धनगढी उपमहानगरपालिका

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ne">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपिडिया</sitename>
    <dbname>newiki</dbname>
    <base>https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मीडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">प्रयोगकर्ता</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">प्रयोगकर्ता वार्ता</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपिडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपिडिया वार्ता</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र वार्ता</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकि वार्ता</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ढाँचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ढाँचा वार्ता</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">मद्दत</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">मद्दत वार्ता</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">श्रेणी</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">श्रेणी वार्ता</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">पोर्टल</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">पोर्टल वार्ता</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मस्यौदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मस्यौदा वार्ता</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">मोड्युल</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">मोड्युल वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>धनगढी उपमहानगरपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4289</id>
    <revision>
      <id>1355783</id>
      <parentid>1351100</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1355783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40710" sha1="rftosgso6u5tjy23f6ddba1srkrw3vf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = धनगढी
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]
| motto = 
| image_skyline = Behdaba Temple Urmarampur Dhangadi Kailali Nepal Rajesh Dhungana (1).jpg
| imagesize = 
| image_caption = [[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]]
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = धनगढी उपमहानगरपालिकाको वडा विभाजन
| pushpin_map = धनगढी उपमहानगरपालिका#कैलाली जिल्ला#सुदूरपश्चिम प्रदेश#नेपाल
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नक्सामा धनगढीको अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28|42|49|N|80|34|09|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = [[देश]]
| subdivision_name = {{flag|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]
| subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name2 = [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]]
| subdivision_type3 = 
| subdivision_name3 = 
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-kailali/dhangadhi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = [[नगरप्रमुख]]
| leader_name = [[गोपाल हमाल]] &lt;small&gt; ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]])
| leader_title1 = [[उपप्रमुख]]
| leader_name1 = कन्दकलाकुमारी राना &lt;small&gt; ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले) ]])
| established_title = नगर पञ्चायत
| established_date = वि.सं. २०३३ असार २२&lt;ref name=&quot;नगर&quot;&gt;{{Cite book |last=भट्ट |url=https://books.google.com.np/books?id=zUAJAQAAIAAJ |title=नेपाल राजपत्र सारा सङ्ग्रह : नेपालको साप्ताहिक राजपत्रबाट छनोट, अधिकांश कानूनमा, सन् १९५१-१९८० मार्च |date=सन् १९८१ |page=१२८ |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| established_title1 = समावेश क्षेत्र
| established_date1 = धनगढी बजार
| established_title2 = उपमहानगरपालिका
| established_date2 = वि.सं. २०७२ पुष २१&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;&gt;{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=22714|title=नगरपालिका घोषणा गरी क्षेत्र तोकेको |date=वि.सं. २०७२ पुष २१ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
| established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date3 = [[फुलबारी, कैलाली|फूलबारी]] र [[उर्मा]]
| established_title5 = थप सम्मिलित क्षेत्रहरू
| established_date5 = साविक [[अत्तरिया नगरपालिका|अत्तरिया]] (९-११)
| established_title6 = समावेश मिति
| established_date6 = वि.सं. २०७३ फागुन २७&lt;ref name=&quot;स्थानीय&quot;&gt;{{cite news|title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको  |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Area    --&gt;| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 261.75
| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
|population_footnotes  = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&amp;district=76&amp;municipality=13|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 198792
| population_density_km2 = auto
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = १०९
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = +९७७-९१
| website = {{URL|http://dhangadhimun.gov.np}}
| footnotes = 
}}
'''धनगढी''' [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] जिल्लाको [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]&lt;ref name=&quot;सदरमुकाम&quot;&gt;{{cite news|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |date=वि.सं. २०१९ पुष २ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt; तथा एक उपमहानगरपालिका हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/34031/ |title=फेरि थपिए २६ नगरपालिका, धनगढी उपमहानगरपालिका (सूचीसहित) |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218165515/https://www.setopati.com/raajneeti/34031/ |date=2022-02-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2015/09/327611 |title=२६ नयाँ नगरपालिका थपिए, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७}}&lt;/ref&gt; [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व पश्चिम राजमार्ग]] छेउमै रहेको यो नगरपालिका नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट करिब ७५० किलोमिटर पश्चिममा रहेको छ। यो कैलाली जिल्लाको पहिलो नगरपालिका हो। कैलाली जिल्लाको तत्कालिन धनगढी बजार क्षेत्रलाई वि.सं. २०३३ असार २२ गते मिलाएर धनगढी नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;नगर&quot; /&gt;

वि.सं. २०७२ असोज १ मा [[नेपाल सरकार]]को निर्णय र वि.सं. २०७२ पुष २१ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[फुलबारी, कैलाली|फूलबारी]] र [[उर्मा]] गाउँ विकास समितिहरूलाई यसमा गाभेर यो नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;/&gt;यसै प्रकार [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागु भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[अत्तरिया नगरपालिका]]को  वडा नं. ९ (साविकको [[बेलादेवीपुर]] गाविसको ४,५ र ६ नम्बर वडाहरू), वडा नं. १० (साविकको [[बेलादेवीपुर]] गाविसको ७,८ र ९ नम्बर वडाहरू) र वडा नं. ११ (साविकको [[गेटा]] गाविसको ७,८ र ९ नम्बर वडाहरू) लाई यस उपमहानगरपालिकामा गाभेर यो उपमहानगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ? |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;जिल्ला समन्वय समिति&quot;&gt;{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जीविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फागुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;७४४ स्थानीय तह&quot;&gt;{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फागुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}&lt;/ref&gt;

यसको दक्षिणमा [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]] राज्य, उत्तरमा [[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी नगरपालिका]] र [[गौरीगङ्गा नगरपालिका]], पूर्वमा [[कैलारी गाउँपालिका]] र पश्चिममा [[कञ्चनपुर जिल्ला]] र भारतसँग सिमाना जोडिएको छ। हाल यो उपमहानगरपालिकालाई १९ वटा वडामा विभाजित गरिएको छ भने वि.सं. २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपमहानगरको जनसङ्ख्या  १,९८,७९२ रहेको छ।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot; /&gt; २७१.७४ वर्ग किलोमिटरको क्षेत्रफलमा फैलिएको यो उपमहानगरपालिका नेपालको [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[भीमदत्त नगरपालिका]]सँगै प्रमुख सहरहरू मध्ये एक हो।

== इतिहास ==
[[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर]]ले दिएको फौजी सहायताबाट खुशी भएको अङ्ग्रेज सरकारले नेपाललाई [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] र [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्‍‍चनपुर]] [[नयाँ मुलुक|‘नयाँ मुलुक’]]का नाममा फिर्ता गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-04 |title=सिटी स्टोरी : त्यो धुले धनगढी, यो प्रदेश राजधानी ! |url=https://nepaliheadline.com/26602/ |access-date=2023-09-22 |website=Nepaliheadline |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816130441/https://nepaliheadline.com/26602/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt; अङ्ग्रेजले सुदूरपश्चिमको [[जोगबुडा]]सम्म रेलको लिक पु¥याएका थिए। त्यहाँको  सालको काठ ओसार्न रेलको लिक बिछ्याईएको थियो। धनगढीमा पनि रेलको लिक थियो। भारतबाट अङ्ग्रेजीहरू लखेटिएपछि यहाँको रेलको लिक हटाईएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[राणा वंश|राणा शासन]] कालमा कैलाली र कञ्चनपुर एउटा गोश्वारा थियो। जिल्ला भईसकेका थिएनन। कैलाली कञ्चनपुर गोश्वाराको सदरमुकाम [[बेलौरी नगरपालिका|बेलौरी]] थियो। त्यही कारण त्यतिबेलाको प्रशासनिक केन्द्र बेलौरी थियो। वि.स.१९९७ मा सदरमुकाम धनगढी सारियो र धनगढीमा बेलौरीबाट सरकारी कार्यालयहरू पनि सार्नेक्रम त्यही बेला शुरु भयो।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=उहिलेको धनगढी, अहिलेको धनगढी |url=http://saptahik.com.np/archives/2020/04/20/20200420125131 |access-date=2023-05-20 |website=saptahik.com.np |language=English}}&lt;/ref&gt;

कैलाली र कञ्चनपुर गोश्वाराको जनसङ्ख्या ५० हजार जति थियो। [[आम निर्वाचन २०१५|२०१५ सालको निर्वाचन]]मा यहाँबाट लोकेन्द्र बहादुर शाहले चुनाव जिते। अभिलेखअनुसार ०१९ सालमा कैलाली र कञ्चनपुर अलग भएका हुन् । तर, मुख्य मुकाम धनगढी नै भयो । व्यापारिक केन्द्र पनि । आठ दशकअघिको कुरा हो । त्यति बेलाको धनगढीमा पाँचवटा मात्र घर पक्की थिए। जताततै जङ्गल थियो। अहिलेको [[सेती प्रादेशिक अस्पताल]]का दुई वटा साना पक्की भवन थिए। गोश्वारा, अञ्चलाधीशको आवास, कारागार, वन बिभागको एउटा घर र माल अड्डा(मालपोत कार्यालय) का गरी जम्मा पाँच वटा पक्की घर थिए। धनगढीको पुरानो बजार हालको मस्जिद र शिवमन्दिर क्षेत्र हो। पछि त्यहाँबाट बजार विस्तार हुँदै गयो।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;२००७ सालअघि हाल मस्जिद रहेको क्षेत्रमा केही पसलहरु थिए। २०३६ सालतिर पहाडमा भोकमरी भयो। धमाधाम मान्छेहरू तराई झर्न थाले। पूर्वबाट पनि आए। आसाम र बर्माबाट लखेटिएर नेपालीहरू आए। त्यसपछि जङ्गल फाड्ने क्रम तिब्र भयो। पुनर्वास गरिएका जनतालाई सरकारले दुई वर्षसम्म पुष्टिक आहार दिएर पाल्यो।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://paschimtoday.com/news-details/67074/2023-01-09|title=धनगढीको विकासका साक्षीहरू|website=epaschimtoday|language=en|accessdate=2023-01-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230114031648/https://paschimtoday.com/news-details/67074/2023-01-09 |date=2023-01-14 }}&lt;/ref&gt;

==नामकरण==
मध्यकालीन समयमा [[महाराणा प्रताप]]का वंशज मानिने राना थारू समुदायले आफ्नो [[धन]] (मुद्रा) जमिनमा गाडी सुरक्षित भएर बसेकोले उक्त क्षेत्रको नाम 'धनगढी' रहन गएको किंवदन्ती छ। त्यस समयमा भारतमा मुसलमानहरूको दवदवा सहन नसकी त्यहाँका [[राना थारू]]हरू यहाँ आएर बसेका हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2020/04/20/20200420125131 |title=उहिलेको धनगढी, अहिलेको धनगढी |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

== वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या ==
नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार धनगढी उपमहानगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या १,९८,७९२ रहेको छ। यस उपमहानगरपालिकालाई १९ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। उपमहानगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ धनगढी उपमहानगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८)
|-
! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || धनगढी (१) || १८,८१९ || ३.३६ || ५,६०१.०१
|-
| २ || धनगढी (२) || १६,७३६ || ५.०७ || ३,३००.५९
|-
| ३ || धनगढी (३) || २१,२५८ || ९.३९ || २,२६३.८९
|-
| ४ || धनगढी (४) || ११,८४० || ३.७९ || ३,१२३.७७
|-
| ५ || धनगढी (५) || १७,८५६ || ५.२५ || ३,४०१.१४
|-
| ६ || धनगढी (६) || ७,४३५ || ११.१८ || ६६५.०३
|-
| ७ || धनगढी (७) || १२,८०६ || २९.०४ || ४४०.९८
|-
| ८ || धनगढी (८) || ११,६२० || २.८ || ४,१५०.००
|-
| ९ || धनगढी (९, १४) || ४,११२ || ९.७१ || ४२३.४८
|-
| १० || धनगढी (१०, ११) || ४,५४८ || ८.३५ || ५४४.६७
|-
| ११ || [[बेलादेवीपुर]] (४-९) || ६,३७३ || १९.६ || ३२५.१५
|-
| १२ || धनगढी (१२) || १२,३१९ || १३.२८ || ९२७.६३
|-
| १३ || धनगढी (१३) र [[गेटा]] (७-९) || १२,१०४ || १३.०९ || ९२४.६८
|-
| १४ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (७-९) || ९,०१८ || १८.८२ || ४७९.१७
|-
| १५ || [[उर्मा]] (१,३,६) || ५,७४२ || ३२.५ || १७६.६८
|-
| १६ || [[उर्मा]] (४-५,८-९) || ५,६९१ || ३०.८८ || १८४.३०
|-
| १७ || [[उर्मा]] (२,७) || ६,१७३ || १९.७८ || ३१२.०८
|-
| १८ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (४-६) || ६,१७६ || ८.८६ || ६९७.०७
|-
| १९ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (१-३) || ८,१६६ || १६.९९ || ४८०.६४
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! १,९८,७९२ !! २६१.७४ !! ७५९.५०
|}

==नगर प्रशासन इतिहास==
वि.सं. २०३३ मा नगर पञ्चायत&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nepaltalk.com/society/29722.html |title=नागरिकताविहिन मुस्लिम बस्तिको गुनासो : आफ्नो सम्पत्ति अर्काको नाममा, प्रमाणको नाममा छोराहरूको जन्मदर्ता ! |website=नेपाल टक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219102952/https://www.nepaltalk.com/society/29722.html |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt; बनेको धनगढीको पहिलो प्रधानपञ्च यज्ञराज पन्त&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nepalsamaya.com/index.php/detail/40167 |title=धनगढीमा ४४ वर्षपछि फोहोरमैला व्यवस्थापनको पहल |website=नेपाल समय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219102953/https://nepalsamaya.com/index.php/detail/40167 |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt; थिए भने उपप्रधानपञ्च रत्नभक्त श्रेष्ठ थिए। उनीहरू दुबै जनालाई तत्कालीन श्री ५ को सरकारले प्रधानपञ्च तथा उपप्रधानपञ्चमा मनोनित गरेको थियो। वि.सं. २०३९ मा सम्पन्न चुनावबाट प्रमुखमा छेदालाल चौधरी र उपप्रमुखमा जुद्धलाल राना निर्वाचित भएका थिए भने वि.सं. २०४३ सालमा सम्पन्न चुनावबाट पनि दुवै जना सोही पदमा निर्वाचित भएका थिए। वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि.सं. २०४९ को नगर चुनावबाट प्रमुखमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का किशोरकुमार बम र उपप्रमुखमा पनि सोही पार्टीकै उजागर राना निर्वाचित भएका थिए। यसै प्रकार वि.सं. २०५४ मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]का खेमराज पाण्डेय प्रमुख र नारदमुनि राना उप-प्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए। निर्वाचिन जनप्रतिनिधिहरूको कार्यकालको समाप्तिसँगै तत्कालिन सरकारद्वारा नगर प्रमुखमा धनबहादुर बम र उप-प्रमुखमा श्रीमती जनक कुँवरलाई मनोनीत गरेको थियो।
वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसका नृप बहादुर वड&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dalitonline.com/?p=13236 |title=उत्कृष्ट मेयर नृप वडको राजनीतिक यात्रा |website=दलित अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; नगर प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन् भने सोही दलकी सुशीला मिश्र भट्ट नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएकी छिन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2017/07/189966 |title=धनगढी उपमहानगरपालीका मेयरमा काङ्ग्रेसका नृप वड विजयी |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,९८,७९२ रहेको छ भने यहाँ ४४,७७९ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt; यस उपमहानगरपालिमा [[ब्राह्मण|बाहुन]], [[क्षेत्री]], [[चौधरी]], [[डगौरा]], [[राना थारू|राना थारु]], [[ठकुरी]] र [[दलित|दलित समुदाय]]को बाहुल्य रहेको छ।

==पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू==
[[चित्र:Bandevi Temple1.jpg|अङ्गुठाकार|[[वनदेवी मन्दिर|वनदेवी मन्दिरको]] प्रवेश द्वार]]
यस उपमहानगरपालिकाभित्र [[जोखर ताल|जाखोर ताल]], [[धनगढी पार्क]] र [[एअरक्राफ्ट म्युजियम]] रहेको छ। यसका साथै यहाँ [[नैनादेवी मन्दिर]], [[लक्ष्मीनारायण मन्दिर]], [[वनदेवी मन्दिर]], [[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]] र [[शिवपुरी धाम|शिवपुरीधाम]] समेत रहेको छ।

==यातायात ==
===सडक यातायात ===
धनगढी नगर [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]], [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]का पहाडी जिल्लाहरू र [[काठमाडौँ]]सँग सडक सञ्चालनले जोडिएको छ। सुदूरपश्चिमाञ्चल यातायात, कर्णाली यातायात, मालिका यातायात व्यावसायी सङ्घले बस सेवा सञ्चालन गरेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/social/151130/ |title=यसरी फेरिँदैछ धनगढी सहर |last=सुदीप श्रेष्ठ |first=चेतना गुरागाईं र |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219132844/https://www.setopati.com/index.php/social/151130/ |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt;

===हवाई यातायात ===
[[धनगढी विमानस्थल]] प्रशासनिक केन्द्रबाट १० किलोमिटर र काठमाडौँबाट करिब ६६० किलोमिटर पश्चिममा अवस्थित छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2020/02/08/311082/ |title=धनगढी विमानस्थल बढाउन २२७ विघा जमिन अधिग्रहण गरिने |date=2020-02-08 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; यो विमानस्थलको धावनमार्गलाई १,५२४ मिटर (५,००० फिट) लम्बाइमा विस्तार गरी फोकर १०० विमान अटाउन कालोपत्रे गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/202677-1581211800.html |title=धनगढी विमानस्थल अन्तर्राष्ट्रिय स्तरकाे बनाउन गुरुयोजना |last=छत्याल |first=दिलबहादुर |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

==प्रमुख होटलहरू==
नेपाल तथा [[भारत]]को सीमाक्षेत्रमा रहेको कारणले गर्दा यस नगरमा भारतीय तथा नेपाली पर्यटकहरूको निरन्तर आगमन भइरहेको हुन्छ। सुदूरपश्चिम प्रदेशको व्यापारिक नगरको&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/3720 |title=होटलमा लगानी वृद्धि |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; उपनामले चिनिने धनगढी उपमहानगरपालिकाभित्र होटल डिभोटी, होटल फ्लोरा&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bizmandu.com/content/20211015165026.html |title=होटलको शहर बन्दै धनगढी, १० अर्ब रूपैयाँ भन्दा बढी लगानी, धमाधम होटल स्तरोन्नति हुँदै |website=बिजमाडौं |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;, होटल साथी, होटल रुबस&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/560618 |title=चार तारे स्तरको बन्दै धनगढीको ‘रुबस होटल’ |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;, होटल जलसा, होटल जगदम्बा, अमृत प्लाजालगायतका होटलहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://suvadin.com/news/business-economy-management/hotel-opening |title=धनगढीमा होटल व्यवसाय फस्टाउँदै, लगानी उच्च |date=2017-04-03 |website=शुभदिन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/552773 |title=धनगढीमा २१ करोडको लगानीमा ‘होटल फ्लोरा’ खुल्दै |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://okhalnews.com/tourist/711 |title=४ करोडको लगानीमा होटल वर्षाले गर्यो धनगढीमा पनि सेवा सुरु |website=ओखल समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219105633/https://okhalnews.com/tourist/711 |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt;

==शैक्षिक संस्थाहरू==
यस उपमहानगरपालिकामा माध्यमिक तह तथा उच्च शिक्षाका लागि निजी तथा सरकारी विद्यालय तथा कलेजहरू रहेका छन्। यस नगर क्षेत्रभित्र ऐश्वर्य विद्या निकेतन, ग्यालेक्सी उच्च माध्यमिक विद्यालय, पन्चोदय उच्च माध्यमिक विद्यालय, कैलाली मोडल उच्च माध्यमिक विद्यालय, ग्रिनल्यान्ड पब्लिक स्कुल, एरिस्टो इङ्लिस बोर्डिङ, साइपाल शिक्षा सदन, कैलाली विद्या निकेतन, बासुदेवी हायर सेकेन्डरी स्कुल, सिटी स्कुल, रवेस्ट सेकेन्डरी स्कुलर बोर्ड बेस्ड एकेडेमी, [[कैलाली बहुमुखी क्याम्पस]], सुदूरपश्चिमाञ्चल एकेडेमी, ऐश्वर्य बहुमुखी क्याम्पस, वेस्टर्न विजनेस स्कुल, धनगढी इन्जिनियरिङ कलेज रहेका छन्। 

==बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरू==
यस उपमहानगरपालिकाभित्र [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को क्षेत्रिय कार्यालय हुनुका साथै राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क, कृषि विकास बैङ्क, एभरेष्ट बैङ्क, नबिल बैङ्क, बैङ्क अफ काठमाडौँ, नेपाल क्रेडिट एण्ड कमर्स बैङ्क, सिद्धार्थ बैङ्क, माछापुच्छ्रे बैङ्क, कुमारी बैङ्क, नेपाल बङ्गलादेश बैङ्कको शाखा कार्यालय र कञ्चन विकास बैङ्क रहेको छ।

==सञ्चार तथा सूचना क्षेत्र==
=== एफएम स्टेसनहरू ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! रेडियोको नाम !! ठेगाना !! मेघाहर्ज !! प्रसारण संस्था
|-
| दिनेश एफएम || धनगढी-४ || ९३.८ मेगाहर्ज || दिनेश एफएम प्रा.लि.
|-
| धनगढी एफएम || धनगढी-३ || ९०.५ मेगाहर्ज || धनगढी एफएम प्रा.लि.
|-
| पश्चिम टुडे || धनगढी-१ ||  ९८.८ मेगाहर्ज || पश्चिम टुडे प्रा.लि.
|-
|रेडियो सुदूर सन्देश
|धनगढी-४
|१०४ मेगाहर्ज
|सुदूर सन्देश पब्लिकेशन प्रा. लि
|-
|खप्तड एफएम
|धनगढी-१३
|९८.२ मेगाहर्ज
|खप्तड कम्युनिकेशन प्रा.लि.
|-
|रेडियो डेली मेल
|धनगढी-४
|९४.६ मेगाहर्ज
|रेडियो डेली मेल प्रा.लि.
|-
|रेडियो एक्टिभ एफएम
|धनगढी-२
|९७.२ मेगाहर्ज
|एसटिए मिडिया प्रा.लि
|}

== चित्र दिर्घा ==
&lt;gallery&gt;
चित्र:ShivapuriDham Dhangadi.jpg|[[शिवपुरी धाम|शिवपुरीधाम मन्दिर]]
चित्र:Behdaba Temple Urmarampur Dhangadi Kailali Nepal Rajesh Dhungana (34).jpg|[[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]]
चित्र:Ganga Mata Temple Siddha Baba Lake Dhangadi Nepal Rajesh Dhungana (2).jpg|बेहडा बाबा ताल
चित्र:Entrance of Dhangadhi Park-1.jpg|[[धनगढी पार्क]]
चित्र:Dhangadhi Airport.jpg|[[धनगढी विमानस्थल]]
चित्र:JhokharTal Dhangadi.jpg|[[जोखर ताल]]
&lt;/gallery&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{कैलाली जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}
{{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}}
{{नेपालका ठुला सहरहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कैलाली जिल्लाका नगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:वि.सं. २०३३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]]
[[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]]</text>
      <sha1>rftosgso6u5tjy23f6ddba1srkrw3vf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355784</id>
      <parentid>1355783</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1355784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40723" sha1="5g7atbpj8445wxiobv0u90v9ek78hf9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = धनगढी
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]
| motto = 
| image_skyline = Behdaba Temple Urmarampur Dhangadi Kailali Nepal Rajesh Dhungana (1).jpg
| imagesize = 
| image_caption = [[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]]
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = धनगढी उपमहानगरपालिकाको वडा विभाजन
| pushpin_map = धनगढी उपमहानगरपालिका#कैलाली जिल्ला#सुदूरपश्चिम प्रदेश#नेपाल
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नक्सामा धनगढीको अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28.70|80.59|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = [[देश]]
| subdivision_name = {{flag|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]
| subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name2 = [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]]
| subdivision_type3 = 
| subdivision_name3 = 
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-kailali/dhangadhi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = [[नगरप्रमुख]]
| leader_name = [[गोपाल हमाल]] &lt;small&gt; ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]])
| leader_title1 = [[उपप्रमुख]]
| leader_name1 = कन्दकलाकुमारी राना &lt;small&gt; ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले) ]])
| established_title = नगर पञ्चायत
| established_date = वि.सं. २०३३ असार २२&lt;ref name=&quot;नगर&quot;&gt;{{Cite book |last=भट्ट |url=https://books.google.com.np/books?id=zUAJAQAAIAAJ |title=नेपाल राजपत्र सारा सङ्ग्रह : नेपालको साप्ताहिक राजपत्रबाट छनोट, अधिकांश कानूनमा, सन् १९५१-१९८० मार्च |date=सन् १९८१ |page=१२८ |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| established_title1 = समावेश क्षेत्र
| established_date1 = धनगढी बजार
| established_title2 = उपमहानगरपालिका
| established_date2 = वि.सं. २०७२ पुष २१&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;&gt;{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=22714|title=नगरपालिका घोषणा गरी क्षेत्र तोकेको |date=वि.सं. २०७२ पुष २१ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
| established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date3 = [[फुलबारी, कैलाली|फूलबारी]] र [[उर्मा]]
| established_title5 = थप सम्मिलित क्षेत्रहरू
| established_date5 = साविक [[अत्तरिया नगरपालिका|अत्तरिया]] (९-११)
| established_title6 = समावेश मिति
| established_date6 = वि.सं. २०७३ फागुन २७&lt;ref name=&quot;स्थानीय&quot;&gt;{{cite news|title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको  |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Area    --&gt;| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 261.75
| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
|population_footnotes  = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&amp;district=76&amp;municipality=13|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 198792
| population_density_km2 = auto
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = १०९
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = +९७७-९१
| website = {{URL|http://dhangadhimun.gov.np}}
| footnotes = 
}}
'''धनगढी''' [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] जिल्लाको [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]&lt;ref name=&quot;सदरमुकाम&quot;&gt;{{cite news|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |date=वि.सं. २०१९ पुष २ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt; तथा एक उपमहानगरपालिका हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/34031/ |title=फेरि थपिए २६ नगरपालिका, धनगढी उपमहानगरपालिका (सूचीसहित) |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218165515/https://www.setopati.com/raajneeti/34031/ |date=2022-02-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2015/09/327611 |title=२६ नयाँ नगरपालिका थपिए, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७}}&lt;/ref&gt; [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व पश्चिम राजमार्ग]] छेउमै रहेको यो नगरपालिका नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट करिब ७५० किलोमिटर पश्चिममा रहेको छ। यो कैलाली जिल्लाको पहिलो नगरपालिका हो। कैलाली जिल्लाको तत्कालिन धनगढी बजार क्षेत्रलाई वि.सं. २०३३ असार २२ गते मिलाएर धनगढी नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;नगर&quot; /&gt;

वि.सं. २०७२ असोज १ मा [[नेपाल सरकार]]को निर्णय र वि.सं. २०७२ पुष २१ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[फुलबारी, कैलाली|फूलबारी]] र [[उर्मा]] गाउँ विकास समितिहरूलाई यसमा गाभेर यो नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;/&gt;यसै प्रकार [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागु भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[अत्तरिया नगरपालिका]]को  वडा नं. ९ (साविकको [[बेलादेवीपुर]] गाविसको ४,५ र ६ नम्बर वडाहरू), वडा नं. १० (साविकको [[बेलादेवीपुर]] गाविसको ७,८ र ९ नम्बर वडाहरू) र वडा नं. ११ (साविकको [[गेटा]] गाविसको ७,८ र ९ नम्बर वडाहरू) लाई यस उपमहानगरपालिकामा गाभेर यो उपमहानगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ? |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;जिल्ला समन्वय समिति&quot;&gt;{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जीविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फागुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html |date=2017-05-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;७४४ स्थानीय तह&quot;&gt;{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फागुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/ |date=2017-05-18 }}&lt;/ref&gt;

यसको दक्षिणमा [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]] राज्य, उत्तरमा [[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी नगरपालिका]] र [[गौरीगङ्गा नगरपालिका]], पूर्वमा [[कैलारी गाउँपालिका]] र पश्चिममा [[कञ्चनपुर जिल्ला]] र भारतसँग सिमाना जोडिएको छ। हाल यो उपमहानगरपालिकालाई १९ वटा वडामा विभाजित गरिएको छ भने वि.सं. २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपमहानगरको जनसङ्ख्या  १,९८,७९२ रहेको छ।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot; /&gt; २७१.७४ वर्ग किलोमिटरको क्षेत्रफलमा फैलिएको यो उपमहानगरपालिका नेपालको [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[भीमदत्त नगरपालिका]]सँगै प्रमुख सहरहरू मध्ये एक हो।

== इतिहास ==
[[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर]]ले दिएको फौजी सहायताबाट खुशी भएको अङ्ग्रेज सरकारले नेपाललाई [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] र [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्‍‍चनपुर]] [[नयाँ मुलुक|‘नयाँ मुलुक’]]का नाममा फिर्ता गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-04 |title=सिटी स्टोरी : त्यो धुले धनगढी, यो प्रदेश राजधानी ! |url=https://nepaliheadline.com/26602/ |access-date=2023-09-22 |website=Nepaliheadline |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816130441/https://nepaliheadline.com/26602/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt; अङ्ग्रेजले सुदूरपश्चिमको [[जोगबुडा]]सम्म रेलको लिक पु¥याएका थिए। त्यहाँको  सालको काठ ओसार्न रेलको लिक बिछ्याईएको थियो। धनगढीमा पनि रेलको लिक थियो। भारतबाट अङ्ग्रेजीहरू लखेटिएपछि यहाँको रेलको लिक हटाईएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[राणा वंश|राणा शासन]] कालमा कैलाली र कञ्चनपुर एउटा गोश्वारा थियो। जिल्ला भईसकेका थिएनन। कैलाली कञ्चनपुर गोश्वाराको सदरमुकाम [[बेलौरी नगरपालिका|बेलौरी]] थियो। त्यही कारण त्यतिबेलाको प्रशासनिक केन्द्र बेलौरी थियो। वि.स.१९९७ मा सदरमुकाम धनगढी सारियो र धनगढीमा बेलौरीबाट सरकारी कार्यालयहरू पनि सार्नेक्रम त्यही बेला शुरु भयो।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=उहिलेको धनगढी, अहिलेको धनगढी |url=http://saptahik.com.np/archives/2020/04/20/20200420125131 |access-date=2023-05-20 |website=saptahik.com.np |language=English}}&lt;/ref&gt;

कैलाली र कञ्चनपुर गोश्वाराको जनसङ्ख्या ५० हजार जति थियो। [[आम निर्वाचन २०१५|२०१५ सालको निर्वाचन]]मा यहाँबाट लोकेन्द्र बहादुर शाहले चुनाव जिते। अभिलेखअनुसार ०१९ सालमा कैलाली र कञ्चनपुर अलग भएका हुन् । तर, मुख्य मुकाम धनगढी नै भयो । व्यापारिक केन्द्र पनि । आठ दशकअघिको कुरा हो । त्यति बेलाको धनगढीमा पाँचवटा मात्र घर पक्की थिए। जताततै जङ्गल थियो। अहिलेको [[सेती प्रादेशिक अस्पताल]]का दुई वटा साना पक्की भवन थिए। गोश्वारा, अञ्चलाधीशको आवास, कारागार, वन बिभागको एउटा घर र माल अड्डा(मालपोत कार्यालय) का गरी जम्मा पाँच वटा पक्की घर थिए। धनगढीको पुरानो बजार हालको मस्जिद र शिवमन्दिर क्षेत्र हो। पछि त्यहाँबाट बजार विस्तार हुँदै गयो।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;२००७ सालअघि हाल मस्जिद रहेको क्षेत्रमा केही पसलहरु थिए। २०३६ सालतिर पहाडमा भोकमरी भयो। धमाधाम मान्छेहरू तराई झर्न थाले। पूर्वबाट पनि आए। आसाम र बर्माबाट लखेटिएर नेपालीहरू आए। त्यसपछि जङ्गल फाड्ने क्रम तिब्र भयो। पुनर्वास गरिएका जनतालाई सरकारले दुई वर्षसम्म पुष्टिक आहार दिएर पाल्यो।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://paschimtoday.com/news-details/67074/2023-01-09|title=धनगढीको विकासका साक्षीहरू|website=epaschimtoday|language=en|accessdate=2023-01-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230114031648/https://paschimtoday.com/news-details/67074/2023-01-09 |date=2023-01-14 }}&lt;/ref&gt;

==नामकरण==
मध्यकालीन समयमा [[महाराणा प्रताप]]का वंशज मानिने राना थारू समुदायले आफ्नो [[धन]] (मुद्रा) जमिनमा गाडी सुरक्षित भएर बसेकोले उक्त क्षेत्रको नाम 'धनगढी' रहन गएको किंवदन्ती छ। त्यस समयमा भारतमा मुसलमानहरूको दवदवा सहन नसकी त्यहाँका [[राना थारू]]हरू यहाँ आएर बसेका हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2020/04/20/20200420125131 |title=उहिलेको धनगढी, अहिलेको धनगढी |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

== वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या ==
नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार धनगढी उपमहानगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या १,९८,७९२ रहेको छ। यस उपमहानगरपालिकालाई १९ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। उपमहानगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ धनगढी उपमहानगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८)
|-
! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || धनगढी (१) || १८,८१९ || ३.३६ || ५,६०१.०१
|-
| २ || धनगढी (२) || १६,७३६ || ५.०७ || ३,३००.५९
|-
| ३ || धनगढी (३) || २१,२५८ || ९.३९ || २,२६३.८९
|-
| ४ || धनगढी (४) || ११,८४० || ३.७९ || ३,१२३.७७
|-
| ५ || धनगढी (५) || १७,८५६ || ५.२५ || ३,४०१.१४
|-
| ६ || धनगढी (६) || ७,४३५ || ११.१८ || ६६५.०३
|-
| ७ || धनगढी (७) || १२,८०६ || २९.०४ || ४४०.९८
|-
| ८ || धनगढी (८) || ११,६२० || २.८ || ४,१५०.००
|-
| ९ || धनगढी (९, १४) || ४,११२ || ९.७१ || ४२३.४८
|-
| १० || धनगढी (१०, ११) || ४,५४८ || ८.३५ || ५४४.६७
|-
| ११ || [[बेलादेवीपुर]] (४-९) || ६,३७३ || १९.६ || ३२५.१५
|-
| १२ || धनगढी (१२) || १२,३१९ || १३.२८ || ९२७.६३
|-
| १३ || धनगढी (१३) र [[गेटा]] (७-९) || १२,१०४ || १३.०९ || ९२४.६८
|-
| १४ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (७-९) || ९,०१८ || १८.८२ || ४७९.१७
|-
| १५ || [[उर्मा]] (१,३,६) || ५,७४२ || ३२.५ || १७६.६८
|-
| १६ || [[उर्मा]] (४-५,८-९) || ५,६९१ || ३०.८८ || १८४.३०
|-
| १७ || [[उर्मा]] (२,७) || ६,१७३ || १९.७८ || ३१२.०८
|-
| १८ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (४-६) || ६,१७६ || ८.८६ || ६९७.०७
|-
| १९ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (१-३) || ८,१६६ || १६.९९ || ४८०.६४
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! १,९८,७९२ !! २६१.७४ !! ७५९.५०
|}

==नगर प्रशासन इतिहास==
वि.सं. २०३३ मा नगर पञ्चायत&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nepaltalk.com/society/29722.html |title=नागरिकताविहिन मुस्लिम बस्तिको गुनासो : आफ्नो सम्पत्ति अर्काको नाममा, प्रमाणको नाममा छोराहरूको जन्मदर्ता ! |website=नेपाल टक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219102952/https://www.nepaltalk.com/society/29722.html |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt; बनेको धनगढीको पहिलो प्रधानपञ्च यज्ञराज पन्त&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nepalsamaya.com/index.php/detail/40167 |title=धनगढीमा ४४ वर्षपछि फोहोरमैला व्यवस्थापनको पहल |website=नेपाल समय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219102953/https://nepalsamaya.com/index.php/detail/40167 |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt; थिए भने उपप्रधानपञ्च रत्नभक्त श्रेष्ठ थिए। उनीहरू दुबै जनालाई तत्कालीन श्री ५ को सरकारले प्रधानपञ्च तथा उपप्रधानपञ्चमा मनोनित गरेको थियो। वि.सं. २०३९ मा सम्पन्न चुनावबाट प्रमुखमा छेदालाल चौधरी र उपप्रमुखमा जुद्धलाल राना निर्वाचित भएका थिए भने वि.सं. २०४३ सालमा सम्पन्न चुनावबाट पनि दुवै जना सोही पदमा निर्वाचित भएका थिए। वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि.सं. २०४९ को नगर चुनावबाट प्रमुखमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का किशोरकुमार बम र उपप्रमुखमा पनि सोही पार्टीकै उजागर राना निर्वाचित भएका थिए। यसै प्रकार वि.सं. २०५४ मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]का खेमराज पाण्डेय प्रमुख र नारदमुनि राना उप-प्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए। निर्वाचिन जनप्रतिनिधिहरूको कार्यकालको समाप्तिसँगै तत्कालिन सरकारद्वारा नगर प्रमुखमा धनबहादुर बम र उप-प्रमुखमा श्रीमती जनक कुँवरलाई मनोनीत गरेको थियो।
वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसका नृप बहादुर वड&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dalitonline.com/?p=13236 |title=उत्कृष्ट मेयर नृप वडको राजनीतिक यात्रा |website=दलित अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; नगर प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन् भने सोही दलकी सुशीला मिश्र भट्ट नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएकी छिन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2017/07/189966 |title=धनगढी उपमहानगरपालीका मेयरमा काङ्ग्रेसका नृप वड विजयी |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,९८,७९२ रहेको छ भने यहाँ ४४,७७९ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt; यस उपमहानगरपालिमा [[ब्राह्मण|बाहुन]], [[क्षेत्री]], [[चौधरी]], [[डगौरा]], [[राना थारू|राना थारु]], [[ठकुरी]] र [[दलित|दलित समुदाय]]को बाहुल्य रहेको छ।

==पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू==
[[चित्र:Bandevi Temple1.jpg|अङ्गुठाकार|[[वनदेवी मन्दिर|वनदेवी मन्दिरको]] प्रवेश द्वार]]
यस उपमहानगरपालिकाभित्र [[जोखर ताल|जाखोर ताल]], [[धनगढी पार्क]] र [[एअरक्राफ्ट म्युजियम]] रहेको छ। यसका साथै यहाँ [[नैनादेवी मन्दिर]], [[लक्ष्मीनारायण मन्दिर]], [[वनदेवी मन्दिर]], [[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]] र [[शिवपुरी धाम|शिवपुरीधाम]] समेत रहेको छ।

==यातायात ==
===सडक यातायात ===
धनगढी नगर [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]], [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]का पहाडी जिल्लाहरू र [[काठमाडौँ]]सँग सडक सञ्चालनले जोडिएको छ। सुदूरपश्चिमाञ्चल यातायात, कर्णाली यातायात, मालिका यातायात व्यावसायी सङ्घले बस सेवा सञ्चालन गरेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/social/151130/ |title=यसरी फेरिँदैछ धनगढी सहर |last=सुदीप श्रेष्ठ |first=चेतना गुरागाईं र |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219132844/https://www.setopati.com/index.php/social/151130/ |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt;

===हवाई यातायात ===
[[धनगढी विमानस्थल]] प्रशासनिक केन्द्रबाट १० किलोमिटर र काठमाडौँबाट करिब ६६० किलोमिटर पश्चिममा अवस्थित छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2020/02/08/311082/ |title=धनगढी विमानस्थल बढाउन २२७ विघा जमिन अधिग्रहण गरिने |date=2020-02-08 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; यो विमानस्थलको धावनमार्गलाई १,५२४ मिटर (५,००० फिट) लम्बाइमा विस्तार गरी फोकर १०० विमान अटाउन कालोपत्रे गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/202677-1581211800.html |title=धनगढी विमानस्थल अन्तर्राष्ट्रिय स्तरकाे बनाउन गुरुयोजना |last=छत्याल |first=दिलबहादुर |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

==प्रमुख होटलहरू==
नेपाल तथा [[भारत]]को सीमाक्षेत्रमा रहेको कारणले गर्दा यस नगरमा भारतीय तथा नेपाली पर्यटकहरूको निरन्तर आगमन भइरहेको हुन्छ। सुदूरपश्चिम प्रदेशको व्यापारिक नगरको&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/3720 |title=होटलमा लगानी वृद्धि |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; उपनामले चिनिने धनगढी उपमहानगरपालिकाभित्र होटल डिभोटी, होटल फ्लोरा&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bizmandu.com/content/20211015165026.html |title=होटलको शहर बन्दै धनगढी, १० अर्ब रूपैयाँ भन्दा बढी लगानी, धमाधम होटल स्तरोन्नति हुँदै |website=बिजमाडौं |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;, होटल साथी, होटल रुबस&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/560618 |title=चार तारे स्तरको बन्दै धनगढीको ‘रुबस होटल’ |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;, होटल जलसा, होटल जगदम्बा, अमृत प्लाजालगायतका होटलहरू रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://suvadin.com/news/business-economy-management/hotel-opening |title=धनगढीमा होटल व्यवसाय फस्टाउँदै, लगानी उच्च |date=2017-04-03 |website=शुभदिन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/552773 |title=धनगढीमा २१ करोडको लगानीमा ‘होटल फ्लोरा’ खुल्दै |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://okhalnews.com/tourist/711 |title=४ करोडको लगानीमा होटल वर्षाले गर्यो धनगढीमा पनि सेवा सुरु |website=ओखल समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219105633/https://okhalnews.com/tourist/711 |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt;

==शैक्षिक संस्थाहरू==
यस उपमहानगरपालिकामा माध्यमिक तह तथा उच्च शिक्षाका लागि निजी तथा सरकारी विद्यालय तथा कलेजहरू रहेका छन्। यस नगर क्षेत्रभित्र ऐश्वर्य विद्या निकेतन, ग्यालेक्सी उच्च माध्यमिक विद्यालय, पन्चोदय उच्च माध्यमिक विद्यालय, कैलाली मोडल उच्च माध्यमिक विद्यालय, ग्रिनल्यान्ड पब्लिक स्कुल, एरिस्टो इङ्लिस बोर्डिङ, साइपाल शिक्षा सदन, कैलाली विद्या निकेतन, बासुदेवी हायर सेकेन्डरी स्कुल, सिटी स्कुल, रवेस्ट सेकेन्डरी स्कुलर बोर्ड बेस्ड एकेडेमी, [[कैलाली बहुमुखी क्याम्पस]], सुदूरपश्चिमाञ्चल एकेडेमी, ऐश्वर्य बहुमुखी क्याम्पस, वेस्टर्न विजनेस स्कुल, धनगढी इन्जिनियरिङ कलेज रहेका छन्। 

==बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरू==
यस उपमहानगरपालिकाभित्र [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को क्षेत्रिय कार्यालय हुनुका साथै राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क, कृषि विकास बैङ्क, एभरेष्ट बैङ्क, नबिल बैङ्क, बैङ्क अफ काठमाडौँ, नेपाल क्रेडिट एण्ड कमर्स बैङ्क, सिद्धार्थ बैङ्क, माछापुच्छ्रे बैङ्क, कुमारी बैङ्क, नेपाल बङ्गलादेश बैङ्कको शाखा कार्यालय र कञ्चन विकास बैङ्क रहेको छ।

==सञ्चार तथा सूचना क्षेत्र==
=== एफएम स्टेसनहरू ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! रेडियोको नाम !! ठेगाना !! मेघाहर्ज !! प्रसारण संस्था
|-
| दिनेश एफएम || धनगढी-४ || ९३.८ मेगाहर्ज || दिनेश एफएम प्रा.लि.
|-
| धनगढी एफएम || धनगढी-३ || ९०.५ मेगाहर्ज || धनगढी एफएम प्रा.लि.
|-
| पश्चिम टुडे || धनगढी-१ ||  ९८.८ मेगाहर्ज || पश्चिम टुडे प्रा.लि.
|-
|रेडियो सुदूर सन्देश
|धनगढी-४
|१०४ मेगाहर्ज
|सुदूर सन्देश पब्लिकेशन प्रा. लि
|-
|खप्तड एफएम
|धनगढी-१३
|९८.२ मेगाहर्ज
|खप्तड कम्युनिकेशन प्रा.लि.
|-
|रेडियो डेली मेल
|धनगढी-४
|९४.६ मेगाहर्ज
|रेडियो डेली मेल प्रा.लि.
|-
|रेडियो एक्टिभ एफएम
|धनगढी-२
|९७.२ मेगाहर्ज
|एसटिए मिडिया प्रा.लि
|}

== चित्र दिर्घा ==
&lt;gallery&gt;
चित्र:ShivapuriDham Dhangadi.jpg|[[शिवपुरी धाम|शिवपुरीधाम मन्दिर]]
चित्र:Behdaba Temple Urmarampur Dhangadi Kailali Nepal Rajesh Dhungana (34).jpg|[[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]]
चित्र:Ganga Mata Temple Siddha Baba Lake Dhangadi Nepal Rajesh Dhungana (2).jpg|बेहडा बाबा ताल
चित्र:Entrance of Dhangadhi Park-1.jpg|[[धनगढी पार्क]]
चित्र:Dhangadhi Airport.jpg|[[धनगढी विमानस्थल]]
चित्र:JhokharTal Dhangadi.jpg|[[जोखर ताल]]
&lt;/gallery&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{कैलाली जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}
{{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}}
{{नेपालका ठुला सहरहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कैलाली जिल्लाका नगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:वि.सं. २०३३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]]
[[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]]</text>
      <sha1>5g7atbpj8445wxiobv0u90v9ek78hf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>किराँत जाति</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7474</id>
    <revision>
      <id>1355727</id>
      <parentid>1345872</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanuorde</username>
        <id>67716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>देवान याक्खा जातिको अर्को नाम हो।</comment>
      <origin>1355727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53493" sha1="kod2vx567i61ni3omfq4tahn2b2eetq" xml:space="preserve">[[चित्र:Kirat Yakkha Group Kirat New Year Celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[याक्खा जाति|याक्खा]]]]
[[चित्र:Kirat Limbu Group Kirat New Year celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[लिम्बू जाति|लिम्बु]]]]
[[चित्र:Kirat Sunuwar Group Kirat new year celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[सुनुवार जाति|सुनुवार]]]]                              [[चित्र:Kirat Rai Group Kirat New Year Celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|300x300px|[[राई जाति|राई ]]]]

'''किरात''' शब्दले नेपालका वर्तमान [[सुनुवार जाति|सुनुवार, ]][[राई जाति|राई]][[याक्खा जाति|, लिम्बू , याक्खा]], आदि जातिहरूलाई जनाउँदछ। किरात भित्र वर्तमानमा  धेरै जाति, थरहरू रहेको भए पनि प्राचीन किराँत जाति सबै एक थिए। बर्तमानमा किरात जातिका विभिन्न भाषा, लिपि, संस्कृतिहरू छन् ती मध्ये पनि मूख्य यस प्रकार छन, प्रमुख जातिहरू सुनुवार, राई, लिम्बू, याक्खा र देवान आदि ।

किरात भनेको नेपालका प्रबजित  जाति थियो। किरातहरूको बसोबास नेपालको पूर्ब र हिमाल सम्म फैलिएको छ भने भारतको असाम, बङ्गाल देखि लिएर [[त्रिपुरा]] सम्म रहेको छ। [[काठमाडौँ|किरात कालमा]] [[चीन]]को [[तिब्बत]]सँग यिनीहरूले निक्कै राम्रो व्यापार गरेका थिए। त्यस्तो व्यापार अहिले सम्मको सरकारले पनि गर्न सकेको छैन। किनभने त्यतिबेलाको नेपाली मुद्रा तिब्बतमा चल्थ्यो। यस तथ्यबाट किरातीहरु सम्पन्न र बैभवशाली थिए।

यिनीहरू हिमालय पर्वत खण्डको दक्षिण तर्फको पहाडी भागमा बसोवास गर्ने जातिका रूपमा पनि पौराणिक इतिहासहरुमा उल्लेख भएको पाइन्छ। महिषपाल वंशी अन्तिम राजा भुवन सिंहलाई पराजित गरी नेपाल खाल्डोको शासन सत्ता यस जातिले हत्याएका थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ। विभिन्न पौराणिक श्रोतहरूमा यस जातिको उल्लेख भएबाट यो जाति प्राचीन जाति भएको पुष्टि हुन्छ। भारतमा हिन्दुराज्य र मुगलराज्य बिच युद्ध हुँदा आर्यहरु भागेर किरात भूमि पसेका थिए । त्यतिबेला किरातहरुले आर्यहरूलाई शरण दिएर आफ्नो भूमीमा राखेर राज्य गर्ने गर्दथे। किरात जातिको बारेमा शुक्लयजुर्वेद, अर्थववेद, वाल्मीकि रामायण र महाभारतका विभिन्न प्रसंगमा भएको छ। यजुर्वेदमा “गुहाम्य महात्मा” अर्थात गुफा बस्ने वा जंगलमा घुम्ने जातिका रूपमा बर्णन गरिएको छ। इतिहासशिरोमणि बाबुराम आचार्यले भारतको पूर्वोत्तर प्रदेशमा बस्ने आग्नेयदेशी परिवार अन्तर्गत नेपार जातिलाई किरात मानेका छन्।

बिक्रम जित हसरत तथा अन्य केही विद्धानहरूले किराँत शब्दको उत्पत्ति भूमध्ये सागरीय क्षेत्रमा बोलिने मोवाइट भाषाको किरीयाट भन्ने शब्दबाट अपभ्रंश भई किरात भएको उल्लेख गरेका छन्। किराँतहरूको मूल बेबिलोन भएको र यिनीहरू ईसापूर्व २४०० तिर आफ्नो मूलथलो छोडी मेसोपोटामिया तर्फ लागेको मानिन्छ। कतिपयले किराँतहरूको उद्गमस्थल अफ्रिकालाई पनि मानेका छन् भने पर्सियाको उत्तरी मैदान र मिश्रलाई समेत किराँतहरूको उद्गम स्थलका रूपमा कतिपय इतिहासकारले मानेको पाइन्छ। सामान्यतया [[हिन्द महासागर]] र चीन आसपास क्षेत्रमा वसोवास गर्ने मानव नश्लको शारीरिक बनावट मिल्ने हुँदा चीन, जापान, कम्बोडिया, अफ्रिका, भियतनाम र भारतको आसाम, नागाल्यान्ड, मणिपुर आदि क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मंगोल जाति र नेपालको पूर्वी भागमा बसोबास गर्ने  याक्खा, लिम्बु, सुनुवार लगायतका जनजातिहरूको शारीरिक बनावट एवं उद्गमस्थल एउटै रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ। इतिहासविद् इमानसिंह चेमजोङ्गले पनि भोटवर्मेली भाषा बोल्ने जातिहरूलाई किराँत कै शाखा मानेका छन्।

किराँतहरूको नश्ल तथा उद्गम्स्थलका बारेमा मात्र नभई यिनीहरूको मानव समुह सम्बन्धका बारेमा पनि विवाद रहेको देखिन्छ । केही विद्धानहरूको दृष्टिमा यिनीहरू आर्य मूलका मानिएका छन् भने केही विद्धानहरूको दृष्टिमा यिनीहरू अनार्य मूलका मानिएका छन्। [[अमरकोश|अमरकोष]] लगायतका धर्मग्रन्थहरूमा किराँतहरूलाई “[[म्लेच्छ]]” मानिएको छ। 

उक्त धारणाका विपरीत अर्काथरी विद्धानहरू किराँत कालका भनिएका कतिपय शाब्दिक अस्तित्व, लिच्छवि कालिन अभिलेखबाट प्राप्त संकेतहरू र ईशापूर्व का केही मूर्तिहरूको बनावट आदिलाई आधार मान्दै किराँतकाल काल्पनिक नभई यथार्थ हुनसक्ने धारणा राख्दछन्। लिच्छवि कालिन अभिलेखमा उल्लेख भएका किराँत देवान भाषा अन्तर्गत केही सब्द। कुपासी (खोपासी), शङ्गा (सांगा), चङ्गु=उचाई (चाँगु), तेङखु= बस्ति (टेकु), खोप्रिङ्ग (भक्तपुर), तेस्तुङ (टिस्टुङ) आदि नामवाचक शब्दहरू किराँत शब्दहरू हुनसक्ने र लिच्छवि कालका केही प्रशासनिक ईकाइहरू मापचोक, कुथेर=रचन, शुल्ली=सजाय र लिङग्वल जस्ता शब्दहरूले किराँत कालिन जातिय तथा प्रशासनिक अस्तित्वलाई उजगार गर्दछन्। लिच्छवि राजा अंशुवर्माको हनुमानढोका अभिलेखमा किराँत शब्द समेत देख्न सकिन्छ। पशुपतिको विरूपाक्ष मूर्तिको साक्षत रूप किराँत आकार प्रकार झल्कने खालको हामी अहिले पनि देख्न सक्दछौं। यी यस्ता आधारहरूलाई मध्येनजरमा राख्दा किराँत युग तथा सभ्यतालाई नेपालको ऐतिहासिक युग भन्न सकिन्छ। किनभने नेपालमा लिच्छवि भन्दा अगाडि किराँतकालमा नै संगठित राज्य व्यवस्थाको जग बसिसकेको देखिन्छ। गोपाल र महिषपाल कालमा कृषि र पशुपालन जस्तो सभ्यताको सुरुवात भैसकेको र किराँतकालमा आईपुग्दा राज्यव्यवस्थाको स्थिति संगठित भैसकेको देखिन्छ। किराँतकालमा राजतन्त्रात्मक व्यवस्था अन्तर्गत विभिन्न अड्डा अदालतको स्थापना, व्यापार, उद्योगधन्दा द्धारा संगठित आर्थिक व्यवस्था र वैदेशिक सम्बन्धको सुरुवात समेत भएको बुझिन्छ।
[[चित्र:Khuwalung rock.jpg|thumb|[[खुवालुङ]], किराँत धर्मको एक पवित्र स्थल]]
किराँतहरूका बारेमा विभिन्न पौराणिक ग्रथहरूमा उल्लेख भएतापनि यस जातिको उत्पत्ति, नेपाल खाल्डो माथिको अधिन, राज्यव्यवस्था एवं सभ्यताका बारेमा यथेष्टरूपमा विश्लेषण गरी निष्कर्षमा पुग्न सक्ने आधारहरू अहिले सम्म प्राप्त नभएका कारण यसै भन्न सक्ने अवस्था भने छैन्। गोपाल वंशावलीमा तामाकोशी र सुनकोशी बीचको भूभागमा बस्ने किराँतहरूले महिषपालहरूलाई जिती नेपाल खाल्डोमा आफ्नो राज्य कायम गरेको उल्लेख पाइन्छ। भाषावंशावलीमा “म्लेच्छ” जातिका किराँतहरू पूर्वबाट महाप्रतापसँग आई महिषपाल राजासँग युद्धमा जिती नेपालका राजा भया भनि उल्लेख गरेको र प्रथम किराँत राजा यलम्वर भनी उल्लेख गरेका छन्। यी सबै आधारबाट महिषपाल वंशका अन्तिम राजा भुवनसिंहलाई पराजित गरी किराँतहरूले आफ्नो राज्य स्थापना गरेको देखिन्छ। तर समयको भने कुनै श्रोतमा उल्लेख भएको पाईदैन। ईशापूर्व १२०० तिर किराँतहरूबाट नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरिएको भन्ने अनुमान गरिएको छ।

वंशावलीहरूमा सबैभन्दा पुरानो र विश्वासी मानिने गोपालराज वंशावलीले यलम्बर लगायत ३२ जना किराँती शासकहरूले १६६३ वर्ष ८ महिना शासन गरेको उल्लेख छ। राइट वंशावलीले २८ जनाले १११८ वर्ष र कर्कपेट्रीकले २७ जना शासकले १६३० वर्ष शासन गरेको लेख्दछन्। के. पी. जयसवालले २८ जनाले ७०० वर्ष भनी उल्लेख गरेका छन्। भाषा वंशावलीले २८ जना, सिल्वाँ लेवीले २४ जना र इतिहास प्रकाशंमा २९ जनाले शासन गरेको देखाईएको छ तर शासन अवधिका बारेमा भने यिनीहरूले खुलाएका छैनन्। पहिलो किराँती राजा यलम्बरलाई भाषा वंशावलीमा किराँतेश्वर महादेवको अवतारका रूपमा मानिएको छ। राइट वंशावलीमा महाभारतको चर्चा गर्दै सातौँ किराँती राजा जितेदास्तीले महाभारतको युद्धमा भाग लिएको उल्लेख गर्दै उनको मृत्यू पनि सोही युद्धमा भएको चर्चा पाइन्छ। बौद्ध वंशावललीहरूमा सातौँ किराँती राजा जितेदास्तीको समयमा गौतम बुद्ध नेपाल खाल्डोमा आएको प्रसँग उल्लेख भएको पाइन्छ।

राईट वंशावलीमा छैटौ किराँती राजा हुमतीको समयमा [[अर्जुन]]को किराँतेश्वरसँग युद्ध र वर प्राप्तीको कथा पाइन्छ। प्रमुख किराँती राजामा चौँथो राजा स्थुङको नाम आउँछ। वंशावलीमा यिनको शासनकालमा सम्राट अशोकको आगमन भएको उल्लेख पाइन्छ। उनीले नेपाल खाल्डोमा आई आफ्नी छोरी चारुमतीको विवाह यहीका क्षेत्रिय राजकुमार देवपालसँग गरी किराँतहरूको राजधानी पाटन शहरका चारकुना र बीच भागमा एक एक स्तूप बनाउँन लगाएका थिए। अन्तिम किराँती राजा गस्तीको समयमा पश्चिमका सोमवंशी राजा निमिष टंकारले नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरी किराँतहरूलाई पराजित गरे । यस पछि यो जाति क्रमसः पूर्वतर्फ लागेको अनुमान गर्न सकिन्छ। तर कर्कपेट्रिकले किराँतहरूलाई पराजित गर्ने निमिस टंकारलाई सूर्यवंशी लिच्छवि मानेका छन्।
&lt;ref&gt;Bhojpur.com&lt;/ref&gt;

&quot;लिच्छविकालिन अभिलेखहरूमा गैरसंस्कृत शब्दहरूबाट उल्लेख गरिएका कैयौ नामहरू छन, यस्ता गैरसंस्कृत शब्दहरू भनेका किराँत भाषाका शब्दहरू हुन&quot;। (शाह ऋषिकेश, एन्सीएन्ट एण्ड मेडिभियल नेपाल, न्यु देल्लि, अजय कुमार जैन, ई.१९९२ पृ.८) शाहका मतमा सहमती राख्ने अधिकांश विद्धानहरूका अलवा केही विमति राख्ने विद्धानहरू पनि पाइन्छन्। केही विद्धानहरूले लिच्छविकाल भन्दा पहिलेका नेपालको इतिहासलाई पुराणहरूमा आधारित कपोलकल्पित दन्तेकथाका रूपमा लिएको पनि पाइन्छ। यस लेखमा शाहकै मतलाई थप पुष्टि गरिने प्रयास गरिएको छ। 
काठमाण्डौ स्थित नक्सालको प्राचिन नाम जोन्जोन्दिङ रहेको तथ्य पुष्टि हुन आएको छ। अंशुवर्माको नक्साल गैरीधारामा रहेको ई.६१५को अभिलेखमा निलिशाला प्रणाली र जोन्जोन्दिङ ग्रामको उल्लेख भएको पाइनछ। (धनबज्र बज्रचार्य २०३०, ३५४)

उक्त अभिलेखबाट राजा अंशुवर्माको पालामा हाल गैरिधारा भनिने भेगमा जोन्जोन्दिङ नाम गरेको गाउँ थियो। त्यो गाउँका बासिन्दाले प्रणाली हिटि(कुहिती) बनाएका थिए। सो हितिको पानी नियमितरूपले आइरहोस् भनेर पानी आउने कुलो छोपी कुलोमाथीबाट साँढे गोरुगाढाको आवतजावत रोकिदिने नियम अंशुवर्माले बनाइदिएको कुरा उक्त अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ। यो भेगको पुरानो नाम जोन्जोन्दिङको यसपछिका समयमा उल्लेख पाइन्न तर निलिशाला भन्ने भने कायमै रही निलिशालाबाट नक्साल कहलिन पुगेको पाइन्छ। (जगदिशचन्द्र रेग्मी, काठमाण्डौ शहर सास्कृतिक अध्ययन भाग १ पृ.१६)
अभिलेखमा उल्लेखित जोन्जोन्दिङ पछाडिको '''ग्राम शब्दभने लिच्छविकालमा आएर थपिएको हुनसक्ने बलियो सम्भावना देखिन्छ कारण किराँत भाषामा दिङ शब्दले नै गाउँ वा ठाउँको अर्थ दिन्छ प्रतिनिधित्व गर्दछ। आज पनि केही किराँत समुदायमा दिङ केहीमा दिम र केहीमा देल (द्याल) भएको पाइन्छ। यसको पुष्टि निम्न किराँतहरूका साविक किपट अन्तर्गत रहे भएका ठाउँहरूको नामबाट हुन्छ। वल्लोकिराँत ओखल्ढुंगा जिल्ला अन्तर्गत रहेको टारकेराबारीको साविक नाम थिमथेमदिङ(म) रहेको कुरा जयवीर महेन्द्र मल्ल (महिपतिन्द्र मल्ल)ले ने.सं. ८४१ खमा प्रतिमन पाध्या पौड्याललाई विर्ता दिएको कागजमा उल्लेख पाइन्छ। यही थिमथेमदिङ शब्दको अपभ्रंशीत रूप थिङथिङटार हुँदै हाल टारकेराबारी कायम हुन पुग्यो। किराँत कोइँच भाषामा थिमथेमदिङ(म)को अर्थ मृतमानिस गाड्ने समाधिस्थल हुन्छ। आजा पनि टारकेरावारीको रातमाटे जंगलमा किराँतहरूको चिहान यद्दावधि पाइने दावि स्थानिय श्रोतव्यक्ति दीर्धराज पौडेलको छ।

साविक काति नासुके कोइँच किपट हाल सोलु जिल्ला अन्तरगतको चेरेन्हादिङ अपभ्रंशितरूप चेर्मादिङ हुँदै छेर्मादिङ जसको साविकको अर्थ घाम उदाउने ठाउ (चेरे न्हा दिङ) हुन्छ। यस्तै दोलखा जिल्लाको हुइवादिङ, किराँत राडु (वम्बुले) किपट अन्तर्गतको वामदिङ (जो वामद्याल हुँदै उबु, बन्नपुग्यो), पाचथरको फेउदिङ, संखुवासभा(वा)को दिदिङ, मावादीन, भोजपुर माङदिङ, दिङला, रामेछापको पोलदिम(ङ), कोटदिम(ङ), ताप्लेजुङको आम्वेकोदीन, परेवादीन आदि।

कोलि(ग्राम)द्रङ्ग

इ. ५३०को पाटन खपिन्छें अभिलेखमा दक्षिण कोलिग्रामको पहिलो प्रमाणिक चर्चा पाइन्छ। यसैगरी इ. ६१५को जैसिदेवलको मिननारायणस्थानको अभिलेख, इ. ६३० तिरको लगनटोल यंगालहिटीको अभिलेख, इ. ६३३को थानकोटको अभिलेख र इ. ६४० को लगनटोल यंगालहिटीकै अर्को अभिलेख समेतमा दक्षिण कोलिग्रामको उल्लेख पाइन्छ । (धनवज्र वज्रचार्य लिच्छवि कालिन अभिलेख २०३०)
धनवज्र वज्रचार्य र ज्ञानमणी नेपालले दक्षिण कोलिग्रामको कोलि शब्दलाई कपिलवस्तु पूर्वको कोलीराज्यका कोली जातिसँग सम्वद्ध गराएको पाइन्छ भने इतिहासकार बाबुराम आचार्यले पञ्चकोलीका रूपमा पाँच कोलिवस्तिको अनुमान गर्दै कोलि शब्दलाई किराँत भाषासँग सम्वद्ध गर्नुभएको पाइन्छ। (आचार्य बाबुराम,किराँत नाम लिच्छवि कालका शिलालेखमा किराँतकालको झलक, नेपाली पूर्णाङ्क १६,पृ.३-३०) आचार्यले कोलिग्रामलाई किराँतकाल देखिकै बसेको बस्तिकोरूपमा लिएको पाइन्छ। आचार्यको मतसँग सहमत हुँदै ठाकुरलाल अमात्यले (विजेल १९८०, ३१६) उदृत गर्दै सिंहदरवार पछाडिको कुरिया गाउँलाई पञ्चकालि मध्येको एक कोलि भएको अनुमान गर्नु भएकोछ।

किराँतभित्र पनि कोली, कोइ, कोयु, कोयोङ, कोइँच, कोच, कुकी, कुलुङ, किरावा आदि थुप्रै जातिहरू हुनेहुँदा कोली शब्द जातिविशेष भएपनि किराँत जातिविशेष नै हुने अनुमान गर्न सकिन्छ। कोइँच किराँत मुग्दुम अनुसार धनुरधर पुरुषलाई पनि कोअ्ली भनिन्छ। लिच्छवीकालका अभिलेखमा उल्लेखित र हालका किराँत बस्तिका ठाउहरूसंगको सामिप्यताको अध्ययन गर्ने हो भने धनवज्र र ज्ञानमणी नेपालको कपीलवस्तु पूर्वका कोली जातिसँग सम्वन्धित तथ्यभन्दा बाबुराम आचार्यको किराँत जातिसँग सम्वन्धित पूर्व किराँत वस्ति भएको तथ्य नै बडि संभावित देखिन्छ।
भिमार्जुन र विष्णुगुप्तको इ. ६४०को यंगालहिटिको अभिलेखमा द्रङ्ग शब्दको उल्लेख पाइन्छ। &quot;दक्षिणकोलीग्रामस्य पूर्वभेव द्रंगचतुर्भागत्वेन प्रविभक्तस्यैतत्सीमनिवासिनाम्&quot; र &quot;एतदंगचतुर्भागसीमाभ्यन्तरवर्तिनः&quot;-वज्रचार्य २०३०) अर्थात द्रंगको चारभागको एकभाग रूपको यो इलाकामा बस्ने जस्ता शब्द उल्लेख भएको पाइन्छ। द्रङ्ग शब्द किराँत भाषाको हुनुले पनि कोलि शब्द पनि किराँत भाषा हुनुको पुष्टि हुनआउछ। यस कुराको थप पुष्टि ठाउँ, गाउँ र वस्ति अर्थाउने वर्तमान चलन चल्तिका किराँत शब्दहरू दिङ, दिम, तेल, देल, द्याल, दोरोङ, दरेशले पनि गर्दछन्। अभिलेखमा उल्लेखित &quot;पूर्वभेव&quot; शब्दलाई गौंढगर्दा पनि पहिलेदेखिकै भन्ने हुन्छ अर्थात साविक दर साविकको &quot;द्रङ्ग&quot;को चारभागको एक भाग भन्ने हुन्छ जुन साविककाल किराँतकाल थियो।

राजा नरेन्द्रदेवको लगनटोल यंगालहिटीको इ. ६४३ को अभिलेखमा कोङको, विल्वमार्ग (मार्ग शब्द लिच्छवीकालमा जोडिएको हुनसक्ने ले.) र हुस्प्रिन्दुङ गरी तीन गाउँहरू विशेष सुविधाकासाथ दक्षिण कोलिग्राम द्रंगलाई नै सुम्पिएको कुरा उल्लेख पाइन्छ। (वज्रचार्य २०३०) लगनटोलकै शिवदेव द्वितीयको इ. ६९५ को अभिलेखमा पनि वैद्यग्रामको सीमांकन गर्दा चौहदीमा उल्लेखित दक्षिण र पश्चिमतर्फ तेङखु (हालको टेकु), उत्तरपट्टी चिशिमण्डा तिलमकको उल्लेख पाइन्छ। (वज्रचार्य २०३०) जैशिदेवल निरको इ. ७२७ को अभिलेखमा लञ्जग्वल भन्ने स्थानको नाम उल्लेख पाइन्छ। लञ्जग्वल वस्ति नै हालको लगन भएको अनुमान डा. जगदिशचन्द्र रेग्मीको छ। इ. ६३३ को भिमार्जुन र जिष्णुगुप्तको थानकोट स्थित अभिलेखमा थेञ्चो(ग्राम)का किसानहरूले दक्षिण कोलिग्राममा हुने गोयुद्धका लागि एकहलो जग्गामा केही कर तिर्न पर्ने उल्लेख पाइन्छ । (वज्रचार्य २०३० पृ.४३४)

यसरी हेर्दा दक्षिण कोलिग्राम(द्रङ्ग) अन्तरगत रहेका स्थानहरूमा कोङको, विल्व(मार्ग), हुस्प्रिन्दुङ, चिशिमण्डा तिलमक, लञ्जग्वल, थेञ्चो (हाल थानकोट)हरू जस्ता स्थानका नाम किराँत भाषामा उल्लेख हुनुले पनि इतिहासकार बाबुराम आचार्यको साविक किराँत वस्तिकै अवशेषको रूपमा कोलिद्रङ्ग नै लिच्छवीकालमा दक्षिण कोलिग्रामको अस्तित्वमा आएको पुष्टि हुन्छ।

लायकु

इ. ८५० तिर विशालनगरको पतनपछि यहाँका कति वासिन्दाले बसाइसर्ने क्रममा काठमाडौँ भेगमा पनि आइ बसोवास गर्न थाल्दा यहाँ जनसङ्ख्याको बृद्धि भई बढी गुल्जार हुन थालेकोले होला इ. ९८७-९० तिर भएका राजा गुणकामदेवले पुरानो लायकु भेकमा नयाँ दरवार खण्ड बनाई राजधानी बनाएको अनुमान गरिएको छ। राजधानी हुने यो क्रम कहिलेसम्म कायम रह्यो भन्न सकिंदैन तर उक्त राजाकै पालामा यो भेकको सुधारका काम भएकोले विकासको क्रम अगाडि बढेको अनुमान गरिन्छ ।(डा.जगदिशचन्द्र रेग्मी,काठमाडौँ शहर सांस्कृतिक अध्ययन भाग १ पृ.२३)
यो पुरानो लायकु भेक काठमाडौँको कुन क्षेत्रमा थियो भन्ने प्रष्ट उल्लेख नभएपनि लायकु शब्द भने किराँत भाषाको भएको स्पस्ट छ। किराँत किपट अन्तरगत पर्ने कु उपसर्ग लागेका ठाउँका नामहरूमा पोकु (रामेछाप), बुकु (ओखल्ढुंगा र सोलु ), दमकु (सोलु), सिल्कु (ओखल्डुंगा), तामकु (संखुवासभा), ह्वाकु (तेरथुम), मककु (खोटाङ) आदि धेरै ठाउँहरू पाइन्छन्। अधिकांश किराँत भाषामा कु शब्दले पानी वा पानीले बनाएको उर्भर भूमीलाई जनाउछ। वाहिङ किराँत मुङदुम अनुसार विसिकु दुङमाकुले पानी(वकु) र ङाकु दु विकु दुले खोला(गुलो) अर्थाउछ । (तेजलाल वाहिङ, वाहिङ लोरोतुम्लो पृ.३३५) यस्तै कोइँच किराँतमा लिकु, बुकु, पोकु जस्ता खोलाहरू तथा वाकुले पानी जनाए झै अन्य किराँतहरूमा काकु-जेरुङ र वम्बुले), छइकु(कोयु), कांकु(दुमी), कु (तिलुङ थुलुङ) व्अकु (सुरेल) आदि। अत यो लायकु क्षेत्र पनि काठमाण्डौ उपत्यकाको कुनै नदी किनार मै अवस्थित हुनुपर्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

कु प्रत्यय जस्तै बु प्रत्यय लागेका ठाउँहरू पनि लिच्छवीकालिन अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ 
।
प्रोज्ञाम्वु -इ.५९३ बज्रचार्य,२०३०,२३४),

थम्वु -इ.६२४,वज्रचार्य २०३०,४०१),

यम्वु -इ.१०११,पेटेक१९८४,३६)

वर्तमान अवस्थासम्म पनि बु प्रत्यय लागेका स्थानहरू किराँत किपटिया क्षेत्रमा प्रसस्ततै पाइन्छन् । जुबु(सोलु), खुम्बु(सोलु), आङबु(पाँचथर), सिलिबु(तेह्रथुम), सालामबु(खोटाङ), आदि।
बृम, ब्रु र ब्रू उपसर्ग लागेका ठाउँपनि लिच्छवी अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ ।

गुम्पदबृम :- इ. ४८०, वज्रचार्य २०३०, पृ. ४९९

पीतुब्रु :- इ. ६७९,, ,, ५००

पृच्छिब्रू :- इ. ,, ,, ,, ,,

उक्त नामहरूसँग सामिप्यता राख्ने वर्तमान किराँत वस्तिहरूका ठाउँहरूमा सोब्रू (ओखल्ढुंगा), दिव्रु(ङ) खोटाङ, लाम्ब्रु(ङ) लाम्राङ भञ्ज्याङ, दोब्रु (दोब्रे भत्तज्याङ) खिरिब्रु(ङ) आदि। कतै ब्रुको रेफ अलप भै बुको अवशेषमात्र पनि रहेभएको पाइन्छ जो किराँतहरूको पाछा(उपथर)मा पनि पाइन्छ। 
भक्तपुर बोडे, निलबराहीको लिच्छवीकालिन अभिलेखमा तत्कालिक संयुक्त राजा जिष्णुगुप्तलाई याप्रिङ ग्राममा बसी शत्रुको संहार गर्न लागिएको भनिएकोछ। लिच्छवीकालिन अभिलेखमा यस्तो प्रिङ उपसर्ग लागेको स्थानहरू अरूपनि उल्लेख पाइन्छ ।
नरप्रिङ :- वज्रचार्य २०३०, ४७२

जोलप्रिङ :- ,, ,, ५६, ४१९

प्रङप्रिङ :- ,, ,, ५, ५५, ५६

थंसम्प्रिङ :- ,, ,, ३९५

खोप्रिङ :- ,, ,, ५०, ५१, ५४, २५१

वर्तमान अवस्थामा आएर किराँत समुदायमा प्रिङ प्रत्यय केवल पिङको रूपमा मात्र रहेको पाइन्छ। साविक फोरोप्रिङ कालान्तरमा फरपिङ भएजस्तै साब्रा खापिङ (रामेछाप), फुल(ङ)पिङ (रामेछाप), जुपिङ (सोलु), लामपिङ (खोटाङ) आदि।

काठमाण्डौ उपत्यका तथा उपत्यका वरिपरिका स्थानहरूको नाम प्राय: धेरैजसो किराँत भाषाबाट रहेको पाइन्छ । केल(देल)टोल, ङेत(नरदेवी), लञ्जग्वल(लगन), खोप्रिङ(भक्तपुर), साङगा(साँगा), चाङगु(चाँगु), तेसलुङ(टिस्टुङ), पाङलुङ(पालुङ), थोचो(ठेचो) आदि। माथी उल्लेखित स्थानका अलवा लिच्छवीकालिन अभिलेखमा प्रशासनिक इकाइहरूको नाम पनि किराँत भाषामा उल्लेख भएको पाइन्छ। कुथेर, शुल्लि, लिङग्वल, मापचौक, सिन्द्रीक आदि जस्ता प्रशासनिक इकाइका अलवा हल्कराको व्यवस्था समेत किराँतकालमै भएको प्रमाणीत भएकोछ । अंशुवर्माको हाडिगाउँको अभिलेखमा &quot;धावक गेच्छिञ्जाकस्य पू. ३ प. १ &quot;को उल्लेख हुनुले लिच्छवीकालको धावक गेच्छिञ्जाकको किराँतकाल मै व्यवस्ता भएको पाइन्छ।(धनवज्र वज्रचार्य २०३० पृ.३०५)

माथी उल्लेखित तथ्यहरू मनन गर्ने हो भने लिच्छवीकाल अगाडिको किराँत युगलाई कपोलकल्पित ठान्ने विद्धानहरूलाई निधार चाउरी पारेर सोच्न बाध्य अवश्यै गराउनेछ कि &quot;लिच्छवीकालिन संस्कृत भाषामा लेखिएका अभिलेखमा कसरी गैरसंस्कृत शब्दहरू कुँदिन पुगे?&quot;
&quot;किराँत&quot; : केही भ्रम र यथार्थ

यो &quot;किराँत&quot; शब्द संस्कृत भाषाबाट आएको भनेर कसै कसैले दाबी गरेका पाइन्छन्। यहाँ आपतिको कुरा के हो भने यो किराँत शब्दलाई विद्वान कहलिएका नश्लवादी इतिहासकारले नियोजित तवरले  सुँगुरसंग जोडि दिएको छ। अनि यसैलाई आधार मानेर हामी केही निर्दोष  अबोध समुह किराँत पहिचानबाट भाग्न खोज्छौ।

यहाँ किराँतलाई &quot;किर +आत = किराँत&quot; को रूपमा बुझिने बुझाई नै गलत छ । जबरजस्त &quot;किर&quot; लाई सुँगुर र &quot;आत&quot; लाई पालक भनेर बुझ्ने दिमाग नै  हाम्रो मुक्तिको बाधक हो ।

&quot;किराँत&quot; लाई संस्कृत शब्दहरूसंग नै संश्लेषण र विश्लेषण गरेर हेर्ने हो भने पनि यो शब्द सुँगुर र सुँगुरको पछि लाग्ने जातिसंग सम्बन्धित नभएको प्रमाणित हुन्छ ।

यसको लागि हामीले ठेट मौलिक संस्कृत शब्दहरू पहिल्याउनु पर्ने हुन्छ। सुँगुरलाई ठेट संस्कृतमा &quot;वराह&quot; भनिन्छ। (लिम्बुवानको  सुनसरी जिल्ला अन्तरगत चतारास्थित वराह क्षेत्रको मन्दिर भनेको सुँगुरको मन्दिर हो जहाँ हिन्दु आर्यले विष्णुको रूपमा सुँगुर पुज्छन्।) मौलिक संस्कृतमा &quot;किर&quot; को अर्थ कहिँ पनि सुँगुर छैन।

&quot;किराँत&quot;  शब्दको स्वरूपसंग नजिक भएका संस्कृत शब्दहरू हेरौँ । जस्तै:  &quot;किरति&quot;, &quot;किरीट&quot;, &quot;किरिटी&quot; । यदि किराँत संस्कृत भाषाबाटै आएको हो भने यिनै शब्दहरू  अपभ्रंश भएर आएको  हुनुपर्छ।

संस्कृतको &quot;किरति&quot; को अर्थ &quot;छर्नु/ फैलिनु/ to scatter&quot; हुन्छ । &quot;किरति&quot;बाट &quot;किराँती&quot; बन्न सक्छ। यदि यो हो भने किराँतीको अर्थ चारै दिशामा विस्तारित रूपमा फैलिएर रहेको जाति हुन्छ।

संस्कृतबाट आएको &quot;किरीट&quot; शब्दको अर्थ &quot;मुकुट/श्रीपेच/crown&quot; हुन्छ। यो मुकुट/श्रीपेच लगाउनेलाई संस्कृतमै &quot;किरिटी&quot; भनिन्छ र &quot;किरिटी&quot; को अर्थ राजा हो। &quot;किरीट&quot; बाट &quot;किराँत&quot; बन्न सक्छ र &quot;किरिटी&quot; बाट &quot;किराँती&quot; हुन सक्छ । यदि संस्कृतबाटै किराँत हुन आएको हो भने किराँतको अर्थ मुकुट लगाउने राजा हुन्छ।

अतः किराँतलाई हामीले संस्कृतबाट नै आएको हो भनेर जिद्दी गर्ने हो भने पनि &quot;किराँत&quot; शब्दको साईनो &quot;सुँगेर पालेर जीविका धन्ने&quot; कुरासंग हुनै सक्दैन।

यद्यपि किराँत शब्द किराँत भाषाबाटै आएको आधार छ। &quot;किराँत&quot; र &quot;किरावा&quot; शब्दबीचमा घनिष्टता छ। किराँत भाषामा &quot;कि&quot; धातु भएका शब्दहरू प्रशस्तै छन्। किराँतीहरूले आफूलाई गौरवका साथ कसैलाई रवाफ देखाउनु पर्यो भने &quot;काँ किराँती मो म्छा/ आङ्का किरावा छा चि (म त किराँतीको बच्चा पो हुँ त)&quot; भन्ने परम्परागत स्थापित आचरण (traditional custom ) अझै पनि छ। यसो भन्ने परम्परा त संस्कृत भाषा बोकेर ल्याउने आर्यहरू हिन्दु उपमहाद्वीपमा प्रवेश गर्नुभन्दा अगाडि देखिनै किराँतहरूमा थियो। हिन्दुआर्यको आगमन अगाडि नै किराँतीले आफूलाई गर्वका साथ किराँत भनिरहेको यसबाट प्रष्ट हुन्छ।

मानिसको स्वभाव कस्तो हुन्छ भने कसैले हेयको दृष्टिबाट दिएको उपमाबाट आफूलाई चिनाउन चाहदैन । गर्वको साथ भन्ने कुरा त परकै हो।

नामको अर्थ नै हुनुपर्छ भन्ने छैन। त्यो नाम त पछि नामधारण गर्नेको व्यावहारले अर्थ लगाइने हो।

हिन्दु आर्यको संस्कृत भाषा प्रवेश गरेपछि मात्र किराँत शब्द आएको हो भन्नू भनेको कोइलाखानीको आविष्कार पछि मात्र वनस्पतिको उत्पति भएको हो भन्नू जस्तै हो।

त्यस्ता प्रतापी वैभवशाली सभ्यता भएको जातिको आफ्नै नामको पहिचान थिएन होला? अवश्य थियो। थियो त केवल &quot;किराँत&quot; नै थियो। जसले आफूलाई किराँत भएको दाबी गर्दैनन् उनीहरूको लागि आफूलाई आदिवासी (indigenous people) भन्नु योग्यता पुग्दैन।

द्रष्टव्य:
किराँतशास्त्री (Kiratologist) ले संस्कृतबाट &quot;किराँत&quot; आएको होइन, बरू &quot;किराँत&quot; शब्द तथा किराँत भाषाबाट चाहिँ संस्कृतमा केही शब्द बनेका छन् भनेर दाबी गरेका छन्। जस्तो : &quot;कीर्ति&quot; । यो किराँती- किरती - किर् ती हुँदै पछि कीर्ति भएको हो। कीर्तिको अर्थ प्रसिद्धि तथा ख्याति (fame)। हिजो किराँतीहरू वैभवशाली थिए। उनीहरूले प्रसिद्ध र ख्याति कामाएका थिए। त्यस कारण ख्याति र प्रसिद्धि कामउनेलाई हिन्दुआर्यले &quot;किराँती&quot; शब्दको विशेषण प्रयोग गर्थे। &quot;किराँती&quot; भन्दाभन्दै पछि अपभ्रंश भएर &quot;कीर्ति&quot; भएको हो।

&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sunuwar Samaj landingpage |url=https://sunuwarsamajhk.org/ |access-date=2026-03-15 |website=sunuwarsamajhk.org}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भसूची==
१. आचार्य बाबुराम- किराँत नाम, लिच्छवीकालका अभिलेखमा किराँतकालको झलक २०२०,

२. बज्रचार्य धनबज्र- लिच्छवीकालका अभिलेख, नेपाल तथा एसियाली अध्ययन संस्थान त्रि.वि.वि.२०३०

३. रेग्मी जगदिशचन्द्र- काठमाडौँ शहर सांस्कृतिक अध्ययन भाग १, २०५१

४. खनाल मोहनप्रसाद- अभिलेख सङ्कलन, साझा प्रकाशन, ललितपुर

५. डा.स्वामी प्रपन्नाचार्य- प्रचीन किराँत इतिहास २०५१

६. भण्डारी ढुण्डिराज- नेपालको ऐतिहासिक विवेचना, २०२७

७. दाहाल पेशल- नेपालको इतिहास, सुरुदेखि सुधौली सन्धिसम्म २०५०

८. रापचा लाल श्याँकारेलु- इन्डो नेपाल किराँती भाषाहरू २०६५

९. वाहिङ तेजलाल- वाहिङ लोरोतुम्लो २०६४

१०.वलदीप प्रभास्वार चाम्लिङ को लेख बाट
 http://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF
&lt;references/&gt;
११. baramkirat.blogspot.com

==यो पनि हेर्नुहोस्==
[[किराँती भाषा परिवार|किराँती भाषाहरू]]
{{नेपालका जनजातिहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका जातिहरू]]</text>
      <sha1>kod2vx567i61ni3omfq4tahn2b2eetq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355728</id>
      <parentid>1355727</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanuorde</username>
        <id>67716</id>
      </contributor>
      <origin>1355728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53492" sha1="2aoen70nzw6q3xdplecvtsp5bi6he37" xml:space="preserve">[[चित्र:Kirat Yakkha Group Kirat New Year Celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[याक्खा जाति|याक्खा]]]]
[[चित्र:Kirat Limbu Group Kirat New Year celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[लिम्बू जाति|लिम्बु]]]]
[[चित्र:Kirat Sunuwar Group Kirat new year celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[सुनुवार जाति|सुनुवार]]]]                              [[चित्र:Kirat Rai Group Kirat New Year Celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|300x300px|[[राई जाति|राई ]]]]

'''किरात''' शब्दले नेपालका वर्तमान [[सुनुवार जाति|सुनुवार, ]][[राई जाति|राई]][[याक्खा जाति|, लिम्बू, याक्खा]], आदि जातिहरूलाई जनाउँदछ। किरात भित्र वर्तमानमा  धेरै जाति, थरहरू रहेको भए पनि प्राचीन किराँत जाति सबै एक थिए। बर्तमानमा किरात जातिका विभिन्न भाषा, लिपि, संस्कृतिहरू छन् ती मध्ये पनि मूख्य यस प्रकार छन, प्रमुख जातिहरू सुनुवार, राई, लिम्बू, याक्खा र देवान आदि ।

किरात भनेको नेपालका प्रबजित  जाति थियो। किरातहरूको बसोबास नेपालको पूर्ब र हिमाल सम्म फैलिएको छ भने भारतको असाम, बङ्गाल देखि लिएर [[त्रिपुरा]] सम्म रहेको छ। [[काठमाडौँ|किरात कालमा]] [[चीन]]को [[तिब्बत]]सँग यिनीहरूले निक्कै राम्रो व्यापार गरेका थिए। त्यस्तो व्यापार अहिले सम्मको सरकारले पनि गर्न सकेको छैन। किनभने त्यतिबेलाको नेपाली मुद्रा तिब्बतमा चल्थ्यो। यस तथ्यबाट किरातीहरु सम्पन्न र बैभवशाली थिए।

यिनीहरू हिमालय पर्वत खण्डको दक्षिण तर्फको पहाडी भागमा बसोवास गर्ने जातिका रूपमा पनि पौराणिक इतिहासहरुमा उल्लेख भएको पाइन्छ। महिषपाल वंशी अन्तिम राजा भुवन सिंहलाई पराजित गरी नेपाल खाल्डोको शासन सत्ता यस जातिले हत्याएका थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ। विभिन्न पौराणिक श्रोतहरूमा यस जातिको उल्लेख भएबाट यो जाति प्राचीन जाति भएको पुष्टि हुन्छ। भारतमा हिन्दुराज्य र मुगलराज्य बिच युद्ध हुँदा आर्यहरु भागेर किरात भूमि पसेका थिए । त्यतिबेला किरातहरुले आर्यहरूलाई शरण दिएर आफ्नो भूमीमा राखेर राज्य गर्ने गर्दथे। किरात जातिको बारेमा शुक्लयजुर्वेद, अर्थववेद, वाल्मीकि रामायण र महाभारतका विभिन्न प्रसंगमा भएको छ। यजुर्वेदमा “गुहाम्य महात्मा” अर्थात गुफा बस्ने वा जंगलमा घुम्ने जातिका रूपमा बर्णन गरिएको छ। इतिहासशिरोमणि बाबुराम आचार्यले भारतको पूर्वोत्तर प्रदेशमा बस्ने आग्नेयदेशी परिवार अन्तर्गत नेपार जातिलाई किरात मानेका छन्।

बिक्रम जित हसरत तथा अन्य केही विद्धानहरूले किराँत शब्दको उत्पत्ति भूमध्ये सागरीय क्षेत्रमा बोलिने मोवाइट भाषाको किरीयाट भन्ने शब्दबाट अपभ्रंश भई किरात भएको उल्लेख गरेका छन्। किराँतहरूको मूल बेबिलोन भएको र यिनीहरू ईसापूर्व २४०० तिर आफ्नो मूलथलो छोडी मेसोपोटामिया तर्फ लागेको मानिन्छ। कतिपयले किराँतहरूको उद्गमस्थल अफ्रिकालाई पनि मानेका छन् भने पर्सियाको उत्तरी मैदान र मिश्रलाई समेत किराँतहरूको उद्गम स्थलका रूपमा कतिपय इतिहासकारले मानेको पाइन्छ। सामान्यतया [[हिन्द महासागर]] र चीन आसपास क्षेत्रमा वसोवास गर्ने मानव नश्लको शारीरिक बनावट मिल्ने हुँदा चीन, जापान, कम्बोडिया, अफ्रिका, भियतनाम र भारतको आसाम, नागाल्यान्ड, मणिपुर आदि क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मंगोल जाति र नेपालको पूर्वी भागमा बसोबास गर्ने  याक्खा, लिम्बु, सुनुवार लगायतका जनजातिहरूको शारीरिक बनावट एवं उद्गमस्थल एउटै रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ। इतिहासविद् इमानसिंह चेमजोङ्गले पनि भोटवर्मेली भाषा बोल्ने जातिहरूलाई किराँत कै शाखा मानेका छन्।

किराँतहरूको नश्ल तथा उद्गम्स्थलका बारेमा मात्र नभई यिनीहरूको मानव समुह सम्बन्धका बारेमा पनि विवाद रहेको देखिन्छ । केही विद्धानहरूको दृष्टिमा यिनीहरू आर्य मूलका मानिएका छन् भने केही विद्धानहरूको दृष्टिमा यिनीहरू अनार्य मूलका मानिएका छन्। [[अमरकोश|अमरकोष]] लगायतका धर्मग्रन्थहरूमा किराँतहरूलाई “[[म्लेच्छ]]” मानिएको छ। 

उक्त धारणाका विपरीत अर्काथरी विद्धानहरू किराँत कालका भनिएका कतिपय शाब्दिक अस्तित्व, लिच्छवि कालिन अभिलेखबाट प्राप्त संकेतहरू र ईशापूर्व का केही मूर्तिहरूको बनावट आदिलाई आधार मान्दै किराँतकाल काल्पनिक नभई यथार्थ हुनसक्ने धारणा राख्दछन्। लिच्छवि कालिन अभिलेखमा उल्लेख भएका किराँत देवान भाषा अन्तर्गत केही सब्द। कुपासी (खोपासी), शङ्गा (सांगा), चङ्गु=उचाई (चाँगु), तेङखु= बस्ति (टेकु), खोप्रिङ्ग (भक्तपुर), तेस्तुङ (टिस्टुङ) आदि नामवाचक शब्दहरू किराँत शब्दहरू हुनसक्ने र लिच्छवि कालका केही प्रशासनिक ईकाइहरू मापचोक, कुथेर=रचन, शुल्ली=सजाय र लिङग्वल जस्ता शब्दहरूले किराँत कालिन जातिय तथा प्रशासनिक अस्तित्वलाई उजगार गर्दछन्। लिच्छवि राजा अंशुवर्माको हनुमानढोका अभिलेखमा किराँत शब्द समेत देख्न सकिन्छ। पशुपतिको विरूपाक्ष मूर्तिको साक्षत रूप किराँत आकार प्रकार झल्कने खालको हामी अहिले पनि देख्न सक्दछौं। यी यस्ता आधारहरूलाई मध्येनजरमा राख्दा किराँत युग तथा सभ्यतालाई नेपालको ऐतिहासिक युग भन्न सकिन्छ। किनभने नेपालमा लिच्छवि भन्दा अगाडि किराँतकालमा नै संगठित राज्य व्यवस्थाको जग बसिसकेको देखिन्छ। गोपाल र महिषपाल कालमा कृषि र पशुपालन जस्तो सभ्यताको सुरुवात भैसकेको र किराँतकालमा आईपुग्दा राज्यव्यवस्थाको स्थिति संगठित भैसकेको देखिन्छ। किराँतकालमा राजतन्त्रात्मक व्यवस्था अन्तर्गत विभिन्न अड्डा अदालतको स्थापना, व्यापार, उद्योगधन्दा द्धारा संगठित आर्थिक व्यवस्था र वैदेशिक सम्बन्धको सुरुवात समेत भएको बुझिन्छ।
[[चित्र:Khuwalung rock.jpg|thumb|[[खुवालुङ]], किराँत धर्मको एक पवित्र स्थल]]
किराँतहरूका बारेमा विभिन्न पौराणिक ग्रथहरूमा उल्लेख भएतापनि यस जातिको उत्पत्ति, नेपाल खाल्डो माथिको अधिन, राज्यव्यवस्था एवं सभ्यताका बारेमा यथेष्टरूपमा विश्लेषण गरी निष्कर्षमा पुग्न सक्ने आधारहरू अहिले सम्म प्राप्त नभएका कारण यसै भन्न सक्ने अवस्था भने छैन्। गोपाल वंशावलीमा तामाकोशी र सुनकोशी बीचको भूभागमा बस्ने किराँतहरूले महिषपालहरूलाई जिती नेपाल खाल्डोमा आफ्नो राज्य कायम गरेको उल्लेख पाइन्छ। भाषावंशावलीमा “म्लेच्छ” जातिका किराँतहरू पूर्वबाट महाप्रतापसँग आई महिषपाल राजासँग युद्धमा जिती नेपालका राजा भया भनि उल्लेख गरेको र प्रथम किराँत राजा यलम्वर भनी उल्लेख गरेका छन्। यी सबै आधारबाट महिषपाल वंशका अन्तिम राजा भुवनसिंहलाई पराजित गरी किराँतहरूले आफ्नो राज्य स्थापना गरेको देखिन्छ। तर समयको भने कुनै श्रोतमा उल्लेख भएको पाईदैन। ईशापूर्व १२०० तिर किराँतहरूबाट नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरिएको भन्ने अनुमान गरिएको छ।

वंशावलीहरूमा सबैभन्दा पुरानो र विश्वासी मानिने गोपालराज वंशावलीले यलम्बर लगायत ३२ जना किराँती शासकहरूले १६६३ वर्ष ८ महिना शासन गरेको उल्लेख छ। राइट वंशावलीले २८ जनाले १११८ वर्ष र कर्कपेट्रीकले २७ जना शासकले १६३० वर्ष शासन गरेको लेख्दछन्। के. पी. जयसवालले २८ जनाले ७०० वर्ष भनी उल्लेख गरेका छन्। भाषा वंशावलीले २८ जना, सिल्वाँ लेवीले २४ जना र इतिहास प्रकाशंमा २९ जनाले शासन गरेको देखाईएको छ तर शासन अवधिका बारेमा भने यिनीहरूले खुलाएका छैनन्। पहिलो किराँती राजा यलम्बरलाई भाषा वंशावलीमा किराँतेश्वर महादेवको अवतारका रूपमा मानिएको छ। राइट वंशावलीमा महाभारतको चर्चा गर्दै सातौँ किराँती राजा जितेदास्तीले महाभारतको युद्धमा भाग लिएको उल्लेख गर्दै उनको मृत्यू पनि सोही युद्धमा भएको चर्चा पाइन्छ। बौद्ध वंशावललीहरूमा सातौँ किराँती राजा जितेदास्तीको समयमा गौतम बुद्ध नेपाल खाल्डोमा आएको प्रसँग उल्लेख भएको पाइन्छ।

राईट वंशावलीमा छैटौ किराँती राजा हुमतीको समयमा [[अर्जुन]]को किराँतेश्वरसँग युद्ध र वर प्राप्तीको कथा पाइन्छ। प्रमुख किराँती राजामा चौँथो राजा स्थुङको नाम आउँछ। वंशावलीमा यिनको शासनकालमा सम्राट अशोकको आगमन भएको उल्लेख पाइन्छ। उनीले नेपाल खाल्डोमा आई आफ्नी छोरी चारुमतीको विवाह यहीका क्षेत्रिय राजकुमार देवपालसँग गरी किराँतहरूको राजधानी पाटन शहरका चारकुना र बीच भागमा एक एक स्तूप बनाउँन लगाएका थिए। अन्तिम किराँती राजा गस्तीको समयमा पश्चिमका सोमवंशी राजा निमिष टंकारले नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरी किराँतहरूलाई पराजित गरे । यस पछि यो जाति क्रमसः पूर्वतर्फ लागेको अनुमान गर्न सकिन्छ। तर कर्कपेट्रिकले किराँतहरूलाई पराजित गर्ने निमिस टंकारलाई सूर्यवंशी लिच्छवि मानेका छन्।
&lt;ref&gt;Bhojpur.com&lt;/ref&gt;

&quot;लिच्छविकालिन अभिलेखहरूमा गैरसंस्कृत शब्दहरूबाट उल्लेख गरिएका कैयौ नामहरू छन, यस्ता गैरसंस्कृत शब्दहरू भनेका किराँत भाषाका शब्दहरू हुन&quot;। (शाह ऋषिकेश, एन्सीएन्ट एण्ड मेडिभियल नेपाल, न्यु देल्लि, अजय कुमार जैन, ई.१९९२ पृ.८) शाहका मतमा सहमती राख्ने अधिकांश विद्धानहरूका अलवा केही विमति राख्ने विद्धानहरू पनि पाइन्छन्। केही विद्धानहरूले लिच्छविकाल भन्दा पहिलेका नेपालको इतिहासलाई पुराणहरूमा आधारित कपोलकल्पित दन्तेकथाका रूपमा लिएको पनि पाइन्छ। यस लेखमा शाहकै मतलाई थप पुष्टि गरिने प्रयास गरिएको छ। 
काठमाण्डौ स्थित नक्सालको प्राचिन नाम जोन्जोन्दिङ रहेको तथ्य पुष्टि हुन आएको छ। अंशुवर्माको नक्साल गैरीधारामा रहेको ई.६१५को अभिलेखमा निलिशाला प्रणाली र जोन्जोन्दिङ ग्रामको उल्लेख भएको पाइनछ। (धनबज्र बज्रचार्य २०३०, ३५४)

उक्त अभिलेखबाट राजा अंशुवर्माको पालामा हाल गैरिधारा भनिने भेगमा जोन्जोन्दिङ नाम गरेको गाउँ थियो। त्यो गाउँका बासिन्दाले प्रणाली हिटि(कुहिती) बनाएका थिए। सो हितिको पानी नियमितरूपले आइरहोस् भनेर पानी आउने कुलो छोपी कुलोमाथीबाट साँढे गोरुगाढाको आवतजावत रोकिदिने नियम अंशुवर्माले बनाइदिएको कुरा उक्त अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ। यो भेगको पुरानो नाम जोन्जोन्दिङको यसपछिका समयमा उल्लेख पाइन्न तर निलिशाला भन्ने भने कायमै रही निलिशालाबाट नक्साल कहलिन पुगेको पाइन्छ। (जगदिशचन्द्र रेग्मी, काठमाण्डौ शहर सास्कृतिक अध्ययन भाग १ पृ.१६)
अभिलेखमा उल्लेखित जोन्जोन्दिङ पछाडिको '''ग्राम शब्दभने लिच्छविकालमा आएर थपिएको हुनसक्ने बलियो सम्भावना देखिन्छ कारण किराँत भाषामा दिङ शब्दले नै गाउँ वा ठाउँको अर्थ दिन्छ प्रतिनिधित्व गर्दछ। आज पनि केही किराँत समुदायमा दिङ केहीमा दिम र केहीमा देल (द्याल) भएको पाइन्छ। यसको पुष्टि निम्न किराँतहरूका साविक किपट अन्तर्गत रहे भएका ठाउँहरूको नामबाट हुन्छ। वल्लोकिराँत ओखल्ढुंगा जिल्ला अन्तर्गत रहेको टारकेराबारीको साविक नाम थिमथेमदिङ(म) रहेको कुरा जयवीर महेन्द्र मल्ल (महिपतिन्द्र मल्ल)ले ने.सं. ८४१ खमा प्रतिमन पाध्या पौड्याललाई विर्ता दिएको कागजमा उल्लेख पाइन्छ। यही थिमथेमदिङ शब्दको अपभ्रंशीत रूप थिङथिङटार हुँदै हाल टारकेराबारी कायम हुन पुग्यो। किराँत कोइँच भाषामा थिमथेमदिङ(म)को अर्थ मृतमानिस गाड्ने समाधिस्थल हुन्छ। आजा पनि टारकेरावारीको रातमाटे जंगलमा किराँतहरूको चिहान यद्दावधि पाइने दावि स्थानिय श्रोतव्यक्ति दीर्धराज पौडेलको छ।

साविक काति नासुके कोइँच किपट हाल सोलु जिल्ला अन्तरगतको चेरेन्हादिङ अपभ्रंशितरूप चेर्मादिङ हुँदै छेर्मादिङ जसको साविकको अर्थ घाम उदाउने ठाउ (चेरे न्हा दिङ) हुन्छ। यस्तै दोलखा जिल्लाको हुइवादिङ, किराँत राडु (वम्बुले) किपट अन्तर्गतको वामदिङ (जो वामद्याल हुँदै उबु, बन्नपुग्यो), पाचथरको फेउदिङ, संखुवासभा(वा)को दिदिङ, मावादीन, भोजपुर माङदिङ, दिङला, रामेछापको पोलदिम(ङ), कोटदिम(ङ), ताप्लेजुङको आम्वेकोदीन, परेवादीन आदि।

कोलि(ग्राम)द्रङ्ग

इ. ५३०को पाटन खपिन्छें अभिलेखमा दक्षिण कोलिग्रामको पहिलो प्रमाणिक चर्चा पाइन्छ। यसैगरी इ. ६१५को जैसिदेवलको मिननारायणस्थानको अभिलेख, इ. ६३० तिरको लगनटोल यंगालहिटीको अभिलेख, इ. ६३३को थानकोटको अभिलेख र इ. ६४० को लगनटोल यंगालहिटीकै अर्को अभिलेख समेतमा दक्षिण कोलिग्रामको उल्लेख पाइन्छ । (धनवज्र वज्रचार्य लिच्छवि कालिन अभिलेख २०३०)
धनवज्र वज्रचार्य र ज्ञानमणी नेपालले दक्षिण कोलिग्रामको कोलि शब्दलाई कपिलवस्तु पूर्वको कोलीराज्यका कोली जातिसँग सम्वद्ध गराएको पाइन्छ भने इतिहासकार बाबुराम आचार्यले पञ्चकोलीका रूपमा पाँच कोलिवस्तिको अनुमान गर्दै कोलि शब्दलाई किराँत भाषासँग सम्वद्ध गर्नुभएको पाइन्छ। (आचार्य बाबुराम,किराँत नाम लिच्छवि कालका शिलालेखमा किराँतकालको झलक, नेपाली पूर्णाङ्क १६,पृ.३-३०) आचार्यले कोलिग्रामलाई किराँतकाल देखिकै बसेको बस्तिकोरूपमा लिएको पाइन्छ। आचार्यको मतसँग सहमत हुँदै ठाकुरलाल अमात्यले (विजेल १९८०, ३१६) उदृत गर्दै सिंहदरवार पछाडिको कुरिया गाउँलाई पञ्चकालि मध्येको एक कोलि भएको अनुमान गर्नु भएकोछ।

किराँतभित्र पनि कोली, कोइ, कोयु, कोयोङ, कोइँच, कोच, कुकी, कुलुङ, किरावा आदि थुप्रै जातिहरू हुनेहुँदा कोली शब्द जातिविशेष भएपनि किराँत जातिविशेष नै हुने अनुमान गर्न सकिन्छ। कोइँच किराँत मुग्दुम अनुसार धनुरधर पुरुषलाई पनि कोअ्ली भनिन्छ। लिच्छवीकालका अभिलेखमा उल्लेखित र हालका किराँत बस्तिका ठाउहरूसंगको सामिप्यताको अध्ययन गर्ने हो भने धनवज्र र ज्ञानमणी नेपालको कपीलवस्तु पूर्वका कोली जातिसँग सम्वन्धित तथ्यभन्दा बाबुराम आचार्यको किराँत जातिसँग सम्वन्धित पूर्व किराँत वस्ति भएको तथ्य नै बडि संभावित देखिन्छ।
भिमार्जुन र विष्णुगुप्तको इ. ६४०को यंगालहिटिको अभिलेखमा द्रङ्ग शब्दको उल्लेख पाइन्छ। &quot;दक्षिणकोलीग्रामस्य पूर्वभेव द्रंगचतुर्भागत्वेन प्रविभक्तस्यैतत्सीमनिवासिनाम्&quot; र &quot;एतदंगचतुर्भागसीमाभ्यन्तरवर्तिनः&quot;-वज्रचार्य २०३०) अर्थात द्रंगको चारभागको एकभाग रूपको यो इलाकामा बस्ने जस्ता शब्द उल्लेख भएको पाइन्छ। द्रङ्ग शब्द किराँत भाषाको हुनुले पनि कोलि शब्द पनि किराँत भाषा हुनुको पुष्टि हुनआउछ। यस कुराको थप पुष्टि ठाउँ, गाउँ र वस्ति अर्थाउने वर्तमान चलन चल्तिका किराँत शब्दहरू दिङ, दिम, तेल, देल, द्याल, दोरोङ, दरेशले पनि गर्दछन्। अभिलेखमा उल्लेखित &quot;पूर्वभेव&quot; शब्दलाई गौंढगर्दा पनि पहिलेदेखिकै भन्ने हुन्छ अर्थात साविक दर साविकको &quot;द्रङ्ग&quot;को चारभागको एक भाग भन्ने हुन्छ जुन साविककाल किराँतकाल थियो।

राजा नरेन्द्रदेवको लगनटोल यंगालहिटीको इ. ६४३ को अभिलेखमा कोङको, विल्वमार्ग (मार्ग शब्द लिच्छवीकालमा जोडिएको हुनसक्ने ले.) र हुस्प्रिन्दुङ गरी तीन गाउँहरू विशेष सुविधाकासाथ दक्षिण कोलिग्राम द्रंगलाई नै सुम्पिएको कुरा उल्लेख पाइन्छ। (वज्रचार्य २०३०) लगनटोलकै शिवदेव द्वितीयको इ. ६९५ को अभिलेखमा पनि वैद्यग्रामको सीमांकन गर्दा चौहदीमा उल्लेखित दक्षिण र पश्चिमतर्फ तेङखु (हालको टेकु), उत्तरपट्टी चिशिमण्डा तिलमकको उल्लेख पाइन्छ। (वज्रचार्य २०३०) जैशिदेवल निरको इ. ७२७ को अभिलेखमा लञ्जग्वल भन्ने स्थानको नाम उल्लेख पाइन्छ। लञ्जग्वल वस्ति नै हालको लगन भएको अनुमान डा. जगदिशचन्द्र रेग्मीको छ। इ. ६३३ को भिमार्जुन र जिष्णुगुप्तको थानकोट स्थित अभिलेखमा थेञ्चो(ग्राम)का किसानहरूले दक्षिण कोलिग्राममा हुने गोयुद्धका लागि एकहलो जग्गामा केही कर तिर्न पर्ने उल्लेख पाइन्छ । (वज्रचार्य २०३० पृ.४३४)

यसरी हेर्दा दक्षिण कोलिग्राम(द्रङ्ग) अन्तरगत रहेका स्थानहरूमा कोङको, विल्व(मार्ग), हुस्प्रिन्दुङ, चिशिमण्डा तिलमक, लञ्जग्वल, थेञ्चो (हाल थानकोट)हरू जस्ता स्थानका नाम किराँत भाषामा उल्लेख हुनुले पनि इतिहासकार बाबुराम आचार्यको साविक किराँत वस्तिकै अवशेषको रूपमा कोलिद्रङ्ग नै लिच्छवीकालमा दक्षिण कोलिग्रामको अस्तित्वमा आएको पुष्टि हुन्छ।

लायकु

इ. ८५० तिर विशालनगरको पतनपछि यहाँका कति वासिन्दाले बसाइसर्ने क्रममा काठमाडौँ भेगमा पनि आइ बसोवास गर्न थाल्दा यहाँ जनसङ्ख्याको बृद्धि भई बढी गुल्जार हुन थालेकोले होला इ. ९८७-९० तिर भएका राजा गुणकामदेवले पुरानो लायकु भेकमा नयाँ दरवार खण्ड बनाई राजधानी बनाएको अनुमान गरिएको छ। राजधानी हुने यो क्रम कहिलेसम्म कायम रह्यो भन्न सकिंदैन तर उक्त राजाकै पालामा यो भेकको सुधारका काम भएकोले विकासको क्रम अगाडि बढेको अनुमान गरिन्छ ।(डा.जगदिशचन्द्र रेग्मी,काठमाडौँ शहर सांस्कृतिक अध्ययन भाग १ पृ.२३)
यो पुरानो लायकु भेक काठमाडौँको कुन क्षेत्रमा थियो भन्ने प्रष्ट उल्लेख नभएपनि लायकु शब्द भने किराँत भाषाको भएको स्पस्ट छ। किराँत किपट अन्तरगत पर्ने कु उपसर्ग लागेका ठाउँका नामहरूमा पोकु (रामेछाप), बुकु (ओखल्ढुंगा र सोलु ), दमकु (सोलु), सिल्कु (ओखल्डुंगा), तामकु (संखुवासभा), ह्वाकु (तेरथुम), मककु (खोटाङ) आदि धेरै ठाउँहरू पाइन्छन्। अधिकांश किराँत भाषामा कु शब्दले पानी वा पानीले बनाएको उर्भर भूमीलाई जनाउछ। वाहिङ किराँत मुङदुम अनुसार विसिकु दुङमाकुले पानी(वकु) र ङाकु दु विकु दुले खोला(गुलो) अर्थाउछ । (तेजलाल वाहिङ, वाहिङ लोरोतुम्लो पृ.३३५) यस्तै कोइँच किराँतमा लिकु, बुकु, पोकु जस्ता खोलाहरू तथा वाकुले पानी जनाए झै अन्य किराँतहरूमा काकु-जेरुङ र वम्बुले), छइकु(कोयु), कांकु(दुमी), कु (तिलुङ थुलुङ) व्अकु (सुरेल) आदि। अत यो लायकु क्षेत्र पनि काठमाण्डौ उपत्यकाको कुनै नदी किनार मै अवस्थित हुनुपर्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

कु प्रत्यय जस्तै बु प्रत्यय लागेका ठाउँहरू पनि लिच्छवीकालिन अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ 
।
प्रोज्ञाम्वु -इ.५९३ बज्रचार्य,२०३०,२३४),

थम्वु -इ.६२४,वज्रचार्य २०३०,४०१),

यम्वु -इ.१०११,पेटेक१९८४,३६)

वर्तमान अवस्थासम्म पनि बु प्रत्यय लागेका स्थानहरू किराँत किपटिया क्षेत्रमा प्रसस्ततै पाइन्छन् । जुबु(सोलु), खुम्बु(सोलु), आङबु(पाँचथर), सिलिबु(तेह्रथुम), सालामबु(खोटाङ), आदि।
बृम, ब्रु र ब्रू उपसर्ग लागेका ठाउँपनि लिच्छवी अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ ।

गुम्पदबृम :- इ. ४८०, वज्रचार्य २०३०, पृ. ४९९

पीतुब्रु :- इ. ६७९,, ,, ५००

पृच्छिब्रू :- इ. ,, ,, ,, ,,

उक्त नामहरूसँग सामिप्यता राख्ने वर्तमान किराँत वस्तिहरूका ठाउँहरूमा सोब्रू (ओखल्ढुंगा), दिव्रु(ङ) खोटाङ, लाम्ब्रु(ङ) लाम्राङ भञ्ज्याङ, दोब्रु (दोब्रे भत्तज्याङ) खिरिब्रु(ङ) आदि। कतै ब्रुको रेफ अलप भै बुको अवशेषमात्र पनि रहेभएको पाइन्छ जो किराँतहरूको पाछा(उपथर)मा पनि पाइन्छ। 
भक्तपुर बोडे, निलबराहीको लिच्छवीकालिन अभिलेखमा तत्कालिक संयुक्त राजा जिष्णुगुप्तलाई याप्रिङ ग्राममा बसी शत्रुको संहार गर्न लागिएको भनिएकोछ। लिच्छवीकालिन अभिलेखमा यस्तो प्रिङ उपसर्ग लागेको स्थानहरू अरूपनि उल्लेख पाइन्छ ।
नरप्रिङ :- वज्रचार्य २०३०, ४७२

