Freddie Hubbard] * Jessica Erin Fisher: ''[https://indyencyclopedia.org/frederick-dewayne-freddie-hubbard/ Frederick Dewayne (Freddie) Hubbard.]'' Indrag in ''Encyclopedia of Indianapolis'', Juni 2021. * [https://de.findagrave.com/memorial/32479572/freddie-hubbard Freddie Hubbard] in de Datenbank vun Find a Grave '''Nahroop''' * [[Ralf Dombrowski]]: [https://www.spiegel.de/kultur/musik/zum-tod-von-freddie-hubbard-grenzenlos-gelaeufig-a-598893.html ''Zum Tod von Freddie Hubbard – Grenzenlos geläufig.''] In: ''[[Spiegel Online]]'' vom 30. Dezember 2008. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=134411773|LCCN=n/83/163529|VIAF=64192087}} {{SORTIERUNG:Hubbard, Freddie}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2008]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] svcjyx5iqbyqsiedc3ymqgen7o83nv1 Schwiensteert paneert 0 197375 1074277 1068107 2026-07-29T10:54:29Z ~2026-42166-49 63179 Keine Kochrezepte in Wikipedia! Die einführenden Zeilen sind nur ein Vorwand und unbelegt, Weblink funktioniert nicht. 1074277 wikitext text/x-wiki '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eten woor. As dat noch Huusschlachtungen geev un würkli allns vun’t Schwien verweertet woor, hett man den Steert kookt un dat [[Fleesch]] – dat Steertfleesch is recht so zort – dorför nohmen. Later woor dat een tosätzliche warme Mohltied ut den rökerten Schink, aver de Naam ''Schwiensteert paneert'' bleev bestahn. Hüdigendags is dat Gericht ut de Mood kamen, wohl ok, wiel dat middelwiel een düret Eten woorn is. == Weblenken == * [https://www.kulinarische-probstei.de/kochbuch/fleisch/item/schwiensteert-paneert Kulinarische Probstei: Schwiensteert paneert] (hoogdüütsch) == Nawiesen == <references/> [[Kategorie:Eten]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] ci516mnu4rt3vdhuxfoakploi94y1rx 1074285 1074277 2026-07-29T11:03:57Z Eastfrisian2 58044 1074285 wikitext text/x-wiki {{Gauweg}} '''Schwiensteert paneert''' is een harthaftet Meddageten ut ole Tieden, dat besünners in [[Schleswig-Holsteen]] eten woor. As dat noch Huusschlachtungen geev un würkli allns vun’t Schwien verweertet woor, hett man den Steert kookt un dat [[Fleesch]] – dat Steertfleesch is recht so zort – dorför nohmen. Later woor dat een tosätzliche warme Mohltied ut den rökerten Schink, aver de Naam ''Schwiensteert paneert'' bleev bestahn. Hüdigendags is dat Gericht ut de Mood kamen, wohl ok, wiel dat middelwiel een düret Eten woorn is. == Weblenken == * [https://www.kulinarische-probstei.de/kochbuch/fleisch/item/schwiensteert-paneert Kulinarische Probstei: Schwiensteert paneert] (hoogdüütsch) == Nawiesen == <references/> [[Kategorie:Eten]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] cm9ujlpxgap496wj2y1r6c6ab87s00z Jack Brabham 0 197593 1074234 1073700 2026-07-29T02:15:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1074234 wikitext text/x-wiki [[Datei:BrabhamJack1966B.jpg|rechts|duum|Jack Brabham 1966]] Sir '''John Arthur „Jack“ Brabham''', [[Order of Australia|AO]], [[Order of the British Empire|OBE]] (* [[2. April]] [[1926]] in [[Hurstville]], [[New South Wales]]; †&nbsp;[[19. Mai]] [[2014]] in [[Gold Coast (Australien)|Gold Coast]], [[Queensland]])<ref>Frank Litsky: [http://www.nytimes.com/2014/05/20/sports/jack-brabham-88-who-raced-and-built-winners-dies.html ''Jack Brabham, 88, Who Raced and Built Formula One Winners, Dies.''] Nahroop in [[The New York Times]] van’n 19. Mai 2014 (engelsch, afropen an’n 20. Mai 2014).</ref> weer en [[Australien|austraalsch]] [[Rennfohrer]], de dreemal de Fohrerweltmeesterschap in de [[Formel 1]] wunn. Vun sien Kollegen un de Press wurr he wegen sien swaart Hoor ok „Black Jack“ nöömt. == Leven un Karriere == Brabham weer van 1944 bit 1946 as Mechaniker bi de [[Royal Australian Air Force]]<ref>Brabham, Nye: ''The Jack Brabham Story.'' 2004, S. 22 ff.</ref> un fung 1947 an, eegen Sportwagen to konstrueeren. Ok in sien latere Profi-Karriere hett he sien Autos deelwies sülvst konstrueert. Van 1955 bit 1970 hett he in de [[Formel 1]] insgesamt 126 Rennen för de Teams [[Cooper Car Company|Cooper]], [[Maserati]], [[Lotus Cars|Lotus]] un dat vun hüm sülvst grünnd Team [[Brabham]] bestreeden. He hett dorvan 14 Rennen wunnen un wurr dreemal Formel-1-Weltmeester ([[Automobil-Weltmeesterschap 1959|1959]], [[Automobil-Weltmeesterschap 1960|1960]], [[Automobil-Weltmeesterschap 1966|1966]]). [[Datei:BrabhamJack19650801Südkehre.jpg|mini|links|Jack Brabham bi den Grooten Pries vun Düütschland 1965]] [[Datei:Brabham Moss BT19 Goodwood Revival 2004.jpg|mini|links|Jack Brabham (l.) un Stirling Moss 2004 bi dat Goodwood Revival meeting]] Bi dat letzt Rennen vun de Saison 1959 gung Brabham as Führenden vun de Weltmeesterschapswertung mehrere hunnert Meter vör de Teellien unverwacht de Sprit ut. He hett dat aber schafft, sien Wagen noch up den veerten Platz över de Teellien to schuven (achter [[Bruce McLaren]], [[Maurice Trintignant]], [[Tony Brooks]], aber vör [[Innes Ireland]]). Wiel in de Saison blots de best fief Resultate vun en Fohrer in de Wertung ingungen, harr he in den Fall vun en Sieg vun [[Tony Brooks]] oder [[Stirling Moss]] in dit Rennen Tweet wurrn muss, üm mehr Punkte as sien Titelkontrahenten to hemm. Brooks wurr aber blots Dart un Moss keem nich in’t Teel, so dat Brabham eerstmals Weltmeester trotz Spritmangel wurr. Van 1961 bit 1965 weer de [[Hubruum]] in de Formel 1 up 1500&nbsp;cm³ begrenzt. Brabham wunn in disse Tiet kien een Weltmeesterschapsloop, hett aber 1963 dat Formel-1-Rennen up de [[Solitude-Rennstreck|Solitude]], dat nich to de Weltmeesterschap tellen dee, up sien Naam schreeven. Dat weer ok de Debüt-Sieg för sien eegen Team. 1966 wurr de Hubruum up dree Liter verdüppelt, worup kien Team vörbereit weer. Brabham leet sück vun [[Repco]] en verhältnismäßig eenfachen, up Grootserienkomponenten footend V8-Motor bauen, mit den he wegen de sien Toverlässigkeit de Fohrerweltmeesterschap 1966 vör [[John Surtees]], [[Jochen Rindt]], [[Denis Hulme]], [[Graham Hill]] un annern wunn. Dat weer gliektiedig dat eerst un bither eenzige Mal, dat en Fohrer mit en sülvstkontrueert Wagen Weltmeester wurr. As he sück 1970 in dat Öller vun 44 Johren vun den aktiven Rennsport torüchtruck, weer de Fackpress verwunnert, dat de bit dorhen as wortkarger Interviewpartner gellend Australier em blendende un amüsante Reed hull. Achtergrund vun sien sonst kört Antworten weer sien Swoorhörigkeit, de he up den hooch Geräuschpegel vun de direkt achter den Fohrer inbaut Mittelmotoren torüchfohren dee. 1998, in dat Öller vun 72 Johren, fohr he up de Nürburgring-Nordschleife in dat [[Veranstaltergemeinschaft Langstreckenpokal Nürburgring|VLN]]-6-Stunden-Rennen en [[VW New Beetle]]. 1979 wurr Brabham vun Königin [[Elisabeth II.]] to’n Ridder slahn. 2008 wurr hüm de Titel ''Officer vun den [[Order of Australia]]'' för sien Verdeensten för den Motorsport as Botschopper, Mentor un Promotor vun Sekerheit für de Allgemeenheit dör dat Ünnerstütten vun Wohltätigkeitsorganisatschonen verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=1137401&search_type=advanced&showInd=true |titel=It’s an Honour |hrsg=Australia Government |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130614060749/http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=1137401&search_type=advanced&showInd=true |archiv-datum=2013-06-14 |archiv-bot= |abruf=2010-07-22 }} {{Webarchiv|url=http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=1137401&search_type=advanced&showInd=true |wayback=20130614060749 |text=It’s an Honour |archiv-bot=2026-07-29 02:15:35 InternetArchiveBot }}</ref> Toletzt leev he in [[Surfers Paradise]], Australien. He is nah lang Krankheit in‘n Mai 2014 in dat Öller vun 88 Johren in sien Wahnhuus storven.<ref>[http://www.spiegel.de/sport/formel1/formel-1-dreimaliger-weltmeister-jack-brabham-ist-tot-a-970141.html | work = Spiegel Online | date = 2014-05-19 | accessdate = 2014-05-19]</ref> Brabham harr dree Söhns, de ok all Rennfahrer wurrn sünd: [[Geoff Brabham|Geoff]], [[Gary Brabham|Gary]] un [[David Brabham]]. Ok de Söhn vun Geoff Brabham, [[Matthew Brabham|Matthew]], is in’n Rennsport aktiv. === Formel 2 === In de Johren 1958 un 1966 weer Brabham britisch [[Formel 2|Formel-2]]-Meester. In de Formel-2-Saison 1965 is he mit den Brabham-[[Honda]] BT16 in fief Rennen up je en tweeten un negenten Platz as ok in twee Rennen de flinkste Runn. In de Saison 1966 is he tosommen mit sien Teamkollegen [[Denis Hulme]] in den [[Brabham BT18|Brabham-Honda BT18]]. He wunn disse [[Formel-2-Europameesterschap|Formel-2-Meesterschap]] mit 36 Punkten un teihn Siegen in twalf Rennen vör Hulme mit 28 Punkten. == Trivia == In‘n November 2025 wurrr de [[Asteroid]] [[(26647) Brabham]] nah hüm nöömt.<ref>{{Literatur |Titel=WGSBN Bulletin |Band=25 |Nummer=5 |Verlag=[[Internationale Astronomische Union]] |Datum=2024-11-03 |Sprache=en |ISSN=2789-2603 |Seiten=5 |Online=https://www.wgsbn-iau.org/files/Bulletins/V005/WGSBNBull_V005_025.pdf#page=5 |Format=PDF |KBytes=359 |Abruf=2025-12-01}}</ref> == Literatur == * Jack Brabham, Doug Nye: ''The Jack Brabham Story.'' Pavilion Books, London 2004, ISBN 1-86205-651-X. * Karl Kling, [[Günther Molter]]: ''Jack Brabham. Jagd nach dem Sieg – Ein Rennfahrer erzählt.'' Büchert, Stuttgart 1954. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160120074630/http://www.jackbrabham.com/ Offizielle Website] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118672924|LCCN=n/50/43171|VIAF=20930266}} {{SORTIERUNG:Brabham, Jack}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Australien]] [[Kategorie:Boren 1926]] [[Kategorie:Storven 2014]] [[Kategorie:Formel-1-Rennfohrer]] imsvgskflmaxszpgsjm9spmfqx1o505 Wikipedia:Wikiprojekt Öörd/Kreis Sleswig-Flensborg 4 197645 1074255 1074149 2026-07-29T06:47:11Z Flaverius 21322 /* Westerholz */ 1074255 wikitext text/x-wiki {{Öörd Header |KORT=SL |WAPEN=DEU Kreis Schleswig-Flensburg COA.svg |TITEL=Öörd in de Kreis Sleswig-Flensborg |TEXT=Disse Siet sammelt de plattdüütschen Oortsnaams in de '''[[Kreis Sleswig-Flensborg]]'''. De Gemenen sünd na de hoochdüütsch Naam alphabeetsch sorteert. Oortsdelen sünd ünner de Gemeen inornt. De Naams vun de [[Flensborg]]er Stadtdelen finnt sik up de Ünnersiet „[[Wikipedia:Wikiprojekt Öörd/Flensborg|Flensborg]]“. == Wo wiet dat vörankamen is == {{Foortgang|125|125|task=Gemeennaams nawiest (125/125)}} {{Foortgang|319|478|task=Oortsnaams nawiest}} {{Foortgang|8|125|task=Artikels anleggt (8/125)}} == Navigatschoonsliest == {{Navigatschoonsliest Gemenen un Städer in den Kreis Sleswig-Flensborg}} }} == A == === [[Ahneby]] === :→ '''[[Ahneby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Ahnebyheck]] :: [[Ahnebyheck]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Sünnerhof]] :: [[Sünnerhoff]]<ref group="A">Naam nich beleggt. „Sünner-“ is sachts däänsch/süüdjüütsch Substrat, vgl. {{S|da|''sønder''/''synder''}} [{{IPA|sønər}}] „Süüd-/Süder-“ un blifft dorvun as dat is. Dorto „-hoff“ na SASS Nettwöörbook.</ref> === [[Alt Bennebek]] === :→ '''[[Ool Bennbeek]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Puckholm]] :: * [[Sprillbek]] :: * [[Umleitungsdeich]] :: === [[Arnis]] === :→ '''[[Arnis]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Ausacker]] === :→ '''[[Ausacker]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|143|Ausacker}}</ref><ref name="Richelsen">Utkumst vun Claus-Peter Richelsen (Börgermeester vun Ausacker), Nettbreev 19. Juli 2026.</ref> * [[Ausackerholz]] :: [[Ausackerholt]]<ref name="Richelsen"/> * [[Ausacker Westerholz]] :: [[Ausacker Westerholt]]<ref name="Richelsen"/> * [[Dammende]] :: [[Dammenn]]<ref name="Richelsen"/><ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Seiten=203}}</ref><ref>{{Slesvigske stednavne|1866|Dammenn}}</ref> * [[Hammerstoft]] :: [[Hammerstoft]]<ref name="Richelsen"/> * [[Hüholz]] :: [[Hüholt]]<ref name="Richelsen"/><ref>{{Slesvigske stednavne|3617|Hüholt}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Seiten=351}}</ref> == B == === [[Bergenhusen]] === :→ '''[[Barmhusen]]'''<ref>{{Literatur|Titel=Schleswig-Holstein|Verlag=Sleswig-Holsteensche Heimatbund|Jahr=1971|Seiten=54}}</ref><ref name="JbGeest">{{Literatur|Titel=Jahrbuch für die Schleswigsche Geest|Band=11–15|Verlag=Heimatverein Schleswigsche Geest|Jahr=1963|Seiten=189}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=Johann Rhode Friedrich Augustiny|Titel=Achtern Åben oder Plattdütsches Vålksbok för Kinner un ole Lüd|Jahr=1857|Seiten= 111}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=https://web.archive.org/web/20160305003401/https://kropp.de/de/news.html?id=42628|titel=Kropp – Plattdüütsche Oortsnaams|archiv-url=https://web.archive.org/web/20160305003401/https://kropp.de/de/news.html?id=42628|archiv-datum=2016-03-05|abruf=2026-07-20}}</ref><ref group="A">Dat Wikiprojekt Öörd leggt sik na de [[Wikipedia:Wikiprojekt Öörd/Richtlienen|Projektrichtlienen]] up ''Barmhusen'' statts ''Bavenhusen'' na Hein Thies un dat SASS Nettwöörbook vun de Fehrs-Gill fast.</ref> :: Variant: [[Bavenhusen]]<ref name="SASS Wb"/> [[Bahmhusen]]<ref name="JbGeest"/> * [[Blumental]] :: [[Blomendaal (Barmhusen)|Blomendaal]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Brunsholm]] :: [[Bruunsholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lüttensee]] :: [[Lüttensee]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Barmhusen|Osterfeld]] :: [[Oosterfeld (Barmhusen)|Oosterfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> === [[Böel]] === :→ '''[[Böel]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Billmoor]] :: * [[Billwatt]] :: * [[Böelkamp]] :: [[Böelkamp]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Böelschuby]] :: [[Böelschuby]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Böelschubyhof]] :: [[Böelschubyhoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Böelschubymühle]] :: [[Böelschubymöhl]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Böelstamm]] :: [[Böelstamm]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Böelulegraff]] :: * [[Böelwesterfeld]] :: [[Böelwesterfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Borrieshaag]] :: * [[Dingwatt]] :: [[Dingwatt]]<ref>{{Mensing|Indrag=Ding-dörp|Band=1|Kolumm=739}}</ref> * [[Hattschau]] :: * [[Lehmberg]] :: |3= * [[Möllmoos]] :: * [[Neuböelschuby]] :: [[Nieböelschuby]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Rabenholzlück]] :: [[Ravenholtlück]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Stoltoft]] :: * [[Thiesholz]] :: [[Thiesholt]]<ref name="Sach">{{Literatur|Autor=August Sach|Titel=Das Herzogtum Schleswig in seiner ethnographischen und nationalen Entwickelung|Band=1|Verlag=Buchhandlung des Waisenhauses|Ort=Halle a. S.|Jahr=1896|Seiten=79}}</ref><ref>{{Mensing|Indrag=Botterbrood|Band=5|Kolumm=787}}</ref> }} === [[Böklund]] === :→ '''[[Bööklund]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="SHHB B">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160329081441/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_b.php|title= Oortsnaams vun Sleswig-Holsteen B|website=Sleswig-Holsteensche Heimatbund|publisher=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e. V.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329081441/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_b.php|archive-date=2016-03-29|url-status=dead|access-date=2026-06-18}}</ref> :: Variant: [[Böklund]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> {{Opdeelt List |1= * [[Böklundfeld]] :: [[Bööklundfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Dennholm]] :: * [[Kattbek]] :: [[Kattbeek]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Lindeberg]] :: [[Linnbarg]]<ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Datum=1884|Seiten=78}}</ref> * [[Norderfahrenstedt]] :: [[Noorderfohrensteed]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Reesbrück]] :: }} === [[Bollingstedt]] === :→ '''[[Bollingsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Beekholt]] :: [[Beekholt]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Bollingstedt-Lund]] :: [[Bollingsteed-Lund]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Engbrück]] :: [[Engbrüch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2815|Engbrüch}}</ref> * [[Gammellund]] :: [[Gammellund]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Görrisau]] :: * [[Süderfeld]] :: [[Süderfeld (Bollingsteed)|Süderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Westerschau]] :: }} === [[Boren]] === :→ '''[[Boren]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Affegünt]] :: * [[Akeby]] :: [[Akeby]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Åkeby]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laura|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=118}}</ref> * [[Bicken]] :: * [[Boknis]] :: * [[Bremswatt]] :: * [[Ekenis]] :: [[Eeknis]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ekenisfeld]] :: [[Eeknisfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Ekenislund]] :: [[Eeknislund]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Fohrtoft]] :: * [[Grabbelwatt]] :: * [[Güderott]] :: [[Güderott]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Güderottstamm]] :: [[Güderottstamm]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Hegeholz]] :: * [[Hoheluft]] :: * [[Hürye]] :: * [[Kaltoft]] :: [[Kaltoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ketelsby]] :: [[Ketelby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kiesby]] :: [[Kiesby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kiesbyfeld]] :: [[Kiesbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kleinboren]] :: * [[Langschiff]] :: * [[Lindau (Boren)|Lindau]] :: [[Lindau (Boren)|Lindau]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Lindaufeld]] :: [[Lindaufeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Lindau-Gaarwang]] :: [[Lindau-Gaarwang]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Lindaukamp]] :: [[Lindaukamp]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Lindaunis]] :: [[Lindaunis]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Pageroe]] :: * [[Papenfeld]] :: [[Papenfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Petersfeld]] :: * [[Rehberg]] :: * [[Uhlekuhl]] :: * [[Wattlück]] :: * [[Wrium]] :: }} === [[Borgwedel]] === :→ '''[[Bordel (Kreis Sleswig-Flensborg)|Bordel]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Borgwedelfeld]] :: [[Bordelfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Osterlieth]] :: * [[Stexwig]] :: [[Steksch]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Stexwigfeld]] :: [[Stekschfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> === [[Börm (Kreis Sleswig-Flensborg)|Börm]] === :→ '''[[Börm (Kreis Sleswig-Flensborg)|Börm]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Dreizehn]] :: [[Dörteihn]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Dörtein]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Reihe=Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs|BandReihe=28|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Datum=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=220}}</ref> * [[Meierhof]] :: [[Meierhoff]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Reihe=Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs|BandReihe=28|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Datum=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=272}}</ref> * [[Neubörm]] :: [[Niebörm]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Querende]] :: [[Dweerenn]] :: Variant: [[Dwerenn]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Reihe=Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs|BandReihe=28|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Datum=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=528}}</ref> * [[Vierhäuser]] :: === [[Böxlund]] === :→ '''[[Böxlund]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Brodersby-Goltoft]] === :→ '''[[Brodersby-Goltoft]]'''<ref group="A" name="Dubbelnaam"/> {{Opdeelt List |1= * [[Brodersby]] :: [[Brodersby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Burg/Missunde]] :: [[Borg/Missunn]]<ref group="A" name="afleidt"/> :: Variant: [[Missunn]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Geel]] :: [[Geel]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Cheel]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2807|Cheel}}</ref> * [[Geelbyholz]] :: [[Geelbyholt]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20251204232502/https://www.auenwaldschule-boeklund.de/2015/12/schoelers-leest-platt-201516/|title=Schölers leest Platt 2015/16|website=Auenwaldschule Gemeinschaftsschule Böklund|publisher=Auenwaldschule Gemeinschaftsschule Böklund|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204232502/https://www.auenwaldschule-boeklund.de/2015/12/schoelers-leest-platt-2015-16/|archive-date=2025-12-04|url-status=dead|access-date=2026-07-20}}</ref> :: Variant: [[Cheelbihold|xe·lbi·hold]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Sprogskiftet og nogle stednavnetyper i Sønderjylland|Sammelwerk=Sønderjydske Årbøger|Jahr=1960|Seiten=236}}</ref> |2= * [[Goltoft]] :: [[Goltoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Groß-Brodersby]] :: [[Groot-Brodersby]] :: Variant: [[Groot Brodersby]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> * [[Hellör]] :: * [[Klein-Brodersby]] :: [[Lütt-Brodersby]] :: Variant: [[Lütt Brodersby]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> |3= * [[Knös]] :: * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld (Brodersby-Goltoft)|Noorderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Royum]] :: }} === [[Busdorf]] === :→ '''[[Busdörp]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1768|Busdörp}}</ref> * [[Grundlos]] :: * [[Haddeby]] :: [[Harby]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|569|Harby}}</ref> * [[Wittgenstein]] :: == D == === [[Dannewerk]] === :→ '''[[Dännwark (Gemeen)|Dännwark]]'''<ref group="A" name="afleidt"/> :: Variant: [[Denwark]]<ref name="Denwark">{{Slesvigske stednavne|2441|Denwark, Groot-/Lütt-}}</ref> * [[Großdannewerk]] :: [[Grootdännwark]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Groot-Denwark]]<ref name="Denwark"/> * [[Kleindannewerk]] :: [[Lüttdännwark]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Lütt-Denwark]]<ref name="Denwark"/> * [[Kurburg]] :: [[Koorborg]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kohrborch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2793|Kohrborch}}</ref> === [[Dollerup]] === :→ '''[[Dollerup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Burott]] :: * [[Ellgaard (Dollerup)|Ellgaard]] :: [[Ellgaard (Dollerup)|Ellgaard]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Vairant: [[Ellchård]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3609|Ellchård}}</ref> * [[Geschlossenheck]] :: [[Slottenheck]]<ref name="Slottenheck">{{Slesvigske stednavne|1891|Slottenheck, Slåten'heck}}</ref> :: Variant: [[Slåtenheck|Slåten'heck]]<ref name="Slottenheck"/> * [[Hörreberg]] :: * [[Krim (Dollerup)|Krim]] :: * [[Mürpoll]] :: * [[Nordballig]] :: [[Noordballig]] :: Variant: [[Nordballich]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Datum=1992|Seiten=485}}</ref> |2= * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld (Dollerup)|Noorderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Rabenholz]] :: [[Ravenholt]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Rabenholt]]<ref name="Sach"/> * [[Streichmühle]] :: [[Strickmöhl]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2296|Strickmöhl}}</ref> * [[Terkelstoft]] :: [[Terkelstoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Tiefengruft]] :: [[Depegruft]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Deepechruft|Deepe'chruft]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3600|Deepe'chruft}}</ref> * [[Unewattmühle]] :: [[Ünewattmöhl]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Weigab]] :: }} === [[Dörpstedt]] === :→ '''[[Dörpsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Bünge]] :: [[Büng]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|2788|Büng}}</ref> * [[Klove]] :: [[Kloov]]<ref name="SASS Wb"/> == E == === [[Eggebek]] === :→ '''[[Eggebeek]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Varianten: [[Eggebek]]<ref name="Eggebek">{{Slesvigske stednavne|455|Echbek, Eggebek}}</ref> [[Echbek]]<ref name="Eggebek"/> * [[Eggebek-Norderfeld]] :: [[Eggebeek-Noorderfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Eggebek-Süd]] :: [[Eggebeek-Süüd]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Eggebek-Westerfeld]] :: [[Eggebeek-Westerfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Tüdal]] :: === [[Ellingstedt]] === :→ '''[[Ellingsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Aussiedlung]] :: * [[Beek (Ellingsteed)|Beek]] :: [[Beek (Ellingsteed)|Beek]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Bockhöft]] :: [[Bookhööft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Busholm]] :: |2= * [[Morgenstern (Ellingsteed)|Morgenstern]] :: [[Morgenstern (Ellingsteed)|Morgenstern]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Nord (Ellingsteed)|Nord]] :: [[Noord (Ellingsteed)|Noord]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Rott (Ellingsteed)|Rott]] :: [[Rott (Ellingsteed)|Rott]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Schellund]] :: }} === [[Erfde]] === :→ '''[[Arf]]'''<ref name="EHTEK">Eva Hansen: ''Twischen Eider un Klockturmbarg.''</ref><ref group="A">Dat Wikiprojekt Öörd leggt sik na de Projektrichtlienen up „Arf“ fast, statts de Schrievwies „Arfd“ na Hein Thies un dat SASS Nettwöörbook</ref> :: Variant: [[Arff]]<ref>Johann Rhode Friedrich Augustiny: ''Achtern Åben oder Plattdütsches Vålksbok för Kinner un ole Lüd.'' 1857, S. 67</ref> [[Arfd]]<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Bargen (Arf)|Bargen]] :: [[Bargen (Arf)|Bargen]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="EHTEK"/> * [[Ekel]] :: [[Ekel]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Erfderfeld]] :: [[Arferfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Grevenhorst]] :: * [[Hanrade (Arf)|Hanrade]] :: * [[Scheppern]] :: [[Scheppern]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="EHTEK"/> }} === [[Esgrus]] === :→ '''[[Eschrus]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Atzbüll]] :: [[Atzbüll]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Birzhaft]] :: [[Birzhaft]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Bitzhaft]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3545|Bitzhaft}}</ref> * [[Blick]] :: * [[Brunsholm]] :: [[Bruunsholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Esgrusschauby]] :: [[Eschrusschauby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Frauenhof]] :: [[Fruenshoff]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Fruhnshoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2454|Fruhnshoff}}</ref> |2= * [[Griesgaard]] :: [[Griesgaard]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Chrieschård]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1899|Chrieschård}}</ref> * [[Grünholz]] :: [[Gröönholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Chrönholt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|558|Chrönholt}}</ref> * [[Haveholz]] :: * [[Jürgensfeld]] :: * [[Lüchtoft]] :: * [[Röhrmoos]] :: |3= * [[Rottberg]] :: [[Rottbarg]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Rottbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3734|Rottbarch}}</ref> * [[Schrepperie]] :: * [[Schwanburg]] :: * [[Tollschlag]] :: [[Tollslag]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald, Peter Jørgensen|Titel=Sydslesvigs stednavne|Band=7.2|Jahr=1979|Seiten=419}}</ref> * [[Ulfegraff]] :: * [[Wippendorf]] :: [[Wippendörp]]<ref>{{Literatur|Titel=Beiträge zur Namenforschung|Band=11|Jahr=1976|Seiten=293}}</ref> :: Variant: [[Wittendörp (Eschrus)|Wittendörp]]<ref name="SASS Wb"/> }} == F == === [[Fahrdorf]] === :→ '''[[Fahrdörp]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>Johann Rhode Friedrich Augustiny: ''Achtern Åben oder Plattdütsches Vålksbok för Kinner un ole Lüd''. 