जोलप्रिङ :- ,, ,, ५६, ४१९

प्रङप्रिङ :- ,, ,, ५, ५५, ५६

थंसम्प्रिङ :- ,, ,, ३९५

खोप्रिङ :- ,, ,, ५०, ५१, ५४, २५१

वर्तमान अवस्थामा आएर किराँत समुदायमा प्रिङ प्रत्यय केवल पिङको रूपमा मात्र रहेको पाइन्छ। साविक फोरोप्रिङ कालान्तरमा फरपिङ भएजस्तै साब्रा खापिङ (रामेछाप), फुल(ङ)पिङ (रामेछाप), जुपिङ (सोलु), लामपिङ (खोटाङ) आदि।

काठमाण्डौ उपत्यका तथा उपत्यका वरिपरिका स्थानहरूको नाम प्राय: धेरैजसो किराँत भाषाबाट रहेको पाइन्छ । केल(देल)टोल, ङेत(नरदेवी), लञ्जग्वल(लगन), खोप्रिङ(भक्तपुर), साङगा(साँगा), चाङगु(चाँगु), तेसलुङ(टिस्टुङ), पाङलुङ(पालुङ), थोचो(ठेचो) आदि। माथी उल्लेखित स्थानका अलवा लिच्छवीकालिन अभिलेखमा प्रशासनिक इकाइहरूको नाम पनि किराँत भाषामा उल्लेख भएको पाइन्छ। कुथेर, शुल्लि, लिङग्वल, मापचौक, सिन्द्रीक आदि जस्ता प्रशासनिक इकाइका अलवा हल्कराको व्यवस्था समेत किराँतकालमै भएको प्रमाणीत भएकोछ । अंशुवर्माको हाडिगाउँको अभिलेखमा &quot;धावक गेच्छिञ्जाकस्य पू. ३ प. १ &quot;को उल्लेख हुनुले लिच्छवीकालको धावक गेच्छिञ्जाकको किराँतकाल मै व्यवस्ता भएको पाइन्छ।(धनवज्र वज्रचार्य २०३० पृ.३०५)

माथी उल्लेखित तथ्यहरू मनन गर्ने हो भने लिच्छवीकाल अगाडिको किराँत युगलाई कपोलकल्पित ठान्ने विद्धानहरूलाई निधार चाउरी पारेर सोच्न बाध्य अवश्यै गराउनेछ कि &quot;लिच्छवीकालिन संस्कृत भाषामा लेखिएका अभिलेखमा कसरी गैरसंस्कृत शब्दहरू कुँदिन पुगे?&quot;
&quot;किराँत&quot; : केही भ्रम र यथार्थ

यो &quot;किराँत&quot; शब्द संस्कृत भाषाबाट आएको भनेर कसै कसैले दाबी गरेका पाइन्छन्। यहाँ आपतिको कुरा के हो भने यो किराँत शब्दलाई विद्वान कहलिएका नश्लवादी इतिहासकारले नियोजित तवरले  सुँगुरसंग जोडि दिएको छ। अनि यसैलाई आधार मानेर हामी केही निर्दोष  अबोध समुह किराँत पहिचानबाट भाग्न खोज्छौ।

यहाँ किराँतलाई &quot;किर +आत = किराँत&quot; को रूपमा बुझिने बुझाई नै गलत छ । जबरजस्त &quot;किर&quot; लाई सुँगुर र &quot;आत&quot; लाई पालक भनेर बुझ्ने दिमाग नै  हाम्रो मुक्तिको बाधक हो ।

&quot;किराँत&quot; लाई संस्कृत शब्दहरूसंग नै संश्लेषण र विश्लेषण गरेर हेर्ने हो भने पनि यो शब्द सुँगुर र सुँगुरको पछि लाग्ने जातिसंग सम्बन्धित नभएको प्रमाणित हुन्छ ।

यसको लागि हामीले ठेट मौलिक संस्कृत शब्दहरू पहिल्याउनु पर्ने हुन्छ। सुँगुरलाई ठेट संस्कृतमा &quot;वराह&quot; भनिन्छ। (लिम्बुवानको  सुनसरी जिल्ला अन्तरगत चतारास्थित वराह क्षेत्रको मन्दिर भनेको सुँगुरको मन्दिर हो जहाँ हिन्दु आर्यले विष्णुको रूपमा सुँगुर पुज्छन्।) मौलिक संस्कृतमा &quot;किर&quot; को अर्थ कहिँ पनि सुँगुर छैन।

&quot;किराँत&quot;  शब्दको स्वरूपसंग नजिक भएका संस्कृत शब्दहरू हेरौँ । जस्तै:  &quot;किरति&quot;, &quot;किरीट&quot;, &quot;किरिटी&quot; । यदि किराँत संस्कृत भाषाबाटै आएको हो भने यिनै शब्दहरू  अपभ्रंश भएर आएको  हुनुपर्छ।

संस्कृतको &quot;किरति&quot; को अर्थ &quot;छर्नु/ फैलिनु/ to scatter&quot; हुन्छ । &quot;किरति&quot;बाट &quot;किराँती&quot; बन्न सक्छ। यदि यो हो भने किराँतीको अर्थ चारै दिशामा विस्तारित रूपमा फैलिएर रहेको जाति हुन्छ।

संस्कृतबाट आएको &quot;किरीट&quot; शब्दको अर्थ &quot;मुकुट/श्रीपेच/crown&quot; हुन्छ। यो मुकुट/श्रीपेच लगाउनेलाई संस्कृतमै &quot;किरिटी&quot; भनिन्छ र &quot;किरिटी&quot; को अर्थ राजा हो। &quot;किरीट&quot; बाट &quot;किराँत&quot; बन्न सक्छ र &quot;किरिटी&quot; बाट &quot;किराँती&quot; हुन सक्छ । यदि संस्कृतबाटै किराँत हुन आएको हो भने किराँतको अर्थ मुकुट लगाउने राजा हुन्छ।

अतः किराँतलाई हामीले संस्कृतबाट नै आएको हो भनेर जिद्दी गर्ने हो भने पनि &quot;किराँत&quot; शब्दको साईनो &quot;सुँगेर पालेर जीविका धन्ने&quot; कुरासंग हुनै सक्दैन।

यद्यपि किराँत शब्द किराँत भाषाबाटै आएको आधार छ। &quot;किराँत&quot; र &quot;किरावा&quot; शब्दबीचमा घनिष्टता छ। किराँत भाषामा &quot;कि&quot; धातु भएका शब्दहरू प्रशस्तै छन्। किराँतीहरूले आफूलाई गौरवका साथ कसैलाई रवाफ देखाउनु पर्यो भने &quot;काँ किराँती मो म्छा/ आङ्का किरावा छा चि (म त किराँतीको बच्चा पो हुँ त)&quot; भन्ने परम्परागत स्थापित आचरण (traditional custom ) अझै पनि छ। यसो भन्ने परम्परा त संस्कृत भाषा बोकेर ल्याउने आर्यहरू हिन्दु उपमहाद्वीपमा प्रवेश गर्नुभन्दा अगाडि देखिनै किराँतहरूमा थियो। हिन्दुआर्यको आगमन अगाडि नै किराँतीले आफूलाई गर्वका साथ किराँत भनिरहेको यसबाट प्रष्ट हुन्छ।

मानिसको स्वभाव कस्तो हुन्छ भने कसैले हेयको दृष्टिबाट दिएको उपमाबाट आफूलाई चिनाउन चाहदैन । गर्वको साथ भन्ने कुरा त परकै हो।

नामको अर्थ नै हुनुपर्छ भन्ने छैन। त्यो नाम त पछि नामधारण गर्नेको व्यावहारले अर्थ लगाइने हो।

हिन्दु आर्यको संस्कृत भाषा प्रवेश गरेपछि मात्र किराँत शब्द आएको हो भन्नू भनेको कोइलाखानीको आविष्कार पछि मात्र वनस्पतिको उत्पति भएको हो भन्नू जस्तै हो।

त्यस्ता प्रतापी वैभवशाली सभ्यता भएको जातिको आफ्नै नामको पहिचान थिएन होला? अवश्य थियो। थियो त केवल &quot;किराँत&quot; नै थियो। जसले आफूलाई किराँत भएको दाबी गर्दैनन् उनीहरूको लागि आफूलाई आदिवासी (indigenous people) भन्नु योग्यता पुग्दैन।

द्रष्टव्य:
किराँतशास्त्री (Kiratologist) ले संस्कृतबाट &quot;किराँत&quot; आएको होइन, बरू &quot;किराँत&quot; शब्द तथा किराँत भाषाबाट चाहिँ संस्कृतमा केही शब्द बनेका छन् भनेर दाबी गरेका छन्। जस्तो : &quot;कीर्ति&quot; । यो किराँती- किरती - किर् ती हुँदै पछि कीर्ति भएको हो। कीर्तिको अर्थ प्रसिद्धि तथा ख्याति (fame)। हिजो किराँतीहरू वैभवशाली थिए। उनीहरूले प्रसिद्ध र ख्याति कामाएका थिए। त्यस कारण ख्याति र प्रसिद्धि कामउनेलाई हिन्दुआर्यले &quot;किराँती&quot; शब्दको विशेषण प्रयोग गर्थे। &quot;किराँती&quot; भन्दाभन्दै पछि अपभ्रंश भएर &quot;कीर्ति&quot; भएको हो।

&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sunuwar Samaj landingpage |url=https://sunuwarsamajhk.org/ |access-date=2026-03-15 |website=sunuwarsamajhk.org}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भसूची==
१. आचार्य बाबुराम- किराँत नाम, लिच्छवीकालका अभिलेखमा किराँतकालको झलक २०२०,

२. बज्रचार्य धनबज्र- लिच्छवीकालका अभिलेख, नेपाल तथा एसियाली अध्ययन संस्थान त्रि.वि.वि.२०३०

३. रेग्मी जगदिशचन्द्र- काठमाडौँ शहर सांस्कृतिक अध्ययन भाग १, २०५१

४. खनाल मोहनप्रसाद- अभिलेख सङ्कलन, साझा प्रकाशन, ललितपुर

५. डा.स्वामी प्रपन्नाचार्य- प्रचीन किराँत इतिहास २०५१

६. भण्डारी ढुण्डिराज- नेपालको ऐतिहासिक विवेचना, २०२७

७. दाहाल पेशल- नेपालको इतिहास, सुरुदेखि सुधौली सन्धिसम्म २०५०

८. रापचा लाल श्याँकारेलु- इन्डो नेपाल किराँती भाषाहरू २०६५

९. वाहिङ तेजलाल- वाहिङ लोरोतुम्लो २०६४

१०.वलदीप प्रभास्वार चाम्लिङ को लेख बाट
 http://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF
&lt;references/&gt;
११. baramkirat.blogspot.com

==यो पनि हेर्नुहोस्==
[[किराँती भाषा परिवार|किराँती भाषाहरू]]
{{नेपालका जनजातिहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका जातिहरू]]</text>
      <sha1>2aoen70nzw6q3xdplecvtsp5bi6he37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355729</id>
      <parentid>1355728</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanuorde</username>
        <id>67716</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1355729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53528" sha1="0qr3azis64dpfp1u934e1j8mvj9dlvu" xml:space="preserve">[[चित्र:Kirat Yakkha Group Kirat New Year Celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[याक्खा जाति|याक्खा]]]]
[[चित्र:Kirat Limbu Group Kirat New Year celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[लिम्बू जाति|लिम्बु]]]]
[[चित्र:Kirat Sunuwar Group Kirat new year celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[सुनुवार जाति|सुनुवार]]]]                              [[चित्र:Kirat Rai Group Kirat New Year Celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|300x300px|[[राई जाति|राई ]]]]

'''किरात''' शब्दले नेपालका वर्तमान [[सुनुवार जाति|सुनुवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बु जाति|लिम्बु]], [[याक्खा जाति|याक्खा]], आदि जातिहरूलाई जनाउँदछ। किरात भित्र वर्तमानमा  धेरै जाति, थरहरू रहेको भए पनि प्राचीन किराँत जाति सबै एक थिए। बर्तमानमा किरात जातिका विभिन्न भाषा, लिपि, संस्कृतिहरू छन् ती मध्ये पनि मूख्य यस प्रकार छन, प्रमुख जातिहरू सुनुवार, राई, लिम्बू, याक्खा र देवान आदि ।

किरात भनेको नेपालका प्रबजित  जाति थियो। किरातहरूको बसोबास नेपालको पूर्ब र हिमाल सम्म फैलिएको छ भने भारतको असाम, बङ्गाल देखि लिएर [[त्रिपुरा]] सम्म रहेको छ। [[काठमाडौँ|किरात कालमा]] [[चीन]]को [[तिब्बत]]सँग यिनीहरूले निक्कै राम्रो व्यापार गरेका थिए। त्यस्तो व्यापार अहिले सम्मको सरकारले पनि गर्न सकेको छैन। किनभने त्यतिबेलाको नेपाली मुद्रा तिब्बतमा चल्थ्यो। यस तथ्यबाट किरातीहरु सम्पन्न र बैभवशाली थिए।

यिनीहरू हिमालय पर्वत खण्डको दक्षिण तर्फको पहाडी भागमा बसोवास गर्ने जातिका रूपमा पनि पौराणिक इतिहासहरुमा उल्लेख भएको पाइन्छ। महिषपाल वंशी अन्तिम राजा भुवन सिंहलाई पराजित गरी नेपाल खाल्डोको शासन सत्ता यस जातिले हत्याएका थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ। विभिन्न पौराणिक श्रोतहरूमा यस जातिको उल्लेख भएबाट यो जाति प्राचीन जाति भएको पुष्टि हुन्छ। भारतमा हिन्दुराज्य र मुगलराज्य बिच युद्ध हुँदा आर्यहरु भागेर किरात भूमि पसेका थिए । त्यतिबेला किरातहरुले आर्यहरूलाई शरण दिएर आफ्नो भूमीमा राखेर राज्य गर्ने गर्दथे। किरात जातिको बारेमा शुक्लयजुर्वेद, अर्थववेद, वाल्मीकि रामायण र महाभारतका विभिन्न प्रसंगमा भएको छ। यजुर्वेदमा “गुहाम्य महात्मा” अर्थात गुफा बस्ने वा जंगलमा घुम्ने जातिका रूपमा बर्णन गरिएको छ। इतिहासशिरोमणि बाबुराम आचार्यले भारतको पूर्वोत्तर प्रदेशमा बस्ने आग्नेयदेशी परिवार अन्तर्गत नेपार जातिलाई किरात मानेका छन्।

बिक्रम जित हसरत तथा अन्य केही विद्धानहरूले किराँत शब्दको उत्पत्ति भूमध्ये सागरीय क्षेत्रमा बोलिने मोवाइट भाषाको किरीयाट भन्ने शब्दबाट अपभ्रंश भई किरात भएको उल्लेख गरेका छन्। किराँतहरूको मूल बेबिलोन भएको र यिनीहरू ईसापूर्व २४०० तिर आफ्नो मूलथलो छोडी मेसोपोटामिया तर्फ लागेको मानिन्छ। कतिपयले किराँतहरूको उद्गमस्थल अफ्रिकालाई पनि मानेका छन् भने पर्सियाको उत्तरी मैदान र मिश्रलाई समेत किराँतहरूको उद्गम स्थलका रूपमा कतिपय इतिहासकारले मानेको पाइन्छ। सामान्यतया [[हिन्द महासागर]] र चीन आसपास क्षेत्रमा वसोवास गर्ने मानव नश्लको शारीरिक बनावट मिल्ने हुँदा चीन, जापान, कम्बोडिया, अफ्रिका, भियतनाम र भारतको आसाम, नागाल्यान्ड, मणिपुर आदि क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मंगोल जाति र नेपालको पूर्वी भागमा बसोबास गर्ने  याक्खा, लिम्बु, सुनुवार लगायतका जनजातिहरूको शारीरिक बनावट एवं उद्गमस्थल एउटै रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ। इतिहासविद् इमानसिंह चेमजोङ्गले पनि भोटवर्मेली भाषा बोल्ने जातिहरूलाई किराँत कै शाखा मानेका छन्।

किराँतहरूको नश्ल तथा उद्गम्स्थलका बारेमा मात्र नभई यिनीहरूको मानव समुह सम्बन्धका बारेमा पनि विवाद रहेको देखिन्छ । केही विद्धानहरूको दृष्टिमा यिनीहरू आर्य मूलका मानिएका छन् भने केही विद्धानहरूको दृष्टिमा यिनीहरू अनार्य मूलका मानिएका छन्। [[अमरकोश|अमरकोष]] लगायतका धर्मग्रन्थहरूमा किराँतहरूलाई “[[म्लेच्छ]]” मानिएको छ। 

उक्त धारणाका विपरीत अर्काथरी विद्धानहरू किराँत कालका भनिएका कतिपय शाब्दिक अस्तित्व, लिच्छवि कालिन अभिलेखबाट प्राप्त संकेतहरू र ईशापूर्व का केही मूर्तिहरूको बनावट आदिलाई आधार मान्दै किराँतकाल काल्पनिक नभई यथार्थ हुनसक्ने धारणा राख्दछन्। लिच्छवि कालिन अभिलेखमा उल्लेख भएका किराँत देवान भाषा अन्तर्गत केही सब्द। कुपासी (खोपासी), शङ्गा (सांगा), चङ्गु=उचाई (चाँगु), तेङखु= बस्ति (टेकु), खोप्रिङ्ग (भक्तपुर), तेस्तुङ (टिस्टुङ) आदि नामवाचक शब्दहरू किराँत शब्दहरू हुनसक्ने र लिच्छवि कालका केही प्रशासनिक ईकाइहरू मापचोक, कुथेर=रचन, शुल्ली=सजाय र लिङग्वल जस्ता शब्दहरूले किराँत कालिन जातिय तथा प्रशासनिक अस्तित्वलाई उजगार गर्दछन्। लिच्छवि राजा अंशुवर्माको हनुमानढोका अभिलेखमा किराँत शब्द समेत देख्न सकिन्छ। पशुपतिको विरूपाक्ष मूर्तिको साक्षत रूप किराँत आकार प्रकार झल्कने खालको हामी अहिले पनि देख्न सक्दछौं। यी यस्ता आधारहरूलाई मध्येनजरमा राख्दा किराँत युग तथा सभ्यतालाई नेपालको ऐतिहासिक युग भन्न सकिन्छ। किनभने नेपालमा लिच्छवि भन्दा अगाडि किराँतकालमा नै संगठित राज्य व्यवस्थाको जग बसिसकेको देखिन्छ। गोपाल र महिषपाल कालमा कृषि र पशुपालन जस्तो सभ्यताको सुरुवात भैसकेको र किराँतकालमा आईपुग्दा राज्यव्यवस्थाको स्थिति संगठित भैसकेको देखिन्छ। किराँतकालमा राजतन्त्रात्मक व्यवस्था अन्तर्गत विभिन्न अड्डा अदालतको स्थापना, व्यापार, उद्योगधन्दा द्धारा संगठित आर्थिक व्यवस्था र वैदेशिक सम्बन्धको सुरुवात समेत भएको बुझिन्छ।
[[चित्र:Khuwalung rock.jpg|thumb|[[खुवालुङ]], किराँत धर्मको एक पवित्र स्थल]]
किराँतहरूका बारेमा विभिन्न पौराणिक ग्रथहरूमा उल्लेख भएतापनि यस जातिको उत्पत्ति, नेपाल खाल्डो माथिको अधिन, राज्यव्यवस्था एवं सभ्यताका बारेमा यथेष्टरूपमा विश्लेषण गरी निष्कर्षमा पुग्न सक्ने आधारहरू अहिले सम्म प्राप्त नभएका कारण यसै भन्न सक्ने अवस्था भने छैन्। गोपाल वंशावलीमा तामाकोशी र सुनकोशी बीचको भूभागमा बस्ने किराँतहरूले महिषपालहरूलाई जिती नेपाल खाल्डोमा आफ्नो राज्य कायम गरेको उल्लेख पाइन्छ। भाषावंशावलीमा “म्लेच्छ” जातिका किराँतहरू पूर्वबाट महाप्रतापसँग आई महिषपाल राजासँग युद्धमा जिती नेपालका राजा भया भनि उल्लेख गरेको र प्रथम किराँत राजा यलम्वर भनी उल्लेख गरेका छन्। यी सबै आधारबाट महिषपाल वंशका अन्तिम राजा भुवनसिंहलाई पराजित गरी किराँतहरूले आफ्नो राज्य स्थापना गरेको देखिन्छ। तर समयको भने कुनै श्रोतमा उल्लेख भएको पाईदैन। ईशापूर्व १२०० तिर किराँतहरूबाट नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरिएको भन्ने अनुमान गरिएको छ।

वंशावलीहरूमा सबैभन्दा पुरानो र विश्वासी मानिने गोपालराज वंशावलीले यलम्बर लगायत ३२ जना किराँती शासकहरूले १६६३ वर्ष ८ महिना शासन गरेको उल्लेख छ। राइट वंशावलीले २८ जनाले १११८ वर्ष र कर्कपेट्रीकले २७ जना शासकले १६३० वर्ष शासन गरेको लेख्दछन्। के. पी. जयसवालले २८ जनाले ७०० वर्ष भनी उल्लेख गरेका छन्। भाषा वंशावलीले २८ जना, सिल्वाँ लेवीले २४ जना र इतिहास प्रकाशंमा २९ जनाले शासन गरेको देखाईएको छ तर शासन अवधिका बारेमा भने यिनीहरूले खुलाएका छैनन्। पहिलो किराँती राजा यलम्बरलाई भाषा वंशावलीमा किराँतेश्वर महादेवको अवतारका रूपमा मानिएको छ। राइट वंशावलीमा महाभारतको चर्चा गर्दै सातौँ किराँती राजा जितेदास्तीले महाभारतको युद्धमा भाग लिएको उल्लेख गर्दै उनको मृत्यू पनि सोही युद्धमा भएको चर्चा पाइन्छ। बौद्ध वंशावललीहरूमा सातौँ किराँती राजा जितेदास्तीको समयमा गौतम बुद्ध नेपाल खाल्डोमा आएको प्रसँग उल्लेख भएको पाइन्छ।

राईट वंशावलीमा छैटौ किराँती राजा हुमतीको समयमा [[अर्जुन]]को किराँतेश्वरसँग युद्ध र वर प्राप्तीको कथा पाइन्छ। प्रमुख किराँती राजामा चौँथो राजा स्थुङको नाम आउँछ। वंशावलीमा यिनको शासनकालमा सम्राट अशोकको आगमन भएको उल्लेख पाइन्छ। उनीले नेपाल खाल्डोमा आई आफ्नी छोरी चारुमतीको विवाह यहीका क्षेत्रिय राजकुमार देवपालसँग गरी किराँतहरूको राजधानी पाटन शहरका चारकुना र बीच भागमा एक एक स्तूप बनाउँन लगाएका थिए। अन्तिम किराँती राजा गस्तीको समयमा पश्चिमका सोमवंशी राजा निमिष टंकारले नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरी किराँतहरूलाई पराजित गरे । यस पछि यो जाति क्रमसः पूर्वतर्फ लागेको अनुमान गर्न सकिन्छ। तर कर्कपेट्रिकले किराँतहरूलाई पराजित गर्ने निमिस टंकारलाई सूर्यवंशी लिच्छवि मानेका छन्।
&lt;ref&gt;Bhojpur.com&lt;/ref&gt;

&quot;लिच्छविकालिन अभिलेखहरूमा गैरसंस्कृत शब्दहरूबाट उल्लेख गरिएका कैयौ नामहरू छन, यस्ता गैरसंस्कृत शब्दहरू भनेका किराँत भाषाका शब्दहरू हुन&quot;। (शाह ऋषिकेश, एन्सीएन्ट एण्ड मेडिभियल नेपाल, न्यु देल्लि, अजय कुमार जैन, ई.१९९२ पृ.८) शाहका मतमा सहमती राख्ने अधिकांश विद्धानहरूका अलवा केही विमति राख्ने विद्धानहरू पनि पाइन्छन्। केही विद्धानहरूले लिच्छविकाल भन्दा पहिलेका नेपालको इतिहासलाई पुराणहरूमा आधारित कपोलकल्पित दन्तेकथाका रूपमा लिएको पनि पाइन्छ। यस लेखमा शाहकै मतलाई थप पुष्टि गरिने प्रयास गरिएको छ। 
काठमाण्डौ स्थित नक्सालको प्राचिन नाम जोन्जोन्दिङ रहेको तथ्य पुष्टि हुन आएको छ। अंशुवर्माको नक्साल गैरीधारामा रहेको ई.६१५को अभिलेखमा निलिशाला प्रणाली र जोन्जोन्दिङ ग्रामको उल्लेख भएको पाइनछ। (धनबज्र बज्रचार्य २०३०, ३५४)

उक्त अभिलेखबाट राजा अंशुवर्माको पालामा हाल गैरिधारा भनिने भेगमा जोन्जोन्दिङ नाम गरेको गाउँ थियो। त्यो गाउँका बासिन्दाले प्रणाली हिटि(कुहिती) बनाएका थिए। सो हितिको पानी नियमितरूपले आइरहोस् भनेर पानी आउने कुलो छोपी कुलोमाथीबाट साँढे गोरुगाढाको आवतजावत रोकिदिने नियम अंशुवर्माले बनाइदिएको कुरा उक्त अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ। यो भेगको पुरानो नाम जोन्जोन्दिङको यसपछिका समयमा उल्लेख पाइन्न तर निलिशाला भन्ने भने कायमै रही निलिशालाबाट नक्साल कहलिन पुगेको पाइन्छ। (जगदिशचन्द्र रेग्मी, काठमाण्डौ शहर सास्कृतिक अध्ययन भाग १ पृ.१६)
अभिलेखमा उल्लेखित जोन्जोन्दिङ पछाडिको '''ग्राम शब्दभने लिच्छविकालमा आएर थपिएको हुनसक्ने बलियो सम्भावना देखिन्छ कारण किराँत भाषामा दिङ शब्दले नै गाउँ वा ठाउँको अर्थ दिन्छ प्रतिनिधित्व गर्दछ। आज पनि केही किराँत समुदायमा दिङ केहीमा दिम र केहीमा देल (द्याल) भएको पाइन्छ। यसको पुष्टि निम्न किराँतहरूका साविक किपट अन्तर्गत रहे भएका ठाउँहरूको नामबाट हुन्छ। वल्लोकिराँत ओखल्ढुंगा जिल्ला अन्तर्गत रहेको टारकेराबारीको साविक नाम थिमथेमदिङ(म) रहेको कुरा जयवीर महेन्द्र मल्ल (महिपतिन्द्र मल्ल)ले ने.सं. ८४१ खमा प्रतिमन पाध्या पौड्याललाई विर्ता दिएको कागजमा उल्लेख पाइन्छ। यही थिमथेमदिङ शब्दको अपभ्रंशीत रूप थिङथिङटार हुँदै हाल टारकेराबारी कायम हुन पुग्यो। किराँत कोइँच भाषामा थिमथेमदिङ(म)को अर्थ मृतमानिस गाड्ने समाधिस्थल हुन्छ। आजा पनि टारकेरावारीको रातमाटे जंगलमा किराँतहरूको चिहान यद्दावधि पाइने दावि स्थानिय श्रोतव्यक्ति दीर्धराज पौडेलको छ।

साविक काति नासुके कोइँच किपट हाल सोलु जिल्ला अन्तरगतको चेरेन्हादिङ अपभ्रंशितरूप चेर्मादिङ हुँदै छेर्मादिङ जसको साविकको अर्थ घाम उदाउने ठाउ (चेरे न्हा दिङ) हुन्छ। यस्तै दोलखा जिल्लाको हुइवादिङ, किराँत राडु (वम्बुले) किपट अन्तर्गतको वामदिङ (जो वामद्याल हुँदै उबु, बन्नपुग्यो), पाचथरको फेउदिङ, संखुवासभा(वा)को दिदिङ, मावादीन, भोजपुर माङदिङ, दिङला, रामेछापको पोलदिम(ङ), कोटदिम(ङ), ताप्लेजुङको आम्वेकोदीन, परेवादीन आदि।

कोलि(ग्राम)द्रङ्ग

इ. ५३०को पाटन खपिन्छें अभिलेखमा दक्षिण कोलिग्रामको पहिलो प्रमाणिक चर्चा पाइन्छ। यसैगरी इ. ६१५को जैसिदेवलको मिननारायणस्थानको अभिलेख, इ. ६३० तिरको लगनटोल यंगालहिटीको अभिलेख, इ. ६३३को थानकोटको अभिलेख र इ. ६४० को लगनटोल यंगालहिटीकै अर्को अभिलेख समेतमा दक्षिण कोलिग्रामको उल्लेख पाइन्छ । (धनवज्र वज्रचार्य लिच्छवि कालिन अभिलेख २०३०)
धनवज्र वज्रचार्य र ज्ञानमणी नेपालले दक्षिण कोलिग्रामको कोलि शब्दलाई कपिलवस्तु पूर्वको कोलीराज्यका कोली जातिसँग सम्वद्ध गराएको पाइन्छ भने इतिहासकार बाबुराम आचार्यले पञ्चकोलीका रूपमा पाँच कोलिवस्तिको अनुमान गर्दै कोलि शब्दलाई किराँत भाषासँग सम्वद्ध गर्नुभएको पाइन्छ। (आचार्य बाबुराम,किराँत नाम लिच्छवि कालका शिलालेखमा किराँतकालको झलक, नेपाली पूर्णाङ्क १६,पृ.३-३०) आचार्यले कोलिग्रामलाई किराँतकाल देखिकै बसेको बस्तिकोरूपमा लिएको पाइन्छ। आचार्यको मतसँग सहमत हुँदै ठाकुरलाल अमात्यले (विजेल १९८०, ३१६) उदृत गर्दै सिंहदरवार पछाडिको कुरिया गाउँलाई पञ्चकालि मध्येको एक कोलि भएको अनुमान गर्नु भएकोछ।

किराँतभित्र पनि कोली, कोइ, कोयु, कोयोङ, कोइँच, कोच, कुकी, कुलुङ, किरावा आदि थुप्रै जातिहरू हुनेहुँदा कोली शब्द जातिविशेष भएपनि किराँत जातिविशेष नै हुने अनुमान गर्न सकिन्छ। कोइँच किराँत मुग्दुम अनुसार धनुरधर पुरुषलाई पनि कोअ्ली भनिन्छ। लिच्छवीकालका अभिलेखमा उल्लेखित र हालका किराँत बस्तिका ठाउहरूसंगको सामिप्यताको अध्ययन गर्ने हो भने धनवज्र र ज्ञानमणी नेपालको कपीलवस्तु पूर्वका कोली जातिसँग सम्वन्धित तथ्यभन्दा बाबुराम आचार्यको किराँत जातिसँग सम्वन्धित पूर्व किराँत वस्ति भएको तथ्य नै बडि संभावित देखिन्छ।
भिमार्जुन र विष्णुगुप्तको इ. ६४०को यंगालहिटिको अभिलेखमा द्रङ्ग शब्दको उल्लेख पाइन्छ। &quot;दक्षिणकोलीग्रामस्य पूर्वभेव द्रंगचतुर्भागत्वेन प्रविभक्तस्यैतत्सीमनिवासिनाम्&quot; र &quot;एतदंगचतुर्भागसीमाभ्यन्तरवर्तिनः&quot;-वज्रचार्य २०३०) अर्थात द्रंगको चारभागको एकभाग रूपको यो इलाकामा बस्ने जस्ता शब्द उल्लेख भएको पाइन्छ। द्रङ्ग शब्द किराँत भाषाको हुनुले पनि कोलि शब्द पनि किराँत भाषा हुनुको पुष्टि हुनआउछ। यस कुराको थप पुष्टि ठाउँ, गाउँ र वस्ति अर्थाउने वर्तमान चलन चल्तिका किराँत शब्दहरू दिङ, दिम, तेल, देल, द्याल, दोरोङ, दरेशले पनि गर्दछन्। अभिलेखमा उल्लेखित &quot;पूर्वभेव&quot; शब्दलाई गौंढगर्दा पनि पहिलेदेखिकै भन्ने हुन्छ अर्थात साविक दर साविकको &quot;द्रङ्ग&quot;को चारभागको एक भाग भन्ने हुन्छ जुन साविककाल किराँतकाल थियो।

राजा नरेन्द्रदेवको लगनटोल यंगालहिटीको इ. ६४३ को अभिलेखमा कोङको, विल्वमार्ग (मार्ग शब्द लिच्छवीकालमा जोडिएको हुनसक्ने ले.) र हुस्प्रिन्दुङ गरी तीन गाउँहरू विशेष सुविधाकासाथ दक्षिण कोलिग्राम द्रंगलाई नै सुम्पिएको कुरा उल्लेख पाइन्छ। (वज्रचार्य २०३०) लगनटोलकै शिवदेव द्वितीयको इ. ६९५ को अभिलेखमा पनि वैद्यग्रामको सीमांकन गर्दा चौहदीमा उल्लेखित दक्षिण र पश्चिमतर्फ तेङखु (हालको टेकु), उत्तरपट्टी चिशिमण्डा तिलमकको उल्लेख पाइन्छ। (वज्रचार्य २०३०) जैशिदेवल निरको इ. ७२७ को अभिलेखमा लञ्जग्वल भन्ने स्थानको नाम उल्लेख पाइन्छ। लञ्जग्वल वस्ति नै हालको लगन भएको अनुमान डा. जगदिशचन्द्र रेग्मीको छ। इ. ६३३ को भिमार्जुन र जिष्णुगुप्तको थानकोट स्थित अभिलेखमा थेञ्चो(ग्राम)का किसानहरूले दक्षिण कोलिग्राममा हुने गोयुद्धका लागि एकहलो जग्गामा केही कर तिर्न पर्ने उल्लेख पाइन्छ । (वज्रचार्य २०३० पृ.४३४)

यसरी हेर्दा दक्षिण कोलिग्राम(द्रङ्ग) अन्तरगत रहेका स्थानहरूमा कोङको, विल्व(मार्ग), हुस्प्रिन्दुङ, चिशिमण्डा तिलमक, लञ्जग्वल, थेञ्चो (हाल थानकोट)हरू जस्ता स्थानका नाम किराँत भाषामा उल्लेख हुनुले पनि इतिहासकार बाबुराम आचार्यको साविक किराँत वस्तिकै अवशेषको रूपमा कोलिद्रङ्ग नै लिच्छवीकालमा दक्षिण कोलिग्रामको अस्तित्वमा आएको पुष्टि हुन्छ।

लायकु

इ. ८५० तिर विशालनगरको पतनपछि यहाँका कति वासिन्दाले बसाइसर्ने क्रममा काठमाडौँ भेगमा पनि आइ बसोवास गर्न थाल्दा यहाँ जनसङ्ख्याको बृद्धि भई बढी गुल्जार हुन थालेकोले होला इ. ९८७-९० तिर भएका राजा गुणकामदेवले पुरानो लायकु भेकमा नयाँ दरवार खण्ड बनाई राजधानी बनाएको अनुमान गरिएको छ। राजधानी हुने यो क्रम कहिलेसम्म कायम रह्यो भन्न सकिंदैन तर उक्त राजाकै पालामा यो भेकको सुधारका काम भएकोले विकासको क्रम अगाडि बढेको अनुमान गरिन्छ ।(डा.जगदिशचन्द्र रेग्मी,काठमाडौँ शहर सांस्कृतिक अध्ययन भाग १ पृ.२३)
यो पुरानो लायकु भेक काठमाडौँको कुन क्षेत्रमा थियो भन्ने प्रष्ट उल्लेख नभएपनि लायकु शब्द भने किराँत भाषाको भएको स्पस्ट छ। किराँत किपट अन्तरगत पर्ने कु उपसर्ग लागेका ठाउँका नामहरूमा पोकु (रामेछाप), बुकु (ओखल्ढुंगा र सोलु ), दमकु (सोलु), सिल्कु (ओखल्डुंगा), तामकु (संखुवासभा), ह्वाकु (तेरथुम), मककु (खोटाङ) आदि धेरै ठाउँहरू पाइन्छन्। अधिकांश किराँत भाषामा कु शब्दले पानी वा पानीले बनाएको उर्भर भूमीलाई जनाउछ। वाहिङ किराँत मुङदुम अनुसार विसिकु दुङमाकुले पानी(वकु) र ङाकु दु विकु दुले खोला(गुलो) अर्थाउछ । (तेजलाल वाहिङ, वाहिङ लोरोतुम्लो पृ.३३५) यस्तै कोइँच किराँतमा लिकु, बुकु, पोकु जस्ता खोलाहरू तथा वाकुले पानी जनाए झै अन्य किराँतहरूमा काकु-जेरुङ र वम्बुले), छइकु(कोयु), कांकु(दुमी), कु (तिलुङ थुलुङ) व्अकु (सुरेल) आदि। अत यो लायकु क्षेत्र पनि काठमाण्डौ उपत्यकाको कुनै नदी किनार मै अवस्थित हुनुपर्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

कु प्रत्यय जस्तै बु प्रत्यय लागेका ठाउँहरू पनि लिच्छवीकालिन अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ 
।
प्रोज्ञाम्वु -इ.५९३ बज्रचार्य,२०३०,२३४),

थम्वु -इ.६२४,वज्रचार्य २०३०,४०१),

यम्वु -इ.१०११,पेटेक१९८४,३६)

वर्तमान अवस्थासम्म पनि बु प्रत्यय लागेका स्थानहरू किराँत किपटिया क्षेत्रमा प्रसस्ततै पाइन्छन् । जुबु(सोलु), खुम्बु(सोलु), आङबु(पाँचथर), सिलिबु(तेह्रथुम), सालामबु(खोटाङ), आदि।
बृम, ब्रु र ब्रू उपसर्ग लागेका ठाउँपनि लिच्छवी अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ ।

गुम्पदबृम :- इ. ४८०, वज्रचार्य २०३०, पृ. ४९९

पीतुब्रु :- इ. ६७९,, ,, ५००

पृच्छिब्रू :- इ. ,, ,, ,, ,,

उक्त नामहरूसँग सामिप्यता राख्ने वर्तमान किराँत वस्तिहरूका ठाउँहरूमा सोब्रू (ओखल्ढुंगा), दिव्रु(ङ) खोटाङ, लाम्ब्रु(ङ) लाम्राङ भञ्ज्याङ, दोब्रु (दोब्रे भत्तज्याङ) खिरिब्रु(ङ) आदि। कतै ब्रुको रेफ अलप भै बुको अवशेषमात्र पनि रहेभएको पाइन्छ जो किराँतहरूको पाछा(उपथर)मा पनि पाइन्छ। 
भक्तपुर बोडे, निलबराहीको लिच्छवीकालिन अभिलेखमा तत्कालिक संयुक्त राजा जिष्णुगुप्तलाई याप्रिङ ग्राममा बसी शत्रुको संहार गर्न लागिएको भनिएकोछ। लिच्छवीकालिन अभिलेखमा यस्तो प्रिङ उपसर्ग लागेको स्थानहरू अरूपनि उल्लेख पाइन्छ ।
नरप्रिङ :- वज्रचार्य २०३०, ४७२

जोलप्रिङ :- ,, ,, ५६, ४१९

प्रङप्रिङ :- ,, ,, ५, ५५, ५६

थंसम्प्रिङ :- ,, ,, ३९५

खोप्रिङ :- ,, ,, ५०, ५१, ५४, २५१

वर्तमान अवस्थामा आएर किराँत समुदायमा प्रिङ प्रत्यय केवल पिङको रूपमा मात्र रहेको पाइन्छ। साविक फोरोप्रिङ कालान्तरमा फरपिङ भएजस्तै साब्रा खापिङ (रामेछाप), फुल(ङ)पिङ (रामेछाप), जुपिङ (सोलु), लामपिङ (खोटाङ) आदि।

काठमाण्डौ उपत्यका तथा उपत्यका वरिपरिका स्थानहरूको नाम प्राय: धेरैजसो किराँत भाषाबाट रहेको पाइन्छ । केल(देल)टोल, ङेत(नरदेवी), लञ्जग्वल(लगन), खोप्रिङ(भक्तपुर), साङगा(साँगा), चाङगु(चाँगु), तेसलुङ(टिस्टुङ), पाङलुङ(पालुङ), थोचो(ठेचो) आदि। माथी उल्लेखित स्थानका अलवा लिच्छवीकालिन अभिलेखमा प्रशासनिक इकाइहरूको नाम पनि किराँत भाषामा उल्लेख भएको पाइन्छ। कुथेर, शुल्लि, लिङग्वल, मापचौक, सिन्द्रीक आदि जस्ता प्रशासनिक इकाइका अलवा हल्कराको व्यवस्था समेत किराँतकालमै भएको प्रमाणीत भएकोछ । अंशुवर्माको हाडिगाउँको अभिलेखमा &quot;धावक गेच्छिञ्जाकस्य पू. ३ प. १ &quot;को उल्लेख हुनुले लिच्छवीकालको धावक गेच्छिञ्जाकको किराँतकाल मै व्यवस्ता भएको पाइन्छ।(धनवज्र वज्रचार्य २०३० पृ.३०५)

माथी उल्लेखित तथ्यहरू मनन गर्ने हो भने लिच्छवीकाल अगाडिको किराँत युगलाई कपोलकल्पित ठान्ने विद्धानहरूलाई निधार चाउरी पारेर सोच्न बाध्य अवश्यै गराउनेछ कि &quot;लिच्छवीकालिन संस्कृत भाषामा लेखिएका अभिलेखमा कसरी गैरसंस्कृत शब्दहरू कुँदिन पुगे?&quot;
&quot;किराँत&quot; : केही भ्रम र यथार्थ

यो &quot;किराँत&quot; शब्द संस्कृत भाषाबाट आएको भनेर कसै कसैले दाबी गरेका पाइन्छन्। यहाँ आपतिको कुरा के हो भने यो किराँत शब्दलाई विद्वान कहलिएका नश्लवादी इतिहासकारले नियोजित तवरले  सुँगुरसंग जोडि दिएको छ। अनि यसैलाई आधार मानेर हामी केही निर्दोष  अबोध समुह किराँत पहिचानबाट भाग्न खोज्छौ।

यहाँ किराँतलाई &quot;किर +आत = किराँत&quot; को रूपमा बुझिने बुझाई नै गलत छ । जबरजस्त &quot;किर&quot; लाई सुँगुर र &quot;आत&quot; लाई पालक भनेर बुझ्ने दिमाग नै  हाम्रो मुक्तिको बाधक हो ।

&quot;किराँत&quot; लाई संस्कृत शब्दहरूसंग नै संश्लेषण र विश्लेषण गरेर हेर्ने हो भने पनि यो शब्द सुँगुर र सुँगुरको पछि लाग्ने जातिसंग सम्बन्धित नभएको प्रमाणित हुन्छ ।

यसको लागि हामीले ठेट मौलिक संस्कृत शब्दहरू पहिल्याउनु पर्ने हुन्छ। सुँगुरलाई ठेट संस्कृतमा &quot;वराह&quot; भनिन्छ। (लिम्बुवानको  सुनसरी जिल्ला अन्तरगत चतारास्थित वराह क्षेत्रको मन्दिर भनेको सुँगुरको मन्दिर हो जहाँ हिन्दु आर्यले विष्णुको रूपमा सुँगुर पुज्छन्।) मौलिक संस्कृतमा &quot;किर&quot; को अर्थ कहिँ पनि सुँगुर छैन।

&quot;किराँत&quot;  शब्दको स्वरूपसंग नजिक भएका संस्कृत शब्दहरू हेरौँ । जस्तै:  &quot;किरति&quot;, &quot;किरीट&quot;, &quot;किरिटी&quot; । यदि किराँत संस्कृत भाषाबाटै आएको हो भने यिनै शब्दहरू  अपभ्रंश भएर आएको  हुनुपर्छ।

संस्कृतको &quot;किरति&quot; को अर्थ &quot;छर्नु/ फैलिनु/ to scatter&quot; हुन्छ । &quot;किरति&quot;बाट &quot;किराँती&quot; बन्न सक्छ। यदि यो हो भने किराँतीको अर्थ चारै दिशामा विस्तारित रूपमा फैलिएर रहेको जाति हुन्छ।

संस्कृतबाट आएको &quot;किरीट&quot; शब्दको अर्थ &quot;मुकुट/श्रीपेच/crown&quot; हुन्छ। यो मुकुट/श्रीपेच लगाउनेलाई संस्कृतमै &quot;किरिटी&quot; भनिन्छ र &quot;किरिटी&quot; को अर्थ राजा हो। &quot;किरीट&quot; बाट &quot;किराँत&quot; बन्न सक्छ र &quot;किरिटी&quot; बाट &quot;किराँती&quot; हुन सक्छ । यदि संस्कृतबाटै किराँत हुन आएको हो भने किराँतको अर्थ मुकुट लगाउने राजा हुन्छ।

अतः किराँतलाई हामीले संस्कृतबाट नै आएको हो भनेर जिद्दी गर्ने हो भने पनि &quot;किराँत&quot; शब्दको साईनो &quot;सुँगेर पालेर जीविका धन्ने&quot; कुरासंग हुनै सक्दैन।

यद्यपि किराँत शब्द किराँत भाषाबाटै आएको आधार छ। &quot;किराँत&quot; र &quot;किरावा&quot; शब्दबीचमा घनिष्टता छ। किराँत भाषामा &quot;कि&quot; धातु भएका शब्दहरू प्रशस्तै छन्। किराँतीहरूले आफूलाई गौरवका साथ कसैलाई रवाफ देखाउनु पर्यो भने &quot;काँ किराँती मो म्छा/ आङ्का किरावा छा चि (म त किराँतीको बच्चा पो हुँ त)&quot; भन्ने परम्परागत स्थापित आचरण (traditional custom ) अझै पनि छ। यसो भन्ने परम्परा त संस्कृत भाषा बोकेर ल्याउने आर्यहरू हिन्दु उपमहाद्वीपमा प्रवेश गर्नुभन्दा अगाडि देखिनै किराँतहरूमा थियो। हिन्दुआर्यको आगमन अगाडि नै किराँतीले आफूलाई गर्वका साथ किराँत भनिरहेको यसबाट प्रष्ट हुन्छ।

मानिसको स्वभाव कस्तो हुन्छ भने कसैले हेयको दृष्टिबाट दिएको उपमाबाट आफूलाई चिनाउन चाहदैन । गर्वको साथ भन्ने कुरा त परकै हो।

नामको अर्थ नै हुनुपर्छ भन्ने छैन। त्यो नाम त पछि नामधारण गर्नेको व्यावहारले अर्थ लगाइने हो।

हिन्दु आर्यको संस्कृत भाषा प्रवेश गरेपछि मात्र किराँत शब्द आएको हो भन्नू भनेको कोइलाखानीको आविष्कार पछि मात्र वनस्पतिको उत्पति भएको हो भन्नू जस्तै हो।

त्यस्ता प्रतापी वैभवशाली सभ्यता भएको जातिको आफ्नै नामको पहिचान थिएन होला? अवश्य थियो। थियो त केवल &quot;किराँत&quot; नै थियो। जसले आफूलाई किराँत भएको दाबी गर्दैनन् उनीहरूको लागि आफूलाई आदिवासी (indigenous people) भन्नु योग्यता पुग्दैन।

द्रष्टव्य:
किराँतशास्त्री (Kiratologist) ले संस्कृतबाट &quot;किराँत&quot; आएको होइन, बरू &quot;किराँत&quot; शब्द तथा किराँत भाषाबाट चाहिँ संस्कृतमा केही शब्द बनेका छन् भनेर दाबी गरेका छन्। जस्तो : &quot;कीर्ति&quot; । यो किराँती- किरती - किर् ती हुँदै पछि कीर्ति भएको हो। कीर्तिको अर्थ प्रसिद्धि तथा ख्याति (fame)। हिजो किराँतीहरू वैभवशाली थिए। उनीहरूले प्रसिद्ध र ख्याति कामाएका थिए। त्यस कारण ख्याति र प्रसिद्धि कामउनेलाई हिन्दुआर्यले &quot;किराँती&quot; शब्दको विशेषण प्रयोग गर्थे। &quot;किराँती&quot; भन्दाभन्दै पछि अपभ्रंश भएर &quot;कीर्ति&quot; भएको हो।

&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sunuwar Samaj landingpage |url=https://sunuwarsamajhk.org/ |access-date=2026-03-15 |website=sunuwarsamajhk.org}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भसूची==
१. आचार्य बाबुराम- किराँत नाम, लिच्छवीकालका अभिलेखमा किराँतकालको झलक २०२०,

२. बज्रचार्य धनबज्र- लिच्छवीकालका अभिलेख, नेपाल तथा एसियाली अध्ययन संस्थान त्रि.वि.वि.२०३०

३. रेग्मी जगदिशचन्द्र- काठमाडौँ शहर सांस्कृतिक अध्ययन भाग १, २०५१

४. खनाल मोहनप्रसाद- अभिलेख सङ्कलन, साझा प्रकाशन, ललितपुर

५. डा.स्वामी प्रपन्नाचार्य- प्रचीन किराँत इतिहास २०५१

६. भण्डारी ढुण्डिराज- नेपालको ऐतिहासिक विवेचना, २०२७

७. दाहाल पेशल- नेपालको इतिहास, सुरुदेखि सुधौली सन्धिसम्म २०५०

८. रापचा लाल श्याँकारेलु- इन्डो नेपाल किराँती भाषाहरू २०६५

९. वाहिङ तेजलाल- वाहिङ लोरोतुम्लो २०६४

१०.वलदीप प्रभास्वार चाम्लिङ को लेख बाट
 http://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF
&lt;references/&gt;
११. baramkirat.blogspot.com

==यो पनि हेर्नुहोस्==
[[किराँती भाषा परिवार|किराँती भाषाहरू]]
{{नेपालका जनजातिहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका जातिहरू]]</text>
      <sha1>0qr3azis64dpfp1u934e1j8mvj9dlvu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355730</id>
      <parentid>1355729</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanuorde</username>
        <id>67716</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1355730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53528" sha1="jzy596t39fg8jjjhcevps3uwfnhuwwy" xml:space="preserve">[[चित्र:Kirat Yakkha Group Kirat New Year Celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[याक्खा जाति|याक्खा]]]]
[[चित्र:Kirat Limbu Group Kirat New Year celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[लिम्बू जाति|लिम्बु]]]]
[[चित्र:Kirat Sunuwar Group Kirat new year celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|[[सुनुवार जाति|सुनुवार]]]]                              [[चित्र:Kirat Rai Group Kirat New Year Celebration 13 December 2018 Kent Uk.jpg|thumb|300x300px|[[राई जाति|राई ]]]]

'''किरात''' शब्दले नेपालका वर्तमान [[सुनुवार जाति|सुनुवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[याक्खा जाति|याक्खा]], आदि जातिहरूलाई जनाउँदछ। किरात भित्र वर्तमानमा  धेरै जाति, थरहरू रहेको भए पनि प्राचीन किराँत जाति सबै एक थिए। बर्तमानमा किरात जातिका विभिन्न भाषा, लिपि, संस्कृतिहरू छन् ती मध्ये पनि मूख्य यस प्रकार छन, प्रमुख जातिहरू सुनुवार, राई, लिम्बू, याक्खा र देवान आदि ।

किरात भनेको नेपालका प्रबजित  जाति थियो। किरातहरूको बसोबास नेपालको पूर्ब र हिमाल सम्म फैलिएको छ भने भारतको असाम, बङ्गाल देखि लिएर [[त्रिपुरा]] सम्म रहेको छ। [[काठमाडौँ|किरात कालमा]] [[चीन]]को [[तिब्बत]]सँग यिनीहरूले निक्कै राम्रो व्यापार गरेका थिए। त्यस्तो व्यापार अहिले सम्मको सरकारले पनि गर्न सकेको छैन। किनभने त्यतिबेलाको नेपाली मुद्रा तिब्बतमा चल्थ्यो। यस तथ्यबाट किरातीहरु सम्पन्न र बैभवशाली थिए।

यिनीहरू हिमालय पर्वत खण्डको दक्षिण तर्फको पहाडी भागमा बसोवास गर्ने जातिका रूपमा पनि पौराणिक इतिहासहरुमा उल्लेख भएको पाइन्छ। महिषपाल वंशी अन्तिम राजा भुवन सिंहलाई पराजित गरी नेपाल खाल्डोको शासन सत्ता यस जातिले हत्याएका थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ। विभिन्न पौराणिक श्रोतहरूमा यस जातिको उल्लेख भएबाट यो जाति प्राचीन जाति भएको पुष्टि हुन्छ। भारतमा हिन्दुराज्य र मुगलराज्य बिच युद्ध हुँदा आर्यहरु भागेर किरात भूमि पसेका थिए । त्यतिबेला किरातहरुले आर्यहरूलाई शरण दिएर आफ्नो भूमीमा राखेर राज्य गर्ने गर्दथे। किरात जातिको बारेमा शुक्लयजुर्वेद, अर्थववेद, वाल्मीकि रामायण र महाभारतका विभिन्न प्रसंगमा भएको छ। यजुर्वेदमा “गुहाम्य महात्मा” अर्थात गुफा बस्ने वा जंगलमा घुम्ने जातिका रूपमा बर्णन गरिएको छ। इतिहासशिरोमणि बाबुराम आचार्यले भारतको पूर्वोत्तर प्रदेशमा बस्ने आग्नेयदेशी परिवार अन्तर्गत नेपार जातिलाई किरात मानेका छन्।

बिक्रम जित हसरत तथा अन्य केही विद्धानहरूले किराँत शब्दको उत्पत्ति भूमध्ये सागरीय क्षेत्रमा बोलिने मोवाइट भाषाको किरीयाट भन्ने शब्दबाट अपभ्रंश भई किरात भएको उल्लेख गरेका छन्। किराँतहरूको मूल बेबिलोन भएको र यिनीहरू ईसापूर्व २४०० तिर आफ्नो मूलथलो छोडी मेसोपोटामिया तर्फ लागेको मानिन्छ। कतिपयले किराँतहरूको उद्गमस्थल अफ्रिकालाई पनि मानेका छन् भने पर्सियाको उत्तरी मैदान र मिश्रलाई समेत किराँतहरूको उद्गम स्थलका रूपमा कतिपय इतिहासकारले मानेको पाइन्छ। सामान्यतया [[हिन्द महासागर]] र चीन आसपास क्षेत्रमा वसोवास गर्ने मानव नश्लको शारीरिक बनावट मिल्ने हुँदा चीन, जापान, कम्बोडिया, अफ्रिका, भियतनाम र भारतको आसाम, नागाल्यान्ड, मणिपुर आदि क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मंगोल जाति र नेपालको पूर्वी भागमा बसोबास गर्ने  याक्खा, लिम्बु, सुनुवार लगायतका जनजातिहरूको शारीरिक बनावट एवं उद्गमस्थल एउटै रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ। इतिहासविद् इमानसिंह चेमजोङ्गले पनि भोटवर्मेली भाषा बोल्ने जातिहरूलाई किराँत कै शाखा मानेका छन्।

किराँतहरूको नश्ल तथा उद्गम्स्थलका बारेमा मात्र नभई यिनीहरूको मानव समुह सम्बन्धका बारेमा पनि विवाद रहेको देखिन्छ । केही विद्धानहरूको दृष्टिमा यिनीहरू आर्य मूलका मानिएका छन् भने केही विद्धानहरूको दृष्टिमा यिनीहरू अनार्य मूलका मानिएका छन्। [[अमरकोश|अमरकोष]] लगायतका धर्मग्रन्थहरूमा किराँतहरूलाई “[[म्लेच्छ]]” मानिएको छ। 

उक्त धारणाका विपरीत अर्काथरी विद्धानहरू किराँत कालका भनिएका कतिपय शाब्दिक अस्तित्व, लिच्छवि कालिन अभिलेखबाट प्राप्त संकेतहरू र ईशापूर्व का केही मूर्तिहरूको बनावट आदिलाई आधार मान्दै किराँतकाल काल्पनिक नभई यथार्थ हुनसक्ने धारणा राख्दछन्। लिच्छवि कालिन अभिलेखमा उल्लेख भएका किराँत देवान भाषा अन्तर्गत केही सब्द। कुपासी (खोपासी), शङ्गा (सांगा), चङ्गु=उचाई (चाँगु), तेङखु= बस्ति (टेकु), खोप्रिङ्ग (भक्तपुर), तेस्तुङ (टिस्टुङ) आदि नामवाचक शब्दहरू किराँत शब्दहरू हुनसक्ने र लिच्छवि कालका केही प्रशासनिक ईकाइहरू मापचोक, कुथेर=रचन, शुल्ली=सजाय र लिङग्वल जस्ता शब्दहरूले किराँत कालिन जातिय तथा प्रशासनिक अस्तित्वलाई उजगार गर्दछन्। लिच्छवि राजा अंशुवर्माको हनुमानढोका अभिलेखमा किराँत शब्द समेत देख्न सकिन्छ। पशुपतिको विरूपाक्ष मूर्तिको साक्षत रूप किराँत आकार प्रकार झल्कने खालको हामी अहिले पनि देख्न सक्दछौं। यी यस्ता आधारहरूलाई मध्येनजरमा राख्दा किराँत युग तथा सभ्यतालाई नेपालको ऐतिहासिक युग भन्न सकिन्छ। किनभने नेपालमा लिच्छवि भन्दा अगाडि किराँतकालमा नै संगठित राज्य व्यवस्थाको जग बसिसकेको देखिन्छ। गोपाल र महिषपाल कालमा कृषि र पशुपालन जस्तो सभ्यताको सुरुवात भैसकेको र किराँतकालमा आईपुग्दा राज्यव्यवस्थाको स्थिति संगठित भैसकेको देखिन्छ। किराँतकालमा राजतन्त्रात्मक व्यवस्था अन्तर्गत विभिन्न अड्डा अदालतको स्थापना, व्यापार, उद्योगधन्दा द्धारा संगठित आर्थिक व्यवस्था र वैदेशिक सम्बन्धको सुरुवात समेत भएको बुझिन्छ।
[[चित्र:Khuwalung rock.jpg|thumb|[[खुवालुङ]], किराँत धर्मको एक पवित्र स्थल]]
किराँतहरूका बारेमा विभिन्न पौराणिक ग्रथहरूमा उल्लेख भएतापनि यस जातिको उत्पत्ति, नेपाल खाल्डो माथिको अधिन, राज्यव्यवस्था एवं सभ्यताका बारेमा यथेष्टरूपमा विश्लेषण गरी निष्कर्षमा पुग्न सक्ने आधारहरू अहिले सम्म प्राप्त नभएका कारण यसै भन्न सक्ने अवस्था भने छैन्। गोपाल वंशावलीमा तामाकोशी र सुनकोशी बीचको भूभागमा बस्ने किराँतहरूले महिषपालहरूलाई जिती नेपाल खाल्डोमा आफ्नो राज्य कायम गरेको उल्लेख पाइन्छ। भाषावंशावलीमा “म्लेच्छ” जातिका किराँतहरू पूर्वबाट महाप्रतापसँग आई महिषपाल राजासँग युद्धमा जिती नेपालका राजा भया भनि उल्लेख गरेको र प्रथम किराँत राजा यलम्वर भनी उल्लेख गरेका छन्। यी सबै आधारबाट महिषपाल वंशका अन्तिम राजा भुवनसिंहलाई पराजित गरी किराँतहरूले आफ्नो राज्य स्थापना गरेको देखिन्छ। तर समयको भने कुनै श्रोतमा उल्लेख भएको पाईदैन। ईशापूर्व १२०० तिर किराँतहरूबाट नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरिएको भन्ने अनुमान गरिएको छ।

वंशावलीहरूमा सबैभन्दा पुरानो र विश्वासी मानिने गोपालराज वंशावलीले यलम्बर लगायत ३२ जना किराँती शासकहरूले १६६३ वर्ष ८ महिना शासन गरेको उल्लेख छ। राइट वंशावलीले २८ जनाले १११८ वर्ष र कर्कपेट्रीकले २७ जना शासकले १६३० वर्ष शासन गरेको लेख्दछन्। के. पी. जयसवालले २८ जनाले ७०० वर्ष भनी उल्लेख गरेका छन्। भाषा वंशावलीले २८ जना, सिल्वाँ लेवीले २४ जना र इतिहास प्रकाशंमा २९ जनाले शासन गरेको देखाईएको छ तर शासन अवधिका बारेमा भने यिनीहरूले खुलाएका छैनन्। पहिलो किराँती राजा यलम्बरलाई भाषा वंशावलीमा किराँतेश्वर महादेवको अवतारका रूपमा मानिएको छ। राइट वंशावलीमा महाभारतको चर्चा गर्दै सातौँ किराँती राजा जितेदास्तीले महाभारतको युद्धमा भाग लिएको उल्लेख गर्दै उनको मृत्यू पनि सोही युद्धमा भएको चर्चा पाइन्छ। बौद्ध वंशावललीहरूमा सातौँ किराँती राजा जितेदास्तीको समयमा गौतम बुद्ध नेपाल खाल्डोमा आएको प्रसँग उल्लेख भएको पाइन्छ।

राईट वंशावलीमा छैटौ किराँती राजा हुमतीको समयमा [[अर्जुन]]को किराँतेश्वरसँग युद्ध र वर प्राप्तीको कथा पाइन्छ। प्रमुख किराँती राजामा चौँथो राजा स्थुङको नाम आउँछ। वंशावलीमा यिनको शासनकालमा सम्राट अशोकको आगमन भएको उल्लेख पाइन्छ। उनीले नेपाल खाल्डोमा आई आफ्नी छोरी चारुमतीको विवाह यहीका क्षेत्रिय राजकुमार देवपालसँग गरी किराँतहरूको राजधानी पाटन शहरका चारकुना र बीच भागमा एक एक स्तूप बनाउँन लगाएका थिए। अन्तिम किराँती राजा गस्तीको समयमा पश्चिमका सोमवंशी राजा निमिष टंकारले नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरी किराँतहरूलाई पराजित गरे । यस पछि यो जाति क्रमसः पूर्वतर्फ लागेको अनुमान गर्न सकिन्छ। तर कर्कपेट्रिकले किराँतहरूलाई पराजित गर्ने निमिस टंकारलाई सूर्यवंशी लिच्छवि मानेका छन्।
&lt;ref&gt;Bhojpur.com&lt;/ref&gt;

&quot;लिच्छविकालिन अभिलेखहरूमा गैरसंस्कृत शब्दहरूबाट उल्लेख गरिएका कैयौ नामहरू छन, यस्ता गैरसंस्कृत शब्दहरू भनेका किराँत भाषाका शब्दहरू हुन&quot;। (शाह ऋषिकेश, एन्सीएन्ट एण्ड मेडिभियल नेपाल, न्यु देल्लि, अजय कुमार जैन, ई.१९९२ पृ.८) शाहका मतमा सहमती राख्ने अधिकांश विद्धानहरूका अलवा केही विमति राख्ने विद्धानहरू पनि पाइन्छन्। केही विद्धानहरूले लिच्छविकाल भन्दा पहिलेका नेपालको इतिहासलाई पुराणहरूमा आधारित कपोलकल्पित दन्तेकथाका रूपमा लिएको पनि पाइन्छ। यस लेखमा शाहकै मतलाई थप पुष्टि गरिने प्रयास गरिएको छ। 
काठमाण्डौ स्थित नक्सालको प्राचिन नाम जोन्जोन्दिङ रहेको तथ्य पुष्टि हुन आएको छ। अंशुवर्माको नक्साल गैरीधारामा रहेको ई.६१५को अभिलेखमा निलिशाला प्रणाली र जोन्जोन्दिङ ग्रामको उल्लेख भएको पाइनछ। (धनबज्र बज्रचार्य २०३०, ३५४)

उक्त अभिलेखबाट राजा अंशुवर्माको पालामा हाल गैरिधारा भनिने भेगमा जोन्जोन्दिङ नाम गरेको गाउँ थियो। त्यो गाउँका बासिन्दाले प्रणाली हिटि(कुहिती) बनाएका थिए। सो हितिको पानी नियमितरूपले आइरहोस् भनेर पानी आउने कुलो छोपी कुलोमाथीबाट साँढे गोरुगाढाको आवतजावत रोकिदिने नियम अंशुवर्माले बनाइदिएको कुरा उक्त अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ। यो भेगको पुरानो नाम जोन्जोन्दिङको यसपछिका समयमा उल्लेख पाइन्न तर निलिशाला भन्ने भने कायमै रही निलिशालाबाट नक्साल कहलिन पुगेको पाइन्छ। (जगदिशचन्द्र रेग्मी, काठमाण्डौ शहर सास्कृतिक अध्ययन भाग १ पृ.१६)
अभिलेखमा उल्लेखित जोन्जोन्दिङ पछाडिको '''ग्राम शब्दभने लिच्छविकालमा आएर थपिएको हुनसक्ने बलियो सम्भावना देखिन्छ कारण किराँत भाषामा दिङ शब्दले नै गाउँ वा ठाउँको अर्थ दिन्छ प्रतिनिधित्व गर्दछ। आज पनि केही किराँत समुदायमा दिङ केहीमा दिम र केहीमा देल (द्याल) भएको पाइन्छ। यसको पुष्टि निम्न किराँतहरूका साविक किपट अन्तर्गत रहे भएका ठाउँहरूको नामबाट हुन्छ। वल्लोकिराँत ओखल्ढुंगा जिल्ला अन्तर्गत रहेको टारकेराबारीको साविक नाम थिमथेमदिङ(म) रहेको कुरा जयवीर महेन्द्र मल्ल (महिपतिन्द्र मल्ल)ले ने.सं. ८४१ खमा प्रतिमन पाध्या पौड्याललाई विर्ता दिएको कागजमा उल्लेख पाइन्छ। यही थिमथेमदिङ शब्दको अपभ्रंशीत रूप थिङथिङटार हुँदै हाल टारकेराबारी कायम हुन पुग्यो। किराँत कोइँच भाषामा थिमथेमदिङ(म)को अर्थ मृतमानिस गाड्ने समाधिस्थल हुन्छ। आजा पनि टारकेरावारीको रातमाटे जंगलमा किराँतहरूको चिहान यद्दावधि पाइने दावि स्थानिय श्रोतव्यक्ति दीर्धराज पौडेलको छ।

साविक काति नासुके कोइँच किपट हाल सोलु जिल्ला अन्तरगतको चेरेन्हादिङ अपभ्रंशितरूप चेर्मादिङ हुँदै छेर्मादिङ जसको साविकको अर्थ घाम उदाउने ठाउ (चेरे न्हा दिङ) हुन्छ। यस्तै दोलखा जिल्लाको हुइवादिङ, किराँत राडु (वम्बुले) किपट अन्तर्गतको वामदिङ (जो वामद्याल हुँदै उबु, बन्नपुग्यो), पाचथरको फेउदिङ, संखुवासभा(वा)को दिदिङ, मावादीन, भोजपुर माङदिङ, दिङला, रामेछापको पोलदिम(ङ), कोटदिम(ङ), ताप्लेजुङको आम्वेकोदीन, परेवादीन आदि।

कोलि(ग्राम)द्रङ्ग

इ. ५३०को पाटन खपिन्छें अभिलेखमा दक्षिण कोलिग्रामको पहिलो प्रमाणिक चर्चा पाइन्छ। यसैगरी इ. ६१५को जैसिदेवलको मिननारायणस्थानको अभिलेख, इ. ६३० तिरको लगनटोल यंगालहिटीको अभिलेख, इ. ६३३को थानकोटको अभिलेख र इ. ६४० को लगनटोल यंगालहिटीकै अर्को अभिलेख समेतमा दक्षिण कोलिग्रामको उल्लेख पाइन्छ । (धनवज्र वज्रचार्य लिच्छवि कालिन अभिलेख २०३०)
धनवज्र वज्रचार्य र ज्ञानमणी नेपालले दक्षिण कोलिग्रामको कोलि शब्दलाई कपिलवस्तु पूर्वको कोलीराज्यका कोली जातिसँग सम्वद्ध गराएको पाइन्छ भने इतिहासकार बाबुराम आचार्यले पञ्चकोलीका रूपमा पाँच कोलिवस्तिको अनुमान गर्दै कोलि शब्दलाई किराँत भाषासँग सम्वद्ध गर्नुभएको पाइन्छ। (आचार्य बाबुराम,किराँत नाम लिच्छवि कालका शिलालेखमा किराँतकालको झलक, नेपाली पूर्णाङ्क १६,पृ.३-३०) आचार्यले कोलिग्रामलाई किराँतकाल देखिकै बसेको बस्तिकोरूपमा लिएको पाइन्छ। आचार्यको मतसँग सहमत हुँदै ठाकुरलाल अमात्यले (विजेल १९८०, ३१६) उदृत गर्दै सिंहदरवार पछाडिको कुरिया गाउँलाई पञ्चकालि मध्येको एक कोलि भएको अनुमान गर्नु भएकोछ।

किराँतभित्र पनि कोली, कोइ, कोयु, कोयोङ, कोइँच, कोच, कुकी, कुलुङ, किरावा आदि थुप्रै जातिहरू हुनेहुँदा कोली शब्द जातिविशेष भएपनि किराँत जातिविशेष नै हुने अनुमान गर्न सकिन्छ। कोइँच किराँत मुग्दुम अनुसार धनुरधर पुरुषलाई पनि कोअ्ली भनिन्छ। लिच्छवीकालका अभिलेखमा उल्लेखित र हालका किराँत बस्तिका ठाउहरूसंगको सामिप्यताको अध्ययन गर्ने हो भने धनवज्र र ज्ञानमणी नेपालको कपीलवस्तु पूर्वका कोली जातिसँग सम्वन्धित तथ्यभन्दा बाबुराम आचार्यको किराँत जातिसँग सम्वन्धित पूर्व किराँत वस्ति भएको तथ्य नै बडि संभावित देखिन्छ।
भिमार्जुन र विष्णुगुप्तको इ. ६४०को यंगालहिटिको अभिलेखमा द्रङ्ग शब्दको उल्लेख पाइन्छ। &quot;दक्षिणकोलीग्रामस्य पूर्वभेव द्रंगचतुर्भागत्वेन प्रविभक्तस्यैतत्सीमनिवासिनाम्&quot; र &quot;एतदंगचतुर्भागसीमाभ्यन्तरवर्तिनः&quot;-वज्रचार्य २०३०) अर्थात द्रंगको चारभागको एकभाग रूपको यो इलाकामा बस्ने जस्ता शब्द उल्लेख भएको पाइन्छ। द्रङ्ग शब्द किराँत भाषाको हुनुले पनि कोलि शब्द पनि किराँत भाषा हुनुको पुष्टि हुनआउछ। यस कुराको थप पुष्टि ठाउँ, गाउँ र वस्ति अर्थाउने वर्तमान चलन चल्तिका किराँत शब्दहरू दिङ, दिम, तेल, देल, द्याल, दोरोङ, दरेशले पनि गर्दछन्। अभिलेखमा उल्लेखित &quot;पूर्वभेव&quot; शब्दलाई गौंढगर्दा पनि पहिलेदेखिकै भन्ने हुन्छ अर्थात साविक दर साविकको &quot;द्रङ्ग&quot;को चारभागको एक भाग भन्ने हुन्छ जुन साविककाल किराँतकाल थियो।

राजा नरेन्द्रदेवको लगनटोल यंगालहिटीको इ. ६४३ को अभिलेखमा कोङको, विल्वमार्ग (मार्ग शब्द लिच्छवीकालमा जोडिएको हुनसक्ने ले.) र हुस्प्रिन्दुङ गरी तीन गाउँहरू विशेष सुविधाकासाथ दक्षिण कोलिग्राम द्रंगलाई नै सुम्पिएको कुरा उल्लेख पाइन्छ। (वज्रचार्य २०३०) लगनटोलकै शिवदेव द्वितीयको इ. ६९५ को अभिलेखमा पनि वैद्यग्रामको सीमांकन गर्दा चौहदीमा उल्लेखित दक्षिण र पश्चिमतर्फ तेङखु (हालको टेकु), उत्तरपट्टी चिशिमण्डा तिलमकको उल्लेख पाइन्छ। (वज्रचार्य २०३०) जैशिदेवल निरको इ. ७२७ को अभिलेखमा लञ्जग्वल भन्ने स्थानको नाम उल्लेख पाइन्छ। लञ्जग्वल वस्ति नै हालको लगन भएको अनुमान डा. जगदिशचन्द्र रेग्मीको छ। इ. ६३३ को भिमार्जुन र जिष्णुगुप्तको थानकोट स्थित अभिलेखमा थेञ्चो(ग्राम)का किसानहरूले दक्षिण कोलिग्राममा हुने गोयुद्धका लागि एकहलो जग्गामा केही कर तिर्न पर्ने उल्लेख पाइन्छ । (वज्रचार्य २०३० पृ.४३४)

यसरी हेर्दा दक्षिण कोलिग्राम(द्रङ्ग) अन्तरगत रहेका स्थानहरूमा कोङको, विल्व(मार्ग), हुस्प्रिन्दुङ, चिशिमण्डा तिलमक, लञ्जग्वल, थेञ्चो (हाल थानकोट)हरू जस्ता स्थानका नाम किराँत भाषामा उल्लेख हुनुले पनि इतिहासकार बाबुराम आचार्यको साविक किराँत वस्तिकै अवशेषको रूपमा कोलिद्रङ्ग नै लिच्छवीकालमा दक्षिण कोलिग्रामको अस्तित्वमा आएको पुष्टि हुन्छ।

लायकु

इ. ८५० तिर विशालनगरको पतनपछि यहाँका कति वासिन्दाले बसाइसर्ने क्रममा काठमाडौँ भेगमा पनि आइ बसोवास गर्न थाल्दा यहाँ जनसङ्ख्याको बृद्धि भई बढी गुल्जार हुन थालेकोले होला इ. ९८७-९० तिर भएका राजा गुणकामदेवले पुरानो लायकु भेकमा नयाँ दरवार खण्ड बनाई राजधानी बनाएको अनुमान गरिएको छ। राजधानी हुने यो क्रम कहिलेसम्म कायम रह्यो भन्न सकिंदैन तर उक्त राजाकै पालामा यो भेकको सुधारका काम भएकोले विकासको क्रम अगाडि बढेको अनुमान गरिन्छ ।(डा.जगदिशचन्द्र रेग्मी,काठमाडौँ शहर सांस्कृतिक अध्ययन भाग १ पृ.२३)
यो पुरानो लायकु भेक काठमाडौँको कुन क्षेत्रमा थियो भन्ने प्रष्ट उल्लेख नभएपनि लायकु शब्द भने किराँत भाषाको भएको स्पस्ट छ। किराँत किपट अन्तरगत पर्ने कु उपसर्ग लागेका ठाउँका नामहरूमा पोकु (रामेछाप), बुकु (ओखल्ढुंगा र सोलु ), दमकु (सोलु), सिल्कु (ओखल्डुंगा), तामकु (संखुवासभा), ह्वाकु (तेरथुम), मककु (खोटाङ) आदि धेरै ठाउँहरू पाइन्छन्। अधिकांश किराँत भाषामा कु शब्दले पानी वा पानीले बनाएको उर्भर भूमीलाई जनाउछ। वाहिङ किराँत मुङदुम अनुसार विसिकु दुङमाकुले पानी(वकु) र ङाकु दु विकु दुले खोला(गुलो) अर्थाउछ । (तेजलाल वाहिङ, वाहिङ लोरोतुम्लो पृ.३३५) यस्तै कोइँच किराँतमा लिकु, बुकु, पोकु जस्ता खोलाहरू तथा वाकुले पानी जनाए झै अन्य किराँतहरूमा काकु-जेरुङ र वम्बुले), छइकु(कोयु), कांकु(दुमी), कु (तिलुङ थुलुङ) व्अकु (सुरेल) आदि। अत यो लायकु क्षेत्र पनि काठमाण्डौ उपत्यकाको कुनै नदी किनार मै अवस्थित हुनुपर्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

कु प्रत्यय जस्तै बु प्रत्यय लागेका ठाउँहरू पनि लिच्छवीकालिन अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ 
।
प्रोज्ञाम्वु -इ.५९३ बज्रचार्य,२०३०,२३४),

थम्वु -इ.६२४,वज्रचार्य २०३०,४०१),

यम्वु -इ.१०११,पेटेक१९८४,३६)

वर्तमान अवस्थासम्म पनि बु प्रत्यय लागेका स्थानहरू किराँत किपटिया क्षेत्रमा प्रसस्ततै पाइन्छन् । जुबु(सोलु), खुम्बु(सोलु), आङबु(पाँचथर), सिलिबु(तेह्रथुम), सालामबु(खोटाङ), आदि।
बृम, ब्रु र ब्रू उपसर्ग लागेका ठाउँपनि लिच्छवी अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ ।

गुम्पदबृम :- इ. ४८०, वज्रचार्य २०३०, पृ. ४९९

पीतुब्रु :- इ. ६७९,, ,, ५००

पृच्छिब्रू :- इ. ,, ,, ,, ,,

उक्त नामहरूसँग सामिप्यता राख्ने वर्तमान किराँत वस्तिहरूका ठाउँहरूमा सोब्रू (ओखल्ढुंगा), दिव्रु(ङ) खोटाङ, लाम्ब्रु(ङ) लाम्राङ भञ्ज्याङ, दोब्रु (दोब्रे भत्तज्याङ) खिरिब्रु(ङ) आदि। कतै ब्रुको रेफ अलप भै बुको अवशेषमात्र पनि रहेभएको पाइन्छ जो किराँतहरूको पाछा(उपथर)मा पनि पाइन्छ। 
भक्तपुर बोडे, निलबराहीको लिच्छवीकालिन अभिलेखमा तत्कालिक संयुक्त राजा जिष्णुगुप्तलाई याप्रिङ ग्राममा बसी शत्रुको संहार गर्न लागिएको भनिएकोछ। लिच्छवीकालिन अभिलेखमा यस्तो प्रिङ उपसर्ग लागेको स्थानहरू अरूपनि उल्लेख पाइन्छ ।
नरप्रिङ :- वज्रचार्य २०३०, ४७२

जोलप्रिङ :- ,, ,, ५६, ४१९

प्रङप्रिङ :- ,, ,, ५, ५५, ५६

थंसम्प्रिङ :- ,, ,, ३९५

खोप्रिङ :- ,, ,, ५०, ५१, ५४, २५१

वर्तमान अवस्थामा आएर किराँत समुदायमा प्रिङ प्रत्यय केवल पिङको रूपमा मात्र रहेको पाइन्छ। साविक फोरोप्रिङ कालान्तरमा फरपिङ भएजस्तै साब्रा खापिङ (रामेछाप), फुल(ङ)पिङ (रामेछाप), जुपिङ (सोलु), लामपिङ (खोटाङ) आदि।

काठमाण्डौ उपत्यका तथा उपत्यका वरिपरिका स्थानहरूको नाम प्राय: धेरैजसो किराँत भाषाबाट रहेको पाइन्छ । केल(देल)टोल, ङेत(नरदेवी), लञ्जग्वल(लगन), खोप्रिङ(भक्तपुर), साङगा(साँगा), चाङगु(चाँगु), तेसलुङ(टिस्टुङ), पाङलुङ(पालुङ), थोचो(ठेचो) आदि। माथी उल्लेखित स्थानका अलवा लिच्छवीकालिन अभिलेखमा प्रशासनिक इकाइहरूको नाम पनि किराँत भाषामा उल्लेख भएको पाइन्छ। कुथेर, शुल्लि, लिङग्वल, मापचौक, सिन्द्रीक आदि जस्ता प्रशासनिक इकाइका अलवा हल्कराको व्यवस्था समेत किराँतकालमै भएको प्रमाणीत भएकोछ । अंशुवर्माको हाडिगाउँको अभिलेखमा &quot;धावक गेच्छिञ्जाकस्य पू. ३ प. १ &quot;को उल्लेख हुनुले लिच्छवीकालको धावक गेच्छिञ्जाकको किराँतकाल मै व्यवस्ता भएको पाइन्छ।(धनवज्र वज्रचार्य २०३० पृ.३०५)

माथी उल्लेखित तथ्यहरू मनन गर्ने हो भने लिच्छवीकाल अगाडिको किराँत युगलाई कपोलकल्पित ठान्ने विद्धानहरूलाई निधार चाउरी पारेर सोच्न बाध्य अवश्यै गराउनेछ कि &quot;लिच्छवीकालिन संस्कृत भाषामा लेखिएका अभिलेखमा कसरी गैरसंस्कृत शब्दहरू कुँदिन पुगे?&quot;
&quot;किराँत&quot; : केही भ्रम र यथार्थ

यो &quot;किराँत&quot; शब्द संस्कृत भाषाबाट आएको भनेर कसै कसैले दाबी गरेका पाइन्छन्। यहाँ आपतिको कुरा के हो भने यो किराँत शब्दलाई विद्वान कहलिएका नश्लवादी इतिहासकारले नियोजित तवरले  सुँगुरसंग जोडि दिएको छ। अनि यसैलाई आधार मानेर हामी केही निर्दोष  अबोध समुह किराँत पहिचानबाट भाग्न खोज्छौ।

यहाँ किराँतलाई &quot;किर +आत = किराँत&quot; को रूपमा बुझिने बुझाई नै गलत छ । जबरजस्त &quot;किर&quot; लाई सुँगुर र &quot;आत&quot; लाई पालक भनेर बुझ्ने दिमाग नै  हाम्रो मुक्तिको बाधक हो ।

&quot;किराँत&quot; लाई संस्कृत शब्दहरूसंग नै संश्लेषण र विश्लेषण गरेर हेर्ने हो भने पनि यो शब्द सुँगुर र सुँगुरको पछि लाग्ने जातिसंग सम्बन्धित नभएको प्रमाणित हुन्छ ।

यसको लागि हामीले ठेट मौलिक संस्कृत शब्दहरू पहिल्याउनु पर्ने हुन्छ। सुँगुरलाई ठेट संस्कृतमा &quot;वराह&quot; भनिन्छ। (लिम्बुवानको  सुनसरी जिल्ला अन्तरगत चतारास्थित वराह क्षेत्रको मन्दिर भनेको सुँगुरको मन्दिर हो जहाँ हिन्दु आर्यले विष्णुको रूपमा सुँगुर पुज्छन्।) मौलिक संस्कृतमा &quot;किर&quot; को अर्थ कहिँ पनि सुँगुर छैन।

&quot;किराँत&quot;  शब्दको स्वरूपसंग नजिक भएका संस्कृत शब्दहरू हेरौँ । जस्तै:  &quot;किरति&quot;, &quot;किरीट&quot;, &quot;किरिटी&quot; । यदि किराँत संस्कृत भाषाबाटै आएको हो भने यिनै शब्दहरू  अपभ्रंश भएर आएको  हुनुपर्छ।

संस्कृतको &quot;किरति&quot; को अर्थ &quot;छर्नु/ फैलिनु/ to scatter&quot; हुन्छ । &quot;किरति&quot;बाट &quot;किराँती&quot; बन्न सक्छ। यदि यो हो भने किराँतीको अर्थ चारै दिशामा विस्तारित रूपमा फैलिएर रहेको जाति हुन्छ।

संस्कृतबाट आएको &quot;किरीट&quot; शब्दको अर्थ &quot;मुकुट/श्रीपेच/crown&quot; हुन्छ। यो मुकुट/श्रीपेच लगाउनेलाई संस्कृतमै &quot;किरिटी&quot; भनिन्छ र &quot;किरिटी&quot; को अर्थ राजा हो। &quot;किरीट&quot; बाट &quot;किराँत&quot; बन्न सक्छ र &quot;किरिटी&quot; बाट &quot;किराँती&quot; हुन सक्छ । यदि संस्कृतबाटै किराँत हुन आएको हो भने किराँतको अर्थ मुकुट लगाउने राजा हुन्छ।

अतः किराँतलाई हामीले संस्कृतबाट नै आएको हो भनेर जिद्दी गर्ने हो भने पनि &quot;किराँत&quot; शब्दको साईनो &quot;सुँगेर पालेर जीविका धन्ने&quot; कुरासंग हुनै सक्दैन।

यद्यपि किराँत शब्द किराँत भाषाबाटै आएको आधार छ। &quot;किराँत&quot; र &quot;किरावा&quot; शब्दबीचमा घनिष्टता छ। किराँत भाषामा &quot;कि&quot; धातु भएका शब्दहरू प्रशस्तै छन्। किराँतीहरूले आफूलाई गौरवका साथ कसैलाई रवाफ देखाउनु पर्यो भने &quot;काँ किराँती मो म्छा/ आङ्का किरावा छा चि (म त किराँतीको बच्चा पो हुँ त)&quot; भन्ने परम्परागत स्थापित आचरण (traditional custom ) अझै पनि छ। यसो भन्ने परम्परा त संस्कृत भाषा बोकेर ल्याउने आर्यहरू हिन्दु उपमहाद्वीपमा प्रवेश गर्नुभन्दा अगाडि देखिनै किराँतहरूमा थियो। हिन्दुआर्यको आगमन अगाडि नै किराँतीले आफूलाई गर्वका साथ किराँत भनिरहेको यसबाट प्रष्ट हुन्छ।

मानिसको स्वभाव कस्तो हुन्छ भने कसैले हेयको दृष्टिबाट दिएको उपमाबाट आफूलाई चिनाउन चाहदैन । गर्वको साथ भन्ने कुरा त परकै हो।

नामको अर्थ नै हुनुपर्छ भन्ने छैन। त्यो नाम त पछि नामधारण गर्नेको व्यावहारले अर्थ लगाइने हो।

हिन्दु आर्यको संस्कृत भाषा प्रवेश गरेपछि मात्र किराँत शब्द आएको हो भन्नू भनेको कोइलाखानीको आविष्कार पछि मात्र वनस्पतिको उत्पति भएको हो भन्नू जस्तै हो।

त्यस्ता प्रतापी वैभवशाली सभ्यता भएको जातिको आफ्नै नामको पहिचान थिएन होला? अवश्य थियो। थियो त केवल &quot;किराँत&quot; नै थियो। जसले आफूलाई किराँत भएको दाबी गर्दैनन् उनीहरूको लागि आफूलाई आदिवासी (indigenous people) भन्नु योग्यता पुग्दैन।

द्रष्टव्य:
किराँतशास्त्री (Kiratologist) ले संस्कृतबाट &quot;किराँत&quot; आएको होइन, बरू &quot;किराँत&quot; शब्द तथा किराँत भाषाबाट चाहिँ संस्कृतमा केही शब्द बनेका छन् भनेर दाबी गरेका छन्। जस्तो : &quot;कीर्ति&quot; । यो किराँती- किरती - किर् ती हुँदै पछि कीर्ति भएको हो। कीर्तिको अर्थ प्रसिद्धि तथा ख्याति (fame)। हिजो किराँतीहरू वैभवशाली थिए। उनीहरूले प्रसिद्ध र ख्याति कामाएका थिए। त्यस कारण ख्याति र प्रसिद्धि कामउनेलाई हिन्दुआर्यले &quot;किराँती&quot; शब्दको विशेषण प्रयोग गर्थे। &quot;किराँती&quot; भन्दाभन्दै पछि अपभ्रंश भएर &quot;कीर्ति&quot; भएको हो।

&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sunuwar Samaj landingpage |url=https://sunuwarsamajhk.org/ |access-date=2026-03-15 |website=sunuwarsamajhk.org}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भसूची==
१. आचार्य बाबुराम- किराँत नाम, लिच्छवीकालका अभिलेखमा किराँतकालको झलक २०२०,

२. बज्रचार्य धनबज्र- लिच्छवीकालका अभिलेख, नेपाल तथा एसियाली अध्ययन संस्थान त्रि.वि.वि.२०३०

३. रेग्मी जगदिशचन्द्र- काठमाडौँ शहर सांस्कृतिक अध्ययन भाग १, २०५१

४. खनाल मोहनप्रसाद- अभिलेख सङ्कलन, साझा प्रकाशन, ललितपुर

५. डा.स्वामी प्रपन्नाचार्य- प्रचीन किराँत इतिहास २०५१

६. भण्डारी ढुण्डिराज- नेपालको ऐतिहासिक विवेचना, २०२७

७. दाहाल पेशल- नेपालको इतिहास, सुरुदेखि सुधौली सन्धिसम्म २०५०

८. रापचा लाल श्याँकारेलु- इन्डो नेपाल किराँती भाषाहरू २०६५

९. वाहिङ तेजलाल- वाहिङ लोरोतुम्लो २०६४

१०.वलदीप प्रभास्वार चाम्लिङ को लेख बाट
 http://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF
&lt;references/&gt;
११. baramkirat.blogspot.com

==यो पनि हेर्नुहोस्==
[[किराँती भाषा परिवार|किराँती भाषाहरू]]
{{नेपालका जनजातिहरू}}

[[श्रेणी:नेपालका जातिहरू]]</text>
      <sha1>jzy596t39fg8jjjhcevps3uwfnhuwwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रणोद्दीपसिंह कुँवर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8629</id>
    <revision>
      <id>1355713</id>
      <parentid>1354883</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* कार्यहरू */</comment>
      <origin>1355713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16445" sha1="mydou2jgkqelp5475y6w4ppho5p7042" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
| birthname       = 
| image =Ranodip_Singh_Kunwar.jpg|
|caption = रणोद्दिप सिंह कुँवरको तस्बिर
| order           = 
| office          = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|१० औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]]
| term_start      = वि.सं.१९३३ फागुन १५&lt;ref&gt;{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२४२|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}&lt;/ref&gt;
| term_end        = वि.सं. १९४२
| predecessor     = [[जङ्गबहादुर राणा]]
| successor       = [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]
| spouse          = [[हरिप्रियादेवी]]
| birth_date      = वि.सं. १८८२&lt;br&gt;३ अप्रिल १८२५
| birth_place     = 
| death_date      = वि.सं. १९४२
| death_place     = 
}}

'''रणोद्दिप सिंह बहादुर कुँवर राणा''' वा '''रणोद्दिप सिंह कुँवर''' (१९३३-१९४२)
राणा शासनका दोस्रो श्री ३ महाराजको रूपमा रणोद्धिप सिंह नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका थिए। दाजु [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर राणा]]को निधन पश्चात् जङ्गबहादुरले नै राखिदिएको थिति अनुसार यिनी श्री ३ को पदमा विराजमान भए। 

भतिजाहरू (दाजु [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर]] र भाइ [[धीर शमशेर राणा|धीरशमशेर]]का छोरा) बीच चर्किएको शक्ति संघर्षका कारण असुरक्षित महसुस गर्दै रणोद्दीपले '[[बिजुली गारत]]' नाममा विशेष फौज निर्माण गरेका थिए। तर पछि यिनी आफ्नै भतिजाहरू ([[धीर शमशेर राणा|धीरशमशेर]]का छोराहरू) बाट षड्यन्त्रपूर्वक मारिए। यिनीपछि यिनका भतिजा [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] नेपालका प्रधानमन्त्री बने।

रणोद्दिपसिंहको जन्म पिता काजी [[बालनरसिंह कुँवर]]को सातौँ पुत्र र माता गणेश कुमारीको पाचौँ पुत्रको रूपमा भयो। उनी निःसन्तान रहेकाले भतिजा ध्वज नरसिंह राणा लाई धर्मपुत्र बनाएका थिए। उनी अत्यन्त धार्मिक व्यक्ति थिए। उनको हत्या आफ्नै भतिजाहरूद्वारा वि.सं. १९४२ मा भयो।
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lambjang and Kaski  GENEALOGY |url=https://royalark.net/Nepal/lamb4.htm |access-date=2026-05-11 |website=royalark.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

==सैन्य वृत्ती==
उनले तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध (सन् १९५५-५६) र भारतमा सन् १८५७ मा घटेको सिपाही बिद्रोहमा नेपाली सेनाको नेतृत्व गरेका थिए।
[[चित्र:Statue_Horse_rider.jpg|thumb|alt=टुँडिखेलमा रहेको श्री ३ रणोद्दिपको घोडचढी शालिक|center|550x550px|टुँडिखेलमा रहेको श्री ३ रणोद्दिपको घोडचढी शालिक&lt;br&gt;सन् १८५७ मा गदरको युद्धमा देखाएको वीरताको स्मरणमा बनाइएको सालिक]]

== श्री ३ महाराज तथा प्राइममिनिस्टर ==
वि.सं. १९३३ मा पत्थरघट्टामा श्री ३ तथा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर]]को मृत्यु भएपछि; [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]को चातुर्यताले [[रणोद्दिप सिंह बहादुर राणा|रणोद्दिप सिंह]]ले श्री ३ महाराज तथा प्राइममिनिस्टर दुवै पद हासिल गरे। [[रणोद्दिप सिंह बहादुर राणा|रणोद्दिप सिंह]]लाई दुवै पद दिलाउन [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]ले सो समाचार सार्वजनिक हुन दिएनन्। उनले जङ्गबहादुर सिकिस्त बिरामी रहेको भन्दै युवराज, जंग पुत्र [[जगतजङ्ग राणा|जगतजंग]]लाई पत्थरघट्टा पठाए।

श्री ३ रणोद्दीप निश्शङ्क, विश्वास गर्ने उनको बानी र आफू श्री ३ हुन पाएकोमा धीरशमशेर सँग र आफ्नो खानदान बढाइदिने दाजु जङ्गबहादुर सँग ज्यादै अनुगृहीत थिए। उनी सुधारवादी नहुँदा त्यस्ता उल्लेखनीय काम हुन सकेन। बरु जङ्गबहादुरले थापाथलीमा खोलेको दरबार अङ्ग्रेजी स्कुललाई रानीपोखरीको पश्चिम तर्फ गाईगोठमा स्थानान्तरण गर्ने काम उनले गरे। उनी अदूरदर्शी र राजनीतिक धूर्तताबाट बिलकुल टाढा तथा योग्य-अयोग्यताको पहिचान गर्न नजान्ने राजनीतिक चक्रव्यूहमा परेका मन्द राजनीतिक खेलाडी थिए।&lt;ref&gt;{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२४४|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}&lt;/ref&gt;
===कार्यहरू===
* रणोद्दीप सिंहले [[बिजुली गारत]]को गठन गरेका थिए।
*नेपालमा चिठीपत्र मार्फत खबर, सूचना र समाचार आदान-प्रदान गर्ने उद्देश्यले तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंहको पालामा विक्रम सम्वत् १९३५ मा [[हुलाक सेवा विभाग, नेपाल|नेपाल हुलाक घर]]को स्थापना भई हुलाक सेवाको प्रारम्भ भएको पाइन्छ।&lt;ref&gt;[http://postalservice.gov.np/pages/introduction-of-postal-service हुलाक सेवा विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312115354/http://postalservice.gov.np/pages/introduction-of-postal-service |date=2020-03-12 }}&lt;/ref&gt;
*यिनले [[मुलुकी बन्दोबस्त अड्डा|मुलुकी अड्डा]]को सुधार गरे । यस अड्डालाई प्रधान सेनापतिको मातहतमा राखे । यो अड्डाले [[गृह मन्त्रालय]]को कार्य गर्दथ्यो, कानून-विषयको व्यवस्था मिलाउँदथ्यो, साथै पहाड र मदेशतर्फको पनि गृहसम्बन्धी सबै कार्यं गर्दथ्यो | &lt;ref name=&quot;सुवेदी&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=217}}&lt;/ref&gt;
*यिनले [[कुमारी चोक|कुमारीचोक अड्डा]]मा पनि हेरफेर गरी त्यसको सुधार कार्य गरे । 

=== ३८ सालको पर्व ===
मुख्य लेख : [[३८ सालको पर्व]]

वि.सं. १९३८ मा प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंह सिकारको लागि तराई गएको बेलामा (कतै कतै भारतमा तिर्थ गर्न गएको बेलामा उल्लेख छ), नरेन्द्र बिक्रम शाह ([[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा सुरेन्द्रका]] पुत्र)ले प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंह, प्रधान सेनापति [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]] र उनका शाखा सन्तान सखाप बनाउने षड्यन्त्र बनाए। तर यस षड्यन्त्रको पोल चाडै खोलिएकाले नरेन्द्र बिक्रम शाह, [[जगतजङ्ग राणा|जगतजंग राणा]], बमवीर सिंहलाई इलाहावादको चुनारगढ किल्लामा नजरबन्द गरिएको थियो।

==हत्या ==
प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंहले राजपाट भतिजा जगतजंगलाई सुम्पेर आफू सन्यासी बन्ने सोच बनाएका थिए। तर [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|रोलक्रम]]बाट हटाइएका राज्यको बागी जगतजंगलाई उत्तराधिकारी बनाउदा बिद्रोह हुन सक्ने डर पनि उनको मनमा थियो।

=== ४२ सालको पर्व ===
मुख्य लेख : [[४२ सालको पर्व]]

वि.सं. १९४२ (२२ नोभेम्बर १८८४) रात वीर शमशेर, [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]], [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]] र [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर]] सैन्य परेडको लागि हतियार देखाउने जरुरी काम रहेकाले भेट्नु पर्ने भनेर प्रधानमन्त्री निवास [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी]] प्रवेश गरे। ठिक ९:३० बजे गोडामा तेल लगाएर घोप्टिएर पिपलको पातमा रामनाम लेखिरहेको अवस्थामा धीरसमशेरका चारभाइ छोराहरु डम्बर, [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग]], [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम]] र [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र]]ले '[[पेटिकोट]] मुन्तिरबाट शासन गर्नेको यस्तै हुन्छ' भनि रणोद्वीप सिंहको टाउकोमा गोली प्रहार गरेका थिए। 'मार्यो पापीले' भन्दै रणोद्वीप सिंह पीपलपत्रमा घोप्टिन पुगे। त्यसपछि भीमसमशेरले यिनको तिघ्रामा गोली हने। धीरसमशेरका छोराहरुले रगतले मुछिएको यिनको शरीरलाई घिसार्दै भर्‍याङबाट निर्ममतापुर्वक तल खसाले। भोलिपल्ट सुब्बा चन्द्रकान्त नामक एक ब्राह्मणद्वारा अति सामान्य ढंगबाट यिनको दाहसंस्कार गराइयो। दाहसंस्कारमा ५० पैसा खर्च भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://netizennepal.com/content/13041|title=श्री ३ महाराजको दाहसंस्कार खर्च ५० पैसा !|date=२८ चैत, २०८०|work=नेटिजन संवाददाता}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240915195106/https://netizennepal.com/content/13041 |date=2024-09-15 }}&lt;/ref&gt; [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]ले आफूसँग रहेका सैनिकहरूको साथमा फाइदा उठाई काका रणोद्दीप सिंहको हत्या गरे। जङ्गबहादुरको छोरा [[जगतजङ्ग राणा]] र नाति युद्धप्रताप जंग (नाति जर्नेल ) को समेत हत्या गरियो।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}}

[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा शासन]]
[[श्रेणी:पदमा रहँदा नै मृत्यु हुने व्यक्तिहरू]]
[[श्रेणी:खस जाति]]
[[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]]
[[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>mydou2jgkqelp5475y6w4ppho5p7042</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9163</id>
    <revision>
      <id>1355796</id>
      <parentid>1336127</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मृत्यु */</comment>
      <origin>1355796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17098" sha1="39o0g6dkwsfbeb8to2wcljy2kq2b1n5" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = जर्नेल
| name               = गेहेन्द्र शमशेर
| honorific_suffix   = 
| image              =  Gehendra Shumsher JBR.jpg
| image_upright =
| alt                = 
| caption            = गेहेन्द्र शमशेर आफ्नी श्रीमतीसँग
| pronunciation      = 
| birth_date         =  १८७१&lt;!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --&gt;
| birth_place        = [[कोलकाता|कलकत्ता]]
| baptised           =  &lt;!-- will not display if birth_date is entered --&gt;
| disappeared_date   =  &lt;!-- {{disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --&gt;
| disappeared_place  = 
| disappeared_status = 
| death_date         =  १९०६&lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place        = [[सेतो दरबार]]
| death_cause        = रहस्यमय
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates =  &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| burial_place       =  &lt;!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays &quot;Burial place&quot; as label) --&gt;
| burial_coordinates =  &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| residence          = [[सेतो दरबार]]
| nationality        = [[नेपाली]]
| other_names        = Rana

| ethnicity          =
| citizenship        = 
| education          = 
| alma_mater         = 
| occupation         = 
| years_active       = 
| era                = 
| employer           = 
| organization       = 
| agent              =  &lt;!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --&gt;
| known_for          = {{plainlist|
*[[गेहेन्द्र मार्तिनी]]}}
| notable_works      =  &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot; --&gt;
| style              = 
| home_town          = 
| salary             = 
| net_worth          =  &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             =  &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot;  or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| weight             =  &lt;!-- &quot;X kg&quot;, &quot;X lb&quot; or &quot;X st Y lb&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television         = 
| title              = 
| term               = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| party              = 
| movement           = 
| opponents          = 
| boards             = 
| religion           =  &lt;!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source; do not add a religious denomination here --&gt;
| denomination       =  &lt;!-- Denomination should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| criminal_charge    =  &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   = 
| criminal_status    = 
| spouse             =  &lt;!-- Use article title or common name --&gt;
| partner            =  &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children           = 
| parents            =  &lt;!-- overrides mother and father parameters --&gt;
| mother             =  &lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father             =  [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]&lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| relatives          = 
| family             = 
| callsign           = 
| awards             = 
| website            =  &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_size     = 
| signature_alt      = 
| footnotes          = 
}}
'''जनरल श्री श्री श्री महाराजकुमार गेहेन्द्र शमशेर'''  [[राणा वंश|राणा प्रधानमन्त्री]] [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]का जेठा छोरा हुन्। उनले [[विज्ञान]] र [[प्रविधि]]को क्षेत्रमा निकै ठूलो योगदान दिएका थिए।&lt;ref name=&quot;PurushottamShamsher1990&quot;&gt;{{cite book |last=JBR|first=PurushottamShamsher|date=1990 |title=Shree Teen Haruko Tathya Britanta|trans-title=|url=|language=Nepali|location=Bhotahity, Kathmandu|publisher=Vidarthi Pustak Bhandar|isbn=99933-39-91-1|access-date= }}&lt;/ref&gt;गेहेन्द्र शमशेरलाई नेपाल को पहिलो वैज्ञानिक मानिए पनि उनी केवल प्राविधिक मात्र थिए।

==प्रारम्भिक जीवन==
[[File:Bir Shumsher with his wife and sons.png|thumb|[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] र पत्नी र छोराहरू]]
वीर शमशेरको विवाह श्री ५ माहिला साहेब ज्यू [[उपेन्द्रविक्रम शाह|उपेन्द्र]]की छोरीसँग भएको थियो। र गेहेन्द्रशमशेर, धर्मशमशेरको जन्म भयो। उनको जन्म कलकत्तामा वि.सं. १९२८ मा भएको थियो जहाँ उनका पिता वीर शमशेर नेपालको वकिल (Diplomatic Envoy) थिए। वीर शमशेरले जेठी पत्नीलाई माया नगर्ने हुँदा नजरबन्दमा राखेका थिए। गेहेन्द्र शमशेरले वैज्ञानिक तरक्की गरेर बाबुलाई खुसी पारे। त्यहीँ खुसीयालीमा &quot;के माग्छस् दिन्छु&quot; भन्दा गेहेन्द्रले &quot;मेरी मामुलाई नजरबन्दबाट मुक्त गरिपाऊँ&quot; भनी मुक्त गराए।&lt;ref&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६ ।&lt;/ref&gt;

श्री ३ वीरले आफ्ना छोरा गेहेन्द्रशमशेरको नेतृत्वमा जङ्ग नरसिंह, देवनरसिंह, दीपनरसिंह राणा, भक्तबहादुर बस्न्यात, बालनरसिंह रायमाझी, हेमबहादुर राजभण्डारीहरूलाई जापान र भारतको रुड्कीमा पढ्न पठाए।&lt;ref&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६-२४७ ।&lt;/ref&gt;

[[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ देव]]ले गुप्तचर विभागको प्रमुखमा वीरका जेठा छोरा गेहेन्द्रशमशेरलाई नियुक्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४८ ।&lt;/ref&gt;

==निर्माण ==
उनले वि.सं. १९५६ मा [[फोर्ड मोटर कम्पनी]]बाट उनले मोटर कार आयात गरी त्यसलाई खोलखाल गरी नयाँ गाडी बनाउने प्रयास गरे।

आफ्नो छोटो जीवनकालमा उनले [[गेहेन्द्र राइफल]], [[गे-गन]], पिताको नाममा [[वीरगन]], ज्यु बुबा [[धीर शमशेर राणा]]को नाममा  [[धीरगन]], [[तोप]], [[मेसिनगन]], [[गोली]], [[गोला]], [[कार्टिज]], [[चारनाले तोप]] जस्ता [[हातहतियार]] र खर-खजाना निर्माण गरेका थिए। यसबाहेक उनले [[धान कुट्ने मिल]], [[हावाबाट चल्ने मिल]] र [[बालाजु]]मा [[छाला प्रशोधन कारखाना]] स्थापना गरेका थिए। त्यसैबेला अत्यन्त चमत्कारपूर्वक पानीमुनि [[बिजुली बत्ती]] बालेर नेपालीहरूलाई आश्चर्यचकित पारेका थिए।&lt;ref name=&quot;nepali&quot;&gt;{{cite web|title=नेपालकै पहिलो वैज्ञानिक यस्ता थिए- रोचक तथ्य|trans-title=Interesting facts about Nepal's first scientist|url=http://nepaliheadlines.com/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95/|website=nepaliheadlines.com|accessdate=17 August 2016|language=Nepali}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115012157/https://nepaliheadlines.com/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95/ |date=15 January 2022 }}&lt;/ref&gt; उनले आफ्ना सहयोगीहरू डस्नर, काजीमान, हल्मारत्न, वीरमान, कुलमान, कालू, लाल, चीता एवम् [[मुसे थापा]] र टेकबहादुरको सहायता लिई [[जमल]] ([[सेतो दरबार]]) [[सुन्दरी जल]] र बालाजुमा स्थापित प्रयोगशालाबाट व्यवस्थित वैज्ञानिक अनुसन्धान र आविष्कारको कार्य थालेको देखिन्छ।&lt;ref name=&quot;koselee&quot;&gt;{{cite book|title=Koselee's Social Studies and Population Studies, Grade 7|date=2014|publisher=Koselee Prakashan|isbn=99946-50-87-4|pages=43–44|edition=Revised}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ioe&quot;&gt;{{cite web|title=History of IOE|url=https://ioe.edu.np/history/|website=ioe.edu.np|publisher=Institute of Engineering, [[Tribhuvan University]]|accessdate=17 August 2016|quote=As a result of this, his son, Gehendra Shamsher, along with other 5 students were sent to Japan for higher engineering study.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527192525/http://ioe.edu.np/history/ |date=27 May 2018 }}&lt;/ref&gt;
==मृत्यु==
वि.सं. १९६४ भदौ सुदि ४ मा द.क.ज. गेहेन्द्रशमशेर राणालाई मदिरामा विष मिसाई पिउन दिने षड्यन्त्र गरी मृत्यु गराइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५३|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}&lt;/ref&gt; ३६ वर्षको युवा उमेरमै गेहेन्द्र शमशेरको असामयिक र दुःखद् मृत्यु भयो। 

उनको मृत्यु भएपछि चन्द्र शमशेर उनको शव हेर्न [[सेतो दरबार]] पुगे। सिंहदरबार फर्किएपछि सबै भारदारहरूका अगाडि &quot;अब भने म साँच्चै नेपाल अधिराज्यको सर्वेसर्वा भएँ।&quot; भने। त्यसैले उनको मृत्युमा चन्द्र शमशेरद्वारा कुकर्म गराएको शंका हुन्छ।&lt;ref name=&quot;पुरुषोत्तम&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=65}}&lt;/ref&gt;

आफ्नै काका तथा तानाशाह [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]को शासनकालमा ठूलो दमन र प्रहार सहँदै नेपालको वैज्ञानिक विकासमा लागिपरेका गेहेन्द्र शमशेरको मृत्युपछि चन्द्र शमशेरको दमन अभियान निकै चर्कियो। यसैको मारमा परेर गेहेन्द्र शमशेरका सहयोगी वैज्ञानिक प्रतिभा कोही जेलमा सडे, कोही देश निकालामा परे। मूसे थापा र टेकबहादुरलाई चन्द्र शमशेरले देश निकाला गर्‍यो भने कालू नामक मिस्त्री '''आयल इन्जिन'''को लोतामा परेर मर्‍यो। कतिले जेलको सजाय भोग्नुपर्‍यो। विज्ञान र प्रविधिमाथि शासकको यो प्रहारमा नेपालमा सर्वप्रथम [[हवाईजहाज]] र [[रेल]] बनाउने [[विमान पण्डित]]जस्ता गेहेन्द्र शमशेरका समकालीन वैज्ञानिकमाथि पनि परेको थियो।&lt;ref name=&quot;Johnwalters2005&quot;&gt;{{cite book |last=Walters|first=John|date=2005 |title=Guns of the Gurkhas |asin=0946696454|language=English|location=|publisher=Tharston Press|isbn=978-0946696451|access-date= }}&lt;/ref&gt; 

त्यसबेला गेहेन्द्र शमशरेरजस्तै विज्ञान र प्रविधि क्षेत्रमा कार्यरत [[विमान पण्डित]], प्रसिद्ध गणितज्ञ [[गोपाल पाण्डे]] र धातु विशेषज्ञ [[देवराज शाक्य]] एवम् [[नरबहादुर भारती]] जस्ता [[ग्रामोफोन]] रेकर्डका निर्माता वैज्ञानिक प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा शासकको प्रहारको शिकार भएका देखिन्छन्।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:नेपाली वैज्ञानिकहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली शाहीसेनाका जर्नेलहरू]]
[[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]]
[[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]]</text>
      <sha1>39o0g6dkwsfbeb8to2wcljy2kq2b1n5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355800</id>
      <parentid>1355796</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* प्रारम्भिक जीवन */</comment>
      <origin>1355800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17119" sha1="detg1mcmid15ycm5e8r8tjnieb7aae6" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = जर्नेल
| name               = गेहेन्द्र शमशेर
| honorific_suffix   = 
| image              =  Gehendra Shumsher JBR.jpg
| image_upright =
| alt                = 
| caption            = गेहेन्द्र शमशेर आफ्नी श्रीमतीसँग
| pronunciation      = 
| birth_date         =  १८७१&lt;!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --&gt;
| birth_place        = [[कोलकाता|कलकत्ता]]
| baptised           =  &lt;!-- will not display if birth_date is entered --&gt;
| disappeared_date   =  &lt;!-- {{disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --&gt;
| disappeared_place  = 
| disappeared_status = 
| death_date         =  १९०६&lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place        = [[सेतो दरबार]]
| death_cause        = रहस्यमय
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates =  &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| burial_place       =  &lt;!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays &quot;Burial place&quot; as label) --&gt;
| burial_coordinates =  &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| residence          = [[सेतो दरबार]]
| nationality        = [[नेपाली]]
| other_names        = Rana

| ethnicity          =
| citizenship        = 
| education          = 
| alma_mater         = 
| occupation         = 
| years_active       = 
| era                = 
| employer           = 
| organization       = 
| agent              =  &lt;!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --&gt;
| known_for          = {{plainlist|
*[[गेहेन्द्र मार्तिनी]]}}
| notable_works      =  &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot; --&gt;
| style              = 
| home_town          = 
| salary             = 
| net_worth          =  &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             =  &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot;  or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| weight             =  &lt;!-- &quot;X kg&quot;, &quot;X lb&quot; or &quot;X st Y lb&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television         = 
| title              = 
| term               = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| party              = 
| movement           = 
| opponents          = 
| boards             = 
| religion           =  &lt;!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source; do not add a religious denomination here --&gt;
| denomination       =  &lt;!-- Denomination should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| criminal_charge    =  &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   = 
| criminal_status    = 
| spouse             =  &lt;!-- Use article title or common name --&gt;
| partner            =  &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children           = 
| parents            =  &lt;!-- overrides mother and father parameters --&gt;
| mother             =  &lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father             =  [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]&lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| relatives          = 
| family             = 
| callsign           = 
| awards             = 
| website            =  &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_size     = 
| signature_alt      = 
| footnotes          = 
}}
'''जनरल श्री श्री श्री महाराजकुमार गेहेन्द्र शमशेर'''  [[राणा वंश|राणा प्रधानमन्त्री]] [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]का जेठा छोरा हुन्। उनले [[विज्ञान]] र [[प्रविधि]]को क्षेत्रमा निकै ठूलो योगदान दिएका थिए।&lt;ref name=&quot;PurushottamShamsher1990&quot;&gt;{{cite book |last=JBR|first=PurushottamShamsher|date=1990 |title=Shree Teen Haruko Tathya Britanta|trans-title=|url=|language=Nepali|location=Bhotahity, Kathmandu|publisher=Vidarthi Pustak Bhandar|isbn=99933-39-91-1|access-date= }}&lt;/ref&gt;गेहेन्द्र शमशेरलाई नेपाल को पहिलो वैज्ञानिक मानिए पनि उनी केवल प्राविधिक मात्र थिए।

==प्रारम्भिक जीवन==
[[File:Bir Shumsher with his wife and sons.png|thumb|[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] र पत्नी र छोराहरू]]
गेहेन्द्रको जन्म कलकत्तामा वि.सं. १९२८ मा भएको थियो जहाँ उनका पिता वीर शमशेर नेपालको वकिल (Diplomatic Envoy) थिए। वीर शमशेरको विवाह श्री ५ माहिला साहेब ज्यू [[उपेन्द्रविक्रम शाह|उपेन्द्र]]की छोरीसँग भएको थियो। र गेहेन्द्रशमशेर, धर्मशमशेरको जन्म भयो। वीर शमशेरले जेठी पत्नीलाई माया नगर्ने हुँदा नजरबन्दमा राखेका थिए। गेहेन्द्र शमशेरले वैज्ञानिक तरक्की गरेर बाबुलाई खुसी पारे। त्यहीँ खुसीयालीमा &quot;के माग्छस् दिन्छु&quot; भन्दा गेहेन्द्रले &quot;मेरी मामुलाई नजरबन्दबाट मुक्त गरिपाऊँ&quot; भनी मुक्त गराए।&lt;ref&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६ ।&lt;/ref&gt;

श्री ३ वीरले आफ्ना छोरा गेहेन्द्रशमशेरको नेतृत्वमा जङ्ग नरसिंह, देवनरसिंह, दीपनरसिंह राणा, भक्तबहादुर बस्न्यात, बालनरसिंह रायमाझी, हेमबहादुर राजभण्डारीहरूलाई जापान र भारतको रुड्कीमा पढ्न पठाए।&lt;ref&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६-२४७ ।&lt;/ref&gt;

[[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ देव]]ले गुप्तचर विभागको प्रमुखमा वीरका जेठा छोरा गेहेन्द्रशमशेरलाई नियुक्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४८ ।&lt;/ref&gt;

==निर्माण ==
उनले वि.सं. १९५६ मा [[फोर्ड मोटर कम्पनी]]बाट उनले मोटर कार आयात गरी त्यसलाई खोलखाल गरी नयाँ गाडी बनाउने प्रयास गरे।

आफ्नो छोटो जीवनकालमा उनले [[गेहेन्द्र राइफल]], [[गे-गन]], पिताको नाममा [[वीरगन]], ज्यु बुबा [[धीर शमशेर राणा]]को नाममा  [[धीरगन]], [[तोप]], [[मेसिनगन]], [[गोली]], [[गोला]], [[कार्टिज]], [[चारनाले तोप]] जस्ता [[हातहतियार]] र खर-खजाना निर्माण गरेका थिए। यसबाहेक उनले [[धान कुट्ने मिल]], [[हावाबाट चल्ने मिल]] र [[बालाजु]]मा [[छाला प्रशोधन कारखाना]] स्थापना गरेका थिए। त्यसैबेला अत्यन्त चमत्कारपूर्वक पानीमुनि [[बिजुली बत्ती]] बालेर नेपालीहरूलाई आश्चर्यचकित पारेका थिए।&lt;ref name=&quot;nepali&quot;&gt;{{cite web|title=नेपालकै पहिलो वैज्ञानिक यस्ता थिए- रोचक तथ्य|trans-title=Interesting facts about Nepal's first scientist|url=http://nepaliheadlines.com/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95/|website=nepaliheadlines.com|accessdate=17 August 2016|language=Nepali}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115012157/https://nepaliheadlines.com/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95/ |date=15 January 2022 }}&lt;/ref&gt; उनले आफ्ना सहयोगीहरू डस्नर, काजीमान, हल्मारत्न, वीरमान, कुलमान, कालू, लाल, चीता एवम् [[मुसे थापा]] र टेकबहादुरको सहायता लिई [[जमल]] ([[सेतो दरबार]]) [[सुन्दरी जल]] र बालाजुमा स्थापित प्रयोगशालाबाट व्यवस्थित वैज्ञानिक अनुसन्धान र आविष्कारको कार्य थालेको देखिन्छ।&lt;ref name=&quot;koselee&quot;&gt;{{cite book|title=Koselee's Social Studies and Population Studies, Grade 7|date=2014|publisher=Koselee Prakashan|isbn=99946-50-87-4|pages=43–44|edition=Revised}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ioe&quot;&gt;{{cite web|title=History of IOE|url=https://ioe.edu.np/history/|website=ioe.edu.np|publisher=Institute of Engineering, [[Tribhuvan University]]|accessdate=17 August 2016|quote=As a result of this, his son, Gehendra Shamsher, along with other 5 students were sent to Japan for higher engineering study.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527192525/http://ioe.edu.np/history/ |date=27 May 2018 }}&lt;/ref&gt;
==मृत्यु==
वि.सं. १९६४ भदौ सुदि ४ मा द.क.ज. गेहेन्द्रशमशेर राणालाई मदिरामा विष मिसाई पिउन दिने षड्यन्त्र गरी मृत्यु गराइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२५३|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}&lt;/ref&gt; ३६ वर्षको युवा उमेरमै गेहेन्द्र शमशेरको असामयिक र दुःखद् मृत्यु भयो। 

उनको मृत्यु भएपछि चन्द्र शमशेर उनको शव हेर्न [[सेतो दरबार]] पुगे। सिंहदरबार फर्किएपछि सबै भारदारहरूका अगाडि &quot;अब भने म साँच्चै नेपाल अधिराज्यको सर्वेसर्वा भएँ।&quot; भने। त्यसैले उनको मृत्युमा चन्द्र शमशेरद्वारा कुकर्म गराएको शंका हुन्छ।&lt;ref name=&quot;पुरुषोत्तम&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=65}}&lt;/ref&gt;

आफ्नै काका तथा तानाशाह [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]को शासनकालमा ठूलो दमन र प्रहार सहँदै नेपालको वैज्ञानिक विकासमा लागिपरेका गेहेन्द्र शमशेरको मृत्युपछि चन्द्र शमशेरको दमन अभियान निकै चर्कियो। यसैको मारमा परेर गेहेन्द्र शमशेरका सहयोगी वैज्ञानिक प्रतिभा कोही जेलमा सडे, कोही देश निकालामा परे। मूसे थापा र टेकबहादुरलाई चन्द्र शमशेरले देश निकाला गर्‍यो भने कालू नामक मिस्त्री '''आयल इन्जिन'''को लोतामा परेर मर्‍यो। कतिले जेलको सजाय भोग्नुपर्‍यो। विज्ञान र प्रविधिमाथि शासकको यो प्रहारमा नेपालमा सर्वप्रथम [[हवाईजहाज]] र [[रेल]] बनाउने [[विमान पण्डित]]जस्ता गेहेन्द्र शमशेरका समकालीन वैज्ञानिकमाथि पनि परेको थियो।&lt;ref name=&quot;Johnwalters2005&quot;&gt;{{cite book |last=Walters|first=John|date=2005 |title=Guns of the Gurkhas |asin=0946696454|language=English|location=|publisher=Tharston Press|isbn=978-0946696451|access-date= }}&lt;/ref&gt; 

त्यसबेला गेहेन्द्र शमशरेरजस्तै विज्ञान र प्रविधि क्षेत्रमा कार्यरत [[विमान पण्डित]], प्रसिद्ध गणितज्ञ [[गोपाल पाण्डे]] र धातु विशेषज्ञ [[देवराज शाक्य]] एवम् [[नरबहादुर भारती]] जस्ता [[ग्रामोफोन]] रेकर्डका निर्माता वैज्ञानिक प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा शासकको प्रहारको शिकार भएका देखिन्छन्।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:नेपाली वैज्ञानिकहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली शाहीसेनाका जर्नेलहरू]]
[[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]]
[[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]]</text>
      <sha1>detg1mcmid15ycm5e8r8tjnieb7aae6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फेसबुक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9366</id>
    <revision>
      <id>1355753</id>
      <parentid>1341094</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T04:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33975" sha1="cwtlnh7qr8kndya1gemwml155hzid0q" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = फेसबुक
| logo = Facebook Logo (2023).svg
| screenshot = Facebook user page (2019).png
| caption = मार्क जुकरबर्गको प्रोफाइल (लगइन पृष्ठबाट हेरिएको)
| collapsible = no
| type = [[सामजिक सञ्जाल सेवा]]&lt;br&gt;[[प्रकाशक]]
| language = [[बहुभाषिकता|बहुभाषिक]] (१४०)
| area_served = अमेरिका (२००४-वर्तमान)&lt;br&gt;विश्वव्यापी, निषेधित राष्ट्र वाहेक (२००५-वर्तमान)
| url = {{url|https://www.facebook.com/|फेसबुक.कम}}&lt;br&gt;({{Abbr|अल्त|alternative}}: {{url|https://www.fb.com/|एफबी.कम}})
| alexa = {{increase}} ४ ({{as of|2019|12|09|alt=जनवरी २०२०}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com|title=facebook.com Competitive Analysis, Marketing Mix and Traffic|website=[[Alexa Internet]]|access-date=2020-01-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716174519/https://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com |date=2018-07-16 }}&lt;/ref&gt;
| registration = आवश्यक
| users = {{increase}} २४ करोड ५० लाख मासिक सक्रिय प्रयोगकर्ता ({{as of|2019|9|30 alt=September 2019|post=)|lc=y}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://investor.fb.com/investor-news/press-release-details/2019/Facebook-Reports-Third-Quarter-2019-Results/default.aspx|title=Facebook Reports Third Quarter 2019 Results|website=investor.fb.com|language=en-US|access-date=2019-11-16}}&lt;/ref&gt;
| launch_date = {{Start date and age|2004|02|04}}
| parent = [[मेटा|फेसबुक निगम]]
| current_status = सक्रिय
| programming_language = सी++, [[पिएचपी]] ([[हिपहप भर्चुअल मेसिन|एचएचभिएम]]), [[डी (प्रोग्रामिङ भाषा)|डी]]
| footnotes = &lt;ref name=&quot;Our History&quot;&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://newsroom.fb.com/company-info/|website=Facebook|access-date=November 7, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alexa&quot;&gt;{{cite web|title=Facebook.com Traffic, Demographics and Competitors - Alexa|url=https://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com|website=www.alexa.com|accessdate=February 4, 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716174519/https://www.alexa.com/siteinfo/facebook.com |date=July 16, 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Gavin|last=Clarke|title=Facebook re-write takes PHP to an enterprise past|url=https://www.theregister.co.uk/2010/02/02/facebook_hiphop_unveiled/|website=[[The Register]]|publisher=Situation Publishing|date=February 2, 2010|accessdate=March 23, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.drdobbs.com/mobile/facebook-adopts-d-language/240162694|title=Facebook Adopts D Language|last=Bridgwater|first=Adrian|work=Dr Dobb's|location=San Francisco|date=October 16, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jul/02/facebook-mark-zuckerberg-platform-publisher-lawsuit|title=Is Facebook a publisher? In public it says no, but in court it says yes|first=Sam|last=Levin|date=July 3, 2018|via=www.theguardian.com}}&lt;/ref&gt;
}}

'''फेसबुक''' ({{lang-en|[[:en:Facebook|Facebook]]}}) एक निजीरूपमा सञ्चालित सामाजिक सञ्जाल हो, जुन [[मेटा|फेसबुक निगम]]को स्वामित्वमा रहेको छ। प्रयोगकर्ताहरूले एक अर्कासँग साथी बन्न र सन्देश पठाउनको लागि यसको प्रयोग गर्ने गर्दछन्। आफ्नो प्रोफाइल अध्यावधिक गरी साथीहरूलाई उनीहरूबारे जानकारी समेत गराउँदछन्। यसका अतिरिक्त प्रयोगकर्ताको सहर, विद्यालय, कलेज या कार्यस्थलको आधारमा बनाइएका सञ्जालमा सामेल हुन सक्छन्। आफनो फेसबुक प्रयोगकर्ता पृष्ठको 'वाल' वा 'टाइमलाइन'मा प्रयोगकर्ताले आफनो दैनिकी वा विविध विषय साथीहरू माझ बाँड्न समेत सक्‍छन्। प्रयोगकर्ताहरूले बढीमा ५,००० जना साथी आफ्नो खातामा जोड्न सक्छन्। फेसबुकद्वारा प्रदान गरिएको फेसबुक पृष्ठ नामक विशेष सेवा प्रयोग गरेर चर्चित व्यक्ति, कलाकारहरू आफ्ना प्रशंसकहरूसँग अन्तरक्रिया पनि गर्न सकिन्छ। फेसबुकमा अहिले एकअर्कासँग सन्देश वार्तालाप, भिडियो वार्तालाप, सामूहिक वार्तालाप र गीत सुन्ने जस्ता सुविधाहरू थप गरिएका छन्। फेसबुक प्रयोग गर्नका लागि प्रयोगकर्ताको उमेर कम्‍तिमा १३ वर्षको हुनुपर्ने नियम रहेको छ साथै इमेलबाट फेसबुक खातालाई सक्रिय बनाइने भएकाले प्रयोगकर्तासँग निजी इमेल खाता हुनुपर्दछ, इमेल नभए आफ्नो फोन नम्बर राखेर पनि खाता खोल्न सकिन्छ। फेसबुक चलाउन मन नलागेमा आफ्नो खाता निस्कृय पनि बनाउन सकिन्छ। खाता निस्कृय बनाइसकेपछि तत्कालका लागि फेसबुक खातामा कसैले टिप्पणी, पोस्टलाई लाइक र वालमा लेख्न सक्दैन, तर स्थायीरूपमा भने खाता मेटिदैन र पछि सक्रिय बनाएपछि सबै सूचनाहरू प्राप्त समेत गर्न सकिन्छ। फेसबुकको मुख्य विवादको कुरा यसको गोपनीयताको रहेको छ। यो वेबसाइटको नामको उद्गम भने विश्वविद्यालयले विद्यार्थीहरूलाई एक अर्कालाई चिन्न सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्यले तयार पारिएको पुस्तकको नामबाट आएको हो, जुन नयाँ शत्र सुरु हुने बेला सबै विद्यार्थीहरूलाई दिने गरिन्थ्यो।

== इतिहास ==
सन् २००४ मा [[मार्क जुकरबर्ग]]ले [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]]मा हुँदा उनका कलेज कोठामा सँगै बस्ने सहपाठी साथीहरू, जो [[कम्प्युटर विज्ञान]]का विद्यार्थीहरू थिए: [[एडवार्डो साभरिन]], [[डस्टिन मोसकविट्ज]], [[क्रिस ह्यूजेस]] र [[एन्ड्रयु म्याककोलम]]सँग मिलेर फेसबुकको स्थापना गरेका हुन्। वेबसाइटले सुरूमा हार्वर्ड विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू माझ मात्र सीमित रहेपनि पछि बोस्टन क्षेत्रको आइभी लिग र स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयमा पनि फैलाइएको थियो।

== उपलब्‍धिहरू ==
फेसबुकमा झन्‍डै ५०,००,००,००० (पचास करोड) जनाले एकाउन्‍ट खोलिसकेका छन् । &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.wikinews.org/wiki/Facebook_reaches_500_million_users |title=Facebook reaches 500 million users|publisher= [[विकिपिडिया|Wikinews]] |accessdate=2010-11-21}}&lt;/ref&gt; सन् २००९ को जनवरीमा Complete.com ले गरेको सर्वेक्षणमा फेसबुक विश्‍वकै बढी प्रयोग हुने सामाजिक सञ्‍जालको रूपमा रहेको छ। comScore को अप्रिल २००८ को प्रतिवेदन अनुसार फेसबुक सबैभन्‍दा बढी चलाईने वेभसाइटको रूपमा रहेको छ। Alexa का अनुसार यो विश्‍वको दोस्रो बढी मानिसले चलाउने साईटमा रहेको छ। फेसबुकलाई सन २००७मा PC Magazineको &quot;Top १०० Classic Websites&quot; (उत्‍कृष्‍ट १०० वेभसाटटहरू)मा सामेल गरिएको थियो र सन २००८ मा वेबी अवार्ड्सले &quot;People's Voice Award&quot; प्रदान गर्यो । सन २००६मा विद्यार्थीहरू माझ गरिएको अध्‍ययनमा फेसबुक चलाउनेको सख्‍या धेरै संख्यामा पाईएको थियो ।

== फेसबुक मेसेज ==
सन २०१० नोभेम्‍बर १५का दिन फेसबुकका प्रमूख कार्यकारी अधिकृत  अर्थात् सि.ई.ओ.जुकरबर्गले'फेसबुक मेसेज' सुविधा ल्याउने कुरा सार्वजनिक गरे । उनले
एक पत्रकार सम्‍मेलनमा अब फेसबुक प्रयोगकर्ताहरू @facebook.com राखेर इमेल खोल्‍न सक्‍ने बताएका छन्। कतिले भने 
'फेसबुक मेसेज' लाई 'जि-मेल किलर'को संज्ञा समेत दिएका छन्। 'प्रोजेक्‍ट टाइटान'को कोडनाममा बनाईएको 'फेसबुक मेसेज'लाई 
पूर्णरूपमा बनाउन भने १५ महिना लाग्‍ने बताईएको छ।

=== सेन्सरशीप ===
फेसबुकमा पैगम्बर मोहम्मदको आपत्तिजनक कार्टून तस्बीर बनाउने प्रतियोगितामा ईस्‍लामी धार्मिक भावनामा ठेस पुगेकाले यसलाई पाकिस्‍तानमा एकताका प्रतिबन्‍ध लगाईएको थियो। पछि ३१ मे, २०१०मा यस सम्‍बन्‍धित पृष्‍ठ र ब्‍लगलाई प्रतिबन्‍ध लगाईएको छ। स्रोतहरूका अनुसार यसलाई पाकिस्‍तान लगायत कतिपय ठाउँहरूमा प्रतिबन्‍ध समेत लगाईएको पाईन्छ । फेसबुकलाई चीन, भियतनाम, ईरान, साउदी अरेविया, बङ्गलादेश, सिरिया, उज्वेकिस्‍तानका धेरै क्षेत्रहरूमा सेनसरसिप लगाइएको छ। त्‍यस्‍तै विभिन्‍न संघसंस्‍थाहरूमा आफ्‍ना कमदारहरू केवल काममा मात्र ध्यान देऊन् भनेर आफ्‍नो नेटवर्कमा सेन्सरशीप लगाईएको छ।
तथापि यश संजाललाई विश्वमा बहुसंख्यक प्रयोगकर्ताले मन पराउने गर्दछन् ।

=== नेपालमा फेसबुक निगरानी बैठक ===
सामाजिक संजाल फेसबुकलाई अल कायदा जस्ता आतंकवादी संस्थाले प्रयोग गरेको सन्दर्भ सहितको मूख्य एजेन्डा लिएर यसै वर्षको डिसेम्बर भित्र वर्ल्ड एसोसिएसन अफ प्रेस काउन्सिल्सको बैठक नेपालमा बस्‍ने समाचारहरू सुन्‍नमा आएको छ। डच राजधानी एमस्टर्डममा भएको अलायन्स अफ प्रेस काउन्सिल्सको १२ वार्षिक साधारण सभा पछि उक्त जानकारी दिइएको हो । फेसबुकलाई अहिलेसम्म कसैको निगरानीमा राखिएको छैन । &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ekantipur.com/np/2067/7/20/full-news/320143/|title=फेसबुक निगरानी बैठक नेपालमा|publisher=[[कान्तिपुर (स्पष्टता)|Kantipur]]|accessdate=2010-11-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110053732/http://www.ekantipur.com/np/2067/7/20/full-news/320143/ |date=2010-11-10 }}&lt;/ref&gt;
फेसबु लगायत अन्य सामाजिक सञ्जाहलरूको बढ्दो दुरुपयोगका कारण [[नेपाल सरकार]]ले नेपालमा फेसबुकमा प्रतिबन्द लगाउने भनि बिधेयक बनाएको छ । यदी फेसबुक लगायतका सामाजिक सञ्जालहरूलाई नेपाल सरकारमा दर्ता गराएर नेपालमा कार्यालय बनाइए मात्र नेपालमा फेसबुक लगातका सामाजिक सञ्जालहरू प्रयोग गर्न पाइने र अन्यथा फेसबुक लगायत [[ट्विटर|टुइटर]], [[इन्स्टाग्राम]] आदी सामाजिक सञ्जाललाई नेपालमा प्रयोग गर्न नपाइने बिधेयक बनाइएको छ । यदी यो बिधेयक पारित भएमा नेपालमा फेसबुक माथी पूर्णतया रोक लगाइने छ । फेसबुकको मुख्य कार्यालयलाई पनि नेपाल सरकारले यो बारेमा चेतावनी सहित पत्र पठाएको छ ।&lt;ref&gt;[http://newsparda.com/?p=19180 फेसबुक टुइटर बन्द गर्ने तयारीमा नेपाल सरकार]{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;


==फेसबुक हानिकारक==
फेसबुकले प्रयोगकर्ताहरूको अमुल्य समय त बर्बाद पार्छ नै यसका साथै यो [[चुरोट]],खैनी जस्ता हानिकारक अमलहरू जत्तिकै हानिकारक भएको कुरा विज्ञहरू बताउँछन् । प्रयोगकर्ताहरूका लागि यो एक नसा जस्तै हुन्छ ।&lt;ref&gt;https://www.kantipurdaily.com/business/2019/01/24/154830211344482370.html&lt;/ref&gt;
==आलोचना र विवाद==
[[File:Mark Zuckerberg 1984 Berlin Graffiti.jpg|thumb|right|upright=0.75|[[ग्राफिटी]] फेसबुक संस्थापक [[मार्क जुकरबर्ग]] को बर्लिनमा। क्याप्शन एउटा सन्दर्भ हो [[जर्ज ओर्वेल]] को उपन्यास '' [[उन्नाइस चौरासी]] ''।]]

फेसबुकको महत्त्व र मापनले धेरै डोमेनहरूमा आलोचना निम्त्याएको छ। मुद्दाहरूमा [[इन्टरनेट गोपनीयता]], प्रयोगकर्ता जानकारीको अत्यधिक प्रतिधारण,&lt;ref&gt;{{cite news|first=Maria|last=Aspen|title=How Sticky Is Membership on Facebook? Just Try Breaking Free|url=https://www.nytimes.com/2008/02/11/technology/11facebook.html|website=The New York Times|date=February 11, 2008|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;यसको [[अनुहार पहिचान प्रणाली | अनुहार पहिचान]] सफ्टवेयर,&lt;ref&gt;{{cite web|first=Sebastian|last=Anthony|title=Facebook's facial recognition software is now as accurate as the human brain, but what now?|url=http://www.extremetech.com/extreme/178777-facebooks-facial-recognition-software-is-now-as-accurate-as-the-human-brain-but-what-now|website=[[ExtremeTech]]|publisher=[[Ziff Davis]]|date=March 19, 2014|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Liz|last=Gannes|title=Facebook facial recognition prompts EU privacy probe|url=https://www.cnet.com/news/facebook-facial-recognition-prompts-eu-privacy-probe/|website=[[CNET]]|publisher=[[CBS Interactive]]|date=June 8, 2011|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;यसको लत गुण&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/billrobinson/facebook-the-worlds-bigge_b_4585457.html|title=Facebook: The World's Biggest Waste of Time?|last=Robinson|first=Bill|date=February 10, 2014|website=www.huffingtonpost.com|publisher=Huffington Post|access-date=March 3, 2018|quote=}}&lt;/ref&gt; र कार्यस्थलमा यसको भूमिका, कर्मचारी खाताहरूमा रोजगारदाता पहुँच सहित।&lt;ref&gt;{{cite web|first=Matt|last=Friedman|title=Bill to ban companies from asking about job candidates' Facebook accounts is headed to governor|url=http://www.nj.com/politics/index.ssf/2013/03/bill_to_ban_companies_from_req.html|website=[[NJ.com]]|publisher=[[Advance Digital]]|date=March 21, 2013|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;

फेसबुकमा ईर्ष्याको भावना सहित मनोवैज्ञानिक प्रभावहरू भएको आरोप छ&lt;ref&gt;{{cite web|title=How Facebook Breeds Jealousy|url=https://www.seeker.com/how-facebook-breeds-jealousy-1765020296.html|website=[[Seeker (media company)|Seeker]]|publisher=[[Group Nine Media]]|date=February 10, 2010|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Chris|last=Matyszczyk|title=Study: Facebook makes lovers jealous|url=https://www.cnet.com/news/study-facebook-makes-lovers-jealous/|website=[[CNET]]|publisher=[[CBS Interactive]]|date=August 11, 2009|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt; र तनाव,&lt;ref&gt;{{cite web|first=Chenda|last=Ngak|title=Facebook may cause stress, study says|url=https://www.cbsnews.com/news/facebook-may-cause-stress-study-says/|website=[[CBS News]]|publisher=[[CBS]]|date=November 27, 2012|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Dave|last=Smith|title=Quitting Facebook will make you happier and less stressed, study says|url=http://www.businessinsider.com/quitting-facebook-will-make-you-happier-and-less-stressed-study-2015-11|website=[[Business Insider]]|publisher=[[Axel Springer SE]]|date=November 13, 2015|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;ध्यान अभाव&lt;ref&gt;{{cite web|first=Michael J.|last=Bugeja|title=Facing the Facebook|url=http://chronicle.com/jobs/news/2006/01/2006012301c/careers.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220193743/http://chronicle.com/jobs/news/2006/01/2006012301c/careers.html|website=[[The Chronicle of Higher Education]]|date=January 23, 2006|archivedate=February 20, 2008|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt; र [[सामाजिक मिडिया लत]]।&lt;ref&gt;{{cite news|first=Andrew|last=Hough|title=Student 'addiction' to technology 'similar to drug cravings', study finds|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/news/8436831/Student-addiction-to-technology-similar-to-drug-cravings-study-finds.html|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|date=April 8, 2011|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Facebook and Twitter 'more addictive than tobacco and alcohol'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/health/news/9054243/Facebook-and-Twitter-more-addictive-than-tobacco-and-alcohol.html|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|date=February 1, 2012|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;

युरोपेली एन्टिस्ट ट्रस्ट नियामक [[मार्ग्रेथ भेस्टेगर]] ले निजी डेटासँग सम्बन्धित फेसबुकको सेवा सर्तहरू &quot;असंतुलित&quot; रहेको बतायो।&lt;ref&gt;{{cite web|author=Evan Osnos|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/09/17/can-mark-zuckerberg-fix-facebook-before-it-breaks-democracy|title=Can Mark Zuckerberg Fix Facebook Before It Breaks Democracy?|publisher=The New Yorker, September 17, 2018 Issue&lt;!--yes, after the actual date of access--&gt;|accessdate=September 15, 2018}}&lt;/ref&gt;

बिजुली प्रयोगको लागि फेसबुक आलोचना गरिएको छ,&lt;ref&gt;{{cite web|first=Robin|last=Wauters|title=Greenpeace Slams Zuckerberg For Making Facebook A &quot;So Coal Network&quot; (Video)|url=https://techcrunch.com/2010/09/16/greenpeace-slams-zuckerberg-for-making-facebook-a-so-coal-network-video/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=September 16, 2010|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt; कर बचाउनु,&lt;ref&gt;{{cite web|first=Rupert|last=Neate|title=Facebook paid £2.9m tax on £840m profits made outside US, figures show|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/dec/23/facebook-tax-profits-outside-us|website=The Guardian|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=December 23, 2012|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;वास्तविक नाम प्रयोगकर्ता आवश्यकता नीतिहरू,&lt;ref&gt;{{cite web|first=Emanuella|last=Grinberg|title=Facebook 'real name' policy stirs questions around identity|url=http://edition.cnn.com/2014/09/16/living/facebook-name-policy|website=[[CNN]]|date=September 18, 2014|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;सेन्सरशिप&lt;ref&gt;{{cite web|first=Vidhi|last=Doshi|title=Facebook under fire for 'censoring' Kashmir-related posts and accounts|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/jul/19/facebook-under-fire-censoring-kashmir-posts-accounts|website=The Guardian|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=July 19, 2016|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Michael|last=Arrington|authorlink=Michael Arrington|title=Is Facebook Really Censoring Search When It Suits Them?|url=https://techcrunch.com/2007/11/22/is-facebook-really-censoring-search-when-it-suits-them/|website=[[TechCrunch]]|publisher=[[AOL]]|date=November 22, 2007|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt; र संयुक्त राज्य अमेरिकामा यसको संलग्नता [[PRISM (निगरानी कार्यक्रम) | PRISM निगरानी कार्यक्रम]] छ।&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Glenn|last1=Greenwald|first2=Ewen|last2=MacAskill|title=NSA Prism program taps in to user data of Apple, Google and others|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/06/us-tech-giants-nsa-data|website=The Guardian|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=June 7, 2013|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;

प्रयोगकर्तालाई अवैध र / वा आपत्तिजनक सामग्री प्रकाशित गर्न अनुमति दिँदा फेसबुक आलोचना गरिएको छ। विशेष समावेश [[प्रतिलिपि अधिकार]] र [[बौद्धिक सम्पत्ति]] उल्लङ्घन,&lt;ref&gt;{{cite web|first=Ariha|last=Setalvad|title=Why Facebook's video theft problem can't last|url=https://www.theverge.com/2015/8/7/9114149/facebook-freebooting-video-copyright-infringement|website=[[The Verge]]|publisher=[[Vox Media]]|date=August 7, 2015|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt; [[घृणायुक्त भाषण]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Facebook, Twitter and Google grilled by MPs over hate speech|url=https://www.bbc.com/news/uk-39272261|website=[[BBC News]]|publisher=BBC|date=March 14, 2017|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Amar|last=Toor|title=Facebook will work with Germany to combat anti-refugee hate speech|url=https://www.theverge.com/2015/9/15/9329119/facebook-germany-hate-speech-xenophobia-migrant-refugee|website=[[The Verge]]|publisher=[[Vox Media]]|date=September 15, 2015|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt; बलात्कार को उत्तेजित&lt;ref&gt;{{cite news|first=Philip|last=Sherwell|title=Cyber anarchists blamed for unleashing a series of Facebook 'rape pages'|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/facebook/8829165/Cyber-anarchists-blamed-for-unleashing-a-series-of-Facebook-rape-pages.html|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|date=October 16, 2011|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;र आतंकवाद,&lt;ref&gt;{{cite web|title=20,000 Israelis sue Facebook for ignoring Palestinian incitement|url=http://www.timesofisrael.com/20000-israelis-sue-facebook-for-ignoring-palestinian-incitement/|website=[[The Times of Israel]]|date=October 27, 2015|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Israel: Facebook's Zuckerberg has blood of slain Israeli teen on his hands|url=http://www.timesofisrael.com/israel-facebooks-zuckerberg-has-blood-of-slain-israeli-teen-on-his-hands/|website=[[The Times of Israel]]|date=July 2, 2016|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;[[नकली समाचार]],&lt;ref&gt;{{cite web|first=Samuel|last=Burke|title=Zuckerberg: Facebook will develop tools to fight fake news|url=https://money.cnn.com/2016/11/19/technology/mark-zuckerberg-facebook-fake-news-election/|website=[[CNN]]|date=November 19, 2016|accessdate=June 3, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108115311/https://money.cnn.com/2016/11/19/technology/mark-zuckerberg-facebook-fake-news-election/ |date=November 8, 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hillary Clinton says Facebook 'must prevent fake news from creating a new reality'|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2017/05/31/hillary-clinton-says-facebook-must-prevent-fake-news-creating/|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|date=June 1, 2017|accessdate=June 3, 2017|last=Staff|first=Our Foreign}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Seth|last=Fiegerman|title=Facebook's global fight against fake news|url=https://money.cnn.com/2017/05/09/technology/facebook-fake-news/index.html|website=[[CNN]]|date=May 9, 2017|accessdate=June 3, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201213202422/https://money.cnn.com/2017/05/09/technology/facebook-fake-news/index.html |date=December 13, 2020 }}&lt;/ref&gt; र अपराध, हत्या र प्रत्यक्ष हिंसा घटनाहरू।&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Emanuella|last1=Grinberg|first2=Samira|last2=Said|title=Police: At least 40 people watched teen's sexual assault on Facebook Live|url=http://edition.cnn.com/2017/03/21/us/facebook-live-gang-rape-chicago|website=[[CNN]]|date=March 22, 2017|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Emanuella|last=Grinberg|title=Chicago torture: Facebook Live video leads to 4 arrests|url=http://edition.cnn.com/2017/01/04/us/chicago-facebook-live-beating|website=[[CNN]]|date=January 5, 2017|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Aatif|last=Sulleyman|title=Facebook Live killings: Why the criticism has been harsh|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/facebook-live-killings-ai-artificial-intelligence-not-blame-fatalities-murders-us-steve-stephens-a7706056.html|website=The Independent|date=April 27, 2017|accessdate=June 3, 2017}}&lt;/ref&gt;

'' [[एक्सप्रेस ट्रिब्यून]] '' का अनुसार, फेसबुकले &quot;अफशोर कम्पनीहरू प्रयोग गरेर करोडौं डलर प्रयोग गर्नबाट रोके&quot;।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1550750/3-paradise-papers-reveal-hidden-wealth-global-elite/|title=Paradise Papers reveal hidden wealth of global elite|date=November 6, 2017|work=[[The Express Tribune]]}}&lt;/ref&gt;

श्रीलंकाले मे २०१९ मा मुस्लिम विरोधी दंगे पछि फेसबुक र व्हाट्सएप दुबैलाई रोक्‍यो, जुन इस्टर आइतवार बम विस्फोट पछि एकै बर्ष श्रीलंकामा शान्ति कायम गर्नका लागि अस्थायी उपायको रूपमा भएको देशको सबैभन्दा खराब हो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/sri-lanka-imposes-nationwide-curfew-after-anti-muslim-riots/articleshow/69311594.cms|title=Sri Lanka Riots: Sri Lanka imposes nationwide curfew after anti-Muslim riots - Times of India|last1=May 13|first1=Reuters {{!}} Updated|last2=2019|website=The Times of India|access-date=May 14, 2019|last3=Ist|first3=21:29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/sri-lanka-blocks-social-media-after-worst-anti-muslim-violence-since-easter-sunday-attacks-1.860859|title=Sri Lanka blocks social media after worst anti-Muslim violence since Easter Sunday attacks|website=The National|access-date=May 14, 2019}}&lt;/ref&gt;

फेसबुकले ३&amp;nsb;बिलियन २०१८ को अन्तिम क्वार्टर र २०१९ को पहिलो क्वाटरमा मात्र नक्कली खाताहरू हटायो।&lt;ref name=&quot;Sullivan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.fastcompany.com/90354777/facebooks-active-user-problem-how-many-maus-are-fake|title=Facebook catches 3 billion fake accounts, but the ones it misses are the real problem|last=Sullivan|first=Mark|website=Fast Company}}&lt;/ref&gt; सामाजिक नेटवर्कले मात्र २.३९&amp;nbsp; अर्ब मासिक सक्रिय उपयोगकर्ता रिपोर्ट गरेको खण्डमा यो एक बेतहाताको उच्च संख्याको रूपमा लिइन्छ।&lt;ref name=&quot;Sullivan&quot;/&gt;

जुलाई २०१९ को अन्तमा, कम्पनीले घोषणा गर्यो कि यो [[विश्वास सम्बन्धी]] अनुसन्धान अन्तर्गत [[संघीय व्यापार आयोग]] बाट छ।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Cox|first=Kate|title=The FTC is investigating Facebook. Again|url=https://arstechnica.com/tech-policy/2019/07/facebook-faces-new-anti-competition-investigation-as-privacy-probe-is-settled/|website=ars Technica|accessdate=August 11, 2019}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{Reflist}}

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[विद्युतीय अपराध|साइबर अपराध]]{{Commonscat|Facebook|फेसबुक}}
{{सामाजिक संजाल}}

[[श्रेणी:सामाजिक सञ्जाल]]
[[श्रेणी:इन्टरनेट म्यासेन्जर]]
[[श्रेणी:सूचना प्रविधि]]
[[श्रेणी:फेसबुक]]</text>
      <sha1>cwtlnh7qr8kndya1gemwml155hzid0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाँचा:Infobox officeholder</title>
    <ns>10</ns>
    <id>24982</id>
    <revision>
      <id>1355743</id>
      <parentid>1350267</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T02:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29552-05</username>
        <id>78644</id>
      </contributor>
      <origin>1355743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86631" sha1="ln254gvqdvi6kxs4esb4ubo4b7708ra" xml:space="preserve">{{#invoke:infobox|infoboxTemplate
| bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}}
| bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}{{{main_width|}}}|width: {{if empty|{{{main_width|}}}{{{mainwidth}}}}}}}
| child = {{lc:{{{embed}}}}}

| abovestyle = font-size: 100%;
| above      = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix}}}}}&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix}}}}}&lt;/div&gt;}}

| subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold;
| subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;&gt;}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;/div&gt;}}}}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image name|}}}|{{{smallimage|}}}|{{{image|}}}}}|size={{if empty|{{{width|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{image_size|}}}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em;
| caption = {{{caption|}}}

| headerstyle = color: #202122; {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}}

| data1 = 
{{#if:{{{speaker|}}}|
{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname2|}}}
| 1namedata = {{{1namedata2|}}}
| 2blankname = {{{2blankname2|}}}
| 2namedata = {{{2namedata2|}}}
| 3blankname = {{{3blankname2|}}}
| 3namedata = {{{3namedata2|}}}
| 4blankname = {{{4blankname2|}}}
| 4namedata = {{{4namedata2|}}}
| 5blankname = {{{5blankname2|}}}
| 5namedata = {{{5namedata2|}}}
| alongside = {{{alongside2|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}}
| assembly = {{{assembly2|}}}
| assuming = {{{assuming2|}}}
| chancellor = {{{chancellor2|}}}
| co-leader = {{{co-leader2|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}}
| constituency = {{{constituency2|}}}
| convocation = {{{convocation2|}}}
| country = {{{country2|}}}
| deputy = {{{deputy2|}}}
| district = {{{district2|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general2|}}}
| governor_general = {{{governor_general2|}}}
| governor = {{{governor2|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr2|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}}
| leader = {{{leader2|}}}
| legislature = {{{legislature2|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant2|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}}
| minister_from = {{{minister_from2|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}}
| majority = {{{majority2|}}}
| minister = {{{minister2|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}}
| monarch = {{{monarch2|}}}
| nominator = {{{nominator2|}}}
| office = {{{office2|}}}
| order = {{{order2|}}}
| parliament = {{{parliament2|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor2|}}}
| preceding = {{{preceding2|}}}
| preceded = {{{preceded2|}}}
| premier = {{{premier2|}}}
| president = {{{president2|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}}
| riding = {{{riding2|}}}
| speaker = {{{speaker|}}}
| speaker_office = {{{speaker_office|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate|}}}
| state_house = {{{state_house|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature|}}}
| state_senate = {{{state_senate|}}}
| state = {{{state|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice|}}}
| succeeded = {{{succeeded2|}}}
| succeeding = {{{succeeding2|}}}
| successor = {{{successor2|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach2|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}}
| term = {{{term2|}}}
| title = {{{title2|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term|}}}
}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname|}}}
| 1namedata = {{{1namedata|}}}
| 2blankname = {{{2blankname|}}}
| 2namedata = {{{2namedata|}}}
| 3blankname = {{{3blankname|}}}
| 3namedata = {{{3namedata|}}}
| 4blankname = {{{4blankname|}}}
| 4namedata = {{{4namedata|}}}
| 5blankname = {{{5blankname|}}}
| 5namedata = {{{5namedata|}}}
| alongside = {{{alongside|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer|}}}|{{{appointed|}}}}}
| assembly = {{{assembly|}}}
| assuming = {{{assuming|}}}
| candidate = {{{candidate|}}}
| chancellor = {{{chancellor|}}}
| co-leader = {{{co-leader|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM|}}}|{{{constituency_MP|}}}}}
| constituency = {{{constituency|}}}
| convocation = {{{convocation|}}}
| country = {{{country|}}}
| deputy = {{{deputy|}}}
| district = {{{district|}}}
| election_date = {{{election_date|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister|}}}|{{{first_minister|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general|}}}
| governor_general = {{{governor_general|}}}
| governor = {{{governor|}}}
| incumbent = {{{incumbent|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}}
| leader = {{{leader|}}}
| legislature = {{{legislature|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader|}}}|{{{majority_leader|}}}}}
| majority = {{{majority|}}}
| minister = {{{minister|}}}
| minister_from = {{{minister_from|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader|}}}|{{{minority_leader|}}}}}
| monarch = {{{monarch|}}}
| nominator = {{{nominator|}}}
| nominee = {{{nominee|}}}
| office = {{{office|}}}
| opponent = {{{opponent|}}}
| order = {{{order|}}}
| parliament = {{{parliament|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup|}}}|{{{parliamentary_group|}}}}}
| party_election = {{{party_election|}}}
| predecessor = {{{predecessor|}}}
| preceding = {{{preceding|}}}
| preceded = {{{preceded|}}}
| premier = {{{premier|}}}
| president = {{{president|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister|}}}|{{{prime_minister|}}}}}
| riding = {{{riding|}}}
| runningmate = {{if empty|{{{runningmate|}}}|{{{running_mate|}}}}}
| state_assembly = {{{state_assembly|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate|}}}
| state_house = {{{state_house|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature|}}}
| state_senate = {{{state_senate|}}}
| state = {{{state|}}}
| status = {{{status|}}}
| suboffice = {{{suboffice|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}}
| succeeded = {{{succeeded|}}}
| succeeding = {{{succeeding|}}}
| successor = {{{successor|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label|}}}|{{{termlabel|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend|}}}|{{{term_end|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart|}}}|{{{term_start|}}}}}
| term = {{{term|}}}
| title = {{{title|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor|}}}|{{{vice_governor|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident|}}}|{{{vice_president|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier|}}}|{{{vice_premier|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister|}}}|{{{vice_prime_minister|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term|}}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname1|}}}
| 1namedata = {{{1namedata1|}}}
| 2blankname = {{{2blankname1|}}}
| 2namedata = {{{2namedata1|}}}
| 3blankname = {{{3blankname1|}}}
| 3namedata = {{{3namedata1|}}}
| 4blankname = {{{4blankname1|}}}
| 4namedata = {{{4namedata1|}}}
| 5blankname = {{{5blankname1|}}}
| 5namedata = {{{5namedata1|}}}
| alongside = {{{alongside1|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer1|}}}|{{{appointed1|}}}}}
| assembly = {{{assembly1|}}}
| assuming = {{{assuming1|}}}
| chancellor = {{{chancellor1|}}}
| co-leader = {{{co-leader1|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM1|}}}|{{{constituency_MP1|}}}}}
| constituency = {{{constituency1|}}}
| convocation = {{{convocation1|}}}
| country = {{{country1|}}}
| deputy = {{{deputy1|}}}
| district = {{{district1|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister1|}}}|{{{first_minister1|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general1|}}}
| governor_general = {{{governor_general1|}}}
| governor = {{{governor1|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr1|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}}
| leader = {{{leader1|}}}
| legislature = {{{legislature1|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant1|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}}
| minister_from = {{{minister_from1|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader1|}}}|{{{majority_leader1|}}}}}
| majority = {{{majority1|}}}
| minister = {{{minister1|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader1|}}}|{{{minority_leader1|}}}}}
| monarch = {{{monarch1|}}}
| nominator = {{{nominator1|}}}
| office = {{{office1|}}}
| order = {{{order1|}}}
| parliament = {{{parliament1|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup1|}}}|{{{parliamentary_group1|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor1|}}}
| preceding = {{{preceding1|}}}
| preceded = {{{preceded1|}}}
| premier = {{{premier1|}}}
| president = {{{president1|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister1|}}}|{{{prime_minister1|}}}}}
| riding = {{{riding1|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly1|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate1|}}}
| state_house = {{{state_house1|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature1|}}}
| state_senate = {{{state_senate1|}}}
| state = {{{state1|}}}
| status = {{{status1|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm1|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice1|}}}
| succeeded = {{{succeeded1|}}}
| succeeding = {{{succeeding1|}}}
| successor = {{{successor1|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach1|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label1|}}}|{{{termlabel1|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend1|}}}|{{{term_end1|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart1|}}}|{{{term_start1|}}}}}
| term = {{{term1|}}}
| title = {{{title1|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor1|}}}|{{{vice_governor1|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident1|}}}|{{{vice_president1|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier1|}}}|{{{vice_premier1|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister1|}}}|{{{vice_prime_minister1|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term1|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{#if:{{{speaker|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname2|}}}
| 1namedata = {{{1namedata2|}}}
| 2blankname = {{{2blankname2|}}}
| 2namedata = {{{2namedata2|}}}
| 3blankname = {{{3blankname2|}}}
| 3namedata = {{{3namedata2|}}}
| 4blankname = {{{4blankname2|}}}
| 4namedata = {{{4namedata2|}}}
| 5blankname = {{{5blankname2|}}}
| 5namedata = {{{5namedata2|}}}
| alongside = {{{alongside2|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}}
| assembly = {{{assembly2|}}}
| assuming = {{{assuming2|}}}
| chancellor = {{{chancellor2|}}}
| co-leader = {{{co-leader2|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}}
| constituency = {{{constituency2|}}}
| convocation = {{{convocation2|}}}
| country = {{{country2|}}}
| deputy = {{{deputy2|}}}
| district = {{{district2|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general2|}}}
| governor_general = {{{governor_general2|}}}
| governor = {{{governor2|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr2|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}}
| leader = {{{leader2|}}}
| legislature = {{{legislature2|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant2|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}}
| minister_from = {{{minister_from2|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}}
| majority = {{{majority2|}}}
| minister = {{{minister2|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}}
| monarch = {{{monarch2|}}}
| nominator = {{{nominator2|}}}
| office = {{{office2|}}}
| order = {{{order2|}}}
| parliament = {{{parliament2|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor2|}}}
| preceding = {{{preceding2|}}}
| preceded = {{{preceded2|}}}
| premier = {{{premier2|}}}
| president = {{{president2|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}}
| riding = {{{riding2|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly2|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate2|}}}
| state_house = {{{state_house2|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature2|}}}
| state_senate = {{{state_senate2|}}}
| state = {{{state2|}}}
| status = {{{status2|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm2|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice2|}}}
| succeeded = {{{succeeded2|}}}
| succeeding = {{{succeeding2|}}}
| successor = {{{successor2|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach2|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}}
| term = {{{term2|}}}
| title = {{{title2|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term2|}}}
}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname3|}}}
| 1namedata = {{{1namedata3|}}}
| 2blankname = {{{2blankname3|}}}
| 2namedata = {{{2namedata3|}}}
| 3blankname = {{{3blankname3|}}}
| 3namedata = {{{3namedata3|}}}
| 4blankname = {{{4blankname3|}}}
| 4namedata = {{{4namedata3|}}}
| 5blankname = {{{5blankname3|}}}
| 5namedata = {{{5namedata3|}}}
| alongside = {{{alongside3|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer3|}}}|{{{appointed3|}}}}}
| assembly = {{{assembly3|}}}
| assuming = {{{assuming3|}}}
| chancellor = {{{chancellor3|}}}
| co-leader = {{{co-leader3|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM3|}}}|{{{constituency_MP3|}}}}}
| constituency = {{{constituency3|}}}
| convocation = {{{convocation3|}}}
| country = {{{country3|}}}
| deputy = {{{deputy3|}}}
| district = {{{district3|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister3|}}}|{{{first_minister3|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general3|}}}
| governor_general = {{{governor_general3|}}}
| governor = {{{governor3|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr3|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}}
| leader = {{{leader3|}}}
| legislature = {{{legislature3|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant3|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}}
| minister_from = {{{minister_from3|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader3|}}}|{{{majority_leader3|}}}}}
| majority = {{{majority3|}}}
| minister = {{{minister3|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader3|}}}|{{{minority_leader3|}}}}}
| monarch = {{{monarch3|}}}
| nominator = {{{nominator3|}}}
| office = {{{office3|}}}
| order = {{{order3|}}}
| parliament = {{{parliament3|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup3|}}}|{{{parliamentary_group3|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor3|}}}
| preceding = {{{preceding3|}}}
| preceded = {{{preceded3|}}}
| premier = {{{premier3|}}}
| president = {{{president3|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister3|}}}|{{{prime_minister3|}}}}}
| riding = {{{riding3|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly3|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate3|}}}
| state_house = {{{state_house3|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature3|}}}
| state_senate = {{{state_senate3|}}}
| state = {{{state3|}}}
| status = {{{status3|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm3|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice3|}}}
| succeeded = {{{succeeded3|}}}
| succeeding = {{{succeeding3|}}}
| successor = {{{successor3|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach3|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label3|}}}|{{{termlabel3|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend3|}}}|{{{term_end3|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart3|}}}|{{{term_start3|}}}}}
| term = {{{term3|}}}
| title = {{{title3|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor3|}}}|{{{vice_governor3|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident3|}}}|{{{vice_president3|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier3|}}}|{{{vice_premier3|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister3|}}}|{{{vice_prime_minister3|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term3|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname4|}}}
| 1namedata = {{{1namedata4|}}}
| 2blankname = {{{2blankname4|}}}
| 2namedata = {{{2namedata4|}}}
| 3blankname = {{{3blankname4|}}}
| 3namedata = {{{3namedata4|}}}
| 4blankname = {{{4blankname4|}}}
| 4namedata = {{{4namedata4|}}}
| 5blankname = {{{5blankname4|}}}
| 5namedata = {{{5namedata4|}}}
| alongside = {{{alongside4|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer4|}}}|{{{appointed4|}}}}}
| assembly = {{{assembly4|}}}
| assuming = {{{assuming4|}}}
| chancellor = {{{chancellor4|}}}
| co-leader = {{{co-leader4|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM4|}}}|{{{constituency_MP4|}}}}}
| constituency = {{{constituency4|}}}
| convocation = {{{convocation4|}}}
| country = {{{country4|}}}
| deputy = {{{deputy4|}}}
| district = {{{district4|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister4|}}}|{{{first_minister4|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general4|}}}
| governor_general = {{{governor_general4|}}}
| governor = {{{governor4|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr4|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}}
| leader = {{{leader4|}}}
| legislature = {{{legislature4|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant4|}}}
| minister_from = {{{minister_from4|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader4|}}}|{{{majority_leader4|}}}}}
| majority = {{{majority4|}}}
| minister = {{{minister4|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader4|}}}|{{{minority_leader4|}}}}}
| monarch = {{{monarch4|}}}
| nominator = {{{nominator4|}}}
| office = {{{office4|}}}
| order = {{{order4|}}}
| parliament = {{{parliament4|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup4|}}}|{{{parliamentary_group4|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor4|}}}
| preceding = {{{preceding4|}}}
| preceded = {{{preceded4|}}}
| premier = {{{premier4|}}}
| president = {{{president4|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister4|}}}|{{{prime_minister4|}}}}}
| riding = {{{riding4|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly4|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate4|}}}
| state_house = {{{state_house4|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature4|}}}
| state_senate = {{{state_senate4|}}}
| state = {{{state4|}}}
| status = {{{status4|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm4|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice4|}}}
| succeeded = {{{succeeded4|}}}
| succeeding = {{{succeeding4|}}}
| successor = {{{successor4|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach4|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label4|}}}|{{{termlabel4|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend4|}}}|{{{term_end4|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart4|}}}|{{{term_start4|}}}}}
| term = {{{term4|}}}
| title = {{{title4|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor4|}}}|{{{vice_governor4|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident4|}}}|{{{vice_president4|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier4|}}}|{{{vice_premier4|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister4|}}}|{{{vice_prime_minister4|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term4|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname5|}}}
| 1namedata = {{{1namedata5|}}}
| 2blankname = {{{2blankname5|}}}
| 2namedata = {{{2namedata5|}}}
| 3blankname = {{{3blankname5|}}}
| 3namedata = {{{3namedata5|}}}
| 4blankname = {{{4blankname5|}}}
| 4namedata = {{{4namedata5|}}}
| 5blankname = {{{5blankname5|}}}
| 5namedata = {{{5namedata5|}}}
| alongside = {{{alongside5|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer5|}}}|{{{appointed5|}}}}}
| assembly = {{{assembly5|}}}
| assuming = {{{assuming5|}}}
| chancellor = {{{chancellor5|}}}
| co-leader = {{{co-leader5|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM5|}}}|{{{constituency_MP5|}}}}}
| constituency = {{{constituency5|}}}
| convocation = {{{convocation5|}}}
| country = {{{country5|}}}
| deputy = {{{deputy5|}}}
| district = {{{district5|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister5|}}}|{{{first_minister5|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general5|}}}
| governor_general = {{{governor_general5|}}}
| governor = {{{governor5|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr5|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}}
| leader = {{{leader5|}}}
| legislature = {{{legislature5|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant5|}}}
| minister_from = {{{minister_from5|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader5|}}}|{{{majority_leader5|}}}}}
| majority = {{{majority5|}}}
| minister = {{{minister5|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader5|}}}|{{{minority_leader5|}}}}}
| monarch = {{{monarch5|}}}
| nominator = {{{nominator5|}}}
| office = {{{office5|}}}
| order = {{{order5|}}}
| parliament = {{{parliament5|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup5|}}}|{{{parliamentary_group5|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor5|}}}
| preceding = {{{preceding5|}}}
| preceded = {{{preceded5|}}}
| premier = {{{premier5|}}}
| president = {{{president5|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister5|}}}|{{{prime_minister5|}}}}}
| riding = {{{riding5|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly5|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate5|}}}
| state_house = {{{state_house5|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature5|}}}
| state_senate = {{{state_senate5|}}}
| state = {{{state5|}}}
| status = {{{status5|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm5|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice5|}}}
| succeeded = {{{succeeded5|}}}
| succeeding = {{{succeeding5|}}}
| successor = {{{successor5|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach5|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label5|}}}|{{{termlabel5|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend5|}}}|{{{term_end5|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart5|}}}|{{{term_start5|}}}}}
| term = {{{term5|}}}
| title = {{{title5|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor5|}}}|{{{vice_governor5|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident5|}}}|{{{vice_president5|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier5|}}}|{{{vice_premier5|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister5|}}}|{{{vice_prime_minister5|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term5|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname6|}}}
| 1namedata = {{{1namedata6|}}}
| 2blankname = {{{2blankname6|}}}
| 2namedata = {{{2namedata6|}}}
| 3blankname = {{{3blankname6|}}}
| 3namedata = {{{3namedata6|}}}
| 4blankname = {{{4blankname6|}}}
| 4namedata = {{{4namedata6|}}}
| 5blankname = {{{5blankname6|}}}
| 5namedata = {{{5namedata6|}}}
| alongside = {{{alongside6|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer6|}}}|{{{appointed6|}}}}}
| assembly = {{{assembly6|}}}
| assuming = {{{assuming6|}}}
| chancellor = {{{chancellor6|}}}
| co-leader = {{{co-leader6|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM6|}}}|{{{constituency_MP6|}}}}}
| constituency = {{{constituency6|}}}
| convocation = {{{convocation6|}}}
| country = {{{country6|}}}
| deputy = {{{deputy6|}}}
| district = {{{district6|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister6|}}}|{{{first_minister6|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general6|}}}
| governor_general = {{{governor_general6|}}}
| governor = {{{governor6|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr6|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}}
| leader = {{{leader6|}}}
| legislature = {{{legislature6|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant6|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}}
| minister_from = {{{minister_from6|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader6|}}}|{{{majority_leader6|}}}}}
| majority = {{{majority6|}}}
| minister = {{{minister6|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader6|}}}|{{{minority_leader6|}}}}}
| monarch = {{{monarch6|}}}
| nominator = {{{nominator6|}}}
| office = {{{office6|}}}
| order = {{{order6|}}}
| parliament = {{{parliament6|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup6|}}}|{{{parliamentary_group6|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor6|}}}
| preceding = {{{preceding6|}}}
| preceded = {{{preceded6|}}}
| premier = {{{premier6|}}}
| president = {{{president6|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister6|}}}|{{{prime_minister6|}}}}}
| riding = {{{riding6|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly6|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate6|}}}
| state_house = {{{state_house6|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature6|}}}
| state_senate = {{{state_senate6|}}}
| state = {{{state6|}}}
| status = {{{status6|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm6|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice6|}}}
| succeeded = {{{succeeded6|}}}
| succeeding = {{{succeeding6|}}}
| successor = {{{successor6|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach6|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label6|}}}|{{{termlabel6|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend6|}}}|{{{term_end6|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart6|}}}|{{{term_start6|}}}}}
| term = {{{term6|}}}
| title = {{{title6|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor6|}}}|{{{vice_governor6|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident6|}}}|{{{vice_president6|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier6|}}}|{{{vice_premier6|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister6|}}}|{{{vice_prime_minister6|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term6|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname7|}}}
| 1namedata = {{{1namedata7|}}}
| 2blankname = {{{2blankname7|}}}
| 2namedata = {{{2namedata7|}}}
| 3blankname = {{{3blankname7|}}}
| 3namedata = {{{3namedata7|}}}
| 4blankname = {{{4blankname7|}}}
| 4namedata = {{{4namedata7|}}}
| 5blankname = {{{5blankname7|}}}
| 5namedata = {{{5namedata7|}}}
| alongside = {{{alongside7|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer7|}}}|{{{appointed7|}}}}}
| assembly = {{{assembly7|}}}
| assuming = {{{assuming7|}}}
| chancellor = {{{chancellor7|}}}
| co-leader = {{{co-leader7|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM7|}}}|{{{constituency_MP7|}}}}}
| constituency = {{{constituency7|}}}
| convocation = {{{convocation7|}}}
| country = {{{country7|}}}
| deputy = {{{deputy7|}}}
| district = {{{district7|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister7|}}}|{{{first_minister7|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general7|}}}
| governor_general = {{{governor_general7|}}}
| governor = {{{governor7|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr7|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}}
| leader = {{{leader7|}}}
| legislature = {{{legislature7|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant7|}}}
| minister_from = {{{minister_from7|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader7|}}}|{{{majority_leader7|}}}}}
| majority = {{{majority7|}}}
| minister = {{{minister7|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader7|}}}|{{{minority_leader7|}}}}}
| monarch = {{{monarch7|}}}
| nominator = {{{nominator7|}}}
| office = {{{office7|}}}
| order = {{{order7|}}}
| parliament = {{{parliament7|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup7|}}}|{{{parliamentary_group7|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor7|}}}
| preceding = {{{preceding7|}}}
| preceded = {{{preceded7|}}}
| premier = {{{premier7|}}}
| president = {{{president7|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister7|}}}|{{{prime_minister7|}}}}}
| riding = {{{riding7|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly7|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate7|}}}
| state_house = {{{state_house7|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature7|}}}
| state_senate = {{{state_senate7|}}}
| state = {{{state7|}}}
| status = {{{status7|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm7|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice7|}}}
| succeeded = {{{succeeded7|}}}
| succeeding = {{{succeeding7|}}}
| successor = {{{successor7|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach7|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label7|}}}|{{{termlabel7|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend7|}}}|{{{term_end7|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart7|}}}|{{{term_start7|}}}}}
| term = {{{term7|}}}
| title = {{{title7|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor7|}}}|{{{vice_governor7|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident7|}}}|{{{vice_president7|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier7|}}}|{{{vice_premier7|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister7|}}}|{{{vice_prime_minister7|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term7|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname8|}}}
| 1namedata = {{{1namedata8|}}}
| 2blankname = {{{2blankname8|}}}
| 2namedata = {{{2namedata8|}}}
| 3blankname = {{{3blankname8|}}}
| 3namedata = {{{3namedata8|}}}
| 4blankname = {{{4blankname8|}}}
| 4namedata = {{{4namedata8|}}}
| 5blankname = {{{5blankname8|}}}
| 5namedata = {{{5namedata8|}}}
| alongside = {{{alongside8|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer8|}}}|{{{appointed8|}}}}}
| assembly = {{{assembly8|}}}
| assuming = {{{assuming8|}}}
| chancellor = {{{chancellor8|}}}
| co-leader = {{{co-leader8|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM8|}}}|{{{constituency_MP8|}}}}}
| constituency = {{{constituency8|}}}
| convocation = {{{convocation8|}}}
| country = {{{country8|}}}
| deputy = {{{deputy8|}}}
| district = {{{district8|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister8|}}}|{{{first_minister8|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general8|}}}
| governor_general = {{{governor_general8|}}}
| governor = {{{governor8|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr8|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}}
| leader = {{{leader8|}}}
| legislature = {{{legislature8|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant8|}}}
| minister_from = {{{minister_from8|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader8|}}}|{{{majority_leader8|}}}}}
| majority = {{{majority8|}}}
| minister = {{{minister8|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader8|}}}|{{{minority_leader8|}}}}}
| monarch = {{{monarch8|}}}
| nominator = {{{nominator8|}}}
| office = {{{office8|}}}
| order = {{{order8|}}}
| parliament = {{{parliament8|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup8|}}}|{{{parliamentary_group8|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor8|}}}
| preceding = {{{preceding8|}}}
| preceded = {{{preceded8|}}}
| premier = {{{premier8|}}}
| president = {{{president8|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister8|}}}|{{{prime_minister8|}}}}}
| riding = {{{riding8|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly8|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate8|}}}
| state_house = {{{state_house8|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature8|}}}
| state_senate = {{{state_senate8|}}}
| state = {{{state8|}}}
| status = {{{status8|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm8|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice8|}}}
| succeeded = {{{succeeded8|}}}
| succeeding = {{{succeeding8|}}}
| successor = {{{successor8|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach8|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label8|}}}|{{{termlabel8|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend8|}}}|{{{term_end8|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart8|}}}|{{{term_start8|}}}}}
| term = {{{term8|}}}
| title = {{{title8|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor8|}}}|{{{vice_governor8|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident8|}}}|{{{vice_president8|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier8|}}}|{{{vice_premier8|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister8|}}}|{{{vice_prime_minister8|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term8|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname9|}}}
| 1namedata = {{{1namedata9|}}}
| 2blankname = {{{2blankname9|}}}
| 2namedata = {{{2namedata9|}}}
| 3blankname = {{{3blankname9|}}}
| 3namedata = {{{3namedata9|}}}
| 4blankname = {{{4blankname9|}}}
| 4namedata = {{{4namedata9|}}}
| 5blankname = {{{5blankname9|}}}
| 5namedata = {{{5namedata9|}}}
| alongside = {{{alongside9|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer9|}}}|{{{appointed9|}}}}}
| assembly = {{{assembly9|}}}
| assuming = {{{assuming9|}}}
| chancellor = {{{chancellor9|}}}
| co-leader = {{{co-leader9|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM9|}}}|{{{constituency_MP9|}}}}}
| constituency = {{{constituency9|}}}
| convocation = {{{convocation9|}}}
| country = {{{country9|}}}
| deputy = {{{deputy9|}}}
| district = {{{district9|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister9|}}}|{{{first_minister9|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general9|}}}
| governor_general = {{{governor_general9|}}}
| governor = {{{governor9|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr9|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}}
| leader = {{{leader9|}}}
| legislature = {{{legislature9|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant9|}}}
| minister_from = {{{minister_from9|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader9|}}}|{{{majority_leader9|}}}}}
| majority = {{{majority9|}}}
| minister = {{{minister9|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader9|}}}|{{{minority_leader9|}}}}}
| monarch = {{{monarch9|}}}
| nominator = {{{nominator9|}}}
| office = {{{office9|}}}
| order = {{{order9|}}}
| parliament = {{{parliament9|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup9|}}}|{{{parliamentary_group9|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor9|}}}
| preceding = {{{preceding9|}}}
| preceded = {{{preceded9|}}}
| premier = {{{premier9|}}}
| president = {{{president9|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister9|}}}|{{{prime_minister9|}}}}}
| riding = {{{riding9|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly9|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate9|}}}
| state_house = {{{state_house9|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature9|}}}
| state_senate = {{{state_senate9|}}}
| state = {{{state9|}}}
| status = {{{status9|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm9|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice9|}}}
| succeeded = {{{succeeded9|}}}
| succeeding = {{{succeeding9|}}}
| successor = {{{successor9|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach9|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label9|}}}|{{{termlabel9|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend9|}}}|{{{term_end9|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart9|}}}|{{{term_start9|}}}}}
| term = {{{term9|}}}
| title = {{{title9|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor9|}}}|{{{vice_governor9|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident9|}}}|{{{vice_president9|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier9|}}}|{{{vice_premier9|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister9|}}}|{{{vice_prime_minister9|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term9|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname10|}}}
| 1namedata = {{{1namedata10|}}}
| 2blankname = {{{2blankname10|}}}
| 2namedata = {{{2namedata10|}}}
| 3blankname = {{{3blankname10|}}}
| 3namedata = {{{3namedata10|}}}
| 4blankname = {{{4blankname10|}}}
| 4namedata = {{{4namedata10|}}}
| 5blankname = {{{5blankname10|}}}
| 5namedata = {{{5namedata10|}}}
| alongside = {{{alongside10|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer10|}}}|{{{appointed10|}}}}}
| assembly = {{{assembly10|}}}
| assuming = {{{assuming10|}}}
| chancellor = {{{chancellor10|}}}
| co-leader = {{{co-leader10|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM10|}}}|{{{constituency_MP10|}}}}}
| constituency = {{{constituency10|}}}
| convocation = {{{convocation10|}}}
| country = {{{country10|}}}
| deputy = {{{deputy10|}}}
| district = {{{district10|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister10|}}}|{{{first_minister10|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general10|}}}
| governor_general = {{{governor_general10|}}}
| governor = {{{governor10|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr10|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}}
| leader = {{{leader10|}}}
| legislature = {{{legislature10|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant10|}}}
| minister_from = {{{minister_from10|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader10|}}}|{{{majority_leader10|}}}}}
| majority = {{{majority10|}}}
| minister = {{{minister10|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader10|}}}|{{{minority_leader10|}}}}}
| monarch = {{{monarch10|}}}
| nominator = {{{nominator10|}}}
| office = {{{office10|}}}
| order = {{{order10|}}}
| parliament = {{{parliament10|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup10|}}}|{{{parliamentary_group10|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor10|}}}
| preceding = {{{preceding10|}}}
| preceded = {{{preceded10|}}}
| premier = {{{premier10|}}}
| president = {{{president10|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister10|}}}|{{{prime_minister10|}}}}}
| riding = {{{riding10|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly10|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate10|}}}
| state_house = {{{state_house10|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature10|}}}
| state_senate = {{{state_senate10|}}}
| state = {{{state10|}}}
| status = {{{status10|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm10|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice10|}}}
| succeeded = {{{succeeded10|}}}
| succeeding = {{{succeeding10|}}}
| successor = {{{successor10|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach10|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label10|}}}|{{{termlabel10|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend10|}}}|{{{term_end10|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart10|}}}|{{{term_start10|}}}}}
| term = {{{term10|}}}
| title = {{{title10|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor10|}}}|{{{vice_governor10|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident10|}}}|{{{vice_president10|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier10|}}}|{{{vice_premier10|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister10|}}}|{{{vice_prime_minister10|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term10|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname11|}}}
| 1namedata = {{{1namedata11|}}}
| 2blankname = {{{2blankname11|}}}
| 2namedata = {{{2namedata11|}}}
| 3blankname = {{{3blankname11|}}}
| 3namedata = {{{3namedata11|}}}
| 4blankname = {{{4blankname11|}}}
| 4namedata = {{{4namedata11|}}}
| 5blankname = {{{5blankname11|}}}
| 5namedata = {{{5namedata11|}}}
| alongside = {{{alongside11|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer11|}}}|{{{appointed11|}}}}}
| assembly = {{{assembly11|}}}
| assuming = {{{assuming11|}}}
| chancellor = {{{chancellor11|}}}
| co-leader = {{{co-leader11|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM11|}}}|{{{constituency_MP11|}}}}}
| constituency = {{{constituency11|}}}
| convocation = {{{convocation11|}}}
| country = {{{country11|}}}
| deputy = {{{deputy11|}}}
| district = {{{district11|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister11|}}}|{{{first_minister11|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general11|}}}
| governor_general = {{{governor_general11|}}}
| governor = {{{governor11|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr11|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}}
| leader = {{{leader11|}}}
| legislature = {{{legislature11|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant11|}}}
| minister_from = {{{minister_from11|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader11|}}}|{{{majority_leader11|}}}}}
| majority = {{{majority11|}}}
| minister = {{{minister11|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader11|}}}|{{{minority_leader11|}}}}}
| monarch = {{{monarch11|}}}
| nominator = {{{nominator11|}}}
| office = {{{office11|}}}
| order = {{{order11|}}}
| parliament = {{{parliament11|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup11|}}}|{{{parliamentary_group11|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor11|}}}
| preceding = {{{preceding11|}}}
| preceded = {{{preceded11|}}}
| premier = {{{premier11|}}}
| president = {{{president11|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister11|}}}|{{{prime_minister11|}}}}}
| riding = {{{riding11|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly11|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate11|}}}
| state_house = {{{state_house11|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature11|}}}
| state_senate = {{{state_senate11|}}}
| state = {{{state11|}}}
| status = {{{status11|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm11|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice11|}}}
| succeeded = {{{succeeded11|}}}
| succeeding = {{{succeeding11|}}}
| successor = {{{successor11|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach11|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label11|}}}|{{{termlabel11|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend11|}}}|{{{term_end11|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart11|}}}|{{{term_start11|}}}}}
| term = {{{term11|}}}
| title = {{{title11|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor11|}}}|{{{vice_governor11|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident11|}}}|{{{vice_president11|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier11|}}}|{{{vice_premier11|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister11|}}}|{{{vice_prime_minister11|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term11|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname12|}}}
| 1namedata = {{{1namedata12|}}}
| 2blankname = {{{2blankname12|}}}
| 2namedata = {{{2namedata12|}}}
| 3blankname = {{{3blankname12|}}}
| 3namedata = {{{3namedata12|}}}
| 4blankname = {{{4blankname12|}}}
| 4namedata = {{{4namedata12|}}}
| 5blankname = {{{5blankname12|}}}
| 5namedata = {{{5namedata12|}}}
| alongside = {{{alongside12|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer12|}}}|{{{appointed12|}}}}}
| assembly = {{{assembly12|}}}
| assuming = {{{assuming12|}}}
| chancellor = {{{chancellor12|}}}
| co-leader = {{{co-leader12|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM12|}}}|{{{constituency_MP12|}}}}}
| constituency = {{{constituency12|}}}
| convocation = {{{convocation12|}}}
| country = {{{country12|}}}
| deputy = {{{deputy12|}}}
| district = {{{district12|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister12|}}}|{{{first_minister12|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general12|}}}
| governor_general = {{{governor_general12|}}}
| governor = {{{governor12|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr12|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}}
| leader = {{{leader12|}}}
| legislature = {{{legislature12|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant12|}}}
| minister_from = {{{minister_from12|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader12|}}}|{{{majority_leader12|}}}}}
| majority = {{{majority12|}}}
| minister = {{{minister12|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader12|}}}|{{{minority_leader12|}}}}}
| monarch = {{{monarch12|}}}
| nominator = {{{nominator12|}}}
| office = {{{office12|}}}
| order = {{{order12|}}}
| parliament = {{{parliament12|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup12|}}}|{{{parliamentary_group12|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor12|}}}
| preceding = {{{preceding12|}}}
| preceded = {{{preceded12|}}}
| premier = {{{premier12|}}}
| president = {{{president12|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister12|}}}|{{{prime_minister12|}}}}}
| riding = {{{riding12|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly12|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate12|}}}
| state_house = {{{state_house12|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature12|}}}
| state_senate = {{{state_senate12|}}}
| state = {{{state12|}}}
| status = {{{status12|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm12|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice12|}}}
| succeeded = {{{succeeded12|}}}
| succeeding = {{{succeeding12|}}}
| successor = {{{successor12|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach12|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label12|}}}|{{{termlabel12|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend12|}}}|{{{term_end12|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart12|}}}|{{{term_start12|}}}}}
| term = {{{term12|}}}
| title = {{{title12|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor12|}}}|{{{vice_governor12|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident12|}}}|{{{vice_president12|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier12|}}}|{{{vice_premier12|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister12|}}}|{{{vice_prime_minister12|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term12|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname13|}}}
| 1namedata = {{{1namedata13|}}}
| 2blankname = {{{2blankname13|}}}
| 2namedata = {{{2namedata13|}}}
| 3blankname = {{{3blankname13|}}}
| 3namedata = {{{3namedata13|}}}
| 4blankname = {{{4blankname13|}}}
| 4namedata = {{{4namedata13|}}}
| 5blankname = {{{5blankname13|}}}
| 5namedata = {{{5namedata13|}}}
| alongside = {{{alongside13|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer13|}}}|{{{appointed13|}}}}}
| assembly = {{{assembly13|}}}
| assuming = {{{assuming13|}}}
| chancellor = {{{chancellor13|}}}
| co-leader = {{{co-leader13|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM13|}}}|{{{constituency_MP13|}}}}}
| constituency = {{{constituency13|}}}
| convocation = {{{convocation13|}}}
| country = {{{country13|}}}
| deputy = {{{deputy13|}}}
| district = {{{district13|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister13|}}}|{{{first_minister13|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general13|}}}
| governor_general = {{{governor_general13|}}}
| governor = {{{governor13|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr13|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}}
| leader = {{{leader13|}}}
| legislature = {{{legislature13|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant13|}}}
| minister_from = {{{minister_from13|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader13|}}}|{{{majority_leader13|}}}}}
| majority = {{{majority13|}}}
| minister = {{{minister13|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader13|}}}|{{{minority_leader13|}}}}}
| monarch = {{{monarch13|}}}
| nominator = {{{nominator13|}}}
| office = {{{office13|}}}
| order = {{{order13|}}}
| parliament = {{{parliament13|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup13|}}}|{{{parliamentary_group13|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor13|}}}
| preceding = {{{preceding13|}}}
| preceded = {{{preceded13|}}}
| premier = {{{premier13|}}}
| president = {{{president13|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister13|}}}|{{{prime_minister13|}}}}}
| riding = {{{riding13|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly13|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate13|}}}
| state_house = {{{state_house13|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature13|}}}
| state_senate = {{{state_senate13|}}}
| state = {{{state13|}}}
| status = {{{status13|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm13|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice13|}}}
| succeeded = {{{succeeded13|}}}
| succeeding = {{{succeeding13|}}}
| successor = {{{successor13|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach13|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label13|}}}|{{{termlabel13|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend13|}}}|{{{term_end13|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart13|}}}|{{{term_start13|}}}}}
| term = {{{term13|}}}
| title = {{{title13|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor13|}}}|{{{vice_governor13|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident13|}}}|{{{vice_president13|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier13|}}}|{{{vice_premier13|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister13|}}}|{{{vice_prime_minister13|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term13|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname14|}}}
| 1namedata = {{{1namedata14|}}}
| 2blankname = {{{2blankname14|}}}
| 2namedata = {{{2namedata14|}}}
| 3blankname = {{{3blankname14|}}}
| 3namedata = {{{3namedata14|}}}
| 4blankname = {{{4blankname14|}}}
| 4namedata = {{{4namedata14|}}}
| 5blankname = {{{5blankname14|}}}
| 5namedata = {{{5namedata14|}}}
| alongside = {{{alongside14|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer14|}}}|{{{appointed14|}}}}}
| assembly = {{{assembly14|}}}
| assuming = {{{assuming14|}}}
| chancellor = {{{chancellor14|}}}
| co-leader = {{{co-leader14|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM14|}}}|{{{constituency_MP14|}}}}}
| constituency = {{{constituency14|}}}
| convocation = {{{convocation14|}}}
| country = {{{country14|}}}
| deputy = {{{deputy14|}}}
| district = {{{district14|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister14|}}}|{{{first_minister14|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general14|}}}
| governor_general = {{{governor_general14|}}}
| governor = {{{governor14|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr14|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}}
| leader = {{{leader14|}}}
| legislature = {{{legislature14|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant14|}}}
| minister_from = {{{minister_from14|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader14|}}}|{{{majority_leader14|}}}}}
| majority = {{{majority14|}}}
| minister = {{{minister14|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader14|}}}|{{{minority_leader14|}}}}}
| monarch = {{{monarch14|}}}
| nominator = {{{nominator14|}}}
| office = {{{office14|}}}
| order = {{{order14|}}}
| parliament = {{{parliament14|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup14|}}}|{{{parliamentary_group14|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor14|}}}
| preceding = {{{preceding14|}}}
| preceded = {{{preceded14|}}}
| premier = {{{premier14|}}}
| president = {{{president14|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister14|}}}|{{{prime_minister14|}}}}}
| riding = {{{riding14|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly14|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate14|}}}
| state_house = {{{state_house14|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature14|}}}
| state_senate = {{{state_senate14|}}}
| state = {{{state14|}}}
| status = {{{status14|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm14|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice14|}}}
| succeeded = {{{succeeded14|}}}
| succeeding = {{{succeeding14|}}}
| successor = {{{successor14|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach14|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label14|}}}|{{{termlabel14|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend14|}}}|{{{term_end14|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart14|}}}|{{{term_start14|}}}}}
| term = {{{term14|}}}
| title = {{{title14|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor14|}}}|{{{vice_governor14|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident14|}}}|{{{vice_president14|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier14|}}}|{{{vice_premier14|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister14|}}}|{{{vice_prime_minister14|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term14|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname15|}}}
| 1namedata = {{{1namedata15|}}}
| 2blankname = {{{2blankname15|}}}
| 2namedata = {{{2namedata15|}}}
| 3blankname = {{{3blankname15|}}}
| 3namedata = {{{3namedata15|}}}
| 4blankname = {{{4blankname15|}}}
| 4namedata = {{{4namedata15|}}}
| 5blankname = {{{5blankname15|}}}
| 5namedata = {{{5namedata15|}}}
| alongside = {{{alongside15|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer15|}}}|{{{appointed15|}}}}}
| assembly = {{{assembly15|}}}
| assuming = {{{assuming15|}}}
| chancellor = {{{chancellor15|}}}
| co-leader = {{{co-leader15|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM15|}}}|{{{constituency_MP15|}}}}}
| constituency = {{{constituency15|}}}
| convocation = {{{convocation15|}}}
| country = {{{country15|}}}
| deputy = {{{deputy15|}}}
| district = {{{district15|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister15|}}}|{{{first_minister15|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general15|}}}
| governor_general = {{{governor_general15|}}}
| governor = {{{governor15|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr15|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}}
| leader = {{{leader15|}}}
| legislature = {{{legislature15|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant15|}}}
| minister_from = {{{minister_from15|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader15|}}}|{{{majority_leader15|}}}}}
| majority = {{{majority15|}}}
| minister = {{{minister15|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader15|}}}|{{{minority_leader15|}}}}}
| monarch = {{{monarch15|}}}
| nominator = {{{nominator15|}}}
| office = {{{office15|}}}
| order = {{{order15|}}}
| parliament = {{{parliament15|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup15|}}}|{{{parliamentary_group15|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor15|}}}
| preceding = {{{preceding15|}}}
| preceded = {{{preceded15|}}}
| premier = {{{premier15|}}}
| president = {{{president15|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister15|}}}|{{{prime_minister15|}}}}}
| riding = {{{riding15|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly15|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate15|}}}
| state_house = {{{state_house15|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature15|}}}
| state_senate = {{{state_senate15|}}}
| state = {{{state15|}}}
| status = {{{status15|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm15|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice15|}}}
| succeeded = {{{succeeded15|}}}
| succeeding = {{{succeeding15|}}}
| successor = {{{successor15|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach15|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label15|}}}|{{{termlabel15|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend15|}}}|{{{term_end15|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart15|}}}|{{{term_start15|}}}}}
| term = {{{term15|}}}
| title = {{{title15|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor15|}}}|{{{vice_governor15|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident15|}}}|{{{vice_president15|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier15|}}}|{{{vice_premier15|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister15|}}}|{{{vice_prime_minister15|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term15|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname16|}}}
| 1namedata = {{{1namedata16|}}}
| 2blankname = {{{2blankname16|}}}
| 2namedata = {{{2namedata16|}}}
| 3blankname = {{{3blankname16|}}}
| 3namedata = {{{3namedata16|}}}
| 4blankname = {{{4blankname16|}}}
| 4namedata = {{{4namedata16|}}}
| 5blankname = {{{5blankname16|}}}
| 5namedata = {{{5namedata16|}}}
| alongside = {{{alongside16|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer16|}}}|{{{appointed16|}}}}}
| assembly = {{{assembly16|}}}
| assuming = {{{assuming16|}}}
| chancellor = {{{chancellor16|}}}
| co-leader = {{{co-leader16|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM16|}}}|{{{constituency_MP16|}}}}}
| constituency = {{{constituency16|}}}
| convocation = {{{convocation16|}}}
| country = {{{country16|}}}
| deputy = {{{deputy16|}}}
| district = {{{district16|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister16|}}}|{{{first_minister16|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general16|}}}
| governor_general = {{{governor_general16|}}}
| governor = {{{governor16|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr16|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}}
| leader = {{{leader16|}}}
| legislature = {{{legislature16|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant16|}}}
| minister_from = {{{minister_from16|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader16|}}}|{{{majority_leader16|}}}}}
| majority = {{{majority16|}}}
| minister = {{{minister16|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader16|}}}|{{{minority_leader16|}}}}}
| monarch = {{{monarch16|}}}
| nominator = {{{nominator16|}}}
| office = {{{office16|}}}
| order = {{{order16|}}}
| parliament = {{{parliament16|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup16|}}}|{{{parliamentary_group16|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor16|}}}
| preceding = {{{preceding16|}}}
| preceded = {{{preceded16|}}}
| premier = {{{premier16|}}}
| president = {{{president16|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister16|}}}|{{{prime_minister16|}}}}}
| riding = {{{riding16|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly16|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate16|}}}
| state_house = {{{state_house16|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature16|}}}
| state_senate = {{{state_senate16|}}}
| state = {{{state16|}}}
| status = {{{status16|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm16|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice16|}}}
| succeeded = {{{succeeded16|}}}
| succeeding = {{{succeeding16|}}}
| successor = {{{successor16|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach16|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label16|}}}|{{{termlabel16|}}}|कार्यकाल}}
| termend = {{if empty|{{{termend16|}}}|{{{term_end16|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart16|}}}|{{{term_start16|}}}}}
| term = {{{term16|}}}
| title = {{{title16|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor16|}}}|{{{vice_governor16|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident16|}}}|{{{vice_president16|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier16|}}}|{{{vice_premier16|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister16|}}}|{{{vice_prime_minister16|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term16|}}}
}}}}

| data2 = {{{module0|}}}
&lt;!----------Personal data----------&gt;
| header3 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{other_party|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|व्यक्तिगत विवरण}}
| label4 = उच्चारण
| data4 = {{{pronunciation|}}}

| label5    = जन्म
| data5     = {{#invoke:Separated entries|br
   |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}&lt;/span&gt;}}
   |2={{#invoke:person date|birth}}
   |3={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label6    = मृत्यु
| data6     = {{#invoke:Separated entries|br
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label7    = {{#ifexpr: {{strfind short|
    {{{death_cause|}}}|Assassination}}
    | Manner |{{#if:&amp;nbsp;मृत्युुको {{{death_manner|}}}|तरिका|कारण}} }}
| data7     = {{if empty|{{{death_manner|}}}|{{{death_cause|}}}}}

| label8 = चिहान
| class8 = label
| data8 = {{#invoke:Separated entries|br|{{if empty|{{{resting_place|}}}|{{{restingplace|}}}}}|{{if empty|{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}

| label9 = नागरिकता
| data9 = {{{citizenship|}}}

| label11 = [[राजनीतिक दल]]
| data11 = {{#switch:{{{party|}}}
| =
| [[United States Democratic Party|Democrat]]
| [[Democratic Party (United States)|Democratic]]
| [[Democratic Party (United States)|Democrat]] = [[Democratic Party (United States)|Democratic]]
| [[Republican Party (United States)|Republican]]
| [[United States Republican Party]]
| [[United States Republican Party|Republican]]
| [[Republican Party (United States)|Republican Party]] = [[Republican Party (United States)|Republican]]
| [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]]
| [[Conservative Party (UK)|Conservative]] = [[Conservative Party (UK)|Conservative]]
| [[Labour Party (UK)|Labour Party]]
| [[Labour Party (UK)|Labour]] = [[Labour Party (UK)|Labour]]
| [[Conservative Party of Canada|Conservative Party]]
| [[Conservative Party of Canada|Conservative]] = [[Conservative Party of Canada|Conservative]]
| [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]]
| [[Liberal Party of Canada|Liberal]] = [[Liberal Party of Canada|Liberal]]
| KMT
| Kuomintang
| [[KMT]]
| [[Kuomintang|KMT]]
| [[Kuomintang]]
| Kuomintang (KMT)
| [[Kuomintang]] (KMT) = [[Kuomintang]]
| DPP
| [[Democratic Progressive Party|DPP]]
| [[Democratic Progressive Party]] = [[Democratic Progressive Party]]
| #default = {{{party|}}} }}

| label12 = अन्य राजनीतिक&lt;br /&gt;संलग्नता
| data12 = {{if empty|{{{otherparty|}}}|{{{other_party|}}}}}

| label13 = उचाई
| data13 = {{#if:{{{height|}}}|{{Infobox person/height|{{{height|}}}}}}}

| label14 = जीवनसाथी{{#if:{{{spouses|}}}|s|{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{spouse|{{{spouse(s)|}}}}}}|likely=(हरू)|plural=हरू}}}}
| data14 = {{{spouse|{{{spouses|{{{spouse(s)|}}}}}}}}}

| label15 = प्रेमिका{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{partner|}}}|likely=(हरू)|plural=हरू}}
| data15 = {{{partner|}}}

| label16 = नाता
| data16 = {{{relations|}}}

| label17 = सन्तान
| data17 = {{{children|}}}

| label18 = अभिभावक{{#if:{{{parents|}}}|{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=हरू}}|&lt;!--
               --&gt;{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} &gt; 1|s}}}}
| data18 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#invoke:list|unbulleted|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (बुबा)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (आमा)}}}}}}

| label19 = Relatives
| data19 = {{{relatives|}}}

| label21 = शिक्षा
| data21 = {{{education|}}}

| label22 = [[मातृ शिक्षाप्रतिष्ठान]]
| data22 = {{{alma_mater|}}}

| label23 = पेशा
| data23 = {{{occupation|}}}

| label24 = व्यवसाय
| data24 = {{{profession|}}}

| label25 = को लागि परिचित
| data25 = {{{known_for|}}}

| label26 = तलब
| data26 = {{{salary|}}}

| label27 = मन्त्रिपरिषद्
| data27 = {{{cabinet|}}}

| label28 = समिति
| data28 = {{{committees|}}}

| label29 = विभाग
| data29 = {{{portfolio|}}}

| label30 = {{#if:{{{mawards|}}}|Civilian awards|Awards}}
| data30 = {{{awards|}}}

| label31 = {{{blank1}}}
| data31 = {{{data1|}}}

| label32 = {{{blank2}}}
| data32 = {{{data2|}}}

| label33 = {{{blank3}}}
| data33 = {{{data3|}}}

| label34 = {{{blank4}}}
| data34 = {{{data4|}}}

| label35 = {{{blank5}}}
| data35 = {{{data5|}}}

| label36 = हस्ताक्षर
| data36 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|{{if empty|{{{signature_size|}}}|128x80px}}|class=skin-invert notpageimage|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}}'s signature]]}}

| label37 = वेबसाइट
| data37 = {{{website|}}}

| label38 = Nickname{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data38 = {{{nickname|}}}

| header39 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{service_years|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|सैन्य सेवा}}

| label40 = Allegiance
| data40 = {{{allegiance|}}}

| label41 = {{if empty|{{{branch_label|}}}|Branch/service}}
| data41 = {{{branch|}}}

| label42 = {{if empty|{{{serviceyears_label|}}}|{{{service_years_label|}}}|Years&amp;nbsp;of service}}
| data42 = {{if empty|{{{serviceyears|}}}|{{{service_years|}}}}}

| label43 = {{if empty|{{{rank_label|}}}|Rank}}
| data43 = {{{rank|}}}

| label44 = {{if empty|{{{unit_label|}}}|Unit}}
| data44 = {{{unit|}}}

| label45 = Commands
| data45 = {{{commands|}}}

| label46 = {{if empty|{{{battles_label|}}}|Battles/wars}}
| data46 = {{{battles|}}}

| label47 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}}
| data47 = {{{mawards|}}}

| label48 = {{{military_blank1}}}
| data48 = {{{military_data1|}}}

| label49 = {{{military_blank2}}}
| data49 = {{{military_data2|}}}

| label50 = {{{military_blank3}}}
| data50 = {{{military_data3|}}}

| label51 = {{{military_blank4}}}
| data51 = {{{military_data4|}}}

| label52 = {{{military_blank5}}}
| data52 = {{{military_data5|}}}

| data53 = {{{module|}}}
| data54 = {{{module2|}}}
| data55 = {{{module3|}}}
| data56 = {{{module4|}}}
| data57 = {{{module5|}}}
| data58 = {{{footnotes|}}}
| belowstyle = border-top: 1px solid right;
| below = &lt;div&gt;{{#if:{{{date|}}}| As of {{{date}}}{{#if:{{{year|}}}|, {{{year}}}}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{source|}}}|Source: [{{{source}}}]}} 

}}{{#if:{{{pronunciation|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Biography template using pronunciation]]}}
}}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{assuming0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{suboffice0|}}}{{{subterm0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with office0]]}}
}}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with speaker]]}}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}}}|preview=Page using [[Template:Infobox officeholder]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| regexp1 = 1blankname[%d]* | regexp2 = 1namedata[%d]* | regexp3 = 2blankname[%d]* | regexp4 = 2namedata[%d]* | regexp5 = 3blankname[%d]* | regexp6 = 3namedata[%d]* | regexp7 = 4blankname[%d]* | regexp8 = 4namedata[%d]* | regexp9 = 5blankname[%d]* | regexp10 = 5namedata[%d]* | allegiance | alma_mater | regexp11 = alongside[%d]* | alt | regexp12 = ambassador_from[%d]* | regexp13 = appointed[%d]* | regexp14 = appointer[%d]* | regexp15 = assembly[%d]* | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | regexp16 = blank[%d]* | bodyclass | branch | branch_label | cabinet | candidate | caption | categories | regexp17 = chancellor[%d]* | children | citizenship | regexp18 = co%-leader[%d]* | commands | committees | regexp19 = constituency[%d]* | regexp20 = constituency_AM[%d]* | regexp21 = constituency_MP[%d]* | regexp22 = convocation[%d]* | regexp23 = country[%d]* | regexp24 = data[%d]* | date | death_cause | death_date | death_manner | death_place | demo | regexp25 = deputy[%d]* | regexp26 = district[%d]* | education | election_date | embed | father | regexp28 = first[_]?minister[%d]* | footnotes | regexp29 = governor[%d]* | regexp30 = governor_general[%d]* | regexp31 = governor%-general[%d]* | height | honorific_prefix | honorific-prefix | honorific_suffix | honorific-suffix | image | image name | image_name_alt | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | regexp32 = jr/sr[%d]* | regexp33 = jr/sr and state[%d]* | known_for | regexp34 = leader[%d]* | regexp35 = legislature[%d]* | regexp36 = lieutenant[%d]* | regexp37 = lieutenant_governor[%d]* | mainwidth | regexp38 = majority[%d]* | regexp39 = majority_floor_leader[%d]* | regexp40 = majority_leader[%d]* | regexp41 = majorityleader[%d]* | mawards | regexp42 = military_blank[%d]* | regexp43 = military_data[%d]* | regexp44 = minister[%d]* | regexp45 = minister_from[%d]* | regexp46 = minority_floor_leader[%d]* | regexp47 = minority_leader[%d]* | regexp48 = minorityleader[%d]* | regexp49 = module[%d]* | regexp50 = monarch[%d]* | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat | regexp51 = nominator[%d]* | nominee | occupation | regexp52 = office[%d]* | opponent | regexp53 = order[%d]* | otherparty | other_party | parents | regexp54 = parliament[%d]* | regexp55 = parliamentary[_]?group[%d]* | partner | party | party_election | portfolio | regexp56 = preceded[%d]* | regexp57 = preceding[%d]* | regexp58 = predecessor[%d]* | regexp59 = premier[%d]* | regexp60 = president[%d]* | regexp61 = prime[_]?minister[%d]* | regexp62 = prior_term[%d]* | profession | pronunciation | rank | rank_label | relations | relatives | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | regexp63 = riding[%d]* | runningmate | running_mate | salary | serviceyears | service_years | serviceyears_label | service_years_label | signature | signature_alt | signature_size | smallimage | smallimage_alt | source | speaker | speaker_office | spouse | spouses | regexp64 = state[%d]* | regexp65 = state_assembly[%d]* | regexp66 = state_delegate[%d]* | regexp67 = state_house[%d]* | regexp68 = state_legislature[%d]* | regexp69 = state_senate[%d]* | regexp70 = status[%d]* | regexp71 = suboffice[%d]* | regexp72 = subterm[%d]* | regexp73 = succeeded[%d]* | regexp74 = succeeding[%d]* | regexp75 = successor[%d]* | regexp76 = taoiseach[%d]* | regexp77 = term[%d]* | regexp78 = term_end[%d]* | regexp79 = term_label[%d]* | regexp80 = term_start[%d]* | regexp81 = termend[%d]* | regexp82 = termlabel[%d]* | regexp83 = termstart[%d]* | regexp84 = title[%d]* | unit | unit_label | regexp85 = vice[_]?governor[%d]* | regexp86 = vice[_]?premier[%d]* | regexp87 = vice[_]?president[%d]* | regexp88 = vice[_]?prime[_]?minister[%d]* | regexp89 = assuming[%d]* | website | width | year }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox officeholder]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox officeholder with conflicting parameters}}
| honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix 
| honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix 
| width; imagesize; image_size; 
| term_label; termlabel 
| term_label1; termlabel1 
| termend1; term_end1 
| termstart1; term_start1 
| term_label2; termlabel2 
| termend2; term_end2 
| termstart2; term_start2 
| term_label3; termlabel3 
| termend3; term_end3 
| termstart3; term_start3 
| term_label4; termlabel4 
| termend4; term_end4 
| termstart4; term_start4 
| term_label5; termlabel5 
| termend5; term_end5 
| termstart5; term_start5 
| term_label6; termlabel6 
| termend6; term_end6 
| termstart6; term_start6 
| term_label7; termlabel7 
| termend7; term_end7 
| termstart7; term_start7 
| term_label8; termlabel8 
| termend8; term_end8 
| termstart8; term_start8 
| term_label9; termlabel9 
| termend9; term_end9 
| termstart9; term_start9 
| term_label10; termlabel10 
| termend10; term_end10 
| termstart10; term_start10 
| term_label11; termlabel11 
| termend11; term_end11 
| termstart11; term_start11 
| term_label12; termlabel12 
| termend12; term_end12 
| termstart12; term_start12 
| term_label13; termlabel13 
| termend13; term_end13 
| termstart13; term_start13 
| term_label14; termlabel14 
| termend14; term_end14 
| termstart14; term_start14 
| term_label15; termlabel15 
| termend15; term_end15 
| termstart15; term_start15 
| term_label16; termlabel16 
| termend16; term_end16 
| termstart16; term_start16 
| birth_name; birthname 
| death_manner; death_cause 
| resting_place; restingplace 
| resting_place_coordinates; restingplacecoordinates 
| spouse; spouses; spouse(s) 
| other_party; otherparty
}}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check
| _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox officeholder with deprecated parameters|_VALUE_]]}}
| _remove = nationality; jr/sr and state; religion
| mainwidth = main_width 
| honorific prefix = honorific_prefix
| honorific-prefix = honorific_prefix
| honorific suffix = honorific_suffix
| honorific-suffix = honorific_suffix
| image name = image 
| smallimage = image
| width = image_size 
| imagesize = image_size
| appointed = appointer 
| firstminister = first_minister 
| majorityleader = majority_leader 
| minorityleader = minority_leader 
| parliamentarygroup = parliamentary_group 
| primeminister = prime_minister 
| runningmate = running_mate 
| termlabel = term_label 
| termend = term_end 
| termstart = term_start 
| vicegovernor = vice_governor 
| vicepresident = vice_president 
| vicepremier = vice_premier 
| viceprimeminister = vice_prime_minister 
| appointed1 = appointer1 
| firstminister1 = first_minister1 
| majorityleader1 = majority_leader1 
| minorityleader1 = minority_leader1 
| parliamentarygroup1 = parliamentary_group1 
| primeminister1 = prime_minister1 
| termlabel1 = term_label1 
| termend1 = term_end1 
| termstart1 = term_start1 
| vicegovernor1 = vice_governor1 
| vicepresident1 = vice_president1 
| vicepremier1 = vice_premier1 
| viceprimeminister1 = vice_prime_minister1 
| appointed2 = appointer2 
| firstminister2 = first_minister2 
| majorityleader2 = majority_leader2 
| minorityleader2 = minority_leader2 
| parliamentarygroup2 = parliamentary_group2 
| primeminister2 = prime_minister2 
| termlabel2 = term_label2 
| termend2 = term_end2 
| termstart2 = term_start2 
| vicegovernor2 = vice_governor2 
| vicepresident2 = vice_president2 
| vicepremier2 = vice_premier2 
| viceprimeminister2 = vice_prime_minister2 
| appointed3 = appointer3 
| firstminister3 = first_minister3 
| majorityleader3 = majority_leader3 
| minorityleader3 = minority_leader3 
| parliamentarygroup3 = parliamentary_group3 
| primeminister3 = prime_minister3 
| termlabel3 = term_label3 
| termend3 = term_end3 
| termstart3 = term_start3 
| vicegovernor3 = vice_governor3 
| vicepresident3 = vice_president3 
| vicepremier3 = vice_premier3 
| viceprimeminister3 = vice_prime_minister3 
| appointed4 = appointer4 
| firstminister4 = first_minister4 
| majorityleader4 = majority_leader4 
| minorityleader4 = minority_leader4 
| parliamentarygroup4 = parliamentary_group4 
| primeminister4 = prime_minister4 
| termlabel4 = term_label4 
| termend4 = term_end4 
| termstart4 = term_start4 
| vicegovernor4 = vice_governor4 
| vicepresident4 = vice_president4 
| vicepremier4 = vice_premier4 
| viceprimeminister4 = vice_prime_minister4 
| appointed5 = appointer5 
| firstminister5 = first_minister5 
| majorityleader5 = majority_leader5 
| minorityleader5 = minority_leader5 
| parliamentarygroup5 = parliamentary_group5 
| primeminister5 = prime_minister5 
| termlabel5 = term_label5 
| termend5 = term_end5 
| termstart5 = term_start5 
| vicegovernor5 = vice_governor5 
| vicepresident5 = vice_president5 
| vicepremier5 = vice_premier5 
| viceprimeminister5 = vice_prime_minister5 
| appointed6 = appointer6 
| firstminister6 = first_minister6 
| majorityleader6 = majority_leader6 
| minorityleader6 = minority_leader6 
| parliamentarygroup6 = parliamentary_group6 
| primeminister6 = prime_minister6 
| termlabel6 = term_label6 
| termend6 = term_end6 
| termstart6 = term_start6 
| vicegovernor6 = vice_governor6 
| vicepresident6 = vice_president6 
| vicepremier6 = vice_premier6 
| viceprimeminister6 = vice_prime_minister6 
| appointed7 = appointer7 
| firstminister7 = first_minister7 
| majorityleader7 = majority_leader7 
| minorityleader7 = minority_leader7 
| parliamentarygroup7 = parliamentary_group7 
| primeminister7 = prime_minister7 
| termlabel7 = term_label7 
| termend7 = term_end7 
| termstart7 = term_start7 
| vicegovernor7 = vice_governor7 
| vicepresident7 = vice_president7 
| vicepremier7 = vice_premier7 
| viceprimeminister7 = vice_prime_minister7 
| appointed8 = appointer8 
| firstminister8 = first_minister8 
| majorityleader8 = majority_leader8 
| minorityleader8 = minority_leader8 
| parliamentarygroup8 = parliamentary_group8 
| primeminister8 = prime_minister8 
| termlabel8 = term_label8 
| termend8 = term_end8 
| termstart8 = term_start8 
| vicegovernor8 = vice_governor8 
| vicepresident8 = vice_president8 
| vicepremier8 = vice_premier8 
| viceprimeminister8 = vice_prime_minister8 
| appointed9 = appointer9 
| firstminister9 = first_minister9 
| majorityleader9 = majority_leader9 
| minorityleader9 = minority_leader9 
| parliamentarygroup9 = parliamentary_group9 
| primeminister9 = prime_minister9 
| termlabel9 = term_label9 
| termend9 = term_end9 
| termstart9 = term_start9 
| vicegovernor9 = vice_governor9 
| vicepresident9 = vice_president9 
| vicepremier9 = vice_premier9 
| viceprimeminister9 = vice_prime_minister9 
| appointed10 = appointer10 
| firstminister10 = first_minister10 
| majorityleader10 = majority_leader10 
| minorityleader10 = minority_leader10 
| parliamentarygroup10 = parliamentary_group10 
| primeminister10 = prime_minister10 
| termlabel10 = term_label10 
| termend10 = term_end10 
| termstart10 = term_start10 
| vicegovernor10 = vice_governor10 
| vicepresident10 = vice_president10 
| vicepremier10 = vice_premier10 
| viceprimeminister10 = vice_prime_minister10 
| appointed11 = appointer11 
| firstminister11 = first_minister11 
| majorityleader11 = majority_leader11 
| minorityleader11 = minority_leader11 
| parliamentarygroup11 = parliamentary_group11 
| primeminister11 = prime_minister11 
| termlabel11 = term_label11 
| termend11 = term_end11 
| termstart11 = term_start11 
| vicegovernor11 = vice_governor11 
| vicepresident11 = vice_president11 
| vicepremier11 = vice_premier11 
| viceprimeminister11 = vice_prime_minister11 
| appointed12 = appointer12 
| firstminister12 = first_minister12 
| majorityleader12 = majority_leader12 
| minorityleader12 = minority_leader12 
| parliamentarygroup12 = parliamentary_group12 
| primeminister12 = prime_minister12 
| termlabel12 = term_label12 
| termend12 = term_end12 
| termstart12 = term_start12 
| vicegovernor12 = vice_governor12 
| vicepresident12 = vice_president12 
| vicepremier12 = vice_premier12 
| viceprimeminister12 = vice_prime_minister12 
| appointed13 = appointer13 
| firstminister13 = first_minister13 
| majorityleader13 = majority_leader13 
| minorityleader13 = minority_leader13 
| parliamentarygroup13 = parliamentary_group13 
| primeminister13 = prime_minister13 
| termlabel13 = term_label13 
| termend13 = term_end13 
| termstart13 = term_start13 
| vicegovernor13 = vice_governor13 
| vicepresident13 = vice_president13 
| vicepremier13 = vice_premier13 
| viceprimeminister13 = vice_prime_minister13 
| appointed14 = appointer14 
| firstminister14 = first_minister14 
| majorityleader14 = majority_leader14 
| minorityleader14 = minority_leader14 
| parliamentarygroup14 = parliamentary_group14 
| primeminister14 = prime_minister14 
| termlabel14 = term_label14 
| termend14 = term_end14 
| termstart14 = term_start14 
| vicegovernor14 = vice_governor14 
| vicepresident14 = vice_president14 
| vicepremier14 = vice_premier14 
| viceprimeminister14 = vice_prime_minister14 
| appointed15 = appointer15 
| firstminister15 = first_minister15 
| majorityleader15 = majority_leader15 
| minorityleader15 = minority_leader15 
| parliamentarygroup15 = parliamentary_group15 
| primeminister15 = prime_minister15 
| termlabel15 = term_label15 
| termend15 = term_end15 
| termstart15 = term_start15 
| vicegovernor15 = vice_governor15 
| vicepresident15 = vice_president15 
| vicepremier15 = vice_premier15 
| viceprimeminister15 = vice_prime_minister15 
| appointed16 = appointer16 
| firstminister16 = first_minister16 
| majorityleader16 = majority_leader16 
| minorityleader16 = minority_leader16 
| parliamentarygroup16 = parliamentary_group16 
| primeminister16 = prime_minister16 
| termlabel16 = term_label16 
| termend16 = term_end16 
| termstart16 = term_start16 
| vicegovernor16 = vice_governor16 
| vicepresident16 = vice_president16 
| vicepremier16 = vice_premier16 
| viceprimeminister16 = vice_prime_minister16 
| birthname = birth_name 
| death_manner = death_cause 
| restingplace = resting_place 
| restingplacecoordinates = resting_place_coordinates 
| otherparty = other_party
| spouses = spouse 
| spouse(s) = spouse
| serviceyears_label = service_years_label 
| serviceyears = service_years 
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ln254gvqdvi6kxs4esb4ubo4b7708ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बिल गेट्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35848</id>
    <revision>
      <id>1355756</id>
      <parentid>1330804</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T04:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="mnf4cekyoj5fdorkxtr89tlp12td564" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name         = बिल गेट्स
|image        = Bill Gates at the European Commission - 2025 - P067383-987995 (cropped).jpg
|image_size   = 
|alt          =
|caption      =
|birth_name   = विलियम हेनरी गेट्स III
|birth_date   = १९५५ अक्टोबर २८
|birth_place  = सीटल, [[वासिंगटन (राज्य)|वासिंगटन]], अमेरिका
|residence    = मेडिना, अमेरिका
|alma_mater   = [[हावर्ड विश्वविद्यालय]] (छोडल)
|occupation   = [[माइक्रोसफ्ट]] को अध्यक्ष&lt;br&gt;[[बिल तथा मेलिन्डा गेट्स प्रतिष्ठान]] को उपाध्यक्ष&lt;br /&gt;क्यासकडे इन्भेस्टमेन्ट को अध्यक्ष&lt;br&gt;[[कोर्बिस]]को अध्यक्ष
|years_active = १९७५-वर्तमान
|net_worth    = यूएस$ ९१,१  विलियन (२०१८ )
|boards       = &lt;br&gt;वर्कशायर हाथवे
|religion     = 
|spouse       = [[मेलिन्डा गेट्स]] &lt;small&gt;(१९९४-वर्तमान)&lt;/small&gt;
|children     = जेनिफर, रोरी, तथा फोएब
|parents      = सर विलियम हेनरी गेट्स&lt;br&gt; मेरी म्याक्सवेल गेट्स
|signature    = Bill Gates signature.svg
|signature_alt= William H. Gates III
|website      = {{URL|http://www.thegatesnotes.com|TheGatesNotes.com}}
}}

'''विलियम हेनरी''' &quot;'''बिल'''&quot; '''गेट्स तृतिय''' (जन्म २८ अक्टुबर १९५५)&lt;ref&gt;{{harv|Manes|1994|p=11}}&lt;/ref&gt; एक अमेरिकी ब्यापारी, आविष्कारक तथा [[माइक्रोसफ्ट]] कम्पनीका संस्थापक अध्यक्ष हुन । उनी विश्वकै दोस्रो धनी व्यक्ति हुन्। उनले ३०  वर्षको उमेरमा लखपति बन्ने सपना देखेका थिए तर ३१ वर्षको उमेरमा नै उनी करोडपति बन्न सफल भए।

==सुरुवाती जीवन ==
गेट्स २८ सेप्टेम्बर १९५५ मा सियेटल, वाशिंगटनमा जन्मिए। उहाँ विलियम एच गेट्स सिनियर र मैरी मैक्सवेल गेट्सका छोरा हुन्। उनको पिता एक प्रमुख वकील थिए, र उनको आमाले पहिलो इन्टर्स्टेट ब्यानसिस्टम र युनाइटेड वे को बोर्ड मा सेवा गरे। गेट्स को मातृ हजुरबुवा जे.डब्लु. मैक्सवेल, एक राष्ट्रीय बैङ्क अध्यक्ष हुन्। गेट्सको एक ठूलो दिदि, क्रिस्टी (क्रिस्टियन्नी) र एक सानो बहिनी, लिब्बी छन्। 
उनले १३ सालको उमेरमा एक निजी तैयारी विद्यालय, लेक्साइडाइड स्कूल मा दाखिला लिए।उनले आफ्नो पहिलो कम्प्यूटर प्रोग्राम यस मेशिनमा लेखे: टिक-टेक-टाइको कार्यान्वयन जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई कम्प्यूटर विरुद्ध खेल खेल्न अनुमति दिए। गेट्स मेशिन द्वारा मोहित थिए र कसरी सहि सफ्टवेयर कोड लाइ कसरी सधैँ राम्ररी कार्यान्वयन गर्ने सोच थियो। जब त्यो त्यो क्षणमा पछाडि झिकेर, उनले भने, &quot;मेसिनको बारेमा कुनै निट चीज थियोI

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{Reflist |colwidth =30em}}

==बाहिरी लिङ्कहरू==
{{Sister project links|Bill Gates|wikt=no|v=no|s=Index:Bill Gates Letter to Hobbyists|b=no|}}
* {{Official website|http://www.thegatesnotes.com}}
* [http://www.gatesfoundation.org/ Bill &amp; Melinda Gates Foundation]
* [http://www.microsoft.com/en-us/news/exec/billg/ Profile] at [[Microsoft]]
* [http://www.forbes.com/profile/bill-gates Profile] at [[Forbes]]
* [http://money.cnn.com/2006/03/30/news/newsmakers/gates_howiwork_fortune/  How I Work: Bill Gates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180523205828/http://money.cnn.com/2006/03/30/news/newsmakers/gates_howiwork_fortune/ |date=2018-05-23 }}, ''Fortune'', March ३०, २००६.
* {{Citation | url = http://www.forbes.com/lists/2008/09/16/richest-american-billionaires-lists-400list08-cx_mm_dg_0917richintro.html | title = The Forbes 400 | date = 2008‐9‐16}}.