1857, S. 68</ref> * [[Fahrdorfer Ziegelei]] :: [[Fahrdörper Tegelie]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Fahrdorffeld]] :: [[Fahrdörpfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Loopstedt]] :: [[Loopsteed]]<ref name="SASS Wb"/> === [[Freienwill]] === :→ '''[[Frienwill]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Kleinsolt]] :: [[Kleensolt]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Kleensolt|Kleen'Solt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1104|Kleen'Solt}}</ref> * [[Kleinsolt-Heidefeld]] :: [[Kleensolt-Heidfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kleinsoltholz]] :: [[Kleensoltholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kleensoltholt|Kleensolt'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3623|Kleensolt'holt}}</ref> * [[Kleinwolstrup]] :: [[Kleenwolstrup]]<ref name="SASS Wb"/> :: Varianten: [[Kleenwolstrup|Kleen'wolstrup]]<ref name="Wolstrup">{{Slesvigske stednavne|1689|Wolstrup, Kleen'wolstrup}}</ref> [[Wolstrup]]<ref name="Wolstrup"/> * [[Wielenberg]] :: [[Wielbarg]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Wielbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1863|Wielbarch}}</ref> == G == === [[Gelting]] === :→ '''[[Gelting]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Chelting]]<ref>{{Slesvigske stednavne|535|Chelting}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Basrott]] :: * [[Bleicherfeld]] :: * [[Bosiek]] :: * [[Bücherott]] :: * [[Christiansfeld]] :: * [[Dammhall]] :: * [[Düstholz]] :: [[Düstholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=223}}</ref> * [[Düstnishy]] :: * [[Freienwillen]] :: * [[Gaarwang]] :: * [[Gammellück]] :: |2= * [[Goldhöft]] :: * [[Grahlenstein]] :: [[Grahlensteen]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Gralensteen]]<ref>{{Literatur|Titel=Schleswig-Holsteinisches Jahrbuch|Jahr=1923|Seiten=94}}</ref> * [[Grünkoppel]] :: [[Gröönkoppel]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Grönkoppel]] [{{IPA|xrøn kùbəl}}]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald, Peter Jørgensen|Titel=Sydslesvigs stednavne|Band=7.2|Jahr=1979|Seiten=439}}</ref> * [[Grüftheck]] :: * [[Grüftlingsfeld]] :: * [[Güholz]] :: * [[Hebrohy]] :: [[Hebrohy]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Hebrohy|Hebro'hy]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1932|Hebro'hy}}</ref> * [[Hellert]] :: * [[Holmkjer]] :: * [[Kattrott]] :: [[Kattrott]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kemphy]] :: |3= * [[Kleinnadelhöft]] :: * [[Lehbek]] :: [[Lehbeek]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lehbekwiese]] :: [[Lehbeekwisch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Nadelhöft]] :: * [[Oberkoppel]] :: * [[Pelsrade]] :: * [[Pinkyberg]] :: * [[Stenderup]] :: [[Stennerup]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1124|Stennerup}}</ref> * [[Stenderupfeld]] :: [[Stennerupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Wackerballig]] :: [[Wackerballig]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Wackerballich]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1246|Wackerballich}}</ref> * [[Westerfeld]] :: [[Westerfeld (Gelting)|Westerfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> }} === [[Geltorf]] === :→ '''[[Geldörp]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Altmühl]] :: [[Oolmöhl]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Oolmöhl|Ool'möhl]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2532|Ool'möhl}}</ref> * [[Esprehm]] :: [[Esprehm]]<ref name="SASS Wb"/> === [[Glücksburg (Kreis Sleswig-Flensborg)|Glücksburg]] === :→ '''[[Glücksborg (Kreis Sleswig-Flensborg)|Glücksborg]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Glücksborch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|831|Glücksborch}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Alt-Glücksburg]] :: [[Oolt-Glücksborg]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Bockholm]] :: [[Bockholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bremsberg]] :: * [[Brusmark]] :: * [[Drei]] :: * [[Holnis]] :: [[Holnis]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|622|Holnis}}</ref> * [[Iskiersand]] :: |2= * [[Kobbellück]] :: * [[Meierwik]] :: * [[Mittkoppel]] :: * [[Neufeld]] :: * [[Quellental]] :: * [[Rüdeheck]] :: * [[Ruhetal]] :: |3= * [[Sandwig]] :: * [[Schauenthal]] :: [[Schauendaal]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Schauendaal]]<ref>{{Literatur|Autor=Johannes von Schröder|Titel=Topographie des Herzogthums Schleswig|Jahr=1854|Seiten=62}}</ref> * [[Schausende]] :: [[Schausenn]]<ref>{{Literatur|Titel=Schleswig-Holstein. Monatshefte für Heimat und Volkstum|Herausgeber=Eduard Edert|Jahr=1958|Seiten=39}}</ref> * [[Schiedenhohlweg]] :: * [[Schwennau]] :: [[Swennau]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald|Titel=Sydslesvigs stednavne: Nordangel og Flensborg|Band=7.1|Nummer=350|Jahr=1948|Seiten=95}}</ref> * [[Ulstrupfeld]] :: [[Ulstrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Wahrberg]] :: }} === [[Grödersby]] === :→ '''[[Grödersby]]'''<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> :: Variant: [[Chrödesby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|556|Chrödesby}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Fegetasch]] :: * [[Friedenshöh]] :: * [[Grödersby-Bahnhof]] :: [[Grödersby-Bahnhoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Grödersby-Hof]] :: [[Grödersby-Hoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Grödersbyholz]] :: [[Grödersbyholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Groß-Grödersby]] :: [[Groot-Grödersby]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> :: Variant: [[Grootgrödersby]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="SHHB G">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20151223235630/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_g.php|title=Oortsnaams vun Sleswig-Holsteen G|website=Sleswig-Holsteensche Heimatbund|publisher=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e. V.|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223235630/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_g.php|archive-date=2015-12-23|url-status=dead|access-date=2026-06-18}}</ref> * [[Habertwedt]] :: [[Havertweed]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Havertwedt]]<ref>{{Literatur|Autor=Henning Oldekop|Titel=Topographie des HerzogtumsSchleswig|Jahr=1906|Seiten=47}}</ref> * [[Klein-Grödersby]] :: [[Lütt-Grödersby]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Datum=1992|Seiten=388}}</ref> * [[Königstein]] :: * [[Marienhof]] :: |3= * [[Moos]] :: * [[Mühlenholz]] :: [[Möhlenholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Paul Selk|Titel=Volksgeschichten aus Angeln|Jahr=1992|Seiten=137}}</ref> * [[Neuwerk]] :: * [[Trankier]] :: * [[Westerlücken]] :: }} === [[Groß Rheide]] === :→ '''[[Groot Rheid]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="Stender"/> * [[Groß Rheider Feld]] :: [[Groot Rheider Feld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Mühlenhaus]] :: * [[Oer]] :: * [[Schicht]] :: * [[Wrom]] :: === [[Großenwiehe]] === :→ '''[[Grootwieh]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Groot Wieh]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1671|Groot Wieh}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Loftlund]] :: * [[Nordwiehe]] :: * [[Oxlund]] :: [[Oxlund]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Oxlund|'Oxlund]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2193|'Oxlund}}</ref> |2= * [[Schobüll]] :: [[Schobüll]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Schobüllhuus]] :: [[Schobüllhuus]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Wiehekrug]] :: }} === [[Großsolt]] === :→ '''[[Grootsolt]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Chrootsolt|Chroot'solt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1105|Chroot'solt}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Bistoft]] :: [[Bistoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bistoftfeld]] :: [[Bistoftfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Bistoftholz]] :: [[Bistoftholt]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Bistoftholt|Bistoft'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3653|Bistoft'holt}}</ref> * [[Bregengaard]] :: * [[Erholung]] :: * [[Ernsthof]] :: * [[Estrup]] :: [[Estrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Estrupfeld]] :: [[Estrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Friesheck]] :: * [[Großsoltbrück]] :: [[Soltbrüch]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Großsoltholz]] :: [[Grootsoltholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Chrootsoltholt|Chrootsolt'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1107|Chrootsolt'holt}}</ref> * [[Großsoltwesterholz]] :: [[Grootsoltwesterholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Holstein (Großsolt)|Holstein]] :: * [[Kloster]] :: * [[Kollerup]] :: [[Kollerup]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Kollerupfeld]] :: [[Kollerupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kollerupholz]] :: [[Kollerupholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kollerupholt|Kollerup'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3620|Kollerup'holt}}</ref> * [[Mühlenbrück]] :: [[Möhlenbrüch]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Datum=1992|Seiten=468}}</ref> * [[Rugenkanzel]] :: * [[Süderballig]] :: [[Süderballig]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Süderballich]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Datum=1992|Seiten=630}}</ref> }} === [[Grundhof]] === :→ '''[[Grundhoff]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Bönstrup]] :: [[Bönstrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bückberg]] :: [[Bückbarg]]<ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Jahr=1884|Seiten=17}}</ref> * [[Bundeslund]] :: [[Bunneslund]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Bunneslund|Bunnes'lund]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3602|Bunnes'lund}}</ref> |2= * [[Grundhoffeld]] :: [[Grundhofffeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kattberg]] :: * [[Lundsgaard]] :: [[Lunschaar]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Lunschår]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2464|Lunschår}}</ref> |3= * [[Lutzhöft]] :: [[Lutzhöft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mariengaard]] :: * [[Reumoos]] :: [[Reumoos]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Råimoos]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3569|Råimoos}}</ref> }} == H == === [[Handewitt]] === :→ '''[[Hannewitt]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|584|Hannewitt}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Altholzkrug]] :: [[Ooltholtkroog]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ellund]] :: [[Ellund]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ellundbrück]] :: [[Ellundbrüch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Ellundfeld]] :: [[Ellundfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Gottrupel]] :: [[Gottrupel]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Handewitt-Busch]] :: [[Hannewitt-Busch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Handewitt-Kolonie]] :: [[Hannewitt-Kolonie]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Handewitt West]] :: [[Hannewitt West]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Haurup]] :: [[Haurup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hoffnung]] :: [[Hoffnung]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hüllerup]] :: [[Hüllerup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Jarplund]] :: [[Jarplund]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Jarplund|Jarp'lund]]<ref>{{Slesvigske stednavne|683|Jarp'lund}}</ref> * [[Kolonistenkrug]] :: [[Kolonistenkroog]]<ref>Annemarie Jensen: „Gedanken över de Lüüd vunt Feld: Dat Butendörp“. In: ''sh:z'', 24. Mai 2012. [https://www.shz.de/deutschland-welt/schleswig-holstein/artikel/gedanken-oever-de-lueued-vunt-feld-dat-butendoerp-40814286 online], opropen de 24. Juli 2026).</ref> * [[Langberg]] :: [[Langbarg]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Langbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2064|Langbarch}}</ref> |3= * [[Neuholzkrug]] :: * [[Simondys]] :: * [[Timmersiek]] :: [[Timmersiek]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Timmersik]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2335|Timmersik}}</ref> * [[Timmersiekfeld]] :: [[Timmersiekfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Unaften]] :: [[Unaften]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Unaften|Un'aften]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2185|Un'aften}}</ref> * [[Weding]] :: [[Weding]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Westerlund]] :: [[Westerlund]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Harrislee]] === :→ '''[[Harrsle]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Hasle]]<ref>{{Slesvigske stednavne|588|Hasle}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Berghof]] :: [[Barghoff (Harrsle)|Barghoff]]<ref>{{Literatur|Autor=H. J. Dehning|Titel=Ut School un Minschenläwen|Jahr=1928|Seiten=197}}</ref> * [[Erdbeerfeld]] :: * [[Harrislee-Dorf]] :: [[Harrsle-Dörp]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Harrisleefeld]] :: [[Harrslefeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Harrisleehof]] :: [[Harrslehoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Karlsberg]] :: * [[Klueshof]] :: |2= * [[Kupfermühle]] :: [[Koppermöhl]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Musbek]] :: * [[Niehuus]] :: [[Niehuus]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Simondys]] :: [[Simondys]] * [[Slukefter]] :: * [[Wassersleben]] :: * [[Zollsiedlung]] :: }} === [[Hasselbarg|Hasselberg]] === :→ '''[[Hasselbarg]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Hasselbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|590|Hasselbarch}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Alt Hasselberg]] :: [[Oolt Hasselbarg]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Baggelan]] :: * [[Bobeck]] :: * [[Drecht]] :: * [[Eckenhöh]] :: * [[Eckberg]] :: * [[Engberg (Hasselberg)|Engberg]] :: * [[Ewersholz]] :: * [[Fehrenholz]] :: |2= * [[Geilberg]] :: [[Geilbarg]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald, Peter Jørgensen|Titel=Sydslesvigs stednavne|Jahr=1979|Seiten=492}}</ref> * [[Gundelsby]] :: [[Gunnelsby]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Chunnelsby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|565|Chunnelsby}}</ref> * [[Hafferholz]] :: [[Hafferholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald; Peter Jørgensen|Titel=Sydslesvigs stednavne: Nordangel og Flensborg|Jahr=1979|Seiten=441}}</ref> * [[Holm (Hasselbarg)|Holm]] :: * [[Hüholz]] :: [[Hüholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=351}}</ref> * [[Kieholm]] :: * [[Kisperhy]] :: [[Kisperhy]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kisperhy|Kisper'hy]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2027|Kisper'hy}}</ref> * [[Knorrlück]] :: * [[Marschall]] :: |3= * [[Mühlenfeld]] :: * [[Neelslück]] :: * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Pugholz]] :: [[Pugholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Puchholt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2203|Puchholt}}</ref> * [[Radeland]] :: * [[Scheideheck]] :: * [[Schellrott]] :: * [[Schwackendorf]] :: [[Schwackendörp]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Schwensholz]] :: * [[Süderfeld]] :: [[Süderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Wormshöft]] :: * [[Wulfsholz]] :: }} === [[Havetoft]] === :→ '''[[Haavtoft]]'''<ref group="A">Dat Wikiprojekt Öörd leggt sik anners as de Listen na Hein Thies und dat SASS Nettwöörbook up de Schrievwies <Haavtoft> fast. De beleggt Form ''Håvtoft'' wiest up de Utspraak [{{IPA|hɔːf.tɔft}}] mit en lang Achtervokal [{{IPA|ɔː}}] hen. Dorüm kriggt de Oortsnaam na [https://sass-platt.de/plattdeutsche-rechtschreibung/niederdeutsche-kurzfassung.html Regel 6 vun de SASS-Schrievwies] en dubbelt Bookstaven <aa>, üm dat de lang Vokal in en slaten Sülv sitt.</ref> :: Variant: [[Havtoft]]<ref name="SASS Wb"/> [[Håvtoft]]<ref>{{Slesvigske stednavne|593|Håvtoft}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Gardinenhof]] :: * [[Havetoftfeld]] :: [[Haavtoftfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Holming]] :: [[Holming]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Holmingfeld]] :: [[Holmingfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hostrup]] :: [[Hostrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hostrupfeld]] :: [[Hostrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hostrupholz]] :: [[Hostrupholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Hostrupholt|Hostrup'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3654|Hostrup'holt}}</ref> |2= * [[Kallehau]] :: * [[Kroxbüll]] :: * [[Neuheim]] :: * [[Neuhof]] :: * [[Osterhavetoft]] :: [[Oosterhaavtoft]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Süderhavetoft]] :: [[Süderhaavtoft]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Hollingstedt]] === :→ '''[[Hollensteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Hollensted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|623|Hollensted}}</ref> [[Hollenstä]]<ref>Johann Rhode Friedrich Augustiny: Achtern Åben oder Plattdütsches Vålksbok för Kinner un ole Lüd. Herzbruch, Flensborg 1857, S. 1</ref> [[Hornstedt]]<ref>[https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Hollingstedt_(Treene)&oldid=265355514 Hollingstedt (Treene)] in de hoochdüütsche Wikpedia, opropen den 22.07.2026.</ref> === [[Holt (Kreis Sleswig-Flensborg)|Holt]] === :→ '''[[Holt (Kreis Sleswig-Flensborg)|Holt]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Abro]] :: [[Abro]] * [[Horsbek]] :: [[Horsbeek]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Horsbek]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2589|Horsbek}}</ref> === [[Hörup]] === :→ '''[[Hörup]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Bärenshöft]] :: [[Bärenshööft]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Bärenshöft|'Bärenshöft]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3536|'Bärenshöft}}</ref> * [[Neu-Hörup]] :: [[Nie-Hörup]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Spölbek]] :: [[Spöölbeek]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Spölbek]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2281|Spölbek}}</ref> === [[Hürup]] === :→ '''[[Hürup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Herregaardlei]] :: [[Herrelei]] :: Variant: [[Herrelei|Herre'lei]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1939|Hege'lei}}</ref> * [[Hürupfeld]] :: [[Hürupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hürupholz]] :: [[Hürupholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Hürupholt|Hürup'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3627|Hürup'holt}}</ref> * [[Hürupmühle]] :: [[Hürupmöhl]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kielsgaard]] :: [[Kielsgaard]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kielschår|Kiels'chår]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur |Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=383}}</ref> * [[Kleintastrup]] :: [[Kleentaastrup]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kleentastrup]]<ref name="SASS Wb"/> [[Kleen Tåstrup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3628|Kleen Tåstrup}}</ref> * [[Maasbüll]] :: [[Maasbell]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Varianten: [[Måsbel]]<ref>{{Slesvigske stednavne|942|Måsbel}}</ref> [[Maasbüll]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Maasbüllfeld]] :: [[Maasbellfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Maasbüllhof]] :: [[Maasbellhoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> :: Variant: [[Måhsbüllhoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2885|Måhsbüllhoff}}</ref> * [[Maasbüllmoor]] :: [[Maasbellmoor]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Neukrug]] :: [[Niekroog]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Niekrog]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2886|Niekrog}}</ref> * [[Ruhnmark]] :: [[Runmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Rüllschau]] :: [[Rollschau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Tastrup]] :: [[Taastrup]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Tastrupfeld]] :: [[Taastrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Wattschaukrug]] :: [[Wattschaukroog]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Wattschaukrooch]]<ref>{{Literatur|Autor=Herbert Jankuhn|Titel=Die Frühgeschichte. Vom Ausgang der Völkerwanderung bis zum Ende der Wikingerzeit|In=Geschichte Schleswig-Holstein|Band=3|Herausgeber=Olaf Klose|Jahr=1957|Seiten=22}}</ref> * [[Weseby]] :: [[Weesby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Wesebykjer]] :: [[Weesbykjer]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Weesbykjer|Weesby'kjer]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3625|Weesby'kjer}}</ref> }} === [[Husby]] === :→ '''[[Huusby]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Gosewatt]] :: * [[Gremmerup]] :: [[Gremmerup]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Chremmerup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2461|Chremmerup}}</ref> * [[Hodderup]] :: [[Hoddorp]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Husbyfeld]] :: [[Huusbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Husbyholz]] :: [[Huusbyholt]]<ref name="Brix15">{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Jahr=1884|Seiten=15}}</ref> :: Variant: [[Husbyholt|Husby'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2668|Husby'holt}}</ref> * [[Husbymühle]] :: [[Huusbymöhl]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Husby-Mäl]]<ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Jahr=1884|Seiten=14}}</ref> * [[Langroi]] :: * [[Markerup]] :: [[Markerup]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Jahr=1884|Seiten=9}}</ref> * [[Markerupheide]] :: [[Markerupheid]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Poldamm]] :: * [[Seegaard]] :: [[Seegaard]]<ref name="Brix15"/> :: Variant: [[Seechård|'Seechård]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2253|'Seechård}}</ref> * [[Snorrum]] :: * [[Spang (Huusby)|Spang]] :: * [[Stalitt]] :: * [[Stendels]] :: [[Stennels]]<ref>{{Literatur|Autor=Christian Kock|Titel=Volks- und Landeskunde der Landschaft Schwansen|Jahr=1912|Seiten=68}}</ref> * [[Voldewraa]] :: [[Fulebrüch]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|2388|Fulebrüch}}</ref> * [[Wattschaukrug]] :: }} === [[Hüsby]] === :→ '''[[Hüsby]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref group="A">Utspraak: [{{IPA|ˈhʏsbi}}], vgl. {{Cite web |url=https://www.ardmediathek.de/video/nordtour-den-norden-erleben/fleckeby-gueby-huesby-so-spricht-man-die-ortsnamen-richtig-aus/ndr/Y3JpZDovL25kci5kZS8yOTExZGJlZi01OGM1LTQyYjEtODhlOS1hYmNjMzgwMjMzZjA|title=Fleckeby, Güby, Hüsby: So spricht man die Ortsnamen richtig aus|website=ARD Mediathek|publisher=NDR|date=2025-08-02|access-date=2026-07-24 }} Wegen de kort Vokal „Hüsby“ so as na SASS Nettwöörbook, statts „Hüüsby“ na Fehrs-Gill un SASS ''Plattdeutsche Ortsnamen Schleswig-Holsteins''.</ref> :: Variant: [[Hüüsby]]<ref name="Fehrs-Gill"/><ref name="SASS SH"/> * [[Hüsbybrücke]] :: [[Hüsbybrüch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hüsbyfeld]] :: [[Hüsbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hüsbygaard]] :: [[Hüsbygaard]]<ref group="A" name="afleidt"/> == I == === [[Idstedt]] === :→ '''[[Idsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Idsted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|679|Idsted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Forsthaus Idstedtwege]] :: [[Forsthuus Idsteedweeg]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Idstedt Kirche]] :: [[Idsteed Kark]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Idstedtosterfeld]] :: [[Idsteedoosterfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Idstedtholzkrug]] :: [[Idsteedholtkroog]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Idstedtwesterfeld]] :: [[Idsteedwesterfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Röhmke]] :: * [[Schwanholm]] :: }} == J == === [[Jagel]] === :→ '''[[Jagel]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Jågel]]<ref>{{Slesvigske stednavne|681|Jågel}}</ref> * [[Klosterkrug]] :: [[Kloosterkroog]] :: Variant: [[Klosterkrooch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2801|Klosterkrooch}}</ref> === [[Janneby]] === :→ '''[[Jannby]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|682|Jannby}}</ref> * [[Gravelund]] :: [[Grafflund]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Chraflund]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1897|Chraflund}}</ref> * [[Jannebyfeld]] :: [[Jannbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Süderzollhaus]] :: [[Südertollhuus]]<ref name="SASS Wb"/> === [[Jardelund]] === :→ '''[[Jardelund]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1857|Jardelund}}</ref> * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld (Jardelund)|Noorderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Süderfeld]] :: [[Süderfeld (Jardelund)|Süderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> === [[Jerrishoe]] === :→ '''[[Jerrishoe]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Jerrishö|Jerris'hö]]<ref>{{Slesvigske stednavne|689|Jerris'hö}}</ref> * [[Jerrishoefeld]] :: [[Jerrishoefeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> === [[Jörl]] === :→ '''[[Jörl]]'''<ref group="A" name="afleidt"/> {{Opdeelt List |1= * [[Großjörl]] :: [[Grootjörl]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kleinjörl]] :: [[Kleenjörl]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Paulsgabe]] :: * [[Rimmelsberg]] :: [[Rimmelsbarg]]<ref>Erna Hansen: ''Kultur. Erzählungen, plattdeutsche Aufzeichnungen, Gedichte und Theaterstücke''. Manuskript, 2003. Amtsarchiv Eggebek, Signatur 1101/9012, dor binnen: „De hohe School Rimmelsbarg“.