==यी पनि हेर्नुहोस्==

* [[विश्वका अर्बपतिहरू|संसारका सबैभन्दा धनी व्यक्तिहरूको सूची&lt;br /&gt;]]

{{Commonscat|Bill Gates}}

{{Persondata
| NAME              = Gates, Bill
| ALTERNATIVE NAMES = Gates, William Henry, III
| SHORT DESCRIPTION = American business magnate
| DATE OF BIRTH     = October 28, 1955
| PLACE OF BIRTH    = [[Seattle]], [[Washington (state)|WA]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]
| DATE OF DEATH     = 
| PLACE OF DEATH    = 
}}
{{Authority control}}

[[श्रेणी:आविष्कारक]]
[[श्रेणी:अमेरिकी व्यापारीहरू]]
[[श्रेणी:अरबपतिहरू]]</text>
      <sha1>mnf4cekyoj5fdorkxtr89tlp12td564</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>देव आनन्द</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43313</id>
    <revision>
      <id>1355748</id>
      <parentid>1309275</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T03:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5935" sha1="pto9px7qqpsv7h8kd8g1vbrwtes1umj" xml:space="preserve">{{Orphan|date=अप्रिल २०१२}}

{{Infobox person
| name     = '''''देव आनन्द'''''
| image     = Dev_Anand_still1.jpg
| caption    = देव आनन्द एउटा कार्यक्रममा
| birth_name   = धरम देव आनन्द
| birth_date   = {{Birth date|1923|09|26}}
| birth_place  = [[गुरदासपुर जिल्ला|गुरदासपुर]], [[पन्जाब, भारत|पञ्जाब]],&lt;br /&gt; [[ब्रिटिस भारतका प्रेसिडेन्सी र प्रदेशहरू|ब्रिटिस भारत]]&lt;ref&gt;[http://www.modernghana.com/blogs/268394/31/hindus-contribution-towards-making-of-pakistan.html Hindus Contribution Towards Making Of Pakistan] 22 May 2010 Retrieved 28 January 2011&lt;/ref&gt; (हाल [[नारोवाल जिल्ला]], [[पाकिस्तान]])
| death_date   = {{Death date|2011|12|04}}
| nationality    = भारतीय
| spouse    = [[कल्पना कार्तिक]] (१९५४–हाल सम्म)
| children   = २
| years_active  = १९४६-२०११
| occupation  = [[अभिनेता|चलचित्र अभिनेता]], [[चलचित्र निर्देशक|निर्देशक]] तथा [[चलचित्र निर्माता|निर्माता]] 
| other_names = '''देव साहेव'''
| residence = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
}}

'''देव आनन्द''' ({{lang-hi|धर्मदेव आनन्द}}, {{lang-pa|ਧਰਮਦੇਵ ਆਨੰਦ}}) (२६ सेप्टेम्बर १९२३ - ०४ डिसेम्बर २०११), '''देव आनन्द''' नामले चर्चित({{lang-hi|देव आनन्द}}, {{lang-pa|ਦੇਵ ਆਨੰਦ}}), धर्मदेव आनन्द  [[बलिउड|भारतीय चलचित्र क्षेत्र]]का एक बहुप्रसिद्ध अभिनेता, निर्देशक तथा चलचित्र निर्माता थिए।  
== बाल्यकाल ==
== व्यक्तिगत जीवन ==
धर्मदेव आनंद, जो देव आनन्द को नाम ले प्रसिद्ध थिए, उनको जन्म २६ सेप्टेम्बर १९२३ मा गुरदास पुर (जुन अहिले नारोवाल जिल्ला, पकिस्तान मा अवस्थित छ ) मा भयो र उनको निधन ३ दिसम्बर २०११ रात १० बजे लन्डन मा हृद्याघातको कारण भयो । उनी भारतीय सिनेमा को धेरै नै सफल कलाकार, निर्देशक र फिलिम निर्माता थिए। उनका पिता किशोरीमल आनंद वकील थिए। उनले गवर्नमेंट कलेज लाहौरबाट अङ्ग्रेजी साहित्य मा स्नातक को डिग्री प्राप्त गरेका थिए। देव आनंद का भाइ, चेतन आनंद र विजय आनंद पनि भारतीय सिनेमा मा सफल निर्देशक थिए। उनकी बहिनी शील कांता कपूर प्रसिद्ध फिलिम निर्देशक शेखर कपूर कि आमा हुन्। भारत सरकार ले देव आनंद लाई भारतीय सिनेमा को योगदान को लागि २००१ मा पद्मभूषण र २००२ मा  दादासाहेब फाल्के पुरस्कार ले सम्मानित गरेको थियो।
== प्रसिद्धि ==
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
==बाहिरी लिङ्कहरू==
{{commons category|Dev Anand|
देव आनन्द}}
* [http://www.devanand.info Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703143501/http://www.devanand.info/ |date=2013-07-03 }}
*{{Twitter|itsmedevanand|Dev Anand}}
* {{IMDb name|id=0007147|name=Dev Anand}}
* [http://www.5abiportal.com/2011/12/rip-dev-anand-bollywood-mourns-dev-anands-death.html RIP Dev Anand – Bollywood Mourns Dev Anand’s Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106074226/http://www.5abiportal.com/2011/12/rip-dev-anand-bollywood-mourns-dev-anands-death.html |date=2016-01-06 }}
* [http://www.bollango.com/cgi-bin/akf_search.tcl?key=song&amp;actor=dev+anand List of Dev Anand songs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701113731/https://www.bollango.com/cgi-bin/akf_search.tcl?key=song&amp;actor=dev+anand |date=2023-07-01 }}
* [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/8934494/Dev-Anand.html The Telegraph – Dev Anand Bio and Obituary]
&lt;!-- Metadata: see Wikipedia:Persondata --&gt;

==यी पनि हेर्नुहोस्==

{{FilmfareAwardBestActor}}
{{FilmfareLifetimeAchivementAward}}

{{Persondata
|NAME= Anand, Dev
|ALTERNATIVE NAMES= Anand, Dharmadev
|SHORT DESCRIPTION= Actor, producer, director –
|DATE OF BIRTH= 1923-09-26
|PLACE OF BIRTH= [[Gurudaspur]], [[Punjab (British India)|Punjab]], [[British India]]
|DATE OF DEATH= 2011-12-04
|PLACE OF DEATH= London, England
}}
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]]</text>
      <sha1>pto9px7qqpsv7h8kd8g1vbrwtes1umj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अक्साई चिन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45074</id>
    <revision>
      <id>1355734</id>
      <parentid>1318274</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T23:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11988" sha1="t5xrj9x2enkqqctcroo4ykvbi3ymoz7" xml:space="preserve">{{Coord|35|7|N|79|8|E|display=title}}
{{Chinese|s=阿克赛钦 |t=阿克賽欽|p=Ākèsàiqīn|
|pic=China India western border 88.jpg|piccap=[[भारत]] - [[चीन]] पश्चिमी सीमामा अक्साई चिन दर्शित हो}}
'''अक्साई चिन''' या '''अक्सेचिन''' (&lt;small&gt;[[उईगुर भाषा|उईगुर]]: {{Nastaliq|ur|ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ}}, [[चिनिया भाषा|सरलीकृत चिनिया]]: 阿克赛钦, आकेसैचिन&lt;/small&gt;) [[चीन]], [[पाकिस्तान]] र [[भारत]]को बिचमा [[तिब्बती पठार]]को उत्तरपश्चिममा स्थित एक विवादित क्षेत्र हो। यो [[कुनलुन पर्वत]]को ठीक तल छ।&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/24/aksai.chin/ Aksai Chin: China's disputed slice of Kashmir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308230139/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/24/aksai.chin/ |date=2012-03-08 }}, CNN.com, Accessed 2007-07-23&lt;/ref&gt; ऐतिहासिक रूपमा अक्साई चिन भारतलाई [[रेसम मार्ग|रेशम मार्ग]]सँग जोडने कारण थियो र भारत र हजारौ बर्षदेखी [[मध्य एसिया]]को पूर्वी इलाका (जसलाई तुर्किस्तान पनि भनिन्छ) र भारतको बीच संस्कृति, भाषा र व्यापारको बाटो रहेको छ। भारतसँग तुर्किस्तानको व्यापार मार्ग [[लद्दाख]] र अक्साई चिनको बाटो हुँदै [[काश्गर सहर]] जाने गर्द्थे।&lt;ref name=&quot;ref50mufif&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=mFW3sXnzEQ4C Foreign trade and commerce in ancient India], Prakash Charan Prasad, Abhinav Publications, 1977, ISBN 978-81-7017-053-2&lt;/ref&gt; १९५० को दशकदेखी यो क्षेत्र चीन कब्जामा छ तर भारत यसमा अपना दावा जनाउछ र यस [[जम्मु र कश्मीर|जम्मु कश्मीर]] राज्यको उत्तर पूर्वी हिस्सा मान्दछ। अक्साई चिन [[जम्मु र कश्मीर|जम्मु कश्मीर]]को कुल क्षेत्रफलको पांचऔँ भागको बराबर छ। चीनले यसलाई प्रशासनिक रूपमा [[शिनजियांग प्रांत]]को [[काश्गर विभाग]]को [[कार्गिलिक जिल्ला]]को हिस्सा बनाएको छ।

== नाम कि उत्पत्ति ==
'अक्साई चिन' ({{Nastaliq|ur|ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ}})को नाम [[उईगुर भाषा]]बाट आएको हो,, जो एक [[तुर्की भाषाएँ|तुर्की भाषा]] हो। उईगुरमा 'अक' ({{Nastaliq|ur|ﺋﺎق‎}})को मतलब 'सफा' हुदछ&lt;ref name=&quot;ref87zalib&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=icZf7TNgnuIC&amp;pg=PA272 Spoken Uyghur], Reinhard F. Hahn, Ablahat Ibrahim, University of Washington Press, 2006, ISBN 978-0-295-98651-7, ''... aq (n) 'white,', 'clear,' 'clean,' 'innocent' ...''&lt;/ref&gt; र 'साई' ({{Nastaliq|ur|ﺴﺎﻱ}})को अर्थ 'घाटी' वा 'नदीको मैदान' हुदछ।&lt;ref name=&quot;uyghurdictsai&quot;&gt;[http://dict.yulghun.com/#/ug_en/%EF%BA%B4%EF%BA%8E%EF%BB%B1 {{Nastaliq|ur|ﻳﯘﻟﻐﯘﻥ ﻟﯘﻏﻪﺕ}} (युल्गुन उईगुर लुगात/शब्दकोष) - साई], ''... ئى a river valley, riverbed, canyon, wadi ...''&lt;/ref&gt; उईगुरको एक र शब्द 'चोअल' ({{Nastaliq|ur|ﭼﯚل}}) है, जसको अर्थ हुदछ 'वीराना' वा 'मरुभुमी', जसको पुरानो [[खितानी भाषा]]मा रूप 'चिन' (({{Nastaliq|ur|ﭼﯩﻦ}})) था।&lt;ref name=&quot;uyghurdictchol&quot;&gt;[http://dict.yulghun.com/#/ug_en/%EF%AD%BC%EF%AF%9A%D9%84 {{Nastaliq|ur|ﻳﯘﻟﻐﯘﻥ ﻟﯘﻏﻪﺕ}} (युल्गुन उईगुर लुगात/शब्दकोष) - चोअल], ''... چۆل a desert, a wilderness (without vegetation), a deserted, uninhabited, desolate place ...''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rfa.org/uyghur/obzor/obzor-sidik-06222010191805.html {{Nastaliq|ur|ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻨﻤﯘ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯚﻟﻤﯘ؟}} (अक्साई चिन्मु या के अक्साई चोअलमू?)], ''... {{Nastaliq|ur|ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻠﯩﺪﺍ ﺗﻪﻟﻪﭘﭙﯘﺯ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺑﻮﻏﯘﻣﻠﯘﻕ ﺳﯚﺯ &quot;ﭼﯚﻝ&quot; ﻧﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳﯧﺰﯨﻘﻰ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﭼﻘﺎ، &quot;ﭼﯚﻝ&quot; ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﯩﺴﯩﻤﻨﻰ ﺧﯩﺘﺎﻱ ﺗﯩﻠﻰ &quot;ﭼﯩﻦ&quot;ﻏﺎ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﯩﭗ ﺗﻪﻟﻪﭘﭙﯘﺯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺴﻤﯩﻨﯩﻤﯘ، ﺑﯘ ﺯﯦﻤﯩﻨﻨﯩﯔ ﻛﯩﻤﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﯩﻨﯩﻤﯘ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﯩﭗ، ﺗﺎﺭﯨﺨﻘﺎ ﻳﯜﺯ ﻛﯧﻠﻪﻟﯩﺸﻰ، ﺋﯩﻠﯩﻢ ... &quot;ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ &quot; ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﯩﺴﯩﻤﺪﯨﻜﻰ &quot;ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ&quot; ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﯩﺴﯩﻤﻨﻰ ﺩﯗﺭﯗﺳﺖ ﯞﻩ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﺩﯦﺴﻪﻙ، ﺑﯘ ﺗﯧﺮﺭﯨﺘﻮﺭﯨﻴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﺋﯩﺴﻤﻰ &quot;ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯚﻝ&quot; ﺗﻮﻏﺮﺍ ﯞﻩ ﺩﯗﺭﯗﺳﺖ ﺗﻪﻟﻪﭘﭙﯘﺯ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ}} ('अक्साई चिन'मा 'अक्साई' त ठीक छ तर अगर असली मूल नाम सच कहा जाए तो 'अक्साई चोअल' हो ... उईगुरको 'चोअल' शब्दको खितानी भाषामा 'चिन' उच्चारित गरिन्थ्यो) ...''&lt;/ref&gt; 'अक्साई चिन'को नामको अर्थ 'सफेद ढुगे घाटीको मरुभुमी' निस्कन्छ।&lt;ref name=&quot;ref20xicaj&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=CmkAAAAAMAAJ The face of the earth: (Das antlitz der erde) Volume 1], Eduard Suess, Clarendon press, 1904, ''... into the Aksai Chin, i.e. the White Desert, and towards the Yeshil Kul ...''&lt;/ref&gt; चीनको सरकार यस क्षेत्रमा अधिकार जनाउनको लागि 'चिन'को मतलब 'चीनको सफेद मरुभुमी' निस्किन्छ, लेकिन अन्य मानिस यसमा विवाद गर्दछन।

== विवरण ==
अक्साई चिन एक धेरै ऊंचाई (लगभग ५,००० मीटर)मा स्थित एक [[नमक]]को [[मरुस्थल]] हो। यसको क्षेत्रफल ४२,६८५ किमी² (१६,४८१ वर्ग मील)को आसपास छ। भौगोलिक दृष्टिबाट अक्साई चिन [[तिब्बतको पठार|तिब्बती पठार]]को भाग हो, र यसलाई 'खारा मैदान' पनि भनिन्छ। यो क्षेत्र लगभग निर्जन छ र यहाँ स्थायी बस्तीहरू छैनन। यस क्षेत्रमा 'अक्सेचिन' नामको ताल र 'अक्सेचिन' नामको नदी छ। यहाँ [[वर्षा]] र [[हिउँ|हिमपात]] हुँदैन किनकी [[हिमालय]] र अन्य पर्वत भारतीय [[मानसून|मानसूनी]] हवा यहाँ आउनबाट रोकिदिन्छ।

== भारत-चीन विवाद ==
चीनले जब १९५० को दशकमा [[तिब्बत]]मा कब्जा गर्यो तब त्यहाको केही क्षेत्रमा विद्रोह भडकियो जसबाट चीन र तिब्बतको बीचको मार्ग बिच्छेद हुने खतरा भएको थियो। चीनले त्यस समय [[शिंजियांग-तिब्बत राजमार्ग]]को निर्माण गर्यो जो अक्साई चिनबाट निस्कन्छ र चीनको पश्चिमी तिब्बतसँग संपर्क राख्ने अर्को कारण दिन्छ। भारतको जब यो थाहा भयो तब उसले आफ्नो इलाका फिर्ता लिने कोशिस गर्यो। यो १९६२ को [[भारत-चीन युद्ध]]को एउट ठुलो कारण बन्यो। वह रेखा जो भारतीय कश्मीरको क्षेत्रलाई अक्साई चिनसँग अलग गर्दछ '[[वास्तविक नियन्त्रण रेखा]]'को रूपमा बुझिन्छ। अक्साई चिन [[भारत]] र [[चीन]]को बीच चलिरहेको दुई प्रमुख सीमा विवाद मध्ये एक हो। चीनको साथ अन्य विवाद [[अरुणाचल प्रदेश]]सँग सम्बन्धित छ।

== यो पनि हेर्नु होस ==
* [[शिंजियांग-तिब्बत राजमार्ग]]
* [[काश्गर विभाग]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाहिरी सूत्र ==
* [http://maps.google.com/maps?f=q&amp;hl=en&amp;q=yinchuan,+china&amp;ie=UTF8&amp;t=k&amp;om=1&amp;ll=38.26568,105.953865&amp;spn=0.014489,0.042915 अक्साई चिनको वृहत मात्रामा टैरेन प्रतिरूपको उपग्रह चित्र]
* [http://www.ndu.edu/inss/books/Books%20-%201998/Military%20Geography%20March%2098/mgmap49.gif विवादकी स्थिति दर्शाउदो आरेख] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903204352/http://www.ndu.edu/inss/books/Books%20-%201998/Military%20Geography%20March%2098/mgmap49.gif |date=2009-09-03 }}
* [http://kewang2.spaces.live.com/blog/cns!836449133D1FE13D!654.entry गूगल अर्थबाट चित्र]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{कमन्सश्रेणी|Aksai Chin}}

[[श्रेणी:अक्साई चिन]]
[[श्रेणी:जम्मू कश्मीरको इतिहास]]
[[श्रेणी:कश्मीर]]
[[श्रेणी:शिंजियांग]]
[[श्रेणी:चीनको विवादित क्षेत्र]]
[[श्रेणी:भारतको विवादित क्षेत्र]]
[[श्रेणी:चीनसँग युद्ध]]
[[श्रेणी:विवादित स्थल]]</text>
      <sha1>t5xrj9x2enkqqctcroo4ykvbi3ymoz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पाण्डु</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46410</id>
    <revision>
      <id>1355752</id>
      <parentid>1346551</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T04:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11330" sha1="hxcys1e2kf5nuslxutpx0vgdnoybt6e" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|महाभारतमा कुरु राजा र पाण्डवका पिता}}
{{Infobox character
| info-hdr = व्यक्तिगत विवरण
| image = Raja Pandu and Matakunti LACMA M.69.13.6.jpg
| caption = १७ औँ शताब्दीको अन्त्यतिर [[काश्मीर]]मा खिचिएको पाण्डु (दायाँ) र कुन्तीको चित्र
| weapon = [[धनुष र बाण]]
| affiliation = [[कुरु वंश]], [[चन्द्रवंश]]
| spouses = {{hlist|[[कुन्ती]]|[[माद्री]]}}
| family = '''अभिभावक''' ''{{small|हेर्नुहोस् [[नियोग]]}}''{{bulleted list|[[व्यास]] (जैविक पिता)|[[अम्बालिका]] (आमा)|[[विचित्रवीर्य]] (पिता)}}'''सौतेनी भाइहरू''' {{bulleted list|[[विदुर]]|[[धृतराष्ट्र]]}}
| children = '''कुन्तीका पुत्रहरू'''{{bulleted list|[[युधिष्ठिर]] ([[यम (हिन्दु धर्म)|यम]]द्वारा)|[[भीम]] ([[वायु]]द्वारा)|[[अर्जुन]] ([[इन्द्र]]द्वारा)}}
'''माद्रीका पुत्रहरू''' {{bulleted list|[[नकुल]] ([[अश्विनीकुमार]]द्वारा)|[[सहदेव]] (अश्विनीकुमारद्वारा)}}
| relatives = }}

'''पाण्डु''' प्राचीन हिन्दु महाकाव्य ''[[महाभारत]]''का एक पात्र हुन्। उनी [[हस्तिनापुर]] राजधानी भएको [[कुरु राज्य]]का राजा थिए। उनलाई पाँच [[पाण्डव]]का पिताको रूपमा चिनिन्छ, जो यस महाकाव्यका केन्द्रीय पात्र हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2020-02-21 |title=Pandu, Pāṇḍu, Paṇḍu, Pandū, Pamdu, Pamde: 38 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/pandu |access-date=2023-09-16 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

पाण्डुको जन्म [[विचित्रवीर्य]]की दोस्रो पत्नी [[अम्बालिका]]बाट भएको थियो र जन्मिँदा उनी फुस्रो (पाण्डु) रङ्गका थिए। पाण्डुले [[कुन्ती]] र [[माद्री]]सँग विवाह गरेका थिए। ऋषि [[किन्दम]]को श्रापका कारण पाण्डु सन्तान उत्पादन गर्न असमर्थ भएपछि, विभिन्न देवताहरूबाट प्राप्त वरदानको सहयोगमा कुन्ती र माद्रीले पाण्डवहरूलाई जन्म दिएका थिए।&lt;ref&gt;&quot;Hinduism: An Alphabetical Guide&quot;, by Roshen Dalal, p. 230, publisher = Penguin Books India&lt;/ref&gt;

== जन्म ==
जब [[विचित्रवीर्य]]को रोगका कारण मृत्यु हुन्छ, [[भीष्म]]ले आफ्नो प्रतिज्ञाका कारण सिंहासनमा बस्न अस्वीकार गर्दै [[वाहलिक]]को वंश पनि [[वाहलिक राज्य]] छोड्न इच्छुक थिएनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01103.htm |title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Sambhava Parva: Section CII |publisher=[[Sacred-texts.com]] |access-date=2012-08-15}}&lt;/ref&gt; यसले गर्दा हस्तिनापुरमा उत्तराधिकारको सङ्कट उत्पन्न हुन्छ। त्यसपछि [[सत्यवती]]ले आफ्ना छोरा [[व्यास]]लाई [[नियोग]] प्रथा अन्तर्गत रानीहरू [[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]] र [[अम्बालिका]]लाई गर्भधारण गराउन निमन्त्रणा गर्छिन्। जब व्यास अम्बालिकाको नजिक जान्छन्, उनी उनको डरलाग्दो रूप देखेर डराउँछिन् र घृणाले गर्दा उनको शरीर पहेँलो (फुस्रो) हुन्छ; त्यसैले उनका छोरा फुस्रो रङ्गका जन्मिन्छन्। यसरी, पाण्डुको नामको अर्थ 'फुस्रो' वा 'पहेँलो' हुन गएको हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2019-01-28 |title=Story of Ambālikā |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241376.html |access-date=2022-11-16 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=B&gt;{{cite book|title=Myths and Legends from India - Great Women|last=Bhanu|first=Sharada|publisher=Macmillan India Limited|year=1997|location=Chennai|isbn=0-333-93076-2|pages=35–6}}&lt;/ref&gt;

== प्रारम्भिक जीवन ==
पाण्डु र उनका जेठा सौतेनी दाजु [[धृतराष्ट्र]]लाई [[भीष्म]] र [[कृपाचार्य]]ले युद्धकलाको प्रशिक्षण दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01106.htm |title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Sambhava Parva: Section CV |publisher=Sacred-texts.com |access-date=2012-08-15}}&lt;/ref&gt; भीष्मले पाण्डुलाई धनुर्विद्या, राजनीति, प्रशासन र धर्मका क्षेत्रमा पनि शिक्षा दिएका थिए। उनी एक उत्कृष्ट धनुर्धर र महारथी (योद्धा) थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Sambhava Parva: Section CVI|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01107.htm|access-date=2020-08-31|website=www.sacred-texts.com}}&lt;/ref&gt;

== शासन ==
जब उत्तराधिकारी मनोनयन गर्ने समय आउँछ, [[विदुर]]ले धृतराष्ट्र जस्तो अन्धो नभएकाले पाण्डु नै उपयुक्त पात्र हुने सुझाव दिन्छन्। यसरी पाण्डु आफ्नो राज्यको उत्तराधिकारी बन्छन् र हस्तिनापुर राजधानी भएको [[कुरु राज्य]]को राजाका रूपमा उनको राज्याभिषेक हुन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Witzel |first=Michael |year=1995 |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |journal=EJVS |volume=1 |issue=4 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archive-date=11 June 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |date=11 June 2007 }}&lt;/ref&gt; पाण्डुले [[सिन्धु राज्य]], [[वाराणसी|काशी]], [[अङ्ग]], [[त्रिगर्त राज्य]], [[कलिङ्ग]], [[मगध]] आदि क्षेत्रहरू विजय गर्दै यसरी सबै राजाहरूमाथि आफ्नो सर्वोच्चता पुन: स्थापित गर्दै आफ्नो साम्राज्यको विस्तार गर्छन्।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Menon|first=[translated by] Ramesh|title=The Mahabharata : a modern rendering|year=2006|publisher=iUniverse, Inc.|location=New York|isbn=9780595401871}}&lt;/ref&gt;

== विवाह ==
पाण्डुको विवाह [[कुन्ती]]सँग भएको थियो,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Sambhava Parva: Section CXII|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01113.htm|access-date=2020-08-31|website=www.sacred-texts.com}}&lt;/ref&gt; जो [[कुन्तीभोज]]की धर्मपुत्री र [[शूरसेन]] ([[वसुदेव]]का पिता र [[कृष्ण]]का हजुरबुबा) की छोरी थिइन्। उनकी दोस्रो पत्नी [[मद्र]] राज्यकी राजकुमारी [[माद्री]] थिइन्। यो विवाहको प्रस्ताव [[भीष्म]]ले राखेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Debalina|url=https://books.google.com/books?id=9hfHDwAAQBAJ&amp;q=bhishma+gets+pandu+married+with+Madri&amp;pg=PT123|title=Into the Myths: A Realistic Approach Towards Mythology and Epic|date=2019-12-20|publisher=Partridge Publishing|isbn=978-1-5437-0576-8|language=en}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यु ==
एक दिन, पाण्डुले आफूलाई लागेको श्राप बिर्सिँदै उनी अचानक माद्रीप्रति कामवासनाले भरिन्छन्। माद्रीको अनुनय-विनयका बाबजुद उनी उनीसँग संसर्गमा लिप्त हुन्छन्। उक्त कार्यपछि, श्रापको प्रभावले उनको मृत्यु हुन्छ। उनको शवलाई वनमै दाहसंस्कार गरिन्छ। आफ्ना श्रीमानको मृत्युको कारण आफैँलाई मानेर पश्चात्तापमा डुबेकी माद्रीले आफ्ना सन्तानहरू कुन्तीलाई सुम्पेर आत्मदाह गर्छिन्।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Fang|first=Liaw Yock|url=https://books.google.com/books?id=yIv3AwAAQBAJ&amp;q=madri+suicide&amp;pg=PA76|title=A History of Classical Malay Literature|date=2013|publisher=Institute of Southeast Asian|isbn=978-981-4459-88-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{Commons|Pāṇḍu|पाण्डु}}
{{HinduMythology}}
{{महाभारत}}

[[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]]</text>
      <sha1>hxcys1e2kf5nuslxutpx0vgdnoybt6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47382</id>
    <revision>
      <id>1355771</id>
      <parentid>1332082</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रारम्भिक जीवन */</comment>
      <origin>1355771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27491" sha1="ekq3r44engo8xxn5csx6xlf05pj0cog" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
| birthname       = वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा
| image           = Prime Minister Bir Shumsher Sitting (cropped).png
| order           =
| office          = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|११ औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]]
| term_start      = वि.सं. १९४२ मंसिर ०८&lt;ref&gt;मुलुकी ऐन परिशिष्ट (ङ)&lt;/ref&gt;
| term_end        = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३
| predecessor     = [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]
| successor       = [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]]
| office1         = पाल्पाको बडाहाकिम
| term_start1     = १९३१
| term_end1       = १९३६
| predecessor1    = [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह राणा]]
| successor1      = भूपेन्द्रजङ्ग राणा
| birth_date      = वि.सं. १९०९ मंसिर २६
| birth_place     = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]]
| death_date      = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३ (४८ वर्ष)
| death_place     = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]]
}}
'''वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा''' नेपालका [[राणा शासन]]का सातौँ तथा नेपालका ११ औँ प्रधानमन्त्री थिए। यिनी [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का जेठा छोरा थिए। उनलाई उनले गरेका महत्त्वपूर्ण सुधार र निर्माण गरेका दरबारहरूको कारणले चिनिन्छ।

वीर शमशेरका १७ जना भाइहरूलाई शमशेर खलक भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरूले जङ्ग र नरसिंह खलकलाई हत्या र निर्वासित गरी नपाउने शक्ति हत्याएका थिए। यिनी १९४२ मा [[४२ सालको पर्व]] मच्चाएर, आफ्नै बडा बा [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|श्री ३ रणोद्धिप]]को षड्यन्त्रपूर्वक हत्या गरी श्री ३ को पदमा विराजमान भएका थिए। रणोद्धिपको हत्याको लागि [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खडग शमशेर ज.ब.रा]]. ले विशेष सहयोग गरेका थिए ।

उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा [[वीरधारा]]को व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए ।

== प्रारम्भिक जीवन ==
यिनको जन्म १९१० मा भएको थियो । ([[सम्पादन मण्डल]]ले उनको जन्म १९०९ मार्ग २७ गते शुक्रबार भएको कुरा लेखेको छ।) टुँडिखेलमा रहेको उनको सालिक अनुसार उनको जन्म मिति सम्वत १९०९ साके १७७४ मार्ग २१ गते मार्ग कृष्ण ३० शुक्रबार तदनुसार १० डिसेम्बर १९५२ ई. रहेको छ। यिनको जन्म हुँदा यिनको आमा चन्द्रकुमारी बस्न्यात ([[पहलमान सिंह बस्नेत]] कि छोरी/ काजी ललितमानसिंह बस्न्यातकी बहिनी) सुत्केरी अवस्थामा नै मृत्यु भयो र आठ वर्ष सम्म बाबुसंग बस्न नहुने भएकाले यिनको लालन पालन [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]को [[थापाथली दरबार]]मा भयो। यिनको कपाल कैलो भएको हुनाले जंगले उनलाई &quot;कैले&quot; भनी बोलाउँथे। यिनको पढाई-लेखाई [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]], [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]]  संगै भएको थियो। यिनी पढाईमा कमजोर थिए। उनीहरूले [[कोलकाता]]को डभ्टन कलेजमा पढ्न पाए।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४४&lt;/ref&gt;

१९२४ माघ सुदि १० रोज २ मा बनाएको [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|उत्तराधिकारीको रोलक्रम]]मा लेफ्टिनेन्ट [[कर्नल|कर्नेल]] वीर शमशेर सोह्रौ रोलमा थिए। उनी भन्दा अगाडि उनका भतिजाहरू युद्धप्रताप जंग लगायत (जंगबहादुरका नाति) तथा दाइहरू (ठूलो बुबाका छोराहरू) थिए। त्यसकारण शान्तिपुर्ण तरिकाले उनी सत्तामा आउन र प्रधानमन्त्री बन्न यो रोलक्रमको नियम अनुसार सम्भव थिएन।&lt;ref&gt;पूर्णिमा ८७ पूर्णाङ्क २२ वर्ष ३ अङ्क सम्पादक महेशराज पन्त, दिनेशराज पन्त। &lt;/ref&gt;

१९ वर्षको उमेरमा १९२८ मा वीरशमशेर कलकत्तामा वकिल (Diplomatic Envoy) का रूपमा गए।

श्री ३ जंगले वीर शमशेरको चिना ज्योतिषीलाई देखाउँदा राजयोगको लक्षण देखिँदा सोको प्रभाव कम गर्नलाई उनलाई पाल्पाको बडाहाकिम बनाएका थिए। श्री ३ जंग &quot;भैरेको टाउको कैलेले खान्छ&quot; भन्ने गर्थे।&lt;ref name=&quot;पुरुषोत्तम&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=192}}&lt;/ref&gt; त्यसैले १९ वर्ष कटेपछि काठमाडौं बाहिर नै राखे।

== पाल्पा बडाहाकिम ==
वीर शमशेर पाल्पाको बडाहाकिम भएर काम गरे। वि.सं. १९४१ मा पिता [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]को निधन भएपछि उनी काठमाडौ आएर बसेका थिए।

काठमाडौ आएको बेलामा उनका भाइहरूले सत्ता पल्टाउने योजना बनाए।

== ४२ सालको पर्व ==
[[चित्र:Godhaq.jpg|अङ्गुठाकार|वीर शमशेरको सालिक]]
मुख्य लेख : [[४२ सालको पर्व]]

प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को समयमा वि.सं. १९४२ मा भारतको तत्कालिन ब्रिटिश ईण्डिया सरकारले [[रावलपिन्डी]]मा आयोजना हुने परेड(क्याम्प अफ एक्सरसाइज)मा सहभागी हुन नेपाललाई समेत निम्तो दियो। यो परेड सन् १९८५ डिसेम्बर २६ देखि १९८६ जनवरी २६ तारिखसम्म (१६ पुस १९४२ देखि १६ माघ १६ सम्म) एक महिना लामो हुँदै थियो । यसमा भारतभरका सैनिक पल्टन, घोडचढी सैनिक, विभिन्न रेजिमेन्टसहित गरेर १४ घोडचढी सैनिक पल्टन, २६ पैदल रेजिमेन्टसहित ७ हजार सैनिक र २५ हजार आमन्त्रित सैनिकहरू जम्मा भएका थिए ।

त्यसको जिम्मेवारी वीर शमशेरलाई दिइएको थियो। वीर शमशेरले आफूसँग रहेका सैनिकहरूको र भाइहरूको साथमा फाइदा उठाई काका [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को हत्या गरे। जंगबहादुरको छोरा [[जगतजङ्ग राणा]] र नाति युद्धप्रताप जंग (नाति जर्नेल ) को समेत हत्या गरियो।

=== खड्गशमशेरद्वारा कु प्रयास ===
[[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का १७ भाइ छोरामध्येका वीर शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वकालमा [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]] कमाण्ड ईन चिफ तोकिए । खड्ग शमशेर महत्वाकांक्षी स्वभावका थिए । उनमा प्रधानमन्त्री हुन प्रतीक्षा गर्ने धैर्य भएन । उनले दाइ वीरको सुझाव विपरित प्रशासन चलाउन थाले । प्रतिकृयाम, वीर शमशेरले खड्गका कर्मचारीहरू बर्खास्त गरिदिए । यसबाट खड्ग झनै रिसाए । खड्गले कर्नेल शेर शमशेरको ब्रतबन्धको पूर्व सन्ध्यामा १९४३ फागुनको मध्यमा वीर शमशेर विरुद्ध योजना गरे । उनलाई योजनामा कमान्डिङ जनरल [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]] र कान्छ राजमाता विष्णु दिव्यस्वरीले पनि साथ दिएका थिए । {{sfn|Acharya|2019|p=283}}

अठार महिनापछि उनी पदच्यूत गरिए । वि स  निर्वासित जीवन जिउन पाल्पा झरे । पछि उनलाई वि.सं. १९४५ मा पश्चिम नेपालको [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]], [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]], [[बागलुङ जिल्ला|बाग्लुङ]] र पर्वतको जिम्मेवारीका साथ [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को गौंडामा पश्चिम कमाण्डरको पुनः जिम्मा दिइयो । सोहीबेला वि.सं. १९४९ मा रानी तेजकुमारीको कालगतिले मृत्यु भयो । मृत्युको अन्तिम क्षणमा खड्ग शमशेरले रानीलाई उनको सम्झनामा भारतको आग्रा जस्तै ताजमहल निर्माण गरी स्मृतिलाई ताजै राख्ने वचन दिएका रहेछन् । वचन अनुसार उनले बेलायतबाट इन्जिनियर झिकाएर रानीमहल निर्माण गर्न लगाए । त्यसरी निर्माण भयो ‘[[रानीमहल]]’ अर्थात् नेपाली ताजमहल ।

== कार्यहरु ==

* उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा वीरधाराको व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए। वीरशमशेरले त्यतिबेला काठमाडौँमा मात्र नभई तराईका जिल्लामा पनि आफ्नै नामबाट थप ४ वटा अस्पताल खोलेका थिए। काठमाडौँको एक र तराईका चारसहित सबै अस्पतालमा उपचार, औषधिसँगै खानबस्न निःशुल्क थियो। सबै खर्च सरकारले व्यहोरेकाले सेवाग्राही जनताको एक पैसा पनि खर्च हुँदैनथ्यो। शुद्ध खानेपानी र अस्पतालको व्यवस्था गरेर वीरशमशेरले विदेशमा समेत प्रसिद्धि कमाएका थिए। अस्पताल स्थापनालाई नेपालस्थित ब्रिटिस रेजिडेन्ट, ब्रिटिस गभर्मेन्ट र अन्तर्राष्ट्रिय जगतले  जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा भएको उल्लेख उपलब्धिका रूपमा चित्रण गरेको थियो। वीर अस्पताल स्थापना गरेर सरकारले कल्याणकारी काम गरेको उनीहरूको  टिप्पणी थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://himalpress.com/2023/07/78044/|title=‘रैतीले साह्रै दुःख पाउँदा’ खुलेको वीर अस्पताल|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=१३ साउन २०८०|work=himalpress|access-date=१३ साउन २०८०}}&lt;/ref&gt;
* उनले नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजित गरे । जुन वि.सं २०१८ साल सम्म यथावत् थियो। प्रसाशन यन्त्रलाई सर्वसुलभ बनाइने उद्देश्यले वीर शमशेरको पालामा वि.सं. १९५२ मा नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। त्यतिखेर काठमाडौँ उपत्यका भित्रका जिल्लाहरूलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत राखिएको थियो भने पहाडी इलाकालाई तहसिल र तराई इलाकालाई जिल्ला भन्ने प्रचलन थियो। पहाडी इलाका तहसिल भित्र ससाना धेरै जिल्ला हुन्थे। &lt;ref&gt;सतिश कुमार, राणा पोलिटी इन नेपाल: ओरिजिन एण्ड ग्रोथ, बम्बई : एसिया पब्लिशिङ हाउस, सन् १९६७, पृ. १०८ ।&lt;/ref&gt;
* प्रसाशनलाई चुस्त दुरुस्त राख्न प्रत्येक जिल्लामा बडाहाकिमको दरबन्दी र बडाहाकिमले [[दौडाहा]] जाने प्रचलन यिनले सुरु गरे।
* काठमाडौँ उपत्यका मा खानेपानीको व्यवस्था सुधार गर्न वीर धाराको निर्माण, महाराजगंजमा पानीपोखरीको निर्माण यिनकै शासन कालमा भएको थियो। &quot;वीरधाराको पानी खाए [[हैजा]] भाग्छ&quot; भन्ने भनाइ प्रचलित भएको थियो । त्यसअघि दूषित खानीपानीका कारण देखिने गरेका झाडापखाला र हैजाजस्ता संक्रमण बन्द भएको समाचार त्यतिबेला ब्रिटिस मेडिकल जर्नलमा समेत छापिएको थियो।&lt;ref&gt;''ब्रिटिस मेडिकल जर्नलको ५ अक्टोबर १८९५  अंक''&lt;/ref&gt;
* यिनले [[दरबार हाई स्कुल|दरबार हाइ स्कुल]]को आधुनिक भवन निर्माण गरे र सर्वसाधारणका छोरा छोरीले समेत अध्धयन गर्न पाउने व्यवस्था सुरु गरे।
* देशको हित तथा राम्रो काम गर्नेलाई प्रोत्साहित गर्न उनले [[गोरखा दक्षिण बाहु]]- नेपालको पहिलो विभूषणको स्थापना गरे।
*वि.सं. १९४४ असार १४ गते श्री ३ महाराज [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीरशमशेर जबरा]]ले देशका विभिन्न स्थानमा तैनाथ गढी–गौँडाका हाकीमहरूलाई [[सती प्रथा|सती]] पठाउनपूर्व अनिवार्यतः स्वीकृति लिनैपर्ने, पठाइंदा नारीको स्वीकृति चाहिने, छोराछोरी हुर्केका हुनुपर्ने, गर्भवती हुन नहुने लगायतका कडा नियम तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गर्न लिखित निर्देशन दिएका थिए।

==परराष्ट्र नीति==
=== १९५३ को सम्झौता ===
वीरशमशेरले १९५३ मा अङ्ग्रेजसँग सम्झौता गरेपछि दक्षिण ब्रिटिस भारतबाट पनि नुन आउने बाटो खुलेको हो । त्यस भन्दा अघि नेपालमा नुनको स्रोत भनेकै  भोट (तिब्बत) थियो ।&lt;ref&gt;[http://himalkhabar.com/news/10398 कुतीमा सटही बेपार]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ratopati.com/story/74108 तानाशाह थिएनन् पृथ्वीनारायण शाह]&lt;/ref&gt;

== आदर्श ==
[[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]]ले [[भीमसेन थापा]]लाई आदर्श व्यक्ति माने झैँ, यिनले पनि [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]लाई आदर्श व्यक्ति मान्थे र उनको झैँ अनुशरण गर्थे । यिनी कम बोल्थे र बोलेका कुरा पुरा गरेरै छोड्थे ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== निर्माण गरेका दरबारहरु /भवन ==

# [[जावलाखेल दरबार]]      वि.सं. १९४५
# [[लाल दरबार]]        वि.सं. १९४७
# [[सेतो दरबार]]       वि.सं. १९४२
# [[फोहोरा दरबार]]    वि.सं. १९५२
# [[बहादुर भवन]] / [[बहादुर भवन|चार बुर्जा दरबार]]    वि.सं. १९५४
# [[केशरमहल|केशर महल]]    वि.सं. १९५२
# [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]
# हीरापुर दरबार
# [[आनन्द निकेतन]]
# तोरण दरबार
# [[दरबार हाई स्कुल]]को भवन

== व्यक्तिगत जीवन ==
[[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_youngest_wife.png|left|thumb|वीर शमशेर र तोपकुमारी]]
[[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_wife_and_sons.png|thumb|[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] र पत्नी र छोराहरू]]
श्री ३ वीर शमशेरको विवाह श्री ५ [[उपेन्द्रविक्रम शाह|माहिला सहेबज्यू]]की छोरी सँग भएको थियो । उनीबाट [[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|गेहेन्द्र शमशे]]र र धर्म शमशेर जन्मेका थिए । पछि वीर समशेरले दाइजोमा आएकी खञ्जनलाई अङ्गीकार गरी श्री ३ कान्छी महारानी घोषित गरी नाउँ तोपकुमारी राखिदिए । उनीतिरबाट चक्र शमशेर, [[रुद्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|रुद्र शमशेर]], तेज शमशेर र प्रताप शमशेर जन्मेका थिए ।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४६&lt;/ref&gt; वीर शमशेरले जेठी पत्नीलाई माया नगर्ने हुँदा नजरबन्दमा राखेका थिए। गेहेन्द्र शमशेरले वैज्ञानिक तरक्की गरेर बाबुलाई खुसी पारे। त्यहीँ खुसीयालीमा &quot;के माग्छस् दिन्छु&quot; भन्दा गेहेन्द्रले &quot;मेरी मामुलाई नजरबन्दबाट मुक्त गरिपाऊँ&quot; भनी मुक्त गराए।
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६ ।&lt;/ref&gt;

== सम्मान तथा उपाधी ==

* [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया]], [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|जिसिएसआई]]
* '''थोङ लिन् पिम्मा कोकाङ वाङ स्यान'''

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]}}
{{s-ttl|title=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका प्रधानमन्त्री]]|years=सन् १८८५–१९०१}}
{{s-aft|after=[[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}}
{{s-end}}
{{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}}

[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा शासन]]
[[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]]
[[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]]
[[श्रेणी:पदमा रहँदा नै मृत्यु हुने व्यक्तिहरू]]
[[श्रेणी:खस जाति]]
[[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>ekq3r44engo8xxn5csx6xlf05pj0cog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355772</id>
      <parentid>1355771</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* प्रारम्भिक जीवन */</comment>
      <origin>1355772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27492" sha1="it7nm07bise6hycricd2a841lppudzz" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
| birthname       = वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा
| image           = Prime Minister Bir Shumsher Sitting (cropped).png
| order           =
| office          = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|११ औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]]
| term_start      = वि.सं. १९४२ मंसिर ०८&lt;ref&gt;मुलुकी ऐन परिशिष्ट (ङ)&lt;/ref&gt;
| term_end        = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३
| predecessor     = [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]
| successor       = [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]]
| office1         = पाल्पाको बडाहाकिम
| term_start1     = १९३१
| term_end1       = १९३६
| predecessor1    = [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह राणा]]
| successor1      = भूपेन्द्रजङ्ग राणा
| birth_date      = वि.सं. १९०९ मंसिर २६
| birth_place     = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]]
| death_date      = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३ (४८ वर्ष)
| death_place     = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]]
}}
'''वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा''' नेपालका [[राणा शासन]]का सातौँ तथा नेपालका ११ औँ प्रधानमन्त्री थिए। यिनी [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का जेठा छोरा थिए। उनलाई उनले गरेका महत्त्वपूर्ण सुधार र निर्माण गरेका दरबारहरूको कारणले चिनिन्छ।

वीर शमशेरका १७ जना भाइहरूलाई शमशेर खलक भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरूले जङ्ग र नरसिंह खलकलाई हत्या र निर्वासित गरी नपाउने शक्ति हत्याएका थिए। यिनी १९४२ मा [[४२ सालको पर्व]] मच्चाएर, आफ्नै बडा बा [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|श्री ३ रणोद्धिप]]को षड्यन्त्रपूर्वक हत्या गरी श्री ३ को पदमा विराजमान भएका थिए। रणोद्धिपको हत्याको लागि [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खडग शमशेर ज.ब.रा]]. ले विशेष सहयोग गरेका थिए ।

उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा [[वीरधारा]]को व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए ।

== प्रारम्भिक जीवन ==
यिनको जन्म १९१० मा भएको थियो । ([[सम्पादन मण्डल]]ले उनको जन्म १९०९ मार्ग २७ गते शुक्रबार भएको कुरा लेखेको छ।) टुँडिखेलमा रहेको उनको सालिक अनुसार उनको जन्म मिति सम्वत १९०९ साके १७७४ मार्ग २१ गते मार्ग कृष्ण ३० शुक्रबार तदनुसार १० डिसेम्बर १९५२ ई. रहेको छ। यिनको जन्म हुँदा यिनको आमा चन्द्रकुमारी बस्न्यात ([[पहलमान सिंह बस्नेत]] कि छोरी/ काजी ललितमानसिंह बस्न्यातकी बहिनी) सुत्केरी अवस्थामा नै मृत्यु भयो र आठ वर्ष सम्म बाबुसंग बस्न नहुने भएकाले यिनको लालन पालन [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]को [[थापाथली दरबार]]मा भयो। यिनको कपाल कैलो भएको हुनाले जंगले उनलाई &quot;कैले&quot; भनी बोलाउँथे। यिनको पढाई-लेखाई [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]], [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]]  संगै भएको थियो। यिनी पढाईमा कमजोर थिए। उनीहरूले [[कोलकाता]]को डभ्टन कलेजमा पढ्न पाए।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४४&lt;/ref&gt;

१९२४ माघ सुदि १० रोज २ मा बनाएको [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|उत्तराधिकारीको रोलक्रम]]मा लेफ्टिनेन्ट [[कर्नल|कर्नेल]] वीर शमशेर सोह्रौ रोलमा थिए। उनी भन्दा अगाडि उनका भतिजाहरू युद्धप्रताप जंग लगायत (जंगबहादुरका नाति) तथा दाइहरू (ठूलो बुबाका छोराहरू) थिए। त्यसकारण शान्तिपुर्ण तरिकाले उनी सत्तामा आउन र प्रधानमन्त्री बन्न यो रोलक्रमको नियम अनुसार सम्भव थिएन।&lt;ref&gt;पूर्णिमा ८७ पूर्णाङ्क २२ वर्ष ३ अङ्क सम्पादक महेशराज पन्त, दिनेशराज पन्त। &lt;/ref&gt;


श्री ३ जंगले वीर शमशेरको चिना ज्योतिषीलाई देखाउँदा राजयोगको लक्षण देखिँदा सोको प्रभाव कम गर्नलाई उनलाई पाल्पाको बडाहाकिम बनाएका थिए। श्री ३ जंग &quot;भैरेको टाउको कैलेले खान्छ&quot; भन्ने गर्थे।&lt;ref name=&quot;पुरुषोत्तम&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=133}}&lt;/ref&gt; त्यसैले १९ वर्ष कटेपछि काठमाडौं बाहिर नै राखे। १९ वर्षको उमेरमा १९२८ मा वीरशमशेर कलकत्तामा वकिल (Diplomatic Envoy) का रूपमा गए।

== पाल्पा बडाहाकिम ==
वीर शमशेर पाल्पाको बडाहाकिम भएर काम गरे। वि.सं. १९४१ मा पिता [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]को निधन भएपछि उनी काठमाडौ आएर बसेका थिए।

काठमाडौ आएको बेलामा उनका भाइहरूले सत्ता पल्टाउने योजना बनाए।

== ४२ सालको पर्व ==
[[चित्र:Godhaq.jpg|अङ्गुठाकार|वीर शमशेरको सालिक]]
मुख्य लेख : [[४२ सालको पर्व]]

प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को समयमा वि.सं. १९४२ मा भारतको तत्कालिन ब्रिटिश ईण्डिया सरकारले [[रावलपिन्डी]]मा आयोजना हुने परेड(क्याम्प अफ एक्सरसाइज)मा सहभागी हुन नेपाललाई समेत निम्तो दियो। यो परेड सन् १९८५ डिसेम्बर २६ देखि १९८६ जनवरी २६ तारिखसम्म (१६ पुस १९४२ देखि १६ माघ १६ सम्म) एक महिना लामो हुँदै थियो । यसमा भारतभरका सैनिक पल्टन, घोडचढी सैनिक, विभिन्न रेजिमेन्टसहित गरेर १४ घोडचढी सैनिक पल्टन, २६ पैदल रेजिमेन्टसहित ७ हजार सैनिक र २५ हजार आमन्त्रित सैनिकहरू जम्मा भएका थिए ।

त्यसको जिम्मेवारी वीर शमशेरलाई दिइएको थियो। वीर शमशेरले आफूसँग रहेका सैनिकहरूको र भाइहरूको साथमा फाइदा उठाई काका [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को हत्या गरे। जंगबहादुरको छोरा [[जगतजङ्ग राणा]] र नाति युद्धप्रताप जंग (नाति जर्नेल ) को समेत हत्या गरियो।

=== खड्गशमशेरद्वारा कु प्रयास ===
[[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का १७ भाइ छोरामध्येका वीर शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वकालमा [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]] कमाण्ड ईन चिफ तोकिए । खड्ग शमशेर महत्वाकांक्षी स्वभावका थिए । उनमा प्रधानमन्त्री हुन प्रतीक्षा गर्ने धैर्य भएन । उनले दाइ वीरको सुझाव विपरित प्रशासन चलाउन थाले । प्रतिकृयाम, वीर शमशेरले खड्गका कर्मचारीहरू बर्खास्त गरिदिए । यसबाट खड्ग झनै रिसाए । खड्गले कर्नेल शेर शमशेरको ब्रतबन्धको पूर्व सन्ध्यामा १९४३ फागुनको मध्यमा वीर शमशेर विरुद्ध योजना गरे । उनलाई योजनामा कमान्डिङ जनरल [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]] र कान्छ राजमाता विष्णु दिव्यस्वरीले पनि साथ दिएका थिए । {{sfn|Acharya|2019|p=283}}

अठार महिनापछि उनी पदच्यूत गरिए । वि स  निर्वासित जीवन जिउन पाल्पा झरे । पछि उनलाई वि.सं. १९४५ मा पश्चिम नेपालको [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]], [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]], [[बागलुङ जिल्ला|बाग्लुङ]] र पर्वतको जिम्मेवारीका साथ [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को गौंडामा पश्चिम कमाण्डरको पुनः जिम्मा दिइयो । सोहीबेला वि.सं. १९४९ मा रानी तेजकुमारीको कालगतिले मृत्यु भयो । मृत्युको अन्तिम क्षणमा खड्ग शमशेरले रानीलाई उनको सम्झनामा भारतको आग्रा जस्तै ताजमहल निर्माण गरी स्मृतिलाई ताजै राख्ने वचन दिएका रहेछन् । वचन अनुसार उनले बेलायतबाट इन्जिनियर झिकाएर रानीमहल निर्माण गर्न लगाए । त्यसरी निर्माण भयो ‘[[रानीमहल]]’ अर्थात् नेपाली ताजमहल ।

== कार्यहरु ==

* उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा वीरधाराको व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए। वीरशमशेरले त्यतिबेला काठमाडौँमा मात्र नभई तराईका जिल्लामा पनि आफ्नै नामबाट थप ४ वटा अस्पताल खोलेका थिए। काठमाडौँको एक र तराईका चारसहित सबै अस्पतालमा उपचार, औषधिसँगै खानबस्न निःशुल्क थियो। सबै खर्च सरकारले व्यहोरेकाले सेवाग्राही जनताको एक पैसा पनि खर्च हुँदैनथ्यो। शुद्ध खानेपानी र अस्पतालको व्यवस्था गरेर वीरशमशेरले विदेशमा समेत प्रसिद्धि कमाएका थिए। अस्पताल स्थापनालाई नेपालस्थित ब्रिटिस रेजिडेन्ट, ब्रिटिस गभर्मेन्ट र अन्तर्राष्ट्रिय जगतले  जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा भएको उल्लेख उपलब्धिका रूपमा चित्रण गरेको थियो। वीर अस्पताल स्थापना गरेर सरकारले कल्याणकारी काम गरेको उनीहरूको  टिप्पणी थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://himalpress.com/2023/07/78044/|title=‘रैतीले साह्रै दुःख पाउँदा’ खुलेको वीर अस्पताल|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=१३ साउन २०८०|work=himalpress|access-date=१३ साउन २०८०}}&lt;/ref&gt;
* उनले नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजित गरे । जुन वि.सं २०१८ साल सम्म यथावत् थियो। प्रसाशन यन्त्रलाई सर्वसुलभ बनाइने उद्देश्यले वीर शमशेरको पालामा वि.सं. १९५२ मा नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। त्यतिखेर काठमाडौँ उपत्यका भित्रका जिल्लाहरूलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत राखिएको थियो भने पहाडी इलाकालाई तहसिल र तराई इलाकालाई जिल्ला भन्ने प्रचलन थियो। पहाडी इलाका तहसिल भित्र ससाना धेरै जिल्ला हुन्थे। &lt;ref&gt;सतिश कुमार, राणा पोलिटी इन नेपाल: ओरिजिन एण्ड ग्रोथ, बम्बई : एसिया पब्लिशिङ हाउस, सन् १९६७, पृ. १०८ ।&lt;/ref&gt;
* प्रसाशनलाई चुस्त दुरुस्त राख्न प्रत्येक जिल्लामा बडाहाकिमको दरबन्दी र बडाहाकिमले [[दौडाहा]] जाने प्रचलन यिनले सुरु गरे।
* काठमाडौँ उपत्यका मा खानेपानीको व्यवस्था सुधार गर्न वीर धाराको निर्माण, महाराजगंजमा पानीपोखरीको निर्माण यिनकै शासन कालमा भएको थियो। &quot;वीरधाराको पानी खाए [[हैजा]] भाग्छ&quot; भन्ने भनाइ प्रचलित भएको थियो । त्यसअघि दूषित खानीपानीका कारण देखिने गरेका झाडापखाला र हैजाजस्ता संक्रमण बन्द भएको समाचार त्यतिबेला ब्रिटिस मेडिकल जर्नलमा समेत छापिएको थियो।&lt;ref&gt;''ब्रिटिस मेडिकल जर्नलको ५ अक्टोबर १८९५  अंक''&lt;/ref&gt;
* यिनले [[दरबार हाई स्कुल|दरबार हाइ स्कुल]]को आधुनिक भवन निर्माण गरे र सर्वसाधारणका छोरा छोरीले समेत अध्धयन गर्न पाउने व्यवस्था सुरु गरे।
* देशको हित तथा राम्रो काम गर्नेलाई प्रोत्साहित गर्न उनले [[गोरखा दक्षिण बाहु]]- नेपालको पहिलो विभूषणको स्थापना गरे।
*वि.सं. १९४४ असार १४ गते श्री ३ महाराज [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीरशमशेर जबरा]]ले देशका विभिन्न स्थानमा तैनाथ गढी–गौँडाका हाकीमहरूलाई [[सती प्रथा|सती]] पठाउनपूर्व अनिवार्यतः स्वीकृति लिनैपर्ने, पठाइंदा नारीको स्वीकृति चाहिने, छोराछोरी हुर्केका हुनुपर्ने, गर्भवती हुन नहुने लगायतका कडा नियम तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गर्न लिखित निर्देशन दिएका थिए।

==परराष्ट्र नीति==
=== १९५३ को सम्झौता ===
वीरशमशेरले १९५३ मा अङ्ग्रेजसँग सम्झौता गरेपछि दक्षिण ब्रिटिस भारतबाट पनि नुन आउने बाटो खुलेको हो । त्यस भन्दा अघि नेपालमा नुनको स्रोत भनेकै  भोट (तिब्बत) थियो ।&lt;ref&gt;[http://himalkhabar.com/news/10398 कुतीमा सटही बेपार]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ratopati.com/story/74108 तानाशाह थिएनन् पृथ्वीनारायण शाह]&lt;/ref&gt;

== आदर्श ==
[[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]]ले [[भीमसेन थापा]]लाई आदर्श व्यक्ति माने झैँ, यिनले पनि [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]लाई आदर्श व्यक्ति मान्थे र उनको झैँ अनुशरण गर्थे । यिनी कम बोल्थे र बोलेका कुरा पुरा गरेरै छोड्थे ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== निर्माण गरेका दरबारहरु /भवन ==

# [[जावलाखेल दरबार]]      वि.सं. १९४५
# [[लाल दरबार]]        वि.सं. १९४७
# [[सेतो दरबार]]       वि.सं. १९४२
# [[फोहोरा दरबार]]    वि.सं. १९५२
# [[बहादुर भवन]] / [[बहादुर भवन|चार बुर्जा दरबार]]    वि.सं. १९५४
# [[केशरमहल|केशर महल]]    वि.सं. १९५२
# [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]
# हीरापुर दरबार
# [[आनन्द निकेतन]]
# तोरण दरबार
# [[दरबार हाई स्कुल]]को भवन

== व्यक्तिगत जीवन ==
[[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_youngest_wife.png|left|thumb|वीर शमशेर र तोपकुमारी]]
[[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_wife_and_sons.png|thumb|[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] र पत्नी र छोराहरू]]
श्री ३ वीर शमशेरको विवाह श्री ५ [[उपेन्द्रविक्रम शाह|माहिला सहेबज्यू]]की छोरी सँग भएको थियो । उनीबाट [[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|गेहेन्द्र शमशे]]र र धर्म शमशेर जन्मेका थिए । पछि वीर समशेरले दाइजोमा आएकी खञ्जनलाई अङ्गीकार गरी श्री ३ कान्छी महारानी घोषित गरी नाउँ तोपकुमारी राखिदिए । उनीतिरबाट चक्र शमशेर, [[रुद्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|रुद्र शमशेर]], तेज शमशेर र प्रताप शमशेर जन्मेका थिए ।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४६&lt;/ref&gt; वीर शमशेरले जेठी पत्नीलाई माया नगर्ने हुँदा नजरबन्दमा राखेका थिए। गेहेन्द्र शमशेरले वैज्ञानिक तरक्की गरेर बाबुलाई खुसी पारे। त्यहीँ खुसीयालीमा &quot;के माग्छस् दिन्छु&quot; भन्दा गेहेन्द्रले &quot;मेरी मामुलाई नजरबन्दबाट मुक्त गरिपाऊँ&quot; भनी मुक्त गराए।
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६ ।&lt;/ref&gt;

== सम्मान तथा उपाधी ==

* [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया]], [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|जिसिएसआई]]
* '''थोङ लिन् पिम्मा कोकाङ वाङ स्यान'''

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]}}
{{s-ttl|title=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका प्रधानमन्त्री]]|years=सन् १८८५–१९०१}}
{{s-aft|after=[[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}}
{{s-end}}
{{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}}

[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा शासन]]
[[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]]
[[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]]
[[श्रेणी:पदमा रहँदा नै मृत्यु हुने व्यक्तिहरू]]
[[श्रेणी:खस जाति]]
[[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>it7nm07bise6hycricd2a841lppudzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355773</id>
      <parentid>1355772</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रारम्भिक जीवन */</comment>
      <origin>1355773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27627" sha1="l4ymebxf9ert1c8p9jwn27zn2ckr44m" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
| birthname       = वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा
| image           = Prime Minister Bir Shumsher Sitting (cropped).png
| order           =
| office          = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|११ औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]]
| term_start      = वि.सं. १९४२ मंसिर ०८&lt;ref&gt;मुलुकी ऐन परिशिष्ट (ङ)&lt;/ref&gt;
| term_end        = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३
| predecessor     = [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]
| successor       = [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]]
| office1         = पाल्पाको बडाहाकिम
| term_start1     = १९३१
| term_end1       = १९३६
| predecessor1    = [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह राणा]]
| successor1      = भूपेन्द्रजङ्ग राणा
| birth_date      = वि.सं. १९०९ मंसिर २६
| birth_place     = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]]
| death_date      = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३ (४८ वर्ष)
| death_place     = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]]
}}
'''वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा''' नेपालका [[राणा शासन]]का सातौँ तथा नेपालका ११ औँ प्रधानमन्त्री थिए। यिनी [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का जेठा छोरा थिए। उनलाई उनले गरेका महत्त्वपूर्ण सुधार र निर्माण गरेका दरबारहरूको कारणले चिनिन्छ।

वीर शमशेरका १७ जना भाइहरूलाई शमशेर खलक भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरूले जङ्ग र नरसिंह खलकलाई हत्या र निर्वासित गरी नपाउने शक्ति हत्याएका थिए। यिनी १९४२ मा [[४२ सालको पर्व]] मच्चाएर, आफ्नै बडा बा [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|श्री ३ रणोद्धिप]]को षड्यन्त्रपूर्वक हत्या गरी श्री ३ को पदमा विराजमान भएका थिए। रणोद्धिपको हत्याको लागि [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खडग शमशेर ज.ब.रा]]. ले विशेष सहयोग गरेका थिए ।

उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा [[वीरधारा]]को व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए ।

== प्रारम्भिक जीवन ==
यिनको जन्म १९१० मा भएको थियो । ([[सम्पादन मण्डल]]ले उनको जन्म १९०९ मार्ग २७ गते शुक्रबार भएको कुरा लेखेको छ।) टुँडिखेलमा रहेको उनको सालिक अनुसार उनको जन्म मिति सम्वत १९०९ साके १७७४ मार्ग २१ गते मार्ग कृष्ण ३० शुक्रबार तदनुसार १० डिसेम्बर १९५२ ई. रहेको छ। यिनको जन्म हुँदा यिनको आमा चन्द्रकुमारी बस्न्यात ([[पहलमान सिंह बस्नेत]] कि छोरी/ काजी ललितमानसिंह बस्न्यातकी बहिनी) सुत्केरी अवस्थामा नै मृत्यु भयो र आठ वर्ष सम्म बाबुसंग बस्न नहुने भएकाले यिनको लालन पालन [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]को [[थापाथली दरबार]]मा भयो। यिनको कपाल कैलो भएको हुनाले जंगले उनलाई &quot;कैले&quot; भनी बोलाउँथे। यिनको पढाई-लेखाई [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]], [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]]  संगै भएको थियो। यिनी पढाईमा कमजोर थिए। उनीहरूले [[कोलकाता]]को डभ्टन कलेजमा पढ्न पाए।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४४&lt;/ref&gt;

१९२४ माघ सुदि १० रोज २ मा बनाएको [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|उत्तराधिकारीको रोलक्रम]]मा लेफ्टिनेन्ट [[कर्नल|कर्नेल]] वीर शमशेर सोह्रौ रोलमा थिए। उनी भन्दा अगाडि उनका भतिजाहरू युद्धप्रताप जंग लगायत (जंगबहादुरका नाति) तथा दाइहरू (ठूलो बुबाका छोराहरू) थिए। त्यसकारण शान्तिपुर्ण तरिकाले उनी सत्तामा आउन र प्रधानमन्त्री बन्न यो रोलक्रमको नियम अनुसार सम्भव थिएन।&lt;ref&gt;पूर्णिमा ८७ पूर्णाङ्क २२ वर्ष ३ अङ्क सम्पादक महेशराज पन्त, दिनेशराज पन्त। &lt;/ref&gt;

श्री ३ जंगले वीर शमशेरको चिना ज्योतिषीलाई देखाउँदा राजयोगको लक्षण देखिँदा उनलाई वीर शमशेरप्रति विशेष भय र शङ्का थियोे। श्री ३ जंग &quot;भैरेको टाउको कैलेले खान्छ&quot; भन्ने गर्थे।&lt;ref name=&quot;पुरुषोत्तम&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=133}}&lt;/ref&gt; त्यसैले १९ वर्ष कटेपछि काठमाडौं बाहिर नै राखे। १९ वर्षको उमेरमा १९२८ मा वीरशमशेर कलकत्तामा वकिल (Diplomatic Envoy) का रूपमा गए। कलकत्ताबाट फर्किएपछि १९३० मा उनलाई पाल्पाको बडाहाकिम बनाएका थिए।

== पाल्पा बडाहाकिम ==
वीर शमशेर पाल्पाको बडाहाकिम भएर काम गरे। वि.सं. १९४१ मा पिता [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]को निधन भएपछि उनी काठमाडौ आएर बसेका थिए।

काठमाडौ आएको बेलामा उनका भाइहरूले सत्ता पल्टाउने योजना बनाए।

== ४२ सालको पर्व ==
[[चित्र:Godhaq.jpg|अङ्गुठाकार|वीर शमशेरको सालिक]]
मुख्य लेख : [[४२ सालको पर्व]]

प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को समयमा वि.सं. १९४२ मा भारतको तत्कालिन ब्रिटिश ईण्डिया सरकारले [[रावलपिन्डी]]मा आयोजना हुने परेड(क्याम्प अफ एक्सरसाइज)मा सहभागी हुन नेपाललाई समेत निम्तो दियो। यो परेड सन् १९८५ डिसेम्बर २६ देखि १९८६ जनवरी २६ तारिखसम्म (१६ पुस १९४२ देखि १६ माघ १६ सम्म) एक महिना लामो हुँदै थियो । यसमा भारतभरका सैनिक पल्टन, घोडचढी सैनिक, विभिन्न रेजिमेन्टसहित गरेर १४ घोडचढी सैनिक पल्टन, २६ पैदल रेजिमेन्टसहित ७ हजार सैनिक र २५ हजार आमन्त्रित सैनिकहरू जम्मा भएका थिए ।

त्यसको जिम्मेवारी वीर शमशेरलाई दिइएको थियो। वीर शमशेरले आफूसँग रहेका सैनिकहरूको र भाइहरूको साथमा फाइदा उठाई काका [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को हत्या गरे। जंगबहादुरको छोरा [[जगतजङ्ग राणा]] र नाति युद्धप्रताप जंग (नाति जर्नेल ) को समेत हत्या गरियो।

=== खड्गशमशेरद्वारा कु प्रयास ===
[[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का १७ भाइ छोरामध्येका वीर शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वकालमा [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]] कमाण्ड ईन चिफ तोकिए । खड्ग शमशेर महत्वाकांक्षी स्वभावका थिए । उनमा प्रधानमन्त्री हुन प्रतीक्षा गर्ने धैर्य भएन । उनले दाइ वीरको सुझाव विपरित प्रशासन चलाउन थाले । प्रतिकृयाम, वीर शमशेरले खड्गका कर्मचारीहरू बर्खास्त गरिदिए । यसबाट खड्ग झनै रिसाए । खड्गले कर्नेल शेर शमशेरको ब्रतबन्धको पूर्व सन्ध्यामा १९४३ फागुनको मध्यमा वीर शमशेर विरुद्ध योजना गरे । उनलाई योजनामा कमान्डिङ जनरल [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]] र कान्छ राजमाता विष्णु दिव्यस्वरीले पनि साथ दिएका थिए । {{sfn|Acharya|2019|p=283}}

अठार महिनापछि उनी पदच्यूत गरिए । वि स  निर्वासित जीवन जिउन पाल्पा झरे । पछि उनलाई वि.सं. १९४५ मा पश्चिम नेपालको [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]], [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]], [[बागलुङ जिल्ला|बाग्लुङ]] र पर्वतको जिम्मेवारीका साथ [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को गौंडामा पश्चिम कमाण्डरको पुनः जिम्मा दिइयो । सोहीबेला वि.सं. १९४९ मा रानी तेजकुमारीको कालगतिले मृत्यु भयो । मृत्युको अन्तिम क्षणमा खड्ग शमशेरले रानीलाई उनको सम्झनामा भारतको आग्रा जस्तै ताजमहल निर्माण गरी स्मृतिलाई ताजै राख्ने वचन दिएका रहेछन् । वचन अनुसार उनले बेलायतबाट इन्जिनियर झिकाएर रानीमहल निर्माण गर्न लगाए । त्यसरी निर्माण भयो ‘[[रानीमहल]]’ अर्थात् नेपाली ताजमहल ।

== कार्यहरु ==

* उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा वीरधाराको व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए। वीरशमशेरले त्यतिबेला काठमाडौँमा मात्र नभई तराईका जिल्लामा पनि आफ्नै नामबाट थप ४ वटा अस्पताल खोलेका थिए। काठमाडौँको एक र तराईका चारसहित सबै अस्पतालमा उपचार, औषधिसँगै खानबस्न निःशुल्क थियो। सबै खर्च सरकारले व्यहोरेकाले सेवाग्राही जनताको एक पैसा पनि खर्च हुँदैनथ्यो। शुद्ध खानेपानी र अस्पतालको व्यवस्था गरेर वीरशमशेरले विदेशमा समेत प्रसिद्धि कमाएका थिए। अस्पताल स्थापनालाई नेपालस्थित ब्रिटिस रेजिडेन्ट, ब्रिटिस गभर्मेन्ट र अन्तर्राष्ट्रिय जगतले  जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा भएको उल्लेख उपलब्धिका रूपमा चित्रण गरेको थियो। वीर अस्पताल स्थापना गरेर सरकारले कल्याणकारी काम गरेको उनीहरूको  टिप्पणी थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://himalpress.com/2023/07/78044/|title=‘रैतीले साह्रै दुःख पाउँदा’ खुलेको वीर अस्पताल|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=१३ साउन २०८०|work=himalpress|access-date=१३ साउन २०८०}}&lt;/ref&gt;
* उनले नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजित गरे । जुन वि.सं २०१८ साल सम्म यथावत् थियो। प्रसाशन यन्त्रलाई सर्वसुलभ बनाइने उद्देश्यले वीर शमशेरको पालामा वि.सं. १९५२ मा नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। त्यतिखेर काठमाडौँ उपत्यका भित्रका जिल्लाहरूलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत राखिएको थियो भने पहाडी इलाकालाई तहसिल र तराई इलाकालाई जिल्ला भन्ने प्रचलन थियो। पहाडी इलाका तहसिल भित्र ससाना धेरै जिल्ला हुन्थे। &lt;ref&gt;सतिश कुमार, राणा पोलिटी इन नेपाल: ओरिजिन एण्ड ग्रोथ, बम्बई : एसिया पब्लिशिङ हाउस, सन् १९६७, पृ. १०८ ।&lt;/ref&gt;
* प्रसाशनलाई चुस्त दुरुस्त राख्न प्रत्येक जिल्लामा बडाहाकिमको दरबन्दी र बडाहाकिमले [[दौडाहा]] जाने प्रचलन यिनले सुरु गरे।
* काठमाडौँ उपत्यका मा खानेपानीको व्यवस्था सुधार गर्न वीर धाराको निर्माण, महाराजगंजमा पानीपोखरीको निर्माण यिनकै शासन कालमा भएको थियो। &quot;वीरधाराको पानी खाए [[हैजा]] भाग्छ&quot; भन्ने भनाइ प्रचलित भएको थियो । त्यसअघि दूषित खानीपानीका कारण देखिने गरेका झाडापखाला र हैजाजस्ता संक्रमण बन्द भएको समाचार त्यतिबेला ब्रिटिस मेडिकल जर्नलमा समेत छापिएको थियो।&lt;ref&gt;''ब्रिटिस मेडिकल जर्नलको ५ अक्टोबर १८९५  अंक''&lt;/ref&gt;
* यिनले [[दरबार हाई स्कुल|दरबार हाइ स्कुल]]को आधुनिक भवन निर्माण गरे र सर्वसाधारणका छोरा छोरीले समेत अध्धयन गर्न पाउने व्यवस्था सुरु गरे।
* देशको हित तथा राम्रो काम गर्नेलाई प्रोत्साहित गर्न उनले [[गोरखा दक्षिण बाहु]]- नेपालको पहिलो विभूषणको स्थापना गरे।
*वि.सं. १९४४ असार १४ गते श्री ३ महाराज [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीरशमशेर जबरा]]ले देशका विभिन्न स्थानमा तैनाथ गढी–गौँडाका हाकीमहरूलाई [[सती प्रथा|सती]] पठाउनपूर्व अनिवार्यतः स्वीकृति लिनैपर्ने, पठाइंदा नारीको स्वीकृति चाहिने, छोराछोरी हुर्केका हुनुपर्ने, गर्भवती हुन नहुने लगायतका कडा नियम तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गर्न लिखित निर्देशन दिएका थिए।

==परराष्ट्र नीति==
=== १९५३ को सम्झौता ===
वीरशमशेरले १९५३ मा अङ्ग्रेजसँग सम्झौता गरेपछि दक्षिण ब्रिटिस भारतबाट पनि नुन आउने बाटो खुलेको हो । त्यस भन्दा अघि नेपालमा नुनको स्रोत भनेकै  भोट (तिब्बत) थियो ।&lt;ref&gt;[http://himalkhabar.com/news/10398 कुतीमा सटही बेपार]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ratopati.com/story/74108 तानाशाह थिएनन् पृथ्वीनारायण शाह]&lt;/ref&gt;

== आदर्श ==
[[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]]ले [[भीमसेन थापा]]लाई आदर्श व्यक्ति माने झैँ, यिनले पनि [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]लाई आदर्श व्यक्ति मान्थे र उनको झैँ अनुशरण गर्थे । यिनी कम बोल्थे र बोलेका कुरा पुरा गरेरै छोड्थे ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== निर्माण गरेका दरबारहरु /भवन ==

# [[जावलाखेल दरबार]]      वि.सं. १९४५
# [[लाल दरबार]]        वि.सं. १९४७
# [[सेतो दरबार]]       वि.सं. १९४२
# [[फोहोरा दरबार]]    वि.सं. १९५२
# [[बहादुर भवन]] / [[बहादुर भवन|चार बुर्जा दरबार]]    वि.सं. १९५४
# [[केशरमहल|केशर महल]]    वि.सं. १९५२
# [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]
# हीरापुर दरबार
# [[आनन्द निकेतन]]
# तोरण दरबार
# [[दरबार हाई स्कुल]]को भवन

== व्यक्तिगत जीवन ==
[[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_youngest_wife.png|left|thumb|वीर शमशेर र तोपकुमारी]]
[[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_wife_and_sons.png|thumb|[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] र पत्नी र छोराहरू]]
श्री ३ वीर शमशेरको विवाह श्री ५ [[उपेन्द्रविक्रम शाह|माहिला सहेबज्यू]]की छोरी सँग भएको थियो । उनीबाट [[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|गेहेन्द्र शमशे]]र र धर्म शमशेर जन्मेका थिए । पछि वीर समशेरले दाइजोमा आएकी खञ्जनलाई अङ्गीकार गरी श्री ३ कान्छी महारानी घोषित गरी नाउँ तोपकुमारी राखिदिए । उनीतिरबाट चक्र शमशेर, [[रुद्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|रुद्र शमशेर]], तेज शमशेर र प्रताप शमशेर जन्मेका थिए ।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४६&lt;/ref&gt; वीर शमशेरले जेठी पत्नीलाई माया नगर्ने हुँदा नजरबन्दमा राखेका थिए। गेहेन्द्र शमशेरले वैज्ञानिक तरक्की गरेर बाबुलाई खुसी पारे। त्यहीँ खुसीयालीमा &quot;के माग्छस् दिन्छु&quot; भन्दा गेहेन्द्रले &quot;मेरी मामुलाई नजरबन्दबाट मुक्त गरिपाऊँ&quot; भनी मुक्त गराए।
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६ ।&lt;/ref&gt;

== सम्मान तथा उपाधी ==

* [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया]], [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|जिसिएसआई]]
* '''थोङ लिन् पिम्मा कोकाङ वाङ स्यान'''

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]}}
{{s-ttl|title=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका प्रधानमन्त्री]]|years=सन् १८८५–१९०१}}
{{s-aft|after=[[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}}
{{s-end}}
{{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}}

[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा शासन]]
[[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]]
[[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]]
[[श्रेणी:पदमा रहँदा नै मृत्यु हुने व्यक्तिहरू]]
[[श्रेणी:खस जाति]]
[[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>l4ymebxf9ert1c8p9jwn27zn2ckr44m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355793</id>
      <parentid>1355773</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* प्रारम्भिक जीवन */</comment>
      <origin>1355793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27686" sha1="s1a3v2uvn6yjt752oowmbnmy7ojgqpm" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
| birthname       = वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा
| image           = Prime Minister Bir Shumsher Sitting (cropped).png
| order           =
| office          = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|११ औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]]
| term_start      = वि.सं. १९४२ मंसिर ०८&lt;ref&gt;मुलुकी ऐन परिशिष्ट (ङ)&lt;/ref&gt;
| term_end        = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३
| predecessor     = [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]
| successor       = [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]]
| office1         = पाल्पाको बडाहाकिम
| term_start1     = १९३१
| term_end1       = १९३६
| predecessor1    = [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह राणा]]
| successor1      = भूपेन्द्रजङ्ग राणा
| birth_date      = वि.सं. १९०९ मंसिर २६
| birth_place     = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]]
| death_date      = वि.सं. १९५७ फल्गुण २३ (४८ वर्ष)
| death_place     = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य]]
}}
'''वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा''' नेपालका [[राणा शासन]]का सातौँ तथा नेपालका ११ औँ प्रधानमन्त्री थिए। यिनी [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का जेठा छोरा थिए। उनलाई उनले गरेका महत्त्वपूर्ण सुधार र निर्माण गरेका दरबारहरूको कारणले चिनिन्छ।

वीर शमशेरका १७ जना भाइहरूलाई शमशेर खलक भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरूले जङ्ग र नरसिंह खलकलाई हत्या र निर्वासित गरी नपाउने शक्ति हत्याएका थिए। यिनी १९४२ मा [[४२ सालको पर्व]] मच्चाएर, आफ्नै बडा बा [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|श्री ३ रणोद्धिप]]को षड्यन्त्रपूर्वक हत्या गरी श्री ३ को पदमा विराजमान भएका थिए। रणोद्धिपको हत्याको लागि [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खडग शमशेर ज.ब.रा]]. ले विशेष सहयोग गरेका थिए ।

उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा [[वीरधारा]]को व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए ।

== प्रारम्भिक जीवन ==
यिनको जन्म १९१० मा भएको थियो । ([[सम्पादन मण्डल]]ले उनको जन्म १९०९ मार्ग २७ गते शुक्रबार भएको कुरा लेखेको छ।) टुँडिखेलमा रहेको उनको सालिक अनुसार उनको जन्म मिति सम्वत १९०९ साके १७७४ मार्ग २१ गते मार्ग कृष्ण ३० शुक्रबार तदनुसार १० डिसेम्बर १९५२ ई. रहेको छ। यिनको जन्म हुँदा यिनको आमा चन्द्रकुमारी बस्न्यात ([[पहलमान सिंह बस्नेत]] कि छोरी/ काजी ललितमानसिंह बस्न्यातकी बहिनी) सुत्केरी अवस्थामा नै मृत्यु भयो र आठ वर्ष सम्म बाबुसंग बस्न नहुने भएकाले यिनको लालन पालन [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]को [[थापाथली दरबार]]मा भयो। यिनको कपाल कैलो भएको हुनाले जंगले उनलाई &quot;कैले&quot; भनी बोलाउँथे। यिनको पढाई-लेखाई [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]], [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]]  संगै भएको थियो। यिनी पढाईमा कमजोर थिए। उनीहरूले [[कोलकाता]]को डभ्टन कलेजमा पढ्न पाए।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४४&lt;/ref&gt;

१९२४ माघ सुदि १० रोज २ मा बनाएको [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|उत्तराधिकारीको रोलक्रम]]मा लेफ्टिनेन्ट [[कर्नल|कर्नेल]] वीर शमशेर सोह्रौ रोलमा थिए। उनी भन्दा अगाडि उनका भतिजाहरू युद्धप्रताप जंग लगायत (जंगबहादुरका नाति) तथा दाइहरू (ठूलो बुबाका छोराहरू) थिए। त्यसकारण शान्तिपुर्ण तरिकाले उनी सत्तामा आउन र प्रधानमन्त्री बन्न यो रोलक्रमको नियम अनुसार सम्भव थिएन।&lt;ref&gt;पूर्णिमा ८७ पूर्णाङ्क २२ वर्ष ३ अङ्क सम्पादक महेशराज पन्त, दिनेशराज पन्त। &lt;/ref&gt;

श्री ३ जंगले वीर शमशेरको चिना ज्योतिषीलाई देखाउँदा राजयोगको लक्षण देखिँदा उनलाई वीर शमशेरप्रति विशेष भय र शङ्का थियोे। श्री ३ जंग &quot;भैरे([[जगतजङ्ग राणा|जगतजंग]])को टाउको कैलेले खान्छ&quot; भन्ने गर्थे।&lt;ref name=&quot;पुरुषोत्तम&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=133}}&lt;/ref&gt; त्यसैले १९ वर्ष कटेपछि काठमाडौं बाहिर नै राखे। १९ वर्षको उमेरमा १९२८ मा वीरशमशेर कलकत्तामा वकिल (Diplomatic Envoy) का रूपमा गए। कलकत्ताबाट फर्किएपछि १९३० मा उनलाई पाल्पाको बडाहाकिम बनाएका थिए।

== पाल्पा बडाहाकिम ==
वीर शमशेर पाल्पाको बडाहाकिम भएर काम गरे। वि.सं. १९४१ मा पिता [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]को निधन भएपछि उनी काठमाडौ आएर बसेका थिए।

काठमाडौ आएको बेलामा उनका भाइहरूले सत्ता पल्टाउने योजना बनाए।

== ४२ सालको पर्व ==
[[चित्र:Godhaq.jpg|अङ्गुठाकार|वीर शमशेरको सालिक]]
मुख्य लेख : [[४२ सालको पर्व]]

प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को समयमा वि.सं. १९४२ मा भारतको तत्कालिन ब्रिटिश ईण्डिया सरकारले [[रावलपिन्डी]]मा आयोजना हुने परेड(क्याम्प अफ एक्सरसाइज)मा सहभागी हुन नेपाललाई समेत निम्तो दियो। यो परेड सन् १९८५ डिसेम्बर २६ देखि १९८६ जनवरी २६ तारिखसम्म (१६ पुस १९४२ देखि १६ माघ १६ सम्म) एक महिना लामो हुँदै थियो । यसमा भारतभरका सैनिक पल्टन, घोडचढी सैनिक, विभिन्न रेजिमेन्टसहित गरेर १४ घोडचढी सैनिक पल्टन, २६ पैदल रेजिमेन्टसहित ७ हजार सैनिक र २५ हजार आमन्त्रित सैनिकहरू जम्मा भएका थिए ।

त्यसको जिम्मेवारी वीर शमशेरलाई दिइएको थियो। वीर शमशेरले आफूसँग रहेका सैनिकहरूको र भाइहरूको साथमा फाइदा उठाई काका [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दीप सिंह]]को हत्या गरे। जंगबहादुरको छोरा [[जगतजङ्ग राणा]] र नाति युद्धप्रताप जंग (नाति जर्नेल ) को समेत हत्या गरियो।

=== खड्गशमशेरद्वारा कु प्रयास ===
[[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का १७ भाइ छोरामध्येका वीर शमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वकालमा [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शमशेर]] कमाण्ड ईन चिफ तोकिए । खड्ग शमशेर महत्वाकांक्षी स्वभावका थिए । उनमा प्रधानमन्त्री हुन प्रतीक्षा गर्ने धैर्य भएन । उनले दाइ वीरको सुझाव विपरित प्रशासन चलाउन थाले । प्रतिकृयाम, वीर शमशेरले खड्गका कर्मचारीहरू बर्खास्त गरिदिए । यसबाट खड्ग झनै रिसाए । खड्गले कर्नेल शेर शमशेरको ब्रतबन्धको पूर्व सन्ध्यामा १९४३ फागुनको मध्यमा वीर शमशेर विरुद्ध योजना गरे । उनलाई योजनामा कमान्डिङ जनरल [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]] र कान्छ राजमाता विष्णु दिव्यस्वरीले पनि साथ दिएका थिए । {{sfn|Acharya|2019|p=283}}

अठार महिनापछि उनी पदच्यूत गरिए । वि स  निर्वासित जीवन जिउन पाल्पा झरे । पछि उनलाई वि.सं. १९४५ मा पश्चिम नेपालको [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]], [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]], [[बागलुङ जिल्ला|बाग्लुङ]] र पर्वतको जिम्मेवारीका साथ [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]]को गौंडामा पश्चिम कमाण्डरको पुनः जिम्मा दिइयो । सोहीबेला वि.सं. १९४९ मा रानी तेजकुमारीको कालगतिले मृत्यु भयो । मृत्युको अन्तिम क्षणमा खड्ग शमशेरले रानीलाई उनको सम्झनामा भारतको आग्रा जस्तै ताजमहल निर्माण गरी स्मृतिलाई ताजै राख्ने वचन दिएका रहेछन् । वचन अनुसार उनले बेलायतबाट इन्जिनियर झिकाएर रानीमहल निर्माण गर्न लगाए । त्यसरी निर्माण भयो ‘[[रानीमहल]]’ अर्थात् नेपाली ताजमहल ।

== कार्यहरु ==

* उनले भादगाँउ र काठमाडौँमा वीरधाराको व्यवस्था, पुलहरूको निर्माण, [[वीर अस्पताल]] (वि.स.१९४७), [[वीर पुस्तकालय]]को स्थापना, [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]]को निर्माण आदी गरेका थिए। वीरशमशेरले त्यतिबेला काठमाडौँमा मात्र नभई तराईका जिल्लामा पनि आफ्नै नामबाट थप ४ वटा अस्पताल खोलेका थिए। काठमाडौँको एक र तराईका चारसहित सबै अस्पतालमा उपचार, औषधिसँगै खानबस्न निःशुल्क थियो। सबै खर्च सरकारले व्यहोरेकाले सेवाग्राही जनताको एक पैसा पनि खर्च हुँदैनथ्यो। शुद्ध खानेपानी र अस्पतालको व्यवस्था गरेर वीरशमशेरले विदेशमा समेत प्रसिद्धि कमाएका थिए। अस्पताल स्थापनालाई नेपालस्थित ब्रिटिस रेजिडेन्ट, ब्रिटिस गभर्मेन्ट र अन्तर्राष्ट्रिय जगतले  जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा भएको उल्लेख उपलब्धिका रूपमा चित्रण गरेको थियो। वीर अस्पताल स्थापना गरेर सरकारले कल्याणकारी काम गरेको उनीहरूको  टिप्पणी थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://himalpress.com/2023/07/78044/|title=‘रैतीले साह्रै दुःख पाउँदा’ खुलेको वीर अस्पताल|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=१३ साउन २०८०|work=himalpress|access-date=१३ साउन २०८०}}&lt;/ref&gt;
* उनले नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजित गरे । जुन वि.सं २०१८ साल सम्म यथावत् थियो। प्रसाशन यन्त्रलाई सर्वसुलभ बनाइने उद्देश्यले वीर शमशेरको पालामा वि.सं. १९५२ मा नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। त्यतिखेर काठमाडौँ उपत्यका भित्रका जिल्लाहरूलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत राखिएको थियो भने पहाडी इलाकालाई तहसिल र तराई इलाकालाई जिल्ला भन्ने प्रचलन थियो। पहाडी इलाका तहसिल भित्र ससाना धेरै जिल्ला हुन्थे। &lt;ref&gt;सतिश कुमार, राणा पोलिटी इन नेपाल: ओरिजिन एण्ड ग्रोथ, बम्बई : एसिया पब्लिशिङ हाउस, सन् १९६७, पृ. १०८ ।&lt;/ref&gt;
* प्रसाशनलाई चुस्त दुरुस्त राख्न प्रत्येक जिल्लामा बडाहाकिमको दरबन्दी र बडाहाकिमले [[दौडाहा]] जाने प्रचलन यिनले सुरु गरे।
* काठमाडौँ उपत्यका मा खानेपानीको व्यवस्था सुधार गर्न वीर धाराको निर्माण, महाराजगंजमा पानीपोखरीको निर्माण यिनकै शासन कालमा भएको थियो। &quot;वीरधाराको पानी खाए [[हैजा]] भाग्छ&quot; भन्ने भनाइ प्रचलित भएको थियो । त्यसअघि दूषित खानीपानीका कारण देखिने गरेका झाडापखाला र हैजाजस्ता संक्रमण बन्द भएको समाचार त्यतिबेला ब्रिटिस मेडिकल जर्नलमा समेत छापिएको थियो।&lt;ref&gt;''ब्रिटिस मेडिकल जर्नलको ५ अक्टोबर १८९५  अंक''&lt;/ref&gt;
* यिनले [[दरबार हाई स्कुल|दरबार हाइ स्कुल]]को आधुनिक भवन निर्माण गरे र सर्वसाधारणका छोरा छोरीले समेत अध्धयन गर्न पाउने व्यवस्था सुरु गरे।
* देशको हित तथा राम्रो काम गर्नेलाई प्रोत्साहित गर्न उनले [[गोरखा दक्षिण बाहु]]- नेपालको पहिलो विभूषणको स्थापना गरे।
*वि.सं. १९४४ असार १४ गते श्री ३ महाराज [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीरशमशेर जबरा]]ले देशका विभिन्न स्थानमा तैनाथ गढी–गौँडाका हाकीमहरूलाई [[सती प्रथा|सती]] पठाउनपूर्व अनिवार्यतः स्वीकृति लिनैपर्ने, पठाइंदा नारीको स्वीकृति चाहिने, छोराछोरी हुर्केका हुनुपर्ने, गर्भवती हुन नहुने लगायतका कडा नियम तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गर्न लिखित निर्देशन दिएका थिए।

==परराष्ट्र नीति==
=== १९५३ को सम्झौता ===
वीरशमशेरले १९५३ मा अङ्ग्रेजसँग सम्झौता गरेपछि दक्षिण ब्रिटिस भारतबाट पनि नुन आउने बाटो खुलेको हो । त्यस भन्दा अघि नेपालमा नुनको स्रोत भनेकै  भोट (तिब्बत) थियो ।&lt;ref&gt;[http://himalkhabar.com/news/10398 कुतीमा सटही बेपार]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ratopati.com/story/74108 तानाशाह थिएनन् पृथ्वीनारायण शाह]&lt;/ref&gt;

== आदर्श ==
[[माथवरसिंह थापा|माथवर सिंह थापा]]ले [[भीमसेन थापा]]लाई आदर्श व्यक्ति माने झैँ, यिनले पनि [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]लाई आदर्श व्यक्ति मान्थे र उनको झैँ अनुशरण गर्थे । यिनी कम बोल्थे र बोलेका कुरा पुरा गरेरै छोड्थे ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== निर्माण गरेका दरबारहरु /भवन ==

# [[जावलाखेल दरबार]]      वि.सं. १९४५
# [[लाल दरबार]]        वि.सं. १९४७
# [[सेतो दरबार]]       वि.सं. १९४२
# [[फोहोरा दरबार]]    वि.सं. १९५२
# [[बहादुर भवन]] / [[बहादुर भवन|चार बुर्जा दरबार]]    वि.सं. १९५४
# [[केशरमहल|केशर महल]]    वि.सं. १९५२
# [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]
# हीरापुर दरबार
# [[आनन्द निकेतन]]
# तोरण दरबार
# [[दरबार हाई स्कुल]]को भवन

== व्यक्तिगत जीवन ==
[[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_youngest_wife.png|left|thumb|वीर शमशेर र तोपकुमारी]]
[[चित्र:Bir_Shumsher_with_his_wife_and_sons.png|thumb|[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] र पत्नी र छोराहरू]]
श्री ३ वीर शमशेरको विवाह श्री ५ [[उपेन्द्रविक्रम शाह|माहिला सहेबज्यू]]की छोरी सँग भएको थियो । उनीबाट [[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|गेहेन्द्र शमशे]]र र धर्म शमशेर जन्मेका थिए । पछि वीर समशेरले दाइजोमा आएकी खञ्जनलाई अङ्गीकार गरी श्री ३ कान्छी महारानी घोषित गरी नाउँ तोपकुमारी राखिदिए । उनीतिरबाट चक्र शमशेर, [[रुद्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|रुद्र शमशेर]], तेज शमशेर र प्रताप शमशेर जन्मेका थिए ।&lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४६&lt;/ref&gt; वीर शमशेरले जेठी पत्नीलाई माया नगर्ने हुँदा नजरबन्दमा राखेका थिए। गेहेन्द्र शमशेरले वैज्ञानिक तरक्की गरेर बाबुलाई खुसी पारे। त्यहीँ खुसीयालीमा &quot;के माग्छस् दिन्छु&quot; भन्दा गेहेन्द्रले &quot;मेरी मामुलाई नजरबन्दबाट मुक्त गरिपाऊँ&quot; भनी मुक्त गराए।
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[राजाराम सुवेदी]], नेपालको तथ्य इतिहास (काठमाडौँ: साझा प्रकाशन २०६१ फागुन ) पृष्ठ २४६ ।&lt;/ref&gt;

== सम्मान तथा उपाधी ==

* [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया]], [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|जिसिएसआई]]
* '''थोङ लिन् पिम्मा कोकाङ वाङ स्यान'''

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]}}
{{s-ttl|title=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका प्रधानमन्त्री]]|years=सन् १८८५–१९०१}}
{{s-aft|after=[[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}}
{{s-end}}
{{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}}

[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा प्रधानमन्त्रीहरू]]
[[श्रेणी:राणा शासन]]
[[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]]
[[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]]
[[श्रेणी:पदमा रहँदा नै मृत्यु हुने व्यक्तिहरू]]
[[श्रेणी:खस जाति]]
[[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>s1a3v2uvn6yjt752oowmbnmy7ojgqpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विचित्रवीर्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47990</id>
    <revision>
      <id>1355767</id>
      <parentid>1348094</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12999" sha1="rs3op4bvwpdwfb0q8s0oxwublgtbgrz" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|महाभारतका एक गौण पात्र}}
{{Infobox character
| info-hdr = जानकारी
| image = 
| caption = 
| family = {{bulleted list|[[शान्तनु]] (बुबा)|[[सत्यवती]] (आमा)|[[चित्राङ्गद]] (दाजु)|[[भीष्म]] (सौतेनी दाजु)|[[व्यास]] (सौतेनी दाजु)}}
| spouse = {{hlist|[[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]]|[[अम्बालिका]]}}
| children = {{hlist|[[धृतराष्ट्र]]|[[पाण्डु]]}} (मरणोपरान्त धर्मपुत्रहरू)
| relatives = [[कुरु वंश]]-[[चन्द्र वंश]]
}}

'''विचित्रवीर्य''' (अर्थ: अद्भुत वीरता)&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Monier-Williams|first1=Sir Monier|url=https://books.google.com/books?id=zUezTfym7CAC&amp;q=Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary: Etymologically and Philologically Arranged with Special Reference to Cognate Indo-European Languages|date=1899|publisher=Motilal Banarsidass Publishing House|isbn=978-81-208-3105-6|language=en}}&lt;/ref&gt; [[महाभारत]]का एक पात्र हुन्, जहाँ उनलाई [[कुरु राज्य|कुरु]] राजाको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

[[हिन्दु]] महाकाव्यका अनुसार, उनी रानी [[सत्यवती]] र राजा [[शान्तनु]]का कान्छा छोरा हुन्, र [[पाण्डव]] तथा [[कौरव]]का कानुनी हजुरबुबा हुन्। उनी [[व्यास]] र [[भीष्म]]का सौतेनी भाइ पनि हुन्।

== साहित्य ==

=== महाभारत ===
[[आदिपर्व|महाभारतको आदिपर्व]]मा विचित्रवीर्यको उल्लेख प्रमुखताका साथ गरिएको छ, जहाँ उनलाई राजा [[शान्तनु]] र रानी [[सत्यवती]]का कान्छा छोराको रूपमा वर्णन गरिएको छ। विचित्रवीर्यका एक जेठा दाजु थिए, जसको नाम [[चित्राङ्गद]] थियो। शान्तनुको मृत्युपछि उनका सौतेनी दाजु [[भीष्म]]ले चित्राङ्गदलाई [[कुरु राज्य|कुरु]] अधिराज्यको सिंहासनमा राखेका थिए। चित्राङ्गद एक पराक्रमी योद्धा थिए, तर एक लामो युद्धको अन्त्यमा [[गन्धर्व]]का राजाले उनलाई पराजित गरी मारिदिएका थिए। त्यसपछि, भीष्मले बालक नै रहेका विचित्रवीर्यलाई नयाँ राजाको रूपमा अभिषेक गरेका थिए।&lt;ref&gt;van Buitenen (1973), p. 227&lt;/ref&gt;

विचित्रवीर्य वयस्क भएपछि, भीष्मले उनको विवाह [[काशी राज्य|काशी]]का राजाका सुन्दरी छोरीहरू [[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]] र [[अम्बालिका]]सँग गराइदिन्छन्। विचित्रवीर्य आफ्ना पत्नीहरूलाई धेरै प्रेम गर्थे र उनीहरूद्वारा पनि निकै पुजिन्थे। तर सात वर्षसम्मको विलासी जीवनपछि पनि उनी निसन्तान नै रहे र उनलाई क्षयरोग लाग्छ। साथीभाइ र चिकित्सकहरूको प्रयासका बाबजुद उनलाई निको पार्न सकिँदैन।&lt;ref name=&quot;B&quot;&gt;{{cite book|title=Myths and Legends from India - Great Women|last=Bhanu|first=Sharada|publisher=Macmillan India Limited|year=1997|location=Chennai|isbn=0-333-93076-2|pages=35–6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jha |first=Akhileshwar |url=https://books.google.com/books?id=4CkbAAAAYAAJ&amp;q=vichitravirya+sexual |title=Sexual Designs in Indian Culture |date=1979 |publisher=Vikas |isbn=978-0-7069-0744-5 |language=en}}&lt;/ref&gt; आफ्ना दाजु चित्राङ्गद जस्तै उनको पनि निसन्तान अवस्थामै मृत्यु हुन्छ। त्यसपछि, [[नियोग]] (निसन्तान विधवालाई मृत पतिको सट्टा अर्को पुरुषबाट सन्तान प्राप्त गर्न दिने प्रथा) मार्फत विचित्रवीर्यका पत्नीहरू र एक सुसारेले उनका सौतेनी दाजु ऋषि [[व्यास]]बाट तीन सन्तान—[[धृतराष्ट्र]], [[पाण्डु]] र [[विदुर]]लाई जन्म दिन्छन्।&lt;ref&gt;van Buitenen (1973), pp. 230; 235-36&lt;/ref&gt;

विभिन्न ग्रन्थहरूमा विचित्रवीर्यको मृत्युको बारेमा फरक-फरक कथाहरू छन्। [[भागवत पुराण]]का अनुसार, आफ्ना पत्नीहरू अम्बिका र अम्बालिका प्रतिको अत्यधिक आशक्तिका कारण हृदयघात भएर उनको मृत्यु भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2012-06-29 |title=Vichitravirya, Vichitravīrya, Vichitravirya: 14 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/vicitravirya |access-date=2022-04-09 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}&lt;/ref&gt; विचित्रवीर्यपछि पाण्डु र पछि धृतराष्ट्र राजा बनेका थिए।

=== अन्य प्राचीन ग्रन्थहरूमा ===
[[भागवत पुराण]] (स्कन्ध ९, अध्याय २२) मा विचित्रवीर्यलाई कुरु वंशको वंशावलीमा एक प्रमुख पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जो [[शान्तनु]] र [[सत्यवती]]का सन्तान तथा [[चित्राङ्गद]]का कान्छा भाइ हुन्। उनको निसन्तान मृत्यु भएपछि सत्यवतीले आफ्ना बुहारीहरू [[अम्बिका (महाभारत)|अम्बिका]] र [[अम्बालिका]]सँग [[नियोग]]का लागि [[व्यास]]लाई आह्वान गर्छिन्, जसको परिणामस्वरूप [[धृतराष्ट्र]], [[पाण्डु]] र [[विदुर]]को जन्म हुन्छ। यो क्रमलाई भक्तिपूर्ण ढङ्गले व्याख्या गरिएको छ, जसले यादव वंश र कृष्णको दैवी हस्तक्षेपसम्म पुग्ने वंश स्थापना गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यसले पूर्व निर्धारित ब्रह्माण्डीय व्यवस्था र [[विष्णु]]प्रतिको भक्तिको विषयवस्तुलाई जोड दिन्छ।

[[विष्णु पुराण]] (अंश ४, अध्याय १५) मा चन्द्र वंशको विस्तृत वंशावली अन्तर्गत भीष्मद्वारा गराइएको विचित्रवीर्यको अम्बिका र अम्बालिकासँगको विवाहको संक्षिप्त सन्दर्भ दिइएको छ। यसले मनुदेखि महाकाव्यका नायकहरूसम्म विष्णुका अवतारहरूको खोजी गर्दै उनको मिलनलाई राजकीय [[धर्म]]को निरन्तरता र अवतार कथाहरूको बृहत्तर चक्रसँग जोड्दछ। त्यसैगरी, ''[[हरिवंश]]'' (महाभारतको एक परिशिष्ट) मा विचित्रवीर्यलाई सत्यवतीको सद्गुणी छोराको रूपमा वर्णन गरिएको छ।&lt;ref&gt;Translation By KM Ganguly - Santi Parva - Mahabharata; 235-36&lt;/ref&gt;

[[देवीभागवत पुराण]] (पुस्तक ६, अध्याय १–६) ले नियोगको नैतिकतामा विस्तृत व्याख्या गरेको छ। यसमा व्यासले अम्बिका र अम्बालिका मार्फत धृतराष्ट्र र पाण्डु, तथा उनीहरूकी सुसारे मार्फत विदुरलाई जन्म दिएको विस्तृत विवरण छ। यसलाई मातृ आज्ञा अन्तर्गत वंश संरक्षणका लागि स्वीकृत धर्मका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यसले शाक्त ढाँचामा अनासक्ति र दैवी इच्छामा नैतिक जोड दिन्छ, जहाँ भगवतीको सर्वव्यापी परोपकारको आह्वान गरिन्छ। महाभारतमा आधारित अन्य ग्रन्थहरूको तुलनामा यसले सुसारेको भूमिकालाई बढी प्रमुखताका साथ एकीकृत गरेको छ र नियोगलाई केवल पितृसत्तात्मक कर्तव्यको रूपमा मात्र नभई स्त्री शक्ति र ब्रह्माण्डीय सद्भावसँग मेल खाने नैतिक अनिवार्यताका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

== ऐतिहासिकता ==
[[यजुर्वेद]]को काठक संहिता (लगभग १२००–९०० ईसापूर्व) मा विचित्रवीर्यका छोरा धृतराष्ट्र नामक एक ऐतिहासिक [[कुरु राज्य|कुरु राजा]]को उल्लेख गरिएको छ। उनलाई [[ऋग्वेद|ऋग्वैदिक]] कालका [[भरत (जन)|भरत]] जनजातिका राजा [[सुदास]]का वंशजका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Witzel |first=Michael |year=1995 |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |journal=EJVS |volume=1 |issue=4 |pages=17, footnote 115 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archive-date=11 June 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |date=11 June 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Witzel (1990), [https://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/vamsa.pdf &quot;On Indian Historical Writing&quot;], p.9 of PDF&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

{{महाभारत}}
{{HinduMythology}}

[[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]]</text>
      <sha1>rs3op4bvwpdwfb0q8s0oxwublgtbgrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55147</id>
    <revision>
      <id>1355768</id>
      <parentid>1232858</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8209" sha1="bb6ny3dzjqjr9hf2w14r6kgth8hxn7o" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|प्रेस स्वतन्त्रताका लागि जनचेतना जगाउने उद्देश्यले मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय दिवस}}
{{Infobox holiday
|holiday_name  = {{पृष्ठको नाम}}
|type          = अन्तर्राष्ट्रिय 
|longtype      = 
|image         = World Press Freedom Day 2017 Poster.jpg
|caption       = विश्व स्वतन्त्रता दिवस सन् २०१७ को पोस्टर 
|official_name = 
|nickname      = 
|observedby    = युनेस्को  
|duration      = १ दिन
|frequency     = वार्षिक
|date          = मे ३
|scheduling    = सबै वर्ष सोही दिन
|mdy           = yes
|celebrations  = [[युनेस्को]]
|relatedto     = प्रेस स्वतन्त्रताका आधारभूत सिद्धान्तहरूको उत्सव मनाउने, विश्वभरि प्रेस स्वतन्त्रताको मूल्याङ्कन गर्ने, मिडियालाई उनीहरूको स्वतन्त्रतामाथि हुने आक्रमणबाट जोगाउने र आफ्नो पेशाको अभ्यासमा ज्यान गुमाएका पत्रकारहरूलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने।
}}

[[संयुक्त राष्ट्र महासभा|संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभा]]ले मे ३ लाई विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा घोषणा गरेको छ। विश्व प्रेस दिवस&lt;ref name=&quot;UN_A48PV85_page29&quot;&gt;{{UN document |docid=A-48-PV.85 |type=Verbatim Report |body=  |session=48 |meeting=85 |highlight=rect_67,537_508,654 |page=29 |accessdate=2008-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN_A48624_page22&quot;&gt;{{UN document |docid=A-48-624 |type=Document |body= |session=48 |document_number=624 |highlight=rect_102,817_897,985 |page=22 |accessdate=2008-07-15|date=17 December 1993|title=Report of the Economic and Social Council – Draft Decision II}}&lt;/ref&gt;, सन् १९९१ मा विन्डहोकमा [[अफ्रिका|अफ्रिकी]] समाचारपत्र पत्रकारहरूले संयुक्त रूपमा राखेको स्वतन्त्र प्रेस सिद्धान्तको वक्तव्य अनुरूप, प्रेस स्वतन्त्रताको महत्वको बारेमा जागरूकता बढाउन र सन् १९४८ को [[मानव अधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणा पत्र १९४८|मानव अधिकार]]को धारा १९ अन्तर्गत निहित अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकारको सम्मान र समर्थन गर्न र विन्डहोक घोषणाको वार्षिकोत्सवको अवसरमा सरकारहरूलाई उनीहरूको कर्तव्य निभाउनका लागि उत्प्रेरित गर्दछ।

== इतिहास ==
[[File:Press freedom 2023.svg|300px|thumb|left|
'''सन् २०२३ को [[प्रेम स्वतन्त्रता सूचकाङ्क]]'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rsf.org/en/2023-world-press-freedom-index-journalism-threatened-fake-content-industry?data_type=general&amp;year=2023 |title=2023 World Press Freedom Index – journalism threatened by fake content industry |work=Reporters Without Borders |year=2023 |access-date=2023-05-03}}&lt;/ref&gt;
{{legend|#265c9d|राम्रो अवस्था}}
{{legend|#96afd8|सन्तोषजनक अवस्था}}
{{legend|#ffb400|उल्लेख्य समस्या}}
{{legend|#ff4100|जटिल अवस्था}}
{{legend|#820000|अत्यन्तै गम्भीर अवस्था}}
{{legend|#e0e0e0|वर्गीकरण नगरिएको / तथ्याङ्क अनुपलब्ध}}]]

सन् २०१८ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय सभ्यता गठबन्धनले प्रायोजन गरेको सम्मेलन रद्द गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thenewsliteracyproject.org//news/nlp-news/nlp-declines-accept-terms|title=NLP declines to accept terms for participation in U.N. agency event for World Press Freedom Day: The News Literacy Project|website=www.thenewsliteracyproject.org|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503203635/http://www.thenewsliteracyproject.org/news/nlp-news/nlp-declines-accept-terms|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503203635/http://www.thenewsliteracyproject.org/news/nlp-news/nlp-declines-accept-terms |date=2018-05-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/05/03/world/world-press-freedom-day-united-nations.html|title=Charges of Censorship as U.N. Press Freedom Day Event Is Called Off|date=2018-05-03|work=The New York Times|access-date=2018-05-11|language=en|issn=0362-4331|archive-date=2018-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512044439/https://www.nytimes.com/2018/05/03/world/world-press-freedom-day-united-nations.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सन् २०१८ मा, धेरै समाचार संस्थाहरू एक विज्ञापन अभियानको लागि सामेल भएका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite news| url=https://money.cnn.com/2018/05/03/media/journalism-ad-world-press-freedom-day/index.html| title='Read more, listen more:' Newsrooms unite for World Press Freedom Day| last=Stelter| first=Brian| publisher=CNNMoney| access-date=2018-05-11| archive-date=2018-05-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20180511205618/http://money.cnn.com/2018/05/03/media/journalism-ad-world-press-freedom-day/index.html| url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511205618/http://money.cnn.com/2018/05/03/media/journalism-ad-world-press-freedom-day/index.html |date=2018-05-11 }}&lt;/ref&gt; [[काबुल]]मा मारिएका पत्रकारहरूको सम्झना गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1295721/media| title=Slain Afghan journalists remembered on World Press Freedom Day| date=2018-05-03| publisher=Arab News| access-date=2018-05-11| language=en| archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511060316/http://www.arabnews.com/node/1295721/media|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{wikisource|World Press Freedom Day|विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस}}
*[https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस]
*[https://en.unesco.org/commemorations/worldpressfreedomday युनेस्को विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस]
*[http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/world-press-freedom-day/homepage/ युनेस्को विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस सन् २०१४]

[[श्रेणी:युनेस्को]]
[[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय दिवसहरू]]</text>
      <sha1>bb6ny3dzjqjr9hf2w14r6kgth8hxn7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काँक्रे विहार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55307</id>
    <revision>
      <id>1355737</id>
      <parentid>1318985</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T00:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17031" sha1="bif3kpcbkmpxekyx28e6hy125fq3qet" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site
 |name = काँक्रे बिहार
 |native_name = 
 |alternate_name = 
 |image = काँक्रेबिहारमा रहेको बुद्धको मूर्ति .jpg
 |imagealttext = 
 |caption = काँक्रे बिहारमा रहेको बुद्धको मूर्ति
 |map_type = Nepal
 |map_alt = 
 |latd = 28.55
 |latNS = N
 |longd = 81.64
 |longEW = E
 |coordinates_display = title, inline
 |location = [[लाटिकोइली]], [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]]
 |region = 
 |type = 
 |part_of = 
 |length = 
 |width = 
 |area = 
 |height = 
 |builder = 
 |material = 
 |built = १३औं शताब्दी
 |abandoned = 
 |epochs = 
 |cultures = 
 |dependency_of = 
 |occupants = 
 |event = 
 |excavations = 
 |archaeologists = 
 |condition = 
 |ownership = 
 |management = 
 |public_access = 
 |website = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
 |notes = 
}}
'''काँक्रे विहार''' नेपालको एक प्राचीन सभ्यताको भग्नावशेष हो ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Hidden treasure|url=http://nepalitimes.com/~nepalitimes/news.php?id=14031#.Vfk29X3G_IU|website=नेपाली टाइम्स|accessdate=०५ अक्टोबर २००७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240111170057/https://nepalitimes.com/~nepalitimes/news.php?id=14031#.Vfk29X3G_IU |date=2024-01-11 }}&lt;/ref&gt; [[सुर्खेत जिल्ला]]को [[लाटिकोइली]] गाविसमा अवस्थित यस स्थानमा [[बौद्ध धर्म]] सम्बन्धि पुरातात्विक भवन तथा विहारहरूको भग्नावशेष भेटिएको छ। कांक्रेबिहार भग्नावशेष नेपालको सबैभन्दा ठूलो भग्नावशेष अवस्थामा रहेको बौद्ध बिहार हो । काँक्रेबिहारको सुर्खेत क्षेत्र तत्कालिन खश साम्राज्य अन्तरगत पर्थ्यो भन्ने कुरा निर्विवाद सत्य छ । खश साम्राज्यको बारेमा वस्तुगत अध्ययन गरेर वार् इतिहासकारहरूले बर्णनागरेको र इतिहासलाई नकार्न सकिंदैन । जहाँसम्म तिब्बती वंशावलीहरूले प्रस्तुत गरेका विवरण छन्, तिनलाई [[कीर्तिखम्बा|कृतिखम्ब]] अभिलेखले पुष्टि गरेको छ । कृतिखम्बले प्रस्तुत गरेको वंशवृक्ष सन्देह रहित छ त्यसको व्याख्या विश्लेषण गर्दा विचार पुर्याईएन भने चाहिं अर्थको अनर्थ लाग्न सक्छ । कर्णाली प्रदेशका सडक किनारमा धार्मिक स्थलहरूमा अभिलेखमा मितिअनुसार तिनिहरु तेह्रौँ शताव्दी देखि पन्ध्रौँ शताव्दी भित्रका छन् ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=काँक्रेविहार बारे रैथाने विश्वास|url=http://www.tharuwan.com/2013/08/27/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87/|website=थारूवान.कम}}&lt;/ref&gt;