</ref> |2= * [[Rupel]] :: * [[Stieglund]] :: [[Stieglund]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Südermoor]] :: [[Südermoor]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> }} === [[Jübek]] === :→ '''[[Jübeek]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Eigenwill]] :: * [[Friedrichsau]] :: * [[Friedrichsau-Feld]] :: |2= * [[Jübekfeld]] :: [[Jübeekfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Jübekweide]] :: }} == K == === [[Kappeln (Kreis Sleswig-Flensborg)|Kappeln]] === :→ '''[[Kappeln (Kreis Sleswig-Flensborg)|Kappeln]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Dothmark]] :: * [[Ellenberg]] :: [[Ellenbarg]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kopperby]] :: [[Kopperby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mehlby]] :: [[Mehlby]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="Stender"/> |2= * [[Olpenitz]] :: [[Olpnis]]<ref>{{Slesvigske stednavne|927|Olpnis}}</ref> * [[Sandbek]] :: [[Sandbeek (Kappeln)|Sandbeek]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Stutebüll]] :: [[Stutebüll]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Wilhelminenhöh]] :: [[Wilhelminenhöh]]<ref name="Stender"/> }} === [[Klappholz]] === :→ '''[[Klappholt]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="Sach"/> {{Opdeelt List |1= * [[Dennholm]] :: * [[Elmholz]] :: * [[Fenn (Klappholt)|Fenn]] :: * [[Glasholz]] :: [[Glasholt]]<ref>vgl. Däänsch Glasholt</ref> |2= * [[Neubrück]] :: * [[Norderholz]] :: [[Noorderholt]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Westscheide]] :: }} === [[Klein Bennebek]] === :→ '''[[Lütt Bennbeek]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Barkhorn]] :: [[Barkhoorn]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Bellevue (Lütt Bennbeek)|Bellevue]] :: * [[Berlin (Lütt Bennbeek)|Berlin]] :: * [[Friedrichsanbau]] :: |2= * [[Friedrichsneuland]] :: * [[Potsdam (Lütt Bennbeek)|Potsdam]] :: * [[Sandkuhle]] :: [[Sandkuhl (Lütt Bennbeek)|Sankuhl]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Sandkuul]]<ref>{{Mensing|Indrag=Sand|Band=4|Kolumm=261}}</ref> }} === [[Klein Rheide]] === :→ '''[[Lütt Rheid]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Lütt Rhei]]<ref>{{Literatur|Herausgeber=Olaf Klose|Titel=Schleswig-Holstein und Hamburg|Sammelwerk=Handbuch der historischen Stätten Deutschlands|Band=1|Reihe=Kröners Taschenausgabe|Nummer=271|Auflage=3., verbesserte Auflage|Verlag=Alfred Kröner Verlag|Ort=Stuttgart|Jahr=1976|ISBN=3-520-27103-6|Seiten=20}}</ref> [[Lütt Rei]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Reihe=Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs|BandReihe=28|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Datum=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=390}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=Rudolf Schützeichel|Titel=Zur Lautentwicklung der schleswigschen Ortsnamen|Sammelwerk=Zeitschrift der Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte|Band=87/88|Herausgeber=Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Jahr=1962|Seiten=267}}</ref> * [[Ausbau]] :: * [[Brütje]] :: * [[Mielberg]] :: [[Mielbarg]]<ref name="Sach124">{{Literatur|Autor=August Sach|Titel=Das Herzogtum Schleswig in seiner ethnographischen und nationalen Entwickelung|Band=3|Verlag=Buchhandlung des Waisenhauses|Ort=Halle a. S.|Jahr=1907|Seiten=124}}</ref> === [[Kronsgaard]] === :→ '''[[Konschar]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Boysenfeld]] :: * [[Breede]] :: * [[Domstag]] :: * [[Düttebüll]] :: |2= * [[Golsmaas]] :: * [[Klorr]] :: * [[Langfeld]] :: * [[Pottloch]] :: }} === [[Kropp (Kreis Sleswig-Flensborg)|Kropp]] === :→ '''[[Kropp (Kreis Sleswig-Flensborg)|Kropp]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Fuhlreit]] :: * [[Heidbunge]] :: [[Heidbung]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hufenausbau]] :: * [[Katenausbau]] :: |2= * [[Kropperbusch]] :: [[Kropperbusch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Mielberg]] :: [[Mielbarg]]<ref name="Sach124"/> * [[Wiesik]] :: }} == L == === [[Langballig]] === :→ '''[[Langballig]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Freienwillen]] :: * [[Hohenau]] :: * [[Langballigau]] :: [[Langballigau]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Langballigholz]] :: [[Langballigholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Langballigkaten]] :: [[Langballigkaten]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Trolljunker]] :: * [[Unewatt]] :: [[Ünewatt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Unewatt Hof]] :: [[Ünewatt Hoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Unewattfeld]] :: [[Ünewattfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Langstedt]] === :→ '''[[Langsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Christinental]] :: * [[Marienhof]] :: * [[Osterlangstedt]] :: [[Oosterlangsteed]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Westerlangstedt]] :: [[Westerlangsteed]]<ref group="A" name="afleidt"/> === [[Lindewitt]] === :→ '''[[Lindewitt]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Haselundsiek]] :: * [[Kleinwiehe]] :: [[Kleinwieh]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Linnau]] :: [[Linnau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lüngerau]] :: [[Lüngerau]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Riesbriek]] :: [[Riesbrik]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Seeland (Linnewitt)|Seeland]] :: * [[Sillerup]] :: [[Sillerup]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Loit]] === :→ '''[[Loit]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Brebelholz]] :: * [[Friedenstal]] :: * [[Loitfeld]] :: [[Loitfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Loithof]] :: [[Loithoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Loitmoor]] :: [[Loitmoor]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Loitosterholz]] :: [[Loitoosterholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Magdalenenruh]] :: * [[Muschau (Loit)|Muschau]] :: [[Muschau (Loit)|Muschau]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Nordschau]] :: [[Noordschau]] * [[Schwienholt]] :: [[Swienholt]] * [[Schwonhöh]] :: }} === [[Lottorf]] === :→ '''[[Lotdörp]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Lottörp]]<ref name="Stender">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20260208230131/https://www.platt.best/platt-vereen/interview-mit-vorstandsmitglied-maik-stender|titel=Interview mit Vorstandsmitglied Maik Stender|werk=platt.best|hrsg=Vereen Plattdüütsch Zentrum Landsdeel Sleswig e.&nbsp;V.|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260208230131/https://www.platt.best/platt-vereen/interview-mit-vorstandsmitglied-maik-stender|archiv-datum=2026-02-08|abruf=2026-07-25}}</ref> === [[Lürschau]] === :→ '''[[Lürschau]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Arenholz]] :: [[Arenholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hermannsort]] :: * [[Ruhekrug]] :: [[Ruhkroog]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Ruhkrooch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1968|Ruhkrooch}}</ref> * [[Wilhelmslust]] :: == M == === [[Maasholm]] === :→ '''[[De Maas]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Exhöft]] :: * [[Gut Oehe]] :: * [[Lotseninsel]] :: |2= * [[Maasholm-Bad]] :: * [[Wormshöft]] :: }} === [[Medelby]] === :→ '''[[Medelby]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Meggerdorf]] === :→ '''[[Meggerdörp]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="Stender"/> {{Opdeelt List |1= * [[Auf der Aue]] :: * [[Fünfmühlen]] :: [[Fiefmöhlen]]<ref>{{Literatur|Autor=Otto Clausen|Titel=Flurnamen Schleswig-Holsteins|Verlag=Heinrich Möller Söhne|Ort=Rendsburg|Jahr=1952|Seiten=33}}</ref> * [[Hölken]] :: * [[Johannisberg]] :: |2= * [[Meggerholm]] :: [[Meggerholm]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Meggersenholm]]<ref name="Carstensen">{{Literatur|Autor=Heinrich Carstens|Titel=Dat Törfmâken|Sammelwerk=Jahrbuch des Vereins für Niederdeutsche Sprachforschung|Band=27|Verlag=Diedr. Soltau|Ort=Norden und Leipzig|Jahr=1901|Seiten=61–62}}</ref> * [[Reppel]] :: * [[Sandschleuse]] :: [[Sansldslüüs]] :: Variant: [[Sandslüs]]<ref name="Carstensen"/> * [[Umleitungsdeich]] :: }} === [[Meyn (Sleswig-Holsteen)|Meyn]] === :→ '''[[Meyn (Sleswig-Holsteen)|Meyn]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Gabelshof]] :: * [[Meynfeld-Ost]] :: [[Meynfeld-Oost]] * [[Meynfeld-West]] :: [[Meynfeld-West]] === [[Mittelangeln]] === :→ '''[[Middelangeln]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Bondebrück]] :: [[Bonnebrüch]] :: Variant: [[Bonnebrüch|Bonne'brüch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3576|Bonne'brüch}}</ref> * [[Dammholm]] :: [[Dammholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Esmark]] :: [[Esmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Groß Rüde]] :: [[Groot-Rüde]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hatteshuus]] :: [[Hatteshuus]] * [[Havetoftloit]] :: [[Havtoftloit]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Klein Rüde]] :: [[Kleen Rüde]] :: Variant: [[Kleenrüde]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Mooswatt]] :: * [[Nackholz]] :: [[Nackholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Obdrup]] :: [[Obdrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Rabenkiel]] :: [[Ravenkiel]] :: Variant: [[Rabenkiel|Raben'kiel]]<ref>{{Slesvigske stednavne|992|Raben'kiel}}</ref> * [[Rehberg]] :: [[Rehbarg]] :: Variant: [[Rehbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|997|Rehbarch}}</ref> * [[Rehbergholz]] :: [[Rehbargholt]] * [[Rüdestraße]] :: [[Rüdestraat]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Rüdesüderholz]] :: [[Rüdesüderholt]] * [[Satrup]] :: [[Satrup]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Såtrup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1028|Såtrup}}</ref> * [[Satrupholm]] :: [[Satrupholm]] :: Variant: [[Såtrupholm|Såtrup'holm]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2235|Såtrup'holm}}</ref> * [[Satrupkirchenholz]] :: [[Satrupkarkenholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Schwienholm]] :: [[Swienholm]] * [[Torsballig]] :: [[Torsballig]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Mohrkirch]] === :→ '''[[Mohrkirch]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Appelberg]] :: [[Appelbarg]] * [[Baustrup]] :: * [[Bommerlund]] :: * [[Compagnie]] :: * [[Eslingwatt]] :: * [[Hosskoppeln]] :: * [[Jordmoos]] :: |2= * [[Kiesperdiek]] :: * [[Köhnholt]] :: [[Köhnholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Krämersteen]] :: * [[Möllmark]] :: [[Möllmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Niekoppel]] :: [[Niekoppel]] * [[Nordschau]] :: [[Noordschau]] * [[Norwegen (Mohrkirch)|Norwegen]] :: [[Noorwegen (Mohrkirch|Noorwegen]] |3= * [[Pattburg]] :: [[Pattborg]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald |Titel=Sydslesvigs stednavne. Bind 7: Nordangel. 2. Halvbind, 2. Hæfte|Verlag=C.A. Reitzel / Akademisk Forlag|Ort=København|Jahr=1979|Seiten=3693}}</ref> * [[Schmedeland]] :: * [[Schrixdorf]] :: [[Schreistrup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3693|Schreistrup}} * [[Schweden (Mohrkirch)|Schweden]] :: [[Sweden (Mohrkirch)|Sweden]] * [[Spenting]] :: }} === [[Munkbrarup]] === :→ '''[[Munkbrarup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Balm]] :: * [[Bockholmwik]] :: [[Bockholmwiek]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Geil]] :: * [[Harkmoor]] :: |2= * [[Iskiersand]] :: * [[Kragholm]] :: * [[Rüde (Munkbrarup)|Rüde]] :: [[Rüde (Munkbrarup)|Rüde]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Siegum]] :: * [[Siegumlund]] :: * [[Süderholz]] :: }} == N == === [[Neuberend]] === :→ '''[[Nieberend]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Kattenhund]] :: * [[Ruhekrug]] :: * [[Schwanholm]] :: === [[Nieby]] === :→ '''[[Nieby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Beveroe]] :: * [[Elstohl]] :: * [[Goldhöftberg]] :: * [[Niebywesterfeld]] :: === [[Niesgrau]] === :→ '''[[Nieschrau]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Hunhoi]] :: * [[Koppelheck]] :: [[Koppelheck]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lipping]] :: * [[Mühlenkoppel]] :: * [[Ohrfeldhaff]] :: |2= * [[Schnogholm]] :: * [[Stausmark]] :: [[Stausmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Stobdrup]] :: * [[Tollgaard]] :: * [[Winnery]] :: }} === [[Norderbrarup]] === :→ '''[[Noorderbrarup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Fischerott]] :: * [[Lerchenfeld]] :: * [[Rendekier]] :: |2= * [[Ruruplund]] :: [[Ruruplund]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Rurupmühle]] :: }} === [[Nordhackstedt]] === :→ '''[[Noordhacksteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Nottfeld]] === :→ '''[[Nottfeld]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Breau]] :: * [[Kuhholz]] :: * [[Niefeld]] :: === [[Nübel]] === :→ '''[[Nübel]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Berend (Nübel)|Berend]] :: [[Berend (Nübel)|Berend]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Brekling]] :: [[Breekling]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Breklingfeld]] :: * [[Guldenholm]] :: |2= * [[Haarholm]] :: * [[Hoheluft]] :: * [[Triangel]] :: }} == O == === [[Oersberg]] === :→ '''[[Oersbarg]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Ösbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1709|Ösbarch}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Arrild]] :: [[Arrild]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kragelund]] :: * [[Marienfeld]] :: * [[Neu Oersberg]] :: * [[Reuterberg]] :: |2= * [[Schnurrum]] :: * [[Schrün]] :: * [[Schweltholm]] :: * [[Toestorf]]/[[Toesdorf]] :: [[Toesdörp]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Toestrup]]<ref name="Stender"/> * [[Töstrup]] :: [[Töstrup]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Oeversee]] === :→ '''[[Oeversee]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Augaard]] :: * [[Barderup]] :: [[Barderup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bilschau]] :: [[Bilschau]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Frörup]] :: [[Frörup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Fröruper Berge]] :: [[Fröruper Bargen]] * [[Frörupfeld]] :: [[Frörupfeld]] |3= * [[Juhlschau]] :: [[Juhlschau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Munkwolstrup]] :: [[Munkwolstrup]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Munkwolstrup|Munk'wolstrup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|872|Munk'wolstrup}}</ref> * [[Sankelmark]] :: [[Sankelmark]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Oosterby (Kreis Sleswig-Flensborg)|Osterby]] === :→ '''[[Oosterby (Kreis Sleswig-Flensborg)|Oosterby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Osterbyfeld]] :: [[Oosterbyfeld]] * [[Osterbylund]] :: [[Oosterbylund]] == P == === [[Pommerby]] === :→ '''[[Pommerby]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Börsby]] :: * [[Falshöft]] :: [[Falshööft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Gammeldamm]] :: [[Gammeldamm]] :: Variant: [[Chammeldamm]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1885|Chammeldamm}}</ref> |2= * [[Golsmaas]] :: [[Golsmaas]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Cholsmås|Chols'mås]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Jahr=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=277}}</ref> * [[Langfeld]] :: [[Langfeld]] * [[Mühlenbrück]] :: [[Möhlenbrüch]]<ref>{{Literatur |Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=468}}</ref> |3= * [[Niedamm]] :: [[Niedamm]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3744|Niedamm}}</ref> * [[Sibbeskjär]] :: * [[Wattsfeld]] :: }} == R == === [[Rabel]] === :→ '''[[Ravel]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Buckhagen]] :: [[Buckhagen]] :: Variant: [[Buckhågen|Buck'hågen]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=187}}</ref> * [[Flintholm]] :: * [[Haarmark]] :: * [[Hauheck]] :: |2= * [[Kleefeld]] :: * [[Mariental]] :: * [[Ochsenkoppel]] :: * [[Rabelsund]] :: |3= * [[Ruhkrog]] :: [[Ruhkroog]] * [[Ruhkrog-Siedlung]] :: * [[Schauheck]] :: * [[Scheideheck]] :: }} === [[Rabenholz]] === :→ '''[[Ravenholt]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Priesholz]] :: [[Priesholt]]<ref>{{Literatur |Herausgeber=Königlich Dänische Hof- und Staatskanzlei|Titel=Königlich-dänischer Hof- und Staatskalender|Ort=Kopenhagen|Jahr=1854|Seiten=481}}</ref> * [[Steensiek]] :: [[Steensiek]] === [[Rabenkirchen-Faulück]] === :→ '''[[Ravenkark-Faulück]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Faulück]] :: [[Faulück]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Faulückfeld]] :: [[Faulückfeld]] * [[Karschau]] :: [[Karschau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Neuwerk]] :: [[Niewark]] |2= * [[Rabenkirchen]] :: [[Ravenkark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Rabenkirchenholz]] :: [[Ravenkarkholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Spinkery]] :: }} === [[Ringsberg]] === :→ '''[[Ringsbarg]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Ranmark]] :: [[Ranmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Süderholz]] :: [[Süderholt]] === [[Rüch (Sleswig-Holsteen)|Rügge]] === :→ '''[[Rüch (Sleswig-Holsteen)|Rüch]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Blick]] :: * [[Fraulund]] :: * [[Hye]] :: == S == === [[Saustrup]] === :→ '''[[Saustrup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Brarupholz]] :: [[Brarupholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bünderies]] :: * [[Flarup]] :: |2= * [[Flarupfeld]] :: * [[Rurup]] :: * [[Fraulund]] :: * [[Schwanholm]] :: [[Swaanholm]] :: Variant: [[Swånholm]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2248|Swånholm}}</ref> }} === [[Schaalby]] === :→ '''[[Schaalby]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Schålby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1064|Schålby}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Füsing]] :: [[Füsing]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kahleby]] :: [[Kahleby]] :: Variant: [[Kåhleby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|702|Kåhleby}}</ref> * [[Klensby]] :: [[Klensby]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Moldenit]] :: [[Molnit]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|2113|Molnit}}</ref> * [[Tolkwade]] :: [[Tolkwar]] :: Variant: [[Tolkwar|Tolk'war]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3793|Tolk'war}}</ref> * [[Winning]] :: }} === [[Schafflund]] === :→ '''[[Schafflund]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1066|Schafflund}}</ref> === [[Scheggerott]] === :→ '''[[Scheggerott]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Brarupholz]] :: [[Brarupholt]]<ref name="SASS Wb"/> === [[Schleswig]] === :→ '''[[Sleswig]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Sleeswi]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1090|Sleeswi}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Altstadt]] :: * [[Auf der Freiheit]] :: * [[Friedrichsberg]] :: [[Friesbarg]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Friesbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1845|Friesbarch}}</ref> * [[Hesterberg]] :: [[Hesterbarg]]<ref>{{Literatur |Autor=Nicolaus Heldvader |Titel=Chronik der Stadt Schleswig: vom Jahre 1603 bis zum Jahre 1822 |Herausgeber=Johann Christian Jürgensen |Verlag=Königliches Taubstummen-Institut |Ort=Schleswig |Jahr=1822 |Seiten= }}</ref> * [[Holm (Sleswig)|Holm]] :: * [[Hühnerhäuser]] :: |2= * [[Klappschau]] :: * [[Lollfuß]] :: [[Lollfoot]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2086|Lollfoot}}</ref> * [[Neustadt (Schleswig)|Neustadt]] :: * [[Sankt Jürgen (Schleswig)|Sankt Jürgen]] :: * [[Schleswig-Nord]] :: [[Sleswig-Noord]] }} === [[Schnarup-Thumby]] === :→ '''[[Schnarup-Thumby]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Eslingholz]] :: * [[Klaholz]] :: [[Klaholt]] :: Variant: [[Klåholt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3666|Klåholt}}</ref> * [[Köhnholz]] :: [[Köhnholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lüttholm]] :: |2= * [[Schnarup]] :: [[Schnarup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Thumby]] :: [[Thumby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Thumby-West]] :: [[Thumby-West]] * [[Thumbyfeld]] :: [[Thumbymark]] * [[Thumbyhassel]] :: }} === [[Schuby]] === :→ '''[[Schuby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Jägerkrug]] :: * [[Königswill]] :: * [[Neukrug]] :: === [[Selk]] === :→ '''[[Selk]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Altmühl]] :: [[Oolmöhl]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Oolmöhl|Ool'möhl]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2532|Ool'möhl}}</ref> * [[Hahnenkrug]] :: |2= * [[Niederselk]] :: * [[Oberselk]] :: * [[Wedelspang]] :: }} === [[Sieverstedt]] === :→ '''[[Sieverstedt]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Sieversted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1063|Sieversted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Jalm]] :: [[Jalm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lehmland]] :: [[Lehmland]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Norderholz]] :: [[Noorderholt]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Krittenburg]] :: [[Krittenborg]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Krittenborch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3644|Krittenborch}}</ref> |2= * [[Stenderup]] :: [[Stennerup]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1123|Stennerup}}</ref> * [[Stenderupau]] :: [[Stennerupau]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Stennerupau|Stennerup'au]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1125|Stennerup'au}}</ref> * [[Süderschmedeby]] :: [[Süderschmedeby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Süderschmedebyfeld]] :: [[Süderschmedebyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Silberstedt]] === :→ '''[[Sülversteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Sülversted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1169|Sülversted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Ackerende]] :: * [[Büsche]] :: * [[Esperstoft]] :: [[Espestoft]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Espestoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|480|Espestoff}}</ref> * [[Esperstoftfeld]] :: [[Espestoftfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Esperstoft-Ohland]] :: * [[Friedrichsfeld]] :: * [[Görrisau]] :: |2= * [[Hochholz]] :: * [[Hochmoor]] :: * [[Holm]] :: * [[Hünning]] :: * [[Hünningfeld]] :: * [[Kockholm]] :: * [[Krauheide]] :: |3= * [[Maaskier]] :: [[Maaskjär]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2108|Maaskjär}}</ref> * [[Rosacker]] :: * [[Schwittschau]] :: * [[Weide]] :: }} === [[Sollerup]] === :→ '''[[Sollerup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Jerrisbek]] :: [[Jerrisbeek]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Jerrisbek]]<ref>{{Slesvigske stednavne|688|Jerrisbek}}</ref> * [[Sollbrück]] :: [[Sollbrüch]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Sollbrüch|Soll'brüch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1106|Soll'brüch}}</ref> |2= * [[Sollerupfeld]] :: [[Sollerupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Sollerupmühle]] :: [[Sollerupmöhl]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Sörup]] === :→ '''[[Sörup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Barg (Sörup)|Barg]] :: [[Barg (Sörup)|Barg]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bargfeld]] :: [[Bargfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Dingholz]] :: [[Dingholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Flatzby]] :: [[Flatzby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Gammelby]] :: [[Gammelby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hardesby]] :: [[Hardesby]]<ref group="A" name="SASS"/> * [[Hardesbyhof]] :: [[Hardesbyhoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> :: Variant: [[Hardesbyhoff|Hardesby'hoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3611|Hardesby'hoff}}</ref> |2= * [[Hollehitt]] :: [[Hollehitt]] :: Variant: [[Hollehitt|Holle'hitt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1960|Holle'hitt}}</ref> * [[Löstrup]] :: [[Lööstrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mooswatt]] :: [[Mooswatt]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Möllmark]] :: [[Möllmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mühlenholz]] :: [[Möhlenholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Schwensby]] :: [[Swensby]]<ref name="Swensby">{{Slesvigske stednavne|1155|Swensby, Swönsby}}</ref> :: Variant: [[Swönsby]]<ref name="Swensby"/> [[Schwensby]]<ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Auflage=Föfte unverännerte Oplag|Verlag=Selbstverlag|Ort=Petersburg|Jahr=1884|Seiten=16}}</ref> |3= * [[Silkmoos]] :: [[Silkmoos]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Sörupholz]] :: [[Sörupholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Sörupmühle]] :: [[Sörupmöhl]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Südensee]] :: [[Südensee]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Südenseehof]] :: [[Südenseehoff]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Südenseehoff|Südensee'hoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3574|Südensee'hoff}}</ref> * [[Winderatt]] :: [[Winneratt]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Stangheck]] === :→ '''[[Stangheck]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Groß-Bojum]] :: * [[Mariannenhof]] :: * [[Regelsrott]] :: |2= * [[Rundhof]] :: [[Rundhof]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="Rundhoff">{{Slesvigske stednavne|1066|Rundhoff, älter Runtoff}}</ref> :: Variant: [[Runtoff]]<ref name="Rundhoff"/> * [[Tranbüll]] :: }} === [[Stapel (Kreis Sleswig-Flensborg)|Stapel]] === :→ '''[[Stapel (Kreis Sleswig-Flensborg)||Stapel]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Norderstapel]] :: [[Noorderstapel]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Süderstapel]] :: [[Süderstapel]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Steenbarg (Kreis Sleswig-Flensborg)|Steinberg]] === :→ '''[[Steenbarg (Kreis Sleswig-Flensborg)|Steenbarg]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Steenbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1120|Steenbarch}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Fischerholz]] :: [[Fischerboot]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Habernis]] :: * [[Norgaardholz]] :: [[Noordgaardholt]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Oestergaard]] :: [[Oestergaard]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Oestergaardwald]] :: |2= * [[Steinberghaff]] :: [[Steenbarghaff]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Steenbarghaff|Steenbarch'haff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2283|Steenbarch'haff}}</ref> * [[Steinberggaard]] :: [[Steenbarggaard]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Steinbergholz]] :: [[Steenbargholt]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Steenbarchholt|Steenbarch'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3544|Steenbarch'holt}}</ref> }} === [[Steinbergkirche]] === :→ '''[[Steenbargkirch]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Steenbargkark]]<ref name="SASS Wb"/> [[Steenbarchkark|Steenbarch'kark]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1870|Steenbarch'kark}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Dingholz]] :: [[Dingholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Elkier]] :: * [[Friedrichstal]] :: [[Friesdaal]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Fuchsgraben]] :: [[Vossgraav]] :: Variant: [[Voßchråf]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3601|Voßchråf}}</ref> * [[Gintoft]] :: [[Gintoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Gräfsholz]] :: * [[Groß-Quern]] :: [[Groot-Queern]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Grootqueern]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hattlund]] :: [[Hattlund]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hattlundmoor]] :: [[Hattlundmoor]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Hattlundmoor|Hattlund'moor]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3595|Hattlund'moor}}</ref> |2= * [[Kalleby]] :: [[Kalleby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kleinquern]] :: [[Lüttqueern]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mühlendamm]] :: [[Möhlendiek (Steenbargkirch)|Möhlendiek]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3604|Möhlendiek}}</ref> * [[Niekirchen (Steenbargkirch)|Neukirchen]] :: [[Niekirchen (Steenbargkirch)|Niekirchen]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Niekarken]]<ref>{{Slesvigske stednavne|908|Niekarken}}</ref> * [[Nübel]] :: [[Nübel]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Nübelfeld]] :: [[Nübelfeld]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Nübelfeld|Nübel'feld]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2160|Nübel'feld}}</ref> * [[Nübelmoor]] :: [[Nübelmoor]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Philipsthal]] :: |3= * [[Quern]] :: [[Queern]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Rodeheck]] :: [[Rodeheck]] :: Variant: [[Rodeheck|Rode'heck]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3614|Rode'heck}}</ref> * [[Roikier]] :: [[Roikier]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Scheersberg]] :: [[Scheersbarg]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Schiol]] :: [[School (Steenbargkirch)|School]]<ref name="School">{{Slesvigske stednavne|3593|School, Schioolj}}</ref> :: Variant: [[Schioolj]]<ref name="School"/> * [[Tiefengruft]] :: * [[Westerholm]] :: [[Westerholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Wolfsbrück]] :: [[Wulfsbrüch]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Wolsroi]] :: [[Wolsroi]] :: Variant: [[Wolsråi|'Wolsråi]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3580|'Wolsråi}}</ref> }} === [[Steenfeld (Kreis Sleswig-Flensborg)|Steinfeld]] === :→ '''[[Steenfeld (Kreis Sleswig-Flensborg)|Steenfeld]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Blasberg]] :: * [[Brebelholz]] :: * [[Hesselholz]] :: [[Hesselholt]] * [[Höcht (Steenfeld)|Höcht]] :: * [[Höckmoos]] :: |2= * [[Kalkjär]] :: * [[Krock]] :: * [[Osterholz (Steinfeld)|Osterholt]] :: [[Oosterholt (Steenfeld)|Oosterholt]] * [[Schmedeland]] :: [[Smedeland]] * [[Schukjär]] :: |3= * [[Schwienholt]] :: [[Swieholt]] * [[Trerberg]] :: * [[Wackerade]] :: }} === [[Sterup]] === :→ '''[[Sterup]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Barredamm]] :: * [[Birristoft]] :: * [[Boltoft]] :: [[Boltoft]] * [[Borreweg]] :: * [[Bremholm]] :: * [[Brunsbüll]] :: [[Bruunsbüll]] * [[Dingholz]] :: [[Dingholt]] |2= * [[Duisberg]] :: * [[Grünholz]] :: [[Gröönholt]] * [[Grünholz-Husum]] :: * [[Höckeberg]] :: * [[Jordan]] :: * [[Kallewatt]] :: * [[Laßholz]] :: |3= * [[Niehuus]] :: [[Niehuus]] * [[Osterholm]] :: [[Oosterholt]] * [[Quegmai]] :: * [[Rackbüll]] :: * [[Schadelund]] :: * [[Schnabe]] :: * [[Solberg]] :: [[Solbarg]] |4= * [[Sterupbek]] :: [[Sterupbeek]] * [[Sterupgaard]] :: [[Sterupgaard]] }} === [[Stolk]] === :→ '''[[Stolk]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Baßland]] :: * [[Böklundfeld]] :: [[Bööklundfeld]] * [[Helligbek]] :: [[Helligbeek]] * [[Kellerbude]] :: * [[Niederstolk]] :: * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld]] |2= * [[Oberstolk]] :: * [[Schmöhl]] :: * [[Schwenshöh]] :: * [[Stolkerfeld]] :: [[Stollenfeld]] * [[Süderfeld]] :: [[Süderfeld]] }} === [[Stoltebüll]] === :→ '''[[Stoltebüll]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Belgrad]] :: * [[Dammstedtfeld]] :: [[Dammsteedfeld]] * [[Deckerkate]] :: * [[Drült]] :: [[Drült]] * [[Gulde-Schörderup]] :: * [[Guldeholz]] :: |2= * [[Levshöh]] :: [[Leevshöh]] * [[Marschall]] :: [[Marschall]] * [[Schrepperie]] :: [[Schrepperie]] * [[Spannbrück]] :: [[Spannbrüch]] * [[Stenneshöh]] :: * [[Stoltebülldamm]] :: [[Stoltebülldamm]] |3= * [[Stoltebüllheck]] :: [[Stoltebüllheck]] * [[Stoltebüllholz]] :: [[Stoltebüllholt]] * [[Sünnerschau]] :: [[Sünnerschau]] * [[Vogelsang]] :: [[Vagelsang]] * [[Vogelsangfeld]] :: [[Vagelsangfeld]] * [[Vogelsangholz]] :: [[Vagelsangholt]] |4= * [[Vogelsangwiese]] :: [[Vagelsangwisch]] * [[Wittkiel]] :: [[Wittkiel]] * [[Wittkielhof]] :: [[Wittkielhoff]] }} === [[Struxdorf]] === :→ '''[[Struxdörp]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Arup]] :: * [[Bellig]] :: * [[Boholz]] :: [[Boholt]]<ref name="Sach"/> * [[Ekeberg]] :: |2= * [[Ekebergkrug]] :: * [[Hollmühle]] :: * [[Koltoft]] :: |3= * [[Rabenholz]] :: * [[Scharrerie]] :: * [[Treholz]] :: }} === [[Süderbrarup]] === :→ '''[[Süderbrarup]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Brarup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|365|Brarup}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Bedstedt]] :: * [[Billwattbrück]] :: * [[Brebel]] :: * [[Brebelholz]] :: * [[Brebelmoor]] :: * [[Brebelscheide]] :: * [[Dollrott]] :: * [[Dollrottfeld]] :: [[Dollrottfeld]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Dollrottholz]] :: [[Dollrottholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Dollrottmoor]] :: |2= * [[Dollrottroy]] :: * [[Dollrottwatt]] :: * [[Gaarwang]] :: * [[Justrup]] :: * [[Loitstraße]] :: * [[Oberland]] :: * [[Pleistrup]] :: * [[Süderbrarupfeld]] :: * [[Süderbrarupholm]] :: |3= * [[Süderbraruproy]] :: * [[Süderbrarupwesten]] :: * [[Süderfeld]] :: * [[Winkelholm]] :: }} === [[Süderfahrenstedt]] === :→ '''[[Süderfohrensteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Süderhackstedt]] === :→ '''[[Süderhacksteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Süderhacksted|Süder'hacksted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|576|Süder'hacksted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Achtert Holt]] :: * [[Großkoxbüll]] :: * [[Kleinkoxbüll]] :: * [[Koxbüll]] :: |2= * [[Mühlenberg]] :: [[Möhlenbarg]] * [[Schmiedekrug]] :: [[Smedekroog]] * [[Süderhackstedtfeld]] :: [[Süderhacksteedfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} == T == === [[Taarstedt]] === :→ '''[[Taarsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Tårsted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1215|Tårsted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Düneberg]] :: * [[Kiusballig]] :: [[Kiusballig]] * [[Königstoft]] :: [[Königstoft]] * [[Kulk]] :: [[Kulk]] |2= * [[Pressbroe]] :: [[Pressbroe]] * [[Scholderup]] :: [[Schollerup]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1075|Schollerup}}</ref> * [[Schüby]] :: [[Schüby]] * [[Stockbrück]] :: [[Stockbrüch]] |3= * [[Süderholz]] :: [[Süderholt]] * [[Waldhoe]] :: * [[Westerakeby]] :: [[Westerakeby]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Tarp (Kreis Sleswig-Flensborg)|Tarp]] === :→ '''[[Tarp (Kreis Sleswig-Flensborg)|Tarp]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Keelbek]] :: [[Keelbeek]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kielswang]] :: [[Kielswang]] * [[Tornschau]] :: === [[Tetenhusen]] === :→ '''[[Tetenhusen]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Alte Mühle]] :: * [[Bollbrück]] :: * [[Feldscheide]] :: * [[Haberland]] :: |2= * [[Landrüh]] :: * [[Reit]] :: * [[Sorgbrück]] :: }} === [[Tielen]] === :→ '''[[Tielen]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="EHTEK"/> * [[Grothkamp]] :: [[Grootkamp]] * [[Pahlhorn]] :: [[Pahlhoorn]] * [[Tielerfeld]] :: [[Tielerfeld]] === [[Tolk]] === :→ '''[[Tolk]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Blasberg]] :: [[Blaasbarg]] * [[Bökwatt]] :: [[Böökwatt]] * [[Grunewald]] :: * [[Katharinenhof]] :: |2= * [[Lobacker]] :: [[Lobacker]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Nordacker (Tolk)|Nordacker]] :: [[Noordacker (Tolk)|Noordacker]] * [[Tolkschuby]] :: [[Tolkschuby]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Treia]] === :→ '''[[Treia]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Brekenrühe]] :: * [[Bremsburg]] :: [[Bremsborg]]<ref group="A">Plattdüütsch Naam nich beleggt. Konstrueert op Grundlaag vun {{S|da|''Bremsborg''}}, vgl. {{Literatur|Autor=Jens Peter Trap|Titel=Statistisk-topographisk beskrivelse af hertugdømmet Slesvig|Band=2|Verlag=I Commission hos G.E.C. Gad|Ort=Kjøbenhavn|Jahr=1864|Seiten=542}}</ref> * [[Geilwang]] :: [[Geilwang]] * [[Goosholz]] :: [[Goosholt]]<ref>{{Literatur|Herausgeber=Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte|Titel=Quellensammlung der Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte|Band=6|Verlag=In Kommission bei H. Haessel|Ort=Kiel|Jahr=1904|Seiten=380}}</ref> * [[Gromsholm]] :: * [[Grüft]] :: |2= * [[Harenburg]] :: [[Harenborg]]<ref group="A">Plattdüütsch Naam nich beleggt. Konstrueert op Grundlaag vun {{S|da|''Harenborg''}}, vgl. {{Literatur|Autor=Jens Peter Trap|Titel=Statistisk-topographisk beskrivelse af hertugdømmet Slesvig|Band=2|Verlag=I Commission hos G.E.C. Gad|Ort=Kjøbenhavn|Jahr=1864|Seiten=542}}</ref> * [[Ipland]] :: * [[Jörtle]] :: * [[Krau]] :: * [[Nedderwatt]] :: [[Nedderwatt]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Norderbrook]] :: [[Noorderbrook]]<ref group="A" name="nds"/> |3= * [[Oster-Treia]] :: [[Ooster-Treia]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Schwienholz]] :: [[Swienholt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2549|Swienholt}}</ref> * [[Schwittschau]] :: * [[Vogelsang]] :: * [[Wester-Treia]] :: [[Wester-Treia]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Zum Hauberg]] :: [[To den Haubarg]]<ref group="A">Nich beleggt, vgl {{Mensing|2|661}}</ref> }} === [[Twedt]] === :→ '''[[Tweedt]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Alttolkschuby]] :: * [[Buschau]] :: [[Buuschau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Grumby]] :: [[Grumby]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Lücke (Tweedt)|Lücke]] :: [[Lück]]<ref>{{Mensing|3|545}}</ref> * [[Pokier]] :: }} == U == === [[Uelsby]] === :→ '''[[Uelsby]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Ekebergkrug]] :: [[Ekebargkroog]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Quastrup]] :: * [[Stade (Uelsby)|Stade]] :: |2= * [[Uelsbyfeld]] :: [[Uelsbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Uelsbyholz]] :: [[Uelsbyholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Ulsnis]] === :→ '''[[Ulsnis]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Affegünt]] :: * [[Bremsdieck]] :: * [[Dallacker]] :: * [[Düttnis]] :: * [[Gunneby]] :: [[Gunneby]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Hestoft]] :: [[Hestoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kius]] :: [[Kius]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Knappersfeld]] :: * [[Ulsnisland]] :: [[Ulsnisland]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Ulsniskirchenholz]] :: [[Ulniskarkenholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} == W == === [[Wagersrott]] === :→ '''[[Wachersrot]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Gangerschild]] :: * [[Justrup]] :: === [[Wallsbüll]] === :→ '''[[Wallsbüll]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Wanderup]] === :→ '''[[Wannerup]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1650|Wannerup}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Birkwang]] :: * [[Friesick]] :: * [[Grünberg]] :: * [[Kellerholm]] :: |3= * [[Kieracker]] :: * [[Kragstedt]] :: * [[Westerkjer]] :: }} === [[Wees]] === :→ '''[[Wees]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Büllemoos]] :: * [[Himmershoi]] :: * [[Oxbüll]] :: [[Oxbüll]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Rosgaard]] :: [[Rosgaard]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Roschår|Ros'chår]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2849|Ros'chår}}</ref> * [[Rothenhaus]] :: [[Rodenhuus]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Rodenhuus|Roden'huus]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2227|Roden'huus}}</ref> * [[Rübelei]] :: |3= * [[Ulstrup]] :: [[Ulstrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ulstrupfeld]] :: [[Ulstrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Weesries]] :: [[Weesries]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Weesby]] === :→ '''[[Weesby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Bögelhuus]] :: [[Bögelhuus]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Weesbydamm]] :: [[De Damm]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="Ortsnamen-W">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160329090254/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_w.php|title=Ortsnamen W|website=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e. V.|publisher=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e. V.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329090254/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_w.php|archive-date=2016-03-29|url-status=dead|access-date=2026-07-17 }}</ref> :: Variant: [[Weesbydamm]]<ref name="SASS Wb"/> [[de Damm]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> * [[Weesbyfeld]] :: [[Weesbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> === [[Westerholt (Kreis Sleswig-Flensborg)|Westerholz]] === :→ '''[[Westerholt (Kreis Sleswig-Flensborg)|Westerholt]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="Westerholt">{{Slesvigske stednavne|1669|Westerskau, Westerholt}}</ref> :: Variant: [[Westerskau]]<ref name="Westerholt"/> {{Opdeelt List |1= * [[Dollerupholz]] :: [[Dollerupholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Paul Selk|Titel=Volksgeschichten aus Angeln|Verlag=Husum Druck- und Verlagsgesellschaft|Ort=Husum|Jahr=1992|ISBN=3-88042-593-0|Seiten=99}}</ref><ref>{{Literatur|Herausgeber=Christian Tränckner|Titel=Die Truhe: literarisches Jahrbuch für Schleswig-Holstein|Verlag=Hartung|Ort=Flensburg|Jahr=1922|Seiten=54}}</ref> * [[Grünberg]] :: [[Gröönbarg]] :: Variant: [[Chrönbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3606|Chrönbarch}}</ref> * [[Hörreberg]] :: * [[Kiekut]] :: [[Kiekut]]<ref>{{Mensing|Indrag=Kiekut|Band=3|Kolumm=106}}</ref> |2= * [[Knös]] :: * [[Kreiberg]] :: [[Kreihbarg]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum; Kristian Hald|Titel=Sydslesvigs stednavne: Nordangel og Flensborg|Band=7|Teil=1. Halvbind: Husby herred|BandReihe=Universitets-Jubilæets danske Samfunds skrifter|Nummer=350|Verlag=J. H. Schultz Forlag|Ort=København|Jahr=1948|Seiten=166}}</ref> * [[Osterholz (Westerholt)|Osterholz]] :: [[Oosterholt (Westerholt)|Oosterholt]]<ref group="A" name="SASS"/>/[[Öösterskau]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Varianten: [[Osterholt]]<ref name="Osterholt">{{Slesvigske stednavne|3606|Österskau, Osterholt}}</ref>/[[Österskau]]<ref name="Osterholt"/> * [[Poseby]] :: [[Poosby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2200|Poosby}}</ref> |3= * [[Seeklüft]] :: * [[Sonnholm]] :: * [[Sponbrück]] :: * [[Unewattholz]] :: [[Ünewattholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Ünewattholt|Ünewatt'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2358|Ünewatt'holt}}</ref> }} === [[Woold (Kreis Sleswig-Flensborg)|Wohlde]] === :→ '''[[Woold (Kreis Sleswig-Flensborg)|Woold]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1702|Woold}}</ref> == Anmarkels == <references group="A"> <ref group="A" name="afleidt">Naam nich nawiest. Tohoopsett ut en nawiest Oortsnaam as Bestimmwoort un en Grundwoort as ''-feld'', ''-hof'' usw.; dat Grundwoort folgt dat SASS-Wöörbook.</ref> <ref group="A" name="SASS">Beleggt in anner Schrievwies; hier na SASS anpasst.</ref> <ref group="A" name="nds">Naam is al plattdüütsch. Hier in de Schrievwies na SASS anpasst.</ref> <ref group="A" name="tohoopsett">Dubbelnaam nich nawiest. De Naam is ut de nawiest Formen vun de beiden Oortsdelen tohoopsett.</ref> </references> == Nawiesen == {{Wikiprojekt Öörd/Refs |SASS Wb=1 |SASS SH=1 |Fehrs-Gill=1 }} <references responsive/> {{Navigatschoonsliest Gemenen un Städer in den Kreis Sleswig-Flensborg}} [[Kategorie:Wikipedia:Wikiprojekt Öörd|Sleswig-Flensborg]] avorv629ko1mb9p482m5ca3ogow66vt 1074269 1074255 2026-07-29T08:56:05Z Flaverius 21322 /* Wanderup */ 1074269 wikitext text/x-wiki {{Öörd Header |KORT=SL |WAPEN=DEU Kreis Schleswig-Flensburg COA.svg |TITEL=Öörd in de Kreis Sleswig-Flensborg |TEXT=Disse Siet sammelt de plattdüütschen Oortsnaams in de '''[[Kreis Sleswig-Flensborg]]'''. De Gemenen sünd na de hoochdüütsch Naam alphabeetsch sorteert. Oortsdelen sünd ünner de Gemeen inornt. De Naams vun de [[Flensborg]]er Stadtdelen finnt sik up de Ünnersiet „[[Wikipedia:Wikiprojekt Öörd/Flensborg|Flensborg]]“. == Wo wiet dat vörankamen is == {{Foortgang|125|125|task=Gemeennaams nawiest (125/125)}} {{Foortgang|319|478|task=Oortsnaams nawiest}} {{Foortgang|8|125|task=Artikels anleggt (8/125)}} == Navigatschoonsliest == {{Navigatschoonsliest Gemenen un Städer in den Kreis Sleswig-Flensborg}} }} == A == === [[Ahneby]] === :→ '''[[Ahneby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Ahnebyheck]] :: [[Ahnebyheck]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Sünnerhof]] :: [[Sünnerhoff]]<ref group="A">Naam nich beleggt. „Sünner-“ is sachts däänsch/süüdjüütsch Substrat, vgl. {{S|da|''sønder''/''synder''}} [{{IPA|sønər}}] „Süüd-/Süder-“ un blifft dorvun as dat is. Dorto „-hoff“ na SASS Nettwöörbook.</ref> === [[Alt Bennebek]] === :→ '''[[Ool Bennbeek]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Puckholm]] :: * [[Sprillbek]] :: * [[Umleitungsdeich]] :: === [[Arnis]] === :→ '''[[Arnis]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Ausacker]] === :→ '''[[Ausacker]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|143|Ausacker}}</ref><ref name="Richelsen">Utkumst vun Claus-Peter Richelsen (Börgermeester vun Ausacker), Nettbreev 19. Juli 2026.</ref> * [[Ausackerholz]] :: [[Ausackerholt]]<ref name="Richelsen"/> * [[Ausacker Westerholz]] :: [[Ausacker Westerholt]]<ref name="Richelsen"/> * [[Dammende]] :: [[Dammenn]]<ref name="Richelsen"/><ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Seiten=203}}</ref><ref>{{Slesvigske stednavne|1866|Dammenn}}</ref> * [[Hammerstoft]] :: [[Hammerstoft]]<ref name="Richelsen"/> * [[Hüholz]] :: [[Hüholt]]<ref name="Richelsen"/><ref>{{Slesvigske stednavne|3617|Hüholt}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Seiten=351}}</ref> == B == === [[Bergenhusen]] === :→ '''[[Barmhusen]]'''<ref>{{Literatur|Titel=Schleswig-Holstein|Verlag=Sleswig-Holsteensche Heimatbund|Jahr=1971|Seiten=54}}</ref><ref name="JbGeest">{{Literatur|Titel=Jahrbuch für die Schleswigsche Geest|Band=11–15|Verlag=Heimatverein Schleswigsche Geest|Jahr=1963|Seiten=189}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=Johann Rhode Friedrich Augustiny|Titel=Achtern Åben oder Plattdütsches Vålksbok för Kinner un ole Lüd|Jahr=1857|Seiten= 111}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=https://web.archive.org/web/20160305003401/https://kropp.de/de/news.html?id=42628|titel=Kropp – Plattdüütsche Oortsnaams|archiv-url=https://web.archive.org/web/20160305003401/https://kropp.de/de/news.html?id=42628|archiv-datum=2016-03-05|abruf=2026-07-20}}</ref><ref group="A">Dat Wikiprojekt Öörd leggt sik na de [[Wikipedia:Wikiprojekt Öörd/Richtlienen|Projektrichtlienen]] up ''Barmhusen'' statts ''Bavenhusen'' na Hein Thies un dat SASS Nettwöörbook vun de Fehrs-Gill fast.</ref> :: Variant: [[Bavenhusen]]<ref name="SASS Wb"/> [[Bahmhusen]]<ref name="JbGeest"/> * [[Blumental]] :: [[Blomendaal (Barmhusen)|Blomendaal]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Brunsholm]] :: [[Bruunsholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lüttensee]] :: [[Lüttensee]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Barmhusen|Osterfeld]] :: [[Oosterfeld (Barmhusen)|Oosterfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> === [[Böel]] === :→ '''[[Böel]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Billmoor]] :: * [[Billwatt]] :: * [[Böelkamp]] :: [[Böelkamp]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Böelschuby]] :: [[Böelschuby]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Böelschubyhof]] :: [[Böelschubyhoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Böelschubymühle]] :: [[Böelschubymöhl]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Böelstamm]] :: [[Böelstamm]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Böelulegraff]] :: * [[Böelwesterfeld]] :: [[Böelwesterfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Borrieshaag]] :: * [[Dingwatt]] :: [[Dingwatt]]<ref>{{Mensing|Indrag=Ding-dörp|Band=1|Kolumm=739}}</ref> * [[Hattschau]] :: * [[Lehmberg]] :: |3= * [[Möllmoos]] :: * [[Neuböelschuby]] :: [[Nieböelschuby]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Rabenholzlück]] :: [[Ravenholtlück]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Stoltoft]] :: * [[Thiesholz]] :: [[Thiesholt]]<ref name="Sach">{{Literatur|Autor=August Sach|Titel=Das Herzogtum Schleswig in seiner ethnographischen und nationalen Entwickelung|Band=1|Verlag=Buchhandlung des Waisenhauses|Ort=Halle a. S.|Jahr=1896|Seiten=79}}</ref><ref>{{Mensing|Indrag=Botterbrood|Band=5|Kolumm=787}}</ref> }} === [[Böklund]] === :→ '''[[Bööklund]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="SHHB B">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160329081441/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_b.php|title= Oortsnaams vun Sleswig-Holsteen B|website=Sleswig-Holsteensche Heimatbund|publisher=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e. V.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329081441/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_b.php|archive-date=2016-03-29|url-status=dead|access-date=2026-06-18}}</ref> :: Variant: [[Böklund]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> {{Opdeelt List |1= * [[Böklundfeld]] :: [[Bööklundfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Dennholm]] :: * [[Kattbek]] :: [[Kattbeek]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Lindeberg]] :: [[Linnbarg]]<ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Datum=1884|Seiten=78}}</ref> * [[Norderfahrenstedt]] :: [[Noorderfohrensteed]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Reesbrück]] :: }} === [[Bollingstedt]] === :→ '''[[Bollingsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Beekholt]] :: [[Beekholt]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Bollingstedt-Lund]] :: [[Bollingsteed-Lund]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Engbrück]] :: [[Engbrüch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2815|Engbrüch}}</ref> * [[Gammellund]] :: [[Gammellund]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Görrisau]] :: * [[Süderfeld]] :: [[Süderfeld (Bollingsteed)|Süderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Westerschau]] :: }} === [[Boren]] === :→ '''[[Boren]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Affegünt]] :: * [[Akeby]] :: [[Akeby]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Åkeby]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laura|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=118}}</ref> * [[Bicken]] :: * [[Boknis]] :: * [[Bremswatt]] :: * [[Ekenis]] :: [[Eeknis]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ekenisfeld]] :: [[Eeknisfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Ekenislund]] :: [[Eeknislund]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Fohrtoft]] :: * [[Grabbelwatt]] :: * [[Güderott]] :: [[Güderott]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Güderottstamm]] :: [[Güderottstamm]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Hegeholz]] :: * [[Hoheluft]] :: * [[Hürye]] :: * [[Kaltoft]] :: [[Kaltoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ketelsby]] :: [[Ketelby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kiesby]] :: [[Kiesby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kiesbyfeld]] :: [[Kiesbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kleinboren]] :: * [[Langschiff]] :: * [[Lindau (Boren)|Lindau]] :: [[Lindau (Boren)|Lindau]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Lindaufeld]] :: [[Lindaufeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Lindau-Gaarwang]] :: [[Lindau-Gaarwang]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Lindaukamp]] :: [[Lindaukamp]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Lindaunis]] :: [[Lindaunis]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Pageroe]] :: * [[Papenfeld]] :: [[Papenfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Petersfeld]] :: * [[Rehberg]] :: * [[Uhlekuhl]] :: * [[Wattlück]] :: * [[Wrium]] :: }} === [[Borgwedel]] === :→ '''[[Bordel (Kreis Sleswig-Flensborg)|Bordel]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Borgwedelfeld]] :: [[Bordelfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Osterlieth]] :: * [[Stexwig]] :: [[Steksch]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Stexwigfeld]] :: [[Stekschfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> === [[Börm (Kreis Sleswig-Flensborg)|Börm]] === :→ '''[[Börm (Kreis Sleswig-Flensborg)|Börm]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Dreizehn]] :: [[Dörteihn]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Dörtein]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Reihe=Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs|BandReihe=28|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Datum=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=220}}</ref> * [[Meierhof]] :: [[Meierhoff]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Reihe=Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs|BandReihe=28|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Datum=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=272}}</ref> * [[Neubörm]] :: [[Niebörm]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Querende]] :: [[Dweerenn]] :: Variant: [[Dwerenn]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Reihe=Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs|BandReihe=28|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Datum=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=528}}</ref> * [[Vierhäuser]] :: === [[Böxlund]] === :→ '''[[Böxlund]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Brodersby-Goltoft]] === :→ '''[[Brodersby-Goltoft]]'''<ref group="A" name="Dubbelnaam"/> {{Opdeelt List |1= * [[Brodersby]] :: [[Brodersby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Burg/Missunde]] :: [[Borg/Missunn]]<ref group="A" name="afleidt"/> :: Variant: [[Missunn]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Geel]] :: [[Geel]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Cheel]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2807|Cheel}}</ref> * [[Geelbyholz]] :: [[Geelbyholt]]<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20251204232502/https://www.auenwaldschule-boeklund.de/2015/12/schoelers-leest-platt-201516/|title=Schölers leest Platt 2015/16|website=Auenwaldschule Gemeinschaftsschule Böklund|publisher=Auenwaldschule Gemeinschaftsschule Böklund|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204232502/https://www.auenwaldschule-boeklund.de/2015/12/schoelers-leest-platt-2015-16/|archive-date=2025-12-04|url-status=dead|access-date=2026-07-20}}</ref> :: Variant: [[Cheelbihold|xe·lbi·hold]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Sprogskiftet og nogle stednavnetyper i Sønderjylland|Sammelwerk=Sønderjydske Årbøger|Jahr=1960|Seiten=236}}</ref> |2= * [[Goltoft]] :: [[Goltoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Groß-Brodersby]] :: [[Groot-Brodersby]] :: Variant: [[Groot Brodersby]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> * [[Hellör]] :: * [[Klein-Brodersby]] :: [[Lütt-Brodersby]] :: Variant: [[Lütt Brodersby]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> |3= * [[Knös]] :: * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld (Brodersby-Goltoft)|Noorderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Royum]] :: }} === [[Busdorf]] === :→ '''[[Busdörp]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1768|Busdörp}}</ref> * [[Grundlos]] :: * [[Haddeby]] :: [[Harby]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|569|Harby}}</ref> * [[Wittgenstein]] :: == D == === [[Dannewerk]] === :→ '''[[Dännwark (Gemeen)|Dännwark]]'''<ref group="A" name="afleidt"/> :: Variant: [[Denwark]]<ref name="Denwark">{{Slesvigske stednavne|2441|Denwark, Groot-/Lütt-}}</ref> * [[Großdannewerk]] :: [[Grootdännwark]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Groot-Denwark]]<ref name="Denwark"/> * [[Kleindannewerk]] :: [[Lüttdännwark]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Lütt-Denwark]]<ref name="Denwark"/> * [[Kurburg]] :: [[Koorborg]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kohrborch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2793|Kohrborch}}</ref> === [[Dollerup]] === :→ '''[[Dollerup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Burott]] :: * [[Ellgaard (Dollerup)|Ellgaard]] :: [[Ellgaard (Dollerup)|Ellgaard]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Vairant: [[Ellchård]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3609|Ellchård}}</ref> * [[Geschlossenheck]] :: [[Slottenheck]]<ref name="Slottenheck">{{Slesvigske stednavne|1891|Slottenheck, Slåten'heck}}</ref> :: Variant: [[Slåtenheck|Slåten'heck]]<ref name="Slottenheck"/> * [[Hörreberg]] :: * [[Krim (Dollerup)|Krim]] :: * [[Mürpoll]] :: * [[Nordballig]] :: [[Noordballig]] :: Variant: [[Nordballich]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Datum=1992|Seiten=485}}</ref> |2= * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld (Dollerup)|Noorderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Rabenholz]] :: [[Ravenholt]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Rabenholt]]<ref name="Sach"/> * [[Streichmühle]] :: [[Strickmöhl]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2296|Strickmöhl}}</ref> * [[Terkelstoft]] :: [[Terkelstoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Tiefengruft]] :: [[Depegruft]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Deepechruft|Deepe'chruft]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3600|Deepe'chruft}}</ref> * [[Unewattmühle]] :: [[Ünewattmöhl]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Weigab]] :: }} === [[Dörpstedt]] === :→ '''[[Dörpsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Bünge]] :: [[Büng]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|2788|Büng}}</ref> * [[Klove]] :: [[Kloov]]<ref name="SASS Wb"/> == E == === [[Eggebek]] === :→ '''[[Eggebeek]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Varianten: [[Eggebek]]<ref name="Eggebek">{{Slesvigske stednavne|455|Echbek, Eggebek}}</ref> [[Echbek]]<ref name="Eggebek"/> * [[Eggebek-Norderfeld]] :: [[Eggebeek-Noorderfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Eggebek-Süd]] :: [[Eggebeek-Süüd]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Eggebek-Westerfeld]] :: [[Eggebeek-Westerfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Tüdal]] :: === [[Ellingstedt]] === :→ '''[[Ellingsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Aussiedlung]] :: * [[Beek (Ellingsteed)|Beek]] :: [[Beek (Ellingsteed)|Beek]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Bockhöft]] :: [[Bookhööft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Busholm]] :: |2= * [[Morgenstern (Ellingsteed)|Morgenstern]] :: [[Morgenstern (Ellingsteed)|Morgenstern]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Nord (Ellingsteed)|Nord]] :: [[Noord (Ellingsteed)|Noord]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Rott (Ellingsteed)|Rott]] :: [[Rott (Ellingsteed)|Rott]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Schellund]] :: }} === [[Erfde]] === :→ '''[[Arf]]'''<ref name="EHTEK">Eva Hansen: ''Twischen Eider un Klockturmbarg.''