==शाक्य राजवंश र शाक्य सम्बत==
कल्पको आरम्भमा जब मनुष्य जाती एक समूहमा बस्न थाले तब पारस्परिक सम्बनधमा उत्पन्न हुने जटीलताहरु र समस्याहरूलाई समाधान गर्न तथा सामाजिक सम्बनधलाई व्यवस्थित गर्नको लागि एक शासककव आवश्यकता महशुशस गरीयो । त्यसैले सबै मिलेर एक योग्य यक्तिलाई चुनीयो जो उनीहरूमा शासन गर्न सकोस । काकि उनी सर्व सम्मतिले चुनीएको थियो त्यसैले महासम्मत भनीयो । पृथ्वीमा पहिलो शासक भयो । यहि महासमम्तको वंशमा एक महाप्रतापी राजा भए ओक्काक (इक्ष्याकु)सूर्यको समान त्जस्वी हुनाले उस्कव वंशलाई सूर्यवंशी पनि भनियो । महाराज ओक्काकबाट पाँच छोरी र चार छोराको जन्म भयो । महारानी भक्ताको मृत्यु भएपछि एक नवोढा युवती सँग बिहे गरेर उनलाई अग्रराज महिषीका पद दिईयो जसले आफ्नो छोराको लागि राज्यको उत्तराधिकारको मांग गरिन । काम मवहमा डुब्का राजाले उन्को मांग स्विकारे तर पछि पश्चाताप भयो । जेठी महारानीबाट जन्मेका सन्तानहरूलाई टाढा सुरक्षित ठाउमा  निवास गर्ने आदेश दिए र आफ्नो मृत्यु पछि राज्यकव अधिकार आफ्नो हातमा लिन सिकाए । जेठी रानीका छोरा छोरीहरूले देशबाट निकाला हुन स्विकार गरेर निस्के । तर बुवाकव मृत्यु पछि सौतेनी भाइहरूबाट राज्य छिन्ने कुरा ठीक लागेन । उनिहरूले आफ्ने पराक्रमबा६ छुट्टे एक राज्य बसाल्ने संकल्प गरे । त्यसपछि ति हिमवत प्रदेश (तत्कालिन नेपाल नाम थिएन) कपीलमुनीको आश्रममा बसे  र त्यहिं कपिलवस्तु राजधानीको स्थापना गरे जो आज भोली नेपालको लुम्बीनी अंचलको एक जिल्ला हो । तिनिहरूले नया राज्यको स्थापना गर्न सफल भए । यस सह्रानीय शक्यताको कारण नै यिनिहरु शाक्य कहलीए । रक्त शुद्धता त्यतिबेलाको चलन थियो त्यसैले आपसमा विवाह गरेर सन्तान उत्पादन भयो । प्रिया नामकि जेठी दिदीले बनारसका तत्कालिन राजा राम सँग बिहे गरे । उन्ले कपिलवस्तु कै नजिकै दवदहमा राजधानी बनाएर कोलीय राज्यको स्थापना गरे । दुबै राजकुललाई आफ्नो रक्त शुद्धताको बडो अभिमान थियो त्यसैले अन्य कुलमा बिवाह गरेर रक्त मिश्रणको दोषबाट बच्नको लागि पुस्तौं पुस्ता सम्म कोलीय र शाक्यमा परस्पर आवाह विवाह को प्रचन भयो । त्यसताका आवाहको अर्थ छोराले बिहे गरेमा आवाह छोरी बिहे गरिदिएमा विवाह भनिन्थ्यो । यो क्रम सदीयौ सम्म चल्यो आज भोली गुरुङ्, मगर, शाक्य, बज्राचार्य तथा थारु समुदायमा चलन कायमनै । तर फुफु चेला मामा चेली मगरहरूमा फुफु चेली मामा चेला गुरुङ्गहरूमा शाक्य बज्राचार्यहरूमा फुफु र मामाका नाती नातीनीहरूमा आवाह विवाह चलन अहिले पनि देखिन्छ । त्यसै पनि त्यसताक मामा र फुफुको दाजु बहिनीमा विवाह प्रचलित थियो भन्ने कुरा ईतिहाँसबाट पनि स्पष्ट देखिन्छ । अहिले पनि मगर समुदायमा मामाको छोरी सँग बिहे गर्न हकनै लाग्छ त्यसैले सम्बोधन गर्दा पनि सोल्टी भन्ने चलनछ ।त्यसै गरी गुरुङ्ग समुदायमा पनि फूफुको छोरी सँग बिहे गर्ने अधिकारै छ ।
त्यस बखत जयसेन शाक्यवंशका प्रतापी राजा थिए एस्को छोरा सिंहनु र छोरी एक यशोधरा थिईन् ।त्यसै बेला कोलीयहरुका राजा देवदह शाक्य थियो जसको छोरा अन्जन र छोरी कात्यायिनी थिईन । देवदहको छोरा अन्जनको विहे जयसेनको छोरी यशोधरा सँग भयो । जयसेनको को छोरा सिंहनुको विहे देवदहको छोरी कात्यायिनी सँग भयो । अन्जन र सिंहनु दुबै नै जयसेन जस्तै बडो प्रतापी थिए ति दुबैका राजपुरोहित ब्राम्हण असित काल देवल थियो जो ज्योतिष र शरीर लक्षण शास्त्रका विव्दान नै थिए र साथै आठै ध्यान समाधीहरमा पनि पारंगत थिए र अनेकौ  ऋद्धीहरुका धनी थिए । त्यसताक पुरानो शाक्यसम्बत चलिरहको थियो जसको ८६४७ वर्ष पूरा भएपछि कोलीय महाराज अन्जनले राजपुरोहित ऋषी असित कालदेवलको परामर्शमा रोकिदिएर एक नयाँ महाशाक्य सम्बत चलाए जो कतै कतै अन्जन सम्बत भनेर पनि भन्ने चलनछ । यस सम्बतको दशौँ वर्ष अषाढ पुर्णीमा शनिवारका दिन महाराज सिंहनुको रानी कात्यायिनीले पहिलो छोरा जन्माए जसको नाम शुद्धोधन राखीयो त्यसैगरि अरु चार छोराहरु  धौतोदन,शक्कोदन,शुक्कोदन र अमितोदन नाम राखिए र दुई छोरी अमिता र पमिता पनि जन्मे  । 
नयाँ महाशाक्य सम्बतको बाह्रौँ वर्षमा कोलीय राजा अन्जनको रानी यशोधराले छोरी जन्माए जसको नाम महामाया ना राखीयो र अर्को छोरी पनि जन्मीयो जसको नाम प्रजापती तथा दुई छोरा जन्मे जसको नाम दण्डपाणी र सुप्पबुद्ध नाम राखीयो । शुद्धोधनको विहे कोलीयधीता महामाया र बहिनी प्रजापती सँग भयो र सुप्पबुद्धको विहे शाक्यधीता अमिता सँग भयो । महारानी महामायाले शाक्य सम्बत ६७ अषाढ पुर्णीमा  गर्भधारण गरेर ६८ बैशाख पूर्णीमाको शुक्रवारमा छोरा जन्माए जसको नाम सर्वार्थ सिद्ध भएकोले सिद्धार्थ नाम राखीयो । यस हिसाबले शाक्य सम्बत ११३५० भएको ईतिहाँसले बताएकोछ । 
महामाहा सिद्धार्थ जन्मेको सातौँ दिनमा दिवंगत भईन र प्रजापती गर्भवती भएर एक छोरा जन्माए जसको नाम नन्द राखीयो तिनलाई धाईहरूलाई सुम्पेर सिद्धार्थलाई आफ्नो दुध ख्वाएर पालनपोषण गर्ने जिम्मेवारी लिईन र दुई वर्ष पछि छोरी पनि जन्माईन जसको नाम नन्दा राखीयो । कोलीय सुप्पबुद्धको अमिताबाट यशोधरा छोरी जन्मी र देवदत्त छोरा जन्म् । शाक्य सम्बत ८४मा सिद्धार्थ र यशोधरा विवाह भयो ९७मा अषाढ पुर्णीमाको राती गृहत्याग गरे १०३ बैशाख पुर्णीमामा सम्यक सम्बोधी प्राप्त गरेर बुद्ध भए १४८ बैशाख पूर्णीमा मै महापरिनिर्वाण प्राप्त गरे । यहि १४८ वर्ष पछि शाक्य सम्बत लोप भएको ग्रन्थहरूबाट प्रमाणित हुन्छ ।

==चित्र ग्यालरी==
&lt;gallery mode=packed&gt;
File:Kakre Vihar.JPG|काँक्रे विहार
File:Kakre Vihar 1.JPG|काँक्रे विहारको भग्नावशेष
File:Kakre Vihar 2.JPG|काँक्रे विहारमा पाइएका पुरातात्विक सामानहरू
File:Kakre Vihar 3.JPG|काँक्रे विहारको दृष्य
File:Kakre Vihar 4.JPG|काँक्रे विहार जंगलभित्र
File:Kakre Vihar 5.JPG|काँक्रे विहार पुरातत्व
Kakrebihar 11.jpg|काँक्रे विहारको दृष्य
Kakrebihar 14.jpg|काँक्रे विहारको दृष्य
Kakrebihar 17.jpg|काँक्रे विहारको दृष्य
Kakrebihar 21.jpg|काँक्रे विहारको दृष्य
&lt;/gallery&gt;

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

==बाह्य सूत्र==


[[श्रेणी:नेपालका पुरातात्विक स्थलहरू]]</text>
      <sha1>bif3kpcbkmpxekyx28e6hy125fq3qet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दीपिका पादुकोण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61709</id>
    <revision>
      <id>1355747</id>
      <parentid>1355168</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T03:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52443" sha1="ifahjbbsxpt7p06exlkfda50dpnwilv" xml:space="preserve">{{विशेष लेख|व्यक्तित्व}}
{{Infobox person
| name = दीपिका पादुकोण&lt;br&gt;({{en|Deepika Padukone}})
| image = Deepika Padukone Cannes 2018 (cropped).jpg
| imagesize = 
| caption = सन् २०१८ मा पादुकोण
| birth_date = {{birth date|1986|1|5}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Happy 27th b'day Deepika Padukone|trans-title=दीपिका पादुकोण को 27वाँ जन्मदिन मुबारक हो|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/8238.html|publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]|accessdate=13 अगस्त 2013|language=अङ्ग्रेजी}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130107224248/http://ibnlive.in.com/photogallery/8238.html |date=2013-01-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|trans-title=जीवनी: दीपिका पादुकोण|date=2012-07-23|work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|accessdate=13 अगस्त 2013|language=अङ्ग्रेजी}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx |date=2014-12-31 }}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[कोपनहेगन]], [[डेनमार्क]]
| occupation = अभिनेत्री
| years_active = २००४–वर्तमान&lt;ref name=&quot;summer&quot;&gt;{{cite web|last=मेनन|first=सिता|url=http://www.rediff.com/getahead/2005/apr/21fwdeep.htm|title=Go white this summer |trans-title = इस गर्मी में सफेद जाओ |accessdate=13 अगस्त 2013|date=2005-04-21|work=[[रीडिफ.कॉम]]}}&lt;/ref&gt;
| spouse = रणवीर सिंह&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/deepika-padukone-ranveer-singh-are-married-now-wedding-ceremony-ends-in-italy/story-OrrIJnMvTwI1wSwl7JbWqM.html|title=Deepika Padukone, Ranveer Singh are married now, wedding ceremony ends in Italy|accessdate=2019-02-15}}&lt;/ref&gt;
| height = {{height|ft=5|in=8}} &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.celebheightweight.com/2014/11/deepika-padukone-height-weight-bra-size-shoe-size-body-measurements-waist-hips/|title=Deepika Padukone Height, Weight, Bra Size, Shoe Size, Body, Measurements, Waist, Hips|publisher=Celebrity Measurements|date= |accessdate=2015-09-27}}&lt;/ref&gt;
}}
'''दीपिका पादुकोण''' ({{IPA-hns|d̪iːpɪkaː pəɖʊkoːɳ|उच्चारण}}; जन्म ५ जनवरी १९८६) एक भारतीय अभिनेत्री एवं मोडल हुन्। उनी बलिउड चलचित्र उद्योगकी सबैभन्दा चर्चित अभिनेत्रीहरू मध्ये एक र सर्वाधिक पारिश्रमिक लिने भारतीय महिला अभिनेत्रीमा पर्छिन्। उनले आफ्नो जीवनयात्रा [[बलिउड]]मा स्थापित गरिसकेकी छिन् र हालसम्म दुई [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] प्राप्त गरिसकेकी छिन्।

पादुकोण, ब्याडमिन्टन खेलाडी [[प्रकाश पादुकोण]]की छोरी हुन। उनको जन्म [[कोपनहेगन]]मा भएको हो र हुर्काई [[बेङ्गलोर]]मा भएको हो। बाल्यवस्थामा उनले राष्ट्रियस्तरको ब्याडमिन्टन च्याम्पियनसिप खेलेकी छन् तर फेसन मोडल बन्नका लागि उनले ब्याडमिन्टन खेल छाडेकी थिइन्। मोडलिङ क्षेत्रबाट प्रवेश गरेकी उनले चाँडै चलचित्रमा अभिनय गर्ने अवसर प्राप्त गरिन्। सन् २००६ मा [[कन्नड चलचित्र]]  ''[[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]]''मा मुख्य भूमिकामा उनले चलचित्र जगतमा पदार्पण गरिन्। पादुकोण त्यसपछि दोहोरो भूमिकामा उनको पहिलो बलिउड ब्लकबस्टर सन् २००७ मा प्रदर्शित ''[[ओम शान्ति ओम]]''बाट गरिन् जसले उनलाई [[सर्वश्रेष्ठ महिला पदार्पणको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार]] दिलाएको थियो। पादुकोणद्वारा अभिनित ''[[लभ आज कल]]'' (२००९) र ''[[लफङ्गे परिन्दे]]'' (२०१०) चलचित्रमा गरिएको दमदार अभिनयको लागि उनले निकै चर्चा कमाइन्। साथै त्यसै समयमा उनीद्वारा अभिनित ''[[बच्ना ए हसिनो]]'' (२००८) र हाँस्य चलचित्र ''[[हाउसफुल (२०१० चलचित्र)|हाउसफुल]]'' (२०१०) चलचित्रले नकारात्मक समीक्षा पाएको थियो।

सन् २०१२ मा प्रदर्शित बक्स अफिस हिट ''[[ककटेल (२०१२ चलचित्र)|ककटेल]]'' चलचित्रले उनको अभिनय यात्रामा आयाम त थप्यो नै उनको अभिनयलाई सम्मान प्रदान गर्दै विभिन्न पुरस्कार समारोहमा उत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि नामाङ्कन समेत गराएको थियो। त्यसपछि उनी ''[[ये जवानी है दीवानी]]'' (२०१३), ''[[चेन्नई एक्सप्रेस]]'' (२०१३) र ''[[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इयर]]'' (२०१४) जस्ता हाँस्य चलचित्र जुन [[सबैभन्दा बढी कमाइ गर्ने भारतीय चलचित्रहरू|सबैभन्दा बढी कमाइ गर्ने बलिउड चलचित्र]] रहेका थिए त्यस्ता चलचित्रमा मुख्य महिला पात्रको अभिनय गरेर बलिउडमा आफ्नो स्थान जमाइन्। उनले सन् २०१३ मा ''[[गोलियों की रासलीला राम-लीला]]'' नामक चलचित्रमा दमदार अभिनय गरेर [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार]] जितेकी थिइन्।

अभिनय क्षेत्र बहेक पादुकोण रङ्गमञ्चमा भाग लिने गरेकी छिन् साथै उनले एक भारतीय पत्रिकाको लागि लेख समेत लेखिसकेकी छिन्। यस बाहेक उनले विभिन्न ब्रान्ड र उत्पादनको लागि स्थायी रूपमा विज्ञापन गर्ने गरेकी छिन्। महिलाको हक तथा अधिकारको लागि पनि उनले बेला बखत आवाज उठाउने गरेकी छिन्।

== व्यक्तिगत जीवन र मोडलिङ करियर==
दीपिका पादुकोणको जन्म ५ जनवरी १९८६ मा [[डेनमार्क]]को [[कोपनहेगन]]मा भएको हो। उनको जन्म [[कोङ्कणी भाषा|कोंकणी]] भाषी परिवारमा भएको हो।&lt;ref name=&quot;bio1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|accessdate=6 August 2013|date=23 July 2012|work=Hindustan Times|archiveurl=http://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|archivedate=31 December 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx |date=31 December 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Baksi|first=Dibyojyoti|title=Shah Rukh Khan made Deepika Padukone learn Tamil|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|accessdate=18 August 2013|newspaper=Hindustan Times|date=13 June 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821034850/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx |date=21 August 2013 }}&lt;/ref&gt; उनको बुवा, [[प्रकाश पादुकोण|प्रकाश]], एक भूतपूर्व अन्तर्राष्ट्रियस्तरका सम्मानित ब्याडमिन्टन खेलाडी थिए। उनकी आमा उज्जाला एक यात्रु एजेन्ट थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|title=She's the model of success|work=The Star|date=4 August 2008|accessdate=29 August 2013}}{{subscription required|via=Highbeam}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140610213030/http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html |date=10 June 2014 }}&lt;/ref&gt; उनकी कान्छी बहिनी अनिसा गोल्फ खेलाडी हुन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kaura|first=Neha|title=Deepika’s link-ups don’t bother us, says sister|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|accessdate=2 July 2013|newspaper=The Times of India|date=11 June 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106032230/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry |date=6 January 2014 }}&lt;/ref&gt; उनको हजुरबुवा रमेश मैसुर ब्याडमिन्टन सङ्घका प्रशासक थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/an-exciting-tournament/article3185184.ece|title=An exciting tournament|newspaper=The Hindu|date=5 January 2006|accessdate=3 August 2015}}&lt;/ref&gt; पादुकोण जब एक वर्षकी थिइन् त्यस समय उनको परिवार [[भारत]]को [[बेङ्गलोर]] बसाइसराई गरे ।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;&gt;{{cite news|last=Gupta|first=Priya|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|title=Ranbir and I are still friends: Deepika Padukone|accessdate=29 August 2013|date=13 October 2012|newspaper=[[The Times of India]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194219/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father |date=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt; उनले बेङ्गलोरको [[सोफिया उच्च विद्यालय]]बाट प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरेकी थिइन् र प्रवीणता प्रमाणपत्र तहको अध्ययन [[माउन्ट कार्मेल कलेज, बेङ्गलोर|माउन्ट कार्मेल कलेज]]बाट गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Just How educated are our Bollywood heroines?: Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#3|publisher=Rediff.com|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; उनी मानविकी संकाय अन्तर्गत [[समाजशास्त्र]] विषयमा [[स्नातक तह|स्नातक]] तहको पढाइ गर्न [[इन्दिरा गान्धी राष्ट्रिय खुल्ला विश्वविद्यालय]]मा भर्ना भइन् तर पछि उनले समयको व्यस्तता तथा मोडलिङ गर्ने समयको अनियमितताले पढाइ स्थगन गरिन्।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Deepika-Padukone-has-not-put-studies-on-back-burner/articleshow/2661901.cms|work=The Times of India|title=Deepika Padukone has not put studies on back-burner|accessdate=6 August 2013|date=30 December 2007|archiveurl=|archivedate=8 June 2015}}&lt;/ref&gt;

[[File:Padukone with family.jpg|thumb|left|upright=1.3|alt=Deepika Padukone is posing with her father, mother and sister|सन् २०१४ को [[५९औं फिल्मफेयर पुरस्कार]] समारोहमा दीपिका पादुकोण आफ्नो अभिभावक तथा बहिनीसँग]]
पादुकोण बच्चा हुँदा कठिन सामाजिक अवस्था स्वीकार गरिन् जसले गर्दा उनको धेरै साथीहरू थिएनन्।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt; उनको जीवनको लक्ष्य ब्याडमिन्टन थियो, जुन उनले युवा उमेरदेखि नै प्रतिस्पर्धात्मक तरिकाले खेल्ने गर्थिन्। सन् २०१२ को एक अन्तरवार्तामा पादुकोणले आफ्नो दिनचर्याको बारेमा भनेकी थिइन् &quot;म सधैँ बिहान ५ बजे उठ्थेँ र शारीरिक कसरत गर्न जान्थे, विद्यालय जान्थे, ब्याडमिन्टन खेल्न जान्थे, आफ्नो गृहकार्य गर्थें र सुत्न जान्थेँ।&quot;&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt; पादुकोणले विद्यालय अवधिमा ब्याडमिन्टनमा आफ्नो जीवन बनाउन जारी राखिन् र राष्ट्रियस्तरको च्याम्पियनसिपमा भाग लिइन्। उनले राज्यस्तरका बेसबल प्रतियोगितामा पनि आफ्नो सहभागिता जनाइन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Banerjee|first=Soumyadipta|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-was-a-state-level-baseball-player-deepika-padukone-1349480|title=I was a state level baseball player: Deepika Padukone|work=Daily News and Analysis|accessdate=3 August 2013|date=18 February 2010}}&lt;/ref&gt; शिक्षा तथा खेल करियरमा आफ्नो ध्यान केन्द्रित राखिरहेकै बेला पादुकोणले बाल कलाकारको रूपमा समेत कार्य गरिन्। उनी ८ वर्षको उमेरमा एक दुई विज्ञापन अभियानमा देखा परिन्।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/mp/2004/08/11/stories/2004081101100100.htm|title=The long and short of the ramp|work=The Hindu|accessdate=3 August 2013|date=11 August 2004}}&lt;/ref&gt; १० कक्षामा अध्ययन गर्दा उनले आफ्नो ध्यान परिवर्तन गरी फेसन मोडल बन्ने निर्णय गरिन्। &lt;ref name=&quot;model&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/613309.cms|title=Smash hit on the ramp|work=The Times of India|first=Asha|last=Chowdary|accessdate=3 August 2013|date=13 April 2004}}&lt;/ref&gt; सन् २००४ मा उनले [[प्रसाद बिडापा]]को संरक्षणमा पूर्ण समय मोडल बन्ने कार्यमा लागिन्।&lt;ref name=&quot;model&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Malani|first=Gaurav|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-07/news-interviews/30485701_1_deepika-padukone-badminton-short-film|title=Deepika Padukone not a part of race|accessdate=3 August 2013|date=7 December 2011|newspaper=[[The Times of India]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194256/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-07/news-interviews/30485701_1_deepika-padukone-badminton-short-film |date=28 September 2013 }}&lt;br&gt;{{cite news|last=Saran|first=Rhea|title=Venus Rising?|url=http://www.verveonline.com/30/people/verve/venus/excerpt.shtml|accessdate=7 August 2013|work=Verve (magazine)}}&lt;/ref&gt;

करियरको प्रारम्भिक चरणमा पादुकोणले लिरिल साबुनको टेलिभिजन विज्ञापनले पहिचान प्राप्त गरिन्। त्यस सँगै उनले विभिन्न ब्रान्ड तथा उत्पादनको लागि मोडलिङ गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gahlaut|first=Kanika|url=http://indiatoday.intoday.in/story/prakash-padukone-daughter-deepika-in-new-liril-soap-ad/1/196716.html|title=Making a splash|work=India Today|accessdate=3 August 2013|date=12 April 2004|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBsSbRF|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Deepika Padukone: Biography|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity-profile/Deepika-Padukone.htm|publisher=[[Zee News]]|accessdate=7 August 2013}}&lt;/ref&gt; सन् २००५ मा, उनले डिजाइनर [[सुनीत वर्मा]]को लागि पहिलो पटक [[लक्मे फेसन विक]]मा भाग लिइन् र [[किङफिसर (बियर)|किङफिसर]] फेसन अवार्डमा ''मोडल अफ द इअर''को अवार्ड जित्न सफल भइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Menon|first=Sita|url=http://www.rediff.com/getahead/2005/apr/21fwdeep.htm|title=Go white this summer|accessdate=3 August 2013|date=21 April 2005|publisher=Rediff.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Chowdhury|first=Smita R.|title=Glamour, glitz &amp; grace|url=http://www.telegraphindia.com/1050405/asp/calcutta/story_4572605.asp|accessdate=3 August 2013|newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=5 May 2005}}&lt;/ref&gt; पादुकोणको प्रसिद्धिमा त्यस समय वृद्धि भयो जब उनलाई २००६ को [[किङफिसर पात्रो|किङफिसर क्यालेन्डर]]मा स्थान दिइयो ।&lt;ref name=&quot;meet&quot;/&gt; क्यालेन्डरका डिजाइनरका रूपमा रहेका [[वेन्डेल रोड्रिक्स]]ले पादुकोणमाथि टिप्पणी गर्दै भनेका थिए &quot;[[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]]पछि हामीसँग यस्तो सुन्दर र ताजा महिला थिएन्।&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://m.indiatoday.in/story/young-achievers-deepika-padukone-ms-dhoni-to-rabbi-shergill/1/181846.html|title=Young achievers: Deepika Padukone to Aditya Mittal, MS Dhoni to Rabbi Shergill|work=India Today|accessdate=3 August 2013|date=20 February 2006|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBwTlZD|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt; रोड्रिक्सले उनलाई गञ्जम ज्वेलरी कक्षामा हेरेका थिए र पछि उनले म्याट्रिक्स एजेन्सीका लागि पादुकोणलाई हस्ताक्षर गर्न भ्याए।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Vasudev|first=Shefalee|title=Powder Room|url=http://books.google.com/books?id=DzdfsXQEtqoC&amp;pg=PT61|publisher=Random House India|isbn=978-81-8400-297-3|page=61|year=2012}}&lt;/ref&gt; २१ वर्षको उमेरमा पादुकोण [[मुम्बई]] बसाइँ सरिन् र आफ्नो काकीको घरमा बसिन्।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt; त्यसै वर्ष, उनले [[हिमेश रेशमिया]]को म्युजिक भिडियो ''नाम है तेरा'' मा काम गर्ने अवसर पाइन् र त्यसमा गरेको अभिनयले व्यापक पहिचान प्राप्त गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Deepika Padukone in awe of beauty pageant winners|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Times of India|date=17 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194304/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video |date=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt;

पादुकोणले चाँडै चलचित्र भूमिकाको लागि प्रस्ताव प्राप्त गर्न सुरू गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The hottest heroine in Kannada cinema|url=http://www.rediff.com/movies/2006/aug/24sld1.htm|publisher=Rediff.com|date=24 August 2006|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt;  आफ्नो अभिनयलाई अझ प्रभावकारी बनाउन पादुकोणले [[अनुपम खेर]]को चलचित्र संस्थानमा अभिनय कोर्समा भर्ना भइन्।&lt;ref&gt;{{cite news|title=On course: Deepika Padukone joins Anupam Kher's Film Academy|url=http://indiatoday.intoday.in/story/badminton-star-prakash-padukone-daughter-deepika-shifted-to-mumbai/1/193374.html|work=India Today|date=11 July 2005|accessdate=6 August 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwC0HxiV|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt; रेशमियाको साङ्गीतिक भिडियोमा निर्देशक [[फराह खान]]ले पादुकोणको अभिनय हेरेकी थिइन् जसले गर्दा उनले पादुकोणलाई आफ्नो चलचित्र [[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इअर]]मा अभिनेत्रीको रूपमा चयन गरिन्।&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;meet&quot;/&gt;

==अभिनय करियर==

===चलचित्र सुरूवात र सफलता (२००६–०९)===
पादुकोणले सन् २००६ मा आफू [[इन्द्रजीत लङ्केश]]को निर्देशनमा [[कन्नड चलचित्र]] ''[[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]]''बाट अभिनय क्षेत्रमा प्रवेश गर्न लागेको बताएकी थिइन्। &lt;ref name=&quot;meet&quot;&gt;{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Meet Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/2006/mar/14sd1.htm|publisher=Rediff.com|date=14 March 2006|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; उक्त रोमान्टिक हाँस्य चलचित्र [[तेलगु चलचित्र|तेलुगु चलचित्र]] ''[[मनमधुदु]]''को रूपान्तरण रहेको थियो र पादुकोणलाई शीर्ष भूमिकामा अभिनेता [[उपेन्द्र (अभिनेता)|उपेन्द्र]]सँग तय गरिएको थियो । पादुकोण अभिनित कन्नड चलचित्रले उच्च व्यापारिक सफलता प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kumar|first=S.S|title=Ramya in a rush|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/ramya-in-a-rush/article3230859.ece|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Hindu|date=29 September 2006}}&lt;/ref&gt; [[रिडिफ.कम]]का आरजी विजयसारथीले पादुकोणको भूमिकाको प्रशंसा गर्दै उनलाई ''आत्मीय दृश्यमा अझ बढी काम गर्नुपर्छ'' भनी थपेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Deepika's Aishwarya is a must watch|url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15aish.htm|publisher=Rediff.com|date=15 September 2006|accessdate=3 August 2013}}&lt;/ref&gt;

सन् २००६ को अन्तसम्ममा फराह खानको ''ह्याप्पी न्यू इअर'' को काम रोकियो र खानले [[पुनर्जन्म]]को कथामा आधारित नाटकीय चलचित्र ''[[ओम शान्ति ओम]]'' (२००७) को लागि पादुकोणलाई चलचित्रमा लिने निर्णय गरिन्। &lt;ref&gt;{{cite web|title='I was pulling SRK's hair out!'|url=http://www.rediff.com/movies/2007/dec/10fchat.htm|publisher=Rediff.com|date=10 December 2007|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; [[बलिउड|हिन्दी चलचित्र उद्योग]]को पृष्ठभूमिमा तैयार पारिएको यस चलचित्रले सन् १९७० ताका सङ्घर्षरत् अभिनेताको कथा भन्दछ जो आफ्नो प्रेमिकाको हत्याको साक्षी भएर मर्छ र उसको प्रेमिकाको हत्याको बदला लिन पुनर्जन्म लिन्छ। यस चलचित्रको नायकको रूपमा [[साहरुख खान|शाहरूख खान]] एक समर्थकको भूमिकामा रहेका थिए भने पादुकोण दोहोरो भूमिकामा थिइन्।{{mdash}} पहिलो भूमिका शान्तिप्रिया, १९७० को शीर्ष अभिनेत्रीको रूपमा र पछि स्यान्डी, एक इच्छुक अभिनेत्रीको भूमिकामा रूपमा रहेकी थिइन्। उनले भनिन्, &quot;म शाहरूखलाई चलचित्रमा हेरेर ठूली भएकी हुँ र वहाँको म सधैँ अनुशरण गर्थें। वहाँसँग काम गरेर&amp;nbsp;... म ज्यादै खुसी महसुस गरिरहेकी छु। साथै फराहलाई पनि धन्यवाद दिन चाहन्छु जसले म माथि भरोसा गरेर वहाँसँग मलाई काम गर्ने मौका दिइन्।&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ray|first=Sarit|title=I'm a shy person: Deepika|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-02/news-interviews/27986233_1_dream-debut-modelling-deepika-padukone|accessdate=3 August 2013|newspaper=The Times of India|date=2 November 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928194317/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-02/news-interviews/27986233_1_dream-debut-modelling-deepika-padukone |date=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt; आफ्नो भूमिकाको तयारीको लागि पादुकोणले विभिन्न अभिनेत्रीहरू [[हेलन (अभिनेत्री)|हेलन]] र [[हेमा मालिनी]]को शारीरिक हाउभाउ पढ्न चलचित्र हेरिन्। जुन आजभोलिको अभिनेत्रीभन्दा ''ज्यादै भिन्न'' र ''अधिक मनोरम'' भएको महसुस गरिन ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Thakur|first=Shweta|title=I saw Hema Malini films for '70s look: Deepika|date=17 November 2007|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/I-saw-Hema-Malini-films-for-70s-look-Deepika/Article1-258255.aspx|work=Hindustan Times|accessdate=10 August 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005230414/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/I-saw-Hema-Malini-films-for-70s-look-Deepika/Article1-258255.aspx |date=5 October 2013 }}&lt;/ref&gt; तर, उनको आवाज भने आवाज कलाकार [[मोना घोष शेट्टी]]द्वारा स्वराङ्कित थियो ।&lt;ref name=&quot;mona dub&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-03/news-interviews/45834895_1_deepika-padukone-dramatic-prowess-and-zest-kochadaiiyaan|title=Why is Deepika's Hindi in Kochadaiiyaan dubbed?|work=The Times of India|date=2 January 2013|accessdate=3 January 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105062349/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-03/news-interviews/45834895_1_deepika-padukone-dramatic-prowess-and-zest-kochadaiiyaan |date=5 January 2014 }}&lt;/ref&gt; चलचित्रमा रहेको एक गीत ''धुम ताना'' मा पादुकोण भारतीय शास्त्रीय नृत्यकर्ताको रूपमा आफुलाई ढालेर नृत्य गरिन्। वर्षको चर्चित गीतहरू मध्ये एक साबित भएपछि [[डोर्लिङ किन्डर्सले]]ले भने पादुकोणले दर्शकलाई आफ्नो ''हस्त मुद्रा'' नृत्यले मन्त्रमुग्ध पार्न सफल भइन्।&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Book of Dance|url=http://books.google.com/books?id=EzKmKyugOjkC&amp;pg=PA113|date=3 September 2012|publisher=Dorling Kindersley Limited|isbn=978-1-4093-2237-5|page=113}}&lt;/ref&gt; ''ओम शान्ति ओम'' सन् २००७ को व्यावसायिक सफल चलचित्र बन्न सफल रहयो र चलचित्रले विश्व्यापी {{INRConvert|1.49|b}} कारोबार गरेको थियो ।&lt;ref name=&quot;top&quot;&gt;{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=3997&amp;nCat=|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated|publisher=[[Box Office India]]|accessdate=13 October 2013|date=11 May 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=4409&amp;nCat=|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120708194233/http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=3997&amp;nCat= |date=8 July 2012 }}&lt;/ref&gt; [[बलिउड हङ्गामा]]का [[तरण आदर्श]]ले चलचित्रको समिक्षा गर्दै ''दीपिकाको अभिनयमा एउटा उत्कृष्ट अभिनेत्रीसँग हुनुपर्ने सबै कला भएको भनि भनेका थिए'' ।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Adarsh|first=Taran|title=Movie Review: Om Shanti Om|date=7 November 2007|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|publisher=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=18 December 2007|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBYXxYy|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt; [[फिल्मफेयर पुरस्कार]]को वार्षिकोत्सवमा पादुकोणलाई सन् २००८ मा [[सर्वश्रेष्ठ महिला पदार्पणको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार]] दिइएको थियो र [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री]] श्रेणीको लागि नामाङ्कन गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;heroine&quot;&gt;{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/top-actresses-of-bollywood-ever/9/7051.html#photo35|title=Top heroines of Bollywood|accessdate=19 July 2013|date=10 May 2013|work=India Today|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwC4LXB6|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt;

[[File:Padukone in 2009.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Deepika Padukone is smiling away from the camera|पादुकोण ''[[लभ आज कल]]'', २००९ को पहिलो दृश्य समारोहमा]]

बलिउड हङ्गामाले ''ओम शान्ति ओम'' को सफलताले पादुकोणको अभिनय करियरमा आयाम थपेको एक रिपोर्टमा उल्लेख गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Tuteja|first=Joginder|title=Exploring the Box Office journey of Deepika Padukone&amp;nbsp;– Part 1|date=2 August 2013|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5321|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=10 August 2013|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBdY9Zu|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt; उनले यो सफलतालाई आफ्नो अर्को चलचित्रमा गायत्री (रणवीर कपुरको प्रेमिका)को भूमिकामा एक अस्ट्रेलियाली विद्यार्थी जो क्याब चालकको रूपमा [[यश राज फिल्म्स|यशराज फिल्म्स]]को हाँस्य रोमान्टिक चलचित्र ''[[बच्ना ए हसिनो]]'' (२००८) मा अभिनय गरिन्। यो चलचित्रले व्यावसायिक सफलता प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bachna Ae Haseeno scores at box office|url=http://www.rediff.com/movies/2008/aug/18box.htm|publisher=Rediff.com|accessdate=20 April 2013}}&lt;/ref&gt; तर ''[[आउटलुक (पत्रिका)|आउटलुक]]'' को नम्रता जोशीले पादुकोणको अभिनयलाई सन्तोषजनक नभएको बताएकी थिइन्।।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Joshi|first=Namrata|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|title=Movie Review: Bachna Ae Haseeno|accessdate=19 July 2013|date=1 September 2008|work=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JwBjSin0|archivedate=27 September 2013}}&lt;/ref&gt;

सन् २००९ को पहिलो चलचित्रको रूपमा पादुकोण र [[अक्षय कुमार]]द्वारा [[निखिल आडवाणी]]को निर्देशनमा कुङ फु हाँस्य कथानक चलचित्र ''[[चाँदनी चौक टु चाइना]]'' रहेको थियो जसमा पादुकोणले भारतीय-चिनियाँ दिदी बहिनीको दोहोरो भूमिका निभाएकी थिइन्। [[वार्नर ब्रोज]]द्वारा निर्माण गरिएको यो चलचित्रले हिन्दी चलचित्रको इतिहासमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सबैभन्दा बढी सिनेमाघरमा प्रदर्शित गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Anderson|first=Jason|title=Chandni Chowk to China: Kung fusion hustle|url=http://www.thestar.com/entertainment/2009/01/16/chandni_chowk_to_china_kung_fusion_hustle.html|work=[[Toronto Star]]|date=16 January 2009|accessdate=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; पादुकोणले आफ्नो भूमिकको लागि जापानी मार्सल आर्ट्स [[जुजुत्सु]]बाट सिखेकी थिइन् र आफ्नो सबै आक्रमक दृश्य आफैंले गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Deepika's unbelievable stunt!|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/nov/26slid1-deepika-unbelievable-stunt.htm?zcc=rl|publisher=Rediff.com|date=26 November 2008|accessdate=3 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lalwani|first=Vickeya|title=Yes, I'm dating Ranbir: Deepika|date=15 March 2008|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-03-15/news-interviews/27772143_1_action-film-deepika-ranbir-yash-raj|work=The Times of India|accessdate=3 September 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012195823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-03-15/news-interviews/27772143_1_action-film-deepika-ranbir-yash-raj |date=12 October 2013 }}&lt;/ref&gt; तर अपेक्षा गरिएको ठिक विपरित यस चलचित्रले विश्वव्यापी {{INRConvert|554.7|m}} कमाइ गर्न सक्यो जबकि यस चलचित्रको निर्माण लागत {{INRConvert|800|m}} थियो ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=348&amp;catName=TGlmZXRpbWUgV29ybGR3aWRlIEluIFVTICQ=|title=Top Lifetime Grossers Worldwide (US $)|publisher=Box Office India|accessdate=11 November 2010|archiveurl=http://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&amp;catName=TGlmZXRpbWU=|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&amp;catName=TGlmZXRpbWU%3D |date=2 June 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sharma|first1=Amit|last2=Verma Ambwani|first2=Meenakshi|title=Chandni Chowk to China crosses Rs 33 cr at local box office|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|work=[[The Economic Times]]|date=20 January 2009|accessdate=6 August 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305091941/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng |date=5 March 2016 }}&lt;/ref&gt; चलचित्र विश्लेषकहरूले पादुकोणको अभिनयलाई सामान्यत मन पराएनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chandni Chowk To China (2009)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/chandni_chowk_to_china/|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=7 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Strout|first=Justin|title=Ham Samurai|date=15 January 2009|url=http://www2.orlandoweekly.com/film/review.asp?rid=14086|work=[[Orlando Weekly]]|accessdate=29 April 2011}}&lt;/ref&gt;

त्यसै वर्ष पादुकोणले नाटकीय चलचित्र ''[[बिल्लु]]'' (''लभ मेरा हिट हिट'' नामक गीत) मा आयटम डान्स गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entertainment.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3034274&amp;page=4|title=Item Number in 'Billoo Barber'|publisher=[[MSN]]|date=6 January 2009|accessdate=2 May 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314143005/http://entertainment.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3034274&amp;page=4 |date=14 March 2012 }}&lt;/ref&gt; त्यस लगतै उनी [[सैफअली खान|सैफ अली खान]]सँग रोमान्टिक नाट्य चलचित्र '' [[लभ आज कल]]'' मा अभिनय गरिन् जसको कथाकार र निर्देशक [[इम्तियाज अली (निर्देशक)|इम्तियाज अली]] थिए। यस चलचित्रले युवाहरूको बदलिदो सम्बन्धलाई प्रस्तुत गरेको थियो। यस चलचित्रमा पादुकोणले एक सुदृढ सोच भएकी महिला मीरा पण्डेको भूमिका चरित्रार्थ गरेकी थिइन्। यस चलचित्रले विश्वव्यापी {{INRConvert|1.2|b}}को कारोबार गरेको थियो। ''लभ आज कल'' ले सन् २००९ को सबैभन्दा बढी पैसा कमाउने तेस्रो चलचित्रको रूपमा आफूलाई प्रमाणित गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; ''[[डेली न्यूज एन्ड एनालायसिस]]'' का अनिरूद्ध गुहाले पादुकोणको बारे उल्लेख गर्दै ''अहिलेसम्म अभिनय गरेका चार चलचित्रहरू मध्ये सबैभन्दा उत्कृष्ट प्रदर्शन '' गरेको भनी लेखेका थिए भने ''द टाइम्स अफ इन्डिया'' का बलिउड विशेशज्ञ  [[निखत काजमी]]ले पादुकोणको अभिनयलाई ''उत्कृष्ट र दृढ'' भनी व्याख्या गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Guha|first=Aniruddha|title=Review: Love Aaj Kal is the perfect date movie|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-love-aaj-kal-is-the-perfect-date-movie-1278796|work=Daily News and Analysis|date=31 July 2009|accessdate=16 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kazmi|first=Nikhat|title=Love Aaj Kal|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Love-Aaj-Kal/movie-review/4838891.cms|work=The Times of India|date=30 July 2009|accessdate=16 July 2013}}&lt;/ref&gt; यस चलचित्रको लागि पादुकोणले [[५५औँ फिल्मफेयर पुरस्कार]]मा उत्कृष्ट अभिनेत्रीको नामाङ्कन पाएकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;bollywoodhungama1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/725/|title=Nominations for 55th Idea Filmfare Awards 2009|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;

===करियर सङ्घर्ष (२०१०–११)===
सन् २०१० मा पादुकोणको पाँच चलचित्र प्रदर्शित भएको थियो। उनको पहिलो भूमिका विजय लालवाणीको [[मनोबैज्ञानिक रोमाञ्चकारी]] चलचित्र ''कार्तिक कलिङ कार्तिक'' थियो जसमा पादुकोणले एक हरेस खाइसकेको व्यक्ति ([[फरहान अख्तर]]द्वारा अभिनित) जो प्रत्येक विहान एक संदिग्ध फोन पाएर विभिन्न परिवर्तनबाट गुज्रिरहेको व्यक्तिको सहयोगी प्रेमिकाको भूमिका गरिन्। [[भराइटी (पत्रिका)|भराइटी]] पत्रिकाका डेरेक एलेले चलचित्रलाई समीक्षा गर्दै चलचित्रको कथाबस्तुले दर्शकमाझ छाप छोड्न नसकेको र पादुकोणको &amp;nbsp;...निरीह भूमिकाले पनि चलचित्र सफल नभएको तर्क थपेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Elley|first=Derek|title=Review: &quot;Karthik Calling Karthik&quot;|url=http://variety.com/2010/film/reviews/karthik-calling-karthik-1117942367/|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=8 March 2010|accessdate=16 July 2013}}&lt;/ref&gt; व्यवसायिक रूपमा चलचित्र असफल भएको थियो।&lt;ref name=&quot;bo2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|title=Box Office 2010|publisher=Box office India|accessdate=14 May 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archivedate=26 January 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA%3D%3D |date=14 October 2013 }}&lt;/ref&gt;

सो वर्ष उनको सबैभन्दा व्यवसायिक सफल चलचित्र [[साजिद खान]]को हाँस्यप्रधान चलचित्र [[हाउसफुल (२०१० चलचित्र)|हाउसफुल]] थियो जसले {{INRConvert|1.15|b}}को कारोबार गर्न सफल भएको थियो। यस चलचित्रमा उनी [[अक्षय कुमार]], [[रितेश देशमुख]], [[लारा दत्ता]], [[अर्जुन रामपाल]], [[जिया खान]] र [[बोमन इरानी]]सँग चित्रित गरिएका थिए।&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; [[राजा सेन]]ले चलचित्रलाई &quot;खराब अभिनयको चाड&quot; र पादुकोणद्वारा कमजोर अभिनय भनी वर्णन गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sen|first=Raja|title=Gags that'll make you gag|url=http://www.rediff.com/movies/review/review-housefull-is-painful/20100430.htm|publisher=Rediff.com|date=30 April 2010|accessdate=14 September 2013}}&lt;/ref&gt;
[[File:Deepika Padukone at an event.jpg|thumb|left|upright|alt=Deepika Padukone is sitting on a chair and smiling at the camera|पादुकोण ''[[लफङ्गे परिन्दे]]'', २०१० को कार्यक्रममा]]
{{-}}

== प्रमुख चलचित्रहरू==
{{main|दीपिका पादुकोण फिल्मोग्राफी}}
* [[ऐश्वर्य (चलचित्र)|ऐश्वर्य]] (सन् २००६)
* [[ओम शान्ति ओम]] (सन् २००७)
* [[बच्ना ए हसिनो]] (सन् २००८)
* [[लभ आज कल]] (सन् २००९)
* [[लफङ्गे परिन्दे]] (सन् २०१०)
* [[ककटेल (२०१२ चलचित्र)|ककटेल]] (सन् २०१२)
* [[ये जवानी है दीवानी]] (सन् २०१३)
* [[चेन्नई एक्सप्रेस]] (सन् २०१३)
* [[गोलियों की रासलीला राम-लीला]] (सन् २०१३)
* [[ह्याप्पी न्यू इअर (चलचित्र)|ह्याप्पी न्यू इअर]] (सन् २०१४)
* [[पीकू]] (सन् २०१५)
* [[बाजीराव मस्तानी]]

== प्रसिद्धि ==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
* {{Commonscat-inline|Deepika Padukone|दीपिका पादुकोण}}
* {{IMDb name|id=2138653}}
* {{Twitter|deepikapadukone|दीपिका पादुकोण}}

==यो पनि हेर्नुहोस्==

{{सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार}}
{{फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि पुरस्कार}}
{{उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि आइफा अवार्ड}}
{{उत्कृष्ट नयाँ महिला कलाकारको लागि स्क्रिन अवार्ड}}
{{कमन्सश्रेणी|Deepika Padukone}}

{{Persondata &lt;!-- Metadata: see Wikipedia:Persondata. --&gt;
| NAME              = Padukone, Deepika
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION = Indian actor
| DATE OF BIRTH     = 5 January 1986
| PLACE OF BIRTH    = [[Copenhagen]], Denmark
| DATE OF DEATH     =
| PLACE OF DEATH    =
}}
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय महिला मोडलहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८६ मा जन्म]]
[[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]]
[[श्रेणी:बेङ्गलोरका अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:मानसिक स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरू]]
[[श्रेणी:बेङ्गलोरका महिला मोडलहरू]]</text>
      <sha1>ifahjbbsxpt7p06exlkfda50dpnwilv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२२ फिफा विश्वकप</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65138</id>
    <revision>
      <id>1355795</id>
      <parentid>1282727</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34555" sha1="r933ye70br2d27r2p21tptp8ajqyv5a" xml:space="preserve">{{संक्षिप्त विवरण|कतारमा आयोजित विश्व फुटबल प्रतियोगिता}}
{{Infobox international football competition
| tourney_name   = फिफा विश्वकप
| year           = २०२२
| other_titles   = {{lang|ar|كأس العالم لكرة القدم 2022}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ar|कास अल-आलम लि-कुरात अल-कदम २०२२}}
| image          = [[चित्र:578px-2022 FIFA World Cup.svg.png|200 px]]
| size           = {{Logo size|FIFA trophy}}
| caption        = {{Script|Arabic|الآن هو كل شيء}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ar|Al-ʾāna huwa kulu shayʾ}}&lt;br /&gt;&quot;वर्तमान सबै थोक हो&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 November 2021 |title=Now is all - FIFA World Cup Qatar 2022™ |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/watch/2D2UzVXgeJr7p4B6tzhFV2 |access-date=3 December 2022 |website=फिफा |language=en}}&lt;/ref&gt;
| country        = {{झण्डा|कतार}}
| dates          = {{Nowrap|२० नोभेम्बर}} – {{nowrap|१८ डिसेम्बर}}
| confederations = ५
| num_teams      = ३२
| venues         = ८
| cities         = ५
| champion       = ARG
| count          = ३
| second         = FRA
| third          = CRO
| fourth         = MAR
| matches        = 63&lt;!--NO LIVE UPDATES, WAIT UNTIL MATCHES FINISH--&gt;
| goals          = 166&lt;!--NO LIVE UPDATES, WAIT UNTIL MATCHES FINISH--&gt;
| attendance     = &lt;!--NO LIVE UPDATES, WAIT UNTIL MATCHES FINISH--&gt;{{#expr: &lt;!--Group A--&gt; 67372 + 41721 + 41797 + 44833 + 44569 + 66784 &lt;!--Group B--&gt;+ 45334 + 43418 + 40875 + 68463 + 44297 + 42127 &lt;!--Group C--&gt;+ 88012 + 39369 + 44259 + 88966 + 44089 + 84985 &lt;!--Group D--&gt;+ 42925 + 40875 + 41823 + 42860 + 41232 + 43627 &lt;!--Group E--&gt;+ 42608 + 40013 + 41479 + 68895 + 44851 + 67054 &lt;!--Group F--&gt;+ 59407 + 40432 + 43738 + 44374 + 43984 + 43102 &lt;!--Group G--&gt;+ 39089 + 88103 + 39789 + 43649 + 41378 + 85986 &lt;!--Group H--&gt;+ 41663 + 42662 + 43983 + 88668 + 43443 + 44097 &lt;!--Round of 16--&gt;+ 44846 + 45032 + 0 + 0 + 0 + 0 + 0 + 0 &lt;!--Quarter-finals--&gt;+ 0 + 0 + 0 + 0 &lt;!--Semi-finals--&gt;+ 0 + 0 &lt;!--Third place--&gt;+ 0 &lt;!--Final--&gt;+ 0}}
| top_scorer     = {{fbicon|FRA}} [[किलियन एम्बाप्पे]] {{nowrap|(८ गोल)}}
| updated        = ४ डिसेम्बर २०२२
| player         = 
| goalkeeper     = 
| young_player   = 
| fair_play      = 
| prevseason     = [[२०१८ फिफा विश्वकप|२०१८]]
| nextseason     = [[२०२६ फिफा विश्वकप|२०२६]]
}}
'''२०२२ फिफा विश्वकप''' ({{भाषा-अरबी|كأس العالم لكرة القدم}}) [[फिफा विश्वकप]]को २२औँ संस्करण हो, जुन फिफाको सदस्य सङ्घहरूको पुरुष राष्ट्रिय टोलीहरूद्वारा प्रतिस्पर्धा गरिने एक अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगिता हो। यो प्रतियोगिता कतारमा नोभेम्बर २० देखि डिसेम्बर १८, २०२२ सम्म आयोजना भएको थियो। सन् २००२ मा [[दक्षिण कोरिया]] र [[जापान]]मा भएको प्रतियोगितापछि यो अरब र मुस्लिम विश्वमा आयोजना भएको पहिलो विश्वकप हो भने यसलाई दोस्रो पूर्ण रूपमा एसियामा आयोजना गरिएको थियो। सन् २०१८ को फाइनलमा [[क्रोएसिया राष्ट्रिय फुटबल टोली|क्रोएसिया]]लाई ४–२ गोलअन्तरले पराजित गर्दै [[फ्रान्स राष्ट्रिय फुटबल टोली|फ्रान्स]] विजेता बनेको थियो। २२ अर्ब [[अमेरिकी डलर]]भन्दा बढीको अनुमानित लागतमा, यो अहिलेसम्मको सबैभन्दा महँगो विश्वकप हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Craig |first=Matt |date=19 November 2022 |title=The Money Behind The Most Expensive World Cup in History: Qatar 2022 By The Numbers |url=https://www.forbes.com/sites/mattcraig/2022/11/19/the-money-behind-the-most-expensive-world-cup-in-history-qatar-2022-by-the-numbers/ |access-date=1 December 2022 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; यो आँकडा कतारी अधिकारीहरूद्वारा विवादित छ, जसमा आयोजक कार्यकारी नासेर अल खातेर पनि समावेश छन्। उनको अनुसार, वास्तविक लागत $८ अर्ब हो, र अन्य तथ्याङ्कहरू २०१० मा कतारलाई विश्वकप प्रदान गरिएदेखि समग्र पूर्वाधार विकाससँग सम्बन्धित छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 November 2022 |title=No, Qatar has not spent $220&amp;nbsp;billion on World Cup stadiums |url=https://www.newarab.com/news/no-qatar-has-not-spent-220-billion-world-cup-stadiums |access-date=29 November 2022 |website=newarab.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

३२ टोलीको सहभागिता रहेको यो प्रतियोगिता अन्तिम थियो भने [[२०२६ फिफा विश्वकप]]मा ४८ टोलीले प्रतिस्पर्धा गरेका थिए। [[कतार]]को तातो हावापानीको{{efn-ua|कतारमा धेरै उच्च तापक्रम रहेको छ भने गर्मीको समयमा धेरै आर्द्र छ।&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt;}} चरम सीमाबाट बच्नका लागि यो विश्वकप नोभेम्बर र डिसेम्बरमा आयोजना भएको थियो।{{efn-ua|यो प्रतियोगिता मे, जुन, वा जुलाईको परम्परागत महिनाहरूमा आयोजना नहुने र उत्तरी शरद ऋतु र जाडोमा हुने पहिलो प्रतियोगिता हो।&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Becky |date=18 November 2022 |title=Why Qatar is a controversial host for the World Cup |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/11/18/1137204271/qatar-world-cup-controversies |access-date=21 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sanderson |first=Katharine |date=18 November 2022 |title=How will World Cup footballers cope with Qatar heat? |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-03771-9 |journal=Nature|volume=612 |issue=7938 |page=19 |doi=10.1038/d41586-022-03771-9 |pmid=36400953 |s2cid=253671490}}&lt;/ref&gt;}}  यो २९ दिनको कम समयावधिमा खेलाइएको थियो जसमा ६४ खेलहरू पाँच सहरका आठ स्थानहरूमा खेलाइएको थियो। [[कतार राष्ट्रिय फुटबल टोली]] छनोट प्रक्रियाद्वारा निर्धारित ३१ टोलीहरूसँगै स्वतः प्रतियोगितामा प्रवेश गरेको थियो, जुन कतारको लागि पहिलो विश्वकप हो। 

कतारले समूहचरणका तीनै खेलमा हार बेहोरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Cup 2022: Qatar makes history as earliest host country to get eliminated |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-2022-qatar-makes-history-as-earliest-host-country-to-get-eliminated-175758610.html |access-date=26 November 2022 |publisher=Yahoo! Sport |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221125203940/https://sports.yahoo.com/world-cup-2022-qatar-makes-history-as-earliest-host-country-to-get-eliminated-175758610.html |date=25 November 2022 }}&lt;/ref&gt; [[कतार]] प्रत्येक खेल गुमाउने पहिलो आयोजक बनेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Press |first=The Associated |title=Host nation Qatar becomes 1st team eliminated from World Cup |url=https://www.thescore.com/worldcup/news/2493855 |access-date=26 November 2022 |website=theScore.com |language=en}}&lt;/ref&gt; समूह चरण पार गर्न नसक्ने आयोजक बनेको कतार सबैभन्दा पहिला नै बाहिरिएको थियो जहाँ यसभन्दा अगाडि [[२०१० फिफा विश्वकप]]को आयोजक राष्ट्रिय [[दक्षिण अफ्रिका]] पनि समूह चरणबाटै बाहिरिएको थियो। 

प्रतियोगिताको फाइनलको पहिलो चरणमा, टोलीहरूले अङ्कको लागि चार टोलीहरूको आठ राउन्ड-रोबिन समूहमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए जहाँ प्रत्येक समूहको शीर्ष दुई टोलीहरू अगाडि बढेका थिए। यी १६ टोली नकआउट चरणमा प्रवेश गरेका थिए, जहाँ कतारको राष्ट्रिय दिवसको अवसरमा १८ डिसेम्बर २०२२ मा लुसेल रङ्गशालामा हुने फाइनलमा कुन टोलीले भाग लिने भन्ने निर्णय गर्न तीन चरणको खेल सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=When is the World Cup final? 2022 Date, kick off time as FIFA champion to be crowned in Qatar |url=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/when-is-world-cup-final-date-kick-off-time-champion-qatar-2022/fignossr22wwlffrcgttidyq |access-date=26 November 2022 |website=sportingnews.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

कतारमा विश्वकप आयोजना गर्ने निर्णय विवादको विषय बनेको थियो।{{efn-ua|स्रोतहरू:&lt;ref name=&quot;Atlantic 2022&quot;&gt;{{cite magazine |author-last=McTague |author-first=Tom |date=19 November 2022 |title=The Qatar World Cup Exposes Soccer's Shame |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2022/11/qatar-hosting-fifa-world-cup-soccer/672171/ |url-status=live |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |publisher=Emerson Collective |issn=2151-9463 |oclc=936540106 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119231915/https://www.theatlantic.com/international/archive/2022/11/qatar-hosting-fifa-world-cup-soccer/672171/ |archive-date=19 November 2022 |access-date=20 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reason 2022&quot;&gt;{{cite magazine |last=Boehm |first=Eric |date=21 November 2022 |title=The Qatar World Cup Is a Celebration of Authoritarianism |url=https://reason.com/2022/11/21/the-qatar-world-cup-is-a-celebration-of-authoritarianism/ |url-status=live |magazine=Reason  |publisher=Reason Foundation |oclc=818916200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121221030/https://reason.com/2022/11/21/the-qatar-world-cup-is-a-celebration-of-authoritarianism/ |archive-date=21 November 2022 |access-date=22 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timesofindia&quot;&gt;{{cite news |agency=Reuters |date=16 November 2022 |title=FIFA World Cup 2022: Why Qatar is a controversial location for the tournament |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/fifa-world-cup-2022/fifa-world-cup-2022-why-is-qatar-a-controversial-location-for-the-tournament/articleshow/95533015.cms |work=The Times of India |access-date=22 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;foreignpolicy&quot;&gt;{{cite magazine |author-last=Begum |author-first=Rothna |date=25 November 2022 |title=Qatar Can't Hide Its Abuses by Calling Criticism Racist |url=https://foreignpolicy.com/2022/11/25/qatar-cant-hide-its-abuses-by-calling-criticism-racist/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |location=Washington, D.C. |publisher=Graham Holdings Company |issn=0015-7228 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127213633/https://foreignpolicy.com/2022/11/25/qatar-cant-hide-its-abuses-by-calling-criticism-racist/ |archive-date=27 November 2022 |access-date=28 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |last=Miller |first=Nick |date=26 November 2022 |title=What does the World Cup mean to the Middle East and Arab world? |url=https://theathletic.com/3935151/2022/11/26/world-cup-middle-east-arab-world/ |access-date=28 November 2022 |website=The Athletic |language=en |quote=&quot;between the Western World/media and those from the Middle East&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=14 November 2022 |title=2022 World Cup: Criticism of Qatar finds unequal resonance around the world |language=en |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/en/sports/article/2022/11/14/2022-world-cup-criticism-of-qatar-finds-unequal-resonance-around-the-world_6004287_9.html |access-date=1 December 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Baxter |first=Kevin |date=20 November 2022 |title=Qatar walks tightrope between Arab values and Western norms with World Cup gamble |url=https://www.latimes.com/sports/soccer/story/2022-11-20/qatar-world-cup-politics-arab-world-gulf-states |access-date=22 November 2022 |website=Los Angeles Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Cite journal |last=Griffin |first=Thomas Ross |year=2017 |title=Football in the Hands of the Other: Qatar's World Cup in the British Broadsheet Press |url=https://www.researchgate.net/publication/323705390 |journal=Arab World Geographer |volume=20 |issue=2 |pages=170–182}}&lt;/ref&gt;}}
{{TOC limit|3}}

== अवलोकन ==

फिफा विश्वकप राष्ट्रिय फुटबल टोलीहरू बीच आयोजित एक व्यावसायिक सङ्घ फुटबल प्रतियोगिता हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The history of World Cup in football |work=footballhistory.org |access-date=17 November 2022 |url= https://www.footballhistory.org/world-cup/index.html}}&lt;/ref&gt;  [[फिफा]]द्वारा आयोजित यो प्रतियोगिता, हरेक चार वर्षमा आयोजना गरिन्छ, पहिलो पटक सन् १९३० मा उरुग्वेमा खेलाइएको थियो र सन् १९९८ को संस्करण देखि प्रतियोगितामा ३२ टोलीले प्रतिस्पर्धा गर्दै आएका छन्।&lt;ref name=&quot;foxsports.com&quot;&gt;{{Cite web |title=FIFA Men's World Cup History – Past World Cup Winners, Hosts, Most Goals and more {{!}} FOX Sports |work=Fox Sports |access-date=17 November 2022 |url= https://www.foxsports.com/soccer/2022-fifa-world-cup/history}}&lt;/ref&gt;  यस प्रतियोगितामा ८ राउन्ड रोबिन समूहहरू र १६ टोलीहरूको लागि नकआउट राउन्डको साथ प्रतिस्पर्धा गरिन्छ। अघिल्लो संस्करणको विजेता [[फ्रान्स राष्ट्रिय फुटबल टोली|फ्रान्स]] हो&lt;ref name=&quot;foxsports.com&quot;/&gt;, जसले २०१८ फिफा विश्वकप फाइनलमा क्रोएसिया राष्ट्रिय फुटबल टोलीलाई ४-२ गोल अन्तरले पराजित गरेको थियो&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Cup 2022: Dates, draw, schedule, kick-off times, final for Qatar tournament |work=Sky Sports |access-date=17 November 2022 |url= https://www.skysports.com/football/news/11096/12354033/world-cup-2022-dates-draw-schedule-kick-off-times-final-for-qatar-tournament}}&lt;/ref&gt; यो प्रतियोगिता कतारमा नोभेम्बर २० देखि डिसेम्बर १८, २०२२ सम्म कम आयोजना भएको थियो ।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=15 July 2018 |title=Amir: 2022 World Cup Qatar a tournament for all Arabs |work=Gulf Times |url=http://www.gulf-times.com/story/599599/Amir-2022-World-Cup-Qatar-a-tournament-for-all-Ara |url-status=live |access-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907183342/https://www.gulf-times.com/story/599599/Amir-2022-World-Cup-Qatar-a-tournament-for-all-Ara |archive-date=7 September 2018}}&lt;/ref&gt; कतारमा आयोजना गरिएको यो अरब विश्वमा आयोजना भएको पहिलो विश्वकप प्रतियोगिता हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Daniel |date=15 July 2018 |title=France seal second World Cup triumph with 4–2 win over brave Croatia |url=https://www.theguardian.com/football/2018/jul/15/france-croatia-world-cup-final-match-report |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626195043/https://www.theguardian.com/football/2018/jul/15/france-croatia-world-cup-final-match-report |archive-date=26 June 2019 |access-date=7 September 2018 |newspaper=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=France beat Croatia in World Cup final |work=BBC Sport |access-date=17 November 2022 |url= https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 March 2015 |title=FIFA Executive Committee confirms November/December event period for Qatar 2022 |url=https://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910210625/https://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html |archive-date=10 September 2018 |access-date=5 December 2017 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Daniel |date=15 July 2018 |title=France seal second World Cup triumph with 4–2 win over brave Croatia |url=https://www.theguardian.com/football/2018/jul/15/france-croatia-world-cup-final-match-report |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626195043/https://www.theguardian.com/football/2018/jul/15/france-croatia-world-cup-final-match-report |archive-date=26 June 2019 |access-date=7 September 2018 |newspaper=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=France beat Croatia in World Cup final |work=BBC Sport |access-date=17 November 2022 |url= https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 March 2015 |title=FIFA Executive Committee confirms November/December event period for Qatar 2022 |url=https://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910210625/https://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html |archive-date=10 September 2018 |access-date=5 December 2017 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt; दर्शकहरूले सामाजिक दूरी, मास्क लगाउने र नकारात्मक परीक्षणहरू जस्ता अधिकांश कोभिड-१९ महामारी प्रतिबन्धहरूको पालना गर्नु आवश्यक थिएन।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-63400497|title=Qatar: FIFA World Cup fans will not need Covid tests|publisher=BBC News|date=27 October 2022|access-date=22 November 2022}}&lt;/ref&gt;

=== तालिका ===

विगतका फिफा विश्वकपहरू भन्दा फरक यो विश्वकप&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Energy-rich Qatar faces fast-rising climate risks at home |language=en-US |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/energy-rich-qatar-faces-fast-rising-climate-risks-at-home/2022/11/26/c203f36a-6d7f-11ed-8619-0b92f0565592_story.html |access-date=26 November 2022 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; (सामान्यतया जुन र जुलाईमा खेलिन्छ), कतारको तीव्र गर्मी र प्रायः अत्यधिक उच्च आर्द्रताको कारण, प्रतियोगिता नोभेम्बर र डिसेम्बरमा खेलाइएको थियो। फलस्वरूप, विश्वकप असामान्य रूपमा घरेलु सङ्घ फुटबल लिगहरूको संस्करणको बीचमा खेलाइएको थियो, जुन जुलाई वा अगस्टको अन्त्यमा सुरु हुन्छ, जसमा सबै प्रमुख युरोपेली लिगहरू समावेश छन्।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sullivan |first=Becky |date=18 November 2022 |title=Why Qatar is a controversial host for the World Cup |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/2022/11/18/1137204271/qatar-world-cup-controversies |access-date=18 November 2022}}&lt;/ref&gt; विश्वकपलाई समायोजित गर्न उनीहरूको घरेलु तालिकामा विस्तारित विश्रामहरू लिन बाध्य भएका थिए। युरोपका प्रमुख प्रतियोगिताहरूले विश्वकपअघि नै आ–आफ्ना प्रतियोगिताका समूह खेलहरू खेल्ने तालिका बनाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.as.com/soccer/how-will-the-2022-world-cup-affect-the-champions-league-schedule-n/ |title=How will the 2022 World Cup affect the Champions League schedule? |publisher=as |date=25 August 2022 |access-date=25 August 2022}}&lt;/ref&gt;

फिफाले सन् २०२० को जुलाईमा खेलको तालिका सार्वजनिक गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;schedule confirmed&quot;&gt;{{Cite web |date=15 July 2020 |title=FIFA World Cup match schedule confirmed: hosts Qatar to kick off 2022 tournament at Al Bayt Stadium |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/fifa-world-cuptm-match-schedule-confirmed-hosts-qatar-to-kick-off-2022-tournamen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205083706/https://www.fifa.com/worldcup/news/fifa-world-cuptm-match-schedule-confirmed-hosts-qatar-to-kick-off-2022-tournamen |archive-date=5 December 2020 |access-date=15 July 2020 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt;  समूह चरण २१ नोभेम्बरदेखि सुरु हुने तय भएको थियो, जसमा प्रत्येक दिन चार खेलहरू भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 August 2022 |title=World Cup 2022: When does it start, which teams have qualified and what are the groups for Qatar? |url=https://www.telegraph.co.uk/world-cup/0/world-cup-2022-fixtures-qatar-fifa-dates-groups-tickets-england/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823115412/https://www.telegraph.co.uk/world-cup/0/world-cup-2022-fixtures-qatar-fifa-dates-groups-tickets-england/ |archive-date=23 August 2022 |url-status=live |access-date=23 August 2022 |website=The Telegraph }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Cup 2022: Tournament set to start one day early with Qatar v Ecuador |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/62492293 |work=BBC Sport |date=10 August 2022 |access-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt; कतारले फिफालाई आफ्नो टोलीलाई प्रतियोगिताको उद्घाटन गर्न अनुमति दिन दिएपछि कतार र इक्वेडरबीचको खेल नोभेम्बर २० मा सारिएको थियो। फाइनल १८ डिसेम्बर २०२२, राष्ट्रिय दिवसमा लुसेल रङ्गशालामा खेलाइएको थियो।&lt;ref name=&quot;schedule&quot;&gt;{{Cite web |title=FIFA World Cup Qatar 2022 Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/11c3473bd955b473/original/zh9sqqpotyf6jhqpv2uw-pdf.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715162206/https://resources.fifa.com/image/upload/fifa-world-cup-qatar-2022-match-schedule-x6962.pdf?cloudid=zh9sqqpotyf6jhqpv2uw |archive-date=15 July 2020 |access-date=15 July 2020 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;schedule confirmed&quot;/&gt;

प्रत्येक समूहका लागि खेलहरू निम्न रङ्गशालाहरूका लागि छुट्याइएको थियो:

*समूह क, ख, ङ, च: अल बयत रङ्गशाला, खलिफा अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला, अल थुमामा रङ्गशाला, अहमद बिन अली रङ्गशाला

*समूह ग, घ, छ, ज: लुसेल रङ्गशाला, ९७४ रङ्गशाला, शिक्षा सहर रङ्गशाला, अल जानुब रङ्गशाला

फिफाले १ अप्रिल २०२२ मा समूह चरणको स्थान र किक-अफको घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/media-releases/final-match-schedule-for-the-fifa-world-cup-qatar-2022-tm-now-available-on |title=Final match schedule for the FIFA World Cup Qatar 2022 now available |publisher=FIFA|date=1 April 2022 |access-date=1 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6a616c6cf19bc57a/original/FWC-2022-Match-Schedule.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022 – Match Schedule |publisher=FIFA|date=1 April 2022 |access-date=1 April 2022}}&lt;/ref&gt; ११ अगस्टमा, कतार र इक्वेडर बीचको खेललाई एक दिन अगाडि ल्याइएको थियो, जुन अहिले प्रतियोगिताको उद्घाटन खेल बनेको थियो। सेनेगल विरुद्ध नेदरल्यान्डको खेलले मूल तालिका अन्तर्गत प्रतियोगिताको उद्घाटन गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/media-releases/qatar-v-ecuador-to-kick-off-fifa-world-cup-2022-tm-on-20-november |title=Qatar v. Ecuador to kick off FIFA World Cup 2022 on 20 November |publisher=FIFA|date=11 August 2022 |access-date=14 September 2022}}&lt;/ref&gt;

=== पुरस्कार राशि ===

अप्रिल २०२२ मा, फिफाले सबै सहभागी राष्ट्रहरूको लागि पुरस्कारको घोषणा गरेको थियो। प्रत्येक योग्य टोलीले प्रतियोगिता अघि $१५ लाख प्राप्त गरेका थिए र प्रत्येक टोलीले पुरस्कार राशिमा कम्तिमा $९० लाख प्राप्त गरेका थिए। यस संस्करणको कुल पुरस्कार $४४ करोड रहेको थियो जुन अघिल्लो प्रतियोगिताको पुरस्कार भन्दा $४ करोड बढी थियो।
&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/news/fifa-president-welcomes-participants-to-team-seminar|title=FIFA President welcomes participants to Team Seminar |publisher=FIFA|date=1 April 2022|access-date=10 June 2022}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | स्थान
! colspan=&quot;2&quot; | रकम (करोडमा)
|-
! प्रति टोली 
! जम्मा
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | विजेता
| $४.२ करोड 
| $४.२ करोड 
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | उप-विजेता
| $३ करोड 
| $३ करोड 
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | तेस्रो स्थान
| $२.७ करोड 
| $२.७ करोड 
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | चौथो स्थान
| $२.५ करोड 
| $२.५ करोड 
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ५औँ–८औँ स्थान (क्वाटर-फाइनल)
| $१.७ करोड 
| $६.८ करोड 
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ९औँ–१६औँ स्थान (दोस्रो चरण)
| $१.३ करोड 
| $१०.४ करोड 
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | १७औँ–३२औँ स्थान (समूह चरण)
| $९० लाख
| $१४.४ करोड 
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा
! $४४ करोड 
|}

=== नियम परिवर्तन ===

प्रतियोगितामा नयाँ प्रतिस्थापन नियमहरू रहेका थिए जसमा टोलीहरूले सामान्य समयमा पाँच प्रतिस्थापन गर्न सक्दछन्, र अतिरिक्त समयमा एक अतिरिक्त प्रतिस्थापन गर्न सक्दछन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiotimes.com/tv/sport/football/world-cup-2022-substitutes/|title=How many substitutes are allowed at World Cup 2022?|website=Radio Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.as.com/soccer/how-many-substitutions-can-teams-make-at-the-qatar-2022-world-cup-n/|title=How many substitutions can teams make at the Qatar 2022 World Cup?|first=Roddy|last=Cons|date=15 November 2022|website=Diario AS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/how-many-substitutes-world-cup-2022-new-rules-qatar/h9fxwtnjvinrvng5swxeiyeg|title=How many substitutes in World Cup 2022? Explaining new rules for Qatar tournament|website=sportingnews.com}}&lt;/ref&gt;  यसको अतिरिक्त, यो पहिलो विश्वकप हो जसमा चोट लागेकाहरूलाई पनि प्रतिस्थापनहरू गर्ने व्यवस्था मिलाइएको थियो। प्रत्येक टोलीलाई खेलको समयमा अधिकतम एक त्यस्तो प्रतिस्थापन विकल्प प्रयोग गर्न अनुमति दिइएको थियो। उक्त प्रतिस्थापनले टोलीको नियमित प्रतिस्थापनको कोटामा गणना गर्दैन।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/medical/news/fifa-outlines-player-health-and-well-being-strategy-at-world-cup-workshop |title=FIFA outlines player health and well-being strategy at World Cup workshop |publisher=FIFA |date=7 July 2022 |access-date=7 July 2022}}&lt;/ref&gt;  इरानी [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]] अलिरेजा बेइरानभान्डलाई इङ्ल्यान्ड विरुद्धको आफ्नो देशको पहिलो खेलमा चोट लागेको थियो र उनको स्थानमा होसेन होसेनीलाई टोलीमा समावेश गरिएको थियो। विश्वकपको दौडान यस्तो खालको प्रतिस्थापन पहिलोपटक प्रयोगमा ल्याइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Evans |first=Ethan |url=https://www.londonworld.com/sport/football/fifa-world-cup-2022-concussion-rules-for-qatar-tournament-after-alireza-beiranvand-substitution-vs-england-3926173 |title=FIFA World Cup 2022: Concussion rules for Qatar tournament – after Alireza Beiranvand substitution vs England |work=LondonWorld |date=21 November 2022 |access-date=21 November 2022}}&lt;/ref&gt;

==समूह चरण==
प्रतिस्पर्धा गर्ने देशहरूलाई चार टोलीको आठ समूहमा विभाजन गरिएको थियो (समूह ए देखि एच)। प्रत्येक समूहका टोलीहरूले राउन्ड-रोबिनमा एकअर्कासँग खेले, जहाँ शीर्ष दुई टोलीहरू नकआउट चरणमा पुगे।

== टिप्पणी ==
&lt;references group=&quot;upper-alpha&quot;/&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==

[[श्रेणी:विश्वकप फुटबल प्रतियोगिता]]</text>
      <sha1>r933ye70br2d27r2p21tptp8ajqyv5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सेरिल स्यान्डबर्ग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68637</id>
    <revision>
      <id>1355786</id>
      <parentid>1280714</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15036" sha1="pgetomi0yuwa35vr9bpm9t6f3g8four" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name             = सेरिल स्यान्डबर्ग
| image            = Sheryl Sandberg World Economic Forum 2013.jpg
| caption          = सेरिल स्यान्डबर्ग फेसबुक लण्डनमा
| birth_name       = सेरिल कारा स्यान्डबर्ग
| birth_date       = {{birth date and age|1969|8|28}}
| birth_place      = [[वासिङ्टन (राज्य)|वासिङ्टन डिसी]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| networth         = {{increase}} $१.८ विलयन &lt;small&gt;(सन् २०२० सेप्टेम्बर)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/profile/sheryl-sandberg/ |title=Forbes profile: Sheryl Sandberg |magazine=Forbes.com |access-date=28 September 2020}}&lt;/ref&gt;
| religion         = यहुदी
| alma_mater       = [[हावर्ड विश्वविद्यालय]] &lt;small&gt;(बिए)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;हावर्ड वाणिज्य स्कुल &lt;small&gt;(एमबिए)&lt;/small&gt;
| years_active     = सन् १९९१-हाल सम्म
| occupation       = [[प्रमुख परिचालन अधिकारी|सिओओ]] [[फेसबुक]]मा
| boards           = द वाल्ट डिज्ने कम्पनी&lt;br&gt;महिलाको लागि महिला अन्तर्राष्ट्रिय&lt;br&gt;विश्वव्यापी विकास केन्द्र&lt;br&gt;भी-डे आन्दोलन
| spouse           = {{marriage|ब्रायन क्राफ|1993|1994|reason=सम्बन्ध विच्छेद}}&lt;br/&gt;{{marriage|[[डेभ गोल्डबर्ग]]|2004|2015|reason=मृत्यु}}
| partner          = [[टम बर्नथल]] (सन् २०१९–वर्तमान; सम्बन्धमा)
| children         = २ (गोल्डबर्गबाट)
}}

'''सेरिल कारा स्यान्डबर्ग''' (जन्म: सन् १९६९ अगस्ट २८) एक अमेरिकी प्रविधिको कार्यकारी, कार्यकर्ता, र लेखक हुन्। सन् २०१३ अगस्टदेखि उनी [[फेसबुक]]को [[प्रमुख परिचालन अधिकारी|प्रमुख  सञ्चालन अधिकृत]]को रूपमा कार्य गर्दैछिन्। सन् २०१२ जुनमा उनी सञ्चालक समितिको सदस्यमा पनि छानिएकी छिन्।&lt;ref&gt;{{cite web|author=Eldon, Eric |url=http://techcrunch.com/2012/06/25/facebooks-board-of-directors-adds-its-first-woman-sheryl-sandberg-its-long-time-coo/ |title=Sheryl Sandberg, Facebook’s Long-Time COO, Becomes First Woman On Its Board Of Directors |publisher=TechCrunch |accessdate=October 7, 2012}}&lt;/ref&gt; उनी [[फेसबुक]]को सञ्चालक समितिमा छानिने पहिलो महिला समेत हुन्। फेसबुकमा प्रवेश गर्नुभन्दा पहिले उनी [[गुगल]]को विश्वव्यापी अनलाइन बिक्री र सञ्चालनका उपाध्यक्षको रूपमा कार्यरत थिइन् साथै उनी गुगल सङ्गठनद्वारा सञ्चालित परोपकारी सेवा कार्यक्रममा समेत उनको योगदान रहेको थियो। [[गुगल]] भन्दा पहिले उनी [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को राज्य कोषको प्रमुखको रूपमा कार्य गरेकी थिइन्।

सन् २०१२ मा उनलाई [[टाइम (पत्रिका)|टाइम]] पत्रिकाले जारी गरेको 'प्रभावशाली १०० व्यक्ति'को सूचीमा राखेको थियो।&lt;ref name=&quot;NYT100&quot;&gt;{{cite news|last=Kent|first=Muhtar|title=Sheryl Sandberg - The 100 Most Influential People|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2112093,00.html|accessdate=April 20, 2012|newspaper=[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817084115/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2112093,00.html |date=August 17, 2013 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१४ को जनवरीमा एक जानकारी अनुसार फेसबुक तथा अन्य कम्पनीको शेयरको कारण स्यान्डबर्गको कुल सम्पति १ बिलियन रहेको छ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=de Jong|first= David |title=Sheryl Sandberg Becomes One of Youngest U.S. Billionaires|url=http://www.bloomberg.com/news/2014-01-21/sheryl-sandberg-becomes-one-of-youngest-u-s-billionaires.html|accessdate=January 21, 2014|newspaper=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]|date=January 21, 2014}}&lt;/ref&gt;
== प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा ==
स्यान्डबर्गको जन्म सन् १९६९ मा [[वाशिंगटन, डी.सी.|वाशिंगटन, डी.सी.]] मा [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] परिवारमा भएको थियो।
&lt;ref name=&quot;newyorker11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Harris |first=Paul |date=March 16, 2013 |title=The Facebook executive on a self-help mission |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2013/03/16/world/the-facebook-executive-on-a-self-help-mission/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317082458/https://www.japantimes.co.jp/news/2013/03/16/world/the-facebook-executive-on-a-self-help-mission/ |archive-date=March 17, 2013 |access-date=April 29, 2018 |work=[[The Japan Times]]}}&lt;/ref&gt; उनी तीन सन्तानमध्ये जेठी हुन्, जसको जन्म एडेल (नी आइनहर्न) र जोएल स्यान्डबर्गबाट ​​भएको हो।
&lt;ref name=&quot;NYTWed&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 27, 2007 |title=Benjamin A. Einhorn - Death Notice - Classified |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=11C94CFD4BC4D528&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923004530/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=11C94CFD4BC4D528&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D |archive-date=September 23, 2019 |access-date=March 18, 2013 |newspaper=Miami Herald |via=[[Newsbank]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923004530/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&amp;s_site=miami&amp;p_multi=MH&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=11C94CFD4BC4D528&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D |date=September 23, 2019 }}&lt;/ref&gt; उनका बुबा एक [[नेत्र रोग|नेत्र रोग विशेषज्ञ]] हुनुहुन्छ, जबकि उनकी आमा, जो फ्रान्सेली भाषाकी कलेज प्राध्यापक हुनुहुन्छ, उनको जरा [[बेलारुस]] मा फर्किएको छ, किनकि उनका हजुरबा हजुरआमा त्यहाँका आप्रवासी थिए।.&lt;ref name=&quot;newyorker11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last= |title=Finding Your Roots {{!}} Dreaming of a New Land {{!}} Season 5 {{!}} Episode 4 {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/video/dreaming-of-a-new-land-isi5dl/ |access-date=2023-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729094826/https://www.pbs.org/video/dreaming-of-a-new-land-isi5dl/ |archive-date=July 29, 2023 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
उनी दुई वर्षको हुँदा उनको परिवार [[नर्थ मियामी बीच, फ्लोरिडा|नर्थ मियामी बीच]], फ्लोरिडामा सरे।&lt;ref name=&quot;newyorker11&quot;/&gt; उनले [[नर्थ मियामी बीच हाई स्कूल]] मा पढिन्, जहाँबाट उनले १९८७ मा आफ्नो कक्षामा नवौं स्थान हासिल गरी स्नातक गरिन्।
&lt;ref name=&quot;newyorker11&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;miamiherald2012&quot;/&gt; उनी सोफोमोर कक्षाको अध्यक्ष थिइन्, [[राष्ट्रिय सम्मान समाज]] को सदस्य बनिन्, र वरिष्ठ कक्षाको कार्यकारी बोर्डमा थिइन्।&lt;ref name=&quot;miamiherald2012&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.miamiherald.com/news/local/community/miami-dade/article1939532.html | title=Sheryl Sandberg: From North Miami Beach High to Facebook's No. 2 |work=The Miami Herald |date=February 26, 2012 |access-date=October 8, 2014 |first=John |last=Dorschner |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008235925/http://www.miamiherald.com/news/local/community/miami-dade/article1939532.html |archive-date=October 8, 2014 }}&lt;/ref&gt; स्यान्डबर्गले १९८० को दशकमा हाई स्कूलमा हुँदा एरोबिक्स सिकाउँथे।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.businessweek.com/technology/content/apr2009/tc2009048_429871_page_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411015954/http://www.businessweek.com/technology/content/apr2009/tc2009048_429871_page_2.htm |url-status=dead |archive-date=April 11, 2009 |title=Sheryl Sandberg on Facebook's Future |work=BusinessWeek |date=April 8, 2009 |access-date=July 22, 2010}}&lt;/ref&gt;
१९८७ मा, स्यान्डबर्ग [[हार्वर्ड कलेज]] मा भर्ना भइन्। उनले १९९१ मा &quot;[[सुम्मा कम लाउड]]&quot; र [[फि बेटा कप्पा]] मा स्नातक गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newyorker.com/magazine/2011/07/11/a-womans-place-ken-auletta|title=Can Sheryl Sandberg Change Silicon Valley?|magazine=The New Yorker|access-date=February 20, 2020|archive-date=July 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714085333/http://www.newyorker.com/reporting/2011/07/11/110711fa_fact_auletta?currentPage=all|url-status=live}}&lt;/ref&gt; अर्थशास्त्रमा कला स्नातक गरे र अर्थशास्त्रमा उत्कृष्ट स्नातक विद्यार्थीको रूपमा जोन एच. विलियम्स पुरस्कारबाट सम्मानित भए।&lt;ref name=&quot;facebook1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/press/info.php?execbios |title=Executive Bios |publisher=Facebook |access-date=July 22, 2010 |archive-date=January 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107111027/http://www.facebook.com/press/info.php?execbios |url-status=live }}&lt;/ref&gt;हार्वर्डमा छँदा, उनले अर्थशास्त्र र सरकारमा महिला नामक संस्थाको उनले प्रोफेसर [[लरेन्स समर्स]] लाई पनि भेटिन्, जो उनको गुरु र थेसिस सल्लाहकार बने।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hempel |first=Jessi |url=https://money.cnn.com/2008/04/11/technology/facebook_sandberg.fortune/index.htm |title=Sheryl Sandberg: Facebook's new number two to Zuckerberg |publisher=Money.CNN.com |date=April 11, 2008 |access-date=July 22, 2010 |archive-date=October 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006194123/https://money.cnn.com/2008/04/11/technology/facebook_sandberg.fortune/index.htm |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006194123/https://money.cnn.com/2008/04/11/technology/facebook_sandberg.fortune/index.htm |date=October 6, 2019 }}&lt;/ref&gt;समर्सले उनलाई [[विश्व बैंक]] मा आफ्नो अनुसन्धान सहायकको रूपमा भर्ती गरे,,&lt;ref name=&quot;newyorker11&quot;/&gt; जहाँ उनले [[भारत]] मा [[कुष्ठरोग]], [[एचआईभी/एड्स|एड्स]], र [[दृष्टिदोष|अन्धोपन]] सँग सम्बन्धित स्वास्थ्य परियोजनाहरूमा लगभग एक वर्ष काम गरिन्।&lt;ref name=&quot;newsweek1&quot;&gt;{{cite magazine |url= http://www.newsweek.com/id/162350 |title= Sheryl Sandberg, An Inside View of Facebook |magazine= Newsweek |date= October 4, 2008 |access-date= July 22, 2010 |archive-date= October 5, 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121005173343/http://www.thedailybeast.com/newsweek/2008/10/03/changing-the-world.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;


==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commonscat|Sheryl Sandberg|सेरिल स्यान्डबर्ग}}
* [http://www.facebook.com/sheryl?fref=ts सेरिल स्यान्डबर्ग] ''[[फेसबुक]]मा''
* [https://twitter.com/sherylsandberg सेरिल स्यान्डबर्ग] ''[[ट्विटर]]मा''

[[श्रेणी:सन् १९६९ मा जन्म]]
[[श्रेणी:अमेरिकी अरबपतिहरू]]
[[श्रेणी:महिला अरबपतिहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी महिला लेखकहरू]]
[[श्रेणी:गुगल कर्मचारीहरू]]
[[श्रेणी:फेसबुक कर्मचारीहरू]]
[[श्रेणी:फेसबुकका निर्देशकहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:यहुदी महिला अधिकारवादीहरू]]</text>
      <sha1>pgetomi0yuwa35vr9bpm9t6f3g8four</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गिनी रोमेटी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68646</id>
    <revision>
      <id>1355739</id>
      <parentid>1308886</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T01:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5676" sha1="jkl6mt27fcyj28hosyr4z7bc8q9vx2j" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = गिनी रोमेटी
| image       = Ginni Rometty at the Fortune MPW Summit in 2011.jpg
| alt         = गिनी रोमेटी सन् २०११ को एक सम्मेलनमा
| birth_name  = भर्जिनिया मारी निकोसिया&lt;ref name=prezi&gt;{{cite web|title=Virginia Rometty|url=http://prezi.com/at8ex45zqk4c/virginia-rometty/|website=prezi.com|accessdate=16 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FT&gt;{{cite news|last1=Waters|first1=Richard|title=More than a big smile on Big Blue’s face|url=http://www.ft.com/cms/s/0/53160726-008b-11e1-ba33-00144feabdc0.html#axzz37erUoLRr|accessdate=16 July 2014|work=October 28, 2011|publisher=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;
| birth_date  = सन् १९५७ जुलाई २९
| birth_place = सिकागो&lt;br&gt;संयुक्त राज्य
| death_date  = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place = 
| title       = 
| term        = 
| predecessor = स्यामुअल पल्मिसानो
| nationality = अमेरिकी
| other_names = 
| known_for   = 
| education   = नर्थवेस्ट विश्वविद्यालय&amp;nbsp;&lt;small&gt;(बि.एस.)&lt;/small&gt;
| occupation  = [[आइबिएम]]का सभापति, अध्यक्ष तथा [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|सिइओ]] 

}}
'''भर्जिनिया मारी &quot;गिनी&quot; रोमेटी''' (जन्म २९, १९५७)&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Aluise|first1=Susan J.|title=America’s 10 Most Powerful Female CEOs|url=http://investorplace.com/2012/05/the-top-10-female-ceos/10/#.U76npbErh9l|website=InvestorPlace|accessdate=10 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Barnett|first1=Megan|title=Buffett goes big in Big Blue|journal=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=November 14, 2011|url=http://fortune.com/2011/11/14/buffett-goes-big-in-big-blue/|accessdate=10 July 2014}}&lt;/ref&gt; एउटा अमेरिकी व्यापार कार्याकरी हुन् । उनी वर्तमानमा [[आइबिएम]]का [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|सिइओ]] हुन् । तथा पहिलो महिला हुन् जसले यस कम्पनीको कार्यभार सम्भालेको हो ।&lt;ref name=&quot;female&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.businessweek.com/news/2011-10-25/ibm-names-rometty-to-succeed-palmisano-as-first-female-ceo.html |title=IBM Names Rometty to Succeed Palmisano as First Female CEO |author= |work= |publisher=''[[Bloomberg BusinessWeek]]'' |accessdate=25 October 2011 }}&lt;/ref&gt;सन् २०१२ जनवरीमा अध्यक्ष तथा सिइओ बन्नु भन्दा पूर्व उनी आइबिएम कम्पनीको वरिष्ठ उपाध्यक्ष तथा बिक्री, मार्केटिङ र रणनीतिसमुहको कार्याकारीको रूपमा थिइन् । उनी फर्च्युन पत्रिकाद्वारा जारि '''५० शक्तिशाली व्यावसायिक महिलाहरूको सूची'''मा लगातार ८ वर्ष सम्म #१ स्थानमा रहिन ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/most-powerful-women/2012/snapshots/1.html?hpt=hp_c2 |title=Ginni Rometty |author= |work= |publisher=''[[Fortune (magazine)|Fortune]]'' |date=20 September 2012 |accessdate=20 September 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019160726/http://money.cnn.com/magazines/fortune/most-powerful-women/2012/snapshots/1.html?hpt=hp_c2 |date=19 October 2013 }}&lt;/ref&gt; तथा सन् २०१४ मा फोर्ब्स पत्रिकाले उनलाई '''विश्वका शक्तिशाली १०० महिला'''को सूचीमा १०औ स्थानमा राखेको छ ।&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://www.forbes.com/wealth/power-women#p_2_s_arank |title=The world's 100 most powerful women |publisher= ''Forbes'' |date= |accessdate=August 24, 2011}}&lt;/ref&gt;  उनलाई टाइम्स पत्रिकाले पनि सन् २०१२ को आफ्नो टाइम १०० को सूचीमा राखेको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111962,00.html|title=The 100 Most Influential People in the World|last=Mayer|first=Marissa|date=18 April 2012|publisher=Time|accessdate=18 April 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821082623/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111962,00.html |date=21 August 2013 }}&lt;/ref&gt; तथा ब्लुमबर्ग पत्रिकाले पनि उनलाई उत्कृष्ट ५० व्यावसयिक हस्तीको रूपमा आफ्नो सूचीमा समावेश गरेको थियो ।

==प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा==

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

==बाह्य लिंक==
{{Commonscat-inline|Ginni Rometty|गिनी रोमेटी}}
{{Commonscat|Ginni Rometty}}

[[श्रेणी:विश्वका प्रभावशाली महिलाहरू]]</text>
      <sha1>jkl6mt27fcyj28hosyr4z7bc8q9vx2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हेमन यात्री</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71990</id>
    <revision>
      <id>1355792</id>
      <parentid>1344950</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15486" sha1="5yf4x5lldz9qiwzusrljnzmfqv46k78" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix          = 
| name                      = हेमन यात्री
| honorific_suffix          = 
| native_name               =
| native_name_lang          = नेपाली 
| image                     = Poet Hemann Yatri.jpg            
| caption                   = कवि 
| birth_name                = 
| birth_date                = वि.सं २०३८।५।९&lt;!-- २०३८।५।९{{Birth date and age|@)#*.%.(}} --&gt;
| birth_place               = रमितेखोला, [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]
| death_date                = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place               = 
| death_cause               = 
| resting_place             = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments                 = 
| residence                 = 
| nationality               = {{flagicon|Nepal}}[[नेपाली]]
| other_names               = 
| ethnicity                 = &lt;!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| citizenship               = 
| education                 =  एम.ए.
| alma_mater                = 
| occupation                =  [[लेखन]], 
| years_active              = 
| employer                  = 
| organization              = 
| agent                     = 
| known_for                 = [[कविता]], [[गीत]]
| notable_works             = आंशुको मुल्य, पहाड मसितै यात्रा गर्छ 
| style                     = 
| influences                = 
| influenced                = 
| home_town                 = टांडी, [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] 
| salary                    = 
| height                    = &lt;!-- {{height|m=}} --&gt;
| weight                    = &lt;!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --&gt;
| television                = 
| title                     = 
| term                      = 
| religion                  = &lt;!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| spouse                    = 
| partner                   = 
| children                  = 
| parents                   = 
| relatives                 = 
| callsign                  = 
| awards                    =  
| signature                 = 
| signature_alt             = 
| signature_size            = 
| website                   = &lt;!-- {{URL|www.example.com}} --&gt;
| footnotes                 = 
}}

'''हेमन यात्री''' (अङ्ग्रेजी: Heman Yatri), जन्म वि.सं. २०३८।५।९ (तदनुसार १९८१ अगष्ट २५) नेपाली कवि, गीतकार हुन् ।{{sfn|नेपाली कविताको समकालीन अनुहार : १, गरिमा, फागुण २०६९,|p.112|}}


==प्रारम्भिक जीवन==

पिता बोम प्रसाद राई तथा माता सुकुमाया चाम्लिंगका कोखबाट वि.सं २०३८।५।९ मा मोरङको टांडीमा जन्म लिएका हुन् । केटाकेटी छंदा गाउंमा [[प्रकाश कोविद]]को [[उपन्यास]]हरु खुबै पढ्ने कवि यात्री मनपर्ने विधा भनेको [[कविता]] नै हो । आफ्नो लेखन यात्रा निरन्तर रहने बताउने कवि हेमन जिन्दगीलाई यात्राको संज्ञा दिने दिएकाले आफ्नो नामको पछाडि यात्री उपनाम राखेका छन् । &lt;ref&gt;नयां पत्रिका, २०६९ पौष १&lt;/ref&gt;

==शिक्षा एवम कार्य जीवन==
[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]को रमिते खोलाका श्री टाडी माध्यमिक विद्यालय उतरेबाट वि.सं. २०५७  मा एस.एल.सी. उत्तीर्ण गरी उच्च शिक्षा [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट एम.ए. पूरा गरेका छन् । उनी विविध समयमा विभिन्न [[रेडियो]] कार्यक्रमहरूमा साहित्यिक कार्यक्रमका संचालक समेत रहेका छन् । विभिन्न साहित्यक सङ्घ [[संस्था]]संग आवद्ध यात्री विशेषत [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]का साहित्यिक संस्था [[कलरव]]का संस्थापक सदस्य समेत रहेका छन् र सो संस्था अन्तर्गत सक्रिय रूपमा स्थानिय तथा राष्ट्रिय कार्यक्रमहरू आयोजना गरिरहेका छन् ।

==लेखनशैली==
{{Quote box |width=350px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right
|quote  =
&lt;poem&gt;

आमाको गीत : २

हिउँदे बतासको लैवरीमा
थपडि बजाइरहेछन् चिउरीका पातहरु
भर्लेनि पाखामा कोरस आलापिरहेछन् ।

नजिकै बगिरहेको छ चिपचिपे खोला
आमा रुखबाट ओर्लेर कुवा बनाउँछिन्
र कुवाको ऐनामा
युद्धमा बेपत्ता छोराको अनुहार देख्छिन् ।

यतिन्जेल आफ्नै अनुहार राम्ररी नदेखेको आमाले
आफैलाई छोराजस्तो देखेर
निकैबेर के के सोचिरहिन् ... र?
कुवामा देखिएको अनुहार आफ्नै आँसुले लतपतिएपछि
आमा झस्किदै पटुकीको फेरो समातेर
छोराको सम्झना पोखिएको आँखाका डील पुछिछन्
र खोलाको चेप्टेढुंगामा बसेर
छोराले लेख्न सिकाएको आफ्नै नाम
लेख्तै-मेट्तै गर्छिन् ।

सम्झना बिस्तारै भाग्दै-भाग्दै जान्छ
आमा पारिपटिृ पश्चिम फर्किएको
कटुसको झ्याङमा घडी हेर्छिन्
पात-पातमा पँहेलो घाम झुन्डिएको देखेर
डँडाल्नोभरि हरियो गीतको भारी बोकेर घर फिर्छिन् ।

साँझपख घरमुन्तिरको बूढो खरबारीमा
हँसिया बोकेर हिँडेकी आमा
खै ! किन हो,
खरबारीमा बसेर गुनगुनाउन थालिन्-
&quot;सरमा-सर सिक्रेटै खानू कैंचिमार बकासको 
कैंचिमार बकास खोलेर हेर्दा छ माया क-कसको
यसरी उमेरको पचपन्न वर्षपछि 
पहिलोपटक आमाले रुँदै-रुँदै गाएको सुनेर
खरबारी आफै रोइरहेको छ ।

&lt;/poem&gt;|source = &lt;/poem&gt;|source = पहाड मसितै यात्रा गर्छ , २०६९, रत्ना पुस्तक भण्डार, काठमाण्डै ISBN 9789993309567}}


समय, परिवेश, जीवन, जीवनभोगाइ, देश, राष्ट्रियता विसंगति, यौन, अस्तित्व, विकृति, पराधीनता, विडम्बना, इत्यादि वरिपरि नै छन् यिनका कविता । ।&lt;ref&gt;प्रसन्न घिमिरे, यात्रावृतान्त विशेष, गरिमा – ज्येष्ठ २०६९&lt;/ref&gt; सुरुचिपूर्ण विम्ब-विधानयुक्त यात्रीका कविताले नेपालको सम्पन्न प्राकृतिक सौन्दर्य र मानिसबीच समन्वयलाई मौलिक रूपमा प्रस्तुत गरेको पाईन्छ । &lt;ref&gt;हरि अधिकारीे, कवितामा स्वागतयोग्य प्रवेश, नागरिक – शनिबार, ९ असार २०६९&lt;/ref&gt;

मौलिक सांस्कृतिक कथा, मिथक र प्राकप्रसंग पाईन्छन् यिनका कवितामा । आफ्नै संवेदना लेखिनुले, आफ्नै सांस्कृतिक कथा र मिथक लेखिनुले र आफ्नै समय लेखिनुले यिनका कविताले आफ्नै समाज, परिवेश, समय र संस्कृतिबाट दृष्य पाएका छन्,  गहिराइ र कला पाएका छन्, आवाज र लय पाएका छन् ।  &lt;ref&gt;प्रसन्न घिमिरे, हेमनका गम्भीर कविताहरु, व्लाष्ट टाइम्स – आइतबार, १७ असार २०६९&lt;/ref&gt;

==लेखन एवम् प्रकाशन / मुख्य कृतिहरू==

कविता सङ्ग्रह : पहाड मसितै यात्रा गर्छ [http://ratnabooks.com/yauthordetails.php?mauthor=Heman%20Yatri/ {{sfn|''पहाड मसितै यात्रा गर्छ'', रत्न पुस्तक भण्डार, काठमाडौँ|ISBN 9789993309567}}]&lt;ref&gt;http://www.meroshopping.com/pahad-masitai-yatra-garchha-heman-yatri/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413170301/http://www.meroshopping.com/pahad-masitai-yatra-garchha-heman-yatri |date=2015-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
गजल-गीतसङ्ग्रह : आंशुको मुल्य{{sfn|नेपाली कविताको समकालीन अनुहार : १, गरिमा, फागुण २०६९,|p.112|}}

==पुरस्कार तथा सम्मान==
* कालिका स्रस्टा सम्मान चितवन  २०६५ 
* श्री टाडी मा बि सम्मान रमितेखोला २०६७
* डेब्यु बुक अवाड (पहाड मसितै यात्रा गर्छ का लागि )२०६८/२०६९ 
* नवोदित कृति पुरस्कार २०७०, रिडर्स क्लब नेपाल र मोहनगोपाल खेतान प्रतिष्ठान &lt;ref&gt;[http://www.ekantipur.com/np/2071/1/14/full-story/388261.html/ ढकाल र यात्री पुरस्कृत, कान्तिपुर, २०७१ वैशाख १४]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etimesnews.com/sahitya/item/2328-%E0%A4%A2%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4/ ढकाल र यात्री पुस्कृत, एभरेष्ट टाईम्स, Sunday, 27 April 2014]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* सतासी साप्ताहिक सम्मान झापा २०७१
* नेपाली साहित्य कला डट कम प्रसम्सा पत्र २०७१

==सन्दर्भ सूची==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
* [http://kchhakhabar.com/?p=8774/ आत्माको अभिब्याक्ति कबिता हो — कबि हेमन यात्री, इटहरी, २०७१ कार्तिक १९ गते] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307091144/http://kchhakhabar.com/?p=8774/ |date=2016-03-07 }}
* [http://ramabikas.blogspot.com/2013/06/blog-post_3.html/ हेमन यात्री : च्याटभ्यू - ३, राम अविकास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930162654/http://ramabikas.blogspot.com/2013/06/blog-post_3.html |date=2018-09-30 }}
* [http://www.sahityasansar.com/writer/heman-yatri/ साहित्य स‌सार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503104752/http://www.sahityasansar.com/writer/heman-yatri |date=2015-05-03 }}
* [http://www.satakosahitya.com/index.php?id=157/ फेरि एक्लै, साताको साहित्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221181408/http://www.satakosahitya.com/index.php?id=157/ |date=2025-02-21 }}
* [http://syanghasahitaya.wordpress.com/2011/12/03/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%A8-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80/ विवेचना हेमन यात्री, स्पन्दन डट कम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406094718/https://syanghasahitaya.wordpress.com/2011/12/03/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%A8-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80/ |date=2016-04-06 }}
* [http://www.ekantipur.com/np/2070/3/10/full-story/370734.html/ हेमनको एकल, कान्तिपुर, मिति: २०७० असार १०]
* [http://www.ratopati.com/2014/07/09/150139.html/ आँखामा अर्जेन्टिना पाउँछु म धेरै धेरै, रातोपाटी, July 09, 2014]
* [http://nepalihimal.com/article/352/ शक्तिशाली उदय- आनन्द पी राई, हिमाल खबरपत्रिका]
* [http://samalochan.blogspot.com/2012/12/blog-post_6.html/ बोली हमरी पूरबी : नेपाली कविताएँ, समालोचन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230145845/http://samalochan.blogspot.com/2012/12/blog-post_6.html |date=2014-12-30 }}

[[श्रेणी:साहित्यकार]]
[[श्रेणी:गीतकार]]
[[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]]</text>
      <sha1>5yf4x5lldz9qiwzusrljnzmfqv46k78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महेन्द्र वीरविक्रम शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80619</id>
    <revision>
      <id>1355726</id>
      <parentid>1350143</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Northpixel</username>
        <id>78226</id>
      </contributor>
      <origin>1355726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115275" sha1="6b1dke4gdfdh9yucrr2r1ua24593nvm" xml:space="preserve">{{विशेष लेख}}
{{for|भारतको लागि नेपाली राजदूत |महेन्द्र विक्रम शाह}}
{{Infobox Monarch
| name         = महेन्द्र वीर विक्रम शाह देव
| image        = King Mahendra of Nepal.jpg
| caption      = महाराजाधिराज महेन्द्रको राज्याभिषेकका बेला
| succession   = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]]
| reign        = वि.सं. २०११ चैत १ – वि.सं. २०२८ माघ १७&lt;ref&gt;[https://pustakalaya.org/media/uploads/op/pdf/BishnuPdShrestha2063BS_NepalKoShahTathaRana.pdf/BishnuPdShrestha2063BS_NepalKoShahTathaRana.pdf नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ]&lt;/ref&gt;
| predecessor  = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन]]
| successor    = [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]
| consort      = महेन्द्र
| full name    = 
| regnal name  = श्री ५ महाराजाधिराज महेन्द्र वीर विक्रम शाह देव
| house        = [[शाह वंश|शाह]]
| house-type   = वंश
| primeminister = [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]
| spouse       = इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह &lt;br/&gt;&lt;small&gt;(वि.सं. १९९७ बैशाख २९&lt;ref&gt;नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ पृष्ठ २&lt;/ref&gt; –२००७ भदौ १८, मृत्यू)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[रानी रत्न राज्यलक्ष्मी देवी शाह|रत्न राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] &lt;small&gt;(वि.सं. २००९ माघ २५–२०२८, मौसुफको मृत्यु)&lt;/small&gt;
| issue        = शान्ति शाही&lt;br/&gt;शारदा शाह&lt;br/&gt;[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]&lt;br /&gt;[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]]&lt;br /&gt;शोभा शाही&lt;br/&gt;[[धीरेन्द्र शाह|धिरेन्द्र शाह]]
| royal house  = 
| royal anthem = श्रीमान गम्भिर
| father       = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन‎]]
| mother       = [[कान्ति राज्यलक्ष्मीदेवी शाह|कान्ति राज्यलक्ष्मी]]
| birth_date   = १९७७ जेठ ३०&lt;br&gt;{{Birth date|1920|06|11|df=y}}
| birth_place  = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[काठमाडौँ]]
| death_date   = वि.सं. २०२८ माघ १७ &lt;br&gt;{{Death date and age|1972|1|31|1920|06|11|df=y}}
| death_place  = [[दियालो बङ्गला राजदरबार|दियालो बङ्गला]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्र र गणतन्त्र नेपाल|युआरएल=http://www.prateekdaily.com/2020/07/blog-post_14.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रतिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;
| place of burial = 
| coronation   = वि.सं. २०१३ वैशाख २१
| religion     = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]
| signature    = 
}}

'''महेन्द्र वीर विक्रम शाह''' नेपालका नवौँ [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा थिए। उनले वि.सं. २०११ चैत १ देखि वि.सं. २०२८ माघ १७ सम्म [[नेपालका राजा|नेपालको राजा]]को रूपमा सेवा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; उनले १९९७ वैशाख २९ गते [[हरि शमशेर जङ्गबहादुर राणा|हरि शमशेर जबरा]]की छोरी इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाहसँग विवाह गरेका थिए जहाँ उनीसँग उनका तीन छोरा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]], [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]] र [[धीरेन्द्र शाह|धीरेन्द्र]] र तीन छोरी शान्ति, शारदा र शोभा रहेका थिए।
राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१८ सालमा नवलपरासीको उनले ‘महेन्द्र राजमार्ग’ शिलान्यास गरेका थिए भने उनलेे वि.सं. २०२२ सालमा [[नवलपरासी जिल्ला]]को गैँडाकोटमा [[महेन्द्र राजमार्ग]]को उद्घाटन गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजतन्त्रको पालामा बनेको गौरव महेन्द्र राजमार्ग गणतन्त्रमा जीर्ण अवस्थामा|युआरएल=https://nepalpatra.com/thought/124834/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

महेन्द्र उच्चकोटीको राजनीतिक र कुटनीतिक चातुर्यता भएका दूरदर्शी राजा थिए। आजको विन्दुबाट इतिहासलाई फर्केर हेर्दा उनले चालेका प्रत्येक कदम दूरदर्शी एवम् राष्ट्रिय भावनाबाट प्रेरित रहेको अनुभव गर्न सकिन्छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=महेन्द्रको दूरदर्शी विचारले नेपाल अहिले स्वतन्त्र छ – कमल थापा|युआरएल=https://www.kharibot.com/news-details/34868/kharibot|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खरिबोट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सन्दर्भ पुस १ राजा महेन्द्र, जसले भारतीय सेनालाई नेपालबाट धपाए|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2015/12/363243|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन==
राजा महेन्द्रको जन्म विक्रम सम्वत् १९७७ मा [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]]मा भएको थियो। उनको विवाह [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]को नातिनी इन्द्र राज्य लक्ष्मीसँग भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ रत्नको आमा बन्ने अधिकार हनन् भएको थियो|युआरएल=https://www.dcnepal.com/2020/08/181191/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डिसी नेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; विक्रम सम्वत २००७ कात्तिक २१ मा [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले भारतीय दुतावासमा शरण लिंदा युवराज महेन्द्र पनि सँगै गएका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=फागुन ४ देखि ७ रोचक, महत्पूर्ण र नाटकीय चार दिन|युआरएल=https://www.ghamchhaya.com/?p=2073|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घामछायाँ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

राजा त्रिभुवनले [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को क्रान्ति]]पछि राणाहरूलाई बिदाइ गर्ने क्रममा [[नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७|२००७ को अन्तरिम शासन बिधान]]मा राजसंस्थाको अधिकार घटाएकोमा महेन्द्रको चित्त बुझेको थिएन ।&lt;ref name=&quot;:49&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/koseli/2020/12/12/160774023766243358.html|title=इतिहासको आँखामा 'एक अत्याचार'|website=ekantipur.com|language=ne|access-date=2022-07-24}}&lt;/ref&gt;

==शासनकाल==
[[चित्र:Mahendra Bir Bikram Shah.jpg|thumb|left]]
महेन्द्र राजा त्रिभुवनको उत्तराधिकारीको रूपमा नेपालको राजा भएका थिए। राजा त्रिभुवनले उपचारको लागि युरोप प्रस्थान गर्दाको समयमा महेन्द्रले तात्कालिन राजा त्रिभुवनबाट शासनाधिकारको अख्तियार पाएका थिए। उनको [[राज्याभिषेक]] विक्रम सम्वत् २०१३ वैशाख २१ मा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britishpathe.com/video/selected-originals-nepal-coronation-of-king-mahe-1|title=Selected Originals Nepal - Coronation Of…}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britishpathe.com/video/nepal-coronation-of-king-mahendra/query/SCARBOROUGH|title=Nepal - Coronation Of King Mahendra|last=Pathé|first=British|publisher=|accessdate=20 July 2016}}&lt;/ref&gt;

=== टङ्कप्रसाद आचार्यको मन्त्रीमण्डल ===

२०१२ साल माघ १३ गते, राजा महेन्द्रले आचार्यलाई [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 वि.सं. २०१२ माघ १३ को राजपत्र]&lt;/ref&gt; उनको प्रधानमन्त्रीको क्रममा पहिलो [[नेपालको पञ्चवर्षीय योजना|पञ्चवर्षीय योजना]]को सुरु भएको थियो। उनकै पालामा [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना कहिले भएको हो ?|युआरएल=https://www.nrb.org.np/2020/11/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल राष्ट्र बैङ्क|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; र [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]को&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू|युआरएल=https://www.supremecourt.gov.np/web/faq|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सर्वोच्च अदालत|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; स्थापना भएको थियो। आचार्यको कार्यकाललाई विदेश सम्बन्धका लागि नेपालका लागि सुनौलो युगको रुपमा पनि हेरिएको छ। धेरै देशहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्नुका साथै सरकार चिनियाँ सरकारसँग घनिष्ठ सम्बन्ध कायम गर्न सफल भएको थियो। २०१३ असोज २२ गते चीन सरकारले नेपाललाई ६ करोड प्रदान गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=महेन्द्रले पत्याएका मान्छे|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/195323-1573190940.html?click_from=category|कार्य=|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;[[टङ्कप्रसाद आचार्य]]ले २०१४ असारमा उनले प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएका थिए।&lt;ref name=&quot;rajpatra.dop.gov.np&quot;/&gt;

=== कुँवर इन्द्रजित सिंहको मन्त्रीमण्डल ===
[[कुँवर इन्द्रजित सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]]लाई २०१४ सालमा  राजा महेन्द्रले प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;rajpatra.dop.gov.np&quot;&gt;http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1111&lt;/ref&gt;  उनको मन्त्रिपरिषदमा शिक्षा मन्त्री महाकवि [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]] रहेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=महाकविको कोट र बुद्धचित्तको बोट !|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/53029|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; अत्यन्तै उद्दण्ड स्वभावका देखिएकाले उनको सरकार ३ महिनासम्म पनि टिक्न सकेन। पछि उनलाई प्रतिस्थापन गर्दै [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण सम्शेर राणा]]को नेतृत्त्वमा सरकार गठन भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=तन, मन र धन सबै दिने नेता|युआरएल=https://ekantipur.com/opinion/2014/02/26/384775.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; जनरल [[नर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|नर शमशेर]]को अनुसार उनले राजा महेन्द्रलाई उनकै पुर्खाहरू मझे निष्क्रिय बनाएर के आइ सिंहले आफू सर्वेसर्वा हुने प्रयास गरेकाले राजा महेन्द्रले उनलाई बर्खास्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;नरशमशेरको जीवनी&lt;/ref&gt;

[[चित्र:King_Mahendra_Bir_Bikram_Shah_and_Queen_Ratna_Rajya_Lakshmi_Devi,_shortly_after_the_King’s_coronation,_1955.jpg|thumb|राजा महेन्द्र र रानी रत्न]]

=== नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ ===
{{मुख्य|नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५}}देशलाई [[संसदीय व्यवस्था]] तर्फ लैजानका लागि राजा महेन्द्रले २०१५ मा संविधान जारी गरेका थिए। यो संविधान विक्रम सम्वत् २०१५ फागुन १ गते घोषणा गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=७० वर्षमा ७ संविधान, यस्तो छ नेपालको संविधानको इतिहास|युआरएल=https://www.imagekhabar.com/news/4998/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=इमेज खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; २०१५ सालको निर्वाचन यसै संविधान अनुसार भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपालको संवैधानिक इतिहास|युआरएल=https://nepalpatra.com/articles/42809/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

=== आम निर्वाचन २०१५ ===
{{मुख्य|आम निर्वाचन २०१५}}'''आम निर्वाचन २०१५''', [[नेपालको सङ्घीय संसद|नेपालको संसद्]]को तल्लो सदन [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को लागि १०९ प्रतिनिधिहरूलाई निर्वाचित गर्नको लागि वि.सं. २०१५ साल फागुन ७ देखि वि.सं. २०१५ साल चैत २१ सम्म ४५ दिन लगाएर गरिएको नेपालको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचन थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=सेतोपाटी संवाददाता|शीर्षक=४५ दिन लगाएर गरिएको २०१५ सालको चुनाव|युआरएल=https://www.setopati.com/politics/103408/|कार्य=|प्रकाशक=सेतोपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२७ जनवरी २०२१}}&lt;/ref&gt; वि.सं. २०१५ फागुन १ गते लागु गरिएको [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५]] बमोजिम यो निर्वाचन सम्पन्न गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;चुनाव&quot;&gt;{{cite web|last1=रिसाल|first1=भैरव|title=राजा झुक्किंदा भयो चुनाव|url=http://nepalihimal.com/article/15712|website=नेपाली हिमाल|accessdate=१९ जुन २०२०}}&lt;/ref&gt; 

=== बिपी मन्त्रिपरिषद् ===
[[चित्र:BP_Koirala_taking_oath_as_22nd_Prime_minister_of_Nepal.jpg|alt=|left|thumb|प्रधानमन्त्री [[पदको शपथ|पदको सपथ]]ग्रहण समारोहमा बिपी (बायाँ) र महेन्द्र (दायाँ)]]

[[आम निर्वाचन २०१५|निर्वाचन]]मा सबैभन्दा ठुलो दलको रूपमा उदाएको नेपाली काङ्ग्रेसले&lt;ref name=&quot;one&quot;&gt;{{वेब स्रोत |date=२०१७-१२-०१ |शीर्षक=केवल एक पार्टी प्रमुखले जितेका थिए पहिलो आमनिर्वाचन |युआरएल=https://deshsanchar.com/2017/12/01/358/ |पहुँचमिति=२०२०-०६-१७ |वेबसाइट=देशसञ्चार |भाषा=नेपाली}}&lt;/ref&gt; पार्टी सभापति [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी कोइराला]]लाई संसदीय दलको नेता छानेर उनलाई [[नेपालको प्रधानमन्त्री]] बनाउन दावेदारी पेश गरेको थियो। वि.सं. २०१६ जेठ १३ मा [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]]का विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले तत्कालिन राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाह समक्ष सपथग्रहण लिई आफ्नो कार्यभार सम्हालेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यशस्वी राजनेता बीपी कोइराला|युआरएल=https://nepalmag.com.np/history/2016/07/21/20160721202330|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

=== २०१७ साल पुष १ को कदम ===

{{मुख्य|२०१७ पुष १ गतेको शाही घोषणा}}

महेन्द्रले विक्रम सम्वत् २०१७ सालमा जननिर्वाचित सरकार अपदस्थ गरेर राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिवन्ध लगाएर एकतन्त्रीय शासन चलाएका थिए। यही आधारमा उनलाई प्रजातन्त्र विरोधी, निरङ्कुश, तानाशाह जस्ता आरोपहरू लाग्ने गरेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=कुमार रुपाखेती|शीर्षक=निरङ्कुश राजा महेन्द्र ?|युआरएल=http://www.prateekdaily.com/2013/08/blog-post_2933.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; महेन्द्र एक महत्त्वाकांक्षी राजा थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सन्दर्भ पुस १ः राजा महेन्द्र, जसले भारतीय सेनालाई नेपालबाट धपाए|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2015/12/363243|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; आफैँले प्रत्यक्ष शासन चालाउने मोह उनमा रहेको थियो। विक्रम सम्वत २०१७ सालको [[राज्यविप्लव|‘कु’]]मा यसबाहेकका कारणहरूसमेत छन्। मूल कारण भनेको नेपाललाई भारतीय हस्तक्षेप र प्रभावबाट जोगाउनु थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भारत र महेन्द्र बीपीको उचाइको तगारो|युआरएल=https://ratopati.com/story/110231/2019/12/17/poush-1-|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

=== पञ्चायती व्यवस्था ===
{{मुख्य|पञ्चायती व्यवस्था}}

बहुदलीय संसदीय व्यवस्था नेपालमा अफाप सिद्ध भएको भन्दै [[२०१७ पुष १ गतेको शाही घोषणा|राजा महेन्द्रको शाही घोषणा]] मार्फत निर्वाचित संसद र [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]को मन्त्रीमण्डल विघटन गरेपछि २०१७ सालमा पञ्चायती व्यवस्था सुरू गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन ढल्यो पञ्चायती शासन ?|युआरएल=https://www.blastkhabar.com/news/2020/12/15/118515.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्लास्ट खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}&lt;/ref&gt; यो निर्दलीय व्यवस्था थियो। २२ पुस २०१७ मा राजा महेन्द्रले लोकतान्त्रिक अभ्यास अन्त्य गरी &quot;निर्दलिय&quot; [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] व्यवस्था लागुू गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्रको अलग धार|युआरएल=https://ekantipur.com/feature/2020/02/19/158209554423066618.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}&lt;/ref&gt;  [[नेपालको संविधान २०१९]] जारी भएसँगै यसले निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको जग झन् मजबुत तुल्याएको थियो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६ को &quot;जनआन्दोलन]]&quot;ले राजतन्त्रलाई संवैधानिक सुधार गर्न र बहुदलिय संसद बनाउन बाध्य तुल्याएको थियो र फलस्वरूप नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्बाहली भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सम्झनामा जनआन्दोलन ०४६ (शृङ्खला १)|युआरएल=https://nepallive.com/story/213795|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल लाइभ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

===जनकपुर बम काण्ड===
{{मुख्य|जनकपुर बम काण्ड}}
२०१८ साल माघ ९ गते राजा महेन्द्र पूर्वी भ्रमण पुरा गरी [[जानकी मन्दिर]]को दर्शनमा गएका थिए। दर्शन गरी रङभूमितर्फ फर्किरहेको अवस्थामा [[दुर्गानन्द झा]]को नेतृत्त्वमा अरबिन्दकुमार ठाकुर लगायत [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] विरोधी युवाहरूले उनी सवार गाडीमा बम प्रहार गरेका थिए। दुर्गानन्द झा, अरबिन्दकुमार ठाकुर र दलसिंह थापालाई मृत्युदण्डको घोषणा गरिएको थियो। २०२० माघ २५ गते [[दुर्गानन्द झा]]लाई [[फाँसी]] दिइएको थियो&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सहिद दुर्गानन्द झा जसलाई मृत्युदण्ड दिन कानुन नै संशोधन गर्नुपर्‍यो|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/76097|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; भने बाँकी दुई जनालाई जन्मकैदको घोषणा गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रजातान्त्रिक योद्धा अरबिन्दकुमार|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/196912-1574737560.html|कार्य=|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

===नेपालको संविधान २०१९===
{{मुख्य|नेपालको संविधान २०१९}}

पञ्चायती व्यवस्थाको आधार समेत मानिएको नेपालको संविधान २०१९ वि.सं. २०१९ पुस १ मा राजा महेन्द्रले जारी गरेका थिए। २० भाग ९७ धारा र ६ अनुसूची रहेको उक्त विधानमा १ सदनात्मक व्यवस्था रहेको थियो। उक्त व्यवस्थापिकाको नाम राष्ट्रिय पञ्चायत थियो। सार्वभौम सत्ता तथा अवशिष्ट अधिकार धारा ९० को आधारमा राजामा रहेको थियो। यस संविधानमा राजाको शाही घोषणाद्वारा संविधान संसोधन हुन सक्ने प्रावधान रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=प्रेमराज सिलवाल|शीर्षक=नेपालका संविधान कस्ता|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/amp/opinion/2020-09-19-22916|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;

=== गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान, २०२४ ===
{{मुख्य|गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान}}
[[चित्र:Back to the Village National Campaign.jpg|thumb|गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान]]

गउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान [[पञ्चायती व्यवस्था]]को एउटा राजनीतिक कार्यक्रम थियो। गाउँबाट अध्ययन र रोजगारीका लागि सहर गएका नेपालीहरूलाई गाउँ फर्काउनका लागि यो अभियान ल्याइएको थियो। 

=== विदेश भ्रमण ===
[[चित्र:Staatsbezoek_Koningin_en_Koning_van_Nepal,_Bestanddeelnr_920-2613.jpg|अङ्गुठाकार|राजा महेन्द्र र महारानी जुलियाना नेदरल्यान्ड्सको राजकीय भ्रमण, १९६७ अप्रिल २५]]
[[चित्र:Staatsbezoek_Koningin_en_Koning_van_Nepal_aan_Amsterdam,_erewacht_inspectie_door,_Bestanddeelnr_920-2616.jpg|अङ्गुठाकार|महारानी जुलियाना र राजा महेन्द्र राजकीय भ्रमणमा ड्याम स्क्वायरमा  गार्ड अफ अनर (सम्मान गारद) ग्रहण गर्दै, १९६७ अप्रिल २५]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!देश
!भ्रमण गरेको क्षेत्र
!मिति
!वर्णन
|-
|{{झन्डा|सोभियत सङ्घ}}
|
|जेठ २२- असार १२, २०१५
|
|-
|{{झन्डा|जापान}}
|
|२८ चैत २०१६&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=जगत नेपाल|शीर्षक=यस्तो थियो महेन्द्र र बीपीबीच व्यक्तित्वको टकराव|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-15340.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=पहिलो पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{झन्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}}
| होनोलुलु (हवाई), न्युयोर्क सहर, क्नोक्सभिल (टेनेसी), सान फ्रान्सिस्को, लस एन्जलस, न्यु मेक्सिको, मियामी, डेट्रोइट
|१५-१८ वैशाख २०१७&lt;ref&gt;[https://history.state.gov/departmenthistory/visits/nepal Visits By Foreign Leaders of Nepal]&lt;/ref&gt;
|वैशाख १६ मा, [[अमेरिकी कङ्ग्रेस|अमेरिकी काङ्ग्रेस]]मा सम्बोधन
|-
|{{झन्डा|संयुक्त अधिराज्य}}
|[[लन्डन]]
|१-४ कात्तिक २०१७
|
|-
|{{झन्डा|मेक्सिको}}
|
|जेठ ३-५ जेठ २०१७
|
|-
|{{झन्डा|क्यानडा}}
|
|१२-१५ जेठ २०१७
|
|-
|{{झन्डा|चीन}}
|
|१५-१९ असोज २०१८
|
|-
|{{झन्डा|फ्रान्स}}
|पेरिस
|२०२३ कात्तिक ९
|
|-
|{{झन्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}}
|विलियम्सबर्ग, केप केनेडी र न्युयोर्क सहर। 
| १५-१८ कात्तिक २०२४ 
|२०२४ कात्तिक २३ गते पछि, शिकारका लागि अलास्का प्रस्थान।
|-
|{{झन्डा|इरान}}
|
|२६-३० असोज २०२८
|[[फारसी साम्राज्य]] स्थापनाको २५००औँ वर्षगाठ समारोहमा उपस्थित
|}

== कार्यहरू ==

=== अर्थतन्त्रको सुधार ===
राजा महेन्द्रले [[नेपालको पञ्चवर्षीय योजना|योजनाबद्ध विकास]]को सुरुवात गरेका थिए। उनले वि.सं. २०१३ मा [[नेपालको पञ्चवर्षीय योजना|पञ्चवर्षीय योजना]]को अवधारणाको विकास गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:51&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951-1991|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|access-date=2022-07-26}}&lt;/ref&gt; नेपाल राजनीतिक, आर्थिक, प्रशासनिक सबै ढङ्गबाट नेपाल भारतमा निर्भर रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्र एक दूरदर्शी राजनेता|युआरएल=https://livemandu.com/archives/10307|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लाइभमाडौँ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; वि.सं. २००७ सालदेखि वि.सं. २०११ सम्मको भारतसितको आर्थिक निर्भरता ९५ प्रतिशत रहेको थियो। महेन्द्रले त्यसलाई ६० प्रतिशतभन्दा तल ल्याउन सफल भएका थिए। राजा हुनासाथ महेन्द्रले आर्थिक तथा प्रशासनिक संरचनाहरूको निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गरेका थिए। उनले [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]] र [[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]को स्थापना गरेर अर्थतन्त्रलाई व्यवस्थापन गरेका थिए।&lt;ref&gt;[https://www.npc.gov.np/np/page/2/about_us/introduction_history राष्ट्रिय योजना आयोग परिचय र इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806123942/https://npc.gov.np/np/page/2/about_us/introduction_history |date=2020-08-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:51&quot; /&gt; विदेशी राष्ट्रहरूको सहयोगमा भौतिक पूर्वाधारहरू निर्माण गरेर अर्थतन्त्रको जग बसाल्ने काम पनि उनले गरेका थिए। बालाजु औद्योगिक क्षेत्र (वि.सं. २०१८), हेटौँडा औद्योगिक क्षेत्र, वीरगन्ज चिनी कारखाना, [[नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेड]], [[नेपाल आयल निगम लिमिटेड|नेपाल आयल निगम]], कृषि औजार कारखाना, [[जनकपुर चुरोट कारखाना लिमिटेड|जनकपुर चुरोट कारखाना]], बाँसवारी जुत्ता कारखाना, सिमेन्ट र कपडा उद्योगहरू, सबै उनकै पालामा स्थापना भएका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कथा जनकपुर चुरोट कारखानाको|युआरएल=http://theexclusiveweekly.blogspot.com/2015/01/blog-post_28.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Khatri, M. B. (2018). Industrial development in Nepal: Problems and prospects. ''Economic Journal of Nepal'', ''41''(3-4), 25-40.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2018/01/30/govt-decides-to-scrap-national-trading-limited|title=Govt decides to scrap National Trading Limited|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2022-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/VLVA5LRUUFSHDXUZM9XMKIKOBNTMX-NEPAL-CHINESE-TANNERY-BEGINS-PRODUCTION/query/King+Mahendra|title=Nepal: Chinese Tannery Begins Production|last=Pathé|first=British|website=www.britishpathe.com|language=en-GB|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newbusinessage.com/Articles/view/4685|title=Domestic Footwear Industry Flourishes|website=www.newbusinessage.com|language=en|access-date=2022-06-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404142726/http://www.newbusinessage.com/Articles/view/4685 |date=2023-04-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[शीतयुद्ध]]को समयमा दुवै धुरी संग समदुरी कायम गर्दै दुवै पक्षबाट आर्थिक सहयोगको वातावरण मिलाएर अर्थतन्त्र उकास्ने प्रयास गरेका थिए।

===राजमार्ग तथा सडक ===
राजा महेन्द्रको शासनकालमा [[महेन्द्र राजमार्ग]], [[पृथ्वी राजमार्ग]] र [[अरनिको राजमार्ग]]&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कोदारी राजमार्ग बनेपछि...|युआरएल=https://nepalmag.com.np/memoir/2015/12/06/20151206181228|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; जस्ता मुख्य सडकहरूको निर्माण भएका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आज राजा महेन्द्रको १००औँ जन्मजयन्ती, कस्ता थिए राजा महेन्द्र ?|युआरएल=https://rastriyasamachar.com/2019/06/12/20371/amp/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=राष्ट्रिय समाचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; पूर्व-पश्चिम राजमार्गमा राजा महेन्द्रको महत्त्वपूर्ण देन रहेको थियो। उक्त राजमार्ग नहुँदासम्म तराईमा एउटा जिल्लाबाट अर्को जिल्ला जानुपर्दा भारतको बाटो प्रयोग गर्नुपर्दथ्यो। राजा महेन्द्रले विदेशी सहयोगमा [[महेन्द्र राजमार्ग|राजमार्ग]] निर्माण गरेर यो अवस्था अन्त्य गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्रको सपना|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/164742-1542938280.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; राजा महेन्द्रले सुरुमा यो राजमार्गका निर्माणका लागि भारतलाई अनुरोध गरेका थिए। तर, भारतले नमानेपछि [[सोभियत सङ्घ]]को सहयोग लिएका थिए। ढल्केबरदेखि पथलैयासम्मको सडक [[रुस]]ले बनाइदिएपछि भारत पनि आकर्षित भएको थियो। ढल्केबरदेखि मेची खण्ड भारतले बनाइदियो भने हेटौँडा नारायणगढ खण्ड [[एसियाली विकास बैङ्क]], नारायणगढ-बुटबल खण्ड बेलायत र बुटबल कोहलपुर खण्ड भारतको सहयोगमा निर्माण सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बुटवल–नारायणगढ सडक : महेन्द्रले बनाएको राजमार्ग ओलीले चौडा गर्दै|युआरएल=https://www.hamropatro.com/news/details/5139885647331328?ns=|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; चीनले कोदारी राजमार्ग निर्माण गर्ने भनेपछि भारत तीव्ररूपमा आक्रोशित बनेको थियो। राजमार्ग निर्माण २०१६ सालमा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=५२ वर्षअघि यसरी बन्यो कोदारी राजमार्ग|युआरएल=https://nayapatrikadaily.com/news-details/17683/2019-06-22|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; यसरी राजा महेन्द्रले आफ्नो कुटनीतिक चातुर्यता प्रयोग गरी चौतर्फीरूपमा वैदेशिक सहयोग हासिल गर्न सफल भएका थिए। शीत युद्धको समयमा नेपालले दुवै गुटसँग समदुरी कायम गर्दै दुवै पक्षबाट सहायता प्राप्त गरेको थियो।

===कूटनैतिक अभियान ===
अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेपाललाई स्थापित गराउन महेन्द्रले खेलेको भूमिका महत्त्व छ। [[संयुक्त राष्ट्र]]को सदस्यता दिलाउने देखि लिएर नेपाललाई शान्तिक्षेत्रका रूपमा स्थापित गराउने सोच उनैको थियो। [[पञ्चशील]] र [[असंलग्न आन्दोलन|असंलग्न परराष्ट्र नीति]]को सिद्धान्तलाई अङ्गीकार&lt;ref&gt;[https://e-nnw.com/nepal-and-the-non-aligned-movement/ Nepal and the Non – Aligned Movement BY: NNW TEAM  ON: APRIL 10, 2015 IN: NNW ARTICLES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026032252/https://e-nnw.com/nepal-and-the-non-aligned-movement/ |date=October 26, 2020 }}&lt;/ref&gt; गर्दै उनले छिमेकी देशहरूसित दौत्य सम्वन्ध बनाएर त्यसलाई सन्तुलनमा राखेका थिए।
उनले तराईमा भारतीयले थिचोमिचो नगरून् भनेर झापादेखि कञ्चनपुरसम्म ठाउँठाउँमा नेपालीहरूको बस्ती बसालेका थिए भने उनले हतियार चलाउन जानेका भूपू सैनिकदेखि लिएर बर्माबाट लखेटिएका नेपालीहरूलाई आवास उपलब्ध गराएका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसरी बनाए महेन्द्रले स्वाधीन र सार्वभौम नेपाल ?|युआरएल=https://www.nayapage.com/archives/25579|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पेज|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; २०१८ सालमा नवलपरासीको गैँडाकोटमा उनले ‘[[महेन्द्र राजमार्ग]]’ शिलान्यास गरेका थिए। भारतीय रुपियाँ नेपाली नोट सरह चलिरहेकामा उनले त्यसलाई बन्द गराएका थिए। नेपाल स्वाधीन राष्ट्र हो भन्ने कुरा संसारलाई बुझाउन राजा महेन्द्रले
४५ देशसँग राजा महेन्द्रले कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरेेेेका थिए भने &lt;ref&gt;https://mofa.gov.np/foreign-policy/diplomatic-relations/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220627173905/https://mofa.gov.np/foreign-policy/diplomatic-relations/ |date=2022-06-27 }}&lt;/ref&gt; 
२०१२ साल नेपालले [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को सदस्यता प्राप्त गरेको थियो। त्यस पश्चात् [[ऋषिकेश शाह]] संयुक्त राष्ट्रको स्थायी प्रतिनिधि बनेका थिए।&lt;ref&gt;[https://www.un.int/nepal/ PERMANENT MISSION OF NEPAL TO THE UNITED NATIONS]&lt;/ref&gt; २०१२ साल माघ १३ गते, राजा महेन्द्रले आचार्यलाई [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 वि.सं. २०१२ माघ १३ को राजपत्र]&lt;/ref&gt; भने उनले चीन र जापानको भ्रमण गरेर मैत्री सम्बन्ध स्थापना गरेका थिए।

=== राष्ट्रियताको सम्वर्द्धन ===
राष्ट्रियताको संवर्द्धनमा राजा महेन्द्रको भूमिका अविस्मरणीय रहेको छ। जतिबेला [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको नेपालमा अत्यधिक दबदबा थियो, उनले [[नेपाली भाषा]]लाई राष्ट्रभाषाका रूपमा स्थापित गरेर यसलाई देशव्यापी बनाएका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=वर्तमान नेपाल र राजा महेन्द्र|युआरएल=http://www.nepalgunjnews.com/main-news/20191238968/amp/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपालगन्ज न्युज|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;  [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैेंक]]को स्थापना गरेर राजा महेन्द्रले नेपाली मुद्रालाई अधिराज्यभरि अनिवार्य गरिदिएका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=हिमालय शम्शेर राणा|शीर्षक=भारु हटाएर नेपाली रुपैयाँ चलाउन खुलेको थियो राष्ट्र बैङ्क, पहिलो गभर्नरको अनुभव|युआरएल=https://www.bizmandu.com/content/-21750.html|कार्य=|प्रकाशक=बिजमाडौँ|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; जबकि त्यतिबेला नेपालमा ९० प्रतिशत भारतीय मुद्राको चलनचल्ती रहेको थियो। 

उनले लागु गरेको “एउटै भाषा एउटै भेष”” को नीतिलाई कतिपयले असन्तुष्टि पनि जनाएका छन् 

=== सामाजिक तथा सांस्कृतिक सुधार ===
२०२० साल भदौ १ गते नयाँ मुलुकी ऐन घोषणा गरी उनले छुवाछुत, जातिभेद र लैङ्गगिक भेदभाव विरुद्धको नीति अख्तियार गरेका थिए। २०२१ सालमा भूमिसुधार ऐन घोषणा गर्दै उनले जमिन्दारी प्रथा र बिर्ता उन्मूलन गरी जग्गा जोत्ने [[मोही]]हरूको अधिकार सुरक्षित गरेका थिए। उनले २०१३ सालमा [[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]को स्थापना गराएका थिए। २०१४ सालमा [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान]] र [[नेपाल वायुसेवा निगम|शाही नेपाल वायुसेवा निगम]] स्थापना गरिएको थियो। [[बालचन्द्र शर्मा]] र महाकवि [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]]को परिकल्पना बमोजिम राजा महेन्द्रबाट नेपाल साहित्य कला प्रतिष्ठान (एकेडेमी)को स्थापना भएको हो। [[काठमाडौँ]]को कमलादीमा रहेको ५० रोपनी जग्गामा आफ्नै निजी कोषबाट यसको स्थापना भएको थियो। तत्कालिन राजाको यो कदमले साहित्यिक क्षेत्रमा ठूलै हलचल ल्याएको थियो। [[सत्यमोहन जोशी]]का अनुसार साहित्यकारहरूले आफू पनि सम्मानित भएको अनुभूति गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/214/2019-05-11 |title=हामी यसरी प्राज्ञ भयौँ |last=जोशी |first=सत्यमोहन |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-10-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810102502/https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/214/2019-05-11 |date=2022-08-10 }}&lt;/ref&gt;

उनले त्यस पश्चात् कर्मचारी वृत्ति विकास गर्न नेपाल निजामती ऐन ल्याएका थिए, फलस्वरूप &lt;ref&gt;नेपाल निजामती सेवा ऐन, २०१३&lt;/ref&gt; र [[पँजनी|पँजनी प्रथा]]को अन्त्य भएको थियो। २०१२ मा, प्रहरी ऐन&lt;ref&gt;[http://www.lawcommission.gov.np/np/archives/category/documents/prevailing-law/statutes-acts/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%90%E0%A4%A8-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A8 प्रहरी ऐन २०१२]&lt;/ref&gt; बनेसँगै सेनाको मनोबल उठाउने प्रयासहरू भएका थिए। २०१८ साल वैशाख १ गते १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजन गरी प्रसासनिक विकेन्द्रीकरण गरिएको थियो। २०२० सालमाा, जातिभेद उन्मूलन गर्न छुवाछूत विरोधी ऐन ल्याइएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=छुवाछूत अन्तको लागि नयाँ सूत्रको आवश्यक छ|युआरएल=https://dharananews.com/thoughts/2020-08-06-9435|कार्य=|प्रकाशक=धरान न्युज|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; २०२१ सालमा किसानहरूलाई मोहियानी मोहियानी हक दिलाइएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय|त्रिभूवन विश्वविद्यालय]]को आधुनिकीकरण गर्दै उच्च शिक्षा नेपालमै हासिल गर्ने अवस्था सिर्जना गर्दै भने पाठ्यक्रमबाट भारतीय पुस्तकहरू विस्थापित गराएका थिए।

स्थानीय परम्परा, धर्म–संस्कृति, रहनसहन, पर्व तथा भाषाहरू बचाउन उनले [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान]], [[राष्ट्रिय नाचघर]] लगायतका संस्थाहरूलाई सक्रिय गराएका थिए।

=== राज्य रजौटा ऐन, २०१७ ===
{{मुख्य|राज्य रजौटा ऐन, २०१७}}

राज्य रजौटा ऐन, २०१७ र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागु भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए। यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले सल्यान, बझाङ, जाजरकोट, मुस्ताङ, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो। वि.सं २०१७ मा, राज्य अदालत उन्मुलन ऐन लागु भएपछि राज्य अदालतको ठाउँमा इलाका अदालतको गठन गरिएको थियो।

===नयाँ मुलुकी ऐन===
श्री ५ महेन्द्रबाट वि.सं. २०२० भदौ १ गते नयाँ मुलुकी ऐन लागु गरिएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.lawcommission.gov.np/wp-content/uploads/2015/laws/LA-NP/Statutes-Acts/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%80%20%E0%A4%90%E0%A4%A8%20(%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AC%E0%A4%96%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B),%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%A6.pdf मुलुकी ऐन २०२०]&lt;/ref&gt;

===भूमिसुधार कार्यक्रम===
श्री ५ महेन्द्रबाट २०२१ साल मङ्सिर १ मा भूमिसुधार कार्यक्रम लागु गरिएको थियो। भूमिसुधार कार्यक्रमबाट [[जमिनदारी प्रथा]]को उन्मुलन, जग्गाको हदबन्दी, [[मोहियानी हक]]को व्यवस्था, [[मोहि]]ले जग्गाधनीलाई तिर्नुपर्ने कुतको निश्चितता लगायत्का विविध व्यवस्थाहरू गरिएका थिए। यसमा भूमि सम्बन्धी कार्यक्रम लागु गरी देशका गरिब जनताको हितका लागि क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने उद्देश्य राखिएको थियो।&lt;ref&gt;[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10904 नेपाल राज पत्र]&lt;/ref&gt; वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन ऐन लागु भई भूमि प्रशासन कार्यालयहरू खोलिएका थिए। वि.सं. २०२७ सालमा मालपोत असूली र स्याहाको लागि “कोष तथा तहसिल” कार्यालय खोलिएका थिए। वि.सं. २०१८ साल देखि जग्गा प्रशासनको लागि ७५ जिल्लामा माल अड्डाहरू स्थापना गरिएका थिए। वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन ऐन जारी भएपछि सुरुमा [[काठमाडौँ उपत्यका]]का तीन जिल्ला सहित ९ जिल्लामा जग्गा (नापजाँच) ऐन, २०१९ अनुसार तयार भएको नक्सा र स्रेस्ताबाट भूमिको प्रशासन हेर्ने गरी भूमिसुधार मन्त्रालय अन्तर्गत भूमि प्रशासन कार्यालय स्थापना भएका थिए। वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन कार्यालय खारेज गरी भूमिसुधार कार्यालय नामाकरण गरिएको थियो भने त्यस पश्चात् तत्कालीन कोष तथा तहसिल कार्यालयलाई मालपोत कार्यालयमा परिणत गरिएको थियो। भूमि प्रशासन कार्यालयले दिएको लगत अनुसार मालपोत असूल गर्न वि.सं. २०२६ सालमा मालपोत कार्यालयलाई तत्कालीन अर्थ मन्त्रालयको मालपोत विभाग अन्तर्गत रहने गरी स्थापना गरिएको थियो। वि.सं. २०२८ सालमा सो मालपोत कार्यालयको नाम कोष तथा तहसिल कार्यालयमा परिणत भएको थियो।&lt;ref&gt;[http://dolrm.gov.np/office/118/aboutus नेपाल सरकार भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200402081735/http://dolrm.gov.np/office/118/aboutus |date=2020-04-02 }}&lt;/ref&gt;

=== भारतीय सेना फिर्ता ===
२०२८ सालमा नेपाल तिब्बत सिमामा राखिएका भारतीय सैनिकका १७ वटा चेकपोष्टहरू हटाउने कार्य महेन्द्रले भारतविरुद्ध चालेको सबैभन्दा साहसिक कदमका रूपमा लिइन्छ। २०२६ सालमा राजाले सूर्यबहादुर थापालाई अपदस्थ गरेर [[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि विष्ट]]लाई प्रधानमन्त्री बनाएका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=दिलनाथ गिरी|शीर्षक=देशभक्त राजनेता कीर्तिनिधि विष्ट|युआरएल=https://www.dcnepal.com/2020/08/179211/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डिसी नेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; भारतीय चेकपोस्ट हटाउने विषयमा उनी आफैँ संलग्न नभईकन कीर्तिनिधिलाई अघि सारेका थिए। कीर्तिनिधि विष्टले सुरुमा भारतलाई आफ्नो चेकपोस्ट फिर्ता लैजान अनुरोध गर्दै लिखित पत्र पठाएका थिए। नेपाल एउटा स्वाधीन राष्ट्र भएकाले विदेशी सैनिकको उपस्थिति हाम्रो र हाम्रा छिमेकीको हित अनुकलमा छैन भन्दै उनले पत्र लेखेका थिए। तर, भारतले यसमा कुनै सुनवाइ गरेको थिएन। त्यसपछि कीर्तिनिधिले विष्टले [[भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|१९५० को मैत्री सन्धि]]को कुनै वैधानिकता छैन भनेर भाषण गरेका थिए।&lt;ref&gt;[https://www.recordnepal.com/wire/indian-checkposts-lipu-lekh-and-kalapani/ The Indian checkposts, Lipu Lekh, and Kalapani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814112055/https://www.recordnepal.com/wire/indian-checkposts-lipu-lekh-and-kalapani/ |date=2020-08-14 }}&lt;/ref&gt; नेपालले आफैँ ती चेकपोस्टहरू हटाउने तयारी गरेपछि तत्कालीन भारतीय परराष्ट्रमन्त्री विनयसिंह नेपाल आएका थिए।सरकार आफ्नो अडानबाट पछि नहटेपछि यो विषय अन्तर्राष्ट्रियकरण हुने डरले भारतले ती चेकपोस्टहरू फिर्ता लगेको थियो।&lt;ref name=&quot;countrystudies foreign policy&quot;&gt;{{citation|editor-last=Savada|editor-first=Andrea Matles|chapter=Foreign Policy|title=Nepal: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|chapter-url=http://countrystudies.us/nepal/64.htm|accessdate=17 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Global Dimensions of Indo-Nepal Political Relations: Post Independence|isbn=9788121210256|last1=Singh|first1=Raj Kumar|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=mvgtRCmjsIoC&amp;pg=PA412&amp;lpg=PA412&amp;dq=indian+military+mission+to+nepal+in+1952#v=onepage}}&lt;/ref&gt; चेकपोस्ट हटाएको निहुँमा नै भारतले नेपालमाथि २०२८ सालमा नाकाबन्दी लगाइदिएको थियो।&lt;ref&gt;https://www.nepjol.info/index.php/rnjds/article/download/2127{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '''2. SOCIO ECONOMIC IMPACT OF UNDECLARED BLOCKADE OF INDIA ON NEPAL - Bhuwaneswor Pant2'''&lt;/ref&gt;   भारतीय नाकाबन्दीले ठुलो असर सिर्जना गर्न नसकेपछि भारत पछि हट्न बाध्य बनेेेेको थियो। उनले नेपालमा भारतीय प्रभावलाई पहिलेको तुलनामा ४० प्रतिशतभन्दा तल झार्न सफल भएका थिए।

=== सत्ता हस्तान्तरणको तयारी ===
राजाले सत्ता आफ्नो हातमा लिँदा एउटा आधार तयार पारेर ‘जनताको नासो जनतालाई नै फिर्ता गर्छु’ भनेका थिए। जीवनको अन्त्यतिर प्रजातान्त्रिक प्रणालीका लागि संविधान मस्यौदा गर्ने काम आफैँलाई सुम्पिएको शम्भुप्रसाद ज्ञवालीले पनि लेख्नुभएको छ। सूर्यबहादुर थापाको आत्मकथामा ‘संशोधित मस्यौदा तयार भइसकेको थियो, निधन नभएको भए चितवनबाट फर्किएपछि लागु हुन्थ्यो। काङ्ग्रेसका नेताहरू बोलाएर जिम्मा लगाउनेसम्मको तयारी थियो’ भन्ने उल्लेख छ। देशमा विदेशी सैनिकको उपस्थिति थियो। पार लगाउने श्रेय उनैलाई जान्छ। केही समयका लागि भनेर घोषणामै भनिएको थियो, जनतामा अधिकार हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया पनि शुरू भएको हो। शम्भुप्रसाद ज्ञवालीको संयोजकत्वमा संविधान संशोधनको मस्यौदा पनि तयार हुँदै गरेको थियो। त्यसो हुँदा राजा निरकुंशताको निरन्तरताको पक्षमा थिएनन् भन्ने बुझ्नुपर्ने हुन्छ।   &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=[[भेष बहादुर थापा]] |date=२०८० पुष १, आइतबार |title=‘महेन्द्र रहेको भए उनीबाटै जनतामा अधिकार हस्तान्तरण हुन्थ्यो’ |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20231217-paush1-coup-mahendra-shaha-/13230 |website=उकालो}}&lt;/ref&gt;

==मृत्यु==
राजा महेन्द्रको मृत्यु २०२८ माघ १७ बिहान ३:४५ मा [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[दियालो बङ्गला राजदरबार|दियालो बङ्गला दरबार]]मा भएको थियो। उनको निधन पश्चात्, उनका जेठा पुत्र युवराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]ले राजगद्दी सम्हालेका थिए।&lt;ref&gt;http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5107&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5109&lt;/ref&gt;

भरतपुरबाट राजा महेन्द्रको पार्थिव शरीरलाई बोकेर एक विशेष हेलिकप्टर माघ १७ गते अपरान्ह ४ बजेर ४५ मिनेट जाँदा [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|त्रिभुवन विमानस्थल]]मा ओर्लिएको थियो। राजा महेन्द्रका छोराहरू मध्ये माहिला छोरा तत्कालीन अधिराजकुमार [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]] सोही हेलिकप्टर र कान्छा छोरा अधिराजकुमार [[धीरेन्द्र शाह|धीरेन्द्र]] अर्को हेलिकप्टरमा साथै आएका थिए। उनको पार्थिव शरीरको मुहार सम्म रामनाम लेखिएको [[पीताम्बर]] र सेतो कपडा त्यसमाथि फूलमालाहरूले ढाकिएको थियो। 

राजा महेन्द्रलाई अन्तिम श्रद्धाञ्जली दिन विमानस्थलमा नै ठूलो भीड जम्मा भएको थियो। राजा महेन्द्रको पार्थिव शरीरलाई विमानस्थलबाट ब्राह्मणहरूले बाँसको खटमा बोकेर आर्यघाट सम्म पुर्याएका थिए। खट बोकेका ती ब्राह्मणका पछाडि छोराहरू अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र र धीरेन्द्र, भाइहरू अधिराजकुमार हिमालय र बसुन्धरा समेत सँगै थिए। शवयात्रमा प्रधानमन्त्री, प्रधानन्यायाधीश, [[राष्ट्रिय पञ्चायत]]का अध्यक्ष, मन्त्रीगण, राजसभा स्थायी समितिका सभापति, राजसभाका सदस्यहरू, संवैधानिक अङ्गका प्रमुखहरू र सदस्यहरू त्यस्तै नेपाल स्थित विभिन्न कूटनीतिक नियोगका प्रतिनिधिहरू समेत उपस्थित थिए। राजा महेन्द्रको अन्तिम संस्कारमा सहभागी हुन भारतका उपराष्ट्रपति जि.एस. पाठक एवम् मन्त्री राजबहादुर समेत नेपाल आएका थिए। [[आर्यघाट|पशुपति आर्यघाट]]मा माइला अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रले राजा महेन्द्रको पार्थिव शरीरमा दागबत्ती चढाएर अन्त्येष्टि गरेका थिए।

राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा अनुसार पहिले नयाँ राजा घोषित गरेपछि मात्र दिवङ्गत राजाको निधनको घोषणा गरिन्थ्यो। राजाको उत्तराधिकारी जेठो छोरो वीरेन्द्रले नयाँ राजाका रूपमा राजगद्दी सम्हाल्नु पर्ने थियो। त्यसैले जेठो छोरा बाहेक अरू छोराहरू मात्र राजाको अन्त्येष्टोली सरिक हुन्थे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=राजा महेन्द्रको अपत्यारिलो अवसानको ५० वर्ष पूरा |url=https://oldphotosofnepal.com/post/308 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240506052847/https://oldphotosofnepal.com/post/308 |date=2024-05-06 }}&lt;/ref&gt;
===प्रतिक्रिया ===
विभिन्न मुलुकका राष्ट्राध्यक्षले शोक सन्देश पठाएका थिए। ती शोक सन्देश पठाउनेमध्येमा जापानका [[हिरोहितो]], बेलायतकी महारानी एलिजाबेथ द्वितीया, थाइल्यान्डका राजा भूमिबल, डेनमार्ककी महारानी मार्गरेट, स्विडेनका राजा गुस्ताफ, नेदरल्यान्डसकी महारानी जुलियाना, इरानका राजा मोहम्मद रजा पहलवी, अफगानिस्तानका राजा महम्मद जहिर, भारतका राष्ट्रपति भीभी गिरी, ग्रिसका राजा कन्सटान्टाइन, अमेरिकी राष्ट्रपति [[रिचार्ड निक्सन]], रूसका राष्ट्रपति एन पोदगर्नी, जोर्डनका राजा हुसेन, इजरायलका राष्ट्रपति साहजर र लाओसका राजा साभाङ्ग थिए।

जनगणतन्त्र चीनका उपाध्यक्ष तथा प्रधानमन्त्रीले समेत शोक सन्देश पठाएका थिए। राजा महेन्द्रको निधनमा छिमेकी भारतको दुवै सदनमा एक मिनेट मौन धारण गरी शोक व्यक्त गरिएको थियो। भारतको सदनको संयुक्त बैठकलाई सम्बोधन गर्दै राष्ट्रपति भीभी गिरीले राजा महेन्द्रको आकस्मिक निधनबाट भारतीयहरुलाई ठूलो दुःख लागेको कुरा बताएका थिए। त्यस्तै प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]ले लोकसभा बैठकलाई सम्बोधन गर्दै राजा महेन्द्र दूरदर्शी र कुशल राजनीतिज्ञ भएको उल्लेख गरेकी थिइन्। फ्रान्स, पश्चिम जर्मनीसहित संसारभरका विभिन्न मुलुकले शोक सन्देश पठाएका थिए।

इजरायलका राष्ट्रपति साहजरले रेडियो सम्बोधनमार्फत राजा महेन्द्रको निधनबाट इजरायलले एक सच्चा मित्र गुमाएको बताएका थिए। साथै उनले राजा महेन्द्रसँगको आफ्नो व्यक्तिगत सम्बन्ध उल्लेख गर्दै आफूले राजा महेन्द्रका केही कविता हिब्रु भाषामा अनुवाद गरेको समेत स्मरण गरेका थिए।

उनको निधनबारे समाचार प्रकाशित गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सी दी एसोसियटेड प्रेसले राजा महेन्द्रले नेपालमा भूमिसुधार लागू गरेको, नयाँ मुलुकी ऎन जारी गर्दै त्यसमा रहेको छुवाछुतको अन्त्य र बहुविवाहलाई दण्डनीय गरेको उल्लेख गरेको थियो। त्यस्तै मुलुकमा वैदेशिक सहायता भित्र्याएर विमानस्थल, राजमार्ग, अस्पताल, विद्यालयसहित हज्जारौं पर्यटकहरुलाई बस्न पर्यटकीय आवासको व्यवस्था गरेको समाचारमा उल्लेख थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=राजा महेन्द्रको निधन, अन्त्येष्टि र शोक सन्देश* |url=https://himalpress.com/2023/01/%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%be-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%a7%e0%a4%a8-%e0%a4%85%e0%a4%a8%e0%a5%8d/ |access-date=2025-12-07 |website=Himal Press |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==आलोचना==
# निरङ्कुश राजा&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=कुमार रुपाखेती|शीर्षक=निरङ्कुश राजा महेन्द्र ?|युआरएल=http://www.prateekdaily.com/2013/08/blog-post_2933.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रतीक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt; राजा महेन्द्रलाई लाग्ने मुख्य आरोप नेपाली काङ्ग्रेसको सरकार र संसद विघटन गरे भन्ने छ। यस बारे उनको भनाइ थियो &quot;म मेरा प्रजालाई प्रजातन्त्र बदला सबल राष्ट्र दिनेछु। हाम्रो प्रमुख शत्रु भनेको गरिबी हो।&quot;, &quot;मेरो प्राण रहेसम्म र मैले गरेर हुनेसम्म नेपालीको हात खुट्टा लुलो हुन दिने छैन। यो पनि मेरो दृढ संकल्प मध्ये मै छ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=२०२७ जेठ |title=सिपाही |url=https://www.nepalarmy.mil.np/sipahiannual/sipahi2027 |journal=सिपाही शाही सैनिक वार्षिक पत्रिका |pages=पेज ११}}&lt;/ref&gt;
# एक देश एक भेषको नीति&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=चिरञ्जीवी पौडेल|शीर्षक=राजा महेन्द्रको उचित मूल्याङ्कन भएन|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/778956|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; एक राजा एक देश&lt;br&gt; एक भाषा एक भेष (महेन्द्रिय राष्ट्रवाद)
# [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को स्थापना गर्दा [[गणेशमान सिंह]]बाट आलोचना:&quot;जिमीदार औ दायाँबायाँ बस्ने व्यापारीहरूको फाइदाका निमित्त खोलिएको राष्ट्र बैङ्कले गरिब रैतीहरूलाई कुनै फाइदा छैन&quot;&lt;ref&gt;उधृतांश- देवकोटा, राजनीतिक दर्पण भाग-१, पृष्ठ ३८८&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://annapurnapost.com/news/78581 कसरी बनाए महेन्द्रले स्वाधीन र सार्वभौम नेपाल ?]&lt;/ref&gt;
# आफ्नो रानी रत्नको नाममा [[रत्नपार्क]]को निर्माण

===दोस्रो विवाह===
[[चित्र:Mahendra Ratna 1957.jpg|thumb|राजा महेन्द्र एवम् रानी रत्न २०१२ मा]]
पहिली पत्नी इन्द्र राज्यको २००६ मा निधनपछि तत्कालीन युवराज महेन्द्र साली रत्नसँग प्रेम सम्बन्धमा रहेका थिए, तर [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] भने कुनै हालतमा राणापुत्री रत्नसँग छोराको विवाह हुन नदिने योजनामा रहेका थिए। बाबुले खोजेकी केटीसँग विवाह गर्न दिएको दबाब तात्कालिक युवराज महेन्द्रलाई मन परेको थिएन। राजा त्रिभुवन भने राणा परिवार, अझ [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]को खलकसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने पक्षमा थिएनन्। राजा त्रिभुवन जुद्ध शमशेरले आफूलाई गरेको अपमानबाट आक्रोशित थिए भने सो विवाद लामो समय चलेको थियो। विवाहको टुङ्गो नलाग्दै २००८ कात्तिक २६ गते [[राणा - काङ्ग्रेस मन्त्रिमण्डल|राणा–काङ्ग्रेसको गठबन्धन सरकार]] विघटन भई २००८ मङ्सिर १ गते&lt;ref&gt;[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 २००८ मङ्सिर १ को राजपत्र]&lt;/ref&gt; [[मातृकाप्रसाद कोइराला|मातृकाप्रसाद कोइरालाको]] नेतृत्वमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को एकल सरकार बनिसकेको थियो। २००९ माघ २५ गते उनले रत्न राज्यलक्ष्मीसँग विवाह गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://pustakalaya.org/media/uploads/op/pdf/BishnuPdShrestha2063BS_NepalKoShahTathaRana.pdf/BishnuPdShrestha2063BS_NepalKoShahTathaRana.pdf नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ]&lt;/ref&gt;

==सम्मान==
; राष्ट्रिय
* [[नेपाल प्रताप भास्कर]]
* ओजस्वी राजन्याको मानपदवी
* [[नेपाल तारा]]
* त्रिशक्ति पट्ट
* गोरखा दक्षिण बाहु
* [[महेन्द्र माला]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dcnepal.com/2021/10/294046/|title=संस्मरण : तक्मा र तोक्मा, भट्टी पसल्नीदेखि महाराजधिराजसम्म|website=Dcnepal|language=en-US|access-date=2022-07-24}}&lt;/ref&gt;
* राजा त्रिभुवनको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.medals.org.uk/nepal/nepal042.htm|title=ODM of Nepal: King Tribhuvan Silver Jubilee Medal 1935|access-date=20 July 2016}}&lt;/ref&gt;

; विदेशी
* {{flagicon|Iran|1925}} पल्हवी मानपदवी, ''२०१७ असार २०''
* {{flagicon|Iran|1964}} [[इरान]]: [[फारसी साम्राज्य]]को २,५००औँँ वर्षगाँठ, ''२०२८ असोज २८''।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://badraie.com/guests.htm |title=Grand State Banquet |access-date=20 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305043732/http://badraie.com/guests.htm |archive-date=5 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305043732/http://badraie.com/guests.htm |date=5 March 2016 }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|जापान}}: जापानी सरकारको विशेष सम्मान, ''२०१७ वैशाख ७ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2020/12/07/crown-prince-akihito-and-crown-princess-michiko-in-nepal-1960/|title=Crown Prince Akihito and Crown Princess Michiko in Nepal, 1960|last=Saad719|date=2020-12-07|website=The Royal Watcher|language=en-us|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.np.emb-japan.go.jp/history/brief.html|title=Embassy of Japan in Nepal|website=www.np.emb-japan.go.jp|access-date=2022-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220805011833/https://www.np.emb-japan.go.jp/history/brief.html |date=2022-08-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/VLVA2YFYVWCYEIS1ZEAQLCRUAYMBD-JAPAN-NEPALESE-KING-VISITS-JAPANESE-EMPEROR/query/King+Mahendra|title=Japan: Nepalese King Visits Japanese Emperor|last=Pathé|first=British|website=www.britishpathe.com|language=en-GB|access-date=2022-08-01}}&lt;/ref&gt;''
* {{flag|पोर्चुगल}}: सैन्य मानपदवी , ''२०१७ असार ३०''&lt;ref&gt;[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&amp;list=1 Presidência da República]&lt;/ref&gt;
* {{flag|फ्रान्स}}: शाही सम्मान, ''२०१२ फागुन १२&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt;''
* {{झन्डा चिह्न|फिनल्यान्ड}} [[फिनल्यान्ड]]: स्वेत गुलाफ शाही सम्मान, ''२०१४''
* {{flag|बेल्जियम}}: लिओपोल्ड द्वितीय मानपदवी, ''२०२०''
* {{flag|जर्मनी}}: सङ्घीय गणतन्त्र जर्मनीको विशेष योग्य मानपदवी ''२०२०''
* {{flag|Kingdom of Laos}}: शाही सम्मान, ''२०२६''
* {{flag|पाकिस्तान}}: [[निशान-ए–पाकिस्तान|निशाने पाकिस्तान]], ''२०२६''
* {{flag|नेदरल्यान्ड}} नेदरल्यान्ड सरकारद्वारा विशिष्ट सम्माान ''२०२४ वैशाख १२''&lt;ref&gt;[http://members3.boardhost.com/Beneluxroyal/msg/1428764090.html Benelux Royal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928164627/http://members3.boardhost.com/Beneluxroyal/msg/1428764090.html |date=28 September 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2019/04/25/nepal-state-visit-to-the-netherlands-1967/|title=Nepal State Visit to The Netherlands, 1967|last=Saad719|date=2019-04-25|website=The Royal Watcher|language=en-us|access-date=2022-07-24}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|संयुक्त अधिराज्य}}: शाही भिक्टोरियाली माला, ''२०१७ फागुन १५&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2019/02/26/british-state-visit-to-nepal-1961/|title=British State Visit to Nepal, 1961|last=Saad719|date=2019-02-26|website=The Royal Watcher|language=en-us|access-date=2022-07-24}}&lt;/ref&gt;''
* {{flag|फिलिपिन्स}}: सिकातुना मानपदवी, राजाको पद, ''२०२७''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.officialgazette.gov.ph/the-order-of-sikatuna/|title=The Order of Sikatuna {{!}} GOVPH|website=Official Gazette of the Republic of the Philippines|language=en-US|access-date=2022-07-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825092055/https://www.officialgazette.gov.ph/the-order-of-sikatuna/ |date=2019-08-25 }}&lt;/ref&gt;

==स्मृति / स्मारक ==
[[चित्र:Mahendra salik Durbarmarg.jpg|thumb|महेन्द्र शालिक दरबारमार्ग]]
राजा महेन्द्रको स्मृतिमा धेरै संरचना, संस्था, सम्मान बनेका छन्। उनका नाममा बनेका स्मारकहरू वि.सं २०६३ मा संसद पुनर्स्थापना भएपछि र वि.सं २०६५ मा राजतन्त्र अन्त्य भएपछि नाम परिवर्तन गर्ने प्रयास भएको देखिन्छ। २०६३ को राजनीतिक परिवर्तन पछि राजाका नाममा बनेका राजमार्गलाई लोकमार्ग नामाकरण गर्ने प्रयास भएको थियो। उनकी रानीको नाममा बनेको [[रत्नपार्क]]लाई पनि शङ्खधर साख्व पार्क नाम परिवर्तन गरिएतापनि सर्वसाधारणको बोलोचालीमा अझै पनि रत्नपार्क प्रचलित छ।
# [[महेन्द्र राजमार्ग]]
# [[महेन्द्र माला]]
# महेन्द्रशालिक (दरबारमार्ग)
# [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|महेन्द्र पुलिस क्लब]]
#[[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]
# [[महेन्द्ररत्न क्याम्पस, इलाम|महेन्द्ररत्न क्याम्पस]]
# [[भीमदत्त नगरपालिका|महेन्द्रनगर]]
# [[राराताल|महेन्द्र ताल]] /रारा ताल
#[[भरतपुर आँखा अस्पताल|श्री ५ महेन्द्र स्मारक आँखा अस्पताल]]
===म मरे पनि मेरो देश===
&quot;म मरे पनि मेरो देश बाँचिरहोस्&quot; राजा महेन्द्रको अभिव्यक्ति थियो। यसै भनाईलाई लिएर गीतहरू रेकर्ड भएका छन् र ती गीतहरू राजा महेन्द्रलाई सम्झ्ना गर्ने माध्यम बनेका छन्।

राजा महेन्द्रको निधनपछि देशलाई माया गरेर लेखिएका गीतहरूको एक किसिमले लहरै चलेको थियो। त्यसै क्रममा यो गीत [[रेडियो नेपाल]]मा रेकर्ड गरिएको थियो।सङ्गीतकार सिके रसाइलीका अनुसार यो गीत २०२९ सालतिर रेकर्ड भएको थियो। त्यो बेला यस्ता गीतहरू रेकर्ड गरेर राजा महेन्द्रप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने होडबाजी नै थियो। त्यतिबेला उस्तै शब्द ‘म मरे पनि मेरो देश बाँचिरहोस्’ भन्ने गीतमा चाहिँ शिवशङ्करले सङ्गीत र स्वर दिएर रेकर्ड गराएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ऊ मरे पनि उसलाई देशको माया छ |url=https://www.setopati.com/archive-news/53002/ |access-date=2025-12-07 |website=Setopati |language=en-US }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Back view of Mahendra Griha at Tikapur Park.JPG|thumb|टिकापुर पार्क महेन्द्र गृहको पछाडी मोहोडाको दृश्य|alt=Back view of Mahendra Griha at Tikapur Park]]

२०२४ चैत्र २ मा&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=२०८० वैशाख १ देखि २०८० असार मसान्तसम्म सम्पादित प्रमुख क्रियाकलापहरू स्वतः प्रकाशन|url=https://tikapurmun.gov.np/sites/tikapurmun.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%83%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%A8%20%28%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AE%E0%A5%A6%20%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%96%20%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BF%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AE%E0%A5%A6%20%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%29.pdf |access-date=2025-12-07 |website=www.tikapurmun.gov.np|language=ne}}&lt;/ref&gt; राजा महेन्द्र शिकार खेल्न [[महाकाली अञ्चल]]को [[शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज|शुक्लाफाँटा आरक्ष]] जाँदा राजा महेन्द्रका साथ परराष्ट्रमन्त्री [[कीर्तीनिधि विष्ट]] पनि थिए। रूखमाथि बनाइएको मचानमा बसेर बाघको पर्खाइमा थिए। प्रधानमन्त्री र राजाका एडीसी पनि साथै थिए। दर्जनौं हात्तीले बाघलाई घेर्दै राजातिर ल्याउँदै थिए। एउटा अजङ्गको भाले बाघ लुसुलुसु हिंड्दै मचानमुनि आइपुग्यो। राजाले कति बेला गोली दाग्छन् भनेर सास थामेर प्रतीक्षामा थिए प्रधानमन्त्री र एडीसी तर गोली चल्नुको साटो राजा आफैं पो ढले मचानमा।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=रानीलाई गोली लाग्यो, राजा हौदाबाट पछारिए |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/04/1669748/the-queen-was-shot-the-king-fell-from-the-throne |access-date=2025-12-07 |website=Online Khabar |language=en-US}}&lt;/ref&gt; त्यसै बेला जङ्गलको माझमा राजा महेन्द्रलाई आकस्मिक हृदयाघात भएको थियो। राजालाई हृदयघात भएको ठाउँ एउटा मचान र त्यहाँ एउटा चकला मात्र बिछ्याइएको थियो। हृदयाघातपछि महेन्द्रलाई त्यही चकलामा सुताइएको थियो। त्यस घटनाबाट त्यहाँ निक्कै ठूलो हाहाकारको सिर्जना भएको थियो । राजाको शरीरभरि खलखल पसिना आएको थियो । त्यस घटनाले कीर्तिनिधिको जीउ पानी नै पानी भएको थियो । राजाका साथमा रहेका  बङ्गाली डाक्टर हल्डरले हत्तपत्त राजाका पाखुरामा इन्जेक्सन लगाइदिएका थिए । 

त्यस बेला राजा महेन्द्रलाई ठूलो पीडा भएको थियो त्यही पीडामा राजाले निक्कै रन्थनिएका थिए । राजाको शरीरभरि खलखल पसिना आएको थियो । त्यस बेला राजा महेन्द्र कीर्तिनिधिका पाखुरा र नाडीको बीच भागलाई सिरानी लगाएर सुतेका थिए। त्यसै बेला राजा महेन्द्रले उनलाई रूपमा भनेका थिए, “खोइ कीर्तिनिधि, अब के हुने हो; मलाई जे भए पनि मेरो देश बाँच्नुपर्छ । म मरे पनि मेरो देश बाँचिरहोस् ।” त्यसपछि राजा महेन्द्र मूर्छा परेका थिए ।
राष्ट्रको चिन्तामा हृदयको रोदन पोख्तापोख्दै त्यस बेला राजा महेन्द्र अचेत भएका थिए । रातभर मचानमै बित्यो। भोलिपल्ट बिहान पाँच बजेतिर जमिनमा ल्याइयो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=महेन्द्र महिमा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/276391-1594963392.html |access-date=2025-12-07 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}&lt;/ref&gt;

राजा महेन्द्रको उपचारको लागि जङ्गलमा तत्कालै मुटुविशेषज्ञ डा.मृगेन्द्रराज पाण्डेलाई बोलाइयो र उनी पनि त्यहाँ गएर राजाको उपचारमा संलग्न भए। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=sangrahalaya |first=Sahitya- |date=2014-02-28 |title=संस्मरण : राजा महेन्द्रलाई हृदयाघात हुँदा |url=https://sahityasangraha.com/2014/02/28/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A4%BE/ |access-date=2025-12-07 |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |language=en-US}}&lt;/ref&gt;अनि केही दिनपछि अमेरिकाबाट पनि चिकित्सकहरू आए जसअनुसार अमेरिकी डा. मेटिङ पनि राजा महेन्द्रको स्वास्थ्यउपचारमा केन्द्रित भए । डा. मेटिङ पूर्व [[अमेरिकाको राष्ट्रपति|अमेरिकी राष्ट्रपति]] [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वेट डि. आइजनहावर]] (कार्यकाल जनवरी २०, १९५३ – जनवरी २०, १९६१)का विशेष चिकित्सक थिए । आइजनहावरहावरलाई पटक, पटक हृदयाघात भएको थियो । अनि उनका भरोसा नै डा. मेटिङ्ग थिए ।
राजा महेन्द्रलाई केही आराम भएपछि उनलाई चैत्र २५ &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;मा [[टीकापुर पार्क|टीकापुर वृहत उद्यान]] ल्याइयो । [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] को भङ्गालो नजिकै राजा महेन्द्रका लागि काठको एउटा घर बनाइएको थियो । त्यहीँ नै राजाको सम्पूर्ण स्वास्थ्यउपचार गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=editor |date=2020-06-12 |title=मुटुको व्यथाले कक्रक्क भएपछि… |url=https://sahityapost.com/top-news/8520/ |access-date=2025-12-07 |website=साहित्यपोस्ट}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ekantipur.com/nepal/article/?id=3013|title=संस्मरण: राजा महेन्द्रलाई हृदयघात हुँदा|last=ज्ञावली|first=ईश्वरी|work=कान्तिपुर}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230081020/http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=3013 |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://www.nepalilekh.com/Author/Mahendra-Bir-Bikram-Shah/ महेन्द्र वीरविक्रम शाहका रचनाहरू (नेपाली लेख डट कम)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250210190347/https://www.nepalilekh.com/Author/Mahendra-Bir-Bikram-Shah/ |date=2025-02-10 }}
{{कमन्स२|Mahendra Bir Bikram Shah Dev|महेन्द्र वीरविक्रम शाह देव}}
{{बाकस-सुरू}}
{{पदक्रम|
 पहिले=[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन वीर विक्रम शाह]]|
 पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]|
 अवधि=सन् १९५५ -- १९७२|
 पछि=[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|बीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]|
}}

{{बाकस-अन्त्य}}

{{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}}

[[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:शाहवंश]]
[[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]]
[[श्रेणी:नेपालका फिल्ड मार्सलहरू]]
[[श्रेणी:फिल्ड मार्सलहरू]]
[[श्रेणी:ब्रिटिस फिल्ड मार्सलहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९७२ मा मृत्यु]]
[[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]]
[[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]]
[[श्रेणी:खस जाति]]</text>
      <sha1>6b1dke4gdfdh9yucrr2r1ua24593nvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चार्मी कौर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82860</id>
    <revision>
      <id>1355740</id>
      <parentid>1317640</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T01:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3691" sha1="hsciscka3x723mggbtfr3cqg9nwapes" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name = चार्मी कौर
|image = Charmee.jpg
|caption =
|birth_name = चार्मी कौर
|birth_date = {{birth date and age|1987|05|17}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Charmy turns 18 |url=http://idlebrain.com/news/2000march20/news260.html |accessdate=2006-11-12 }}&lt;/ref&gt;
|birth_place = वसाई, [[मुम्बई]], [[भारत]]
| nationality      = [[भारतीय]]
|death_date =
|death_place =
|othername = 
|occupation = अभिनेत्री
|yearsactive = 2002–हाल सम्म
|spouse =
|domesticpartner =
|website =
|height = 5'5''}}

'''चार्मी कौर''' ({{birth date and age|1987|05|17}}) भारतीय चलचित्र अभिनेत्री हुन् जसले मुख्यत [[तेलुगू सिनेमा]]मा काम गरेकी छिन्। चार्मीको जन्म एक [[सिख]] परिवारमा मुम्बईमा भएको थियो। १३ वर्षको उमेरमा उनीले ''नी तोडू कावली'' नामको तेलुगू चलचित्रबाट आफ्नु चलचित्र करियर शुरु गरेकी थिइन्। उनको पहिलो सफल चलचित्र ''कट्टूचेमबकम्'' नामको मलयालम चलचित्र थियो। त्येही बेलादेखि उनी धेरै सफल दक्षिण भारतीय चलचित्रहरूमा काम गरिसकेकी छिन्। उनीले [[बलिउड]] चलचित्रमा पनि अभिनय गरिन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://greatandhra.com/viewnews.php?id=30249&amp;cat=1&amp;scat=12|title='Bbuddah..Hoga Tera Baap' Review: Big B Redefined!!|author=|date=|work=greatandhra.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704172953/http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=30249&amp;cat=1&amp;scat=12 |date=2011-07-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/many-filmy-twists-and-salvation-finally/article7517842.ece|title=Many filmy twists and salvation, finally|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ccl6.in/telugu-warriors-brand-ambassadors/|title=CCL Telugu Warriors Brand Ambassadors 2016|work=CCL 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826105313/http://ccl6.in/telugu-warriors-brand-ambassadors/ |date=2018-08-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.folomojo.com/this-actress-is-a-hero-in-tollywood/|title=Charmy is not just a run-of-the-mill actress; here’s why she’s a hero in Tollywood|work=Folomojo}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221615/http://www.folomojo.com/this-actress-is-a-hero-in-tollywood/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{commons category}}
* {{Official website|http://www.charmmekaur.com}}
* {{IMDb name|0996625}}

[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८७ मा जन्म]]
[[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>hsciscka3x723mggbtfr3cqg9nwapes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हेजल कीच</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83341</id>
    <revision>
      <id>1355791</id>
      <parentid>1353760</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11124" sha1="pvkqp1g0fc8aw0snhod8zp7c5mpt4w5" xml:space="preserve">{{Infobox actor
| name = हेजल कीच
| occupation = मोडल, [[अभिनेत्री]]
| image = Hazel Keech at the launch of 'Dongri To Dubai' book (1).jpg
| caption = हेजल कीचमा २०१२मा
| birth_date = १९८६/१९८७ (उमेर २९–३०)
| birth_place = एसेक्स, इंल्याण्ड
| othername =
| death_date =
| death_place =
| years active = २००७–हाल सम्म
| spouse =
| partner = 
| children =
| parents =
| residence = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
| nationality = [[ब्रिटिश]]
| relations = युवराज सिंह
| website =
}}
'''हेजल कीच''' (जन्म १९८६/१९८७ (उमेर २९–३०)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last=Sonal Chawla|date=3 Mar 2011|work=[[Indiatimes]]|accessdate=11 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri |date=25 September 2012 }}&lt;/ref&gt; '''रोज डन'''को नामले &lt;ref&gt;{{cite web|title=Hazel Keech is back with a bang|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/hazel-keech-is-back-with-a-bang-234333|work=ndtv.com|accessdate=7 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140121081653/http://movies.ndtv.com/bollywood/hazel-keech-is-back-with-a-bang-234333 |date=21 January 2014 }}&lt;/ref&gt;) एक भारतीय मूलकी ब्रिटिश मोडल हुन् जसले भारतीय टेली चलचित्र र चलचित्रमा कार्य गरी सकेकी छिन् । उनी ''बडीगार्ड'' चलचित्रमा आफ्नु कार्यको लागि जनिने गर्छिन् ।
==जीवनी==
उनको जन्म  इंल्याण्डको एसेक्समा भएको थियो। उनका बुबा एक ब्रिटिस हुन् भने उनकी आम एक हिन्दु हुन् । उनले रेडब्रिजमा राहेको बिल हाइ स्कूलबाट आफ्नो शिक्षा प्राप्त गरिन् । १२ नोभेम्बर २०१५मा उनको युवराज सिंहसँग फूलमाला भएको थियो।&lt;ref&gt;http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;articles.timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri | work=The Times Of India | title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat | date=3 March 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri |date=2012-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others. |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm |work=mid-day.com |accessdate=7 December 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm |date=13 December 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thisislondon.co.uk&quot;&gt;{{cite web |author=Rob Parsons |url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do |title=West End chorus girl strikes Bollywood gold&amp;nbsp;— Film&amp;nbsp;— Arts&amp;nbsp;— Evening Standard |publisher=Thisislondon.co.uk |date=2011-09-09 |accessdate=2012-07-20 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do |date=2013-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/sports/off-the-field/Yuvraj-Singh-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech]&lt;/ref&gt;
==चलचित्रहरू==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
! वर्ष !! चलचित्र !! भूमिका !! भाषा !! स्रोत
|-
| २००७ || ''बिल्ला'' || रिहा || [[तमिल]]  ||
|-
| २०११ || ''बडीगार्ड'' || माया || [[हिन्दी]] ||
|-
| २०१२ ||  ''मैक्सिमम'' || अतिथि भूमिका || हिंदी ||
|-
| २०१२ || ''कृष्णम वन्दे जगद्गुरुम'' || अतिथि भूमिका || तेलुगु ||
|-
| २०१४ || ''हीर एंड हीरो'' || अतिथि भूमिका || [[पञ्जाबी (स्पष्टता)|पञ्जाबी]] ||
|-
|}
= व्यक्तिगत जीवन = 
12 नोभेम्बर 2015 मा, कीचले भारतीय क्रिकेटर [[युवराज सिंह]] सँग सगाई गरे।
&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms |author=TNN |work=[[The Times of India]] |title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech |date=14 November 2015 |access-date=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/relationship/story/yuvraj-singh-hazel-keech-relationship-wedding-details-functions-honeymoon-outfits-316670-2016-04-06 |title=Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview |author=Sumiran Kashyap Sahni |website=[[India Today]] |date=6 April 2016 |access-date=24 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day |title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day |website=telugu.gulte.com |date=7 November 2016 |access-date=31 March 2018 |archive-date=2 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; उनीहरूले 30 नोभेम्बर 2016 मा विवाह गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/Yuvraj-Singh-and-Hazel-Keech-exchange-wedding-vows/article16732191.ece |work=The Hindu |title=Yuvraj Singh and Hazel Keech exchange wedding vows |agency=Press Trust of India |date=30 November 2016 |access-date=1 December 2016 |author-link=Press Trust of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indianexpress.com/photos/sports-gallery/yuvraj-singh-hazel-keech-inside-pics-wedding-gurudwara-ceremony-4403035/ |title=Yuvraj Singh, Hazel Keech tie the knot: Couple get married in intimate affair |date=30 November 2016 |work=[[The Indian Express]] |access-date=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; विवाहपछि, हेजलले &quot;गुरबसन्त कौर&quot; नाम अपनाइन्, जुन उनलाई सन्त बलबिन्दर सिंहले विवाह समारोहमा दिएका थिए।&lt;ref name=&quot;NameChange&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325 |title=POST MARRIAGE Hazel Keech changes her NAME completely |publisher=[[ABP Live]] |author=ABP News Web Desk |date=2 December 2016 |access-date=31 March 2018 |archive-date=2 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073507/http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; दम्पतीले 25 जनवरी 2022 मा आफ्नो पहिलो बच्चा, ओरियन नामको केटा जन्माए।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 January 2022 |title=Yuvraj Singh, wife Hazel Keech blessed with baby boy |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yuvraj-singh-wife-hazel-blessed-with-baby-boy-7741687/ |work=The Indian Express |access-date=3 March 2022}}&lt;/ref&gt; तिनीहरूको दोस्रो बच्चा, औरा नामकी केटी 17 जुलाई 2023 मा जन्मिएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Yuvraj Singh &amp; Hazel Keech welcome second child, name baby girl Aura |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/yuvraj-singh-hazel-keech-welcome-second-child-name-baby-girl-aura/articleshow/103085203.cms |work=The Economic Times |date=26 August 2023 |access-date=16 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hazel Keech And Yuvraj Singh Share Pics From Daughter Aura's 1st Birthday |url=https://www.ndtv.com/entertainment/how-hazel-keech-and-yuvraj-singh-are-celebrating-daughter-aura-s-first-birthday-6123304 |work=NDTV |date=17 July 2024 |access-date=9 March 2025}}&lt;/ref&gt;
कीचले एक अन्तर्वार्तामा स्वीकार गरिन् कि उनी गम्भीर डिप्रेसनबाट बाँचेकी थिइन् र भारतमा आफ्नो समयमा आत्महत्या गरिरहेकी थिइन्, र त्यसैले उनले आफूजस्ता अरूलाई मद्दत गर्न मनोचिकित्सा सिक्न डिप्लोमा लिएकी थिइन्।
&lt;ref&gt;{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=dQSwIL8XinM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/dQSwIL8XinM |archive-date=15 December 2021 |url-status=live |title=Hazel Keech On Acting In Harry Potter Movies &amp; She Sings A Bhojpuri Song |time=22m40s |via=YouTube |work=Oaktree Sports}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|Hazel Keech}}
* {{Twitter|HazelKeech}}
* {{IMDb name|2874967}}

[[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८७ मा जन्म]]
[[श्रेणी:पञ्जाबी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>pvkqp1g0fc8aw0snhod8zp7c5mpt4w5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मुकेस अम्बानी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88328</id>
    <revision>
      <id>1355760</id>
      <parentid>1309803</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T05:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37688" sha1="0lgmcpe30g24699vgtvh7yv36h2ba12" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name           = मुकेस अम्बानी
|image          = Mukesh Ambani.jpg
|birth_name = मुकेस अम्बानी
|birth_place    = [[यमन]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1710517/Mukesh-Ambani|title=Mukesh Ambani|last=Nolan|first=Jeannette|work=Encyclopædia Britannica|accessdate=6 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rediff1998&gt;{{cite web |url=http://www.rediff.com/business/1998/jun/17nandy.htm |title=The Rediff Business Interview/ Mukesh Ambani |publisher=Rediff.com |date=17 June 1998 |accessdate=22 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|birth_date     = {{birth date and age|1957|04|19|df=y}}
|residence      = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|nationality    = [[भारतीय]]
|occupation     = [[रिलायन्स इण्डस्ट्रीज]]को अध्यक्ष
|networth       = {{increase}} US$22.4 billion (August 2016)&lt;ref name=&quot;forbes1&quot;&gt;{{cite journal |url=http://www.forbes.com/profile/mukesh-ambani/ |title=Mukesh Ambani |work=Forbes |accessdate= 8 August 2016}}&lt;/ref&gt;
|spouse         = [[नीता अम्बानी]] (१९८५-वर्तमान)
|ethnicity      = [[गुजराती]]&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://daily.bhaskar.com/news/ENT-Mukesh-Ambani-the-gujarati-who-is-now-the-richest-man-in-india-4240139-PHO.html |title= Meet the Gujarati who went on to become the richest Indian |work= Daily Bhaskar |accessdate= 29 January 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109075508/https://daily.bhaskar.com/404.html |date=9 January 2019 }}&lt;/ref&gt; 
|religion       = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]
|relations      = [[अनिल अम्बानी]] (भाइ)
|parents        = [[धीरूभाइ अम्बानी]]&lt;br/&gt; कोकिलाबेन अम्बानी
|children       = आकाश अम्बानी &lt;br/&gt; अनन्त अम्बानी &lt;br/&gt; इशा अम्बानी&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/slideshow/2008/06/15/business/0615-AMBANI_7.html |title=NY Times pics on Mukesh Ambani |location=India |work=The New York Times |date=15 June 2008 |accessdate=22 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|website        = {{URL|http://ril.com/OurCompany/Leadership/Chairman-And-Managing-Director.aspx|मुकेस अम्बानी}}
}}

'''मुकेस धीरूभाइ अम्बानी''' (१९ अप्रिल १९५७) भारतीय [[व्यापार|व्यवसायी]] तथा विश्वका छत्तीसऔँ धनि व्यक्ति हुन्।&lt;ref name=&quot;forbs2016&quot;&gt;[http://www.forbes.com/profile/mukesh-ambani/ फोर्ब्स सूची मा]&lt;/ref&gt; उनी ''रिलायन्स इण्डस्ट्रीज'' का अध्यक्ष, [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|प्रबन्ध निर्देशक]] र कम्पनीको सबैभन्दा ठुलो [[सेयरधनी|शेयरधनी]] हुन्। यो कम्पनी [[भारत]]मा निजी क्षेत्रको सबैभन्दा ठुलो तथा ''फोर्च्यून ५००'' कम्पनी हो।&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2006/countries/I.html फोर्च्यून ग्लोबल ५०० २००६: देश&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227102559/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2006/countries/I.html |date=2009-02-27 }}&lt;/ref&gt; रिलायन्स इन्डस्ट्रीज मा उनका व्यक्तिगत हिस्सेदारी ४८ % हो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.forbes.com/lists/2007/10/07billionaires_Mukesh-Ambani_NY3A.html |title=The World's Billionaires |date=2007-03-08  |accessdate = 2007-03-09|publisher=Forbes|quote=Year 2007 . }}&lt;/ref&gt;

उनका [[सम्पत्ति]]को मूल्य (फोर्ब्सको अनुसार) २२.२ अरब अमेरिकी डलर रहेको छ।&lt;ref name=&quot;forbs2016&quot; /&gt; मुकेस र उनको भाइ [[अनिल अम्बानी]] रिलायन्स इन्डस्ट्रीजको संस्थापक स्वर्गीय [[धीरूभाइ अम्बानी]]का छोरा हुन्। मुकेस [[इन्डियन प्रिमियर लिग|इन्डियन प्रीमियर लिग]]को टीम [[मुम्बई इन्डियन्स]] का मालिक पनि हुन्।

== शिक्षा ==
मुकेस अम्बानीको स्कुली शिक्षा अबाय मोरिस्चा स्कुल, [[मुम्बई]]मा भएको थियो। UDCT मा उनको केमिकल इन्जीनियरिङ्गमा स्नातकसम्मको अध्ययन पछि एमबीए गर्न [[स्टेनफोर्ड विश्वविद्यालय]] गए तर पहिलो वर्ष पछि नै उनले पढाई छोडिदिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tehelka.com/story_main10.asp?filename=Bu010105is_mda.asp |title=Is MDA really an MBA |publisher=Telhelka |date=2005-01-01 |accessdate=2008-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219151604/http://www.tehelka.com/story_main10.asp?filename=Bu010105is_mda.asp |date=2008-12-19 }}&lt;/ref&gt;

== करियर ==
मुकेस अम्बानीले सन् १९८१ मा रिलायन्समा काम सम्हाले र रिलायन्सको पुरानो ढर्राको टेक्सटाइल कारोबारलाई पोलिएस्टर फाइबर र त्यसपछि पेट्रोकेमिकलमा अघि बढाए। यस प्रक्रियामा उनले ६० नयाँ, विश्वस्तरको गरे, विभिन्न प्रविधिले युक्त निर्माण सुविधाका रचनालाई निर्देशित गरे, यसले रिलायन्सको जुन उत्पादन क्षमता १० लाख टन प्रति वर्ष पनि थिएन, त्यो १ करोड २० लाख टन प्रतिवर्ष भयो।

उनले [[जामनगर जिल्ला|जामनगर]], [[गुजरात]]मा विश्वको सबैभन्दा ठुलो पेट्रोलियम रिफायनरीका स्थापना गरे। वर्तमानमा यसको क्षमता ३ करोड ३० लाख टन प्रति वर्ष रहेको छ। १००,००० करोड रुपैया (लगभग २६ बिलियन अमरीकी डलर) को लगानीमा बनेको यस रिफायनरीमा पेट्रोकेमिकल, पावर जेनरेशन, पोर्ट तथा सम्बन्धित आधारभूत ढाँचा छ।

मुकेस अम्बानीले [[भारत]]को सबैभन्दा ठुलो दुरसञ्चार कम्पनिहरू मध्ये एक [[रिलायन्स कम्युनिकेशन्स]] (पूर्व मा रिलायस इन्फोकम) लिमिटेडको स्थापित गरे। दुईजना भाइहरू छुट्टिएपछि रिलायन्स इन्फोकमलाई [[अनिल धीरूभाइ अन्बानी समूह]]ले चलायो। यदि दुवै भाइ नछुट्टिएको भए र मुकेस प्रेजिडेन्ट बनिरहेको हुन्थे भने उनको कुल सम्पती ८५ बिलियन डलर हुन्थ्यो। अम्बानीको नेतृत्वमा, रिलायन्सले आफ्नो पूर्ण स्वामित्व वाला [[सहायक|सहायक कम्पनी]] [[रिलायन्स रीटेल]]को अन्तर्गत खुद्रा बाजारमा प्रवेश गर्यो।

उनको अगुआईमा रिलायन्स रीटेलले, डीलाईट स्टोरको नयाँ चेन पनि सुरुवात गरेको छ, र [[नोवा केमिकल्स]]को साथ रिलायन्स रीटेलको ऊर्जा सक्षम बनाउनको लागि यस आशयका अनुबन्ध रहेको छ।

अम्बानी [[इन्डियन प्रिमियर लिग|इन्डियन प्रीमियर लिग]]को टीम [[मुम्बई इन्डियन्स]]को मालिक पनि हुन्, जुन २०१३ मा फाईनलमा पुगेको थियो। उनले मुन्बईमा &quot;धीरू भाइ अम्बानी इन्टरनेशनल स्कुल&quot;को स्थापना पनि गरेका छन्।


== बोर्ड सदस्यता ==
* बोर्ड अफ गभर्नर्सका सदस्य [[रासायनिक प्रविधि संस्थान]], मुम्बई
* अध्यक्ष, प्रबन्ध निर्देशक, वित्त समितिको अध्यक्ष र कर्मचारी स्टक क्षतिपूर्ति समितिको सदस्य, [[रिलायन्स इन्डस्ट्रिज लिमिटेड]]
* पूर्व अध्यक्ष, [[भारतीय पेट्रोकेमिकल्स कर्पोरेशन लिमिटेड]]
* पूर्व उपाध्यक्ष, [[रिलायन्स पेट्रोलियम]]
* बोर्डका अध्यक्ष, रिलायन्स पेट्रोलियम
* लेखा समितिका अध्यक्ष र अध्यक्ष, [[रिलायन्स रिटेल लिमिटेड]]
* अध्यक्ष, रिलायन्स अन्वेषण र उत्पादन DMCC
* पूर्व निर्देशक, ऋण समितिको सदस्य र क्षतिपूर्ति र लाभ समितिका सदस्य, [[बैङ्क अफ अमेरिका कर्पोरेशन]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mukesh Dhirubhai Ambani, Reliance Industries: Profile and Biography|url=https://www.bloomberg.com/profile/person/1784869|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|access-date=10 August 2021|archive-date=10 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810101920/https://www.bloomberg.com/profile/person/1784869|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* अध्यक्ष, [[पंडित दीनदयाल पेट्रोलियम विश्वविद्यालय]], गान्धीनगर, गुजरात

== पुरस्कार र सम्मान ==
[[चित्र:The Vice President, Shri M. Venkaiah Naidu at an event to give away The Economic Times Award for Corporate Excellence to Shri Mukesh Ambani, in Mumbai.jpg|thumb|उपराष्ट्रपति वेंकैया नायडूले एक कार्यक्रममा श्री मुकेस अम्बानीलाई कर्पोरेट उत्कृष्टताको लागि इकोनोमिक टाइम्स अवार्ड प्रदान गर्दै]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
|-
! पुरस्कार वा सम्मानको वर्ष !! पुरस्कार वा सम्मानको नाम !! पुरस्कार दिने संस्था
|-
| २०००
| अर्न्स्ट एण्ड यंग इन्टरप्रेन्योर अफ द इयर&lt;ref&gt;{{cite web|title=Entrepreneur of the Year – 2000 Winners|url=http://www.ey.com/IN/en/About-us/Entrepreneurship/Entrepreneur-Of-The-Year/Entrepreneur_Of_The_Year_Winner2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20130320061833/http://www.ey.com/IN/en/About-us/Entrepreneurship/Entrepreneur-Of-The-Year/Entrepreneur_Of_The_Year_Winner2000|archive-date=20 March 2013|access-date=10 June 2013|publisher=[[Ernst &amp; Young]]|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320061833/http://www.ey.com/IN/en/About-us/Entrepreneurship/Entrepreneur-Of-The-Year/Entrepreneur_Of_The_Year_Winner2000 |date=20 March 2013 }}&lt;/ref&gt;
| अर्न्स्ट एण्ड यंग इन्डिया
|-
| २०१०
| अवार्ड डिनरमा ग्लोबल भिजन अवार्ड&lt;ref&gt;{{cite web|title=Asia Society Awards Dinner Honors Mukesh Ambani, Jeffrey Immelt, and NY Philharmonic|url=http://asiasociety.org/media/press-releases/asia-society-awards-dinner-honors-Mukesh-Ambani-jeffrey-immelt-and-ny-philharmo|work=Press Release on Asia Society|publisher=[[Asia Society]]|date=4 November 2010|access-date=21 September 2011|archive-date=13 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013161625/http://asiasociety.org/media/press-releases/asia-society-awards-dinner-honors-mukesh-ambani-jeffrey-immelt-and-ny-philharmo|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| एसिया सोसाइटी
|-
| २०१०
| स्कूल अफ इन्जिनियरिङ् र एप्लाइड साइंस डीन पदक&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mukesh Ambani awarded the Dean's Medal by University of Pennsylvania|url=http://forbesindia.com/article/web-special/mukesh-ambani-awarded-the-deans-medal-by-university-of-pennsylvania/8902/1|work=[[Forbes India]]|date=9 January 2010|access-date=10 August 2021|archive-date=17 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317040754/http://www.forbesindia.com/article/web-special/mukesh-ambani-awarded-the-deans-medal-by-university-of-pennsylvania/8902/1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[पेन्सिल्भेनिया विश्वविद्यालय]]

|-
| २०१०
| पाँचौँ उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने विश्वव्यापी सीईओ&lt;ref&gt;{{cite web |last1=T. Hansen |first1=Morten |last2=Ibarra |first2=Herminia |last3=Peyer |first3=Urs |title=Mukesh D. Ambani – 100 Best-Performing CEOs in the World |url=http://hbr.org/web/extras/100ceos/5-ambani |date=January 2010 |work=[[Harvard Business Review]] |publisher=[[Harvard Business Publishing]] |access-date=10 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301040655/http://hbr.org/web/extras/100ceos/5-ambani |archive-date=1 March 2012 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301040655/http://hbr.org/web/extras/100ceos/5-ambani |date=1 March 2012 }}&lt;/ref&gt;
| [[हार्वर्ड व्यापार समीक्षा]]

|-
|२०१०
|ग्लोबल लीडरशिप अवार्ड&lt;ref&gt;{{cite news|title=BCIU Presents Dwight D. Eisenhower Global Awards to Mukesh D.
|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aT_weC3ceIys
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729214311/https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aT_weC3ceIys
|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=11 November 2010|access-date=1 August 2014|archive-date=29 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|[[अन्तर्राष्ट्रिय समझदारीका लागि व्यापार परिषद्]]
|-
| २०१६
| विदेशी सहयोगी, संयुक्त राज्य अमेरिका [[नेशनल एकेडेमी अफ इन्जिनियरिङ्]]&lt;ref name=&quot;West&quot;&gt;{{cite news|title=Four Indian American Engineers Among Newly Elected NAE Members|url=http://www.indiawest.com/news/global_indian/four-indian-american-engineers-among-newly-elected-nae-members/article_de1c0fc6-cf73-11e5-b931-bf7b3573219e.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604214531/http://www.indiawest.com/news/global_indian/four-indian-american-engineers-among-newly-elected-nae-members/article_de1c0fc6-cf73-11e5-b931-bf7b3573219e.html|archive-date=4 June 2016|access-date=18 June 2016|work=India West|date=9 February 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604214531/http://www.indiawest.com/news/global_indian/four-indian-american-engineers-among-newly-elected-nae-members/article_de1c0fc6-cf73-11e5-b931-bf7b3573219e.html |date=4 June 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NAEMembership&quot;&gt;{{cite web|title=Mr. Mukesh Dhirubhai Ambani|url=http://www.nae.edu/MembersSection/MemberDirectory/149904.aspx|website=[[National Academy of Engineering]]|access-date=10 August 2021|archive-date=25 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104559/https://www.nae.edu/MembersSection/MemberDirectory/149904.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| नेशनल एकेडेमी अफ इन्जिनियरिङ्
|-
| २०१६
| [[ओथमर स्वर्ण पदक]]&lt;ref name=&quot;NetIndian&quot;&gt;{{cite news|title=Mukesh Ambani awarded Othmer Gold Medal for Entrepreneurial Leadership|url=http://netindian.in/news/2016/05/17/00038017/mukesh-ambani-awarded-othmer-gold-medal-entrepreneurial-leadership|access-date=17 May 2016|work=NetIndian News Network|date=17 May 2016|archive-date=18 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518112702/http://netindian.in/news/2016/05/17/00038017/mukesh-ambani-awarded-othmer-gold-medal-entrepreneurial-leadership|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160518112702/http://netindian.in/news/2016/05/17/00038017/mukesh-ambani-awarded-othmer-gold-medal-entrepreneurial-leadership |date=18 May 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OthmerMedal&quot;&gt;{{cite web|title=Othmer Gold Medal|date=31 May 2016|url=https://www.sciencehistory.org/othmer-gold-medal|publisher=[[Science History Institute]]|access-date=10 August 2021|archive-date=2 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202130646/https://www.sciencehistory.org/othmer-gold-medal|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[विज्ञान इतिहास संस्थान|केमिकल हेरिटेज फाउन्डेशन]]
|}

== स्टक हेरफेर र दण्ड ==
रिलायन्स पेट्रोलियम लिमिटेडको शेयर हेरफेर गरेको आरोपमा रिलायन्स इन्डस्ट्रिजलाई ९५० करोड (९.५ बिलियन), २००७ मा फिर्ता लाभ मा४४७ (४.४७ बिलियन) करोड मा विभाजित र ५०० (५ बिलियन) करोड ब्याज मा विभाजित गरियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/latest/982968/sebi-fines-reliance-industries-mukesh-ambani-rs-40-crore-for-manipulative-trades-in-2007|title=SEBI fines Reliance Industries, Mukesh Ambani Rs 40 crore for 'manipulative trades' in 2007|author=Scroll Staff|website=Scroll.in|date=2 January 2021|access-date=31 January 2023|archive-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129083618/https://scroll.in/latest/982968/sebi-fines-reliance-industries-mukesh-ambani-rs-40-crore-for-manipulative-trades-in-2007|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  सेक्युरिटीज एण्ड एक्सचेन्ज बोर्ड अफ इन्डियाको निर्देशन अनुसार, आरआईएलले आफ्नो पूर्व सूचीबद्ध इकाई आरपीएलको व्यापारबाट अनाधिकृत नाफा प्राप्त गर्न आफ्ना एजेन्टहरूको सहयोगमा एक संगठित कार्य सञ्चालन गर्‍यो, जुन 2009 मा पहिलेकोसँग जोडिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sebi-fines-reliance-industries-mukesh-ambani-two-other-entities-in-rpl-case/article33474227.ece|title=Reliance Petroleum case. SEBI fines Reliance Industries, Mukesh Ambani, two other entities|newspaper=The Hindu|date=1 January 2021|via=www.thehindu.com|access-date=31 January 2023|archive-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129055419/https://www.thehindu.com/business/Industry/sebi-fines-reliance-industries-mukesh-ambani-two-other-entities-in-rpl-case/article33474227.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/rpl-case-sebi-fines-reliance-industries-mukesh-ambani-two-other-entities-11609514042845.html|title=RPL case: Sebi slaps fine on Reliance, Ambani|first=Kalpana|last=Pathak|date=1 January 2021|website=mint|access-date=31 January 2023|archive-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129055419/https://www.livemint.com/companies/news/rpl-case-sebi-fines-reliance-industries-mukesh-ambani-two-other-entities-11609514042845.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.in/business/news/sebi-imposes-penalty-on-mukesh-ambani-and-reliance-industries-for-manipulative-trading/articleshow/80071715.cms|title=SEBI imposes penalty on Mukesh Ambani and Reliance Industries for manipulative trading|website=Business Insider|access-date=31 January 2023|archive-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129055411/https://www.businessinsider.in/business/news/sebi-imposes-penalty-on-mukesh-ambani-and-reliance-industries-for-manipulative-trading/articleshow/80071715.cms|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129055411/https://www.businessinsider.in/business/news/sebi-imposes-penalty-on-mukesh-ambani-and-reliance-industries-for-manipulative-trading/articleshow/80071715.cms |date=29 January 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/india-reliance-penalty-idUSKBN2962DY|title=India's Reliance Industries and chairman fined over share trades|newspaper=Reuters|date=1 January 2021|via=www.reuters.com|access-date=31 January 2023|archive-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230129060541/https://www.reuters.com/article/india-reliance-penalty-idUSKBN2962DY|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-27/reliance-industries-falls-after-manipulation-charge-trading-ban|title=Reliance Industries Falls After Manipulation Charge, Trading Ban|newspaper=Bloomberg|date=27 March 2017|via=www.bloomberg.com|access-date=31 January 2023|archive-date=30 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330012055/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-27/reliance-industries-falls-after-manipulation-charge-trading-ban|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिगत जवन ==
[[चित्र:Ambani Family at reception of Deepika and Ranveer 2018.jpg|thumb|260x260px|२०१८ मा दीपिका पादुकोण र रणवीर सिंहको रिसेप्शनमा अम्बानी परिवार।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Meet the Ambanis, the richest family in Asia, who live in a $1 billion skyscraper and mingle with royals, politicians, and Bollywood stars |url=https://www.businessinsider.in/meet-the-ambanis-the-richest-family-in-asia-who-live-in-a-1-billion-skyscraper-and-mingle-with-royals-politicians-and-bollywood-stars/articleshow/67150327.cms |access-date=11 February 2022 |website=Business Insider |archive-date=11 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211022414/https://www.businessinsider.in/meet-the-ambanis-the-richest-family-in-asia-who-live-in-a-1-billion-skyscraper-and-mingle-with-royals-politicians-and-bollywood-stars/articleshow/67150327.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]

उनले 1985 मा नीता अम्बानीसँग विवाह गरे र उनीहरूका दुई छोरा, आकाश र अनन्त र एक छोरी, ईशा, जो आकाशको जुम्ल्याहा हुन्।&lt;ref name=&quot;All About Billionaire Mukesh Ambani's 3 Children: Akash, Isha and Anant&quot;&gt;{{cite news |last1=Peoplemag |title=All About Billionaire Mukesh Ambani's 3 Children: Akash, Isha and Anant |url=https://people.com/all-about-mukesh-ambani-children-8603971 |access-date=7 March 2024 |date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307094211/https://people.com/all-about-mukesh-ambani-children-8603971 |archive-date=7 March 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;marriage&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/business/india/born-rich-india-s-young-billionaire-heirs-and-heiresses--3676.html|title=India's young billionaire heirs and heiresses|date=28 November 2012|publisher=[[India TV]]|access-date=10 August 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422034922/https://www.indiatvnews.com/business/india/born-rich-india-s-young-billionaire-heirs-and-heiresses--3676.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; नीताले आफ्नो बुबाको नृत्य प्रस्तुतिमा भाग लिएपछि तिनीहरूको भेट भयो र नीताले दुवैको बीचमा विवाहको व्यवस्था गर्ने विचार गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|first=Priyanka|last=Vartak|url=http://www.freepressjournal.in/business/nita-ambanis-story-from-school-teacher-to-indias-wealthiest-woman-is-worth-a-read/1175962|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124102203/https://www.freepressjournal.in/business/nita-ambanis-story-from-school-teacher-to-indias-wealthiest-woman-is-worth-a-read/1175962|title=Nita Ambani's story, from school teacher to India's wealthiest woman, is worth a read!|date=24 November 2017|work=[[The Free Press Journal]]|archive-date=24 November 2017|access-date=10 August 2021|url-status=dead|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

तिनीहरू [[एन्टिलिया (भवन)|एन्टिलिया]] मा बस्छन्, मुम्बईको एउटा निजी २७ तले भवन, जसको मूल्य US$१ बिलियन थियो र यो निर्माण भएको समयमा विश्वको सबैभन्दा महँगो निजी निवास थियो।&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;theage1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.theage.com.au/executive-style/luxury/indias-richest-man-builds-worlds-first-billiondollar-home-20101015-16mrg.html|title=India's richest man builds world's first billion-dollar home|last=Kwek|first=Glenda|date=15 October 2010|work=[[The Age]]|access-date=10 August 2021|location=Melbourne|archive-date=30 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030060041/http://www.theage.com.au/executive-style/luxury/indias-richest-man-builds-worlds-first-billiondollar-home-20101015-16mrg.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; भवनको मर्मतसम्भारका लागि ६०० जना कर्मचारी चाहिँन्छ, र यसमा तीनवटा हेलिप्याड, १६० कार ग्यारेज, निजी चलचित्र थिएटर, स्विमिङ पुल र फिटनेस सेन्टर समावेश छन्।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/05/18/antilia-inside-mukesh-expensive-home-mumbai_n_1527703.html|title=Antilia: Inside Mukesh Ambani's 27-Story Mumbai Residence, The World's First $1 Billion Home (PHOTOS)|last=Hanrahan|first=Mark|date=18 May 2012|work=[[HuffPost]]|access-date=10 August 2021|language=en-US|archive-date=6 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190206053248/https://www.huffingtonpost.com/2012/05/18/antilia-inside-mukesh-expensive-home-mumbai_n_1527703.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

सन् २००७ मा, अम्बानीले आफ्नी पत्नीलाई उनको ४४औँ जन्मदिनको लागि $ ६० मिलियन को एयरबस A३१९ उपहार दिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://in.reuters.com/article/idINIndia-30294620071102|title=Mukesh Ambani gifts wife jet on birthday|publisher=[[Reuters]]|date=2 November 2007|access-date=10 August 2021|language=en-IN|archive-date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804110329/https://in.reuters.com/article/idINIndia-30294620071102|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804110329/https://in.reuters.com/article/idINIndia-30294620071102 |date=4 August 2020 }}&lt;/ref&gt; एयरबसलाई बैठक कोठा, शयनकक्ष, स्याटेलाइट टेलिभिजन, वाइफाइ, स्काई बार, नुहाउने र अफिस समावेश गर्न अनुकूलित गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2007/nov/03ril.htm?print=true|title=Mukesh Ambani gifts Rs 240 cr jet to wife|work=[[Rediff.com]]|date=3 November 2007|access-date=10 August 2021|archive-date=2 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102105638/https://www.rediff.com/money/2007/nov/03ril.htm?print=true|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

सन् २००८ मा आईपीएल क्रिकेट टोली मुम्बई इन्डियन्सलाई १११.९ मिलियन डलरमा खरिद गरेपछि अम्बानीलाई &quot;विश्वको सबैभन्दा धनी खेलकुद टोली मालिक&quot; को उपाधि दिइएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/content/story/333193.html|title=Big business and Bollywood grab stakes in IPL|publisher=ESPNcricinfo|date=24 January 2008|access-date=10 August 2021|language=en|archive-date=17 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017091317/https://www.espncricinfo.com/ipl/content/story/333193.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2018/03/07/the-worlds-richest-sports-team-owners-2018/|title=The World's Richest Sports Team Owners 2018|last=Badenhausen|first=Kurt|work=[[Forbes]]|date=7 March 2018|access-date=1 August 2018|language=en|archive-date=1 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801094354/https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2018/03/07/the-worlds-richest-sports-team-owners-2018/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

मुकेस अम्बानी कडा शाकाहारी र नपिउने व्यक्ति हुन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thomaswhite.com/global-perspectives/mukesh-ambani-reliance-industries-chairman/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615035436/https://www.thomaswhite.com/global-perspectives/mukesh-ambani-reliance-industries-chairman/|title=Mukesh Ambani is India's richest man for the second year in a row|website=thomaswhite.com|date=1 June 2010|archive-date=15 June 2013|access-date=9 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

३१ मार्च २०१२ को अन्त्य भएको आर्थिक वर्षमा, उनले [[रिलायन्स इन्डस्ट्रिज लिमिटेड]] (RIL) को प्रमुखको रूपमा आफ्नो वार्षिक तलबबाट करिब ₹240 मिलियन त्याग्ने निर्णय गरे। त्यो आर्थिक वर्षमा आरआईएलले यसका शीर्ष व्यवस्थापन कर्मचारीहरूलाई कुल पारिश्रमिक प्याकेजहरू बढे पनि उनले यो गर्न छनौट गरे। मुकेस अम्बानीको कम्पनीमा ५०.४ प्रतिशत सेयर छ।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-03-05/ambani-backed-by-india-power-is-asia-s-no-1-billionaire |title=Mukesh Ambani Backed by India Power Holdings Proves Asia's Top Billionaire |last1=Chu |first1=Patrick |last2=Idayu Ismail |first2=Netty |date=5 March 2012 |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |access-date=10 August 2021 |archive-date=10 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810114705/https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-03-05/ambani-backed-by-india-power-is-asia-s-no-1-billionaire |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यो कदमले लगातार चौथो वर्षको लागि उनको तलब ₹ १५० मिलियनमा सीमित राख्यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mukesh-Ambani-forgoes-Rs-23-82-crore-from-his-pay-package/articleshow/13064719.cms |work=[[The Times of India]] |title=Mukesh Ambani forgoes Rs 23.82 crore from his pay package |date=9 May 2012 |access-date=15 January 2022 |archive-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912050539/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mukesh-Ambani-forgoes-Rs-23-82-crore-from-his-pay-package/articleshow/13064719.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 को शुरुमा, मुम्बईको एक अदालतले आफ्नो कान्छो भाइ अनिल अम्बानीलाई स्विडेनी गियरमेकर एरिक्सनलाई व्यक्तिगत रूपमा ग्यारेन्टी गरिएको ऋण रिलायन्स कम्युनिकेसन्सको भुक्तानी नगरेकोमा आपराधिक अवहेलनामा पक्राउ गर्यो। अदालतले जेल सजायको सट्टा अनिललाई रकम जुटाउन एक महिनाको समय दिएको थियो। महिनाको अन्त्यमा, मुकेसले आफ्नो कान्छो भाइको ऋण तिरिदिए।&lt;ref name=&quot;sibling_rivalry&quot;&gt;{{cite news |last1=Altstedter |first1=Ari |last2=Sanjai |first2=P. R. |title=Mukesh Ambani Won the World's Most Expensive Sibling Rivalry |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2020-06-03/mukesh-ambani-won-the-world-s-most-expensive-sibling-rivalry |access-date=10 August 2021 |work=[[Bloomberg Businessweek]] |date=3 June 2020 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725045357/https://www.bloomberg.com/news/features/2020-06-03/mukesh-ambani-won-the-world-s-most-expensive-sibling-rivalry |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
२०२१ मा, मुम्बईको गगनचुम्बी भवन अम्बानीको घर नजिकै विस्फोटक पदार्थले भरिएको हरियो महिन्द्रा स्कर्पियो एसयूभी फेला पर्दा उनी चर्चामा थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/19a30cd2-5ec4-4105-a971-294d6ac541cf|title=Mukesh Ambani bomb scare brings Mumbai's dirty politics into the open|newspaper=Financial Times|date=4 April 2021|access-date=1 June 2022|archive-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708175435/https://www.ft.com/content/19a30cd2-5ec4-4105-a971-294d6ac541cf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २०२३ मा उनलाई इमेल मार्फत ज्यान मार्ने धम्की आएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mumbai: Mukesh Ambani Receives Death Threat Via Email; Probe On |url=https://www.news18.com/india/mumbai-mukesh-ambani-receives-death-threat-via-email-probe-on-8637264.html |work=News18 |date=28 October 2023 |language=en |access-date=28 October 2023 |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028080330/https://www.news18.com/india/mumbai-mukesh-ambani-receives-death-threat-via-email-probe-on-8637264.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सबैभन्दा धनी भारतीयहरूको सूची]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]]</text>
      <sha1>0lgmcpe30g24699vgtvh7yv36h2ba12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88369</id>
    <revision>
      <id>1355787</id>
      <parentid>1169406</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9905" sha1="et2fp38bkejmqbycnbjo37ln7ug9sko" xml:space="preserve">[[चित्र:Al-Haram_mosque_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|thumb|300x300px|हाजीको अल-हरम मस्जिदमा तीर्थयात्रीहरू]]
'''हज''' (/hædʒ/; अरबी: حج Ḥaǧǧ &quot;तिर्थयात्रा&quot;) वार्षिक रूपमा हुने  [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] तिर्थयात्रीहरूको मक्का सम्मको तिर्थ यात्रा हो र यो यात्रा हरेक [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] धर्मालम्वीहरू जो शारिरीक रूपमा सबल छन् तथा आफू नहुँदाको परिवारको खर्च धान्न सक्ने व्यक्तिको लागि आफ्नो जीवनकालमा कम्तिमा एक पटक गर्नु पर्ने अनिवार्य तिर्थयात्रा हो ।&lt;ref name=&quot;Marshall86&quot;&gt;{{Cite book|last=Long|first=Matthew|title=Islamic Beliefs, Practices, and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=H_m14NlQQMYC&amp;pg=PA86|access-date=2 September 2014|accessdate=2 September 2014|year=2011|publisher=Marshall Cavendish Corporation|isbn=978-0-7614-7926-0|ISBN=978-0-7614-7926-0|page=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nigosian|first=S. A.|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|url=https://books.google.com/books?id=my7hnALd_NkC&amp;pg=PA110|year=2004|publisher=[[Indiana University Press]]|location=[[Indiana]]|isbn=0-253-21627-3|ISBN=0-253-21627-3|page=110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/traditions/islam Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs - Islam] See drop-down essay on &quot;Islamic Practices&quot;&lt;/ref&gt; यो [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] धर्मको पाँच स्तम्बहरू मध्ये एक स्तम्ब हो । हज विश्वको सबैभन्दा ठूलो वार्षिक भेला हो ।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mosher|first=Lucinda|title=Praying: The Rituals of Faith|url=https://books.google.com/books?id=2b7fmfvpYZYC&amp;pg=PA155|access-date=18 September 2014|accessdate=18 September 2014|year=2005|publisher=Church Publishing, Inc.|isbn=9781596270169|ISBN=9781596270169|page=155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;time 2013&quot;&gt;{{Cite news|url=http://science.time.com/2013/10/16/as-the-hajj-unfolds-in-saudi-arabia-a-deep-look-inside-the-battle-against-mers/|title=As the Hajj Unfolds in Saudi Arabia, A Deep Look Inside the Battle Against MERS|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 October 2013|accessdate=17 October 2013|last=Katz|first=Andrew}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229080716/https://science.time.com/2013/10/16/as-the-hajj-unfolds-in-saudi-arabia-a-deep-look-inside-the-battle-against-mers/ |date=29 February 2020 }}&lt;/ref&gt; 
[[File:Hajj.ogg|thumb|right|काबाको चारै तिर घडीको उल्टो दिशामा सात पटक घुम्दै ]]
हज गर्नको लागि शारिरीक तथा आर्थिक रूपमा सक्षम हुने अवस्थालाई इस्लाममा '''इस्तिता'अह''' भनिन्न र यो अवस्थामा पुग्ने मुसलमानलाई '''मस्तानी''' भनिन्छ । हजले मुस्लिमहरूको एकता तथा आफुलाई परमेश्वर (अल्लाह) लाई निहित गर्ने भावलाई प्रदर्शन गर्दछ ।&lt;ref name=&quot;Nigosian111&quot;&gt;{{Cite book|last=Nigosian|first=S. A.|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|url=https://books.google.com/books?id=my7hnALd_NkC&amp;pg=PA111|year=2004|publisher=[[Indiana University Press]]|location=[[Indiana]]|isbn=0-253-21627-3|ISBN=0-253-21627-3|page=111}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hooker|first=M. B.|title=Indonesian Syariah: Defining a National School of Islamic Law|url=https://books.google.com/books?id=-a1k57q6GmwC&amp;pg=PT252|access-date=6 October 2014|accessdate=6 October 2014|year=2008|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789812308023|ISBN=9789812308023|page=228}}&lt;/ref&gt; हज शब्दको अर्थ '''&quot;यात्रा गर्ने सोच&quot;''' भन्ने हुन्छ, यसले दुबै वाहिरी र भित्री यात्रालाई जनाउँदछ ।
&lt;ref name=&quot;Adelowo395&quot;&gt;{{Cite book|editor1-first=E. Dada|editor1-last=Adelowo|title=Perspectives in Religious Studies: Volume III|url=https://books.google.com/books?id=ma-QBAAAQBAJ&amp;pg=PA395|year=2014|publisher=HEBN Publishers Plc|location=Ibadan|isbn=9789780814472|ISBN=9789780814472|page=395}}&lt;/ref&gt;
[[Category:Articles containing Arabic-language text|Category:Articles containing Arabic-language text]]

यो तिर्थयात्रा '''धु अल-हिज्जाह'''को ८ औ देखि १२ औ दिनमा हुने गर्दछ, जुन इस्लामिक पात्रोको अन्तिम महिनामा पर्दछ । इस्लामी पात्रो चन्द्र पात्रो भएकोले पश्चिमी देशहरूमा प्रयोग हुने ग्रेगोरियन पात्रो भन्दा एघार दिन कम हुन्छ, त्यही भएर ग्रेगोरियन पात्रोमा हजको मिति हरेक वर्ष फरक हुने गर्दछ । '''इहरम''' एक विशेष आध्यात्मिक अवस्थितीको जसमा मुलसमानहरू हजको दौरान हुने गर्दछ । यस अवस्थामा तिर्थयात्रीहरूले दुईटा सेतो कपडा र केही काम वा व्यवहारबाट अलग हुने गर्दछ । &lt;ref name=Nigosian111/&gt;&lt;ref name=EB-ihram&gt;{{cite encyclopedia |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/282481/ihram |title=ihram |date=2014 |work= Encyclopædia Britannica |access-date=6 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hajj.org.au/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=29&amp;Itemid=53 |title=Ihram - Summary |work=Hajj Portal |access-date=20 November 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080721005117/http://www.hajj.org.au/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=29&amp;Itemid=53 |date=21 July 2008 }}&lt;/ref&gt;

७ औँ शताब्दी देखि हज इस्लामी पैगंबर [[मुहम्मद]]को जीवनसँग जोडिएको छ तर मुसलमानहरूका अनुसार मक्काको तिर्थयात्राको यो तिर्थ हजारौ वर्ष देखि [[इब्राहिम]]को समय देखि नै चलेको मान्यता रहेको छ । तिर्थयात्रीहरू लाखौ मानिसहरूको भेलामा सहभागि हुन्छन् । जसले एक साथ हजको हप्तामा मक्कामा जम्मा भएर त्यहाँ विभिन्न् धर्मविधीहरूमा भाग लिने गर्दछन्; प्रत्येक व्यक्ति एक घनाकार भवन काबाको चारै तिर घडीको उल्टो दिशामा सात पटक घुम्ने गर्दछ, अल सफा र अल मारवाह नाम गरेको पहाडको बिचमा अगाडि र पछाडि हिड्ने गर्दछ, जमजमको कुवाको पानी पिउने गर्छन्, अराफातको पहाडको मैदानमा उठेर जागाराम बस्नको लागि जान्छन् र एउटा शैतानलाई ढुङ्गा हान्ने परम्परा पुरा गर्न ढुङ्गा हान्ने गर्दछन् । त्यस पश्चात तिर्थयात्रीहरूले आफ्नो कपाल फाल्छन्, पशु बलि दिन्छन् र यस पश्चात ईद उल-अधा नामको तीन दिनसम्मको वैश्विक उत्सव मनाउने गर्दछन् । &lt;ref name=armstrong&gt;{{cite book|pages=10–12|title=Islam: A Short History|author=Karen Armstrong|isbn=0-8129-6618-X|date=2000,2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/holydays/eiduladha.shtml|title=BBC - Religion &amp; Ethics - Eid el Adha|accessdate=December 2007, December 30, 2012}}&lt;/ref&gt;

==चित्र दिर्घा ==
&lt;gallery&gt;
File:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|पवित्र मस्जिद मा प्रार्थना
File:Mount Arafat.jpg|माउन्ट अराफात
File:Haji pilgrimage mina tent city.jpg|हजा तीर्थ को लागि बनाइएका टेन्टहरु
&lt;/gallery&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:इस्लाम]]
[[श्रेणी:इस्लामको पाँच स्तम्बहरू]]
[[श्रेणी:इस्लाम धर्म]]</text>
      <sha1>et2fp38bkejmqbycnbjo37ln7ug9sko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रोबिन ली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89017</id>
    <revision>
      <id>1355762</id>
      <parentid>1310043</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15331" sha1="q1o32m6pa8t59teda9xansp82l9ucdj" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name           = रोबिन ली
| image          = Robin Li at the Web 2.0 Summit 2010 (cropped).jpg
| image_size     = 200px 
| caption        =  २०१० मा ७औ वार्षिक वेब २.० शिखर सम्मेलनमा रबिन ली
| native_name     = 李彦宏
| birth_date     = {{birth date and age|१९६८|११|१७|df=yes}}
| birth_place    = [[यांगक्वान]], [[शांजी]], [[चीन]]
| residence      = [[बेजिंग]], [[चीन]]
| nationality    = चाईनीज&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2010/10/billionaires-2010_Robin-Li_XXXJ.html http://www.forbes.com/lists/2010/10/billionaires-2010_Robin-Li_XXXJ.html]; accessed 3 May 2014.&lt;/ref&gt;
| alma_mater     = [[पेकिंग यूनिभर्सिटीPeking University]]&lt;br/&gt;[[State University of New York at Buffalo|स्टेट युनीभर्सिटी अफ न्युवोर्क(सन्नी) बुफ्यालोमा]]
| occupation     = अध्यक्ष र सीईओ, [[बायदु|बैदु]] &lt;br /&gt;निर्देशक बोर्ड, [[New Oriental|शिक्षा र प्रविधि समूह कम्पनि]] 
| children       = ४ सन्तान{{citation needed|date=अक्टुबर २०१५}}
| networth       = {{increase}} US$१४.३.3 बिलियन (डिसेम्बर २०१५)&lt;ref&gt;http://www.forbes.com/profile/robin-li/?list=billionaires&lt;/ref&gt;
}}

'''रबिन ली''' वा '''ली यान्होंग'''(चिनियाँ:&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;zh-Hans&quot;&gt;
李彦宏&lt;/span&gt;&lt;span&gt;; &lt;/span&gt;पिनयिन:&lt;span&gt; &lt;/span&gt;''&lt;span lang=&quot;zh-Latn-pinyin&quot;&gt;Lǐ Yànhóng&lt;/span&gt;''; जन्म १७ नोभेम्बर १९६८) एक [[चीन|चिनियाँ]] इन्टरनेट उद्यमी हुन् । उनी चिनियाँ खोज इन्जिन [[बायदु|बैदु]]([[बायदु|Baidu)]]&lt;ref name=&quot;baidu&quot;&gt;{{URL|www.baidu.com}}&lt;/ref&gt; का सह-संस्थापक र सेप्टेम्बर २०१५ का अनुसार कुल ९.६ अर्ब अमेरिकी डलर कुल मूल्यका साथ मुख्य भूमि [[चीन]]मा सातौँ धनी मानिस हुन् ।&lt;ref&gt;http://www.forbes.com/profile/robin-li/?list=rtb&lt;/ref&gt; हारुन रिपोर्ट बिश्वका धनी सूची २०१४ अनुसार, उनी बिश्वमा ११९ औ धनी व्यक्ति हुन् ।&lt;ref&gt;[http://hurun.net/EN/HuList.aspx?nid=26 Hurun Report Global Rich List, February 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808232251/http://hurun.net/EN/HuList.aspx?nid=26 |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt; ली १२ औँ चिनियाँ जनता राजनीतिक सल्लाहकार सम्मेलन को सदस्यको रूपमा कार्यरत छन् । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.china.com.cn/2013lianghui/2013-03/05/content_28139169.htm|title=政协委员李彦宏:高薪挖著名教授成为不了优秀大学|publisher=[[China Internet Information Center]]|accessdate=March 5, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305010441/http://news.china.com.cn/2013lianghui/2013-03/05/content_28139169.htm |date=March 5, 2017 }}&lt;/ref&gt;

ली ले सूचना व्यवस्थापन पेकिङ विश्वविद्यालय मा र [[कम्प्युटर विज्ञान]] न्यु योर्क राज्य विश्वविद्यालय बुफ्यालो मा अध्ययन गरेका हुन् । सन् २००० मा एरिक छु लीसँग मिलेर [[बायदु|बैदु]]को स्थापना गरे । ली जनवरी २००४ देखि &lt;nowiki&gt;[[बैदु]]&lt;/nowiki&gt; सीईओ भएका थिए। कम्पनी अगस्ट ५, २००५ मा NASDAQ मा सूचीबद्ध भएको थियो। &lt;ref&gt;[http://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2005/08/07/2003266803 Taipei Times (7th Aug 2005)]&lt;/ref&gt; ली १५ मई २०११ मा एसियाली वैज्ञानिक पत्रिका द्वारा  हेर्नको लागि १५ एसियाली वैज्ञानिकहरू मध्ये का रूपमा समावेश गरिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Ultimate List Of 15 Asian Scientists To Watch – Robin Li|url=http://www.asianscientist.com|date=15 May 2011|work=AsianScientist.com|accessdate=6 June 2011}}&lt;/ref&gt;

अगस्ट २९, २०१४, स्वतन्त्र विशेषज्ञ सल्लाहकार समूह मा डाटा क्रान्तिको लागि दिगो विकास को लागि [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव|संयुक्त राष्ट्र सचिव जनरल]], श्री [[बान कि-मुन|वान कि मुन]] द्वारा रबिन ली सह-अध्यक्षका रूपमा नियुक्त गरिएको थियो। &lt;ref&gt;http://www.undatarevolution.org/about-ieag/&lt;/ref&gt;

== प्रारम्भिक वर्ष ==
ली मा जन्म भएको थियो, शांक्सी प्रान्त, चीन, जहाँ उहाँले आफ्नो बाल्यकाल को भन्दा खर्च. दुवै आफ्नो आमाबाबुले थिए कारखाना कामदारहरूको । ली थियो चौथो पाँच जना छोराछोरी, र मात्र केटा । &lt;ref name=&quot;mbalib1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://wiki.mbalib.com/wiki/%E6%9D%8E%E5%BD%A6%E5%AE%8F|title=李彦宏 - MBA智库百科|date=1 May 2012|publisher=Wiki.mbalib.com|language=zh|accessdate=5 May 2012}}&lt;/ref&gt;

उहाँले भर्ना मा पेकिङ विश्वविद्यालय जहाँ उहाँले अध्ययन गरेको जानकारी व्यवस्थापन र कमाएका विज्ञान को एक स्नातक डिग्री । को गिरावट मा 1991, ली गए विश्वविद्यालय मा भैंसी, को न्यु योर्क राज्य विश्वविद्यालय, अमेरिका मा अध्ययन गर्न को लागि एक doctorate मा कम्प्युटर विज्ञान. उहाँले प्राप्त आफ्नो मास्टर को विज्ञान मा कम्प्युटर विज्ञान डिग्री 1994 मा पछि निर्णय गर्न जारी संग, पीएचडी छ । &lt;ref name=&quot;mbalib1&quot;/&gt;

== बैदुको विकास ==
सन् १९९४ मा, ली सामेल IDD जानकारी सेवाहरू, नयाँ जर्सी भाग को डाउ जोन्स र कम्पनी, जहाँ उहाँले मदत गर्न एक सफ्टवेयर विकास लागि कार्यक्रम को अनलाइन संस्करण ''द वाल स्ट्रीट जर्नल''.&lt;ref&gt;[http://www.taipeitimes.com/News/bizfocus/archives/2006/09/17/2003328060 Taipei Times: &quot;Robin Li's vision powers Baidu's Internet search dominance&quot; (17th Sep 2006)]&lt;/ref&gt; उहाँले पनि सुधार मा काम गरे algorithms को लागि खोज इन्जिन छ । उहाँले मा बाँकी IDD जानकारी सेवाहरू देखि 1994 मे जुन 1997. 1996 मा, जबकि मा IDD, ली विकास [[बायदु|Rankdex]] साइट रन एल्गोरिथ्म को लागि खोज इन्जिन पृष्ठ र्याङ्किङ्ग,&lt;ref&gt;Greenberg, Andy, [http://www.forbes.com/forbes/2009/1005/technology-baidu-robin-li-man-whos-beating-google_2.html &quot;The Man Who's Beating Google&quot;], ''Forbes'' magazine, October 05, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Yanhong Li, &quot;Toward a Qualitative Search Engine,&quot; ''IEEE Internet Computing'', vol. 2, no. 4, pp. 24-29, July/August 1998, doi&lt;span&gt;:&lt;/span&gt;[[doi:10.1109/4236.707687|10.1109/4236.707687]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rankdex.com/about.html &quot;About: RankDex&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120002301/http://www.rankdex.com/about.html |date=2012-01-20 }}, rankdex.com; accessed 3 May 2014.&lt;/ref&gt; जो सम्मानित थियो, एक अमेरिकी प्याटेन्ट.&lt;ref&gt;USPTO,
[http://www.google.com/patents?hl=en&amp;lr=&amp;vid=USPAT5920859&amp;id=x04ZAAAAEBAJ&amp;oi=fnd&amp;dq=yanhong+li&amp;printsec=abstract#v=onepage&amp;q=yanhong%20li&amp;f=false &quot;Hypertext Document Retrieval System and Method&quot;], US Patent number: 5920859, Inventor: Yanhong Li, Filing date: 5 February 1997, Issue date: 6 July 1999&lt;/ref&gt; उहाँले पछि प्रयोग गर्न यो प्रविधि लागि Baidu खोज इन्जिन छ ।

ली रूपमा काम एक कर्मचारी इन्जिनियर लागि Infoseek, एक अग्रगामी इन्टरनेट खोज इन्जिन कम्पनी, देखि जुलाई 1997 डिसेम्बर 1999. एक उपलब्धि थियो आफ्नो चित्र खोज समारोह द्वारा प्रयोग गरिन्छ Go.com.&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/technology/2005/dec/08/piracy.news The Guardian: &quot;Interview: Robin Li, founder of Baidu.com&quot; (8 December 2005)]&lt;/ref&gt; भएकोले संस्थापक Baidu जनवरी मा 2000, ली फर्केर छ कम्पनी मा सबै भन्दा ठूलो चिनियाँ खोज इन्जिन संग, 80% शेयर बजार भन्दा द्वारा खोज क्वेरी, र दोस्रो सबै भन्दा ठूलो स्वतन्त्र संसारमा खोज इन्जिन छ । 5 अगस्ट 2005, Baidu सफलतापूर्वक पूरा यसको आईपीओ मा NASDAQ, र 2007 मा पहिलो चिनियाँ कम्पनी बन्यो मा समावेश गर्न NASDAQ-100 सूचकांक । उहाँले मा देखा सीएनएन मुद्रा गरेको वार्षिक सूची को &quot;50 मान्छे गर्ने कुरा अब&quot; मा 2007.&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/galleries/2007/biz2/0706/gallery.50whomatter.biz2/34.html CNN Money, June 2007, &quot;50 people who matter now&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115205353/http://money.cnn.com/galleries/2007/biz2/0706/gallery.50whomatter.biz2/34.html |date=2017-01-15 }}, cnn.com; accessed 3 May 2014.&lt;/ref&gt;

== सम्मान ==
सन् २००१ मा, उहाँ  [http://chuangye.cyol.com/content/2006-05/23/content_1392636.htm &quot; चिनियाँ शीर्ष दस अभिनव अग्रगामी&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807041120/http://chuangye.cyol.com/content/2006-05/23/content_1392636.htm |date=2007-08-07 }} मा एक नाउँ वहाको थियो । तेस्तै प्रकारले सन् २००२ र २००३ मा, उहाँल को नाउँ  [http://it.sohu.com/20070101/n247384736.shtml &quot;यो दस प्रसिद्ध व्यक्ति&quot;] मध्ये एक थियो । अप्रिल सन् २००४ मा, उहाँ  [http://www.baiduer.com.cn/?p=6777 &quot;चिनियाँ सफ्टवेयर दस उल्लेखनीय जवान व्यक्ति&quot;] मा नाउँ दोस्रो सत्र मा थियो । २३ अगस्ट २००५ मा, उहाँको नाउँ  [http://finance.people.com.cn/GB/42774/3639812.html &quot;आसियान युवा पुरस्कार&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817045008/http://finance.people.com.cn/GB/42774/3639812.html |date=2016-08-17 }} को बाह्रौँ सत्र को लागि मनोनयन भएको थियो। २८ डिसेम्बर २००५ को, उहाँले को एक नाउँ थियो [http://www.cipnews.com.cn/showArticle.asp?Articleid=726 &quot;सीसीटीवी 2005 चिनियाँ आर्थिक तथ्याङ्कले को वर्ष&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914051349/http://www.cipnews.com.cn/showArticle.asp?Articleid=726 |date=2016-09-14 }} मा 10 डिसेम्बर 2006 उहाँले नाउँ थियो 2006 गरेको &quot;संसारको सबै भन्दा राम्रो व्यापार नेता&quot; द्वारा [http://news.iresearch.cn/0401/20061210/58239.shtml ''अमेरिकी व्यापार साप्ताहिक''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071604/http://news.iresearch.cn/0401/20061210/58239.shtml |date=2016-03-04 }}.