</ref><ref group="A">Dat Wikiprojekt Öörd leggt sik na de Projektrichtlienen up „Arf“ fast, statts de Schrievwies „Arfd“ na Hein Thies un dat SASS Nettwöörbook</ref> :: Variant: [[Arff]]<ref>Johann Rhode Friedrich Augustiny: ''Achtern Åben oder Plattdütsches Vålksbok för Kinner un ole Lüd.'' 1857, S. 67</ref> [[Arfd]]<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Bargen (Arf)|Bargen]] :: [[Bargen (Arf)|Bargen]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="EHTEK"/> * [[Ekel]] :: [[Ekel]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Erfderfeld]] :: [[Arferfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Grevenhorst]] :: * [[Hanrade (Arf)|Hanrade]] :: * [[Scheppern]] :: [[Scheppern]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="EHTEK"/> }} === [[Esgrus]] === :→ '''[[Eschrus]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Atzbüll]] :: [[Atzbüll]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Birzhaft]] :: [[Birzhaft]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Bitzhaft]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3545|Bitzhaft}}</ref> * [[Blick]] :: * [[Brunsholm]] :: [[Bruunsholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Esgrusschauby]] :: [[Eschrusschauby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Frauenhof]] :: [[Fruenshoff]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Fruhnshoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2454|Fruhnshoff}}</ref> |2= * [[Griesgaard]] :: [[Griesgaard]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Chrieschård]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1899|Chrieschård}}</ref> * [[Grünholz]] :: [[Gröönholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Chrönholt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|558|Chrönholt}}</ref> * [[Haveholz]] :: * [[Jürgensfeld]] :: * [[Lüchtoft]] :: * [[Röhrmoos]] :: |3= * [[Rottberg]] :: [[Rottbarg]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Rottbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3734|Rottbarch}}</ref> * [[Schrepperie]] :: * [[Schwanburg]] :: * [[Tollschlag]] :: [[Tollslag]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald, Peter Jørgensen|Titel=Sydslesvigs stednavne|Band=7.2|Jahr=1979|Seiten=419}}</ref> * [[Ulfegraff]] :: * [[Wippendorf]] :: [[Wippendörp]]<ref>{{Literatur|Titel=Beiträge zur Namenforschung|Band=11|Jahr=1976|Seiten=293}}</ref> :: Variant: [[Wittendörp (Eschrus)|Wittendörp]]<ref name="SASS Wb"/> }} == F == === [[Fahrdorf]] === :→ '''[[Fahrdörp]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>Johann Rhode Friedrich Augustiny: ''Achtern Åben oder Plattdütsches Vålksbok för Kinner un ole Lüd''. 1857, S. 68</ref> * [[Fahrdorfer Ziegelei]] :: [[Fahrdörper Tegelie]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Fahrdorffeld]] :: [[Fahrdörpfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Loopstedt]] :: [[Loopsteed]]<ref name="SASS Wb"/> === [[Freienwill]] === :→ '''[[Frienwill]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Kleinsolt]] :: [[Kleensolt]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Kleensolt|Kleen'Solt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1104|Kleen'Solt}}</ref> * [[Kleinsolt-Heidefeld]] :: [[Kleensolt-Heidfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kleinsoltholz]] :: [[Kleensoltholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kleensoltholt|Kleensolt'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3623|Kleensolt'holt}}</ref> * [[Kleinwolstrup]] :: [[Kleenwolstrup]]<ref name="SASS Wb"/> :: Varianten: [[Kleenwolstrup|Kleen'wolstrup]]<ref name="Wolstrup">{{Slesvigske stednavne|1689|Wolstrup, Kleen'wolstrup}}</ref> [[Wolstrup]]<ref name="Wolstrup"/> * [[Wielenberg]] :: [[Wielbarg]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Wielbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1863|Wielbarch}}</ref> == G == === [[Gelting]] === :→ '''[[Gelting]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Chelting]]<ref>{{Slesvigske stednavne|535|Chelting}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Basrott]] :: * [[Bleicherfeld]] :: * [[Bosiek]] :: * [[Bücherott]] :: * [[Christiansfeld]] :: * [[Dammhall]] :: * [[Düstholz]] :: [[Düstholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=223}}</ref> * [[Düstnishy]] :: * [[Freienwillen]] :: * [[Gaarwang]] :: * [[Gammellück]] :: |2= * [[Goldhöft]] :: * [[Grahlenstein]] :: [[Grahlensteen]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Gralensteen]]<ref>{{Literatur|Titel=Schleswig-Holsteinisches Jahrbuch|Jahr=1923|Seiten=94}}</ref> * [[Grünkoppel]] :: [[Gröönkoppel]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Grönkoppel]] [{{IPA|xrøn kùbəl}}]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald, Peter Jørgensen|Titel=Sydslesvigs stednavne|Band=7.2|Jahr=1979|Seiten=439}}</ref> * [[Grüftheck]] :: * [[Grüftlingsfeld]] :: * [[Güholz]] :: * [[Hebrohy]] :: [[Hebrohy]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Hebrohy|Hebro'hy]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1932|Hebro'hy}}</ref> * [[Hellert]] :: * [[Holmkjer]] :: * [[Kattrott]] :: [[Kattrott]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kemphy]] :: |3= * [[Kleinnadelhöft]] :: * [[Lehbek]] :: [[Lehbeek]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lehbekwiese]] :: [[Lehbeekwisch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Nadelhöft]] :: * [[Oberkoppel]] :: * [[Pelsrade]] :: * [[Pinkyberg]] :: * [[Stenderup]] :: [[Stennerup]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1124|Stennerup}}</ref> * [[Stenderupfeld]] :: [[Stennerupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Wackerballig]] :: [[Wackerballig]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Wackerballich]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1246|Wackerballich}}</ref> * [[Westerfeld]] :: [[Westerfeld (Gelting)|Westerfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> }} === [[Geltorf]] === :→ '''[[Geldörp]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Altmühl]] :: [[Oolmöhl]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Oolmöhl|Ool'möhl]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2532|Ool'möhl}}</ref> * [[Esprehm]] :: [[Esprehm]]<ref name="SASS Wb"/> === [[Glücksburg (Kreis Sleswig-Flensborg)|Glücksburg]] === :→ '''[[Glücksborg (Kreis Sleswig-Flensborg)|Glücksborg]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Glücksborch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|831|Glücksborch}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Alt-Glücksburg]] :: [[Oolt-Glücksborg]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Bockholm]] :: [[Bockholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bremsberg]] :: * [[Brusmark]] :: * [[Drei]] :: * [[Holnis]] :: [[Holnis]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|622|Holnis}}</ref> * [[Iskiersand]] :: |2= * [[Kobbellück]] :: * [[Meierwik]] :: * [[Mittkoppel]] :: * [[Neufeld]] :: * [[Quellental]] :: * [[Rüdeheck]] :: * [[Ruhetal]] :: |3= * [[Sandwig]] :: * [[Schauenthal]] :: [[Schauendaal]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Schauendaal]]<ref>{{Literatur|Autor=Johannes von Schröder|Titel=Topographie des Herzogthums Schleswig|Jahr=1854|Seiten=62}}</ref> * [[Schausende]] :: [[Schausenn]]<ref>{{Literatur|Titel=Schleswig-Holstein. Monatshefte für Heimat und Volkstum|Herausgeber=Eduard Edert|Jahr=1958|Seiten=39}}</ref> * [[Schiedenhohlweg]] :: * [[Schwennau]] :: [[Swennau]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald|Titel=Sydslesvigs stednavne: Nordangel og Flensborg|Band=7.1|Nummer=350|Jahr=1948|Seiten=95}}</ref> * [[Ulstrupfeld]] :: [[Ulstrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Wahrberg]] :: }} === [[Grödersby]] === :→ '''[[Grödersby]]'''<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> :: Variant: [[Chrödesby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|556|Chrödesby}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Fegetasch]] :: * [[Friedenshöh]] :: * [[Grödersby-Bahnhof]] :: [[Grödersby-Bahnhoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Grödersby-Hof]] :: [[Grödersby-Hoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Grödersbyholz]] :: [[Grödersbyholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Groß-Grödersby]] :: [[Groot-Grödersby]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> :: Variant: [[Grootgrödersby]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="SHHB G">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20151223235630/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_g.php|title=Oortsnaams vun Sleswig-Holsteen G|website=Sleswig-Holsteensche Heimatbund|publisher=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e. V.|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223235630/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_g.php|archive-date=2015-12-23|url-status=dead|access-date=2026-06-18}}</ref> * [[Habertwedt]] :: [[Havertweed]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Havertwedt]]<ref>{{Literatur|Autor=Henning Oldekop|Titel=Topographie des HerzogtumsSchleswig|Jahr=1906|Seiten=47}}</ref> * [[Klein-Grödersby]] :: [[Lütt-Grödersby]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Datum=1992|Seiten=388}}</ref> * [[Königstein]] :: * [[Marienhof]] :: |3= * [[Moos]] :: * [[Mühlenholz]] :: [[Möhlenholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Paul Selk|Titel=Volksgeschichten aus Angeln|Jahr=1992|Seiten=137}}</ref> * [[Neuwerk]] :: * [[Trankier]] :: * [[Westerlücken]] :: }} === [[Groß Rheide]] === :→ '''[[Groot Rheid]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="Stender"/> * [[Groß Rheider Feld]] :: [[Groot Rheider Feld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Mühlenhaus]] :: * [[Oer]] :: * [[Schicht]] :: * [[Wrom]] :: === [[Großenwiehe]] === :→ '''[[Grootwieh]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Groot Wieh]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1671|Groot Wieh}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Loftlund]] :: * [[Nordwiehe]] :: * [[Oxlund]] :: [[Oxlund]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Oxlund|'Oxlund]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2193|'Oxlund}}</ref> |2= * [[Schobüll]] :: [[Schobüll]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Schobüllhuus]] :: [[Schobüllhuus]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Wiehekrug]] :: }} === [[Großsolt]] === :→ '''[[Grootsolt]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Chrootsolt|Chroot'solt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1105|Chroot'solt}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Bistoft]] :: [[Bistoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bistoftfeld]] :: [[Bistoftfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Bistoftholz]] :: [[Bistoftholt]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Bistoftholt|Bistoft'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3653|Bistoft'holt}}</ref> * [[Bregengaard]] :: * [[Erholung]] :: * [[Ernsthof]] :: * [[Estrup]] :: [[Estrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Estrupfeld]] :: [[Estrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Friesheck]] :: * [[Großsoltbrück]] :: [[Soltbrüch]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Großsoltholz]] :: [[Grootsoltholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Chrootsoltholt|Chrootsolt'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1107|Chrootsolt'holt}}</ref> * [[Großsoltwesterholz]] :: [[Grootsoltwesterholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Holstein (Großsolt)|Holstein]] :: * [[Kloster]] :: * [[Kollerup]] :: [[Kollerup]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Kollerupfeld]] :: [[Kollerupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kollerupholz]] :: [[Kollerupholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kollerupholt|Kollerup'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3620|Kollerup'holt}}</ref> * [[Mühlenbrück]] :: [[Möhlenbrüch]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Datum=1992|Seiten=468}}</ref> * [[Rugenkanzel]] :: * [[Süderballig]] :: [[Süderballig]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Süderballich]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Datum=1992|Seiten=630}}</ref> }} === [[Grundhof]] === :→ '''[[Grundhoff]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Bönstrup]] :: [[Bönstrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bückberg]] :: [[Bückbarg]]<ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Jahr=1884|Seiten=17}}</ref> * [[Bundeslund]] :: [[Bunneslund]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Bunneslund|Bunnes'lund]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3602|Bunnes'lund}}</ref> |2= * [[Grundhoffeld]] :: [[Grundhofffeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kattberg]] :: * [[Lundsgaard]] :: [[Lunschaar]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Lunschår]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2464|Lunschår}}</ref> |3= * [[Lutzhöft]] :: [[Lutzhöft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mariengaard]] :: * [[Reumoos]] :: [[Reumoos]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Råimoos]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3569|Råimoos}}</ref> }} == H == === [[Handewitt]] === :→ '''[[Hannewitt]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|584|Hannewitt}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Altholzkrug]] :: [[Ooltholtkroog]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ellund]] :: [[Ellund]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ellundbrück]] :: [[Ellundbrüch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Ellundfeld]] :: [[Ellundfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Gottrupel]] :: [[Gottrupel]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Handewitt-Busch]] :: [[Hannewitt-Busch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Handewitt-Kolonie]] :: [[Hannewitt-Kolonie]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Handewitt West]] :: [[Hannewitt West]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Haurup]] :: [[Haurup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hoffnung]] :: [[Hoffnung]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hüllerup]] :: [[Hüllerup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Jarplund]] :: [[Jarplund]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Jarplund|Jarp'lund]]<ref>{{Slesvigske stednavne|683|Jarp'lund}}</ref> * [[Kolonistenkrug]] :: [[Kolonistenkroog]]<ref>Annemarie Jensen: „Gedanken över de Lüüd vunt Feld: Dat Butendörp“. In: ''sh:z'', 24. Mai 2012. [https://www.shz.de/deutschland-welt/schleswig-holstein/artikel/gedanken-oever-de-lueued-vunt-feld-dat-butendoerp-40814286 online], opropen de 24. Juli 2026).</ref> * [[Langberg]] :: [[Langbarg]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Langbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2064|Langbarch}}</ref> |3= * [[Neuholzkrug]] :: * [[Simondys]] :: * [[Timmersiek]] :: [[Timmersiek]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Timmersik]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2335|Timmersik}}</ref> * [[Timmersiekfeld]] :: [[Timmersiekfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Unaften]] :: [[Unaften]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Unaften|Un'aften]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2185|Un'aften}}</ref> * [[Weding]] :: [[Weding]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Westerlund]] :: [[Westerlund]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Harrislee]] === :→ '''[[Harrsle]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Hasle]]<ref>{{Slesvigske stednavne|588|Hasle}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Berghof]] :: [[Barghoff (Harrsle)|Barghoff]]<ref>{{Literatur|Autor=H. J. Dehning|Titel=Ut School un Minschenläwen|Jahr=1928|Seiten=197}}</ref> * [[Erdbeerfeld]] :: * [[Harrislee-Dorf]] :: [[Harrsle-Dörp]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Harrisleefeld]] :: [[Harrslefeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Harrisleehof]] :: [[Harrslehoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Karlsberg]] :: * [[Klueshof]] :: |2= * [[Kupfermühle]] :: [[Koppermöhl]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Musbek]] :: * [[Niehuus]] :: [[Niehuus]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Simondys]] :: [[Simondys]] * [[Slukefter]] :: * [[Wassersleben]] :: * [[Zollsiedlung]] :: }} === [[Hasselbarg|Hasselberg]] === :→ '''[[Hasselbarg]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Hasselbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|590|Hasselbarch}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Alt Hasselberg]] :: [[Oolt Hasselbarg]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Baggelan]] :: * [[Bobeck]] :: * [[Drecht]] :: * [[Eckenhöh]] :: * [[Eckberg]] :: * [[Engberg (Hasselberg)|Engberg]] :: * [[Ewersholz]] :: * [[Fehrenholz]] :: |2= * [[Geilberg]] :: [[Geilbarg]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald, Peter Jørgensen|Titel=Sydslesvigs stednavne|Jahr=1979|Seiten=492}}</ref> * [[Gundelsby]] :: [[Gunnelsby]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Chunnelsby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|565|Chunnelsby}}</ref> * [[Hafferholz]] :: [[Hafferholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald; Peter Jørgensen|Titel=Sydslesvigs stednavne: Nordangel og Flensborg|Jahr=1979|Seiten=441}}</ref> * [[Holm (Hasselbarg)|Holm]] :: * [[Hüholz]] :: [[Hüholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=351}}</ref> * [[Kieholm]] :: * [[Kisperhy]] :: [[Kisperhy]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kisperhy|Kisper'hy]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2027|Kisper'hy}}</ref> * [[Knorrlück]] :: * [[Marschall]] :: |3= * [[Mühlenfeld]] :: * [[Neelslück]] :: * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Pugholz]] :: [[Pugholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Puchholt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2203|Puchholt}}</ref> * [[Radeland]] :: * [[Scheideheck]] :: * [[Schellrott]] :: * [[Schwackendorf]] :: [[Schwackendörp]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Schwensholz]] :: * [[Süderfeld]] :: [[Süderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Wormshöft]] :: * [[Wulfsholz]] :: }} === [[Havetoft]] === :→ '''[[Haavtoft]]'''<ref group="A">Dat Wikiprojekt Öörd leggt sik anners as de Listen na Hein Thies und dat SASS Nettwöörbook up de Schrievwies <Haavtoft> fast. De beleggt Form ''Håvtoft'' wiest up de Utspraak [{{IPA|hɔːf.tɔft}}] mit en lang Achtervokal [{{IPA|ɔː}}] hen. Dorüm kriggt de Oortsnaam na [https://sass-platt.de/plattdeutsche-rechtschreibung/niederdeutsche-kurzfassung.html Regel 6 vun de SASS-Schrievwies] en dubbelt Bookstaven <aa>, üm dat de lang Vokal in en slaten Sülv sitt.</ref> :: Variant: [[Havtoft]]<ref name="SASS Wb"/> [[Håvtoft]]<ref>{{Slesvigske stednavne|593|Håvtoft}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Gardinenhof]] :: * [[Havetoftfeld]] :: [[Haavtoftfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Holming]] :: [[Holming]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Holmingfeld]] :: [[Holmingfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hostrup]] :: [[Hostrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hostrupfeld]] :: [[Hostrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hostrupholz]] :: [[Hostrupholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Hostrupholt|Hostrup'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3654|Hostrup'holt}}</ref> |2= * [[Kallehau]] :: * [[Kroxbüll]] :: * [[Neuheim]] :: * [[Neuhof]] :: * [[Osterhavetoft]] :: [[Oosterhaavtoft]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Süderhavetoft]] :: [[Süderhaavtoft]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Hollingstedt]] === :→ '''[[Hollensteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Hollensted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|623|Hollensted}}</ref> [[Hollenstä]]<ref>Johann Rhode Friedrich Augustiny: Achtern Åben oder Plattdütsches Vålksbok för Kinner un ole Lüd. Herzbruch, Flensborg 1857, S. 1</ref> [[Hornstedt]]<ref>[https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Hollingstedt_(Treene)&oldid=265355514 Hollingstedt (Treene)] in de hoochdüütsche Wikpedia, opropen den 22.07.2026.</ref> === [[Holt (Kreis Sleswig-Flensborg)|Holt]] === :→ '''[[Holt (Kreis Sleswig-Flensborg)|Holt]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Abro]] :: [[Abro]] * [[Horsbek]] :: [[Horsbeek]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Horsbek]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2589|Horsbek}}</ref> === [[Hörup]] === :→ '''[[Hörup]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Bärenshöft]] :: [[Bärenshööft]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Bärenshöft|'Bärenshöft]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3536|'Bärenshöft}}</ref> * [[Neu-Hörup]] :: [[Nie-Hörup]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Spölbek]] :: [[Spöölbeek]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Spölbek]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2281|Spölbek}}</ref> === [[Hürup]] === :→ '''[[Hürup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Herregaardlei]] :: [[Herrelei]] :: Variant: [[Herrelei|Herre'lei]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1939|Hege'lei}}</ref> * [[Hürupfeld]] :: [[Hürupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hürupholz]] :: [[Hürupholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Hürupholt|Hürup'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3627|Hürup'holt}}</ref> * [[Hürupmühle]] :: [[Hürupmöhl]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Kielsgaard]] :: [[Kielsgaard]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kielschår|Kiels'chår]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur |Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=383}}</ref> * [[Kleintastrup]] :: [[Kleentaastrup]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Kleentastrup]]<ref name="SASS Wb"/> [[Kleen Tåstrup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3628|Kleen Tåstrup}}</ref> * [[Maasbüll]] :: [[Maasbell]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Varianten: [[Måsbel]]<ref>{{Slesvigske stednavne|942|Måsbel}}</ref> [[Maasbüll]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Maasbüllfeld]] :: [[Maasbellfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Maasbüllhof]] :: [[Maasbellhoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> :: Variant: [[Måhsbüllhoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2885|Måhsbüllhoff}}</ref> * [[Maasbüllmoor]] :: [[Maasbellmoor]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Neukrug]] :: [[Niekroog]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Niekrog]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2886|Niekrog}}</ref> * [[Ruhnmark]] :: [[Runmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Rüllschau]] :: [[Rollschau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Tastrup]] :: [[Taastrup]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Tastrupfeld]] :: [[Taastrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Wattschaukrug]] :: [[Wattschaukroog]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Wattschaukrooch]]<ref>{{Literatur|Autor=Herbert Jankuhn|Titel=Die Frühgeschichte. Vom Ausgang der Völkerwanderung bis zum Ende der Wikingerzeit|In=Geschichte Schleswig-Holstein|Band=3|Herausgeber=Olaf Klose|Jahr=1957|Seiten=22}}</ref> * [[Weseby]] :: [[Weesby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Wesebykjer]] :: [[Weesbykjer]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Weesbykjer|Weesby'kjer]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3625|Weesby'kjer}}</ref> }} === [[Husby]] === :→ '''[[Huusby]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Gosewatt]] :: * [[Gremmerup]] :: [[Gremmerup]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Chremmerup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2461|Chremmerup}}</ref> * [[Hodderup]] :: [[Hoddorp]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Husbyfeld]] :: [[Huusbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Husbyholz]] :: [[Huusbyholt]]<ref name="Brix15">{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Jahr=1884|Seiten=15}}</ref> :: Variant: [[Husbyholt|Husby'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2668|Husby'holt}}</ref> * [[Husbymühle]] :: [[Huusbymöhl]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Husby-Mäl]]<ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Jahr=1884|Seiten=14}}</ref> * [[Langroi]] :: * [[Markerup]] :: [[Markerup]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Jahr=1884|Seiten=9}}</ref> * [[Markerupheide]] :: [[Markerupheid]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Poldamm]] :: * [[Seegaard]] :: [[Seegaard]]<ref name="Brix15"/> :: Variant: [[Seechård|'Seechård]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2253|'Seechård}}</ref> * [[Snorrum]] :: * [[Spang (Huusby)|Spang]] :: * [[Stalitt]] :: * [[Stendels]] :: [[Stennels]]<ref>{{Literatur|Autor=Christian Kock|Titel=Volks- und Landeskunde der Landschaft Schwansen|Jahr=1912|Seiten=68}}</ref> * [[Voldewraa]] :: [[Fulebrüch]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|2388|Fulebrüch}}</ref> * [[Wattschaukrug]] :: }} === [[Hüsby]] === :→ '''[[Hüsby]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref group="A">Utspraak: [{{IPA|ˈhʏsbi}}], vgl. {{Cite web |url=https://www.ardmediathek.de/video/nordtour-den-norden-erleben/fleckeby-gueby-huesby-so-spricht-man-die-ortsnamen-richtig-aus/ndr/Y3JpZDovL25kci5kZS8yOTExZGJlZi01OGM1LTQyYjEtODhlOS1hYmNjMzgwMjMzZjA|title=Fleckeby, Güby, Hüsby: So spricht man die Ortsnamen richtig aus|website=ARD Mediathek|publisher=NDR|date=2025-08-02|access-date=2026-07-24 }} Wegen de kort Vokal „Hüsby“ so as na SASS Nettwöörbook, statts „Hüüsby“ na Fehrs-Gill un SASS ''Plattdeutsche Ortsnamen Schleswig-Holsteins''.