== सन्दर्भहरू ==
{{Reflist|30em}}

== बाह्य कडीहरू ==
*  [http://www.reuters.com/article/idUSTOE60H01S20100120 &quot;NEWSMAKER-Baidu संस्थापक नियम चीनकोसँग वेब pragmatism&quot;] द्वारा Melanie ली, ''Reuters'', 19 जनवरी 2010.
* [http://ir.baidu.com/phoenix.zhtml?c=188488&amp;p=irol-govBio&amp;ID=138201 रबिन ली प्रोफाइल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140908094409/http://ir.baidu.com/phoenix.zhtml?c=188488&amp;p=irol-govBio&amp;ID=138201 |date=2014-09-08 }}, ir.baidu.com; accessed 3 मई 2014. 
* [http://ecorner.stanford.edu/authorMaterialInfo.html?mid=2280 रबिन ली उद्धार भाषण मा स्टैनफोर्ड विश्वविद्यालय गरेको उद्यमशीलता कुना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004200233/http://ecorner.stanford.edu/authorMaterialInfo.html?mid=2280 |date=2011-10-04 }}, सेप्टेम्बर 2009; accessed 3 मई 2014. 
* [http://www.asia-inc.com/May05/Hchina_RobinLi_may.htm Asia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502171419/http://www.asia-inc.com/May05/Hchina_RobinLi_may.htm |date=2006-05-02 }}; accessed 3 मई 2014.

[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]</text>
      <sha1>q1o32m6pa8t59teda9xansp82l9ucdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90085</id>
    <revision>
      <id>1355710</id>
      <parentid>1355709</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* जन्म */</comment>
      <origin>1355710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10909" sha1="doyjquh3ngifz283bchalj7ug2j9977" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix = श्री कमाण्डर ईन चिफ
|name = खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|honorific-suffix = 
|native_name = 
|othername = नेपालको शाहाजहाँ
|image = Khadga Shamsher Jang Bahadur Rana.jpg 
|caption = 
|birth_date  = १६ फेब्रुअरी, १८६१
|birth_place = 
|death_date = २२ डिसेम्बर, १९२१
|death_place = नेपाल दरबार, सौगोर
|father = [[धीर शमशेर राणा]]
|mother = नन्द कुमारी थापा
|office = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालको प्रधान सेनापति]]
|term_start = सन् १८८५
|term_end = सन् १८८७ &lt;ref&gt;http://www.royalark.net/Nepal/lamb2.htm&lt;/ref&gt;
|predecessor =  [[जीतजङ्ग राणा]]
|successor = [[रण शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]
|office1 = पाल्पाको बडाहाकिम
|term_start1 = वि सं १९४८
|term_end1 = वि सं १९५९
|predecessor1 =  [[भीम शमशेर]]
|successor1 = समर शमशेर
|primeminister1=वीर शमशेर
|rank = जनरल
|award = 
|religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]]
}}
'''खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा''' नेपाली सेनाका [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] थिए। वीर शमशेरलाई प्रधानमन्त्रीबाट हटाएर आफू श्री ३ तथा प्राइममिनिस्टर हुने षड्यन्त्र गर्दा उनलाई वीरशमशेरले [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|रोलक्रम]]बाट हटाई पाल्पामा निर्वासित गरेका थिए।

==जन्म==
[[चित्र:Khadga_Shumsher_Rana_(cropped).jpg|alt=Khadga Shumsher Rana (cropped).jpg|left|thumb|Khadga Shumsher Rana (cropped)]]
उनको जन्म कमाण्डर [[धीर शमशेर राणा]]को तेश्रो पुत्रको रूपमा भयो। उनी आफ्नी माता रानी नन्द कुमारी थापा (गोदार)का ज्येष्ठ पुत्र हुन् । उनका मावली हजुरबुवा काजी [[हेमदलसिंह थापा]] र मामा काजी कर्णेल [[केशरसिंह थापा]] हुन् । 

उनी पहिले देखिनै अति महत्वाकांक्षी थिए । श्री ३ रणोद्दीपासिंह धेरै पटक बिना अंगरक्षक आफू मात्र धीरशमशेरको दर बारमा आउँथे। त्यो देखी एकदिन खड्ग शमशेरले बुवा धीरशम्शेरसँग एकान्तमा ,&quot;बुवाज्यु, अब हजुर आफै महाराज भइ बक्सनु पर्‍यो ।&quot; भने । सो सुनी धीरशमशेरले &quot;ठाइलादाइ महाराज हुँदाहुँदै म कसरी महाराज हुने&quot; भनी प्रश्न गरे । जवाफमा खड्गशमशेरले, &quot;महाराज यहाँ एक्लाई सवारी भएको बेलामा थुन्ने र बुवाअज्यु महाराज होइबक्सने&quot; भनेए सुझाव दिए । सो सुझाव सुन्नासाथ धीरशमशेरले मेजर जनरला भइसकेका र बिबाह समेत भईसकेका लाठे जवान छोरालाई लात्तै लात्ताले गोदे । &lt;ref name=&quot;सुवेदी&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=209}}&lt;/ref&gt;

==४२ सालको पर्व==
{{main|४२ सालको पर्व}}
वि.सं. १९४२(सन् १८८५) मा आफ्नै ठुलोबुवा प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]को हत्या गरे।  थियो। कार्तिक १५ गते राती ८ बजे  वीर शमशेर, खड्ग शमशेर, चन्द्र शमशेर र भिम शमशेर सैन्य परेडको लागि हतियार देखाउने जरुरी काम रहेकाले भेट्नु पर्ने भनेर प्रवेश गरे। र भित्र गएर &quot; पेटिकोट भित्रबाट शासन गर्नेको यस्तै गति हुन्छ&quot; भनेर ड्याङ-ड्याङ गोली चलाए । रणोद्दीप सिंहको मृत्यु भयो । 

४२ सालको पर्व पश्चात उनी प्रधान सेनापति भए साथै प्रधानमन्त्रीको मर्यादामा दाजु [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] पछिको दोस्रो थिए।

==असफल कु र रोलक्रमबाट निष्कासन ==
वीर शमशेरले बनाएको रोलक्रममा उनी दोश्रो रोलमा थिए। तर महत्वाकांक्षी खड्गसंग दाजु वीरको मृत्यु कुर्न सक्ने धैर्यता थिएन। त्यसैले उनले दाजु वीरलाई हटाएर आफै प्रधानमन्त्री बन्ने षड्यन्त्र रच्न थाले। सो काममा चन्द्र शमशेरले पनि उनलाई सघाएका थिए। यो षड्यन्त्रको पोल वीर शमशेरले थाहा पाए। वि.सं १९४३ फागुन २३ (फागुन शुल्क दशमी मासन् १८८७ मा) यिनीलाई [[कमान्डर-इन-चिफ|कमान्डर इनचिफ]]बाट पदच्युत भए र [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|प्रधानमन्त्रीको रोलक्रम]]बाट निश्काषित भई ठाडा जेलमा बन्दी भए। [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]लाई पनि निष्कासन गर्ने निर्णय हुन लागेको थियो तर [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देवशमशेर]]ले स्नेहपूर्वक चन्द्रलाई जोगाइदिए। तिनै चन्द्रले वि.सं. १९५८ मा देव शमशेरलाई पदच्युत गरेका थिए।

==पाल्पाको बडाहाकिम==
सन् १८८९ मा पाल्पाको बडाहाकिममा नियुक्त भइ पुनर्स्थापित भए। सन् १९०१ मा धनकुटाको बडाहाकिम भए। सन् १९०९ मा बेलायतका महाराज एडवार्ड सातौँबाट व्यक्तिगत '''राजा'''को उपाधि पाए।

उनी नेपालका शाहाजहाँ कहलिएका थिए। वि.सं. १९५० मा उनले आफ्नी पत्नी तेजकुमारीको स्मृतिमा [[कालीगण्डकी नदी]]को तटमा भव्य दरबार बनाए, त्यसलाई [[रानीमहल]] भनियो र त्यो तटलाई रानीघाट भनियो। जुन नेपालको ताजमहल कहलिएको थियो।

===लुम्बिनीको उत्खनन्===
खडगशमशेरले डा. फुहररको सहयोगमा लुम्बिनी स्थित अशोकस्तम्भ, कपिलवस्तुका पुरातात्त्विक वस्तुको पुनस्र्त्थान गरे। डा. फुहरर भारतीय पुरातत्त्व विभागका सदस्य थिए। गौतम बुद्धको जन्मस्थल नेपालमा हो भनी खडग शमशेरले पत्ता लगाए। &lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४७&lt;/ref&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[नेपालको प्रधान सेनापति]]
* [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालका प्रधान सेनापतिहरूको सुचि]]

==स्रोत==
{{सन्दर्भसूची}}
==बाह्य कडीहरू==
* [[https://www.nepalarmy.mil.np/ नेपाली सेना]
[[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]]
[[श्रेणी:शमशेर खलक]]
[[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]]</text>
      <sha1>doyjquh3ngifz283bchalj7ug2j9977</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355711</id>
      <parentid>1355710</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bishaldev100|Bishaldev100]] ([[User talk:Bishaldev100|वार्ता]])द्वारा [[Special:Diff/1355710|1355710]] संशोधनलाई खारेज गरियो</comment>
      <origin>1355711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10909" sha1="cvz7prt97isylclg0gc5r4tzpwbh9i7" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix = श्री कमाण्डर ईन चिफ
|name = खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|honorific-suffix = 
|native_name = 
|othername = नेपालको शाहाजहाँ
|image = Khadga Shamsher Jang Bahadur Rana.jpg 
|caption = 
|birth_date  = १६ फेब्रुअरी, १८६१
|birth_place = 
|death_date = २२ डिसेम्बर, १९२१
|death_place = नेपाल दरबार, सौगोर
|father = [[धीर शमशेर राणा]]
|mother = नन्द कुमारी थापा
|office = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालको प्रधान सेनापति]]
|term_start = सन् १८८५
|term_end = सन् १८८७ &lt;ref&gt;http://www.royalark.net/Nepal/lamb2.htm&lt;/ref&gt;
|predecessor =  [[जीतजङ्ग राणा]]
|successor = [[रण शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]
|office1 = पाल्पाको बडाहाकिम
|term_start1 = वि सं १९४८
|term_end1 = वि सं १९५९
|predecessor1 =  [[भीम शमशेर]]
|successor1 = समर शमशेर
|primeminister1=वीर शमशेर
|rank = जनरल
|award = 
|religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]]
}}
'''खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा''' नेपाली सेनाका [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] थिए। वीर शमशेरलाई प्रधानमन्त्रीबाट हटाएर आफू श्री ३ तथा प्राइममिनिस्टर हुने षड्यन्त्र गर्दा उनलाई वीरशमशेरले [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|रोलक्रम]]बाट हटाई पाल्पामा निर्वासित गरेका थिए।

==जन्म==
[[चित्र:Khadga_Shumsher_Rana_(cropped).jpg|alt=Khadga Shumsher Rana (cropped).jpg|left|thumb|Khadga Shumsher Rana (cropped)]]
उनको जन्म कमाण्डर [[धीर शमशेर राणा]]को तेश्रो पुत्रको रूपमा भयो। उनी आफ्नी माता रानी नन्द कुमारी थापा (गोदार)का ज्येष्ठ पुत्र हुन् । उनका मावली हजुरबुवा काजी [[हेमदलसिंह थापा]] र मामा काजी कर्णेल [[केशरसिंह थापा]] हुन् । 

उनी पहिले देखिनै अति महत्वाकांक्षी थिए । श्री ३ रणोद्दीपासिंह धेरै पटक बिना अंगरक्षक आफू मात्र धीरशमशेरको दर बारमा आउँथे। त्यो देखी एकदिन खड्ग शमशेरले बुवा धीरशम्शेरसँग एकान्तमा ,&quot;बुवाज्यु, अब हजुर आफै महाराज भइ बक्सनु पर्‍यो ।&quot; भने । सो सुनी धीरशमशेरले &quot;ठाइलादाइ महाराज हुँदाहुँदै म कसरी महाराज हुने&quot; भनी प्रश्न गरे । जवाफमा खड्गशमशेरले, &quot;महाराज यहाँ एक्लाई सवारी भएको बेलामा थुन्ने र बुवाअज्यु महाराज होइबक्सने&quot; भनेए सुझाव दिए । सो सुझाव सुन्नासाथ धीरशमशेरले मेजर जनरला भइसकेका र बिबाह समेत भईसकेका लाठे जवान छोरालाई लात्तै लात्ताले गोदे । &lt;ref name=&quot;सुवेदी&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=192}}&lt;/ref&gt;

==४२ सालको पर्व==
{{main|४२ सालको पर्व}}
वि.सं. १९४२(सन् १८८५) मा आफ्नै ठुलोबुवा प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]को हत्या गरे।  थियो। कार्तिक १५ गते राती ८ बजे  वीर शमशेर, खड्ग शमशेर, चन्द्र शमशेर र भिम शमशेर सैन्य परेडको लागि हतियार देखाउने जरुरी काम रहेकाले भेट्नु पर्ने भनेर प्रवेश गरे। र भित्र गएर &quot; पेटिकोट भित्रबाट शासन गर्नेको यस्तै गति हुन्छ&quot; भनेर ड्याङ-ड्याङ गोली चलाए । रणोद्दीप सिंहको मृत्यु भयो । 

४२ सालको पर्व पश्चात उनी प्रधान सेनापति भए साथै प्रधानमन्त्रीको मर्यादामा दाजु [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] पछिको दोस्रो थिए।

==असफल कु र रोलक्रमबाट निष्कासन ==
वीर शमशेरले बनाएको रोलक्रममा उनी दोश्रो रोलमा थिए। तर महत्वाकांक्षी खड्गसंग दाजु वीरको मृत्यु कुर्न सक्ने धैर्यता थिएन। त्यसैले उनले दाजु वीरलाई हटाएर आफै प्रधानमन्त्री बन्ने षड्यन्त्र रच्न थाले। सो काममा चन्द्र शमशेरले पनि उनलाई सघाएका थिए। यो षड्यन्त्रको पोल वीर शमशेरले थाहा पाए। वि.सं १९४३ फागुन २३ (फागुन शुल्क दशमी मासन् १८८७ मा) यिनीलाई [[कमान्डर-इन-चिफ|कमान्डर इनचिफ]]बाट पदच्युत भए र [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|प्रधानमन्त्रीको रोलक्रम]]बाट निश्काषित भई ठाडा जेलमा बन्दी भए। [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]लाई पनि निष्कासन गर्ने निर्णय हुन लागेको थियो तर [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देवशमशेर]]ले स्नेहपूर्वक चन्द्रलाई जोगाइदिए। तिनै चन्द्रले वि.सं. १९५८ मा देव शमशेरलाई पदच्युत गरेका थिए।

==पाल्पाको बडाहाकिम==
सन् १८८९ मा पाल्पाको बडाहाकिममा नियुक्त भइ पुनर्स्थापित भए। सन् १९०१ मा धनकुटाको बडाहाकिम भए। सन् १९०९ मा बेलायतका महाराज एडवार्ड सातौँबाट व्यक्तिगत '''राजा'''को उपाधि पाए।

उनी नेपालका शाहाजहाँ कहलिएका थिए। वि.सं. १९५० मा उनले आफ्नी पत्नी तेजकुमारीको स्मृतिमा [[कालीगण्डकी नदी]]को तटमा भव्य दरबार बनाए, त्यसलाई [[रानीमहल]] भनियो र त्यो तटलाई रानीघाट भनियो। जुन नेपालको ताजमहल कहलिएको थियो।

===लुम्बिनीको उत्खनन्===
खडगशमशेरले डा. फुहररको सहयोगमा लुम्बिनी स्थित अशोकस्तम्भ, कपिलवस्तुका पुरातात्त्विक वस्तुको पुनस्र्त्थान गरे। डा. फुहरर भारतीय पुरातत्त्व विभागका सदस्य थिए। गौतम बुद्धको जन्मस्थल नेपालमा हो भनी खडग शमशेरले पत्ता लगाए। &lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४७&lt;/ref&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[नेपालको प्रधान सेनापति]]
* [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालका प्रधान सेनापतिहरूको सुचि]]

==स्रोत==
{{सन्दर्भसूची}}
==बाह्य कडीहरू==
* [[https://www.nepalarmy.mil.np/ नेपाली सेना]
[[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]]
[[श्रेणी:शमशेर खलक]]
[[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]]</text>
      <sha1>cvz7prt97isylclg0gc5r4tzpwbh9i7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355770</id>
      <parentid>1355711</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* जन्म */</comment>
      <origin>1355770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10919" sha1="4vwzra2o31wd3z8j6st41z9z9eo272a" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|honorific-prefix = श्री कमाण्डर ईन चिफ
|name = खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|honorific-suffix = 
|native_name = 
|othername = नेपालको शाहाजहाँ
|image = Khadga Shamsher Jang Bahadur Rana.jpg 
|caption = 
|birth_date  = १६ फेब्रुअरी, १८६१
|birth_place = 
|death_date = २२ डिसेम्बर, १९२१
|death_place = नेपाल दरबार, सौगोर
|father = [[धीर शमशेर राणा]]
|mother = नन्द कुमारी थापा
|office = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालको प्रधान सेनापति]]
|term_start = सन् १८८५
|term_end = सन् १८८७ &lt;ref&gt;http://www.royalark.net/Nepal/lamb2.htm&lt;/ref&gt;
|predecessor =  [[जीतजङ्ग राणा]]
|successor = [[रण शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]
|office1 = पाल्पाको बडाहाकिम
|term_start1 = वि सं १९४८
|term_end1 = वि सं १९५९
|predecessor1 =  [[भीम शमशेर]]
|successor1 = समर शमशेर
|primeminister1=वीर शमशेर
|rank = जनरल
|award = 
|religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]]
}}
'''खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा''' नेपाली सेनाका [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] थिए। वीर शमशेरलाई प्रधानमन्त्रीबाट हटाएर आफू श्री ३ तथा प्राइममिनिस्टर हुने षड्यन्त्र गर्दा उनलाई वीरशमशेरले [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|रोलक्रम]]बाट हटाई पाल्पामा निर्वासित गरेका थिए।

==जन्म==
[[चित्र:Khadga_Shumsher_Rana_(cropped).jpg|alt=Khadga Shumsher Rana (cropped).jpg|left|thumb|Khadga Shumsher Rana (cropped)]]
उनको जन्म कमाण्डर [[धीर शमशेर राणा]]को तेश्रो पुत्रको रूपमा भयो। उनी आफ्नी माता रानी नन्द कुमारी थापा (गोदार)का ज्येष्ठ पुत्र हुन् । उनका मावली हजुरबुवा काजी [[हेमदलसिंह थापा]] र मामा काजी कर्णेल [[केशरसिंह थापा]] हुन् । 

उनी पहिले देखिनै अति महत्वाकांक्षी थिए । श्री ३ रणोद्दीपासिंह धेरै पटक बिना अंगरक्षक आफू मात्र धीरशमशेरको दर बारमा आउँथे। त्यो देखी एकदिन खड्ग शमशेरले बुवा धीरशम्शेरसँग एकान्तमा ,&quot;बुवाज्यु, अब हजुर आफै महाराज भइ बक्सनु पर्‍यो ।&quot; भने । सो सुनी धीरशमशेरले &quot;ठाइलादाइ महाराज हुँदाहुँदै म कसरी महाराज हुने&quot; भनी प्रश्न गरे । जवाफमा खड्गशमशेरले, &quot;महाराज यहाँ एक्लाई सवारी भएको बेलामा थुन्ने र बुवाअज्यु महाराज होइबक्सने&quot; भनेए सुझाव दिए । सो सुझाव सुन्नासाथ धीरशमशेरले मेजर जनरला भइसकेका र बिबाह समेत भईसकेका लाठे जवान छोरालाई लात्तै लात्ताले गोदे।&lt;ref name=&quot;पुरुषोत्तम&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=192}}&lt;/ref&gt;

==४२ सालको पर्व==
{{main|४२ सालको पर्व}}
वि.सं. १९४२(सन् १८८५) मा आफ्नै ठुलोबुवा प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा]]को हत्या गरे।  थियो। कार्तिक १५ गते राती ८ बजे  वीर शमशेर, खड्ग शमशेर, चन्द्र शमशेर र भिम शमशेर सैन्य परेडको लागि हतियार देखाउने जरुरी काम रहेकाले भेट्नु पर्ने भनेर प्रवेश गरे। र भित्र गएर &quot; पेटिकोट भित्रबाट शासन गर्नेको यस्तै गति हुन्छ&quot; भनेर ड्याङ-ड्याङ गोली चलाए । रणोद्दीप सिंहको मृत्यु भयो । 

४२ सालको पर्व पश्चात उनी प्रधान सेनापति भए साथै प्रधानमन्त्रीको मर्यादामा दाजु [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] पछिको दोस्रो थिए।

==असफल कु र रोलक्रमबाट निष्कासन ==
वीर शमशेरले बनाएको रोलक्रममा उनी दोश्रो रोलमा थिए। तर महत्वाकांक्षी खड्गसंग दाजु वीरको मृत्यु कुर्न सक्ने धैर्यता थिएन। त्यसैले उनले दाजु वीरलाई हटाएर आफै प्रधानमन्त्री बन्ने षड्यन्त्र रच्न थाले। सो काममा चन्द्र शमशेरले पनि उनलाई सघाएका थिए। यो षड्यन्त्रको पोल वीर शमशेरले थाहा पाए। वि.सं १९४३ फागुन २३ (फागुन शुल्क दशमी मासन् १८८७ मा) यिनीलाई [[कमान्डर-इन-चिफ|कमान्डर इनचिफ]]बाट पदच्युत भए र [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|प्रधानमन्त्रीको रोलक्रम]]बाट निश्काषित भई ठाडा जेलमा बन्दी भए। [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]लाई पनि निष्कासन गर्ने निर्णय हुन लागेको थियो तर [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देवशमशेर]]ले स्नेहपूर्वक चन्द्रलाई जोगाइदिए। तिनै चन्द्रले वि.सं. १९५८ मा देव शमशेरलाई पदच्युत गरेका थिए।

==पाल्पाको बडाहाकिम==
सन् १८८९ मा पाल्पाको बडाहाकिममा नियुक्त भइ पुनर्स्थापित भए। सन् १९०१ मा धनकुटाको बडाहाकिम भए। सन् १९०९ मा बेलायतका महाराज एडवार्ड सातौँबाट व्यक्तिगत '''राजा'''को उपाधि पाए।

उनी नेपालका शाहाजहाँ कहलिएका थिए। वि.सं. १९५० मा उनले आफ्नी पत्नी तेजकुमारीको स्मृतिमा [[कालीगण्डकी नदी]]को तटमा भव्य दरबार बनाए, त्यसलाई [[रानीमहल]] भनियो र त्यो तटलाई रानीघाट भनियो। जुन नेपालको ताजमहल कहलिएको थियो।

===लुम्बिनीको उत्खनन्===
खडगशमशेरले डा. फुहररको सहयोगमा लुम्बिनी स्थित अशोकस्तम्भ, कपिलवस्तुका पुरातात्त्विक वस्तुको पुनस्र्त्थान गरे। डा. फुहरर भारतीय पुरातत्त्व विभागका सदस्य थिए। गौतम बुद्धको जन्मस्थल नेपालमा हो भनी खडग शमशेरले पत्ता लगाए। &lt;ref&gt;नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ २४७&lt;/ref&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[नेपालको प्रधान सेनापति]]
* [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालका प्रधान सेनापतिहरूको सुचि]]

==स्रोत==
{{सन्दर्भसूची}}
==बाह्य कडीहरू==
* [[https://www.nepalarmy.mil.np/ नेपाली सेना]
[[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]]
[[श्रेणी:शमशेर खलक]]
[[श्रेणी:पाल्पाका बडाहाकिमहरू]]</text>
      <sha1>4vwzra2o31wd3z8j6st41z9z9eo272a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसायोशी सोन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95188</id>
    <revision>
      <id>1355758</id>
      <parentid>1330816</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T05:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9171" sha1="5vesxhowxhyke0w1fdn629r8rbccf4n" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name    = मसायोशी सोन,
| image    = Masayoshi Son (孫正義) on July 11, 2008.jpg
| image_size = 
| caption   = मसायोशी सोन (孫正義), जुलाई ११, २००८
| birth_date = {{birth date and age|1957|8|11}}
| birth_place = [[तोसू, सागा|तोसू]], [[सागा]], [[जापान]]
| alma_mater = [[क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कले]]
| occupation = सफ्ट बैङ्क का संस्थापक एवं प्रमुख कार्यकारी अधिकारी
| networth  = {{Increase}} [[अमेरिकी डलर|US$]] 22.3 बिलियन}}

'''मसायोशी सोन''' जापान का सर्वाधिक धनी व्यक्तिहरूमा एक हुन्। फोर्ब्स को विश्वका सबै भन्दा धनि ब्यक्तिहरूको सुचीको ४५ औँ स्थानमा रहेका थिए &lt;ref&gt;http://www.forbes.com/pictures/lmh45kjle/no-45-masayoshi-son/&lt;/ref&gt;। 
उनी सफ्ट बैङ्कका संस्थापक एवम् प्रमुख कार्यकरी अधिकारी हुन् जसको ९२ बिलियन डलर को बजार पूँजिकरणका साथ [[जापान]] को ठुलो दूरसञ्चार कम्पनि तथा इन्टरनेट कम्पनीहरूमा एक हो, जो ब्रोब्याण्ड, फिक्स लाइन, इ-कमर्स, बित्त, मिडिया तथा बजारिकरणको क्षेत्रमा आफ्नो सेवा प्रदान गरी रहेको छ ।&lt;ref name=&quot;pib-hi-31111&quot;&gt; {{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=31111| title= जापान में टेलिकॉम और इंटरनेट क्षेत्र की जानी मानी कंपनी सॉफ्टबैङ्क के अध्यक्ष एवं मुख्य कार्यकारी अधिकारी श्री मसायोशी सोन ने भारत में बड़े स्तर पर निवेश का आश्वासन दिया | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date= 28 अक्टूबर 2014 | accessdate = 29 अक्टूबर 2014}}&lt;/ref&gt;
फब्स पत्रिकाका अनुसार सन् २०१३ मा विश्वका सबैभन्दा धेरै प्रभावशालि ब्यक्तिको सुचिमा सोन ४५ स्थानमा रहेका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/lmh45kjle/no-45-masayoshi-son/|title=No. 45: Masayoshi Son - In Photos: The World's Most Powerful People: 2013|author=Caroline Howard|work=Forbes}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा ===
'''मसायोशी सोन'''को परिवार कोरियाबाट [[जापान]] बसाइ सरेको थियो । जातीय हिसाबमा उनी कोरियन हुन् भने उनको जन्म [[जापान]]को क्युसो शहरमा भएको थियो।&lt;ref&gt;http://money.cnn.com/2016/12/07/technology/masayoshi-son-trump-softbank-japan/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170927000351/http://money.cnn.com/2016/12/07/technology/masayoshi-son-trump-softbank-japan/index.html |date=2017-09-27 }}&lt;/ref&gt;
सोनको परिवारले दैनिक जीवनमा यासुमोतो उपनाम अनुसरण गरे र सोनले उक्त उपनाम बच्चाबेला देखिनै राखेका थिए । [[जापान]]मा रहेका म्याकडोनाल्डका अध्यक्ष डेन फुजितासँग एउटा बैठकमा भएको भेटघाटबाट ब्यापारमा आफ्नो रुची बढाए । उनीसँग को सल्लाह पश्चात उनले अंग्रजी र कम्पुटर साइन्सको अध्ययन सुरु गरे ।&lt;ref&gt;The David Rubenstein Show: Masayoshi Son. October 11th, 2017, 7:26 AM EDT. URL: https://www.bloomberg.com/news/videos/2017-10-11/the-david-rubenstein-show-masayoshi-son-video&lt;/ref&gt;
१६ वर्षको उमेरमा सोन [[जापान]]बाट [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]को [[क्यालिफोर्निया]] शहरमा बसाई सरे र उनले आफ्नो हाइ इस्कुलको शिक्षा पुरा गरे जतिबेला उनी आफ्नो साथीहरु र परिवारसँग दक्षिण [[सान फ्रान्सिस्को]] रहेका थिए। होलि नेम्स युनिभर्सिटीमा दुइ वर्ष बिताई सके पछि उनी युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्नियामा स्थानान्तरण भए जहाँ उनले [[अर्थशास्त्र]] र कम्पुटर बिज्ञानलाइ मूल बिषयका रूपमा अध्यन गरे । सोन् ले सन् १९८० मा युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्नियाबाट अर्थशास्त्रमा बि. ए. पास गरे।&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/person.asp?personId=84969&amp;ticker=9984:JP |title = Masayoshi Son| work =Business week | accessdate =27 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== याहू बि बि(Yahoo B B) ===
यद्यपि [[याहु!|याहु]] मा सफ्ट बैकको हिस्सेदारी घटेर ७% मा रहेको छ, जसलाई सोनले सेप्टेम्बर २००१ मा ब्रोडब्याण्ड स्थापित गरे। जापानमा अहिले पनि एक नियन्त्रित ब्याजको स्वोमित्वमा रहेको छ ।

=== भोडाफोन के के(Vodafone KK) ===
मार्च १७, २००६ मा भोडाफोन ग्रूपले भोडाफोन के के लाइ सफ्ट बैङ्कसँग बिक्रि गर्ने घोषणा गरेको थियो । जसको मूल्य जापानी येन १.७५ ट्रीलियन ( करिव यू. एस. $१५.१ बिलियन) रहेको थियो । अप्रिल १४, २००६ मा भोडाफोनको ब्रान्ड र कम्पनीको नाम परिवर्तन गर्ने सफ्ट बैङ्क र भोडाफोन के के ले संयुक्त रूपमा के घोषणा गरे । &quot;नयाँ नाम सरल बुझिने र चिन-परिचित कम्पनि र ब्रान्ड&quot; होस् । भोडाफोन के के का सिइओ(प्रतिनिधि निर्देशक) मसायोशी सोन हुन् ।


=== सौर्य शक्तीमा लगानी ===


== सन्दर्भ ==
{{reflist}}


== बाह्य कडी==
* {{citation | url = http://www.axa-im-talents.com/index.cfm?pagepath=Entrepreneurs | title = Masayoshi Son | publisher = AXA Talents | date = August 1, 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618211546/http://www.axa-im-talents.com/index.cfm?pagepath=Entrepreneurs |date=June 18, 2006 }}.
* {{citation | url = http://www.time.com/time/digital/digital50/21.html | newspaper = Time | type = magazine | title = Bio and Photo }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050918013744/http://www.time.com/time/digital/digital50/21.html |date=2005-09-18 }}
* {{citation | url = http://www.hottopics.ht/stories/how-to/masayoshi-son-ceo-lost-70bn-in-day-before-conquering-world/ | title = Masayoshi Son: The CEO who lost $70bn in a day before conquering the world | newspaper = Hot Topics | year = 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326115153/https://www.hottopics.ht/stories/how-to/masayoshi-son-ceo-lost-70bn-in-day-before-conquering-world/ |date=2017-03-26 }}

[[श्रेणी:जापानी व्यापारीहरू]]</text>
      <sha1>5vesxhowxhyke0w1fdn629r8rbccf4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वारेन बफेट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97706</id>
    <revision>
      <id>1355764</id>
      <parentid>1312055</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30642" sha1="18j31apcem3oiss6g2dyltvh83vhysv" xml:space="preserve">{{अपूर्ण अनुवाद|listed=yes|date=नोभेम्बर २०२०}}
{{Infobox person
| name               = वारेन बफेट
| image              = Warren Buffett at the 2015 SelectUSA Investment Summit.jpg
| caption            = वारेन बफेट २०१५को सेलेक्ट युएसए लगानी शिखर सम्मेलनमा 
| birth_name         = वारेन एडवार्ड बफेट
| birth_date         = {{birth date and age|1930|8|30}}
| birth_place        = [[ओहामा, नेब्रास्का|ओहामा]], [[नेब्रास्का]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]
| death_date         = 
| death_place        = 
| residence          = [[ओहामा, नेब्रास्का]],[[नेब्रास्का]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]
| alma_mater         = [[पेन्सिलभेनिया  विश्वविद्यालय]] &lt;br/&gt; [[नेब्रास्का - लिंकन विश्वविद्यालय]]&lt;br/&gt; [[कोलाम्बिया विश्वविद्यालय]]
| occupation         = लगानीकर्ता व्यापार उद्यमी, र परोपकारी
| years_active       = १९५१ –हाल
| known_for          =[[चार्ल्स मङ्गर]]को साथमा [[बर्कसायर हाथवे]] को नेतृत्व
| party              = 
| spouse             = {{Marriage|[[Susan Buffett|Susan Thompson]]&lt;br/&gt;|1952|2004|reason=उनको मृत्यु}}&lt;br/&gt;{{Marriage|अस्ट्रिड मेन्क्स&lt;br/&gt;|2006}}
| children           = [[सुसन एलिस बफेट]]&lt;br/&gt;[[हवार्ड ग्राहम बफेट]]&lt;br/&gt;[[पिटर बफेट]]
| parents            = [[हवार्ड बफेट]]&lt;br/&gt;Leila Stahl Buffett
| relatives          = [[हवार्ड वारेन बफेट]] {{small|(नाति)}}
| signature          = Warren Buffett Signature.svg
| networth           = &lt;!--No increase/decrease symbol--&gt;[[अमेरिकी डलर|US$]]८७.५ अरब (February 2018)
}}
'''वारेन एड्वार्ड बफेट''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|f|ᵻ|t}}; जन्म अगस्ट ३०, १९३०)&lt;ref name=biography.com&gt;{{cite web|url=http://www.biography.com/people/warren-buffett-9230729|title=Warren Buffett Biography|website=Biography.com ([[FYI (TV network)|FYI]]/[[A&amp;E Networks]])| accessdate=January 28, 2016}}&lt;/ref&gt; एक अमेरिकी अरबपती, लगानीकर्ता तथा लोक परोपकारी हुन, जो वर्कसायर हाथवे का अध्यक्ष र [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|सिइओ]] हुन्। उनलाई विश्वको सर्वाधिक सफल [[लगानीकर्ता]] मध्ये एक मानिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ten great investors|url=http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|website=Incademy Investor Education|publisher=Harriman House Ltd.|accessdate=November 20, 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120201106/http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|archivedate=November 20, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Farrington|first1=Robert|title=The top 10 investors of all time|url=http://thecollegeinvestor.com/972/the-top-10-investors-of-all-time|website=The College Investor|publisher=The College Investor, LLC|accessdate=November 20, 2015|date=April 22, 2011}}&lt;/ref&gt; २०१९ को डिसेम्बर अनुसार उनको [[खुद सम्पत्ति]] [[अमेरिकी डलर|US$]]88.9&amp;nbsp;अर्ब छ , र उनी विश्वको चौथो सर्वाधिक धनी व्यक्ति हुन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Warren Buffett|url=https://www.forbes.com/profile/warren-buffett|work=[[Forbes]]|accessdate=December 25, 2019}}&lt;/ref&gt;बफेट ओरेकल अफ ओमाहा अर्थात् ओमाहाको सबै भन्दा ठुलो लगानीकर्ताको रूपमा पनि चिनिन्छन । उनले अमेरिकाको कोकाकोला, वेल्स फार्गो एण्ड कम्पनी, जिलेट, अमेरिकन एक्प्रेस, प्रोक्टर एण्ड ग्याम्बल, क्राफ्ट फूड्स जस्तो ठुलो कम्पनीहरूमा धेरै लगानी गर्ने गर्थे । यी कम्पनीहरूमा ठुलो स्वामित्व कसैसंग छ भने त्यो वारेन बफेटसंग रहेको छ ।

बफेट एक उल्लेखनीय परोपकारी समेत हुन्, उनले ९९ प्रतिशत &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm|title=My philanthropic pledge|last=Buffett|first=Warren|date=June 16, 2010|publisher=CNN}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626220032/https://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm |date=June 26, 2019 }}&lt;/ref&gt; आफ्नो सम्पत्ति दान गरेका छन्, मुख्यतः [[:en:Bill_&amp;_Melinda_Gates_Foundation|बिल एण्ड मेलिन्दा गेट्स फाउन्डेसन बाट]]. उनले २००९ मा [[बिल गेट्स]]सँग मिलेर  [[:en:The_Giving_Pledge|द गिभिङ प्लेज]]  को स्थापना गरेका थिए , जहाँ अरबपति हरूले आफ्नो सम्पत्तिको आधा भन्दा बढी हिस्सा दाङ गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-10870361|title=US billionaires pledge 50% of their wealth to charity|date=August 4, 2010|accessdate=September 6, 2010|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन==
अमेरिकी शहर ओमाहाको [[नेब्रास्का]]मा ३० अगस्ट १९३० मा वारेन बफेट लिला स्टाह र हवार्ड बफेटको तीन सन्तान मध्ये दोश्रो सन्तान र एक मात्र छोराको रूपमा जन्मेका थिए। उनका पिता शेयर कारोबारी थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Blair |first=Elliot |url=https://www.usatoday.com/money/2004-01-29-nebraska_x.htm |title=Nebraska family clashes over love, money and death |work=USA Today  |date=January 29, 2004 |accessdate=May 23, 2010}}&lt;/ref&gt; बफेटले आफ्नो पढाई रोज हिल्स इलिमेन्टरी स्कुलमा सुरु गरे। १९४२ मा उनको पिता पहिलो चार वर्षे कार्यकालको [[अमेरिकी कङ्ग्रेस|अमेरिकी कंग्रेस]]मा निर्वाचित भए, र उनको परिवार वासिङ्टन डि.सी. मा सरे पछि वारेनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गरे, अलिस डिल जुनियर हाइ स्कुल भर्ना भए र १९४७ मा वूड्रो विल्सन हाइ स्कुलबाट दिक्षित भए, जहाँ उनले माथिल्लो कक्षाको किताब पढे: &quot;likes math; a future stockbroker.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/warren-buffetts-high-school-yearbook-foreshadowed-his-future-career-2012-6?IR=T|title=Warren Buffett's High School Yearbook Totally Nailed What He Would Be When He Grew Up|work=Business Insider|access-date=May 15, 2017|language=en}}&lt;/ref&gt; हाइ स्कुल पूरा गरेपछि र आफ्नो साइड उद्यम व्यापारमा सफल भएपछि , बफेट कलेज छोडेर सिधै व्यापरमा जान चाहन्थे तर उनका पिताले त्यसो गर्न दिएनन्।&lt;ref&gt;{{cite web | url={{google books |plainurl=y |id=xmgzFy71zUkC|page=29}}|p=29 | title=The Warren Buffett Way | publisher=Wiley Publishers | accessdate=May 6, 2016 | author=Robert G. Hagstrom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Buffett: Timeless Principles for the New Economy | publisher=Wiley | author=Hagstrom, Robert | year=2001 | pages=24}}&lt;/ref&gt;११ वर्षको कलिलो उमेरमै बुबासँगै शेयर बजार कारोबारी जीवनको शुरुवात गरे, आफूलाई चाहिने पाकेट खर्च निकालनको लागि पत्रिका पनि बेचे। १३ वर्षको उमेरमा बफेटले पहिलो शेयर प्रतिफल प्राप्त गरे।

करिब १५ वर्षको उमेरमा ओपेन हाईस्कूलका साथीहरूसँग मिलेर एक कपाल काट्ने पसलमा पिन बाल मेसिन लगाएर राम्रो पैसा कमाए, त्यो पैसाबाट वारेनले ४० एकडको एक फार्म किने। त्यसपछि वारेनले शेयरमा लगानी गर्न शुरु गरे जसबाट उनले राम्रो प्रतिफल प्राप्त गरे।

अमेरिको हार्वड स्कूलमा पढेका बफेट कोलम्बिया बिजनेस स्कूलमा अध्ययन गरे। उक्त स्कुलमा वारेनले बैन्जामिन ग्रामह र डेविड डाड जस्ता अर्थशास्त्रीबाट शेयर बजारमा लगानी गर्ने सुत्र सिक्ने मौका पाएका थिए।

ग्राहमको कम्पनीमा १२ हजार डलर वार्षिक तलब आउने गरी वाफेटले काम शुरु गरेका थिए। सोहीक्रममा उनले सेयर बजार कसरी उकालो ओरालो लाग्छ भन्ने कुराको केही प्राविधिक ज्ञान लिए। सैनीक सेवामा जागिरे [[बेन्जामिन ग्राहम]]को कम्पनीमा कार्यरत वाफेटले उनको सेवा निवृति पछि उक्त जागिर छोडे। त्यसपछि उनले आफ्नो पूँजी बजारको चाखलाई मेटाउन बफेट पार्टनरसिप लिमिटेडका रूपमा कम्पनीको स्थापना गरे।

==लगानी==
[[चित्र:Warren Buffett quote.png|thumb|वारेन बफेट]]
बफेटले सन् १९४१ मा पहिलोपटक सेयर खरिद गरेका थिए । उनले ३८ डलरमा उक्त सेयर किनेका थिए जुन ३० प्रतिशत सम्म घट्यो । पछि सो सेयर उनले ४० डलरमा बेचे । तर, उनले बेचेको उक्त सेयर केहि महिनामा नै २०० डलर सम्म पुग्यो ।

आफ्नो सम्पत्तिको ८० प्रतिशत एक सामाजिक सङ्गठनलाई दान दिएर वारेन बफेट अमेरिकी इतिहासमै यति ठूलो धनी राशी दान गर्ने पहिलो व्यक्ति भएका छ। 

सन १९६२ मा ३२ वर्षको उमेरमा नै बाफेट अमेरिकाको करोडपति सूचीमा समावेस भईसकेका थिए। उक्त समयमा बाफेटको कम्पनी बाफेट पार्टनरसिप लिमिटेडको पूँजी ७ करोड १७ लाख अमेरिकी डलर पुगिसकेको थियो भने त्यसमा अधिकांश हिस्सा उनको थियो। त्यसपछि बाफेटको जीवनमा बर्कशायर ह्याथवेले प्रवेश पायो। उनले उक्त कम्पनीको सेयर खरीद गर्न थाले र सन १९६५ मा उक्त कम्पनीको सम्पूर्ण नियन्त्रण आफ्नो हातमा लिन सफल भए। बर्कशायरका मालिक बन्दा उनको उमेर जम्मा ३५ वर्ष थियो।

त्यसपछि सन १९७९ मा वाफेट पहिलोपटक [[फोर्ब्स|फोर्ब्स]]को अर्वपति सुचीमा नाम अंकित गरे। १९८८ मा, बफेटले कोकाकोला कम्पनीको सेयर खरिद गर्न सुरु गरे, र अन्ततः कम्पनीको ७% सेयर $१.०२&amp;nbsp;अर्ब मा खरिद गरे।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thebalance.com/warren-buffett-biography-356436|title=Learn About the Life and Business of Billionaire, Warren Buffett|work=The Balance|access-date=March 3, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304114440/https://www.thebalance.com/warren-buffett-biography-356436 |date=March 4, 2017 }}&lt;/ref&gt; यो वर्कसायर को एक नाफा दिने लगानी सिद्ध भयो जुन अझै सम्म राखिरहेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fool.com/investing/2017/11/13/8-warren-buffett-deals-that-won-big.aspx|title=8 Warren Buffett Deals That Won Big|last=CFP|first=Matthew Frankel|date=November 13, 2017|website=The Motley Fool|language=en|access-date=September 5, 2019}}&lt;/ref&gt;वारेनले अमरिकाको [[कोका-कोला|कोकाकोला]], वेल्स फार्गो एन्ड कम्पनी, जिलेट, अमेरिकन एक्प्रेस, प्रोक्टर एन्ड ग्याम्बल, क्राफ्ट फूड्स जस्तो ठूला कम्पनीमा धेरै लगानी गर्ने गर्थे।

==सरल जीवनशैली==
[[चित्र:Dundee_HD_Omaha_NE.JPG|thumb|ओमाहाको [[नेब्रास्का]]मा रहेको वारेनको घर]]
१९५७ मा, वारेनले ओहामामा ३१,५०० $ मा पाँच बेड रुम भएको घर खरिद गरेका थिए ,जहाँ उनी अहिले बस्छन् &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mmk45fgld/warren-buffett-house-omaha-nebraska/|title=Billionaire Houses|access-date=October 20, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://time.com/money/3843188/this-is-how-much-it-costs-to-live-next-to-warren-buffett/|title=This Is How Much It Costs to Live Next Door to Warren Buffett|last=Poppick|first=Susie|date=May 1, 2016|work=Time|access-date=October 1, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922064856/http://time.com/money/3843188/this-is-how-much-it-costs-to-live-next-to-warren-buffett/ |date=September 22, 2016 }}&lt;/ref&gt;  १९५८ मा उनको तेश्रो सन्तान पिटर एन्ड्रीउको जन्म भयो। वारेन १९५७ मा, किनेका घरमा बस्छन् भने उनी सधैं गाडी आफैं चलाउछन्। उनले कहिल्यै ड्राइभर र सुरक्षा गार्ड राखेनन्। साथै उनले जीवनमा कहिले निजी विमानबाट पनि यात्रा गरेनन्। यद्यपि, उनी संसारकै ठूलो विमान कम्पनीका मालिक हुन्। उनको कम्पनी बर्कसायर हेथवेको स्वामित्वमा ६३ कम्पनी रहेका छन्। उनले आफ्ना सबै सीईओलाई वर्षमा एकपटक मात्र चिठी लेख्छन्। जसमा पूरै एक वर्ष भरि गरिने कामको सूची र सुझावले भरिएको हुन्छ।

कहिल्यै आफ्ना अधिकारीहरू कारोबारीसँग कुनै मिटिङ राख्दैनन् उनको दुई मुलमन्त्र छ, पहिलो शेयर होल्डरको धन कुनै हालतमा नोक्सान नगर्नु र दोस्रो कहिले पनि पहिलो नियम नबिर्सिनु।
वारेनले कहिल्यै पनि ठूला र उच्च वर्गका मानिस जम्मा हुने पार्टीमा बिताएनन्। वारेन बफेटले जीवनभर कहिले कुनै किसिमको निजी मोबाइल कप्युटर र ल्यापटपको प्रयोग गरेनन् । मकै खुब मन पराउने बफेट खाली समयमा टेलिभिजन हेर्न रुचाउँछन्।

प्रविधिको क्षेत्रमा पहिलो नंम्बरमा एप्पलको नाम आउँछ। वाफेटले उक्त कम्पनीमा पनि पूँजी लगानी गरेका छन। तर एप्पल कम्पनीमा वाफेटको लगानी छ भन्दा पनि वाफेटले एप्पलका उत्पादन प्रयोग गर्दैनन भन्दा धेरैले पत्याउँदैनन्।

त्यसो त वाफेटले आधुनीक ग्याजेट तथा स्मार्टफोनको प्रयोग नै गर्दैनन। सन २०१३ मा एउटा अन्र्तवार्तामा उनले नोकीया कम्पनीको साघारण फोन देखाउँदै उक्त फोन आफुलाई [[अलेकजेण्डर ग्राहमबेल]]ले दिएको बताए। यसको मतलब के भने वाफेट प्रविधिसँग त्यतिसाह्रो लगाव राख्दैनन।

कतिपयले वाफेटको पूँजी बजारमा लगानी गर्ने तरिकालाई प्रेरणाका रूपमा लिन्छन र पछ्याउँछन भने कतिपयले उनको भाग्य चम्किलो रहेको ठान्छन। तर यो कुरा कसैबाट पनि लुक्न सकेको छैन कि बाफेट सामान्य जीवन बाँचेर पनि असामान्य व्यक्तित्व हुन।

अमेरिकाको ओमाहा सहरमा प्रधान कार्यालय रहेको ह्याथ्वे कम्पनीको विश्वकै महंगो सेयर मुल्य रहेको छ। कम्पनीको एक कित्ता सेयर मुल्य २ लाख ५८ हजार ९ सय २५ अमेरिकन डलर रहेको छ। बर्कसायर ह्याथवे अन्तर्गत नेटजेट, हल्र्जबर्ग डाईमोन्ड, कोकाकोला, लुब्रीजोल, डेरी क्वीन, फ्लाईट सेफ्टी लगायतका कम्पनीहरू पर्दछन्।

वारेनले कहिल्यै पनि ठूला र उच्च वर्गका मानिस जम्मा हुने पार्टीमा बिताएनन्। वारेन बफेटले जीवनभर कहिले कुनै किसिमको निजी मोबाइल कप्युटर र ल्यापटपको प्रयोग गरेनन् । मकै खुब मन पराउने बफेट खाली समयमा टेलिभिजन हेर्न रुचाउँछन्।
==सम्पत्ति तथा परोपकार==
==राजनैतिक तथा सार्वजनिक नीति दृष्टि ==
===स्वास्थ सेवा===
===कर===
{{See also|बफेट नियम}}
[[File:President Obama Speaks on the Buffett Rule.webm|thumb|राष्ट्रपति ओबामा [[बफेट नियम]]को घोषणा गर्दै]]
बफेटले २००६ को लागि कुल सङ्घीय करको लागि आफ्नो आयको १९% मात्र तिरेको ($४८.१&amp;nbsp;मिलियन) बताएका थिए (त्यसको स्रोत लाभंश तथा पूँजीगत लाभ भएकाले), भने उनका कर्मचारी हरू भने थोरै पैसा कमाएपनी आफ्नो आयको ३३ % कर तिर्थे । &lt;ref&gt;{{cite journal|journal=[[Forbes]]|date=November 26, 2007|pages=24, 42–3|title=Warren Buffett|ref=harv}}&lt;/ref&gt; &quot;How can this be fair?&quot; उनले कसरी आफ्नो कर्मचारीको तुलनामा करमा थोरै मात्र तिर्छन् भन्ने सन्दर्भमा प्रश्न गरेका थिए, &quot; यो कसरी स्वच्छ भयो?&quot; उनले यसमा थपे &quot; यो एउटा वर्ग संघर्ष हो,। धनी वर्गमा त्यो भनेको युद्ध सुरु गर्नु हो, र हामी जितिरहेका छौ&quot;&lt;ref name=Stein&gt;Ben Stein, [https://www.nytimes.com/2006/11/26/business/yourmoney/26every.html &quot;In Class Warfare, Guess Which Class Is Winning&quot;], ''The New York Times'', November 26, 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Zweifel&gt;Dave Zweifel, [http://host.madison.com/ct/news/opinion/column/dave_zweifel/article_4741b42c-cfd9-5904-84ff-eac61f661fd4.html &quot;Plain Talk: There's Class War, and Rich Are Winning&quot;], ''[[The Cap Times]]'', October 6, 2010&lt;/ref&gt; [[डोनाल्ड ट्रम्प]]ले उनलाई ठूलो कटौलीको आरोप लगाए पछि बफेटले प्रत्युत्तरमा भने,&quot;म सँग मेरो सबै ७२ वटा फिर्ता को प्रति छ र कुनौलिले पनि कर छलेको छैन।&quot;&lt;ref&gt;Pramuck, Jacob.  [https://www.cnbc.com/2016/10/10/warren-buffett-fires-back-at-donald-trumps-comments-about-his-taxes.html &quot;Warren Buffett fires back at Donald Trump's comments about his taxes.&quot;] CNBC.  October 10, 2016.  October 10, 2016.&lt;/ref&gt;

बफेट पुस्तौनी सम्पत्तिमा करको पक्षमा छन्। यसबारे उनले भनेका छन्, यो भनेको &quot;२०२० ओलम्पिक टिम छोनोटको लागि २००० ओलम्पिकको संवरण विजेताका जेष्ठ छोराहरू छन्नु&quot; जस्तै हो। &lt;ref&gt;{{cite news|accessdate=May 20, 2008| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1170874.stm| title=Rich Americans back inheritance tax|publisher=BBC |date=February 14, 2001}}&lt;/ref&gt; २००७ मा, उनले सिनेटमा [[धनतन्त्र]]बाट बच्नको लागि घरजग्गा कर लगाउनु पर्ने बयान दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |title=Buffett tells Senate Finance panel 'dynastic' wealth on the rise in U.S. |author=Jim Snyder |date=November 15, 2007 |journal=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071120013350/http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |archivedate=November 20, 2007 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071120013350/http://thehill.com/business--lobby/buffett-tells-senate-finance-panel-dynastic-wealth-on-the-rise-in-u.s.-2007-11-15.html |date=2007-11-20 }}&lt;/ref&gt; केहि आलोचकहरूले बफेटको (वर्कसायर हाथवे को माध्यमबाट) घरजग्गा करलाई निरन्तरता दिन आफ्ना केही व्यक्तिगत स्वार्थ छ।&lt;ref&gt;{{cite journal| url=http://www.nationalreview.com/article/211907/buffetted-john-berlau| title=Buffetted. The Sage of Omaha loves the estate tax – as well he might| authorlink=John Berlau|author=Berlau, John | date=August 23, 2004 | journal=[[National Review]]| publisher=[[FindArticles]]| ref=harv}}&lt;/ref&gt;

===व्यापार घाटा===
===डलर र सुन===
===चीन===
===सुर्ती ===
===कोइला===
===नविकरणीय उर्जा===
===स्टक विकल्प===
===प्रविधि ===
मे २०१२ मा, बफेटले बताए कि उनले फेसबुक, गुगल जस्ता सामाजिक सञ्जाल कम्पनी स्टक खरिद गर्न छाडेका छन्। किनकि यसको भविष्यको मूल्य थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ। उनले [[प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन]]/ आइ.पि.ओ प्रायः सधैं खराब लगानी हुन्छ। लगानीकर्ताले त्यस्ता कम्पनी हेर्नू पर्छ जसको दस वर्षमा राम्रो मूल्य हुन्छ।&lt;ref&gt;{{cite news | title = Buffett on Facebook and Google: hard to estimate future value | date = May 7, 2012 | url = http://www.suntimes.com/business/12373627-420/buffett-on-facebook-and-google-hard-to-estimate-future-value.html | work = Chicago Sun-Times| agency = Associated Press | accessdate = May 7, 2012}}&lt;/ref&gt;

===बिटकोइन र कृप्टोकरेन्सी===
जनवरी २०१८ को सि.एन.बि.सि.सँगको अन्तर्वार्ताको क्रममा बफेटले भनेका थिए, &quot; हालै देखिएको [[बिटकोइन]] र अन्य  [[क्रिप्टोकरेन्सी]] प्रतिको लगावको अन्त्य राम्रो हुने छैन। त्यस थप उनले भने &quot;त्यो कहिले हुन्छ व कासरी हुब्छ वा त्यसको केहि थाहा छैन।&quot; तर उनले बताए कि उनले बिटकोइनको भविष्यामा स्थान लिने छैनन्।&lt;ref&gt;{{cite news | title = Buffett on cryptocurrencies: 'I can say almost with certainty that they will come to a bad ending' | date = January 10, 2018 | url = https://www.cnbc.com/2018/01/10/buffett-says-cyrptocurrencies-will-almost-certainly-end-badly.html?lipi=urn%3Ali%3Apage%3Ad_flagship3_search_srp_content%3BRTR8Is%2B%2BTE2eh9STcXX9yw%3D%3D | work = CNBC| accessdate = January 11, 2012}}&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;In terms of cryptocurrencies, generally, I can say with almost certainty that they will come to a bad ending.&lt;br&gt;
अनुवाद: क्रिप्टोकरेन्सीको ममिलामा, प्रायः, म निश्चितरूपमा भन्न सक्छु कि यो खराब अन्त्यमा आउनेछ।&lt;/blockquote&gt;

==सन्दर्भ==
[[श्रेणी:अरबपतिहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९३० मा जन्म]]</text>
      <sha1>18j31apcem3oiss6g2dyltvh83vhysv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>द कोका-कोला कम्पनी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98844</id>
    <revision>
      <id>1355746</id>
      <parentid>1314559</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T02:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33909" sha1="7l0b0h523lgnnag3mbqvs2d8kfcjhgj" xml:space="preserve">{{बारेमा|कम्पनी|कार्बन युक्ति पेय पदार्थको लागि|कोका-कोका}}
{{संक्षिप्त विवरण|अमेरिकी बहुराष्ट्रिय पेय निर्माता कम्पनी}}
{{Infobox company
| name = द कोका-कोला कम्पनी 
| logo = The Coca-Cola Company (2020).svg
| logo_size = 250px
| image = Coca-ColaHQ.jpg
| image_size = 250px
| image_caption = द कोका-कोला कम्पनीको प्रधान कार्यालय 
| type = सार्वजनिक
| traded_as = 
| industry = पेय
| foundation = अट्लान्टा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]
| founders = [[जोन पेम्बरटोन]], '''कोका-कोला'''को रूपमा&lt;br /&gt;[[आसा ग्रिग्स कान्डलर]] '''द कोका-कोला कम्पनीको रूपमा'''
| location_city = अट्लान्टा
| area_served = विश्वव्यापी
| key_people = [[जेम्स केन्सी]]&lt;br /&gt;{{small|(प्रमुख र कार्यकारी अधिकृत)}}&lt;br&gt;ब्रायन स्मिथ&lt;br&gt;{{small|(अध्यक्ष तथा सञ्चालन अधिकृत)}}
| products = [[कोका-कोला कम्पनीका उत्पादनहरूको सूची]]
| revenue = {{increase}} {{US$|37.27&amp;nbsp;अर्ब|link=yes}} {{small|(सन् २०१९)}}&lt;ref name=FY&gt;{{cite web|url=https://investors.coca-colacompany.com/filings-reports/annual-filings-10-k/content/0000021344-20-000006/0000021344-20-000006.pdf|title=2019 Annual Report (Form 10-K)|date=February 24, 2020|publisher=द कोका-कोला कम्पनी|access-date=September 5, 2020}}&lt;/ref&gt;
| operating_income = {{increase}} {{US$|१०.०९ अर्ब}} {{small|(सन् २०१९)}}&lt;ref name=FY/&gt;
| net_income = {{increase}} {{US$|८.९२ अर्ब}} {{small|(सन् २०१९)}}&lt;ref name=FY/&gt;
| assets = {{increase}} {{US$|८६.३८ अर्ब}} {{small|(सन् २०१९)}}&lt;ref name=FY/&gt;
| equity = {{increase}} {{US$|१८.९८ अर्ब}} {{small|(सन् २०१९)}}&lt;ref name=FY/&gt;
| num_employees = {{increase}} ८६,२०० {{small|(सन् २०१९)}}&lt;ref name=FY/&gt;
| subsid = [[द कोका-कोला कम्पनीको स्वामित्वमा रहेको सम्पत्तिहरूको सूची|द कोका-कोला कम्पनीका सहायक कम्पनीहरूको सूची]]
| location_country = अमेरिका
| homepage = {{URL|https://www.coca-colacompany.com/}}
}}
[[File:Flasche Coca-Cola 0,2 Liter.jpg|thumb|upright|कम्पनीको प्रमुख उत्पादन, [[कोका-कोला|कोकाकोला]]]]
'''द कोला-कोला कम्पनी''' वा '''कोकाकोला कम्पनी''', एक अमेरिकी बहुराष्ट्रिय नरम पेय पदार्थ निर्माता कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय आट्लान्टा, जर्जियामा रहेको छ। कम्पनीको सबैभन्दा ठूलो उत्पादन कोका कोलाका लागि परिचित छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.whoinventedit.net/who-invented-coca-cola.html |title=Who Invented Coca Cola? |publisher=Whoinventedit.net |date= |accessdate=November 2, 2012}}&lt;/ref&gt;
कोका-कोला कम्पनीको प्रमुख लक्ष्य मादक पदार्थ रहित पेय पदार्थ र चास्नी निर्माण तथा खुद्रा बिक्री र बजारमा केन्द्रित छ। सन् १८८६ मा, औषधिसाज जोन स्तिथ पेम्बेर्टोनले आविष्कार गरेको [[कोका-कोला|कोकाकोला]]लाई कम्पनीले उत्पादन गर्ने गर्दछ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Coca-Cola: Neuer CEO hat das Ruder übernommen |publisher=lebensmittelzeitung.net |date= |url=http://www.lebensmittelzeitung.net/industrie/Coca-Cola-Neuer-CEO-hat-das-Ruder-uebernommen-128832?crefresh=1 |accessdate=2017-06-07}}&lt;/ref&gt; सन् १८८९ मा, यसको निर्माणको सूत्र र ब्रान्ड,जोन स्तिथ पेम्बेर्टोनले आसा ग्रिग्स कान्डलरलाई $२,३०० मा, बिक्री गरेका थिए जसले सन् १८९२ मा, आट्लान्टामा यसको कार्यालयको स्थापना गरेका थिए। आट्लान्टा, जर्जियामा प्रधान कार्यालय रहेको तथा, डालेवेर सहरबाट सुरुवात गरिएको यस कम्पनीले सन् १८८९ देखि अधिकार प्राप्त वितरण प्रणाली सञ्चालन गरेको छ। कम्पनीले ठूलो मात्रामा थ्रिग्रिएर रहने चास्नीको उत्पादन गर्दछ, जसलाई पछि विशेष क्षेत्रहरूमा केन्द्रित विश्वभरिका विभिन्न सम्बन्धित सहायकहरूका लागि बिक्री गरिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Coca-Cola |url=http://www.coca-cola-deutschland.de/content/dam/journey/de/de/private/fileassets/pdf/2017/CC-Auf-einen-Blick.pdf |title=Coca-Cola auf einen Blick |accessdate=2017-09-14 |format=पिडिएफ}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
{{मुख्य|कोका-कोला}}
[[File:The Coca-Cola Company logo.svg|right|thumb|द कोका-कोला कम्पनीको प्रतीक जुन २०२० सम्म]]
जुलाई १८८६ मा, कोलम्बस, जर्जियाका औषधिसाज जोन स्टिथ पेम्बर्टनले मूल कोका-कोला पेयको आविष्कार गरेका जुन औषधी पेयको रूपमा औषधी पसलहरूमा बिक्रीका लागि राखिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.today.com/food/who-invented-coca-cola-distillery-spain-says-it-created-coke-t130228|title=Where did Coca-Cola really come from? Company responds to surprising rumor|work=TODAY.com|access-date=September 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907032337/https://www.today.com/food/who-invented-coca-cola-distillery-spain-says-it-created-coke-t130228|archive-date=September 7, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; त्यस पश्चात्, पेम्बर्टनले निरन्तर मिश्रण प्रयोग गरिरहेका थिए र उक्त वर्षको मे महिनामा उनी आफ्नो लक्ष्यमा पुगेका थिए जहाँ उनको नाम नखुलेको नयाँ उत्पादन कार्बोनपूर्ण पेय पदार्थ, बजारको लागि तयार र बिक्रीको लागि उपलब्ध गरिएको थियो। पेम्बर्टनका व्यवस्थापक, फ्रान्क एम रोबिन्सनले यस उत्पादनको नाम र यसको प्रतीक सृजना गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=For God, Country, and Coca-Cola: The Definitive History of the Great American Soft Drink and the Company That Makes It, 3d ed.|last=Pendergrast|first=Mark|publisher=Basic Books|year=2013|isbn=|location=न्युयोर्क}}&lt;/ref&gt; रोबिन्सनले यसमा समावेश दुई मुख्य तत्त्वहरूका कारण (कोका पात र कोला दाना) यसको नाम छनोट गरेका थिए। जोन पेम्बर्टनले यस व्यवसायबाट विश्राम लिँदै, रोबिन्सनलाई यसको उत्पादन बढाउन र थप सफलता हासिल गर्नका लागि प्रोत्साहित गरेका थिए र लगत्तै उनले व्यवसायलाई बिक्री गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://time.com/3950205/new-coke-history-america/|title=What Coca-Cola's Marketing Blunder Can Teach Us About America|website=टाइम|access-date=September 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821143146/http://time.com/3950205/new-coke-history-america/|archive-date=August 21, 2018|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821143146/http://time.com/3950205/new-coke-history-america/ |date=August 21, 2018 }}&lt;/ref&gt; उनले आफूसँग भएको सीमित बजेटको साथ पेयको प्रचार गर्दै अन्ततोगत्वा सफल भएका थिए।

सन् १८८९ मा, अमेरिकी व्यापारी आसा जी। कान्डलरले पेम्बरटनका उत्तराधिकारीहरूबाट कोका कोला सूत्र र ब्रान्डको खरीद पूरा गरेका थिए। भने सन् १८९२ मा, कोकाकोला कम्पनीको कार्यालय कान्डलरले आट्लान्टामा खोलेका थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/strategies-coca-cola-used-to-become-an-iconic-brand-2016-2#3-it-was-distributed-in-a-proprietary-bottle-3|title=7 strategies Coca-Cola used to become one of the world's most recognizable brands|work=बिजनेस इन्साइडर|access-date=September 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907032304/https://www.businessinsider.com/strategies-coca-cola-used-to-become-an-iconic-brand-2016-2#3-it-was-distributed-in-a-proprietary-bottle-3|archive-date=September 7, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सन् १८९५ सम्ममा, कोका-कोला अमेरिकाको प्रत्येक राज्यहरूमा बिक्री भइरहेको थियो। सन् १९१९ मा, यस कम्पनी जर्जियाको अर्नेस्ट उड्रफको कम्पनीलाई बेचिएको थियो।

कोका कोलाको पहिलो विज्ञापनमा &quot;कोका कोला। स्वादिष्ट! स्फूर्तिदायी! उत्साहजनक! अनौठो!&quot; लगायतका शब्दहरू समावेश थिए।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; कान्डलर आफ्नो विज्ञापन रणनीतिमा व्यापारिक कारोबार गर्ने पहिलो व्यापारीहरू मध्ये एक थिए। सन् १९३८ सम्म, कोका कोलाले लगभग ६०% बजार क्षेत्र ओगटेको  दाबी गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; सन् १९८४ सम्ममा, कोका कोला कम्पनीको बजार साझेदारी यसको नयाँ प्रतिस्पर्धी पेप्सिको कारण २१.८% मा घटेको थियो। 

=== अधिग्रहणहरू ===

कम्पनीसँग अधिग्रहणको लामो इतिहास रहेको छ। कोका-कोलाले सन् १९६० मा मिनेट मेड नामक एक नरम पेय पदार्थ उत्पादक कम्पनीलाई अधिग्रहण गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/The-Minute-Maid-Company-Company-History.html |title=History of The Minute Maid Company |publisher=Fundinguniverse.com |accessdate=July 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105061542/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/The-Minute-Maid-Company-Company-History.html |archive-date=January 5, 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; सन् १९८२ मा, यसले चलचित्र स्टुडियो कोलम्बिया पिक्चर्सलाई ६९.२ करोड अमेरिकी डलरमा हासिल गरेको थियो। पछि, कोलम्बिया पिक्चर्सलाई सन् १९८९ मा, सोनीका लागि ३ अर्ब अमेरिकी डलरमा बिक्री गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;sellers19971013&quot; /&gt;

यसले सन् १९९३ मा, भारतीय कोला ब्रान्ड [[थम्प्स अप]] र सन् १९९५ मा, बार्क्सलाई प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;sellers19971013&quot;&gt;{{cite news | url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1997/10/13/232494/index.htm | title=WHERE COKE GOES FROM HERE | work=Fortune | date=October 13, 1997 | accessdate=October 10, 2011 | author1=Sellers, Patricia | author2=Woods, Wilton | archive-url=https://web.archive.org/web/20110821141258/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1997/10/13/232494/index.htm | archive-date=August 21, 2011 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821141258/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1997/10/13/232494/index.htm |date=August 21, 2011 }}&lt;/ref&gt; सन् १९९९ मा, कोका-कोलाले इन्का कोलाको ५०% सेयर $२० करोड अमेरिकी डलरमा खरिद गरेको थियो भने यसले सो मार्फत ब्रान्डको लागि विदेशी विज्ञापन र उत्पादनको नियन्त्रण कायम गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.coca-colaindia.com/brands/brands_thumsup.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226224517/http://www.coca-colaindia.com/brands/brands_thumsup.aspx |archivedate=February 26, 2009 |title=Strong Cola Taste, Macho Personality}}&lt;/ref&gt; सन् २००१ मा, यसले ओडवाला ब्रान्डको विभिन्न उत्पादनहरूलाई १८.१ करोड अमेरिकी डलरमा हासिल गरेको थियो। यसले सन् २०२० को सुरुवात तिर ओडवालाको अन्त्यको घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;[http://barqs.com/history.html Barq's Root Beer: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921233755/http://barqs.com/history.html |date=September 21, 2012 }}, Coca-Cola. पहुँचमिति: जनवरी २०१३।&lt;/ref&gt; सन् २००७ मा, यसले फुज बेभरेज नामक कम्पनीलाई यसका संस्थापक लान्स कोलिन्स र कास्तान्या साझेदारी कम्पनी मार्फत अनुमानित २५ करोड अमेरिकी डलरमा हासिल गरेको थियो।&lt;ref&gt;https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/branding-lessons-from-inca-kola-the-peruvian-soda-that-bested-coca-cola/&lt;/ref&gt;

चिनियाँ पेय निर्माता हुयुआन पेय समूहलाई खरीद गर्नका लागि कम्पनीले २.९ अर्बको बोलपत्र जारी गरेको थियो&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bevnet.com/news/2013/coke-finishes-buyout-of-zico-uzzell-becomes-president-rampolla-to-advise|title=Coke Finishes Buyout of Zico; Uzzell Becomes President, Rampolla to Advise|website=BevNET.com|access-date=March 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308212210/http://www.bevnet.com/news/2013/coke-finishes-buyout-of-zico-uzzell-becomes-president-rampolla-to-advise|archive-date=March 8, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.foodbusinessnews.net/articles/news_home/Business_News/2013/11/Coca-Cola_all_in_on_coconut_wa.aspx?ID=%7B0EAB664A-7717-42BB-BAFA-8BE4E3BBDAFD%7D&amp;cck=1|title=Coca-Cola all in on coconut water maker|access-date=March 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308180408/http://www.foodbusinessnews.net/articles/news_home/Business_News/2013/11/Coca-Cola_all_in_on_coconut_wa.aspx?ID=%7B0EAB664A-7717-42BB-BAFA-8BE4E3BBDAFD%7D&amp;cck=1|archive-date=March 8, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.coca-colacompany.com/press-center/press-releases/zico-8482-beverages-joins-the-coca-cola-family/|title=ZICO™ Beverages Joins The Coca-Cola Family|publisher=The Coca-Cola Company|access-date=March 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308175303/http://www.coca-colacompany.com/press-center/press-releases/zico-8482-beverages-joins-the-coca-cola-family/|archive-date=March 8, 2016|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308175303/http://www.coca-colacompany.com/press-center/press-releases/zico-8482-beverages-joins-the-coca-cola-family/ |date=March 8, 2016 }}&lt;/ref&gt; जहाँ यस चिनियाँ कम्पनीले कोकाकोलाको बोलपत्रलाई खारेज गरेको थियो। राष्ट्रियता सम्झौताको परित्यागको एक प्रमुख कारण मानिएको थियो।&lt;ref name=&quot;Coca-Cola-Oct-2001-SC-TO-T&quot;&gt;{{cite web |url=http://edgar.secdatabase.com/1435/2134401500034/filing-main.htm |title=Coca Cola, Form SC TO-T, Filing Date Oct 30, 2001 |publisher=secdatabase.com |accessdate=March 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513115941/http://edgar.secdatabase.com/1435/2134401500034/filing-main.htm |archive-date=May 13, 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://money.cnn.com/2001/10/30/deals/coke_odwalla/ &quot;Coke Buys Odwalla&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515110053/http://money.cnn.com/2001/10/30/deals/coke_odwalla/ |date=May 15, 2010 }}. (October 30, 2001).''CNN Money''.&lt;/ref&gt;

सन् २०११ मा, यसले अनेस्ट टि नामक कम्पनीको बाँकी सेयरलाई अधिग्रहण गरेको थियो जहाँ यसले सन् २००८ मा, यसको ४०% स्वामित्व ४.३ करोड अमेरिकी डलरमा हासिल गरिसकेको थियो।  &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Business|first=Alicia Wallace, CNN|title=Coke says it will kill more 'zombie' brands, weeks after dropping Odwalla|url=https://www.cnn.com/2020/07/21/business/coke-zombie-brands-coronavirus/index.html|access-date=2020-07-22|website=CNN}}&lt;/ref&gt;

सन् २०१३ मा, यसले नरिवलको पानी उत्पादन गर्ने कम्पनी जिकोलाई खरिद गरेको थियो।अगस्त २०१४ मा, यसले १६.७% (हाल १९.३९%) मा, अमेरिकी पेय कम्पनी मोन्स्टर बेभरेजलाई २.१ अर्ब डलरमा अधिग्रहण गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;Coca-Cola-Feb-2007-10-K&quot;&gt;{{cite web |url=http://pdf.secdatabase.com/421/0001047469-07-001328.pdf |title=Coca Cola, Form 10-K, Annual Report, Filing Date Feb 21, 2007 |publisher=secdatabase.com |accessdate=March 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513115642/http://pdf.secdatabase.com/421/0001047469-07-001328.pdf |archive-date=May 13, 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dailycamera.com/ci_13073446 &quot;Coca-Cola Buys Fuze Beverage&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511115235/http://www.dailycamera.com/ci_13073446 |date=May 11, 2011 }}. (February 12, 2007) ''Boulder Daily Camera.''&lt;/ref&gt; खरिदसँगै कम्पनीको स्वामित्व २५% पुर्‍याउने विकल्प दिइएको थियो जसको उद्देश भनेको, दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारीको रूपमा विज्ञापन, वितरणमा गठबन्धन, र उत्पादनको फैलावट हो।&lt;ref name=&quot;Coca-Cola-Apr-2009-10-Q&quot;&gt;{{cite web |url=http://edgar.secdatabase.com/539/104746909004778/filing-main.htm |title=Coca-Cola, Form 10-Q, Quarterly Report, Filing Date Apr 30, 2009 |publisher=secdatabase.com |accessdate=March 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513124336/http://edgar.secdatabase.com/539/104746909004778/filing-main.htm |archive-date=May 13, 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; सन् २०१५ मा, कम्पनीले सुजा लाइफ नामक एक चिसो पेय उत्पादकको अल्पसङ्ख्यक  स्वामित्व ग्रहण गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/coca-cola-buys-minority-stake-in-suja-life-1439998356|title=Coca-Cola Buys Minority Stake in Suja Life|last=Esterl|first=Mike|newspaper=The Wall Street Journal|issn=0099-9660|access-date=March 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308190408/http://www.wsj.com/articles/coca-cola-buys-minority-stake-in-suja-life-1439998356|archive-date=March 8, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2015/08/19/organic-juice-startup-suja-adds-unlikely-partners-coca-cola-goldman-sachs/|title=Organic Juice Startup Suja Adds Unlikely Partners: Coca-Cola, Goldman Sachs|website=Forbes|access-date=March 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308165726/http://www.forbes.com/sites/briansolomon/2015/08/19/organic-juice-startup-suja-adds-unlikely-partners-coca-cola-goldman-sachs/|archive-date=March 8, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; डिसेम्बर २०१६ मा, यसले पहिलाको साबमिलरको कोका कोला सम्बन्धित सञ्चालन प्रक्रियाहरूलाई खरीद गरेको थियो। &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-01/super-bowl-advertisers-avoid-presidential-elephant-in-the-room |title=Coca-Cola Buys AB InBev Out of Africa Unit for $3.2 Billion |last=Jarvis |first=Paul |date=December 21, 2016 |website=Bloomberg News |publisher=ब्लुमबर्ग |access-date=February 1, 2017 | |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201113638/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-02-01/super-bowl-advertisers-avoid-presidential-elephant-in-the-room |archive-date=February 1, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

३० जनवरी २०१६ मा, कोला-कोला कम्पनीले
चि लिमिटेडको ४०% स्वामित्व ग्रहण गरेको थियो भने यसको बाँकी रहेको ६०% स्वामित्वलाई ३० जनवरी २०१९ मा, प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Topo Chico Acquired by Coca-Cola| work = Food &amp; Wine| accessdate = 2019-08-11| url = https://www.foodandwine.com/articles/topo-chico-coke-sold| archive-url = https://web.archive.org/web/20190811205123/https://www.foodandwine.com/articles/topo-chico-coke-sold| archive-date = August 11, 2019| url-status = live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190811205123/https://www.foodandwine.com/articles/topo-chico-coke-sold |date=2019-08-11 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१७ मा, यसले मेक्सिकी कम्पनी तोपो चिकोलाई २२ करोड अमेरिकी डलरमा अधिग्रहण गरेको थियो।

३१ अगस्त २०१८ मा, यसले कोस्टा कफीलाई  ह्विटब्रेड मार्फत £3.9 मा अधिग्रहण गरेको थियो भने यसको लेनदेन ३ जनवरी २०१९ मा, समाप्त भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Coca-Cola to buy Costa coffee for £3.9bn or $4.9bn |url=https://www.bbc.com/news/business-45365893 |accessdate=August 31, 2018 |work=BBC News |date=August 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831062742/https://www.bbc.com/news/business-45365893 |archive-date=August 31, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अगस्त २०१८ मा, द कोका-कोला कम्पनीले अज्ञात रकम सहित मोक्सीको अधिग्रहण गरेको थियो। १४ अगस्त २०१८ मा, कम्पनीले बडी आर्मरमा अल्पसङ्ख्यक ब्याज घोषणा गरेको थियो। १९ सेप्टेम्बर २०१८ मा, कम्पनीले अस्ट्रेलियाली काममा अर्गानिक एन्ड र ट्रेडिङ कम्पनी लिमिटेडलाई अधिग्रहण गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bostonglobe.com/business/2018/08/28/coca-cola-acquires-beloved-maine-soda-moxie/8EWByZiHnZwIp1qT4ik45M/story.html|title=Coca-Cola acquires beloved Maine soda Moxie - The Boston Globe|website=BostonGlobe.com|access-date=2019-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424202254/https://www.bostonglobe.com/business/2018/08/28/coca-cola-acquires-beloved-maine-soda-moxie/8EWByZiHnZwIp1qT4ik45M/story.html|archive-date=April 24, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

५ अक्टोबर २०१८ मा, कोका कोला कम्पनीले मेड समूहबा तीन संस्थापकहरू: लुक मार्गेट, म्याट डेनिस र ब्राड विल्सन मार्फत यसको २२.५% भाग प्राप्त गरेको घोषणा गरेको थियो।यसको कोका कोला अमातिल लिमिटेडमा ३०.८.% स्वामित्व रहेको छ। यसले कोका कोला अमातिल कम्पनी मार्फत मेड समूहमा ६.९% सेयरको स्वामित्व कायम गरेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Wiener-Bronner|first=Danielle|date=2018-08-14|title=Coca Cola is fighting Gatorade by investing in BodyArmor|work=CNN Business|url=https://money.cnn.com/2018/08/14/news/companies/coca-cola-body-armor/index.html|url-status=live|access-date=2020-05-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108004216/https://money.cnn.com/2018/08/14/news/companies/coca-cola-body-armor/index.html |date=2021-11-08 }}&lt;/ref&gt;

== प्लास्टिक उत्पादन र फोहोर ==
कोकाकोला कम्पनी विश्वको सबैभन्दा ठूलो प्लास्टिक फोहोरको उत्पादक हो। लगातार दुई वर्षमा यसले ३० लाख टन प्लास्टिकका बोतल उत्पादन गरेको छ भने यसले प्रत्येक वर्ष ११० अर्ब प्लास्टिकको बोतलहरू उत्पादन गर्ने गर्दछ। कम्पनीका विश्वव्यापी प्रमुख कार्यकारी अधिकृतले, कोकाकोलासँग हाल कुनै पनि प्रकारको प्लास्टिकको बोतलको प्रयोग घटाउने योजनाहरू नभएको स्वीकार गरेका थिए।
कम्पनीले आंशिक रूपमा बोतल सम्बन्धित विधेयक कानुनको विरोध गर्दै यसले बनाएको प्लास्टिकको फोहोरलाई कम गर्नका लागि &quot;केही प्रयासहरू गरेको छ।

== आलोचना ==
सन् २००० को दशकदेखि नै, कोका कोलाका उत्पादन तथा यस कम्पनीलनई नै स्वास्थ्यमा परेको प्रभाव, वातावरणीय मुद्दा, पशु परीक्षण, आर्थिक व्यवसाय अभ्यास र कर्मचारी मुद्दाहरू लगायत विषयहरू उठान गरिँदै आल‍ोचित गरिएको छ। कोका कोला कम्पनीले यी विभिन्न आलोचनाहरू सम्बन्धी धेरै मुद्दा पनि खेपेको छ। सन् १९०९ मा शुद्ध खाद्य तथा औषधि ऐन पारित भएको थियो र कम्पनीले आफ्नो प्रमुख उत्पादनमा थपेको क्याफिनलाई हानिकारक तत्व ठानिएका कारण, संयुक्त राज्य अमेरिकाको सरकारले ४० ब्यारेल र २० किलो कोका कोलाको कच्चापदार्थलाई कब्जा गरेको थियोे।

=== जातीय भेदभाव === 

नोभेम्बर २००० मा, कोका कोलाले जातीय भेदभाव सम्बन्धी मुद्दालाई सुल्झाउनका लागि १९.२५ करोड [[अमेरिकी डलर]] भुक्तान गर्नेमा सहमति जनाएको थियो र अमेरिकामा अल्पसङ्ख्यक कर्मचारीहरू प्रतिको व्यवहार, व्यवस्थापन र सत्कार गर्ने तरीका बदल्ने वाचा गरेको थियो। सन् २००३ मा, कोका कोलाको वार्षिक बैठकमा प्रदर्शनकारीहरूले, अश्वेत व्यक्तिहरू कम्पनीमा शीर्ष प्रबन्धनको प्रतिनिधित्व नगरेको दावी गरेका थिए भने उनीहरूले श्वेत कर्मचारीहरूले भन्दा कम पारिश्रमिक पाएको र  प्रायः उनीहरूलाई कमबाट निकाल्ने गरिएको समेत दाबी गरेका थिए।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{commons category-inline|The Coca-Cola Company|द कोकाकोला कम्पनी}}
* {{Official website}}
* {{OpenCorp|Coca-Cola}}

{{Finance links
| name = The Coca-Cola Co
| symbol = KO
| sec_cik = 21344
| yahoo = KO
| google = KO
| stockrow = KO
}}

{{कोका-कोका ब्रान्डहरू}}
{{कोका-कोलाका विविधताहरू}}
{{नरम पेय}}

[[श्रेणी:कोका-कोला|*]]
[[श्रेणी:अमेरिकी ब्रान्डहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकाका पेय कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:बहुराष्ट्रिय खाद्य कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकामा प्रधान कार्यालय रहेका बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू]]</text>
      <sha1>7l0b0h523lgnnag3mbqvs2d8kfcjhgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डेभिड लुइस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99630</id>
    <revision>
      <id>1355745</id>
      <parentid>1339130</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T02:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66620" sha1="j21zplfxj39yloofg4q1vz922yrswyb" xml:space="preserve">{{विशेष लेख}}
{{Infobox football biography
|name           = डेभिड लुइस
|image          = David Luiz at Baku before 2019 UEFA Europe League Final.jpg
|image_size     = 200
|caption        = लुइस् सन् २०१९ मा [[चेल्सी फुटबल क्लब|चेल्सी]]सँग
|fullname       = डेभिड लुइस् मररी मोरिन्हो&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=२०१८/१९ प्रिमियर लिग संस्करणका खेलाडीहरू |publisher=प्रिमियर लिग|date=२ फेब्रुअरी २०१८ |accessdate=10 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|birth_date     = {{birth date and age|1987|4|22|df=y}}&lt;ref&gt;{{Hugman|23869|accessdate=10 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|birth_place    = [[साओ पाउलो]], [[ब्राजिल]]
|height         = १.८९ मि&lt;ref&gt;{{cite web |title=डेभिड लुइसको – प्रोफाइल |url=https://www.fifa.com/confederationscup/players/player=271043/index.html |work=कन्फेडेरेसन कप १०२३ ब्राजिल |publisher=फिफा डट कम |accessdate=२१ जनवरी २०१४ |archivedate=30 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030125339/http://www.fifa.com/confederationscup/players/player%3D271043/index.html |deadurl= |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|position       = [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)|मध्यपङ्क्ति]]
|currentclub    = [[फेलेमिग्नो]]
|clubnumber     = २३
|youthyears1    = १९९९–२००१ |youthclubs1 = [[साओ पाउलो एफसी|साओ पाउलो]]
|youthyears2    = २००१–२००५ |youthclubs2 = [[बितोरिया]]
|years1         = २००६–२००७ |clubs1 = [[बितोरिया]] |caps1 = २६ |goals1 = १
|years2         = २००६      |clubs2 = → [[एस.एल.बेनिफीका]] (ऋणमा) |caps2 = १० |goals2 = ०
|years3         = २००७–२०११ |clubs3 = [[एस.एल.बेनिफीका]] |caps3 = ७२ |goals3 = ४
|years4         = २०११–२०१३ |clubs4 = [[चेल्सी फुटबल क्लब|चेल्सी]] |caps4 = ८१ |goals4 = ६
|years5         = २०१४–२०१६ |clubs5 = [[पेरिस सेन्ट-जर्मेन फुटबल क्लब|पारी साँ-जेरमाँ]] |caps5 = ५६ |goals5 = ३
|years6         = २०१६–     |clubs6 = [[चेल्सी फुटबल क्लब|चेल्सी]] |caps6 = ७९ |goals6 = ५
|years7  = २०१९ - २०२१
|clubs7 = [[आर्सनल फुटबल क्लब|आर्सनल]] |caps7 = ५३ |goals7 = ३
|years8 = २०२१-   |clubs8= [[फेलेमिग्नो]] |caps8= १  |goals8=०
|nationalyears1 = २००७  |nationalteam1 = [[ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली (२० वर्ष मुनीको)|ब्राजिल २० वर्ष मुनी]] |nationalcaps1 = २  |nationalgoals1 = ०
|nationalyears2 = २०१०–२०१७|nationalteam2 = [[ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली|ब्राजिल]]              |nationalcaps2 = ५७ |nationalgoals2 = ३
|club-update    = २३:५५, ७ मार्च २०२० (युटिसी)
|nationalteam-update = २२ फेब्रुअरी २०१८
}}

'''डेभिड लुइस''' (जन्म : २२ अप्रिल १९८७) ([https://m.youtube.com/watch?v=5SEPhdwQVqA सुन्नुहोस्]) ब्राजिलका एक व्यावसायिक फुटबल खेलाडी हुन् जो हाल अङ्ग्रेजी क्लब [[आर्सनल फुटबल क्लब|आर्सनल]] र [[ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली|ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टिम]]का लागि केन्द्रीय र रक्षात्मक [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)|मध्यपङ्क्ति]]को रूपमा खेल्ने गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;capture&quot;&gt;{{cite news|date=24 January 2011|url=http://www.independent.ie/sport/soccer/premier-league/chelsea-set-to-capture-21m-david-luiz-2508438.html|title=Chelsea set to capture £21m David Luiz|newspaper=The Independent|accessdate=5 April 2011|first1=Mark|last1=Fleming|first2=Ian|last2=Herbert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mistakes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/2896/premier-league/2011/11/26/2774895/crazy-mistakes-wont-affect-david-luiz-as-he-eyes-a-return-to|title='Crazy mistakes' won't affect David Luiz as he eyes a return to form for Chelsea|publisher=Goal.com|date=26 November 2011}}&lt;/ref&gt;

सन् २००६ मा लुइसले एक ब्राजिली फुटबल क्लब बितोरिया मार्फत फुटबल कार्यकालको सुरुवात गरेका थिए। उक्त क्लबमा केही वर्षसम्म आवद्ध भएपछि उनी बेनिफिका नामक एक व्यावसायिक फुटबल क्लबमा स्थानान्तरण भएका थिए जहाँ उनले उक्त क्लबका लागि पाँच वर्ष फुटबल खेलेका थिए। सन् २०११ मा लुइसले एक बहुप्रतिष्ठित फुटबल क्लब चेल्सीसँग आवद्ध भएका थिए भने सोही वर्ष चेल्सीले युइएफए च्याम्पियन्स लिगको उपाधि जित्न सफल भएको थियो भने अर्को वर्ष उक्त क्लबले युइएफए युरोपन लिग पनि जित्न सफल भएको थियो। सन् २०१४ मा उनी फ्रान्समा आधारित पारी साँ-जेरमाँ नामक एक फुटबल क्लबसँग ५ करोड युरोमा आवद्ध भएका थिए भने सोही वर्ष उक्त क्लबले चार घरेलु प्रतियोगिताहरू जित्न सफल भएको थियो। सन् २०१६ मा उनी पुनः चेल्सी फुटबल क्लबमा फिर्ता भएका थिए।&lt;ref name=&quot;LuizPSGIndy&quot;&gt;{{cite news|last=Sheen|first=Tom|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/transfers/david-luiz-latest-psg-defender-signed-a-fiveyear-deal-after-50m-move-from-chelsea-9534425.html|title=David Luiz: PSG defender signed five-year deal after £50m move from Chelsea|date=13 June 2014|accessdate=13 June 2014|newspaper=The Independent|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715015901/http://www.independent.co.uk/sport/football/transfers/david-luiz-latest-psg-defender-signed-a-fiveyear-deal-after-50m-move-from-chelsea-9534425.html|archivedate=15 July 2014|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LuizPSGSky&quot;&gt;{{cite news|url=http://www1.skysports.com/football/news/11668/9348040/transfer-news-paris-saint-germain-confirm-16350million-purchase-of-chelseas-david-luiz|title=Transfer news: Paris Saint-Germain confirm £50million purchase of Chelsea's David Luiz|date=13 June 2014|accessdate=13 June 2014|work=Sky Sports|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171307/http://www1.skysports.com/football/news/11668/9348040/transfer-news-paris-saint-germain-confirm-16350million-purchase-of-chelseas-david-luiz|archivedate=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LuizPSGESPN&quot;&gt;{{cite news|publisher=ESPN|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/315231.html|title=PSG sign Chelsea defender Luiz on a five-year deal|date=13 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714191318/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/315231.html|archivedate=14 July 2014|accessdate=13 June 2014|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714191318/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/315231.html |date=14 July 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luiz Returns&quot;&gt;{{cite web|title=David Luiz returns|url=http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2016/08/david-luiz-returns.html|publisher=Chelsea F.C.|date=31 August 2016|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

सन् २०१० मा लुइसले ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा पर्दापण गरेका थिए भने हालसम्म उनले राष्ट्रिय टोलीका लागि ५० भन्दा बढी उपस्थिति जनाइसकेका छन्। सन् २०१३ ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलीले फिफा कन्फेडेरेसन कप जित्न सफल हुँदा र सन् २०१४ को फिफा विश्वकपको सेमिफाइनलसम्मको यात्रा तय गर्दा उनी राष्ट्रिय फुटबल टोलीमा अटाएका थिए भने उनले कोपा अमेरिकाको दुई संस्करणहरूमा पनि राष्ट्रिय टोलीको प्रतिनिधित्व गरेका थिए।

== क्लब कार्यकाल ==
===बितोरिया ===

लुइसको जन्म ब्राजिलको दियादेमामा भएको थियो भने उनले ब्राजिलको साओ पाउलो स्थित सोही नामको एक फुटबल क्लबबाट व्यावसायिक फुटबल कार्यकालको सुरुवात गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.tvabcd.com.br/noticias/1058/david-luiz-e-o-representante-de-diadema-na-selecao-brasileira|archiveurl=https://archive.is/20110706154639/http://www.tvabcd.com.br/noticias/1058/david-luiz-e-o-representante-de-diadema-na-selecao-brasileira|archivedate=6 July 2011|title=David Luiz é o representante de Diadema na Seleção Brasileira|trans-title=David Luiz represents Diadema in Brazil national team|publisher=Tvabcd|language=pt|date=24 September 2010|accessdate=19 January 2011}}&lt;/ref&gt; लुइसको सन् २००६ मा ब्राजिलको साल्भादोर स्थित बितोरिया नामक एक फुटबल क्लबमा पदोन्नति भएको थियो भने उनले उक्त क्लबबाट रक्षात्मक मध्यपङ्क्तिबाट खेल्न सुरु गरेका थिए तर पछि उनले मध्यपङ्क्तिको भूमिका निर्वाह गर्न सुरु गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|language=पुर्तुगाली|url=http://br.esporteinterativo.yahoo.com/noticias/spt---pensei-em-dispensar-volante-david-luiz---revela-treinador-da-base-do-vit%C3%B3ria--veja--223832836.html|title=&quot;Pensei em dispensar David Luiz&quot;, revela coordenador da base do Vitória. Veja!|trans-title=&quot;I thought about letting David Luiz go&quot;, reveals Vitória's youth system coordinator. Look!|publisher=याहु!|date=14 December 2012|accessdate=9 October 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302123503/http://br.esporteinterativo.yahoo.com/noticias/spt---pensei-em-dispensar-volante-david-luiz---revela-treinador-da-base-do-vit%C3%B3ria--veja--223832836.html |date=2 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gterra&gt;{{cite news|url=http://terramagazine.terra.com.br/interna/0,,OI4587001-EI6583,00-Zagueiro+convocado+por+Mano+e+avaliado+em+R+milhoes.html|author=Eliano Jorge|title=Zagueiro convocado por Mano é avaliado em R$114,5 milhões|trans-title=Stopper selected by Mano is worth R$114,5 millions|publisher=Gterra|language=पुर्तुगाल|date=27 July 2010|accessdate=9 October 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009092717/http://terramagazine.terra.com.br/interna/0,,OI4587001-EI6583,00-Zagueiro+convocado+por+Mano+e+avaliado+em+R+milhoes.html |date=9 October 2017 }}&lt;/ref&gt; सन् २००६ मा लुइसले उक्त क्लबबाट कोपा दो ब्राजिल नामक एक फुटबल लिगमा सान्ता क्रुस विरुद्ध पहिलो आधिकारिक खेल खेलेका थिए भने उक्त खेल २-२ को बराबरीमा टुङ्गिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.campeoesdofutebol.com.br/clas_seriec_2006.html|title=Campeonato Brasileiro Série C – 2006|publisher=Campeoes do Futebol|language=पुर्तुगाली|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vitória|publisher=Futebol 80|language=pt|url=http://www.futebol80.com.br/links/times/vitoria/vitoriajg.htm|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

=== बेनिफिका ===

सन् २००७ जनवरी ३० का दिन बेनिफिकाका एक फुटबल खेलाडी रोको अङ्ग फुटबल क्लब टोटनह्याम हट्सपरमा स्थानान्तरण भएपछि उनले पुर्तुगाल स्थित बेनिफिका नामक एक क्लबसँगको आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/newsid=503237.html Benfica replace Ricardo Rocha]; UEFA, 1 February 2007&lt;/ref&gt; लुइसले युइएफए कपको एक खेलमा उक्त क्लबका लागि पारी साँ-जेरमाँको विरुद्धमा पहिलो उपस्थिति जनाएका थिए। सन् २००७ मार्च १२ का दिन उनले उक्त क्लबका लागि पहिलो लिग खेल युदी लेइरियाको विरुद्धमा खेलेका थिए। त्यस वर्षको लिग संस्करणको समाप्ति पश्चात् लुइसले उक्त क्लबका लागि पाँच वर्षे आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.football-lineups.com/games/?game=4858|title=Tactical Formation|publisher=Football-Lineups|accessdate=14 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011112156/http://www.football-lineups.com/games/?game=4858|archivedate=11 October 2007|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011112156/http://www.football-lineups.com/games/?game=4858 |date=11 October 2007 }}&lt;/ref&gt; उनले स्पोर्टिङ क्लुब दे पुर्तुगाल विरुद्धको गुवादियाना ट्रफी मैत्रीपूर्ण प्रतियोगितामा उक्त क्लबका लागि पहिलो गोल गरेका थिए।&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=544985.html David Luiz banking on Benfica]; UEFA, 30 May 2007&lt;/ref&gt; त्यस वर्षको लिग संस्करणको समाप्तिमा लुइसले उक्त क्लबका लागि कुल ८ उपस्थिति जनाएका थिए जहाँ बेनिफिका उक्त लिगको चौथो स्थानमा पर्न सफल भएको थियो। सन् २००९ जनवरी ११ का दिन लुइसले ब्रगा फुटबल क्लबको विरुद्धमा गोल गर्न सफल भएका थिए जुन घरेलु लिगक लागि एक सफलता बनेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://web3.cmvm.pt/sdi2004/emitentes/docs/FR25467.pdf|title=Comunicado|trans-title=Announcement|publisher=CMVM|language=pt|date=30 September 2010|accessdate=9 October 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226230253/https://web3.cmvm.pt/sdi2004/emitentes/docs/FR25467.pdf |date=26 February 2021 }}&lt;/ref&gt; सन् २००९-१० को प्रिमियरा लिगाको संस्करण चलिरहँदा बेनिफिका लागि जर्ज जेजुस प्रशिक्षकको रूपमा भित्रिएका थिए भने उनको आगमन पछि उनी लुइस उक्त क्लबको उपकप्तानको रूपमा नियुक्त भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://web3.cmvm.pt/sdi2004/emitentes/docs/FR25595.pdf|title=Comunicado|trans-title=Announcement|publisher=CMVM|language=pt|date=15 October 2009|accessdate=9 October 2017|format=PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026032411/https://web3.cmvm.pt/sdi2004/emitentes/docs/FR25595.pdf |date=26 October 2020 }}&lt;/ref&gt; लुइसले उक्त क्लबका लागि ४९ उपस्थिति जनाएका थिए जहाँ उनले ३ गोल गर्न सफल भएका थिए।

=== चेल्सी ===
[[File:David Luiz Moreira Marinho.jpg|thumb|upright|सन् २०११ मा लुइस चेल्सीबाट खेल्दै]]

सन् २०११ जनवरी ३१ का दिन लुइसले २ करोड ५० लाख युरोमा चेल्सीसँगको आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए भने चेल्सी क्लबका खेलाडी म्याटिच बेनिफिकामा स्थानान्तरण भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|date=31 January 2011|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/874012/chelsea-bolster-defence-with-L21.3m-david-luiz-signing?cc=5901|title=Chelsea complete £21.3m Luiz signing]|work=ESPN Soccernet|accessdate=9 October 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628222853/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/874012/chelsea-bolster-defence-with-L21.3m-david-luiz-signing?cc=5901 |date=28 June 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2011|accessdate=24 June 2014|url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/2281533|title=David Luiz signs|publisher=Chelsea F.C.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713002144/http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0%2C%2C10268~2281533%2C00.html|archivedate=13 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=David Luiz transferido para o Chelsea|accessdate=22 June 2011|url=http://www.slbenfica.pt/Informacao/Futebol/Noticias/noticiasfutebol_futcomunicadodavidluiz_310111_73255.asp|archivedate=7 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110407063753/http://www.slbenfica.pt/Informacao/Futebol/Noticias/noticiasfutebol_futcomunicadodavidluiz_310111_73255.asp|publisher=S.L. Benfica|date=31 January 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110407063753/http://www.slbenfica.pt/Informacao/Futebol/Noticias/noticiasfutebol_futcomunicadodavidluiz_310111_73255.asp |date=7 April 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web3.cmvm.pt/sdi2004/emitentes/docs/FR31637.pdf|title=Comunicado|language=पुर्तुगाली|trans-title=Announcement|date=31 January 2011|publisher=Portuguese Securities Market Commission|format=PDF|accessdate=9 October 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225237/http://web3.cmvm.pt/sdi2004/emitentes/docs/FR31637.pdf |date=3 March 2016 }}&lt;/ref&gt; लुइसले सन् २०११ फेब्रुअरी ६ का दिन प्रिमियर लिगको संस्करणमा लिभरपुरको विरुद्धमा पहिलो आधिकारिक खेल खेलेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/9385584.stm|title=Chelsea 0–1 Liverpool|work=BBC Sport|first=Phil|last=McNulty|date=6 February 2011|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलको आठ दिन पश्चात् उनले फुलहमको विरुद्धमा पनि खेल खेलेका थिए। लुइसले प्रिमियर लिगकन खेलहरूमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका कारण उनी चेल्सीका अनुयायी माझ लोकप्रिय बन्न पुगेका थिए भने उनलाई त्यस वर्षको वर्ष खेलाडी पनि घोषित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|department=BBC Sport|date=14 February 2011|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/9391010.stm|title=Fulham 0–0 Chelsea|first=Mark|last=Ashenden|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; 
मार्च १, २०११ का दिन लुइसले चेल्सीका लागि पहिलो आधिकारिक गोल म्यानचेस्टर युनाइटेडको विरुद्धमन गर्न सफल भएका थिए जसकारण चेल्सीले म्याचेस्टर युनाइटेडलाई २-१ गोल अन्तरले पराजित गर्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/9405635.stm|title=Chelsea 2–1 Man Utd |author=Phil McNulty |department=BBC Sport|date=1 March 2011|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=20 March 2011 |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/9425606.stm |title=Chelsea 2–0 Man City|author=Alistair Magowan|department=BBC Sport|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/2328971|archiveurl=https://archive.is/20140624155441/http://www.chelseafc.com/news-article/article/2328971|archive-date=24 June 2014|title=March awards for Chelsea pair|publisher=Chelsea FC|date=1 April 2011|accessdate=24 June 2014}}&lt;/ref&gt; सन् २०११ मार्च २० का दिन उनले चेल्सी फुटबल क्लबका लागि म्यानचेस्टर सिटी विरुद्ध गोल गर्न सफल भएका थिए जसकारण चेल्सीले सिटीलाई २-० गोल अन्तरले पराजित गर्न सफल भएको थियो जसकारण उनी उक्त महिनाको उत्कृष्ट खेलाडी बन्न सफल भएका थिए।&lt;ref name=&quot;KNEE&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thisislondon.co.uk/standard-sport/football/article-23985069-chelsea-boost-as-petr-cech-and-david-luiz-return-for-sunderland.do|archiveurl=https://archive.is/20130114025731/http://www.thisislondon.co.uk/standard-sport/football/article-23985069-chelsea-boost-as-petr-cech-and-david-luiz-return-for-sunderland.do|archivedate=14 January 2013|title=Chelsea boost as Petr Cech and David Luiz return for Sunderland|newspaper=London Evening Standard|date=8 September 2011|accessdate=9 September 2011}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130114025731/http://www.thisislondon.co.uk/standard-sport/football/article-23985069-chelsea-boost-as-petr-cech-and-david-luiz-return-for-sunderland.do |date=14 January 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.express.co.uk/sport/football/271131/Blues-see-off-battling-Leverkusen|title=Blues see off battling Leverkusen|newspaper=Daily Express|date=13 September 2011|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; सन् २०११-१२ को प्रिमियर लिगको संस्करणको सुरुवातमा लुइसको घुँडामा चोट लागेका कारण उनी तीन खेलहरू खेल्न बञ्चित बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_cup/14910268.stm|title=Chelsea 0–0 Fulham|department=BBC Sport|date=21 September 2011|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; 
लुइसले सन् २०११ सेप्टेम्बर १३ का दिन आयोजित च्याम्पियन्स लिगको समूह चरणको खेलमा पुन खेलमा फर्किएका थिए भने उनले बायर लिभरकुसेनको विरुद्ध गोल गर्न सफल भएका थिए। &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=318100&amp;cc=5739|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207030020/http://soccernet.espn.go.com/report?id=318100&amp;cc=5739|archivedate=7 February 2012|title=Hernandez header completes United comeback|work=ESPN Soccernet|date=5 February 2012|accessdate=5 February 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207030020/http://soccernet.espn.go.com/report?id=318100&amp;cc=5739 |date=7 February 2012 }}&lt;/ref&gt;