</ref> :: Variant: [[Hüüsby]]<ref name="Fehrs-Gill"/><ref name="SASS SH"/> * [[Hüsbybrücke]] :: [[Hüsbybrüch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hüsbyfeld]] :: [[Hüsbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Hüsbygaard]] :: [[Hüsbygaard]]<ref group="A" name="afleidt"/> == I == === [[Idstedt]] === :→ '''[[Idsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Idsted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|679|Idsted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Forsthaus Idstedtwege]] :: [[Forsthuus Idsteedweeg]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Idstedt Kirche]] :: [[Idsteed Kark]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Idstedtosterfeld]] :: [[Idsteedoosterfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Idstedtholzkrug]] :: [[Idsteedholtkroog]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Idstedtwesterfeld]] :: [[Idsteedwesterfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Röhmke]] :: * [[Schwanholm]] :: }} == J == === [[Jagel]] === :→ '''[[Jagel]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Jågel]]<ref>{{Slesvigske stednavne|681|Jågel}}</ref> * [[Klosterkrug]] :: [[Kloosterkroog]] :: Variant: [[Klosterkrooch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2801|Klosterkrooch}}</ref> === [[Janneby]] === :→ '''[[Jannby]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|682|Jannby}}</ref> * [[Gravelund]] :: [[Grafflund]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Chraflund]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1897|Chraflund}}</ref> * [[Jannebyfeld]] :: [[Jannbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Süderzollhaus]] :: [[Südertollhuus]]<ref name="SASS Wb"/> === [[Jardelund]] === :→ '''[[Jardelund]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1857|Jardelund}}</ref> * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld (Jardelund)|Noorderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Süderfeld]] :: [[Süderfeld (Jardelund)|Süderfeld]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> === [[Jerrishoe]] === :→ '''[[Jerrishoe]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Jerrishö|Jerris'hö]]<ref>{{Slesvigske stednavne|689|Jerris'hö}}</ref> * [[Jerrishoefeld]] :: [[Jerrishoefeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> === [[Jörl]] === :→ '''[[Jörl]]'''<ref group="A" name="afleidt"/> {{Opdeelt List |1= * [[Großjörl]] :: [[Grootjörl]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kleinjörl]] :: [[Kleenjörl]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Paulsgabe]] :: * [[Rimmelsberg]] :: [[Rimmelsbarg]]<ref>Erna Hansen: ''Kultur. Erzählungen, plattdeutsche Aufzeichnungen, Gedichte und Theaterstücke''. Manuskript, 2003. Amtsarchiv Eggebek, Signatur 1101/9012, dor binnen: „De hohe School Rimmelsbarg“.</ref> |2= * [[Rupel]] :: * [[Stieglund]] :: [[Stieglund]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Südermoor]] :: [[Südermoor]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> }} === [[Jübek]] === :→ '''[[Jübeek]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Eigenwill]] :: * [[Friedrichsau]] :: * [[Friedrichsau-Feld]] :: |2= * [[Jübekfeld]] :: [[Jübeekfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Jübekweide]] :: }} == K == === [[Kappeln (Kreis Sleswig-Flensborg)|Kappeln]] === :→ '''[[Kappeln (Kreis Sleswig-Flensborg)|Kappeln]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Dothmark]] :: * [[Ellenberg]] :: [[Ellenbarg]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kopperby]] :: [[Kopperby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mehlby]] :: [[Mehlby]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="Stender"/> |2= * [[Olpenitz]] :: [[Olpnis]]<ref>{{Slesvigske stednavne|927|Olpnis}}</ref> * [[Sandbek]] :: [[Sandbeek (Kappeln)|Sandbeek]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Stutebüll]] :: [[Stutebüll]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Wilhelminenhöh]] :: [[Wilhelminenhöh]]<ref name="Stender"/> }} === [[Klappholz]] === :→ '''[[Klappholt]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="Sach"/> {{Opdeelt List |1= * [[Dennholm]] :: * [[Elmholz]] :: * [[Fenn (Klappholt)|Fenn]] :: * [[Glasholz]] :: [[Glasholt]]<ref>vgl. Däänsch Glasholt</ref> |2= * [[Neubrück]] :: * [[Norderholz]] :: [[Noorderholt]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Westscheide]] :: }} === [[Klein Bennebek]] === :→ '''[[Lütt Bennbeek]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Barkhorn]] :: [[Barkhoorn]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Bellevue (Lütt Bennbeek)|Bellevue]] :: * [[Berlin (Lütt Bennbeek)|Berlin]] :: * [[Friedrichsanbau]] :: |2= * [[Friedrichsneuland]] :: * [[Potsdam (Lütt Bennbeek)|Potsdam]] :: * [[Sandkuhle]] :: [[Sandkuhl (Lütt Bennbeek)|Sankuhl]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Sandkuul]]<ref>{{Mensing|Indrag=Sand|Band=4|Kolumm=261}}</ref> }} === [[Klein Rheide]] === :→ '''[[Lütt Rheid]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Lütt Rhei]]<ref>{{Literatur|Herausgeber=Olaf Klose|Titel=Schleswig-Holstein und Hamburg|Sammelwerk=Handbuch der historischen Stätten Deutschlands|Band=1|Reihe=Kröners Taschenausgabe|Nummer=271|Auflage=3., verbesserte Auflage|Verlag=Alfred Kröner Verlag|Ort=Stuttgart|Jahr=1976|ISBN=3-520-27103-6|Seiten=20}}</ref> [[Lütt Rei]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Reihe=Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs|BandReihe=28|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Datum=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=390}}</ref><ref>{{Literatur|Autor=Rudolf Schützeichel|Titel=Zur Lautentwicklung der schleswigschen Ortsnamen|Sammelwerk=Zeitschrift der Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte|Band=87/88|Herausgeber=Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Jahr=1962|Seiten=267}}</ref> * [[Ausbau]] :: * [[Brütje]] :: * [[Mielberg]] :: [[Mielbarg]]<ref name="Sach124">{{Literatur|Autor=August Sach|Titel=Das Herzogtum Schleswig in seiner ethnographischen und nationalen Entwickelung|Band=3|Verlag=Buchhandlung des Waisenhauses|Ort=Halle a. S.|Jahr=1907|Seiten=124}}</ref> === [[Kronsgaard]] === :→ '''[[Konschar]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Boysenfeld]] :: * [[Breede]] :: * [[Domstag]] :: * [[Düttebüll]] :: |2= * [[Golsmaas]] :: * [[Klorr]] :: * [[Langfeld]] :: * [[Pottloch]] :: }} === [[Kropp (Kreis Sleswig-Flensborg)|Kropp]] === :→ '''[[Kropp (Kreis Sleswig-Flensborg)|Kropp]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Fuhlreit]] :: * [[Heidbunge]] :: [[Heidbung]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hufenausbau]] :: * [[Katenausbau]] :: |2= * [[Kropperbusch]] :: [[Kropperbusch]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Mielberg]] :: [[Mielbarg]]<ref name="Sach124"/> * [[Wiesik]] :: }} == L == === [[Langballig]] === :→ '''[[Langballig]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Freienwillen]] :: * [[Hohenau]] :: * [[Langballigau]] :: [[Langballigau]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Langballigholz]] :: [[Langballigholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Langballigkaten]] :: [[Langballigkaten]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Trolljunker]] :: * [[Unewatt]] :: [[Ünewatt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Unewatt Hof]] :: [[Ünewatt Hoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Unewattfeld]] :: [[Ünewattfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Langstedt]] === :→ '''[[Langsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Christinental]] :: * [[Marienhof]] :: * [[Osterlangstedt]] :: [[Oosterlangsteed]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Westerlangstedt]] :: [[Westerlangsteed]]<ref group="A" name="afleidt"/> === [[Lindewitt]] === :→ '''[[Lindewitt]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Haselundsiek]] :: * [[Kleinwiehe]] :: [[Kleinwieh]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Linnau]] :: [[Linnau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lüngerau]] :: [[Lüngerau]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Riesbriek]] :: [[Riesbrik]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Seeland (Linnewitt)|Seeland]] :: * [[Sillerup]] :: [[Sillerup]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Loit]] === :→ '''[[Loit]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Brebelholz]] :: * [[Friedenstal]] :: * [[Loitfeld]] :: [[Loitfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Loithof]] :: [[Loithoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Loitmoor]] :: [[Loitmoor]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Loitosterholz]] :: [[Loitoosterholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Magdalenenruh]] :: * [[Muschau (Loit)|Muschau]] :: [[Muschau (Loit)|Muschau]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Nordschau]] :: [[Noordschau]] * [[Schwienholt]] :: [[Swienholt]] * [[Schwonhöh]] :: }} === [[Lottorf]] === :→ '''[[Lotdörp]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Lottörp]]<ref name="Stender">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20260208230131/https://www.platt.best/platt-vereen/interview-mit-vorstandsmitglied-maik-stender|titel=Interview mit Vorstandsmitglied Maik Stender|werk=platt.best|hrsg=Vereen Plattdüütsch Zentrum Landsdeel Sleswig e.&nbsp;V.|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260208230131/https://www.platt.best/platt-vereen/interview-mit-vorstandsmitglied-maik-stender|archiv-datum=2026-02-08|abruf=2026-07-25}}</ref> === [[Lürschau]] === :→ '''[[Lürschau]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Arenholz]] :: [[Arenholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hermannsort]] :: * [[Ruhekrug]] :: [[Ruhkroog]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Ruhkrooch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1968|Ruhkrooch}}</ref> * [[Wilhelmslust]] :: == M == === [[Maasholm]] === :→ '''[[De Maas]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Exhöft]] :: * [[Gut Oehe]] :: * [[Lotseninsel]] :: |2= * [[Maasholm-Bad]] :: * [[Wormshöft]] :: }} === [[Medelby]] === :→ '''[[Medelby]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Meggerdorf]] === :→ '''[[Meggerdörp]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="Stender"/> {{Opdeelt List |1= * [[Auf der Aue]] :: * [[Fünfmühlen]] :: [[Fiefmöhlen]]<ref>{{Literatur|Autor=Otto Clausen|Titel=Flurnamen Schleswig-Holsteins|Verlag=Heinrich Möller Söhne|Ort=Rendsburg|Jahr=1952|Seiten=33}}</ref> * [[Hölken]] :: * [[Johannisberg]] :: |2= * [[Meggerholm]] :: [[Meggerholm]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Meggersenholm]]<ref name="Carstensen">{{Literatur|Autor=Heinrich Carstens|Titel=Dat Törfmâken|Sammelwerk=Jahrbuch des Vereins für Niederdeutsche Sprachforschung|Band=27|Verlag=Diedr. Soltau|Ort=Norden und Leipzig|Jahr=1901|Seiten=61–62}}</ref> * [[Reppel]] :: * [[Sandschleuse]] :: [[Sansldslüüs]] :: Variant: [[Sandslüs]]<ref name="Carstensen"/> * [[Umleitungsdeich]] :: }} === [[Meyn (Sleswig-Holsteen)|Meyn]] === :→ '''[[Meyn (Sleswig-Holsteen)|Meyn]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Gabelshof]] :: * [[Meynfeld-Ost]] :: [[Meynfeld-Oost]] * [[Meynfeld-West]] :: [[Meynfeld-West]] === [[Mittelangeln]] === :→ '''[[Middelangeln]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Bondebrück]] :: [[Bonnebrüch]] :: Variant: [[Bonnebrüch|Bonne'brüch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3576|Bonne'brüch}}</ref> * [[Dammholm]] :: [[Dammholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Esmark]] :: [[Esmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Groß Rüde]] :: [[Groot-Rüde]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hatteshuus]] :: [[Hatteshuus]] * [[Havetoftloit]] :: [[Havtoftloit]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Klein Rüde]] :: [[Kleen Rüde]] :: Variant: [[Kleenrüde]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Mooswatt]] :: * [[Nackholz]] :: [[Nackholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Obdrup]] :: [[Obdrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Rabenkiel]] :: [[Ravenkiel]] :: Variant: [[Rabenkiel|Raben'kiel]]<ref>{{Slesvigske stednavne|992|Raben'kiel}}</ref> * [[Rehberg]] :: [[Rehbarg]] :: Variant: [[Rehbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|997|Rehbarch}}</ref> * [[Rehbergholz]] :: [[Rehbargholt]] * [[Rüdestraße]] :: [[Rüdestraat]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Rüdesüderholz]] :: [[Rüdesüderholt]] * [[Satrup]] :: [[Satrup]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Såtrup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1028|Såtrup}}</ref> * [[Satrupholm]] :: [[Satrupholm]] :: Variant: [[Såtrupholm|Såtrup'holm]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2235|Såtrup'holm}}</ref> * [[Satrupkirchenholz]] :: [[Satrupkarkenholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Schwienholm]] :: [[Swienholm]] * [[Torsballig]] :: [[Torsballig]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Mohrkirch]] === :→ '''[[Mohrkirch]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Appelberg]] :: [[Appelbarg]] * [[Baustrup]] :: * [[Bommerlund]] :: * [[Compagnie]] :: * [[Eslingwatt]] :: * [[Hosskoppeln]] :: * [[Jordmoos]] :: |2= * [[Kiesperdiek]] :: * [[Köhnholt]] :: [[Köhnholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Krämersteen]] :: * [[Möllmark]] :: [[Möllmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Niekoppel]] :: [[Niekoppel]] * [[Nordschau]] :: [[Noordschau]] * [[Norwegen (Mohrkirch)|Norwegen]] :: [[Noorwegen (Mohrkirch|Noorwegen]] |3= * [[Pattburg]] :: [[Pattborg]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum, Kristian Hald |Titel=Sydslesvigs stednavne. Bind 7: Nordangel. 2. Halvbind, 2. Hæfte|Verlag=C.A. Reitzel / Akademisk Forlag|Ort=København|Jahr=1979|Seiten=3693}}</ref> * [[Schmedeland]] :: * [[Schrixdorf]] :: [[Schreistrup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3693|Schreistrup}} * [[Schweden (Mohrkirch)|Schweden]] :: [[Sweden (Mohrkirch)|Sweden]] * [[Spenting]] :: }} === [[Munkbrarup]] === :→ '''[[Munkbrarup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Balm]] :: * [[Bockholmwik]] :: [[Bockholmwiek]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Geil]] :: * [[Harkmoor]] :: |2= * [[Iskiersand]] :: * [[Kragholm]] :: * [[Rüde (Munkbrarup)|Rüde]] :: [[Rüde (Munkbrarup)|Rüde]]<ref name="SASS Wb"/> |3= * [[Siegum]] :: * [[Siegumlund]] :: * [[Süderholz]] :: }} == N == === [[Neuberend]] === :→ '''[[Nieberend]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Kattenhund]] :: * [[Ruhekrug]] :: * [[Schwanholm]] :: === [[Nieby]] === :→ '''[[Nieby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Beveroe]] :: * [[Elstohl]] :: * [[Goldhöftberg]] :: * [[Niebywesterfeld]] :: === [[Niesgrau]] === :→ '''[[Nieschrau]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Hunhoi]] :: * [[Koppelheck]] :: [[Koppelheck]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lipping]] :: * [[Mühlenkoppel]] :: * [[Ohrfeldhaff]] :: |2= * [[Schnogholm]] :: * [[Stausmark]] :: [[Stausmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Stobdrup]] :: * [[Tollgaard]] :: * [[Winnery]] :: }} === [[Norderbrarup]] === :→ '''[[Noorderbrarup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Fischerott]] :: * [[Lerchenfeld]] :: * [[Rendekier]] :: |2= * [[Ruruplund]] :: [[Ruruplund]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Rurupmühle]] :: }} === [[Nordhackstedt]] === :→ '''[[Noordhacksteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Nottfeld]] === :→ '''[[Nottfeld]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Breau]] :: * [[Kuhholz]] :: * [[Niefeld]] :: === [[Nübel]] === :→ '''[[Nübel]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Berend (Nübel)|Berend]] :: [[Berend (Nübel)|Berend]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Brekling]] :: [[Breekling]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Breklingfeld]] :: * [[Guldenholm]] :: |2= * [[Haarholm]] :: * [[Hoheluft]] :: * [[Triangel]] :: }} == O == === [[Oersberg]] === :→ '''[[Oersbarg]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Ösbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1709|Ösbarch}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Arrild]] :: [[Arrild]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kragelund]] :: * [[Marienfeld]] :: * [[Neu Oersberg]] :: * [[Reuterberg]] :: |2= * [[Schnurrum]] :: * [[Schrün]] :: * [[Schweltholm]] :: * [[Toestorf]]/[[Toesdorf]] :: [[Toesdörp]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Toestrup]]<ref name="Stender"/> * [[Töstrup]] :: [[Töstrup]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Oeversee]] === :→ '''[[Oeversee]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Augaard]] :: * [[Barderup]] :: [[Barderup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bilschau]] :: [[Bilschau]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Frörup]] :: [[Frörup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Fröruper Berge]] :: [[Fröruper Bargen]] * [[Frörupfeld]] :: [[Frörupfeld]] |3= * [[Juhlschau]] :: [[Juhlschau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Munkwolstrup]] :: [[Munkwolstrup]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Munkwolstrup|Munk'wolstrup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|872|Munk'wolstrup}}</ref> * [[Sankelmark]] :: [[Sankelmark]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Oosterby (Kreis Sleswig-Flensborg)|Osterby]] === :→ '''[[Oosterby (Kreis Sleswig-Flensborg)|Oosterby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Osterbyfeld]] :: [[Oosterbyfeld]] * [[Osterbylund]] :: [[Oosterbylund]] == P == === [[Pommerby]] === :→ '''[[Pommerby]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Börsby]] :: * [[Falshöft]] :: [[Falshööft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Gammeldamm]] :: [[Gammeldamm]] :: Variant: [[Chammeldamm]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1885|Chammeldamm}}</ref> |2= * [[Golsmaas]] :: [[Golsmaas]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Cholsmås|Chols'mås]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Auflage=2., völlig veränderte und erweiterte Auflage|Verlag=Wachholtz|Ort=Neumünster|Jahr=1992|ISBN=3-529-02726-X|Seiten=277}}</ref> * [[Langfeld]] :: [[Langfeld]] * [[Mühlenbrück]] :: [[Möhlenbrüch]]<ref>{{Literatur |Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=468}}</ref> |3= * [[Niedamm]] :: [[Niedamm]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3744|Niedamm}}</ref> * [[Sibbeskjär]] :: * [[Wattsfeld]] :: }} == R == === [[Rabel]] === :→ '''[[Ravel]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Buckhagen]] :: [[Buckhagen]] :: Variant: [[Buckhågen|Buck'hågen]]<ref>{{Literatur|Autor=Wolfgang Laur|Titel=Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein|Jahr=1992|Seiten=187}}</ref> * [[Flintholm]] :: * [[Haarmark]] :: * [[Hauheck]] :: |2= * [[Kleefeld]] :: * [[Mariental]] :: * [[Ochsenkoppel]] :: * [[Rabelsund]] :: |3= * [[Ruhkrog]] :: [[Ruhkroog]] * [[Ruhkrog-Siedlung]] :: * [[Schauheck]] :: * [[Scheideheck]] :: }} === [[Rabenholz]] === :→ '''[[Ravenholt]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Priesholz]] :: [[Priesholt]]<ref>{{Literatur |Herausgeber=Königlich Dänische Hof- und Staatskanzlei|Titel=Königlich-dänischer Hof- und Staatskalender|Ort=Kopenhagen|Jahr=1854|Seiten=481}}</ref> * [[Steensiek]] :: [[Steensiek]] === [[Rabenkirchen-Faulück]] === :→ '''[[Ravenkark-Faulück]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Faulück]] :: [[Faulück]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Faulückfeld]] :: [[Faulückfeld]] * [[Karschau]] :: [[Karschau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Neuwerk]] :: [[Niewark]] |2= * [[Rabenkirchen]] :: [[Ravenkark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Rabenkirchenholz]] :: [[Ravenkarkholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Spinkery]] :: }} === [[Ringsberg]] === :→ '''[[Ringsbarg]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Ranmark]] :: [[Ranmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Süderholz]] :: [[Süderholt]] === [[Rüch (Sleswig-Holsteen)|Rügge]] === :→ '''[[Rüch (Sleswig-Holsteen)|Rüch]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Blick]] :: * [[Fraulund]] :: * [[Hye]] :: == S == === [[Saustrup]] === :→ '''[[Saustrup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Brarupholz]] :: [[Brarupholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bünderies]] :: * [[Flarup]] :: |2= * [[Flarupfeld]] :: * [[Rurup]] :: * [[Fraulund]] :: * [[Schwanholm]] :: [[Swaanholm]] :: Variant: [[Swånholm]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2248|Swånholm}}</ref> }} === [[Schaalby]] === :→ '''[[Schaalby]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Schålby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1064|Schålby}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Füsing]] :: [[Füsing]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kahleby]] :: [[Kahleby]] :: Variant: [[Kåhleby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|702|Kåhleby}}</ref> * [[Klensby]] :: [[Klensby]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Moldenit]] :: [[Molnit]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|2113|Molnit}}</ref> * [[Tolkwade]] :: [[Tolkwar]] :: Variant: [[Tolkwar|Tolk'war]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3793|Tolk'war}}</ref> * [[Winning]] :: }} === [[Schafflund]] === :→ '''[[Schafflund]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1066|Schafflund}}</ref> === [[Scheggerott]] === :→ '''[[Scheggerott]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Brarupholz]] :: [[Brarupholt]]<ref name="SASS Wb"/> === [[Schleswig]] === :→ '''[[Sleswig]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Sleeswi]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1090|Sleeswi}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Altstadt]] :: * [[Auf der Freiheit]] :: * [[Friedrichsberg]] :: [[Friesbarg]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Friesbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1845|Friesbarch}}</ref> * [[Hesterberg]] :: [[Hesterbarg]]<ref>{{Literatur |Autor=Nicolaus Heldvader |Titel=Chronik der Stadt Schleswig: vom Jahre 1603 bis zum Jahre 1822 |Herausgeber=Johann Christian Jürgensen |Verlag=Königliches Taubstummen-Institut |Ort=Schleswig |Jahr=1822 |Seiten= }}</ref> * [[Holm (Sleswig)|Holm]] :: * [[Hühnerhäuser]] :: |2= * [[Klappschau]] :: * [[Lollfuß]] :: [[Lollfoot]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2086|Lollfoot}}</ref> * [[Neustadt (Schleswig)|Neustadt]] :: * [[Sankt Jürgen (Schleswig)|Sankt Jürgen]] :: * [[Schleswig-Nord]] :: [[Sleswig-Noord]] }} === [[Schnarup-Thumby]] === :→ '''[[Schnarup-Thumby]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Eslingholz]] :: * [[Klaholz]] :: [[Klaholt]] :: Variant: [[Klåholt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3666|Klåholt}}</ref> * [[Köhnholz]] :: [[Köhnholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lüttholm]] :: |2= * [[Schnarup]] :: [[Schnarup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Thumby]] :: [[Thumby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Thumby-West]] :: [[Thumby-West]] * [[Thumbyfeld]] :: [[Thumbymark]] * [[Thumbyhassel]] :: }} === [[Schuby]] === :→ '''[[Schuby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Jägerkrug]] :: * [[Königswill]] :: * [[Neukrug]] :: === [[Selk]] === :→ '''[[Selk]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Altmühl]] :: [[Oolmöhl]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Oolmöhl|Ool'möhl]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2532|Ool'möhl}}</ref> * [[Hahnenkrug]] :: |2= * [[Niederselk]] :: * [[Oberselk]] :: * [[Wedelspang]] :: }} === [[Sieverstedt]] === :→ '''[[Sieverstedt]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Sieversted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1063|Sieversted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Jalm]] :: [[Jalm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Lehmland]] :: [[Lehmland]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Norderholz]] :: [[Noorderholt]]<ref group="A" name="Feldnaam"/> * [[Krittenburg]] :: [[Krittenborg]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Krittenborch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3644|Krittenborch}}</ref> |2= * [[Stenderup]] :: [[Stennerup]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1123|Stennerup}}</ref> * [[Stenderupau]] :: [[Stennerupau]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Stennerupau|Stennerup'au]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1125|Stennerup'au}}</ref> * [[Süderschmedeby]] :: [[Süderschmedeby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Süderschmedebyfeld]] :: [[Süderschmedebyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Silberstedt]] === :→ '''[[Sülversteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Sülversted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1169|Sülversted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Ackerende]] :: * [[Büsche]] :: * [[Esperstoft]] :: [[Espestoft]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Espestoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|480|Espestoff}}</ref> * [[Esperstoftfeld]] :: [[Espestoftfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Esperstoft-Ohland]] :: * [[Friedrichsfeld]] :: * [[Görrisau]] :: |2= * [[Hochholz]] :: * [[Hochmoor]] :: * [[Holm]] :: * [[Hünning]] :: * [[Hünningfeld]] :: * [[Kockholm]] :: * [[Krauheide]] :: |3= * [[Maaskier]] :: [[Maaskjär]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2108|Maaskjär}}</ref> * [[Rosacker]] :: * [[Schwittschau]] :: * [[Weide]] :: }} === [[Sollerup]] === :→ '''[[Sollerup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Jerrisbek]] :: [[Jerrisbeek]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Jerrisbek]]<ref>{{Slesvigske stednavne|688|Jerrisbek}}</ref> * [[Sollbrück]] :: [[Sollbrüch]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Sollbrüch|Soll'brüch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1106|Soll'brüch}}</ref> |2= * [[Sollerupfeld]] :: [[Sollerupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Sollerupmühle]] :: [[Sollerupmöhl]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Sörup]] === :→ '''[[Sörup]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Barg (Sörup)|Barg]] :: [[Barg (Sörup)|Barg]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Bargfeld]] :: [[Bargfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Dingholz]] :: [[Dingholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Flatzby]] :: [[Flatzby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Gammelby]] :: [[Gammelby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hardesby]] :: [[Hardesby]]<ref group="A" name="SASS"/> * [[Hardesbyhof]] :: [[Hardesbyhoff]]<ref group="A" name="afleidt"/> :: Variant: [[Hardesbyhoff|Hardesby'hoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3611|Hardesby'hoff}}</ref> |2= * [[Hollehitt]] :: [[Hollehitt]] :: Variant: [[Hollehitt|Holle'hitt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1960|Holle'hitt}}</ref> * [[Löstrup]] :: [[Lööstrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mooswatt]] :: [[Mooswatt]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Möllmark]] :: [[Möllmark]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mühlenholz]] :: [[Möhlenholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Schwensby]] :: [[Swensby]]<ref name="Swensby">{{Slesvigske stednavne|1155|Swensby, Swönsby}}</ref> :: Variant: [[Swönsby]]<ref name="Swensby"/> [[Schwensby]]<ref>{{Literatur|Autor=Klas Brix|Titel=Fahrten aller Arten un sunst noch wat: in Hoch un Platt|Auflage=Föfte unverännerte Oplag|Verlag=Selbstverlag|Ort=Petersburg|Jahr=1884|Seiten=16}}</ref> |3= * [[Silkmoos]] :: [[Silkmoos]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Sörupholz]] :: [[Sörupholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Sörupmühle]] :: [[Sörupmöhl]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Südensee]] :: [[Südensee]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Südenseehof]] :: [[Südenseehoff]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Südenseehoff|Südensee'hoff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3574|Südensee'hoff}}</ref> * [[Winderatt]] :: [[Winneratt]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Stangheck]] === :→ '''[[Stangheck]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Groß-Bojum]] :: * [[Mariannenhof]] :: * [[Regelsrott]] :: |2= * [[Rundhof]] :: [[Rundhof]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="Rundhoff">{{Slesvigske stednavne|1066|Rundhoff, älter Runtoff}}</ref> :: Variant: [[Runtoff]]<ref name="Rundhoff"/> * [[Tranbüll]] :: }} === [[Stapel (Kreis Sleswig-Flensborg)|Stapel]] === :→ '''[[Stapel (Kreis Sleswig-Flensborg)||Stapel]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Norderstapel]] :: [[Noorderstapel]]<ref group="A" name="afleidt"/> |2= * [[Süderstapel]] :: [[Süderstapel]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Steenbarg (Kreis Sleswig-Flensborg)|Steinberg]] === :→ '''[[Steenbarg (Kreis Sleswig-Flensborg)|Steenbarg]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Steenbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1120|Steenbarch}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Fischerholz]] :: [[Fischerboot]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Habernis]] :: * [[Norgaardholz]] :: [[Noordgaardholt]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Oestergaard]] :: [[Oestergaard]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Oestergaardwald]] :: |2= * [[Steinberghaff]] :: [[Steenbarghaff]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Steenbarghaff|Steenbarch'haff]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2283|Steenbarch'haff}}</ref> * [[Steinberggaard]] :: [[Steenbarggaard]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Steinbergholz]] :: [[Steenbargholt]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Steenbarchholt|Steenbarch'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3544|Steenbarch'holt}}</ref> }} === [[Steinbergkirche]] === :→ '''[[Steenbargkirch]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Steenbargkark]]<ref name="SASS Wb"/> [[Steenbarchkark|Steenbarch'kark]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1870|Steenbarch'kark}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Dingholz]] :: [[Dingholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Elkier]] :: * [[Friedrichstal]] :: [[Friesdaal]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Fuchsgraben]] :: [[Vossgraav]] :: Variant: [[Voßchråf]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3601|Voßchråf}}</ref> * [[Gintoft]] :: [[Gintoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Gräfsholz]] :: * [[Groß-Quern]] :: [[Groot-Queern]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Grootqueern]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hattlund]] :: [[Hattlund]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Hattlundmoor]] :: [[Hattlundmoor]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Hattlundmoor|Hattlund'moor]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3595|Hattlund'moor}}</ref> |2= * [[Kalleby]] :: [[Kalleby]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kleinquern]] :: [[Lüttqueern]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Mühlendamm]] :: [[Möhlendiek (Steenbargkirch)|Möhlendiek]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3604|Möhlendiek}}</ref> * [[Niekirchen (Steenbargkirch)|Neukirchen]] :: [[Niekirchen (Steenbargkirch)|Niekirchen]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Niekarken]]<ref>{{Slesvigske stednavne|908|Niekarken}}</ref> * [[Nübel]] :: [[Nübel]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Nübelfeld]] :: [[Nübelfeld]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Nübelfeld|Nübel'feld]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2160|Nübel'feld}}</ref> * [[Nübelmoor]] :: [[Nübelmoor]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Philipsthal]] :: |3= * [[Quern]] :: [[Queern]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Rodeheck]] :: [[Rodeheck]] :: Variant: [[Rodeheck|Rode'heck]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3614|Rode'heck}}</ref> * [[Roikier]] :: [[Roikier]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Scheersberg]] :: [[Scheersbarg]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Schiol]] :: [[School (Steenbargkirch)|School]]<ref name="School">{{Slesvigske stednavne|3593|School, Schioolj}}</ref> :: Variant: [[Schioolj]]<ref name="School"/> * [[Tiefengruft]] :: * [[Westerholm]] :: [[Westerholm]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Wolfsbrück]] :: [[Wulfsbrüch]]<ref group="A" name="översett"/> * [[Wolsroi]] :: [[Wolsroi]] :: Variant: [[Wolsråi|'Wolsråi]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3580|'Wolsråi}}</ref> }} === [[Steenfeld (Kreis Sleswig-Flensborg)|Steinfeld]] === :→ '''[[Steenfeld (Kreis Sleswig-Flensborg)|Steenfeld]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Blasberg]] :: * [[Brebelholz]] :: * [[Hesselholz]] :: [[Hesselholt]] * [[Höcht (Steenfeld)|Höcht]] :: * [[Höckmoos]] :: |2= * [[Kalkjär]] :: * [[Krock]] :: * [[Osterholz (Steinfeld)|Osterholt]] :: [[Oosterholt (Steenfeld)|Oosterholt]] * [[Schmedeland]] :: [[Smedeland]] * [[Schukjär]] :: |3= * [[Schwienholt]] :: [[Swieholt]] * [[Trerberg]] :: * [[Wackerade]] :: }} === [[Sterup]] === :→ '''[[Sterup]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Barredamm]] :: * [[Birristoft]] :: * [[Boltoft]] :: [[Boltoft]] * [[Borreweg]] :: * [[Bremholm]] :: * [[Brunsbüll]] :: [[Bruunsbüll]] * [[Dingholz]] :: [[Dingholt]] |2= * [[Duisberg]] :: * [[Grünholz]] :: [[Gröönholt]] * [[Grünholz-Husum]] :: * [[Höckeberg]] :: * [[Jordan]] :: * [[Kallewatt]] :: * [[Laßholz]] :: |3= * [[Niehuus]] :: [[Niehuus]] * [[Osterholm]] :: [[Oosterholt]] * [[Quegmai]] :: * [[Rackbüll]] :: * [[Schadelund]] :: * [[Schnabe]] :: * [[Solberg]] :: [[Solbarg]] |4= * [[Sterupbek]] :: [[Sterupbeek]] * [[Sterupgaard]] :: [[Sterupgaard]] }} === [[Stolk]] === :→ '''[[Stolk]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Baßland]] :: * [[Böklundfeld]] :: [[Bööklundfeld]] * [[Helligbek]] :: [[Helligbeek]] * [[Kellerbude]] :: * [[Niederstolk]] :: * [[Norderfeld]] :: [[Noorderfeld]] |2= * [[Oberstolk]] :: * [[Schmöhl]] :: * [[Schwenshöh]] :: * [[Stolkerfeld]] :: [[Stollenfeld]] * [[Süderfeld]] :: [[Süderfeld]] }} === [[Stoltebüll]] === :→ '''[[Stoltebüll]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Belgrad]] :: * [[Dammstedtfeld]] :: [[Dammsteedfeld]] * [[Deckerkate]] :: * [[Drült]] :: [[Drült]] * [[Gulde-Schörderup]] :: * [[Guldeholz]] :: |2= * [[Levshöh]] :: [[Leevshöh]] * [[Marschall]] :: [[Marschall]] * [[Schrepperie]] :: [[Schrepperie]] * [[Spannbrück]] :: [[Spannbrüch]] * [[Stenneshöh]] :: * [[Stoltebülldamm]] :: [[Stoltebülldamm]] |3= * [[Stoltebüllheck]] :: [[Stoltebüllheck]] * [[Stoltebüllholz]] :: [[Stoltebüllholt]] * [[Sünnerschau]] :: [[Sünnerschau]] * [[Vogelsang]] :: [[Vagelsang]] * [[Vogelsangfeld]] :: [[Vagelsangfeld]] * [[Vogelsangholz]] :: [[Vagelsangholt]] |4= * [[Vogelsangwiese]] :: [[Vagelsangwisch]] * [[Wittkiel]] :: [[Wittkiel]] * [[Wittkielhof]] :: [[Wittkielhoff]] }} === [[Struxdorf]] === :→ '''[[Struxdörp]]''' {{Opdeelt List |1= * [[Arup]] :: * [[Bellig]] :: * [[Boholz]] :: [[Boholt]]<ref name="Sach"/> * [[Ekeberg]] :: |2= * [[Ekebergkrug]] :: * [[Hollmühle]] :: * [[Koltoft]] :: |3= * [[Rabenholz]] :: * [[Scharrerie]] :: * [[Treholz]] :: }} === [[Süderbrarup]] === :→ '''[[Süderbrarup]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Brarup]]<ref>{{Slesvigske stednavne|365|Brarup}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Bedstedt]] :: * [[Billwattbrück]] :: * [[Brebel]] :: * [[Brebelholz]] :: * [[Brebelmoor]] :: * [[Brebelscheide]] :: * [[Dollrott]] :: * [[Dollrottfeld]] :: [[Dollrottfeld]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Dollrottholz]] :: [[Dollrottholt]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Dollrottmoor]] :: |2= * [[Dollrottroy]] :: * [[Dollrottwatt]] :: * [[Gaarwang]] :: * [[Justrup]] :: * [[Loitstraße]] :: * [[Oberland]] :: * [[Pleistrup]] :: * [[Süderbrarupfeld]] :: * [[Süderbrarupholm]] :: |3= * [[Süderbraruproy]] :: * [[Süderbrarupwesten]] :: * [[Süderfeld]] :: * [[Winkelholm]] :: }} === [[Süderfahrenstedt]] === :→ '''[[Süderfohrensteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Süderhackstedt]] === :→ '''[[Süderhacksteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Süderhacksted|Süder'hacksted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|576|Süder'hacksted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Achtert Holt]] :: * [[Großkoxbüll]] :: * [[Kleinkoxbüll]] :: * [[Koxbüll]] :: |2= * [[Mühlenberg]] :: [[Möhlenbarg]] * [[Schmiedekrug]] :: [[Smedekroog]] * [[Süderhackstedtfeld]] :: [[Süderhacksteedfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} == T == === [[Taarstedt]] === :→ '''[[Taarsteed]]'''<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Tårsted]]<ref>{{Slesvigske stednavne|1215|Tårsted}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Düneberg]] :: * [[Kiusballig]] :: [[Kiusballig]] * [[Königstoft]] :: [[Königstoft]] * [[Kulk]] :: [[Kulk]] |2= * [[Pressbroe]] :: [[Pressbroe]] * [[Scholderup]] :: [[Schollerup]]<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1075|Schollerup}}</ref> * [[Schüby]] :: [[Schüby]] * [[Stockbrück]] :: [[Stockbrüch]] |3= * [[Süderholz]] :: [[Süderholt]] * [[Waldhoe]] :: * [[Westerakeby]] :: [[Westerakeby]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Tarp (Kreis Sleswig-Flensborg)|Tarp]] === :→ '''[[Tarp (Kreis Sleswig-Flensborg)|Tarp]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Keelbek]] :: [[Keelbeek]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kielswang]] :: [[Kielswang]] * [[Tornschau]] :: === [[Tetenhusen]] === :→ '''[[Tetenhusen]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Alte Mühle]] :: * [[Bollbrück]] :: * [[Feldscheide]] :: * [[Haberland]] :: |2= * [[Landrüh]] :: * [[Reit]] :: * [[Sorgbrück]] :: }} === [[Tielen]] === :→ '''[[Tielen]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="EHTEK"/> * [[Grothkamp]] :: [[Grootkamp]] * [[Pahlhorn]] :: [[Pahlhoorn]] * [[Tielerfeld]] :: [[Tielerfeld]] === [[Tolk]] === :→ '''[[Tolk]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Blasberg]] :: [[Blaasbarg]] * [[Bökwatt]] :: [[Böökwatt]] * [[Grunewald]] :: * [[Katharinenhof]] :: |2= * [[Lobacker]] :: [[Lobacker]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Nordacker (Tolk)|Nordacker]] :: [[Noordacker (Tolk)|Noordacker]] * [[Tolkschuby]] :: [[Tolkschuby]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Treia]] === :→ '''[[Treia]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Brekenrühe]] :: * [[Bremsburg]] :: [[Bremsborg]]<ref group="A">Plattdüütsch Naam nich beleggt. Konstrueert op Grundlaag vun {{S|da|''Bremsborg''}}, vgl. {{Literatur|Autor=Jens Peter Trap|Titel=Statistisk-topographisk beskrivelse af hertugdømmet Slesvig|Band=2|Verlag=I Commission hos G.E.C. Gad|Ort=Kjøbenhavn|Jahr=1864|Seiten=542}}</ref> * [[Geilwang]] :: [[Geilwang]] * [[Goosholz]] :: [[Goosholt]]<ref>{{Literatur|Herausgeber=Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte|Titel=Quellensammlung der Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte|Band=6|Verlag=In Kommission bei H. Haessel|Ort=Kiel|Jahr=1904|Seiten=380}}</ref> * [[Gromsholm]] :: * [[Grüft]] :: |2= * [[Harenburg]] :: [[Harenborg]]<ref group="A">Plattdüütsch Naam nich beleggt. Konstrueert op Grundlaag vun {{S|da|''Harenborg''}}, vgl. {{Literatur|Autor=Jens Peter Trap|Titel=Statistisk-topographisk beskrivelse af hertugdømmet Slesvig|Band=2|Verlag=I Commission hos G.E.C. Gad|Ort=Kjøbenhavn|Jahr=1864|Seiten=542}}</ref> * [[Ipland]] :: * [[Jörtle]] :: * [[Krau]] :: * [[Nedderwatt]] :: [[Nedderwatt]]<ref group="A" name="nds"/> * [[Norderbrook]] :: [[Noorderbrook]]<ref group="A" name="nds"/> |3= * [[Oster-Treia]] :: [[Ooster-Treia]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Schwienholz]] :: [[Swienholt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2549|Swienholt}}</ref> * [[Schwittschau]] :: * [[Vogelsang]] :: * [[Wester-Treia]] :: [[Wester-Treia]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Zum Hauberg]] :: [[To den Haubarg]]<ref group="A">Nich beleggt, vgl {{Mensing|2|661}}</ref> }} === [[Twedt]] === :→ '''[[Tweedt]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Alttolkschuby]] :: * [[Buschau]] :: [[Buuschau]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Grumby]] :: [[Grumby]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Lücke (Tweedt)|Lücke]] :: [[Lück]]<ref>{{Mensing|3|545}}</ref> * [[Pokier]] :: }} == U == === [[Uelsby]] === :→ '''[[Uelsby]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Ekebergkrug]] :: [[Ekebargkroog]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Quastrup]] :: * [[Stade (Uelsby)|Stade]] :: |2= * [[Uelsbyfeld]] :: [[Uelsbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Uelsbyholz]] :: [[Uelsbyholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} === [[Ulsnis]] === :→ '''[[Ulsnis]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Affegünt]] :: * [[Bremsdieck]] :: * [[Dallacker]] :: * [[Düttnis]] :: * [[Gunneby]] :: [[Gunneby]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Hestoft]] :: [[Hestoft]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Kius]] :: [[Kius]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Knappersfeld]] :: * [[Ulsnisland]] :: [[Ulsnisland]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Ulsniskirchenholz]] :: [[Ulniskarkenholt]]<ref group="A" name="afleidt"/> }} == W == === [[Wagersrott]] === :→ '''[[Wachersrot]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Gangerschild]] :: * [[Justrup]] :: === [[Wallsbüll]] === :→ '''[[Wallsbüll]]'''<ref name="SASS Wb"/> === [[Wanderup]] === :→ '''[[Wannerup]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1650|Wannerup}}</ref> {{Opdeelt List |1= * [[Birkwang]] :: * [[Friesick]] :: * [[Grünberg]] :: * [[Kellerholm]] :: |2= * [[Kieracker]] :: * [[Kragstedt]] :: * [[Westerkjer]] :: }} === [[Wees]] === :→ '''[[Wees]]'''<ref name="SASS Wb"/> {{Opdeelt List |1= * [[Büllemoos]] :: * [[Himmershoi]] :: * [[Oxbüll]] :: [[Oxbüll]]<ref name="SASS Wb"/> |2= * [[Rosgaard]] :: [[Rosgaard]]<ref name="SASS Wb"/> :: Variant: [[Roschår|Ros'chår]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2849|Ros'chår}}</ref> * [[Rothenhaus]] :: [[Rodenhuus]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Rodenhuus|Roden'huus]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2227|Roden'huus}}</ref> * [[Rübelei]] :: |3= * [[Ulstrup]] :: [[Ulstrup]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Ulstrupfeld]] :: [[Ulstrupfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> * [[Weesries]] :: [[Weesries]]<ref name="SASS Wb"/> }} === [[Weesby]] === :→ '''[[Weesby]]'''<ref name="SASS Wb"/> * [[Bögelhuus]] :: [[Bögelhuus]]<ref name="SASS Wb"/> * [[Weesbydamm]] :: [[De Damm]]<ref name="SASS Wb"/><ref name="Ortsnamen-W">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160329090254/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_w.php|title=Ortsnamen W|website=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e. V.|publisher=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e. V.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329090254/http://heimatbund.de/nddt/ortsnamen_w.php|archive-date=2016-03-29|url-status=dead|access-date=2026-07-17 }}</ref> :: Variant: [[Weesbydamm]]<ref name="SASS Wb"/> [[de Damm]]<ref name="SASS SH"/><ref name="Fehrs-Gill"/> * [[Weesbyfeld]] :: [[Weesbyfeld]]<ref group="A" name="afleidt"/> === [[Westerholt (Kreis Sleswig-Flensborg)|Westerholz]] === :→ '''[[Westerholt (Kreis Sleswig-Flensborg)|Westerholt]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref name="Westerholt">{{Slesvigske stednavne|1669|Westerskau, Westerholt}}</ref> :: Variant: [[Westerskau]]<ref name="Westerholt"/> {{Opdeelt List |1= * [[Dollerupholz]] :: [[Dollerupholt]]<ref>{{Literatur|Autor=Paul Selk|Titel=Volksgeschichten aus Angeln|Verlag=Husum Druck- und Verlagsgesellschaft|Ort=Husum|Jahr=1992|ISBN=3-88042-593-0|Seiten=99}}</ref><ref>{{Literatur|Herausgeber=Christian Tränckner|Titel=Die Truhe: literarisches Jahrbuch für Schleswig-Holstein|Verlag=Hartung|Ort=Flensburg|Jahr=1922|Seiten=54}}</ref> * [[Grünberg]] :: [[Gröönbarg]] :: Variant: [[Chrönbarch]]<ref>{{Slesvigske stednavne|3606|Chrönbarch}}</ref> * [[Hörreberg]] :: * [[Kiekut]] :: [[Kiekut]]<ref>{{Mensing|Indrag=Kiekut|Band=3|Kolumm=106}}</ref> |2= * [[Knös]] :: * [[Kreiberg]] :: [[Kreihbarg]]<ref>{{Literatur|Autor=Anders Bjerrum; Kristian Hald|Titel=Sydslesvigs stednavne: Nordangel og Flensborg|Band=7|Teil=1. Halvbind: Husby herred|BandReihe=Universitets-Jubilæets danske Samfunds skrifter|Nummer=350|Verlag=J. H. Schultz Forlag|Ort=København|Jahr=1948|Seiten=166}}</ref> * [[Osterholz (Westerholt)|Osterholz]] :: [[Oosterholt (Westerholt)|Oosterholt]]<ref group="A" name="SASS"/>/[[Öösterskau]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Varianten: [[Osterholt]]<ref name="Osterholt">{{Slesvigske stednavne|3606|Österskau, Osterholt}}</ref>/[[Österskau]]<ref name="Osterholt"/> * [[Poseby]] :: [[Poosby]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2200|Poosby}}</ref> |3= * [[Seeklüft]] :: * [[Sonnholm]] :: * [[Sponbrück]] :: * [[Unewattholz]] :: [[Ünewattholt]]<ref group="A" name="SASS"/> :: Variant: [[Ünewattholt|Ünewatt'holt]]<ref>{{Slesvigske stednavne|2358|Ünewatt'holt}}</ref> }} === [[Woold (Kreis Sleswig-Flensborg)|Wohlde]] === :→ '''[[Woold (Kreis Sleswig-Flensborg)|Woold]]'''<ref name="SASS Wb"/><ref>{{Slesvigske stednavne|1702|Woold}}</ref> == Anmarkels == <references group="A"> <ref group="A" name="afleidt">Naam nich nawiest. Tohoopsett ut en nawiest Oortsnaam as Bestimmwoort un en Grundwoort as ''-feld'', ''-hof'' usw.; dat Grundwoort folgt dat SASS-Wöörbook.</ref> <ref group="A" name="SASS">Beleggt in anner Schrievwies; hier na SASS anpasst.</ref> <ref group="A" name="nds">Naam is al plattdüütsch. Hier in de Schrievwies na SASS anpasst.</ref> <ref group="A" name="tohoopsett">Dubbelnaam nich nawiest. De Naam is ut de nawiest Formen vun de beiden Oortsdelen tohoopsett.</ref> </references> == Nawiesen == {{Wikiprojekt Öörd/Refs |SASS Wb=1 |SASS SH=1 |Fehrs-Gill=1 }} <references responsive/> {{Navigatschoonsliest Gemenen un Städer in den Kreis Sleswig-Flensborg}} [[Kategorie:Wikipedia:Wikiprojekt Öörd|Sleswig-Flensborg]] gygji9pezmrk0reap653hhnaasbxnej Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/2026-08 10 197704 1074253 1074086 2026-07-29T06:37:47Z Flaverius 21322 /* */ 1074253 wikitext text/x-wiki {{Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/wiesen |Artikel=Jan van Eyck |Bild=Jan and Hubert van Eyck - Ghent Altarpiece.jpg|duum|Genter Altar, Doom Sankt Bavo, Gent |Text='''Jan van Eyck''' (* ca. [[1390]] in [[Maaseik]]; † [[9. Juli]] [[1441]] in [[Brügge]] weer en [[Flannern|fläämschen]] Kunstmaler un blangen [[Rogier van der Weyden]] de wichtigste Vertreder vun de [[Fläämsche Primitive|Fläämschen Primitiven]]. Jan van Eyck weer to siene Tied viellicht de beröhmteste Maler vun Europa. He is al fröh ankeken wurrn as Utfinner vun de Maleree mit [[Öölfarv]]. Man in dat [[20. Johrhunnert]] is denn doch rutkamen, datt sik dat dor um en [[Legenn]] bi hannelt. Dat steiht avers fast, datt Jan van Eyck bi dat Utarbeiden vun düsse Technik en bannige Rull speelt hett. Jan van Eyck hett in de Malkunst en [[Realismus (Kunst)|Realismus]] inföhrt, as he bit dorhen nie nich to sehn weer. Siene Wuddeln hett düsse Realismus dor in harrt, as al ehrder de [[Miniatur]]-Kunst up'e Been kamen weer. De fiene Öölfarv-Technik un dat Afspegeln vun de sichtbore Würklichkeit, dat weern de wichtigsten Elemente vun siene Kunst. Dat duer ok nich lang, denn sund Künstlers in ganz Europa in siene Spoor wannelt. Dat wunnert een doch duchtig, wie dat, wat vun Eyck nee utfunnen hett, sik just so afspelen dö in de Maleree in dat [[Quattrocentro]] in [[Florenz]]. Kunsthistorikers hefft dor veel over spikeleert, wie van Eyck mit siene italieenschen Kollegen [[Masaccio]] un [[Domenico Veneziano]] tosamenhangen deit, man bitherto is dor noch nix bi rutkamen. Jan van Eyck in Person steiht for den Overgang vun den Maler as en naamlosen bescheidenen Handwarker hen to en sülvstbewusst, gelehrt un beröhmt Individuum. Up en Reeg vun siene Liesten is ok sien [[Motto]] anbrocht: „Als ich can“ (So (goot) ik (man) kann). He steiht an'n Anfang vun de [[Renaissance]].}} <noinclude> [[Kategorie:Wikipedia:Utwählt Artikel vun’n Maand]] bc8d3wzcgy8oajl8s8j9xl7hj1gz847 Trygve Haavelmo 0 197721 1074172 1074165 2026-07-28T12:12:03Z Eastfrisian2 58044 1074172 wikitext text/x-wiki [[Datei:Trygve Haavelmo.jpg|mini|hochkant|Trygve Haavelmo (vör 1950)]] '''Trygve Magnus Haavelmo''' (* [[13. Dezember]] [[1911]] in [[Skedsmo]]; † [[28. Juli]] [[1999]] in [[Oslo]])<ref name="Brockhaus (2001)">F. A. Brockhaus (Hrsg.): ''[https://d-nb.info/96167962X Nobelpreise : Chronik herausragender Leistungen]''. F. A. Brockhaus GmbH, Mannheim / Leipzig 2001. ISBN 3-7653-0491-3. S.&nbsp;890 f.</ref> weer en [[Norwegen|norweegsch]] [[Ökonom]] un [[Nobelpriesdräger]]. He is bekannt för sien Bidrääg to de [[Ökonometrie]]. == Leven == Trotz sien jung Öller kreeg Haavelmo in dat Öller vun 22 Johren sien Diplom in politischer Ökonomie an de [[Universität Oslo]].<ref name="Brockhaus (2001)"/> Af 1933 wurr Haavelmo vun [[Ragnar Anton Kittil Frisch]] as Assistent instellt<ref name="Moene und Rødseth (1991)">Karl Ove Moene, Asbjørn Rødseth: ''Nobel Laureate: Trygve Haavelmo.'' In: ''Journal of Economic Perspectives.'' Vol. 5, No. 3, 1991: S.&nbsp;176, [[doi:10.1257/jep.5.3.175]].</ref> un wurr stark vun den beinfloot.<ref name="Bjerkholt (2005)">[[Olav Bjerkholt]]: ''Frisch's econometric laboratory and the rise of Trygve Haavelmo's Probability Approach.'' In: ''Econometric Theory.'' 21. Jg., Nr. 3, 2005: S.&nbsp;491–533.</ref> In de Johren 1938–39 weer Haavelmo Dozent an de [[Universität Aarhus]] in [[Däänmark]], bevör he 1939 as [[Fulbright-Stipendiat]] in de [[Vereenigte Staten|USA]] gung. Dor forsch he in de Johren 1939–47 an verscheeden amerikaansch Universitäten un wurr 1946–47 to de [[Cowles Foundation]] vun de [[Yale University]] inladen.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> Buterdem kunn he bi [[Jerzy Neyman]] Statistik studeeren. == Sonstiges == Haavelmo much geern [[Harley-Davidson]] Motorrööd, weer Angler un is gern Ski fohren.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> == Utwählt Publikatschonen == * Trygve Haavelmo: ''The statistical implications of a system of simultaneous equations.'' ''[[Econometrica]]: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 11, No. 1, 1943: S.&nbsp;1–12, [[doi:10.2307/1905714]]. * Trygve Haavelmo: ''The probability approach in econometrics.'' In: ''Econometrica: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 12, 1944: S.&nbsp;iii–115, [[doi:10.2307/1906935]]. * Girshick Meyer, Trygve Haavelmo: ''Statistical analysis of the demand for food: Examples of simultaneous estimation of structural equations.'' In: ''Econmetrica: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 15, No. 2, 1947: S.&nbsp;79–110, [[doi:10.2307/1907066]]. * ''A study in the theory of economic evolution''. 3. Aufl. (= Contributions to economic analysis, Bd. 3). North-Holland, Amsterdam 1964. * ''A study in the theory of investment''. 3. Aufl. University of Chicago Press, Chicago 1970, ISBN 0-226-31141-4. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1989/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [http://www.egwald.ca/nonlineardynamics/haavelmogrowth.php Trygve Haavelmo Growth Model] by Elmer G. Wiens == Literatur == * Mary Morgan: ''The history of econometric ideas.'' Cambridge University Press, 1990. Kapitel 8. * Karl Ove Moene, Asbjørn Rødseth: ''Nobel Laureate: Trygve Haavelmo.'' In: ''[[Journal of Economic Perspectives]].'' Vol. 5, No. 3, 1991: S.&nbsp;175–192, [[doi:10.1257/jep.5.3.175]]. * Vidar Christiansen, Asbjørn Rødseth: ''In Memoriam: Trygve Haavelmo, 1911-1999.'' In: ''[[The Scandinavian Journal of Economics]].'' Vol. 102, No. 2, 2000: S.&nbsp;181–191. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119072262|LCCN=n/90/672961|VIAF=41971081|NDL=00522298}} {{SORTIERUNG:Haavelmo, Trygve}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Noorwegen]] [[Kategorie:Boren 1911]] [[Kategorie:Storven 1999]] [[Kategorie:Ökonoom]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] pu0ucink9ggintjxb3j8qvmys6d7o48 1074178 1074172 2026-07-28T13:54:46Z Eastfrisian2 58044 1074178 wikitext text/x-wiki [[Datei:Trygve Haavelmo.jpg|mini|hochkant|Trygve Haavelmo (vör 1950)]] '''Trygve Magnus Haavelmo''' (* [[13. Dezember]] [[1911]] in [[Skedsmo]]; † [[28. Juli]] [[1999]] in [[Oslo]])<ref name="Brockhaus (2001)">F. A. Brockhaus (Hrsg.): ''[https://d-nb.info/96167962X Nobelpreise : Chronik herausragender Leistungen]''. F. A. Brockhaus GmbH, Mannheim / Leipzig 2001. ISBN 3-7653-0491-3. S.&nbsp;890 f.</ref> weer en [[Norwegen|norweegsch]] [[Ökonom]] un [[Nobelpriesdräger]]. He is bekannt för sien Bidrääg to de [[Ökonometrie]]. == Leven == Trotz sien jung Öller kreeg Haavelmo in dat Öller vun 22 Johren sien Diplom in politischer Ökonomie an de [[Universität Oslo]].<ref name="Brockhaus (2001)"/> Af 1933 wurr Haavelmo vun [[Ragnar Anton Kittil Frisch]] as Assistent instellt<ref name="Moene und Rødseth (1991)">Karl Ove Moene, Asbjørn Rødseth: ''Nobel Laureate: Trygve Haavelmo.'' In: ''Journal of Economic Perspectives.'' Vol. 5, No. 3, 1991: S.&nbsp;176, [[doi:10.1257/jep.5.3.175]].</ref> un wurr stark vun den beinfloot.<ref name="Bjerkholt (2005)">[[Olav Bjerkholt]]: ''Frisch's econometric laboratory and the rise of Trygve Haavelmo's Probability Approach.'' In: ''Econometric Theory.'' 21. Jg., Nr. 3, 2005: S.&nbsp;491–533.</ref> In de Johren 1938–39 weer Haavelmo Dozent an de [[Universität Aarhus]] in [[Däänmark]], bevör he 1939 as [[Fulbright-Stipendiat]] in de [[Vereenigte Staten|USA]] gung. Dor forsch he in de Johren 1939–47 an verscheeden amerikaansch Universitäten un wurr 1946–47 to de [[Cowles Foundation]] vun de [[Yale University]] inladen.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> Buterdem kunn he bi [[Jerzy Neyman]] Statistik studeeren. Haavelmo hett disse Ümstände as Glück betekent un disse Upenhollen hemm to en deeper gahn Verständnis vun ökonometrisch Fragen bidragen.<ref name="Brockhaus (2001)"/> Sien Doktorarbeit – ''The Probability Approach in Econometrics'' – wurr 1941 in [[Harvard University|Harvard]] afslooten un nah dat Enn’n vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkriegs]] an de Universität Oslo inreicht. 1948 wurr he dor to’n ordentlichen Perfesser nömmt, en Positschoon, de he bit to sien [[Emeriteeren]] 1979 inne harr.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> Neben sien akademisch Loopbahn weer Haavelmo ok van 1942 bit 1944 bi [[Nortraship]] in [[New York City|New York]] as Statistiker tätig. 1945 weer he [[Attaché|Hannelsattaché]] an de norweegsch Botschap in [[Washington DC]].<ref name="Brockhaus (2001)"/> As he 1947 nah Oslo torüchkehren dee, hett he en Regeerensbüro leit, dat de natschonalen Wertschapsplääns vörbereit hett. Dorbi speel he een Johr lang en führende Rull bi de Wedderherstellen vun den norweegsch Wertschap. 1965 hett sück Haavelmo in de Politik insett, as he Liddmaat vun den Utschuss för Wertschaftspolitik vun de Arbeiterpartei wurr.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> 1976 wurr he Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]]. == Sonstiges == Haavelmo much geern [[Harley-Davidson]] Motorrööd, weer Angler un is gern Ski fohren.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> == Utwählt Publikatschonen == * Trygve Haavelmo: ''The statistical implications of a system of simultaneous equations.'' ''[[Econometrica]]: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 11, No. 1, 1943: S.&nbsp;1–12, [[doi:10.2307/1905714]]. * Trygve Haavelmo: ''The probability approach in econometrics.'' In: ''Econometrica: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 12, 1944: S.&nbsp;iii–115, [[doi:10.2307/1906935]]. * Girshick Meyer, Trygve Haavelmo: ''Statistical analysis of the demand for food: Examples of simultaneous estimation of structural equations.'' In: ''Econmetrica: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 15, No. 2, 1947: S.&nbsp;79–110, [[doi:10.2307/1907066]]. * ''A study in the theory of economic evolution''. 3. Aufl. (= Contributions to economic analysis, Bd. 3). North-Holland, Amsterdam 1964. * ''A study in the theory of investment''. 3. Aufl. University of Chicago Press, Chicago 1970, ISBN 0-226-31141-4. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1989/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [http://www.egwald.ca/nonlineardynamics/haavelmogrowth.php Trygve Haavelmo Growth Model] by Elmer G. Wiens == Literatur == * Mary Morgan: ''The history of econometric ideas.'' Cambridge University Press, 1990. Kapitel 8. * Karl Ove Moene, Asbjørn Rødseth: ''Nobel Laureate: Trygve Haavelmo.'' In: ''[[Journal of Economic Perspectives]].'' Vol. 5, No. 3, 1991: S.&nbsp;175–192, [[doi:10.1257/jep.5.3.175]]. * Vidar Christiansen, Asbjørn Rødseth: ''In Memoriam: Trygve Haavelmo, 1911-1999.'' In: ''[[The Scandinavian Journal of Economics]].'' Vol. 102, No. 2, 2000: S.&nbsp;181–191. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119072262|LCCN=n/90/672961|VIAF=41971081|NDL=00522298}} {{SORTIERUNG:Haavelmo, Trygve}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Noorwegen]] [[Kategorie:Boren 1911]] [[Kategorie:Storven 1999]] [[Kategorie:Ökonoom]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] qqpthtnfqpc1x2itnjieudv1xj0ia0b 1074205 1074178 2026-07-28T18:17:25Z Eastfrisian2 58044 1074205 wikitext text/x-wiki [[Datei:Trygve Haavelmo.jpg|mini|hochkant|Trygve Haavelmo (vör 1950)]] '''Trygve Magnus Haavelmo''' (* [[13. Dezember]] [[1911]] in [[Skedsmo]]; † [[28. Juli]] [[1999]] in [[Oslo]])<ref name="Brockhaus (2001)">F. A. Brockhaus (Hrsg.): ''[https://d-nb.info/96167962X Nobelpreise : Chronik herausragender Leistungen]''. F. A. Brockhaus GmbH, Mannheim / Leipzig 2001. ISBN 3-7653-0491-3. S.&nbsp;890 f.</ref> weer en [[Norwegen|norweegsch]] [[Ökonom]] un [[Nobelpriesdräger]]. He is bekannt för sien Bidrääg to de [[Ökonometrie]]. == Leven == Trotz sien jung Öller kreeg Haavelmo in dat Öller vun 22 Johren sien Diplom in politischer Ökonomie an de [[Universität Oslo]].<ref name="Brockhaus (2001)"/> Af 1933 wurr Haavelmo vun [[Ragnar Anton Kittil Frisch]] as Assistent instellt<ref name="Moene und Rødseth (1991)">Karl Ove Moene, Asbjørn Rødseth: ''Nobel Laureate: Trygve Haavelmo.'' In: ''Journal of Economic Perspectives.'' Vol. 5, No. 3, 1991: S.&nbsp;176, [[doi:10.1257/jep.5.3.175]].</ref> un wurr stark vun den beinfloot.<ref name="Bjerkholt (2005)">[[Olav Bjerkholt]]: ''Frisch's econometric laboratory and the rise of Trygve Haavelmo's Probability Approach.'' In: ''Econometric Theory.'' 21. Jg., Nr. 3, 2005: S.&nbsp;491–533.</ref> In de Johren 1938–39 weer Haavelmo Dozent an de [[Universität Aarhus]] in [[Däänmark]], bevör he 1939 as [[Fulbright-Stipendiat]] in de [[Vereenigte Staten|USA]] gung. Dor forsch he in de Johren 1939–47 an verscheeden amerikaansch Universitäten un wurr 1946–47 to de [[Cowles Foundation]] vun de [[Yale University]] inladen.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> Buterdem kunn he bi [[Jerzy Neyman]] Statistik studeeren. Haavelmo hett disse Ümstände as Glück betekent un disse Upenhollen hemm to en deeper gahn Verständnis vun ökonometrisch Fragen bidragen.<ref name="Brockhaus (2001)"/> Sien Doktorarbeit – ''The Probability Approach in Econometrics'' – wurr 1941 in [[Harvard University|Harvard]] afslooten un nah dat Enn’n vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkriegs]] an de Universität Oslo inreicht. 1948 wurr he dor to’n ordentlichen Perfesser nömmt, en Positschoon, de he bit to sien [[Emeriteeren]] 1979 inne harr.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> Neben sien akademisch Loopbahn weer Haavelmo ok van 1942 bit 1944 bi [[Nortraship]] in [[New York City|New York]] as Statistiker tätig. 1945 weer he [[Attaché|Hannelsattaché]] an de norweegsch Botschap in [[Washington DC]].<ref name="Brockhaus (2001)"/> As he 1947 nah Oslo torüchkehren dee, hett he en Regeerensbüro leit, dat de natschonalen Wertschapsplääns vörbereit hett. Dorbi speel he een Johr lang en führende Rull bi de Wedderherstellen vun den norweegsch Wertschap. 1965 hett sück Haavelmo in de Politik insett, as he Liddmaat vun den Utschuss för Wertschaftspolitik vun de Arbeiterpartei wurr.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> 1976 wurr he Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]]. == Forschung == Haavelmo konzentreert sück in sien Arbeit up de Entwicklung vun de ökonometrische Analyse un hör Anwennen up de Wertschapswetenschapen. Bekannt is is he för sien ''The statistical implications of a system of simultaneous equations'' ut dat Johr 1943. Disse Artikel führ dat Konzept vun dat [[Simultanes Gliekensmodell]] in un hett de Grundlagen för dat Anwennen vun de Wohrschienlichkeitstheorie in de Wertschapstheorie schafft. Buterdem führ disse Artikel to en breedere weetenschaplichen Diskurs to de Kausalanalyse.<ref name="Pearl (2015)">[[Judea Pearl]]: ''Trygve Haavelmo and the Emergence of Causal Calculus.'' In: ''Econometric Theory.'' 31. Jg., Nr. 1, 2015: S.&nbsp;987–1007.</ref> Dorneben hett Haavelmo 1944 sien Dokterarbeit mit Titel ''The Probability Approach in Econometrics'' bekannt maakt, de de Grundlaag för de moderne Ökonometrie billen dee. Disse Forschungen hemm ok to de Entwicklung vun stochastischen Wertschapsmodellen bidragen. För sien Formuleeren vun de wohrschienlichkeitstheoretischen Grundlagen vun de Ökonometrie kreeg he 1989 den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen|Alfred-Nobel-Gedächtnispries för Wertschapswissenschapen]]. Mit disse Utteknungen wurr de Bedüüden vun Haavemo sien Forschung för de Entwicklung vun de Instrumente gewürdigt, de för de Analyse vun Wertschapsdaten un för utsagekräftige Slussfolgerungen notwennig sünd. De Forschungen vun Haavelmo hemm Wertschapswetenschaplern de Mögelkeit geven, Wrrtschapstheorien to testen un nauere Vörherseggen to drapen. Sien Arbeiten hemm dat Fackrebeet nahhollend beinfloot. Nah hüm is dat [[Haavelmo-Theorem]] nöömt, nah dessen Folg höhgere [[Staatsutgaven]] ok denn en [[Wertschapsupswung]] bewirken kann, wenn de tosätzlichen Utgaven dör Stüürinnahmen betallt un dormit de private Nachfraag inschränkt wurrd. De Wertschapsupswung wurr dör en so nöömt [[Multiplikatoreffekt]] ertüügt. == Sonstiges == Haavelmo much geern [[Harley-Davidson]] Motorrööd, weer Angler un is gern Ski fohren.<ref name="Moene und Rødseth (1991)"/> == Utwählt Publikatschonen == * Trygve Haavelmo: ''The statistical implications of a system of simultaneous equations.'' ''[[Econometrica]]: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 11, No. 1, 1943: S.&nbsp;1–12, [[doi:10.2307/1905714]]. * Trygve Haavelmo: ''The probability approach in econometrics.'' In: ''Econometrica: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 12, 1944: S.&nbsp;iii–115, [[doi:10.2307/1906935]]. * Girshick Meyer, Trygve Haavelmo: ''Statistical analysis of the demand for food: Examples of simultaneous estimation of structural equations.'' In: ''Econmetrica: Journal of the Econometric Society.'' Vol. 15, No. 2, 1947: S.&nbsp;79–110, [[doi:10.2307/1907066]]. * ''A study in the theory of economic evolution''. 3. Aufl. (= Contributions to economic analysis, Bd. 3). North-Holland, Amsterdam 1964. * ''A study in the theory of investment''. 3. Aufl. University of Chicago Press, Chicago 1970, ISBN 0-226-31141-4. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1989/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [http://www.egwald.ca/nonlineardynamics/haavelmogrowth.php Trygve Haavelmo Growth Model] by Elmer G. Wiens == Literatur == * Mary Morgan: ''The history of econometric ideas.'' Cambridge University Press, 1990. Kapitel 8. * Karl Ove Moene, Asbjørn Rødseth: ''Nobel Laureate: Trygve Haavelmo.'' In: ''[[Journal of Economic Perspectives]].'' Vol. 5, No. 3, 1991: S.&nbsp;175–192, [[doi:10.1257/jep.5.3.175]]. * Vidar Christiansen, Asbjørn Rødseth: ''In Memoriam: Trygve Haavelmo, 1911-1999.'' In: ''[[The Scandinavian Journal of Economics]].'' Vol. 102, No. 2, 2000: S.&nbsp;181–191. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119072262|LCCN=n/90/672961|VIAF=41971081|NDL=00522298}} {{SORTIERUNG:Haavelmo, Trygve}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Noorwegen]] [[Kategorie:Boren 1911]] [[Kategorie:Storven 1999]] [[Kategorie:Ökonoom]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] hnz6pe11qx8tporycs7ewqfj960v9gr Tadej Pogačar 0 197722 1074211 2026-07-28T19:35:38Z Eastfrisian2 58044 Nee ut Weblenken un düütsch WP - Anfang 1074211 wikitext text/x-wiki '''Tadej Pogačar''' (* [[21. September]] [[1998]] in [[Ljubljana]])<ref>{{Internetquelle|url=https://www.rtvslo.si/sport/citat-za-prebrat/tadej-pogacar/752698|titel=Tadej Pogačar... o tem, ali ima nadnaravno moč|werk=[[Radiotelevizija Slovenija|MMC RTV Slovenija]]|datum=2025-07-23|sprache=sl|abruf=2025-07-24}}</ref> is en [[Slowenien|slowensch]] Radrennfahrer. He hett fief Mal de [[Tour de France]] wunnen (2020, 2021, 2024, 2025 un 2026), den [[Giro d’Italia]] 2024. Todem weer he tweemal Straatenrad-Weltmeester (2024 und 2025) un hett insgesamt 13 [[Monumente vun den Radsport]] up sien Naam schreven. 5637bfg9gie4nvmvgv5u5u95edvic5m 1074262 1074211 2026-07-29T07:49:51Z Eastfrisian2 58044 1074262 wikitext text/x-wiki '''Tadej Pogačar''' (* [[21. September]] [[1998]] in [[Ljubljana]])<ref>{{Internetquelle|url=https://www.rtvslo.si/sport/citat-za-prebrat/tadej-pogacar/752698|titel=Tadej Pogačar... o tem, ali ima nadnaravno moč|werk=[[Radiotelevizija Slovenija|MMC RTV Slovenija]]|datum=2025-07-23|sprache=sl|abruf=2025-07-24}}</ref> is en [[Slowenien|slowensch]] Radrennfahrer. He hett fief Mal de [[Tour de France]] wunnen (2020, 2021, 2024, 2025 un 2026), den [[Giro d’Italia]] 2024. Todem weer he tweemal Straatenrad-Weltmeester (2024 und 2025) un hett insgesamt 13 [[Monumente vun den Radsport]] up sien Naam schreven. == Sportlich Loopbahn == === Fröhe Johren === Tadej Pogačar wurr an’n 21. September 1998 in [[Ljubljana]] boren. He is as dat dart vun veer Kinner in de lütt Stadt [[Komenda (Slowenien)|Komenda]] rund 20 Kilometer nördlich vun de sloweensch Hööftstadt upwussen. In sien Kindheit speel he tonächst [[Football]] bi den Vereen ''NK Komenda'', ehe he sien ölleren Bröer Tilen mit negen Johren to’n ''Rog Ljubljana Cycling Club'' folg, wo he sien eerst Radsporttrainings ünner de Upsicht vun [[Miha Koncilja]] maken dee. Mit teihn Johren nehm Tadej Pogačar an sien eerst Rennen deel, dat in Trstenik nich wiet vun [[Kranj]] stattfunn. == Enkeld Nahwiesen == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1217990267|VIAF=1731160122839040630000}} {{SORTIERUNG:Pogacar, Tadej}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Slowenien]] [[Kategorie:Boren 1998]] emdvdm63rn82bpidjk9mpgpa7col65k 1074263 1074262 2026-07-29T07:59:35Z Eastfrisian2 58044 1074263 wikitext text/x-wiki '''Tadej Pogačar''' (* [[21. September]] [[1998]] in [[Ljubljana]])<ref>{{Internetquelle|url=https://www.rtvslo.si/sport/citat-za-prebrat/tadej-pogacar/752698|titel=Tadej Pogačar... o tem, ali ima nadnaravno moč|werk=[[Radiotelevizija Slovenija|MMC RTV Slovenija]]|datum=2025-07-23|sprache=sl|abruf=2025-07-24}}</ref> is en [[Slowenien|slowensch]] Radrennfahrer. He hett fief Mal de [[Tour de France]] wunnen (2020, 2021, 2024, 2025 un 2026), den [[Giro d’Italia]] 2024. Todem weer he tweemal Straatenrad-Weltmeester (2024 und 2025) un hett insgesamt 13 [[Monumente vun den Radsport]] up sien Naam schreven. == Sportlich Loopbahn == === Fröhe Johren === Tadej Pogačar wurr an’n 21. September 1998 in [[Ljubljana]] boren. He is as dat dart vun veer Kinner in de lütt Stadt [[Komenda (Slowenien)|Komenda]] rund 20 Kilometer nördlich vun de sloweensch Hööftstadt upwussen. In sien Kindheit speel he tonächst [[Football]] bi den Vereen ''NK Komenda'', ehe he sien ölleren Bröer Tilen mit negen Johren to’n ''Rog Ljubljana Cycling Club'' folg, wo he sien eerst Radsporttrainings ünner de Upsicht vun [[Miha Koncilja]] maken dee. Mit teihn Johren nehm Tadej Pogačar an sien eerst Rennen deel, dat in Trstenik nich wiet vun [[Kranj]] stattfunn. Blots een Johr later fier he sien eersten Sieg, as he en Bargrennen to dat [[Skirebeet Krvavec]] för sück entscheeden kunn.<ref>{{Internetquelle |url=https://sandytimes.ae/articles/455/the-star-is-born-the-story-of-tadej-pogacar |titel=The Star Is Born: The Story Of Tadej Pogačar |sprache=en |abruf=2025-08-19}}</ref> All in jung Johren wurr de ehmalge sloweensch Radsportler [[Andrej Hauptman]] up Tadej Pogačar upmarksom, ehe he sück wenig later as wichtigen Wegbegleiter etableeren dee.<ref>{{Internetquelle |url=https://cyclinguptodate.com/cycling/the-incredible-anecdote-of-a-scrawny-tadej-pogacar-who-at-the-age-of-11-was-already-destroying-his-rivals |titel=The incredible anecdote of a scrawny Tadej Pogacar who, at the age of 11, was already destroying his rivals |datum=2023-06-08 |sprache=en |abruf=2025-08-19}}</ref> 2015 weer he in de Rull as Teamchef tätig as Tadej Pogačar sien eerst internatschonales Junioren-Rennen in'n Rahmen vun de ''Trofeo Loano Juniors'' bestrieden dee.<ref name=":6">{{Internetquelle |url=https://www.rouleur.cc/blogs/the-rouleur-journal/tadej-tommorow-always |titel=Tadej Pogačar: from Slovenian village unicyclist to Tour de France champion |sprache=en |abruf=2025-08-25}}</ref> === Nahwussklassen === As Junior is Tadej Pogačar för den Club ''Radenska'' fohren un kreeg mehrere Insätze in dat Natschonalteam. 2015 hett he den [[Course de la Paix Juniors]] un de [[Tour du Pays de Vaud]] bestreeden, ehe he twee Junioren-Rennen in Slowenien wunn un sück den Gesamtsieg vun de [[Slovenia Tour Juniors]] sekern dee.In dat Johr nehm he ok an de U23 Juniore-Europameesterschapen un de Weltmeesterschapen deel. == Enkeld Nahwiesen == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1217990267|VIAF=1731160122839040630000}} {{SORTIERUNG:Pogacar, Tadej}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Slowenien]] [[Kategorie:Boren 1998]] 9kgxborax5fia7d4a2ifio8y5b9crey Wolfgang Paul (Physiker) 0 197723 1074272 2026-07-29T10:18:23Z Eastfrisian2 58044 Nee ut Weblenken un düütsch WP - Anfang 1074272 wikitext text/x-wiki == Literatur == * Gisbert zu Putlitz: Paul, Wolfgang. In: Neue Deutsche Biographie. (NDB). Band 20. Duncker & Humblot, Berlin 2001, ISBN 3-428-00201-6, S. 110–112 * Ralph Burmester und Andrea Niehaus (Hrsg.): ''Wolfgang Paul – Der Teilchenfänger.'' Begleitpublikation zur gleichnamigen Sonderausstellung vom 13. November 2013 bis 24. August 2014 im Deutschen Museum Bonn. Deutsches Museum, Bonn 2013, ISBN 978-3-940396-42-6 '''Wolfgang Paul''' (* [[10. August]] [[1913]] in [[Lorenzkirch]],<ref>Gottfried Müller: ''Von Wolfgang Pauls Verbundenheit mit dem Dorf Lorenzkirch an der Elbe.'' In: Gottfried Müller (Hrsg.): ''Festschrift Wolfgang Paul.'' Markkleeberg 2008. S. 24–30.</ref> [[Sachsen]]; † [[7. Dezember]] [[1993]] in [[Bonn]]) weer en düütsch [[Physiker]] de den [[Nobelpries för Physik]] kreegen hett. He gellt as en vun de Pioniere vun de [[Deelkenphysik]]; sien Arbeiten umfaaten de Rebeeden Atom- un Molekülstrahlen, Massenspektrometrie, Isotopentrennung, Elektronenstreen in Materie, Strahlenbiologie, Dosimetrie un de Elektronenstrahltherapie in de Medizin. 1953 entwickel he mit Helmut Steinwedel dat [[Massenfilter#Quadrupol-Massenspektrometer|Quadrupolmassenfilter]] (paulsches Massenfilter) för massenspektrometrische Meetenn. För de [[Paul-Fall]], en vun hüm entwickelt Ionenfall, kreeg he 1989 tosommen mit [[Hans Georg Dehmelt]] den Physiknobelpries. == Leven un Wirken == [[Datei:Grave of Wolfgang Paul 2.jpg|mini|Graff vun Lieselotte un Wolfgang Paul in [[Bonn-Poppelsdorf]]]] He hett dat Abitur an dat Wilhelmsgymnasium in München maakt un studeer an de Universität München un de [[Technische Universität Berlin|Technische Hoochschool Berlin]] Physik.<ref>{{Internetquelle |autor=Deutsche Biographie |url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd116061367.html#ndbcontent |titel=Paul, Wolfgang - Deutsche Biographie |sprache=de |abruf=2025-05-14}}</ref> 1939 hett he an de TH Berlin sien Doktertitel maakt un weer van 1937 bit 1942 [[Wetenschaplich Assistent]] bi [[Hans Kopfermann]] an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]].<ref>{{Literatur|Autor=H. Ehrenberg|Titel=Wolfgang Paul|Hrsg=|Sammelwerk=Physikalische Blätter|Band=Volume 45|Nummer=Issue 11|Auflage=|Verlag=Wiley|Ort=Weinheim|Datum=1989|Seiten=425-426, S. 425|ISBN=}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Wolfgang Paul |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/paul/biographical/ |titel=Biographical |werk= |hrsg=The Nobel Foundation |datum= |zugriff=2018-11-29 |sprache=}}</ref> Nah de sien Roop an de [[Georg-August-Universität Chöttingen]] folg Paul sien akademischen Lehrer un habiliteer sück 1944 in [[Chöttingen]], wo he sluutend van 1944 bit 1952 as Perfesser tätig weer. 1952 folg he en Roop an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität|Universität Bonn]], wo he bit 1981 lehr hett un Direkter vun dat Physikalische Institut weer. == Weblinks == {{Commons|Wolfgang Paul (physicist)|Wolfgang Paul}} * [http://www.pi.uni-bonn.de/aktuelles/wolfgang-paul-vorlesungen/wolfgang-paul-biographie Biografie (Uni-Bonn)] * Wolfgang Paul: [https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/paul-lecture.pdf ''Nobel Lecture''] (''Electromagnetic Traps for charged and neutral Particles'') Stockholm 8. Dezember 1989 * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/summary/ Indrag up de Siet vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://gaebler.info/ahnen/paul/wolfgang.htm Genealogie, Biographie un Autobiographie] * [https://idw-online.de/pages/de/news62046 Wolfgang Paul- un Sofja Kovalevskaja-Pries] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1989/paul-autobio.html Autobiografie (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=116061367|VIAF=45044878|LCCN=no2020004422}} {{SORTIERUNG:Paul, Wolfgang}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1913]] [[Kategorie:Storven 1993]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] h936pxt2on45qzcflqbauobrhd3ewh0 1074273 1074272 2026-07-29T10:18:54Z Eastfrisian2 58044 1074273 wikitext text/x-wiki '''Wolfgang Paul''' (* [[10. August]] [[1913]] in [[Lorenzkirch]],<ref>Gottfried Müller: ''Von Wolfgang Pauls Verbundenheit mit dem Dorf Lorenzkirch an der Elbe.'' In: Gottfried Müller (Hrsg.): ''Festschrift Wolfgang Paul.'' Markkleeberg 2008. S. 24–30.</ref> [[Sachsen]]; † [[7. Dezember]] [[1993]] in [[Bonn]]) weer en düütsch [[Physiker]] de den [[Nobelpries för Physik]] kreegen hett. He gellt as en vun de Pioniere vun de [[Deelkenphysik]]; sien Arbeiten umfaaten de Rebeeden Atom- un Molekülstrahlen, Massenspektrometrie, Isotopentrennung, Elektronenstreen in Materie, Strahlenbiologie, Dosimetrie un de Elektronenstrahltherapie in de Medizin. 1953 entwickel he mit Helmut Steinwedel dat [[Massenfilter#Quadrupol-Massenspektrometer|Quadrupolmassenfilter]] (paulsches Massenfilter) för massenspektrometrische Meetenn. För de [[Paul-Fall]], en vun hüm entwickelt Ionenfall, kreeg he 1989 tosommen mit [[Hans Georg Dehmelt]] den Physiknobelpries. == Leven un Wirken == [[Datei:Grave of Wolfgang Paul 2.jpg|mini|Graff vun Lieselotte un Wolfgang Paul in [[Bonn-Poppelsdorf]]]] He hett dat Abitur an dat Wilhelmsgymnasium in München maakt un studeer an de Universität München un de [[Technische Universität Berlin|Technische Hoochschool Berlin]] Physik.<ref>{{Internetquelle |autor=Deutsche Biographie |url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd116061367.html#ndbcontent |titel=Paul, Wolfgang - Deutsche Biographie |sprache=de |abruf=2025-05-14}}</ref> 1939 hett he an de TH Berlin sien Doktertitel maakt un weer van 1937 bit 1942 [[Wetenschaplich Assistent]] bi [[Hans Kopfermann]] an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]].<ref>{{Literatur|Autor=H. Ehrenberg|Titel=Wolfgang Paul|Hrsg=|Sammelwerk=Physikalische Blätter|Band=Volume 45|Nummer=Issue 11|Auflage=|Verlag=Wiley|Ort=Weinheim|Datum=1989|Seiten=425-426, S. 425|ISBN=}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Wolfgang Paul |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/paul/biographical/ |titel=Biographical |werk= |hrsg=The Nobel Foundation |datum= |zugriff=2018-11-29 |sprache=}}</ref> Nah de sien Roop an de [[Georg-August-Universität Chöttingen]] folg Paul sien akademischen Lehrer un habiliteer sück 1944 in [[Chöttingen]], wo he sluutend van 1944 bit 1952 as Perfesser tätig weer. 1952 folg he en Roop an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität|Universität Bonn]], wo he bit 1981 lehr hett un Direkter vun dat Physikalische Institut weer. == Literatur == * Gisbert zu Putlitz: Paul, Wolfgang. In: Neue Deutsche Biographie. (NDB). Band 20. Duncker & Humblot, Berlin 2001, ISBN 3-428-00201-6, S. 110–112 * Ralph Burmester und Andrea Niehaus (Hrsg.): ''Wolfgang Paul – Der Teilchenfänger.'' Begleitpublikation zur gleichnamigen Sonderausstellung vom 13. November 2013 bis 24. August 2014 im Deutschen Museum Bonn. Deutsches Museum, Bonn 2013, ISBN 978-3-940396-42-6 == Weblinks == {{Commons|Wolfgang Paul (physicist)|Wolfgang Paul}} * [http://www.pi.uni-bonn.de/aktuelles/wolfgang-paul-vorlesungen/wolfgang-paul-biographie Biografie (Uni-Bonn)] * Wolfgang Paul: [https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/paul-lecture.pdf ''Nobel Lecture''] (''Electromagnetic Traps for charged and neutral Particles'') Stockholm 8. Dezember 1989 * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1989/summary/ Indrag up de Siet vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://gaebler.info/ahnen/paul/wolfgang.htm Genealogie, Biographie un Autobiographie] * [https://idw-online.de/pages/de/news62046 Wolfgang Paul- un Sofja Kovalevskaja-Pries] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1989/paul-autobio.html Autobiografie (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=116061367|VIAF=45044878|LCCN=no2020004422}} {{SORTIERUNG:Paul, Wolfgang}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1913]] [[Kategorie:Storven 1993]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] pl56y8i9j7caj7eos75123rhtdxx0oq Diskuschoon:Schwiensteert paneert 1 197724 1074278 2026-07-29T10:56:27Z ~2026-42166-49 63179 /* Kochrezepte haben keinen Platz in Wikipedia */ nee Afsnitt 1074278 wikitext text/x-wiki == Kochrezepte haben keinen Platz in Wikipedia == Dieser Artikel ist unbelegt und im Stil eines Kochbuches geschrieben (Imperativ usw.) Er gehört nicht in eine Enzyklopädie. Es reicht nicht, nur die Mengenangaben zu streichen, um Wissenschaft zu produzieren. [[Spezial:Bidrääg/&#126;2026-42166-49|&#126;2026-42166-49]] ([[Bruker Diskuschoon:&#126;2026-42166-49|Diskussion]]) 12:56, 29. Jul. 2026 (CEST) cdsghas5m10k9tmg37i5c6y3xl310vh 1074283 1074278 2026-07-29T11:02:50Z Eastfrisian2 58044 1074283 wikitext text/x-wiki == Kochrezepte haben keinen Platz in Wikipedia == Dieser Artikel ist unbelegt und im Stil eines Kochbuches geschrieben (Imperativ usw.) Er gehört nicht in eine Enzyklopädie. Es reicht nicht, nur die Mengenangaben zu streichen, um Wissenschaft zu produzieren. [[Spezial:Bidrääg/&#126;2026-42166-49|&#126;2026-42166-49]] ([[Bruker Diskuschoon:&#126;2026-42166-49|Diskussion]]) 12:56, 29. Jul. 2026 (CEST) : Dem stimme ich zu. 5pk4kfu4p9hf0bqcemprkl00xt2anxw 1074284 1074283 2026-07-29T11:03:16Z Eastfrisian2 58044 1074284 wikitext text/x-wiki == Kochrezepte haben keinen Platz in Wikipedia == Dieser Artikel ist unbelegt und im Stil eines Kochbuches geschrieben (Imperativ usw.) Er gehört nicht in eine Enzyklopädie. Es reicht nicht, nur die Mengenangaben zu streichen, um Wissenschaft zu produzieren. [[Spezial:Bidrääg/&#126;2026-42166-49|&#126;2026-42166-49]] ([[Bruker Diskuschoon:&#126;2026-42166-49|Diskussion]]) 12:56, 29. Jul. 2026 (CEST) : Dem stimme ich zu. [[Bruker:Eastfrisian2|Eastfrisian2]] [[Bruker Diskuschoon:Eastfrisian2|✍]] slwetv1uabdrht3v2mc9w59onwyrcxb Bruker Diskuschoon:Jodocus Adorp 3 197725 1074288 2026-07-29T11:45:29Z Leaderboard 56084 Leaderboard hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:Jodocus Adorp]] na [[Bruker Diskuschoon:Jodocus Draak]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Jodocus Adorp|Jodocus Adorp]]“ in „[[Special:CentralAuth/Jodocus Draak|Jodocus Draak]]“ automatisch verschoben 1074288 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Bruker Diskuschoon:Jodocus Draak]] 0pesa52ix8q3wwr43mnt0ava8ppw5i1