सन् २०१२ फेब्रुअरी ५ का दिन प्रिमियर लिगको एक खेलमा चेल्सी र म्यानचेस्टर युनाइटेड बीच खेल आयोजना गरिएको थियो जहाँ चेल्सीले उक्त खेलको ५० मिनेट भन्दा अगाडि ३ गोल गर्न सफल भएको थियो तर पछि युनाइटेड खेलमा फर्किएपछि उक्त खेल ३-३ को बराबरीमा टुङ्गिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Independent|title=Chelsea end winless run against Bolton|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/chelsea-end-winless-run-against-bolton-7440824.html|first=Ben|last=Rumsby|date=25 February 2012|accessdate=25 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715014220/http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/chelsea-end-winless-run-against-bolton-7440824.html|archivedate=15 July 2014}}&lt;/ref&gt; २५ फेब्रुअरीमा चेल्सी र बोल्टन वान्डरर्स बीचको खेलमा लुइसले पहिलो गोल गरेका थिए भने उक्त खेल चेल्सीले ३-० गोल अन्तरले जित्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ivanović completes rousing Chelsea comeback|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/matches/round=2000264/match=2007676/postmatch/report/index.html|author=Trevor Haylett|publisher=UEFA|date=14 March 2012|accessdate=21 March 2012|archivedate=8 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408193808/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season%3D2012/matches/round%3D2000264/match%3D2007676/postmatch/report/index.html}}&lt;/ref&gt; सन् २०१२ मार्च १४ का दिन आयोजित च्याम्पियन्स लिगको समूह चरणको खेलमा चेल्सी र नापोली बीच खेल आयोजना गरिएको थियो जुन खेलमा नापोलीले चेल्सीलाई ३-१ गोल अन्तरले पराजित गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=UEFA|author=Andrew Haslam|date=20 May 2012|url=http://www.uefa.com/news/newsid=1794392.html|title=Shoot-out win ends Chelsea's long wait for glory|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; सन् २०१२ सेप्टेम्बर २२ का दिन लुइसले चेल्सी फुटबल क्लबका लागि ५ वर्षे आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/2926846|title=New Deal for David Luiz|date=22 September 2012|accessdate=6 February 2013|publisher=Chelsea F.C. Official Website|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121031125332/http://www.chelseafc.com/news-article/article/2926846|archivedate=31 October 2012}}&lt;/ref&gt; सन् २०१२ मा फिफाद्वारा आयोजित क्लब विश्वकपमा चेल्सी उक्त प्रतियोगिताको अन्तिम खेलमा कोरिटाइन्ससँग पराजित भएको थियो तर हारको बाबजुद पनि उनी दोस्रो उत्कृष्ट खेलाडीको रूपमा घोषित हुँदै रजत पदक जित्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|date=2 October 2012|accessdate=24 October 2012|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2013/matches/round=2000347/match=2009513/postmatch/report/index.html|title=Nordsjælland wings clipped by clinical Chelsea|author=Trevor Haylett|publisher=UEFA}}&lt;/ref&gt; सन् २०१३ अप्रिल १७ का दिन लुइसले चेल्सीका लागि फुफहम विरुद्ध एक गोल गर्न सफल भएका थिए भने उक्त खेल ३-० गोल अन्तरले टुङ्गिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|date=23 December 2012|accessdate=24 June 2014|url=http://sport.uk.msn.com/football/rampant-blues-crush-villa|title=Rampant Blues crush Villa|publisher=MSN|archivedate=14 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714195741/http://sport.uk.msn.com/football/rampant-blues-crush-villa}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714195741/http://sport.uk.msn.com/football/rampant-blues-crush-villa |date=14 July 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.espnfc.com/club/chelsea/363/blog/post/1842871|title=Luiz reinvented as Chelsea destroy Villa|first=Phil|last=Lythell|accessdate=24 June 2014|work=ESPN FC|date=23 December 2012|archivedate=14 July 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714185547/http://www.espnfc.com/club/chelsea/363/blog/post/1842871}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/matchday-live/match/69199|title=Match Report: Basel 1 Chelsea 2|publisher=Chelsea F.C.|date=25 April 2013|accessdate=24 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910105330/http://www.chelseafc.com/matchday-live/match/69199|archivedate=10 September 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=//www.youtube.com/watch?v=rpyQA7gBN9o|title=David Luiz Freekick Goal vs. Basel|first=Ciolan|last=Paul|via=YouTube|date=25 April 2013|accessdate=24 June 2014}}&lt;/ref&gt; ५ मे २०१३ मा आयोजित चेल्सी र म्यानचेस्टर युनाइटेड बीचको खेलमा चेल्सीले युनाइटेडलाई १-० गोल अन्तरले पराजित गर्न सफल भएको थियो भने राफायलले रातो कार्ड खाँदा उनी जमिना लडेको अवस्थामा युनाइटेडका अनुयायीहरूलाई हेरेर हाँसेका कारण उनको आलोचना गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Luckhurst|first=Simon|title=David Luíz 'Smiled at Sideshow Bob' Gibe, Not Rafael Da Silva Red Card|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2013/05/07/david-luiz-smiled-sideshow-bob-gibe_n_3227275.html|work=HuffPost|accessdate=9 October 2017|date=7 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=McDonnell|first=David|title=Con artist: Fergie slams Chelsea's smiling victim David Luiz for 'getting Rafael sent off'|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/manchester-united-0-1-chelsea-sir-1871753|work=The Mirror|date=6 May 2013|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=6 May 2013|accessdate=14 July 2013|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/10040313/Chelseas-David-Luiz-I-was-smiling-at-jeering-Manchester-United-fans-not-Rafaels-red-card.html|title=Chelsea's David Luiz: I was smiling at jeering Manchester United fans, not Rafael's red card|author= Jeremy Wilson|newspaper=The Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt;

=== पारी साँ-जेरमाँ ===
[[File:David Luiz - PSG.jpg|thumb|right|सन् २०१५ मा लुइस पारी साँ-जेरमाँका लागि खेल्दै]]

सन् २०१४ जुन १३ मा दिन पारी साँ-जेरमाँ नामक एक फ्रान्सेली फुटबल क्लबले लुइसलाई ५ करोड युरोमा खरिद गरेको थियो भने उनले सन् २०१४ १६ अगष्टका दिन लिग १ नामक  फ्रान्सको एक प्रमुख श्रेणीको फुटबल लिगमा उक्त क्लबका लागि पहिलो लिग खेल बास्तिया विरुद्ध खेलेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|title=UNE GRANDE PREMIÈRE RÉUSSIE!|trans-title=A Great First Success!|url=http://www.psg.fr/fr/Calendrier-Resultats/204003/Analyse-de-match/67778/Une-grande-premiere-reussie|accessdate=30 September 2014|publisher=Paris Saint-Germain F.C.|date=16 August 2014|language=फ्रान्सेली|archivedate=3 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903102559/http://www.psg.fr/fr/Calendrier-Resultats/204003/Analyse-de-match/67778/Une-grande-premiere-reussie}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903102559/http://www.psg.fr/fr/Calendrier-Resultats/204003/Analyse-de-match/67778/Une-grande-premiere-reussie |date=3 September 2014 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१५ सेप्टेम्बर ३० का दिन आयोजित युइएफए च्याम्पियन्स लिगको एक खेलमा उनले पारी साँ-जेरमाँका लागि पहिलो च्याम्पियन्स लिग खेल खेलेका थिए जहाँ पिएसजीले बार्सेलोनालाई ३-२ गोल अन्तरले पराजित गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Paris St G 3–2 Barcelona|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/29362554|accessdate=9 October 2017|department=BBC Sport|date=30 September 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=David Luiz is shock entry in Fifa World Team of the Year at 2014 Ballon d'Or awards|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/11341202/David-Luiz-is-shock-entry-in-Fifa-World-Team-of-the-Year-at-2014-Ballon-dOr-awards.html|work=The Telegraph|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; सन् २०१५ जजवरी १९ का दिन लुइसले पारी साँ-जेरमाँका लागि पहिलो लिग १ गोल एभियान फुटबल क्लबको विरुद्धमा गर्न सफल भएका थिए जहाँ पिएसजीले एभियानलाई ४-२ गोल अन्तरले पराजित गर्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.espnfc.com/french-ligue-1/match/393503/paris-saint-germain-evian-thonon-gaillard/report|title=Paris Saint-Germain made to work for three points against Evian|publisher=ESPN FC|date=18 January 2015|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/31816148|title=Chelsea 2–2 Paris St G|date=11 March 2015|department=BBC Sport|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; मार्च ११ का आयोजित च्याम्पियन्स लिगको एक खेलमा उनले पारी साँ-जेरमाँकम लागि १ गोल चेल्सी विरुद्ध गर्न सफल भएका थिए भने उक्त खेल २-२ को बराबरीमा टुङ्गिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Champions League: David Luiz apologises to Chelsea fans|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/31845052|accessdate=9 October 2017|work=BBC Sport|date=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2015/05/30/uk-soccer-france-cup-idUKKBN0OF0WL20150530|title=PSG land unique treble as Cavani grabs French Cup winner|date=30 May 2015|agency=Reuters|accessdate=9 October 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218144026/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-france-cup/psg-land-unique-treble-as-cavani-grabs-french-cup-winner-idUKKBN0OF0WL20150530 |date=18 February 2020 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१४-१५ संस्करणको लिग १ पारी साँ जेरमाँले हात पारेको थियो भने त्यस बाहेक यस क्लबले कुपी दे फ्रान्स, कुपी दे ला लिग र ट्रोफी देस च्याम्पियन्स जित्न सफल थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.rfi.fr/france/20160522-psg-take-domestic-treble-agains-marseille-again|title=PSG takes domestic treble beating Marseille|date=22 May 2016|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt;

=== चेल्सीमा फिर्ता ===
[[File:Chelsea vs. Arsenal, 29 May 2019 28.jpg|thumb|left|लुइस सन् २०१९ को युइएफए युरोपा लिगको ट्रिफी उचाल्दै]]

सन् २०१६ अगष्टमा लुइस पुनः प्रिमियर लिगको क्लब चेल्सीसँग ३ करोड ४० लाख युरोमा आवद्ध भएका थिए भने उनले त्यस क्लबका लागि तीन वर्षे सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/37218241|title=David Luiz: Chelsea re-sign Brazil defender from PSG for £34m|date=31 August 2016|work=BBC Sport|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; पारी साँ-जेरमाँ छाडेपछि उनले सन् २०१६ सेप्टेम्बर १६ का दिन चेल्सीका लागि पहिलो आधिकारिक खेल खेलेका थिए जहाँ चेल्सी लिभरपुलसँग २-१ गोल अन्तरले पराजित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2016/08/david-luiz-returns.html|title=David Luiz returns|date=31 August 2016|publisher=Chelsea F.C.|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; सन् २०१७ जनवरी ३१ का दिन उनले उक्त क्लबका लागि लिभरपुल विरुद्ध पहिलो गोल गरेका थिए भने उनले यसअघि उक्त क्लबका लागि सन् २०१३ को प्रिमियर लिग संस्करण पछिको पहिलो गोल थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/37314772|title=Chelsea 1–2 Liverpool|date=15 September 2016|department=BBC Sport|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; सन्  २०१६-१७ प्रिमियर लिगको समाप्तिमा उनलाई पिएफए वर्ष टोलीको रूपमा घोषित गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;Liverpool 1-1 Chelsea&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/38727326|title=Liverpool 1–1 Chelsea|author=Phil McNulty|department=BBC Sport|date=31 January 2017|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; सन् २०१७-१८ प्रिमियर लिगको सुरुवातमा उनले त्यस वर्षको लिगको चेल्सीको पहिलो खेल सन् २०२७ अगष्ट १३ का दिन बर्नली फुटबल क्लबको विरुद्ध खेलेका थिए जहाँ बर्नलीले चेल्सीलाई ३-२ गोल अन्तरले पराजित गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;PFA1617&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/39648483 |title=PFA teams of the year: Chelsea and Tottenham dominate Premier League XI |work=BBC Sport |date=20 April 2017 |accessdate=6 May 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://m.bbc.co.uk/sport/football/40835426|title=Chelsea 2–3 Burnley|work=BBC Sport|date=12 August 2017|accessdate=22 February 2018|first=Phil|last=Dawkes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812220738/http://m.bbc.co.uk/sport/football/40835426 |date=12 August 2017 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१७ सेप्टेम्बर १७ का दिन आय‍जित प्रिमियर लिगको एक खेलमन उनले आर्सनल विरुद्धको खेलमा रात कार्ड खाएका थिए भने उक्त खेल ०-० को बराबरीमा टुङ्गिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/41216718|title=Chelsea 0–0 Arsenal|date=17 September 2017|department=BBC Sport|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; सन् २०१८-१९ प्रिमियर लिगको सुरुवातमा लुइसले चेल्सीका लागि त्यस वर्षको लिग खेलमा पहिलो गोल गर्न सफल भएका थिए भने चेल्सीले अपराजित यात्रा कायम गरेको म्यानचेस्टर सिटीलाई २-० गोल अन्तरले पराजित गर्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/sport/soccer/liverpool-go-top-as-man-city-stumble-at-chelsea-20181209-p50l4j.html|title=Liverpool go top as Man City stumble at Chelsea|date=9 December 2018|department=The Sydney Morning Herald|accessdate=10 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sportinglife.com/football/news/chelsea-make-spurs-pay-the-penalty/157724|title=Carabao Cup semi-final: Chelsea beat Tottenham 4–2 on penalties to book final clash with Manchester City at Wembley|department=Sportinglife.com|accessdate=25 January 2019}}&lt;/ref&gt;

=== आर्सनल ===

सन् २०१९ अगष्ट ८ का दिन उनलाई आर्सनल नामक एक अङ्ग्रेजी फुटबल क्लबले ८ करोड युरोमा खरिद गरेको थियो भने उनको उक्त क्लबका लागि खेल पोशाकको सङ्ख्या २३ कायम गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.chelseafc.com/en/news/2019/08/08/david-luiz-departs-chelsea-for-arsenal|title=David Luiz departs {{!}} Official Site {{!}} Chelsea Football Club|publisher=Chelsea F.C.|access-date=8 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/49275919|title=Arsenal sign David Luiz from Chelsea and Kieran Tierney from Celtic|date=8 August 2019|access-date=8 August 2019}}&lt;/ref&gt; सन् २०१९ अक्टोबर ६ का दिन उनले आर्सनलका लागि पहिलो लिग गोल एएफसी बोर्नमाउथको विरुद्धमा गर्न सफल भएका थिए भने उक्त खेल आर्सनलले १-० गोल अन्तरले जित्न सफल भएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2019/oct/06/arsenal-bournemouth-premier-league-match-report|title=Arsenal hold on to beat Bournemouth thanks to heroic turn from David Luiz|last=Nakrani|first=Sachin|date=6 October 2019|work=The Guardian|access-date=7 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==अन्तर्राष्ट्रिय कार्यकाल==
[[File:David Luiz ConfedCup2013Champions17.jpg|thumb|right|सन् २०१३ मा लुइस्]]

सन् २००७ मा लुइसले ब्राजिल बीस वर्ष मुनीको राष्ट्रिय फुटबल टोलीको तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय कार्यकालको सुरुवात गरेका थिए भने सोही वर्ष उनले फिफा बीस वर्ष मुनीको विश्वकपमा ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलीको प्रतिनिधित्व गर्दै खेल्ने मौका प्राप्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{FIFA player|271043}}&lt;/ref&gt; उनले बेनिफिका नामक एक फुटबल क्लबसँगको आवद्ध पश्चात् उक्त क्लबका लागि उत्कृष्ट खेलहरू खेलेका कारण उनको सन् २०१० मा ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलीमा पदोन्नति भएको थियो भने सन् २०१० अगष्ट १० का दिन आयोजित अमेरिका विरुद्धको एक मैत्रीपूर्ण खेलमा उनले ब्राजिलको प्रतिनिधित्व गर्ने मौका पाएका थिए भने उक्त खेल ब्राजिलले २-० गोल अन्तरले जित्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.goal.com/br/news/3838/sele%C3%A7%C3%A3o-brasileira/2012/09/07/3360797/david-luiz-ser%C3%A1-o-capit%C3%A3o-da-sele%C3%A7%C3%A3o-brasileira-contra-a|title=David Luiz será o capitão da Seleção Brasileira contra a África do Sul|date=7 September 2012|accessdate=9 October 2017|website=Goal.com|language=pt}}&lt;/ref&gt; ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलीमा आवद्ध हुनु भन्दा पूर्व उनलाई पुर्तुगाली फुटबल सङ्घले पुर्तुगालको राष्ट्रिय फुटबल टोलीमा समावेश हुनका लागि आह्वान गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://metro.co.uk/2013/07/01/chelsea-star-david-luiz-makes-miraculous-clearance-to-help-brazil-lift-confederations-cup-video-3863413/|title=Chelsea star David Luiz makes miraculous clearance to help Brazil lift Confederations Cup – video|date=1 July 2013|accessdate=9 October 2017|newspaper=Metro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 June 2013 |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/30/confederations-cup-final-brazil-spain_n_3526617.html|title=Confederations Cup: Brazil Dominate Spain in Final at the Maracana (VIDEO/PHOTOS)|accessdate=9 October 2017|newspaper=HuffPost|author=Keeghann Sinanan}}&lt;/ref&gt; सन् २०११ मा अर्जेन्टिनामा आयोजित कोपा अमेरिकाका लागि उनलाई ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलीमा समावेश गरिएको थियो तर उनलाई चोट लागेका कारण उनी खेल खेल्नबाट बञ्चित हुनु परेको थियो। सोही वर्ष मेक्सिकोको विरुद्धमा आय‍ोजित एक मैत्रीपूर्ण खेलमा उनले आत्मघाती गोल गरेतापनि उक्त खेल ब्राजिलले २-१ गोल अन्तरले जित्न सफल भएको थियो। &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/brazil/10810176/Brazil-World-Cup-2014-squad.html|title=Brazil World Cup 2014 squad|date=2 June 2014|accessdate=9 October 2017|newspaper=The Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt;

सन् २०१२ सेप्टेम्बर ७ का दिन उनी राष्ट्रिय टोलीको कप्तानको रूपमा नियुक्त भएका थिए भने सोही वर्ष दक्षिण अफ्रिका विरुद्धक एक खेलमा ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलीले उनको नेतृत्वमा दक्षिण अफ्रिकालाई १-० गोल अन्तरले पराजित गर्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|department=BBC Sport|date=28 June 2014|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/27952759|title=Brazil 1–1 Chile|author=David Ornstein|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; सन् २०१३ मा ब्राजिलमा आयोजित फिफा कन्फेडेरेसन कपमा उनले राष्ट्रिय टोलीबाट खेल खेलेका थिए।&lt;ref name=&quot;Brazil 2-1 Colombia&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/28051801|title=Brazil 2–1 Colombia|accessdate=9 October 2017|author=Phil McNutty|department=BBC Sport|date=4 July 2014}}&lt;/ref&gt; उक्त प्रतियोगितामा लुइसले ब्राजिल फुटबल टोलीका एक बहुचर्चित खेलाडी थियागो सिल्भासँगै सबै खेलहरूमा सहभागिता जनाएका थिए जहाँ राष्ट्रिय टोलीले व्यक्तिगत चौँथो कन्फेडेरेसन कपको उपाधि जित्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/28102403|title=Brazil 1–7 Germany|date=8 July 2014|accessdate=9 October 2017|department=BBC Sport}}&lt;/ref&gt; सोही प्रतियोगिताको अन्तिम खेलमा लुइसले स्पेनको विरुद्धमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिए।

सन् २०१४ मा फिफाद्वारा ब्राजिलमा आयोजित सन् २०१४ फिफा विश्वकपमा लुइस राष्ट्रिय टोलीमा समावेश भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255957/match=300186502/|title=Brazil 0–3 Netherlands|publisher=FIFA|accessdate=9 October 2017}}&lt;/ref&gt; उक्त प्रतियोगिता अन्तर्गत समूह चरणको खेलमा लुइसले राष्ट्रिय टोलीका लागि चिलेको विरुद्ध व्यक्तिगत पहिलो गोल गर्न सफल भएका थिए भने उक्त खेल १-१ को बराबरीमा टुङ्गिएको थियो। २०१४ फिफा विश्वकपको सेमिफाइनल खेलमा लुइसले कोलम्बिया राष्ट्रिय फुटबल टोलीको विरुद्धमा ३२ मिटर टाढाबाट एक फ्रि किक प्रहार गरेका थिए भने उक्त फ्रि किकलाई उनले गोलमा परिणात गर्न सफल भएका थियो जसकारण ब्राजिलले कोलम्बियालाई २-१ गोल अन्तरले पराजित गर्न सफल भएको थियो। राष्ट्रिय टोलीका तात्कालिक कप्तानको अनुपस्थितिका कारण उनले पुनः राष्ट्रिय टोलीको नेतृत्व लिएका थिए भने दोएच्सलान्ड विरुद्धको सेमिफाइनल खेलमा ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली ७-१ को फराकिलो गोल अन्तरले पराजित हुँदै उक्त प्रतियोगिताबाटै बाहिरिएको थियो भने तेस्रो स्थानका लागि आयोजित खेलमा पनि नेदरलन्द विरुद्धको खेलमा ब्राजिल राष्ट्रिय टोली ३-० गोल अन्तरले पराजित भएको थियो।

सन् २०१५ मा चिलेमा आयोजित कोपा अमेरिकम नामक एक फुटबल प्रतियोगिताका लागि लुइस राष्ट्रिय टोलका खेलाडीको रूपमा स्थपित भएका थिए तर उक्त प्रतियोगितामा ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली क्वाटरफाइनलमा पाराग्वे विरुद्धको खेलमा पराजित हुँदै उक्त प्रतियोगिताबाटै बाहिरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=11/news=brazil-fightback-thwarts-argentina-2732803.html|title=Brazil fightback thwarts Argentina|date=14 November 2015|publisher=FIFA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151116132740/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D11/news%3Dbrazil-fightback-thwarts-argentina-2732803.html|archivedate=16 November 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; सन् २०१५ नोभेम्बर १३ का दिन अर्जेन्टिनाको बोएनोस आइरेसमा आयोजित सन् २०१८ फिफा विश्वकप छनोट खेलमा उनले अर्जेन्टिना विरुद्धको खेलमा उनले पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय रातो कार्ड खाएका थिए। सन् २०१८ मा रूसमा आयोजित फिफा विश्वकपमा लुइसले राष्ट्रिय टोलबाट प्रतिस्पर्धा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Schaerlaeckens|first=Leander|title=Brazil's Copa America Centenario roster looks to be experimental|url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-fc-yahoo/brazil-finalizes-copa-america-centenario-roster-224516164.html|accessdate=9 October 2017|publisher=Yahoo!|date=5 May 2016}}&lt;/ref&gt;

==कार्यकाल तथ्याङ्क==
=== क्लब ===
{{updated|७ मार्च २०२०}}&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|भाषा=|लेखक=|युआरएल=https://int.soCCerway.Com/players/david-luiz/१६५८०/|शीर्षक=डेभिड लुइस्|वेबसाइट=सकरवे|मिति=|पहुँचमिति=}}&lt;/ref&gt;

{| Class=&quot;wikitable&quot; style=text-align:Center
|-
!rowspan=2 |टोली
!rowspan=2 |संस्करण
!Colspan=3 |लिग
!Colspan=2 |राष्ट्रिय कप
!Colspan=2 |लिग कप
!Colspan=2 |महादेशीय&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
!Colspan=2 |अन्य&lt;br /&gt;प्रतियोगिताहरू&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
!Colspan=2 |जम्मा
|-
!डिभिजन
!उपस्थिति
!गोल
!उपस्थिति
!गोल
!उपस्थिति
!गोल
!उपस्थिति
!गोल
!उपस्थिति
!गोल
!उपस्थिति
!गोल
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[स्पोर्त् क्लुबे बितोरिया|बितोरिया]]
|[[सन् २००६ काम्पियोनातो ब्राजिलेइरो सेरी से|सन् २००६]]||rowspan=&quot;2&quot;|[[काम्पियोनातो ब्राजिलेइरो सेरी आ|सेरी आ]]
|२६||१||२||०||Colspan=&quot;2&quot;|—||Colspan=&quot;2&quot;|—||२५||१||५३||२
|-
|[[सन् २००७ काम्पियोनातो ब्राजिलेइरो सेरी बे|सन् २००७]]
|०||०||०||०||Colspan=&quot;2&quot;|—||Colspan=&quot;2&quot;|—||२||०||२||०
|-
!Colspan=2|जम्मा
!२६!!१!!२!!०!!Colspan=&quot;2&quot;|—||Colspan=&quot;2&quot;|—!!२७!!१!!५५!!२
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|[[एस.एल. बेनिफिका|बेनिफिका]]
|[[सन् २००६–०७ एस.एल. बेनिफिका संस्करण|सन् २००६–०७]]||rowspan=&quot;5&quot;|[[प्रिमियरा लिगा]]
|१०||०||०||०||Colspan=&quot;2&quot;|—||४||०||Colspan=&quot;2&quot;|—||१४||०
|-
|[[सन् २००७–०८ एस.एल. बेनिफिका संस्करण|सन् २००७–०८]]
|८||०||२||०||०||०||४||०||Colspan=&quot;2&quot;|—||१४||०
|-
|[[सन् २००८–०९ एस.एल. बेनिफिका संस्करण|सन् २००८–०९]]
|१९||२||२||०||४||०||२||१||Colspan=&quot;2&quot;|—||२७||३
|-
|[[सन् २००९–१० एस.एल. बेनिफिका संस्करण|सन् २००९–१०]]
|२९||२||२||०||५||१||१३||०||Colspan=&quot;2&quot;|—||४९||३
|-
|[[सन् २०१०–११ एस.एल. बेनिफिका संस्करण|सन् २०१०–११]]
|१६||०||३||०||२||०||६||०||१||०||२८||०
|-
!Colspan=2|जम्मा
!८२!!४!!९!!०!!११!!१!!२९!!१!!१!!०!!१३२!!६
|-
|rowspan=&quot;5&quot; align=Center|[[चेल्सी फुटबल क्लब|चेल्सी]]
|[[२०१०–११ चेल्सी फुटबल क्लब संस्करण|२०१०–११]]||rowspan=&quot;4&quot;|[[प्रिमियर लिग]]
|१२||२||०||०||०||०||०||०||०||०||१२||२
|-
|[[सन् २०११–१२ चेल्सी फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०११–१२]]
|२०||२||६||०||३||०||११||१||०||०||४०||३
|-
|[[सन् २०१२–१३ चेल्सी फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१२–१३]]
|३०||२||६||०||४||१||१४||४||३||०||५७||७
|-
|[[सन् २०१३–१४ चेल्सी फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१३–१४]]
|१९||०||३||०||३||०||९||०||०||०||३४||०
|-
!Colspan=2|जम्मा
!८१!!६!!१५!!०!!१०!!१!!३४!!५!!३!!०!!१४३!!१२
|-
|rowspan=&quot;4&quot; align=Center|[[पेरिस सेन्ट-जर्मेन फुटबल क्लब|पारी साँ-जेरमाँ]]
|[[सन् २०१४–१५ पारी साँ-जेरमाँ फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१४–१५]]||rowspan=&quot;3&quot;|[[लिग १]]
|२८||२||४||१||३||०||१०||२||०||०||४५||५
|-
|[[सन् २०१५–१६ पारी साँ-जेरमाँ फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१५–१६]]
|२५||१||३||०||४||१||७||१||१||०||४०||३
|-
|[[सन् २०१६–१७ पारी साँ-जेरमाँ फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१६–१७]]
|३||०||०||०||०||०||०||०||१||०||४||०
|-
!Colspan=2|जम्मा
!५६!!३!!७!!१!!७!!१!!१७!!३!!२!!०!!८९!!८
|-
|rowspan=&quot;4&quot; align=Center|चेल्सी
|[[सन् २०१६–१७ चेल्सी फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१६–१७]]||rowspan=&quot;3&quot;|प्रिमियर लिग
|३३||१||३||०||२||०||Colspan=2&quot;| — ||०||०||३८||१
|-
|[[सन् २०१७–१८ चेल्सी फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१७–१८]]
|१०||१||२||०||०||०||४||१||१||०||१७||२
|-
|[[सन् २०१८–१९ चेल्सी फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१८–१९]]
|३६||३||२||०||५||०||६||०||१||०||५०||३
|-
!Colspan=2|जम्मा
!७९!!५!!७!!०!!७!!०!!१०!!१!!२!!०!!१०५!!६
|-
|rowspan=&quot;2&quot; align=Center|[[आर्सनल फुटबल क्लब|आर्सनल]]
|[[सन् २०१९–२० आर्सनल फुटबल क्लब संस्करण|सन् २०१९–२०]]||प्रिमियर लिग
|२५||२||२||०||०||०||५||०||Colspan=&quot;2&quot; |—||३२||२
|-
!Colspan=2|जम्मा
!२५!!२!!२!!०!!०!!०!!५!!०!!०!!०!!३२!!२
|-
!Colspan=&quot;3&quot; align=Center|जम्मा जम्मा
!३४५!!२१!!४२!!१!!३५!!३!!९५!!१०!!३५!!१!!५५६!!३६
|}
&lt;small&gt;महादेशीय प्रतिस्पर्धामा [[युएफा च्याम्पियन्स लिग|युइएफए च्याम्पियन्स लिग]], [[युईएफए युरोपा लिग|युरोपा लिग]] र [[युइएफए सुपर कप]] सहित&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;small&gt;
=== अन्तर्राष्ट्रिय ===

{{अद्यावधिक|१९:३५, २२ फेब्रुअरी २०१८}}&lt;ref&gt;{{NFT player|pid=39568}}&lt;/ref&gt;

{| class=wikitable style=&quot;text-align: center&quot;
|+ राष्ट्रिय टोलीका लागि उपस्थिति र गरेका गोलहरू
|-
!राष्ट्रिय टोली!!वर्ष!!उपस्थिति!!गोलहरू
|-
|rowspan=8|[[ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोली|ब्राजिल]]
|सन् २०१०||४||०
|-
|सन् २०११||६||०
|-
|सन् २०१२||७||०
|-
|सन् २०१३||१६||०
|-
|सन् २०१४||१४||३
|-
|सन् २०१५||७||०
|-
|सन् २०१६||१||०
|-
|सन् २०१७||१||०
|-
!colspan=2|जम्मा||५७||३
|}

====अन्तर्राष्ट्रिय गोलहरू====

{| class=wikitable style=&quot;text-align: left;&quot; align=center
! गोल !! मिति !! स्थान !! प्रतिस्पर्धी !! अङ्क !! नतिजा !! प्रतियोगिता
|-
| १. || २८ जुन २०१४ || इस्तादयोँ मिनेइराओँ, बेलो होरिजोन्ते, ब्राजिल || {{Fb|CHI}} || align=center | '''१'''–० || align=center | १–१ || [[२०१४ फिफा विश्वकप]]
|-
| २. || ४ जुलाई २०१४ || इस्तादयोँ कास्तेलोओँ, फोर्तालेजा, ब्राजिल || {{Fb|COL}} || align=center | '''२'''–० || align=center | २–१ || [[२०१४ फिफा विश्वकप]]
|-
| ३. || १८ नोभेम्बर २०१४ || एर्न्स्ट-हाप्पेल-स्टाडिओन, भियाना, अस्ट्रिया || {{Fb|AUT}} || align=center | '''१'''–० || align=center | २–१ || मैत्रीपूर्ण

|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
==बाह्य कडीहरू==
{{कमन्सश्रेणी|David Luiz|डेभिड लुइस्}}

[[श्रेणी:ब्राजिलका फुटबल खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८७ मा जन्म]]</text>
      <sha1>j21zplfxj39yloofg4q1vz922yrswyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२००२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100538</id>
    <revision>
      <id>1355794</id>
      <parentid>1355244</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7536" sha1="2wkvl5i48bicvm7hzgwisj2di80xasf" xml:space="preserve">{{Infobox football match
| title              = २००२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग
| image              = 
| image_size = 200
| caption            = Match programme cover
| event              = [[२००१–०२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग]]
| team1              = [[बायर ०४ लिभरकुसेन]]
| team1association   = {{flagicon|GER|size=30px}}
| team1score         = १
| team2              = [[रियल म्याड्रिड]]
| team2association   = {{flagicon|ESP|size=30px}}
| team2score         = २
| date               = १५ मे २००२
| stadium            = हाम्प्डेन पार्क
| city               = ग्लाज्गो&lt;ref name=&quot;hampdenpark&quot;&gt;{{cite news |first=सिन |last=स्मिथ|title=ग्लास्गो |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/1984838.stm |work=बिबिसी स्पोर्ट्स |publisher=बिबिसी |date=13 May 2002 |accessdate=31 December 2010 }}&lt;/ref&gt;
| man_of_the_match1a = [[जिनेदीन जिदेन]] (रियल म्याड्रिड)&lt;ref name=&quot;attendance&quot;/&gt;
| referee            = युर्स मियर ([[स्विट्जरल्यान्ड]])&lt;ref name=&quot;ursmeier&quot;&gt;{{cite journal |first=म्याथ्युज |last=लिन्ड्से |title=Meier the man for job |journal=इभिनिङ टाइम्स |date=13 May 2002 |volume= |issue= |pages=52 |publisher=ProQuest Archiver |url=https://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/119493609.html?dids=119493609:119493609&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=May+13,+2002&amp;author=Matthew;+Lindsay&amp;pub=Evening+Times&amp;desc=Meier+the+man+for+job&amp;pqatl=google |accessdate=31 December 2010 }}{{subscription required}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104221231/http://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/119493609.html?dids=119493609:119493609&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=May+13,+2002&amp;author=Matthew;+Lindsay&amp;pub=Evening+Times&amp;desc=Meier+the+man+for+job&amp;pqatl=google |date=4 November 2012 }}&lt;/ref&gt;
| attendance         = ५०,४९९&lt;ref name=&quot;attendance&quot;&gt;{{cite book |year=2017 |chapter=2. Finals |chapter-url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/02/28/56/89/2285689_DOWNLOAD.pdf |chapter-format=पिडिएफ |title=युइएफए च्याम्पियन्स लिगको तथ्याङ्क |location= नियोन , स्विजरल्यान्ड|publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |page=1 |access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| weather            = हल्का बादल, &lt;br /&gt;{{convert|15|°C|°F}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/EGPF/2002/5/15/DailyHistory.html?req_city=NA&amp;req_state=NA&amp;req_statename=NA|title=मैसमको इतिहास|website=www.wunderground.com}}&lt;/ref&gt;
| previous           = [[२००१ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल|२००१]]
| next               = [[२००३ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल|२००३]]
}}
'''२००२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल''' २००१-२००२ च्याम्पियन्स लिग सिजनको अन्तिम खेल थियो । यो खेला स्विट्जरल्यान्डको ग्लाज्गो सहरमा अवस्थित हम्प्डेन पार्कमा भएको थियो । यो फाइनल खेलमा जर्मनीको बायर ०४ लिभरकुसेन र स्पेनी क्लब रियल म्याड्रिड बिच भएको थियो । यो खेल १५ जुन २००२ मा भएको थियो जसमा रियल म्याड्रिड लिभरकुसेनलाई २ को बिरुद्ध १ गोल अन्तरले हराएको थियो ।
==खेलको तथ्याङ्क==
{{col-begin}}
{{col-3}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+पहिलो हाप&lt;ref name=&quot;half time report&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2001/1025482_hr.pdf |title= पहिलो आधा समयको तथ्याङ्क |website=युइएफए डट कम |publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |format=पिडिएफ |date=15 May 2002 |access-date=31 December 2010}}&lt;/ref&gt;
|-पहिलो
!width=100 |तथ्याङ्क
!width=70 | बायर लिभरकुसेन
!width=70 | रियल म्याड्रिड
|-
|गरेका गोलहरू || १ || २
|-
|जम्मा सट || ५ || ६
|-
|लक्षमा लागेको सटहरू || ३ || ३
|-
|बलमा नियन्त्रण || ४२% || ५८%
|-
|कर्नक किक || ३ || १
|-
|फल || ८ ||१९
|-
|अफसाइड || ३ || २
|-
|पहेंलो कार्ड || ० || १
|-
|रातो कार्ड || ० || ०
|}
{{col-3}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+दोश्रो हाप&lt;ref name=&quot;full time report&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2001/1025482_fr.pdf |title=फुट टाइम रिपोर्ट |website=युइएफए डट कम |publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |format=पिडिएफ |date=15 May 2002 |access-date=1 September 2010}}&lt;/ref&gt;
|- दोस्रो हाप
!width=100 |तथ्याङ्क
!width=70 | बायर लिभरकुसेन
!width=70 | रियल म्याड्रिड
|-
|गरेका गोल || ० || ०
|-
|जम्मा सट || ८ || ६
|-
|लक्षमा लागेका सटहरू || ३ || ४
|-
|बलमा नियन्त्रण || ५४% || ४६%
|-
|कर्नर किक || ३ || ४
|-
|फल || ९ || २५
|-
|अफसाइड || ० || ०
|-
|पहेंलो कार्ड || ० || १
|-
|रातो कार्ड || ० || ०
|}
{{col-3}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|-
|+सबै
!width=100 |तथ्याङ्क
!width=70 | बायर ०४ लिभरमुसेन
!width=70 | रियल म्याड्रिड
|-
|गरेको गोल ||१ || २
|-
|जम्मा सट || १३ || १२
|-
|लक्षमा लागेका सटहरू || ६ || ९
|-
|Ball possession || ४८% || ५२%
|-
|कर्नर किक || ६ || ५
|-
|फल || १७ || ४४
|-
|अफसाइड || ३ || ३
|-
|पहेंलो कार्ड || ० || २
|-
|रातो कार्ड || ० || ०
|}
{{col-end}}
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
*[https://web.archive.org/web/20020606170756/http://www.uefa.com/competitions/UCL/INDEX.html २००१–०२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग ] युइएफएमा

[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>2wkvl5i48bicvm7hzgwisj2di80xasf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सरगोधा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100797</id>
    <revision>
      <id>1355776</id>
      <parentid>1299210</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12961" sha1="8mbajiakhc3pakuwb96wx9t8pamsxfj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = सरगोधा
| native_name            = &lt;br/&gt;{{Nastaliq|سرگودھا}}
| settlement_type        = [[सहर]]
| image_skyline          = {{Photomontage
|photo1a=Mainentry Sargodha public school.jpg
|photo2a=PAF Public School Sargodha HQ 2003.jpg
|photo2b=Central Library of University of Sargodha.jpg
|photo3a=University of Sargodha.jpg
|size    =275
|border  = 0|position=center}}
{{Location map|Pakistan |float = right  |width=300 | caption = पाकिस्तानको नक्शामा सरगोधाको अवस्थिति | label = सरगोधा|position=right|background=white|lat=32.08361|long=72.67111}}
| subdivision_type       = [[देश]]
| subdivision_name       = {{झन्डा|पाकिस्तान}}
| subdivision_type1      = [[प्रदेश]]
| subdivision_name1      = {{flagicon|Punjab}} [[पन्जाब, पाकिस्तान|पन्जाब]]
| subdivision_type2      = विभाग&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.getamap.net/maps/pakistan/punjab/_sargodhadivision/|title=सरगोधा विभाग|work=सरगोधा}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_name2      = [[सरगोधा विभाग|सरगोधा]]
| subdivision_type3      = [[जिल्ला]]
| subdivision_name3      = [[सरगोधा जिल्ला|सरगोधा]]
| leader_title           = प्रमुख आयुक्त
| leader_name            = कप्तान महम्मद आसीफ
| area_total_km2         = 5,854
| population_footnotes   = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html पाकिस्तानकन ठुलो सहरहरूको जनसङ्ख्या]&lt;/ref&gt;
| population_total       = ६५९,८६२
| population_as_of       = २०१७ 
| population_rank        = पाकिस्तानमा १२ अौँ
| population_density_km2 = 
| timezone1              = [[पाकिस्तानी मानक समय|पाकिस्तानी समय]]
| utc_offset1            = +५ 
| postal_code_type       = हुलाक कोड
| postal_code            = ४०१०० &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pakpost.gov.pk/postcode/postcode.html|title=पाकिस्तानी हुलाक कार्यलय विभाग|publisher=|accessdate=12 March 2016|deadurl=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111220155725/http://www.pakpost.gov.pk/postcode/postcode.html|archivedate=20 December 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| area_code_type         = सम्पर्क कोड
| area_code              = ०४८ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ptcl.com.pk/Info/National-Dialing-Codes|title=राष्ट्रिय सम्पर्क कोड|publisher=|accessdate=12 March 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109145658/http://www.ptcl.com.pk/Info/National-Dialing-Codes |date=9 November 2015 }}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec1        = सहरको सङ्ख्या
| blank_info_sec1        = ५९
| blank_name_sec2        = सङ्घीय परिसरको सङ्ख्या
| blank_info_sec2        = २२ 
| website                = {{URL|http://www.sargodha.gop.pk/}}; {{URL|http://cbs.gov.pk/}}; {{URL|http://www.tmasargodha.com/}}
}}
'''सरगोधा''' ([[पन्जाबी भाषा|पन्जाबी]] र {{lang-ur|{{Nastaliq|سرگودھا}}}}) पाकिस्तानको पन्जाब प्रदेशमा रहेको सरगोधा जिल्लाको सदरमुकाम सहर हो। यो सहर पाकिस्तानको १२औँ ठुलो सहर हो। यो पाकिस्तानको पन्जाब प्रदेशको सबैभन्दा छिटो विकसित हुने सहर हो।

==उत्पत्ति==
सरगोधा शब्दको उत्पत्ति दुई शब्द मिलेर बनेको छ जसमा पहिलो शब्द ''सर'' र ''गोधा'' छ र दुई शब्दको छुट्टाछुट्टै अर्थ रहेको छ। पहिलो शब्द सर भनेको पोखरी हो भने गोधा भनेको साधु भन्ने उल्लेख छ भने अन्य शिद्धान्तले पनि यस सहरको उत्पत्ति भएको हो जस्तै सरगोधा सहरको उत्पत्ति संस्कृत शब्द ''सर्भगोधामा''बाट भएको हो जसमा यसको अर्थ स्वर्गीय स्थल भन्ने बुझिन्छ। यीमध्ये सबैले विश्वास गरेको शिद्धान्त भने पहिला यो सहरको बीचमा पोखरी थियो र त्यहाँ हिन्दु धर्मका गोधा बासीहरू बसोबास गर्ने गर्थे र पन्जाबीमा सर भन्नाले पोखरी भन्ने बुझिन्छ त्यसैले यो सहरलाई पोखरीको सहर पनि भन्ने गरिन्थ्यो।

==इतिहास==
[[चित्र:Late 19th Century House.jpg|thumb|सरगोधाका १९ अौँ शताब्दीका घरहरू]]
[[चित्र:Shah Shams Sherazi -Mausoleum.jpg|thumb]]
सरगोधा ब्रिटिसद्वारा सन् १९०३ मा एक नहर कालोनी को रूपमा स्थापित भएको थियो, र सुरुवातमा यो सहरलाई सरगोधा भन्ने गरिन्थ्यो। सन् १९३९ मा प्लेग को एक प्रकोपबाट सरगोधा नराम्रो सङ्ग प्रभावित भएको थियो र १९४९ मा ठुलो प्रकोपको सहरले अनुभव गरेको थियो। यद्यपि यो सुरुमा एक सानो सहर भएका कारण ब्रिटिस वायु सेनाले यहाँ रणनीतिक स्थानको कारण एक विमानस्थलको स्थापना भएको थियो।

==भुगोल==
===अवस्थिति===
सरगोधा सहर सरगोधा जिल्लाको उत्तर-पश्चिममा १७२ किलोमिटरको दुरीमा रहेको छ। यो सहर एम-२ मोटरवेबाट ३० माईलको दुरीमा रहेको छ जसले [[लाहोर]] र [[इस्लामाबाद]]लाई जोड छ। सरगोधा [[फैसलाबाद]] सहरबाट ९४ किलोमिटर दक्षिण-पूर्वीमा रहेको छ। सीधा पूर्व दिशामा एम-२ मोटरवेबाट लाहोर, रावलपिन्डी र इस्लामाबाद जोडिएको छ। यो सहरबाट डेरा स्माली खान दक्षिण-पश्चिममा २३२ किलोमिटरको दुरीमा रहेको छ। सहर समुन्द्री सतहबाट १९० मिटरको उचाइमा रहेको छ। 
===मौसम===
यो सहरको तापक्रम ग्रिष्म ऋतुमा अत्यधिक गर्मी हुन्छ भने हिउँदमा जाडो मध्यम जाडो हुन्छ। यो सहरको सबैभन्दा अत्यधिक तापक्रम ५० डिग्री (१२२ डिग्री फरेनहाईट) मापन गरिएको छ भने हिउँदमा सबैभन्दा न्युन तापक्रम शुन्य भन्दा पनि कम हुन्छ। 
{{Weather box|width=auto
| location     = सरगोधा (१९६०–२०१२)
| metric first = y
| single line  = y
| Jan high C = 20
| Feb high C = 22
| Mar high C = 26
| Apr high C = 32
| May high C = 38
| Jun high C = 39
| Jul high C = 38
| Aug high C = 37
| Sep high C = 36
| Oct high C = 32
| Nov high C = 26
| Dec high C = 22
| year high C = 30.6
| Jan low C = 8
| Feb low C = 11
| Mar low C = 15.5
| Apr low C = 19
| May low C = 25
| Jun low C = 27
| Jul low C = 26
| Aug low C = 26
| Sep low C = 25
| Oct low C = 20
| Nov low C = 14
| Dec low C = 9
| year low C = 18.8
| Jan precipitation mm = 18
| Feb precipitation mm = 36
| Mar precipitation mm = 24
| Apr precipitation mm = 13
| May precipitation mm = 17
| Jun precipitation mm = 48
| Jul precipitation mm = 82
| Aug precipitation mm = 87
| Sep precipitation mm = 43
| Oct precipitation mm = 9
| Nov precipitation mm = 11
| Dec precipitation mm = 12
| Jan precipitation days = 5
| Feb precipitation days = 4
| Mar precipitation days = 5
| Apr precipitation days = 4
| May precipitation days = 3
| Jun precipitation days = 3
| Jul precipitation days = 7
| Aug precipitation days = 7
| Sep precipitation days = 4
| Oct precipitation days = 1
| Nov precipitation days = 1
| Dec precipitation days = 1
| unit precipitation days = 1.0 mm
| source 1                = वेदर २,&lt;ref name = Weather2&gt;{{cite web
  |url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sargodha/climate-profile.aspx
  |title=वेदर २ – सरगोधा
  |accessdate=8 July 2012
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225155433/http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Sargodha/climate-profile.aspx%20 |date=25 December 2018 }}&lt;/ref&gt;
| date                    = अगस्ट २०१०
}}

==जनसाङ्ख्यिकी==
सन् १९९८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यो सहरको जनसङ्ख्या ४,५८४,४० रहेको छ भने यो सहरका मुख्यतया मानिसहरूले [[पन्जाबी भाषा|पन्जाबी]] भाषा बोल्छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf|title=१९९८ राष्ट्रिय जनगणना |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग|date=}}&lt;/ref&gt;

==खेलकुद==
सरगोधा सहरमा सरगोधा क्रिकेट रङ्गशाला रहेको छ जुन क्रिकेट खेल खेल्नका लागि प्रयोग गरिन्छ। पन्जाब प्रदेशको सरगोधा क्रिकेट टोली एक उत्कृष्ट टोलीको रूपमा रहेको छ। यो टोलीले सन् १९६१-६२ र २००२-०३ को समयमा पाकिस्तानको पहिलो श्रेणीको प्रतियोगितामा भाग लिएको थियो। यस सहरमा मेला मन्डी रङ्गशाला पनि रहेको छ जुन एक ऐतिहासिक रङ्गशालाको रूपमा रहेको छ भने अहिले यो रङ्गशाला क्रिकेट र फुटबल खेलका लागि प्रयोग गरिन्छ। यो रङ्गशालामा वर्षको मार्च महिनामा विभिन्न खेलहरू हुँदै आयोजना हुँदै आएको छ जसमा लगभग सबै पाकिस्तानका खेलाडीहरूले भाग लिँदै आएका छन्।

==यो पनि हेर्नुहोस्==
{{पाकिस्तानका सहरहरू}}
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*{{sisterlinks|Sargodha|सरगोधा}}
* [https://yandex.ee/weather/sargodha/month/november सरगोधाको मौसम यानदिक्स मौसममा]
* [https://www.pakpedia.pk/sargodha पाकपिडियामा सरगोधा सहर]

[[श्रेणी:पाकिस्तानका सहरहरू]]</text>
      <sha1>8mbajiakhc3pakuwb96wx9t8pamsxfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भिन्स म्याकमेन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101647</id>
    <revision>
      <id>1355757</id>
      <parentid>1342347</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T05:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231114" sha1="rfai5mrb39j42ofaw60dp423ykc78fa" xml:space="preserve">{{Infobox person
 | name             = भिन्स म्याकमेन
 | image            = Vince McMahon 2.jpg
 | caption          = डिसेम्बर २००६ मा म्याकमेन
 | birth_name       = भिसेन्ट केनेडि म्याकमेन
 | birth_date       = {{birth date and age|mf=yes|1945|8|24}}
 | birth_place      = [[नर्थ क्यारोलाइना|उत्तर क्यारोलाइना]], अमेरिका
 | education        = फिसबर्न सैनिक विद्यालय
 | alma_mater       = पूर्वी क्यारोलिना विश्वविद्यालय
 | residence        = ग्रिनविच, अमेरिका
 | occupation       = {{flat list|
* व्यावसायिक कुस्ती प्रवर्तक (उथ्थानकर्ता) र कार्यकारी
* अमेरिकी फुटबल कार्यकारी 
* व्यापारी}}
 | employer         = [[डब्ल्युडब्ल्युई|विश्व कुस्ती मनोरञ्जन]]&lt;br&gt;अल्फा मनोरञ्जन
 | title            = डब्ल्युडब्ल्युईका [[अध्यक्ष]] र [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|कार्यकारी अधिकृत]]&lt;br&gt;संस्थापक, अल्फा इन्टरटेन्मेन्ट
 | net_worth        = $३.५ अर्ब  (सेप्टेम्बर २०१८)&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.forbes.com/profile/vincent-mcmahon/#14e78af51b89|शीर्षक=भिसेन्ट म्याकमेन फोर्ब्समा जानकारी पृष्ठ}}&lt;/ref&gt;
 | party            = [[रिपब्लिकन पार्टी (अमेरिका)|गणतान्त्रिक]]
 | spouse           = {{marriage|लिन्डा म्याकमेन|August 26, 1966}}
 | children         = सेन म्याकमेन र स्टेफिनि म्याकमेन
 | parents          = भिसेन्ट जे म्याकमेन
 | relatives        = जेस म्याकमेन (हजुरबुवा)
 | family           = म्याकमेन परिवार
 | website          =
 | module           =
{{Infobox professional wrestler|child=छ
| names             = मिस्टर म्याकमेन&lt;br&gt;भिन्स म्याकमेन
| height            = 
| weight            = 
| billed            = ग्रिनविच
| debut             = १९६९ (टिप्पणीकर्ता)&lt;br&gt;अप्रिल १३, १९९८ (कुस्ती खेलाडी)
| retired           =
| footnotes          = &lt;ref name=&quot;WWEBio&quot;&gt;{{वेब स्रोत |शीर्षक=मिस्टर म्याकमेन - डब्ल्युडब्ल्युई जीवन |युआरएल=https://www.wwe.com/superstars/mr-mcmahon |वेबसाइट=[[डब्ल्युडब्ल्युई]] |पहँचमिति=१८ डिसेम्बर २०१८}}&lt;/ref&gt;
}}}}
'''भिन्स म्याकमेन''' (जन्म अगस्ट २४, १९४५) एक अमेरिकी व्यावसायिक कुस्ती उथ्थानकर्ता वा प्रवर्तक र कार्यकारी हुन्। उनी अमेरिकी फुटबलका कार्यकारी र व्यापारी पनि हुन्। सन् १९८० मा उनका बुबाले कम्पनी सम्हाले पछी, उनले डब्ल्युडब्ल्युईको संयुक्त क्षेत्र र दृश्य पछाडि काम गर्ने गर्दथे। उनी हाल [[डब्ल्युडब्ल्युई]]का अध्यक्ष र प्रमुख कार्यकारी अधिकृत र बहुमत मालिकको रूपमा सेवा गरिरहेका छन्। उनी अल्फा मनोरञ्जन नामक कम्पनीका संस्थापक पनि हुन् जो अमेरिकी फुटबल लिगको एक प्रमुख कम्पनी हो।

म्याकमेन एक उद्घोषक र व्यावसायिक कुस्ती खेलाडीको रूपमा एक विशेष मुकुटको प्रयोग गर्दथे र उनको रिङ नाम '''मिस्टर म्याकमेन''' रहेको छ जुन उनको वास्तविक जीवनको व्यक्तित्वमा आधारित छ। उनी दुई-पटक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता पनि भएका थिए। उनी सन् १९९९ मा डब्ल्युडब्ल्युएफ विजेता र सन् २००७ मा इसीडब्ल्यू विश्व विजेता पनि भैसकेका छन्। उनले सन् १९९९ को रोयल रम्बलका पनि विजेता थिए। उनले १९९९ देखि २००० सम्म एकाधिक डब्ल्यूडब्ल्यूएफ / डब्ल्युडब्ल्युई भुक्तान कार्यक्रमको शीर्षमा आएका थिए र सन् २००० को रेसल मेनियामा [[ड्वेन जोनसन|द रक]]को लागि सहयोगीको रूपमा भाग जनाएका थिए। एकल प्रतियोगितामा, उनले पहिलाको डब्लुएफएफ / डब्ल्युडब्ल्युई विजेता रिक फ्लेयर, [[द अन्डरटेकर]], शन माइकल्स र [[ट्रिपल एच]]को बिरुद्ध विजय हासिल गरेका थिए। उनले म्याकमेन परिवारको बाँकीका सदस्यहरूका साथमा प्रमुख प्राधिकारीको रूपमा उनी आफ्नो पछिल्ला र पर्दा अगाडि न‌ै विभिन्न भूमिकाहरू निर्वाह गर्ने गर्दछन्।

म्याकमेनले पूर्व कार्यकारी अधिकृत र वर्तमान अमेरिकी साना व्यवसाय प्रशासनका प्रशासक लिन्डा म्याकमेनसँग विवाह गरेका छन्ज सको साथ उनका २ जना सन्तान रहेका छन्, जसमा छोरा शेन र छोरी स्टेफिनी हुन्। उनी डब्लुडब्लूईका परिचालन अधिकृत/कुस्ती खेलाडी [[ट्रिपल एच]]का ससुरा हुन्। उनका ६ वटा नातिनातिनाहरू रहेका छन्।

== बाल्यकाल ==
भिसेन्ट केनेडी केम्बर २४ अगस्ट, १९५३ मा पेनाहर्स्ट, न्यू साउथ वेल्समा जन्मिएका थिए।&lt;ref name=&quot;IGN&quot;&gt;{{cite web|url=http://stars.ign.com/objects/915/915330_biography.html|title=आईजिएन: भिन्स म्याकमेनको जिवनी|accessdate=सेप्टेम्बर १४, २००७|publisher=आइजिएन डटकम|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071116114423/http://stars.ign.com/objects/915/915330_biography.html|archivedate=November 16, 2007|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116114423/http://stars.ign.com/objects/915/915330_biography.html |date=November 16, 2007 }}&lt;/ref&gt; उनी भिक्टोरिया (एस्किउ) र भिसेन्ट जेम्स म्याकमेनका कान्छा छोरा हुन्। उनको पिताले परिवारलाई छोडेपछि म्याकमेन त्यतिबेला पनि बच्चा थिए र उनको बुबा छोरा रडलाई उनको साथ लिएर गएका थिए। त्यसैले म्याकमेनले उनलाई बाह्र वर्षको उमेर छँदा पनि भेटेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/mcmahon-vince.html|title=भिन्स म्याकमेनको जिवनी|publisher=स्ल्याम! स्पोर्ट्स}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629081637/http://www.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/mcmahon-vince.html |date=2012-06-29 }}&lt;/ref&gt; उनका हजुरवुवाका वुवा जेस म्याकमेन पनि एक व्यावसायिक कुस्ती प्रवर्तक थिए जसका आमाबाबु गलवे जिल्लाका आयरल्यान्डेली मूलका थिए । &lt;ref&gt;{{cite news|title=आइरिस|date=सेप्टेम्बर २०, २०१३|publisher=''आइरिस इक्ज्यामिनर''|url=http://www.irishexaminer.com/lifestyle/features/the-fighting-irish-and-the-wwe-243608.html|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roderick&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.amazon.com/National-Wrestling-Alliance-Monopoly-Strangled/dp/1550227416 |title=राष्ट्रिय कुस्ती एलाएन्स |last=हर्नबेकर|first=टिम|year=२००७|publisher=इसिडब्ल्यु प्रेस}}&lt;/ref&gt; उनका हजुरवुवाका हजुरआमा, रोज डेभिस पनि आयरल्यान्डेली मूलकै थिइन्।&lt;ref name=&quot;Roderick&quot;/&gt; उनले आफ्नो अधिकांश बाल्यकाल आमा र सौतेनी बुवाका साथ बिताएका थिए। उनका सौतेनी वुबा लियो लुप्टनले उनकी आमालाई कुटपिट गर्दथे र म्याकमेनले उनलाई बचाउन जाँदा उनलाईनै आक्रमण गर्दथे। उनको भनाईका उनुसार,&quot;यो दुर्भाग्यवश भयो कि मैले उहाँलाई मार्न पूर्व उहाँ आफै मर्नुभयो। मैले त्यो आनन्द मान्न सक्थेँ&quot;।&lt;ref&gt;{{पत्रिका स्रोत |लेखक=|शीर्षक=प्लेबोइ अन्तरबार्ता: भिन्स म्याकमेन |पत्रिका=प्लेबोइ |पृष्ठ=६० |मिति=फेब्रुअरी २००१}}&lt;/ref&gt; उनले भर्जिनियामा रहेको फिसबर्न सैनिक विद्यालयबाट सन् १९६४ मा स्नातक गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite magazine |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=प्लेबोइ अन्तरबार्ता: भिन्स म्याकमेन |magazine=प्लेबोइ |page=६१ |date=फेब्रुअरी २००१}}&lt;/ref&gt; उनको प्रारम्भिक जीवनमा, उनले टोलाउने खालको रोगलाई पनि हराउन सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dyslexia.tv/freethinkersu/alumni.htm|title=डिस्लेक्सिया टिभी|accessdate=सेप्टेम्बर १५, २००८|publisher=डिस्लेक्सिया}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924202248/http://www.dyslexia.tv/freethinkersu/alumni.htm |date=2010-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dyslexiamentor.com/famousdyslexics.php|title=चर्चित डिस्लेक्सिया|accessdate=सेप्टेम्बर १५, २००८|publisher=डिस्लेक्सिया मेन्टोर|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921191236/http://www.dyslexiamentor.com/famousdyslexics.php|archivedate=सेप्टेम्बर २१, २००८|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

==व्यापार कार्यकाल==
===विश्वव्यापी कुस्ती सङ्घ (१९६९–१९७९)===
म्याकमेनले पहिलो पटक १२ वर्षको उमेर छँदा राजधानी कुस्ती निगम (अनुवादित नाम) (सीडब्ल्यूसी) का प्रर्वतक, उनकै बुबा भिन्सेन्ट जे म्याकमेनलाई भेटेका थिए। त्यसपछि, म्याकमेनले आफ्नो बुबाको व्यावसायिक कुस्तीलाई पछ्याउनेमा चासो राखे र प्रायजसो उनको साथ मेडिसन स्क्वायर गार्डनको यात्रा गर्न थालेका थिए। म्याकमेन एक कुस्ती खेलाडी बन्न चाहन्थे, तर उनका बुवाले उनलाई सो गर्नबाट रोकेका थिए।&lt;ref name=&quot;DVD&quot;/&gt;

सन् १९६८ मा, म्याकम्नले पूर्वी क्यारोलाइना विश्वविद्यालयबाट व्यापारिक स्नातकोत्तर हासिल गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;Roderick&quot;/&gt; पछि, उनको बुवाको विश्वव्यापी कुस्ती सङ्ङमा प्रबन्धकीय भूमिकामा काम गर्न इच्छुक थिए (यद्यपि म्याकमेन आफ्नो छोराको व्यापारमा प्रवेशको विचारसँग खुसी थिएनन्)।&lt;ref&gt;{{पुस्तक स्रोत|अन्तिम१=हर|प्रम१=माइकल|शीर्षक=रेस्लिङ|मिति=२०१५|स्थान=लुलु डटकम|आइएसबिएन=978-1329330443|पृष्ठ=३५}}&lt;/ref&gt; सन् १९६९ मा, म्याकमेन वल्ड वाइड रेस्लिङ फेडरेसनको अल-स्टार रेस्लिङको लागि एक रिङ् उद्घोषकको रूपमा आफ्नो पहिलो भूमिका निभाएका थिए।&lt;ref name=&quot;McMahonFamily&quot;&gt;{{cite book|last=किलबेरर|first=एन्जी प्याटरसन |title=म्याकमेन: भिन्स म्याकमेन र उनको परिवार |publisher=क्यापस्टोन प्रेस|year=2003|page=१५|isbn=0-7368-2143-0}}&lt;/ref&gt; सन् १९७१ मा रे मोर्गानलाई प्रतिस्थापन गर्दै पछि प्रत्येक दूरदर्शनमा खेलहरूका लागि टिप्पणीकार बनेका थिए, उनले नोभेम्बर १९९७ भन्दा अघि सम्म नियमित रूपमा त्यस भुमिका निभाएका थिए।

सन् १९७० को दशकमा, म्याकमेनको आफ्नो पिताको कम्पनीमा प्रमुख बलको रूपमा उदाय भएको थियो।&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://books.google.com/books?id=rPCGDAAAQBAJ&amp;pg=PA152&amp;lpg=PA152&amp;dq=inoki%20vs%20ali%20vince%20mcmahon%20jr&amp;source=bl&amp;ots=FTaXQPN3L8&amp;sig=FApa6eTlPxfy2djRuwfTTnKTz6I&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi947_2kcfOAhXHBcAKHbK4DLMQ6AEIIzAB#v=onepage&amp;q=inoki%20vs%20ali%20vince%20mcmahon%20jr&amp;f=false|शीर्षक=अलि भर्सेस इनोकि|प्रथम=जोस|अन्तिम=ग्रस|मिति=जुन ९, २००६|प्रकाशक=बेल बला बुक्स, इङ्क|माध्यम=गुगल पुस्तक}}&lt;/ref&gt; उनले कम्पनलाई वल्ड 
रेस्लिङ फेडरेसन (विश्व कुस्ती सङ्घ) (डब्ल्यूएफएफ) मा नामाकरण गर्नेमा जोड दिएका थिए। म्याकमेनले सन् १९७६ को मोहम्मद अली र एन्टोनियो इनोकी विचको कुस्ती खेल हुनुमा उनकै हात रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt; सन् १९९५ मा उनी र उनकी पत्नी लिन्डाले आफ्नो कम्पनी, टाइटन खेलकुदको स्थापना गरेकी थिइन् जसलाई सोही वर्षमा उद्घाटन गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;WWEBoard&quot;&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://corporate.wwe.com/governance/board.jsp |शीर्षक=डब्ल्युडब्ल्युई निर्देशन विभाग |प्रकाशक=[[डब्ल्युडब्ल्युई]] |पहुँतमिति=सेप्टेम्बर ९, २००९ |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20090924084351/http://corporate.wwe.com/governance/board.jsp |अभिलेखमिति=सेप्टेम्बर २४, २००९ |df= }}&lt;/ref&gt; सन् १९८२ मा जब म्याकमेन ३७ वर्षका थिए, उनले आफ्ना बाबु मार्फत क्यापिटल रेस्लिङ कम्पनीको अधिग्रहण गरेका थिए भने उनको पिताको मृत्यु सन् १९८४ मा भएको थियोे।

===वल्ड रेस्लिङ फेडरेसन/वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट/डब्ल्युडब्ल्युई (विश्व कुस्ती सङ्घ)===
==== सन् १९८० कुस्तीको सुनौलो युग ====
२१ फेब्रुअरी १९८० मा म्याकमेनले औपचारिक रूपमा टाइटन खेलकुद नामक कम्पनीको स्थापना गरेका थिए र कम्पनीको प्रधान कार्यालय दक्षिण यर्माउथ, [[म्यासेचुसेट्स]]मा स्थापना गरिएको थियो। उनीहरूले हाल निस्क्रिय रूपमा रहेको केप कोड रङ्गशालाको प्रयोग गरी उनले यसलाई कम्पनीको गृह आधारको रूपमा सञ्चालन गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blog.ctnews.com/politicalcapitol/2010/09/30/a-few-loose-ends-from-the-mcmahon-bankruptcy-story/|title=म्याकमेनको कथा|date=अक्टोबर १, २०१०|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505025429/http://blog.ctnews.com/politicalcapitol/2010/09/30/a-few-loose-ends-from-the-mcmahon-bankruptcy-story/ |date=2016-05-05 }}&lt;/ref&gt; डब्ल्युडब्ल्युएफको खरिदको समयमा, व्यावसायिक कुस्ती, क्षेत्रीय प्रचारकहरूद्वारा सञ्चालित एक व्यवसाय थियो। विभिन्न प्रर्वतकहरूले, एकअर्काको क्षेत्रहरूमा आक्रमण नगरिकन आआफ्नै ढङ्गले खेलहरू सञ्चालन गरेका थिए, किनभने यो अभ्यास दश वर्षका लागि पूर्वनिर्धारित गरिएको थियो। अन्य कुस्ती कम्पनीहरूले म्याकमेनको उद्योग कस्तो हुन सक्छ भन्ने कुरामा फरक दृष्टिकोण राख्दथे। सन् १९८३ मा, डब्ल्युडब्ल्युएफ नेशनल रेस्लिङ एलायन्समा दोस्रो पटक विभाजन भएको थियो, त्यसअघि सन् १९६३ मा विभाजन भएर पुनःस्थापना भई मिलेको थियो। नेशनल रेस्लिङ एलायन्स देशभरका सबै स्थानिय क्षेत्रहरू र टाढाको क्षेत्रमा जापानको पनि यो शासकीय निकाय रहेको थियो।

उनले कम्पनीको उत्तरपूर्वी अमेरिकाका बाहिरका क्षेत्रहरूमा प्रचारप्रसार गरी राष्ट्रिय रूपमा कम्पनी विस्तार गर्न थालेका थिग र उनले अमेरिकी कस्ती सङ्घ (एडब्ल्युए) जस्ता अन्य कम्पनीहरूबाट प्रतिभाशाली कुस्ती खेलाडीहरूको हस्ताक्षर गराउन सफल भएका थिए। उनले हल्क होगनलाई पनि आफ्नै कम्पनीमा भर्ती गराएका थिए र प्रतिद्वन्द्वी इलाकामा प्रसारण गर्न सुरु गरेका थिए। यद्यपि, म्याकमेन त्यतिबेला पनि डब्लुएफएफका उद्घोषककै रूपमा अगाडि बढिरहेका थिए। कुस्तीको क्षेत्रमा पप सङ्गीत कलाकारहरूको समावेश गरेर उनले द रक 'एन' रेस्लिङ कनेक्सन सृजना गरेका थिए। नतिजाको रूपमा, डब्ल्यूडब्ल्यूएफले आफ्नो समर्थकको आधारमा एक राष्ट्रिय मुख्यधारा दर्शकहरूलाई विस्तार गर्न सक्षम भएको थियो जसका कारण यो एमटिभी नामक चर्चित अमेरिकी दूरदर्शनले सञ्चालन गर्ने प्रोग्रामिङ नामक एक कार्यक्रममा खुलस्त रूपमा प्रदर्शित भएको थियो। मार्च ३१, १९८५ मा, उनले मेडिसन स्क्वायर गार्डेनमा पहिलो रेसलमनिया आयोजनन गरेका थिए जुन बन्द सर्किट दूरदर्शनहरूमा अमेरिकाका विभिन्न बजारहरूमा उपलब्ध रहेको थियोे।

सन् १९८० को दशकको अन्तमा, म्याकमेनले डब्ल्यूडब्ल्यूएफलाई एक नमुना खेल मनोरञ्जन ब्रान्डको आकार दिएका थिए जसले गर्दा यसले परिवारिक दर्शकहरूलाई आकर्षित गराएको थियो। कुस्तीमा कहिल्यै पनि ध्यान नदिनेहरूलाई पनि यसले आकर्षित गराउन सफल भएको थियो। उनले त्यसपछि अत्यधिक प्रचारको माध्यमले बढावा गरेर यसलाई दूरदर्शन मार्फत प्रत्यक्ष प्रसारण गरेका थिए।
सन् १९८७ मा डब्लुएफएफले ९०,१७३ जना दर्शकहरूलाई पन्टियक सिल्भरडोम नामक रङ्गशालामा भित्र्याउन सफल भएको थियोे जसलाई &quot;तेस्रो रेसलमेनिया&quot;मा (खेलकुद मनोरञ्जन इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो भीड) भनिन्छ, जसमा हल्क होगन र एन्ड्र्ड द जायन्ट बिचको प्रतिस्पर्धा मुख्य कार्यक्रममा राखिएको थियो।&lt;ref name=&quot;corporatebio&quot;&gt;{{cite web |url=http://corporate.wwe.com/company/bios/vk_mcmahon.jsp |title=भिन्स म्याकमेनको जिवनी |accessdate=जनवरी १४, २००८ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युइ कर्पोरेट |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215125621/http://corporate.wwe.com/company/bios/vk_mcmahon.jsp |archivedate=डिसेम्बर १५, २००७ |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215125621/http://corporate.wwe.com/company/bios/vk_mcmahon.jsp |date=2007-12-15 }}&lt;/ref&gt;

==== मनोवृत्ति युग ====
टेड टर्नरको विश्व च्याम्पियन कुस्ती (डब्ल्यूसीडब्ल्यू) विरुद्धको सङ्घर्ष पछि म्याकमेनले सन् १९९० को दशकको अन्तमा डब्लुडब्ल्युएफ विशिष्ट कुस्ती मञ्चको रूपमा पदोन्नति गरेका थिए र उनले नयाँ ब्रान्ड रणनीति सुरु गरेका थिए जसले गर्दा डब्ल्युडब्ल्युएफलाई विशिष्टताको सिखरमा फर्काउनु मद्दत गरेको थियो सन् १९९७ सर्भाइभर सिरिज नामक भुक्तान कार्यक्रमको बेलामा म्याकमेनले डब्ल्यूडब्ल्यूएफ विश्व विजेता ब्रेट हार्ट र सन माइकल्स बिच भएको प्रतियोगितामा उनले खेल बिचमै रोकि उपाधि सन माइकल्सलाई दिने निर्णय गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;Survivor Series - Shawn Michaels vs Bret Hart&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/1997/mainevent/|title=सरभाइभर सेरिज १९९७ को मेन इभेन्ट |accessdate=जनवरी १४, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; त्यसपछि म्याकमेनको एक नयाँ युगको सुरुवात गरेका थिए। म्याकमेन, जसले वर्षौं वर्षको लागि आफ्नो कम्पनीको स्वामित्व निभाएका थिए र प्रायः एक टिप्पणीकारको रूपमा चिनिन्थे। डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा उनी दुष्ट मिस्टर म्याकमेनको रूपमा पनि चिनिएका थिए । उनले स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनको साथमा एक खतरनाक दुश्मनीको सुरुवात भएको थियो, जसले मालिकलाई चुनौती दिएका थिए। नतिजाको रूपमा, डब्ल्यूडब्ल्यूएफ अचानक आफुलाई राष्ट्रिय पप संस्कृतिको बीचमा भेट्टाउन पुग्यो र यसको साप्ताहिकको मण्डे नाइट र (नेपालीमा - सोमबार रातिको र) प्रसारणमा यसले लाखौँ दर्शकहरूको ध्यान खिच्न पुगेको थियो। यसले केबल दूरदर्शनमा सर्वोच्च मूल्याङ्कन गरिएका छनोटहरू बीच स्थान प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;corporatebio&quot;/&gt;

अक्टोबर १९९९ मा, म्याकमेनले डब्ल्युडब्ल्युएफ कम्पनीको स्टकको प्रारम्भिक सार्वजनिक प्रस्तावको नेतृत्व गरेका थिए। म्याकमेनले २३ मार्च, २००१ मा टर्नर प्रसारण प्रणालीबाट डब्ल्यूसीडब्ल्यूको अधिग्रहण गरे त्यसको लगत्तै 
मण्डे नाइट्स वार (नेपाली - सोमबार राती युद्ध)को अन्त्य भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=डब्ल्युडब्ल्युएफले प्रतिद्वन्दी डब्ल्युसीडब्ल्युलाई खरिद गरेको छ|url=http://money.cnn.com/2001/03/23/deals/wwf/|accessdate=मार्च १२, २०१६|publisher=सिएनएन मनि|date=मार्च २३, २००१}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204002848/https://money.cnn.com/2001/03/23/deals/wwf/ |date=2018-12-04 }}&lt;/ref&gt; १ अप्रिल, २००१ मा, एक्सट्रिम च्याम्पियनसिप रेस्लिङ ऋण तिर्न नसकेर टाँट पल्टिएका कारण डब्ल्यूडब्ल्यूएफ त्यस समयमा अन्तिम प्रमुख कुस्ती आयोजकको रूपमा रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|title=संयुक्त राज्य अमरिकामा पेशेवर कुस्तीको इतिहास|last=बेकम्यान|first=स्कट|page=१३९|publisher=ग्रिनवुड पब्लिसिङ ग्रुप|year=२००६|isbn=978-0275984014}}&lt;/ref&gt;

=== अन्य व्यापारिक सम्झौताहरू ===
[[File:Ron Killings &amp; Vince McMahon laughing.jpg|thumb|म्याकमेन, रोन किलिङ्ससँग ठट्टा गर्दै ट्रिब्युट टु द ट्रुप्स २००८ मा]]

सन् १९८५ मा भिन्स र लिन्डाले केप कोड कोलिजियम नामक रङ्गशाला र अटलान्टिक कोस्ट हकी लिगको, टिम केप कोड ब्युक्यानर्सलाई खरिद गरेका थिए। कुस्ती र हक्की वाहेक, तिनीहरूले गैर-गर्मीको महिनाहरूमा, हानेन र रस लगायतका रक ब्यान्डहरूका साथ रक कन्सर्टहरू बिक्री गर्न थालेका थिए। पारम्परिक रूपमा पर्यटकहरूको कमीका कारण यसले नाफा कमाउन नसकेको मानिन्छ। यस उद्यमले गर्दा म्याकमेन रङ्गमञ्च प्रबन्धकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घमा प्रवेश गरेका थिए जसले गर्दा उनले रङ्गमञ्च प्रबन्ध अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घको सम्मेलनमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसायको विवरण र अन्य प्रबन्धकसँग सञ्जाल विस्तार गर्ने अवसर प्राप्त गरेको थिए जसले गर्दा, लिन्डाले पछिल्ला दिनहरूमा &quot;डब्लुडब्ल्युई&quot; सफलताको लागि &quot;ठूलो फाइदा&quot; भएको बताएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite book |last=सुलिभन |first=केभिन |date=२०१३ |title=डब्ल्युडब्ल्युइ ५० |page=३३}}&lt;/ref&gt;

सन् १९९९ मा, म्याकमेनले वर्ल्ड बडी बिल्डिङ फेडरेसनको (शरीर बनाउने संस्था) स्थापना गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last=डिल्बर्ट|first=रायन|title=भिन्स म्याकमेनले वर्ल्ड बडी बिल्डिङ फेडरेसनको स्थापना गरेका छन्|url=http://bleacherreport.com/articles/2542941-vince-mcmahons-failed-attempt-to-take-over-bodybuilding|publisher=स्यालोन डटकम|date=जनवरी २५, २०१८|accessdate=नोभेम्बर ७, २०२५}}&lt;/ref&gt;

सन् २००० मा, म्याकमेन पुन: व्यावसायिक कुस्तीबाट बाहिर गई एक्सएफएल, एक व्यावसायिक अमेरिकी फुटबल लिग को सुरुवात गरेका थिए। लिग फेब्रुअरी २००१ मा सुरु भएको थियो, म्याकमेनले पहिलो खेलमा उपस्थित जनाएका थिए। तथापि, एक्सएफएल कम दूरदर्शन मूल्याङ्कनहरूको कारणले एक संस्करण पछि तुरुन्तै बन्द भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last=बोलर्ट|first=एरिक|title=किन एक्सएफएल बन्द भयो?|url=http://entertainment.salon.com/2001/05/11/xfl_demise/|publisher=स्यालोन डटकम|date=मे ११, २००१|accessdate=अक्टोबर ३, २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425021315/http://www.entertainment.salon.com/2001/05/11/xfl_demise/ |date=2012-04-25 }}&lt;/ref&gt;

फेब्रुअरी २०१४ मा, म्याकमेनले इन्टरनेट प्रवाह सेवा डब्ल्युडब्ल्युई सञ्जालको सुरुवात गर्नमा सहयोग पुर्‍याएका थिए।

सन् २०१७ मा, म्याकमेनले व्यक्तिगत रूपमा एक डब्लुडब्ल्यूईको एकाइबाट भिन्नै अल्फा मनोरञ्जनको स्थापना गरेका थिए। म्याकमेनले २५ जनवरी, २०१८ नयाँ कम्पनीको सन्दर्भमा एक प्रमुख घोषणाको प्रत्यक्ष प्रसारण गरेका थिए। प्रत्यक्ष प्रसारणको समयमा, म्याकमेनले एक्सएफएलको पुनरुत्थानको घोषणा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|title=अल्फा मनोरञ्जन|url=https://www.alphaentllc.com/#vince|publisher=अल्फा मनोरञ्जनको आधिकारिक वेबसाइट|date=जनवरी २५, २०१८|accessdate=जनवरी २५, २०१८}}&lt;/ref&gt;

== व्यावसायिक कुस्ती कार्यकाल ==
=== वल्ड वाइड/वल्ड रेस्लिङ फेडेरसन/इन्टरटेनमेन्ट/डब्ल्युडब्ल्युई (विश्व कुस्ती सङ्घ/मनोरञ्जन) ===
==== उद्घोषक/टिप्पणीकर्ता (सन् १९७१–१९९७) ====
मिस्टर म्याकमेन चरित्रको रूपमा विकास हुनु भन्दा अगाडि, म्याकमेन मुख्य रूपमा दूरदर्शनमा एक टिप्पणीकारको रूपमा आएका थिए। सन् १९६९ मा, म्याकमेन वल्ड वाइड रेस्लिङ फेडरेसनको अल-स्टार रेस्लिङको लागि एक रिङ् उद्घोषकको रूपमा आफ्नो पहिलो भूमिकामा कार्य सञ्चालन गरेका थिए। सन् १९७१ मा रे मोर्गानलाई प्रतिस्थापन गर्दै पछि प्रत्येक दूरदर्शन खेलहरूका लागि उनी टिप्पणीकार बनेका थिए। उनका वुबा भिन्सेन्ट जे म्याकमेनसँग रे मोर्गानलाई तिर्नु पर्ने रकममा परेको विवादका कारण उनलाई भिन्सले प्रतिस्थापन गर्ने मौका प्राप्त गरेका थिए।
उनका वुबाले मोर्गनको माग पुरा नगरिकननै कम्पनी बर्खास्त गरेका थिए र उनको साट्टो आफ्नै छोरा भिन्सलाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गरेका थिए। उनको लागि, यो केहि सम्झौता पनि थियो, किनकि यसले उनलाई दूरदर्शनमा देखा पारेको थियोे। म्याकमेन एक कुस्ती खेलाडी बन्न चाहन्थे, तर उनका बुवाले उनलाई सो गर्नबाट रोकेका थिए।&lt;ref name=&quot;DVD&quot;&gt;''म्याकमेन'' डिभिडि&lt;/ref&gt;

खेल बाहेक, म्याकमेनले अन्य डब्ल्यूडब्ल्यूएफ कार्यक्रमहरूको पनि आयोजना गरेका थिए। उनले ब्ल्याक सटर्डे नामक कुस्ती कार्यक्रमको, टिबिएस (एक अमेरिकी दूरदर्शन) मार्फत डब्ल्यूडब्ल्यूएफ कार्यक्रमको स्थापना गरेको थियो, जसमा डब्ल्यूडब्ल्यूएफले जर्जिया च्याम्पियनसिप रेस्लिङ अधिग्रहण गरेको कुरा सार्वजनिक गरेका थिए। यसकै आधारमा सञ्चालनमा रहेको डब्ल्युसीडब्ल्यु सटर्डे नाइट नामक एक दूरदर्शनमा प्रसारण गरिने कार्यक्रमको पनि अधिग्रहण गरेका थिए। त्यसपछि उनले यस कार्यक्रमलाई जिम क्रकेट प्रोमोसन्स नामक अर्को कुस्ती मञ्चलाई बेचेका थिए। उनले अन्ततः जिम क्रकेट प्रोमोसन्स उत्तराधिकारी कम्पनी, विश्व च्याम्पियनसिप कुश्तीलाई, सन् २००१ मा एओएल टाइम वर्नर मार्फत प्राप्त गरेका थिए।

म्याकमेन पर्दामा प्रायः &quot;मिस्टर म्याकमेन&quot;को पहिचानले उनको कार्यकालको सुरु भएको थियो, उनी एक टिप्पणीकार वा आयोजकको रूपमा केहि समय मात्र डब्ल्यूएफएफ दूरदर्शनमा भौतिक परिवर्तन भएको थियो। 
सन् १९९५ मा, जब आन्द्रे द जायन्टले ट्युस्डे नाइट टिटान्स नामक दूरदर्शन कार्यक्रममा एक अन्तरबार्ताको समयमा उनले म्याकमेनले पहिलो रेसलम्निया भएको उनको र 
बिग जोन स्टुडसँगको खेलको बारेमा केही प्रश्नहरू सोध्दा उनलाई आन्द्रे द जायन्टले कलरमा समातेर धम्की दिएका थिए। सेप्टेम्बर २८, १९९१ डब्ल्युडब्ल्युएफ सुपरस्टार अफ रेस्लिङको एक शृङ्खलामा, रोडि पिपरले खुम्च्याइएको स्टिलको कुर्सीले रिक फ्लेयरलाई हान्न खोज्दा उनले झुक्केर म्याकमेनलाई प्रहार गरेका थिए जसले गर्दा म्याकमेनलाई त्यस रङ्गमञ्चबाट स्ट्रेचरमा (बिरामी बोक्न साधन वा खाट) हाली अस्पताल पुर्याइएको थियोे र फेरि ८ नोभेम्बर १९९३ मा सोमबार रातिको र को एक शृङ्खलाको बेलामा रेन्डि स्याभेजले क्रसलाई प्रहार गर्ने खोजेका थिए जसमा उनले रोक्न खोज्दा उनी रेन्डि स्याभेजसँग ठोकिएर घाइते हुन पुगेका थिए। मे २६ १९९० मा, डब्ल्युडब्ल्युएफ सुपरस्टार अफ रेस्लिङको एक शृङ्खलाको द ब्रदर्स लभ सो नामक एक कार्यक्रममा अर्थक्वेक (कुस्ती खेलाडी) ले हल्क होगन त्यस रङ्गमञ्चबाट छिटो बाहिर नगएको भन्दै उनलाई आक्रमण गरेका थिए जसले गर्दा म्याकमेनले त्यहाँ उपस्थिति कर्मी र चिकित्सकहरूलाई झपारेका थिए।
==== संयुक्त राज्य कुस्ती सङ्घ (सन् १९९३) ====
मिस्टर म्याकमेन चरित्र पहिलो पटक देखिएको थियो  जहाँ सन् १९९३ मा डब्ल्यूडब्ल्यूएफमा उनलाई खलनायकको रूपमा चित्रण गरिएको थियो। म्याकमेनको (डब्ल्युडब्ल्युएफका मालिक) र जेरी लवेरसँग (त्यतिबेलाका संयुक्त राज्य कुस्ती सङ्घका मालिक) द्वन्द्व चर्किएको थियोे। यसै द्वन्दका क्रममा, म्याकमेनले &quot;व्यावसायिक कुस्तीका राजा&quot; को नाममा कहलिएका जेरी लवेरलाई गद्धीबाट उतार्नु विभिन्न कुस्ती खेलाडीहरूलाई मेम्फिस पठाइदिएका थिए। उनले एक खेल हेर्न आएका जेरी लवेरलाई उनी बसिरहेको ठाउँमा गई मुक्का हानेका थिए। यसै क्रममा, म्याकमेनलाई डब्ल्युडब्ल्युएफका मालिक रहेको कुरा सार्वजनिक गरिएको थिएन र यो द्वन्दलाई पनि दूरदर्शन मार्फत सार्वजनिक गरिएको थिएन। उनिहरू दुबै जना रेन्डि स्याभेजको साथमा सुपरस्टार नामक कार्यक्रममा उद्घोषकको भुमिकाका रहेका थिए। यसै द्वन्दले गर्दा समरस्ल्याममा जेरी लवेर र ब्रेट हर्टको कुस्ती खेल तय भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/history/1993/|title=समरर्ल्याम १९९३ आधिकारिक नतिजा|accessdate=जनवरी १४, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; जेरी ल्वेर र टटाङ्क बिच परेको संयुक्त राज्य कुस्ती सङ्घको उपाधि खेलमा टाटङ्काले जेरी लवेरलाई पराजित गर्दै उपाधि हात परेका थिए। उक्त प्रतिस्पर्धामा टटाङ्काको साथीको रूपमा म्याकमेन रहेका थिए जसले उनले उपाधि भिर्दा जेरी ल्वेरलाई घुरेर हेरेका थिए।&lt;ref name=&quot;tatankabio&quot;/&gt; यस द्वन्द मेम्फिसमा रहँदा जेरी लवेरले एउटी वालिकालाई बलात्कार गरेको आरोप उनमा रहेको थियो र पछि यो आरोप झुटो रहेको उनले बताएकी थिइन् जसले गर्दा उनी र म्याकमेन बिच चर्केको द्वन्दको अन्त्य भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.wrestleview.com/faq/?article=jerrylawler | title=जेरी लवेर – प्राय सोधिने प्रश्नहरू  | publisher=रेसलभ्यु}}&lt;/ref&gt; जेरी लवेरलाई डब्ल्युडब्ल्युएफबाट निकालिएता पनि उनी फेरि केही समय पछि फर्केका थिए।

==== मिस्टर म्याकमेन चरित्रको सुरुवात (१९९६–१९९७) ====
सन् १९९६ को अन्त्य वा १९९७ मा, म्याकमेन डब्ल्युडब्ल्युएफ दूरदर्शनको मालिकको रूपमा बिस्तारै चिनिएका थिए तर उनी कम्पनीको लागि भने हरेक खेलमा उद्घोषककै भुमिका सम्हाली रहेका थिए।
१७ मार्च १९९७ मा ब्रेट हर्टले साइको सिड (कुस्ती खेलाडी)सँग आफ्नो डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेता स्टिल केज म्याचमा गुमाएका थिए। 
त्यसपछि पनि म्याकमेन, हर्टको निन्दा गर्दै पुन: टिप्पणीकर्ताको रूपमा फर्किएका थिए।

ब्रेट हर्टले ''र'' मा आफ्नो उपाधि गुमाएपछि पनि उनले उद्घोषकको भूमिकामा आफ्नो कार्य जारी राखेका थिए। सेप्टेम्बर २२, १९९७ मा जब ''र'' ले आफ्नो म्याडिसन स्क्वायर गार्डनबाट पहिलो प्रसारण गरेको थियोे त्यतिबेला ब्रेट हर्टका दाइ ओवेन हर्टले उपस्थित मानिसहरूलाई भाषण लिएका थिए। भाषणको बेलामा, स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन र न्युयोर्क प्रहरी बिभागका ५ जना अधिकारी सहित त्यस रिङमा आई उनको बेइज्जत गरेका थिए। सुरुवातमा स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनले उपस्थित अधिकारीहरूलाई आक्रमण गर्न खोजेको जस्तो देखिएको थियोे। त्यसपछि म्याकमेन त्यहाँ डौडिएर आई उनी सकुशल नरहेको कुरा ओवेन हर्टलाई जानकारी दिएका थिए। ओवेन हर्ट र स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन बिच समरस्ल्याममा भएको प्रतिस्पर्धात्मक कुस्ती खेलमा ओवेनले उनलाई आफ्नो प्रमुख चाल पाइलड्राइभर (उचालेर उल्टो बनाइ टाउको भुइँमा टोक्काउने) हानेका कारण उनको घाँटी भाँचिएको थियो। म्याकमेनले डब्ल्युडब्ल्युएफले स्टोन कोल्डको सकुशल नभइन्जेल सम्म उनको सुरक्षा गर्ने उनलाई प्रष्ट पारेका थिए। सोही बेलामा अस्टिनले म्याकमेनले स्टनर नामक आफ्नो कुस्तिको एक चाल सहित हमला गरेका थिए जसले गर्दा उनी उसले गरेको काण्ड देखेर छक्क परेका थिए। अस्टिनलाई अनुमति बिना मनलाग्दी गरेकोमा र प्रहरी अधिकारीहरू माथि हात उठाएको भन्दै उनलाई हिरासतमा लिइएको थियोे। यही उनको म्याकमेनलाई आक्रमण गरेकाले उनी र म्याकमेन बिचको द्वन्दको सुरुवात भएको थियो।

सन् १९९७ को सरभाइभर सिरिजको प्रमुख खेलमा, ब्रेट हर्टले, लामो समय देखिका दुश्मन सन माइकल्ससँग भएको खेलमा उनले आफ्नो उपाधि सफलतापूर्वक बचाउन सफल भएका थिए। उक्त प्रतिस्पर्धाको बेलामा, सन माइकल्सले ब्रेट हर्टले अनको आफ्नै आत्मसमर्पण युक्त चाल सार्पसुटर (खुट्टा उड्काउने खालको चाल) अपनाएका थिए जसमा उनले आत्मसमर्पण नगर्द नगर्दै पनि म्याकमेनले आदेश दिएका कारण निर्णायकले खेल रद्द भएको भन्दै घण्टी बजाउन अनुमति दिएका थिए जसले गर्दा हर्ट उपाधि बिहिन बनाइएका थिए र फल स्वरूप माइकल्स विश्व विजेता वन्न सफल भएका थिए। यस घटनालाई अङ्ग्रेजीमा &quot;मोन्ट्रिएल स्क्रुजब&quot; पनि भन्ने गरिएको छ। यस घटनाको लगत्तै म्याकमेनले मुख्य टिप्पणीकर्ता वा उद्धोषकको पद त्यागी र जिम रोजलाई उनको पद सम्हाल्ने जिम्मेवारी दिइयो। यस पछि मिस्टर म्याकमेनको (चरित्र) उदय भएको थियो।

==== स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनसँगको द्वन्द (१९९७–१९९९) ====
डिसेम्बर १९९७ ''र'' इज वारको बेलामा (हालको सोमबार रातिको र) डि-जेनेरेसन एक्स: इन योर हाउस नामक भुक्तान दूरदर्शन कार्यक्रम पछिको एक रात, म्याकमेनले स्टोन कोर्ल्ड स्टीभ अस्टिनले जिम रोज र म्याककेन जस्ता डब्ल्युडब्ल्युएफका बिशिस्ट पदमा रहेका टिप्पणीकार र उद्घोषकहरूलाई देखाएको व्यवहार र मनोवृत्तिको बारेमा कुरा ब्यक्त गरेका थिए। मिस्टर म्याकमेनले द रकसँगको पुनर्खेलमा आफ्नो अन्तरमहमदेशीय उपाधिको लागि खेल्नु पर्ने भन्दै एक कुस्ती खेल माग गरेका थिए। त्यसको अघिल्लो खेलमा, अस्टिनले आफ्नो सानो खाले कार जस्तो सानो ट्रकको प्रयोग गरी द रक र नेसन अफ डोमिनेसन (द रक सहित ४ जनाको कुस्ती समूह) लाई आक्रमण गरेका थिए। अस्टिनले द रकलाई आफ्नो उपाधि प्रदान गर्ने निर्णय गरेका थिए तर त्यसको सट्टामा अस्टिनले आफ्नो प्रमुख चाल स्टोन कोल्ड स्टनर प्रहार गरी म्याकमेनलाई रिङबाट बाहिर फाल्दिएका थिए।

१९ जनवरी १९९८ मा, र इज वारको एक शृङ्खलामा म्याकमेनले माइक टाइसनलाई रिङको मुख्य उद्घोषकको रूपमा चुनेका थिए।
म्याकमनले घोषण गर्नु पूर्व, रेसलमनिया १४ मा स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन र सन माइकल्स बिचको एक प्रतिस्पर्धात्मक खेलका, लागि टाइसन रिङ बाहिर एक सहयोगीको रूपमा रहने बताइएको थियो। त्यसै बिच अस्टिनले उनले भनाइ राख्दा राख्दै उनलाई बिचमै रोकि रिङ् भित्र आएर आफ्नो माझी अौँला उनको निधारमा देखाई जिस्काएका थिए।
त्यसै क्रममा उनिहरू बिच हात हालाहाल भएको थियोे र डब्ल्युडब्ल्युइका सुरक्षा दल त्यहाँ आएर दुई जनालाई छुट्याएका थिए। त्यो घटनाले गर्दा म्याकमेन रिसाएका थिए र उनलाई गालि समेत दिएका थिए।

२ मार्च को र इज वारको एक शृङ्खलाको बिच, माइक टाइसनले डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता सन माइकल्स र ट्रिपल एच लगायतका अरु सदस्यहरूका साथ डि-जेनेरेसन एक्सको सदस्य भएका थिए। त्यसको ठ्याक्कै एक साता पछि, अस्टिनले म्याकमेनलाई बोलाई टाईसनले सन माइकल्ससँग मिलेको कारण बारेमा सोधेका थिए। अस्टिनले मौलिक रूपमा म्याकमेनलाई दुर्व्यवहार गरेका थिए र उनलाई उत्तेजित बनाईदिएका थिए जसका कारण उनलाइनै प्रहार गर्न खोजेका थिए तर म्याकमेनले केही समय पछि रिङ छाडेका थिए। त्यको फेरि एक हप्ता पछिको र इज वारमा, उनले अस्टिनलाई प्रहार वा आक्रमण नगरेको कुरा उपस्थित सबैलाई जानकारीअनुसार दिएका थिए। उनले आफ्नै कारण [[रेसलमेनिया]]को मेन इभेन्ट (मुख्य खेल वा अन्तिम प्रस्तुति) मा रहेको स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन र सन माइकल्स बिचको उपाधिको लागि घोषित भएको खेललाई नरोक्न चाहेको पनि जानकारी दिएका थिए। उनले अस्टिनको भाँचिएको बङ्गाराले खेल्न अस्टिन असमर्थ हुन सक्ने बताएका थिए। त्यस पश्चात् रेसलमेनिया १४ को मेन इभेन्टमा म्याकमेन अस्टिन र सन माइकल्स बिचको खेलमा उपस्थित थिएनन् तर रिङ बाहिर रहेका माइक टाइसनले सन माइकल्सलाई धोका दिएर उनमाथिनै लुकिछिपि प्रहार गरी अस्टिनलाई डब्ल्युडब्ल्युइ विश्व विजेता बन्न अत्यन्तै ठूलो सहयोग पुर्याएका थिए।

रेसलमेनिया १४ मा परेको सन माइकल्स र अस्टिनको खेल जिती डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेता बनेका अस्टिनलाई, त्यसको १ दिन पछि मार्च ३० को इज वारको बेलामा म्याकमेनले एक नयाँ डब्ल्युडब्ल्युएफ पेटि उनलाई हस्तान्तरण गरेका थिए र अस्टिनलाई उनको विद्रोही प्रकृतिको अनुमोदन नगरेका कारण चेतावनी दिएका थिए। त्यस लगत्तै अस्टिनले म्याकमेनलाई आफ्नो अन्तिम चाल स्टोन कोल्ड स्टनर २ पटक प्रहार गरी त्यसको उत्तर दिएका थिए। अप्रिल १३ को र इज वारको एक शृङ्खलामा, अस्टिन र म्याकमेनको खेल तय भई भिडन्त परेको थियोे र जुन खेल बिचम‌ै मिक फोलीले हस्तक्षेप गरेका कारण त्यो खेल कसैले पनि जितेका थिएनन्।

यो घटना पश्चात् जुन १०, १९९६ पछि र ले डब्ल्युसिडब्ल्युको निट्रो नामक कुस्ती कार्यक्रममा मूल्याङ्कनमा हराएको थियोे जसका कारण अनफर्गिभन नामक भुक्तान दूरदर्शन कार्यक्रममा अस्टिनलर लभबीच कुस्ती खेल भएको थियो जसमा म्याकमेन रिङको छेउमा बसेर लभलाई उपाधि जिताउनमा सहयोग गरिरहेका थिए। लभले उक्त खेलमा अस्टिनले म्याकमेनलाई स्टिलको कुर्सीले प्रहार गरेका कारण बिचमै रद्द गरिएको थियो। अस्टिनले सोही खेल सामान्य खेलको नियम अनुसार आत्मसमर्पण वा पिन फल मार्फत लभले नजितेकाले डब्ल्युडब्ल्युएफको उपाधि भने परिवर्तन भएको थिएन। उनिहरू बिचनै भएको ओभर द एज: इन योर्र हाउस नामक कार्यक्रम भएको पुनर्खेलमा अस्टिनले आफ्नो उपाधि गुम्न दिएनन् जुन खेलमा म्याकमेनका सहयोगी गेराल्ड ब्रिस्को र प्याट प्याटरसन उक्त खेलमा क्रमशः समय रक्षक र रिङ उद्धोषक रहेका थिए भने म्याकमेन चाहीँ निर्णायक बनेका थिए। खेलमा लभले प्रहार गरेको कुर्सीले म्याकमेनलाई लागेको थियो जसका कारण अस्टिनले उनलाई झुक्याएर स्टोन कोल्ड स्टनर प्रहार गरी म्याकमेनकै हातको प्रयोग गरी ३ सम्म गनि उक्त खेल आफ्नो पक्षमा पारेका थिए।

सन् १९९८ पछि म्याकमेन अस्टिनको उनमाथिको व्यवहार र उनी डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेताको रूपमा रहिरहेको हेर्न चाहदैनथे। म्याकमेनले एउटा नयाँ योजना बनाएका थिए जसमा उनले [[द अन्डरटेकर]] र केन जस्ता बलिया र शक्तिशाली खेलाडीसँग उनको त्रिपल थ्रेट म्याच (३ जना एक एक्लो) ब्रेकडाउन: इन योर्र हाउसमा नामक डब्ल्युडब्ल्युएफको एक कार्यक्रममा हुने भनेर तय गरिएको थियोे। उक्त खेलमा द अन्डरटेकर र केन दुबैले उनलाई क्रमश हराएका थिए जसका कारण अस्टिनले आफ्नो उपाधि गुमाउन पुगेका थिए। तर खेलमा विजेता भने घोषित गरिएको थिएन्। सोही रात, म्याकमेनले नयाँ डब्ल्युडब्ल्युएफ विजेताको नाम घोषण गर्न लागेका थिए र उनले त्यही क्रममा केन र अन्डरटेकरलाई रिङमा आउन आग्रह समेत गरेका थिए। उनले दुबै जनाले उक्त उपाधिको हकदार रहेको कुरा बताए लगत्तै अस्टिन त्यहाँ हिउँमा चलाउने सवारी साधन लिएर आई म्याकमेनलाई आक्रमण गरेका थिए र केन र अन्डरटेकरले भने म्याकमनलाई अस्टिनबाट बचाउन असमर्थ रहेका थिए र केही समय पछि प्रहरी दल त्यहाँ आई अस्टिनलाई हिरासतमा लिएका थिए जसका कारण म्याकमेनले विजेताको नाम घोषण गर्न पाएका थिएनन्। उक्त घटना पछि म्याकमेनले द अन्डरटेकर र केन बिचको खेल जजमेन्ट डे नामक डब्ल्युडब्ल्युएफको वार्षिक कार्यक्रममा तय गरिदिएका थिए र खेलका निर्णायक भने अस्टिनलाई रोजेका थिए। केन र अन्डरटेकरले दुई मित्र बिच खेल राखेको भन्दै उनलाईनै आक्रमण गरेका थिए जसका कारण उनको गोलि गाँठा अशक्त बनेको थियोे।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slashwrestling.com/raw/980928.html|title=डब्ल्युडब्ल्युएफ र इज वार २८.९.९८|first=क्रिस्टोफर|last=जिमरम्यान|publisher=स्ल्यास रेस्लिङ|accessdate=२००७-१२-२७}}&lt;/ref&gt;

जजमेन्ट डेमा पनि नयाँ विजेताको नाम घोषित नभएपछि अस्टिनले आफुलाई आफैलाई विजेता घोषण गरेका थिए जब उनले दुवै द अन्डरटेकर र केनलाई ३ गन्दा सम्म नच्ल्ने स्थितिमा पुर्‍याएका थिए। म्याकमेनले फेरि डब्ल्युडब्ल्युएफ उपाधि सन् १९९८ को सरभाइभर सेरिजमा उपाधिको लागि खेल हुने आदेश जाहेर गरेका थिए। द अन्डरटेकर र केनले म्याकमेनलाई घाइते बनाएपछि, मेनकाइन्डले (कुस्ती खेलाडी) उनलाई भेट्न भनेर अस्पताल पुगेका थिए&lt;ref name=&quot;Survivor Series - The Rock vs Mankind&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/1998/1998/|title=सरभाइभर सेरिज १९९८ को मेन इभेन्ट|accessdate=जनवरी १५, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; र उनीहरू किच गोप्य कुरा समेत भएको थियो र म्याकमेनले फाईनलमा उनको स्थान पक्का गरिदिने आश्वासन दिएका थिए। म्याकमेनले, मेनकाइन्डलाई उनको कुस्ती खेल्ने तरिकाबाट प्रसन्न भई उनलाई हार्डकोर च्याम्पियनसिप नामक एक उपाधि प्रदान गरेका थिए। सुरुवातमा म्याकमेनले, मेनकाइन्ड र द रकको उपाधि खेलमा उनलाई सहयोग गरेको जस्तो देखिएको थियो तर द रकले म्याकमेन तर्फ ध्यान लगेका कारण उनले मेनकाइन्डलाई धोका दिएका थिए र उक्त खेलमा द रकले सार्पसुटर नामक प्रचलित खुट्टा बटार्ने चाल चलेपछि पनि उनले आत्मसमर्पण नगरेकाले म्याकमेनले निर्णायकलाई घण्टी बजाउन निर्देशन दिएका थिए जसका कारण द रक डब्ल्युडब्ल्युएफ विजेता बनेका थिए। यो एक वर्ष अगाडि भएको सन माइकल्स र ब्रेट हर्ट बिचमा भएको खेलमा यही गरेका म्याकमेनले त्यहाँ पनि उक्त हरकत देखाएका थिए।&lt;ref name=&quot;Survivor Series - The Rock vs Mankind&quot;/&gt; म्यकमेनले द रकलाई (अङ्ग्रेजीमा) &quot;कर्पोरेट च्याम्पियन&quot; भन्न रूचाउँदथे जसका कारण उनले द रक र उनकै आफ्नै छोरा सेनसँग मिली एक समूह गठन गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;corporation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/c/corporation.html|title=कर्पोरेसन प्रोफाईफ|accessdate=जनवरी १५, २००८|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; रक बटम: इन योर्र हाउस नामक डब्ल्युडब्ल्युएफको एक कार्यक्रममा मेनकाइन्ड र द रक बिच भएको खेलमा द रकले आत्मसमर्पण गरी आफ्नो उपाधि गुमाएका थिए तर म्याकमेनले भने आफ्नो अधिकारको दुरुपयोग गरी द रकलाईनै विजेता घोषण गरिदिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wwf/miscppvs1990s.html#26|title=रक बटमको नतिजा|accessdate=जनवरी १५, २००८|publisher=रेस्लिङ सुपरकार्ड एण्ड टुर्नामेन्ट्स}}&lt;/ref&gt; म्याकमेनले कर्पोरेट रम्बलमा आफ्नो नाम दर्ता नभएतापनि उपस्थिति जनाई भाग लिएका थिए तर उनलाई चाइनाले उक्त खेलबाट उनलाई हटाइदिएकी थिइन्।

डिसेम्बर १९९८ मा, म्याकमेनले द अन्डरटेकर र अस्टिन बिचको खेल विशेष हुने बताएका थिए जसमा उक्त खेल बुरिड अलाईभ म्याच (जमिनमा गाड्ने खालको खतरनाक खेल) राखेका थिए र त्यसको विजेताले रोयल रम्बलमा आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्ने पनि प्रस्ट परेका थिए जसका कारण उनको र स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन बिचको लामो समय देखि चलिआएको दुश्मनी फेरि सुरुवात भएको थिए।
अस्टिनले उक्त खेलमा केनको सहायताले अन्डरटेकरलाई पराजित गरेका थिए। रोयल रम्बलमा अस्टिनलाई खेलबाट निकाल्नेलाई म्यामेनले १ लाख अमेरिकी डलर दिने घोषण गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;Royal Rumble - 1999 Rumble match&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/history/19881143/mainevent/|title=१९९९ रोयल रम्बलका खेलहरू|accessdate=जनवरी १५, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; रोयल रम्बलको बेलामा, अस्टिनलाई महिलाको स्नानकक्षमा कर्पोरेसनका तीन जना मिली उनलाई आक्रमण गरेका थिए।
सोही खेलमा, अस्टिन र म्याकमेन डोरी तलबाट निस्किएका थिए। रोयल रम्बलमा निस्किनका लागि डोरी माथिबाट खसी दुबै खुट्टाले भुइँमा छुनपर्ने नियम रहेका कारण दुई जानै बाहिरिएका थिएनन्। द रकले अस्टिनलाई झुक्यादिएका थिए सोही मौका छोपेर म्याकमेनले अस्टिनलाई डोरीबाट खसालेर 
रोयल रम्बलका विजेता वनेका थिए जसका कारण उनले रेसलमेनिया १५ मा द रकसँग डब्ल्युडब्ल्युएफ उपाधिका लागि खेल खेल्ने अवसर प्राप्त गरेका थिए। तर डब्ल्युडब्ल्युएफका आयुक्त सन माइकल्सले त्यस उपाधि भने अस्टिनलाई प्रदान गरेका थिए&lt;ref&gt;{{cite web |first=क्रिसटोफर |last=जिमरम्यान |url=http://www.otherarena.com/htm/cgi-bin/history.cgi?1999/raw012599 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209100552/http://www.otherarena.com/htm/cgi-bin/history.cgi?1999%2Fraw012599 |archivedate=फेब्रुअरी ९, २००८ |title=र इज वारको पुर्वावलोकन |accessdate=जनवरी २५, २००८ |date=जनवरी २५, १९९९ |publisher=द अदर एरिना |deadurl=yes |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209100552/http://www.otherarena.com/htm/cgi-bin/history.cgi?1999%2Fraw012599 |date=2008-02-09 }}&lt;/ref&gt; जसले गर्दा म्याकमेन रिसले चुर परेका थिए। अस्टिनले भने उनको डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व च्याम्पियनसिप उनले म्याकमेनको बिरुद्धमा रहने घोषण गरेका थिए। उक्त खेल इन योर्र हाउस: सेन्ट भ्यालेन्टाइन्स डे मासाकेयर नामक पे पर भ्युमा तय गरिएको थियोे र सोही खेल स्टिल केज म्याच रहने बताइएको थियोे। प्रतिस्पर्धात्म उक्त खेल हुदै गर्दा बिग सोले (कुस्ती खेलाडी) खेलमा बाधा बन्न आइपुगेका थिए जुन उनको डब्ल्युडब्ल्युएफमा पहिलो उपस्थिति समेत रहेको थियो। उनले अस्टिनलाई जालिबाट बाहिर धकेल्दिएका थिए जसका कारण अस्टिनले उक्त खेल सजिलैसँग आफ्नो पक्षमा पार्न सफल भएका थिए।&lt;ref name=&quot;corporation&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/wweppv/stvalentinesdaymassacre.html|title=सेन्ट भ्यालेन्टाइन्स डे मासाकेयरको नतिजा|accessdate=जनवरी १५, २००८|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt;

द कर्पोरेसनले द अन्डरटेकरले बनाएको वा उनकै नेतृत्वमा रहेको &quot;मिनिस्ट्रि अफ डार्कनेस&quot; सँग द्वन्दको सुरुवात भएको थियोे जसले भिन्सको छोरी स्टेफिनि म्याकमेनको उदय भएको थियो। स्टेफिनिलाई मिनिस्ट्रि अफ डार्कनेसका सदस्यहरूले २ पटक अपहरण गरेका थिए। पहिलो पटक अपहरणमा पर्दा उनलाई युएफसी पा संयुक्त मार्सल कलाकार क्न सामरके भेट्टाएका थिए। उनी दोस्रो पटक अपहरणमा पर्दा उनलाई अन्डरटेकरले उनलाई विवाह गर्न लागेका थिए तर उनलाई स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनले बचाएका थिए। जसले गर्दा म्याकमेन र अस्टिन बिचको लामो समय देखिको द्वन्द्व अन्त्य हुन लागेको थियो। मे १९९९ मा, म्याकमेन द कर्पोरेसनका सदस्य बनेका थिए। उनका छोरा सेनले द अन्डरटेकरको मिनिस्ट्रि अफ डार्कनेस र द कर्पोर्सनलाई समायोजन गरी संयुक्त रूपमा द कर्पोरेट मिनिस्ट्रिको सुरुवात गरेका थिए। जुन ७ को र इज वारको एक शृङ्खलामा, म्याकमेन द कर्पोरेट मिनिस्ट्रिका सबैभन्दा ठूला व्यक्ति रहेको कुरा सार्वजनिक गरिएको थियोे जसले गर्दा उनको र अस्टिन बिचको सम्बन्ध सामान्य बनेको थियो र लिन्डा र स्टेफिनिले डब्ल्युडब्ल्युएफको ५०% शेयर अस्टिनलाई दिएका थिए।

किङ अफ द रिङ नामक डब्ल्युडब्ल्युएफको एक वार्षिक कार्यक्रममा, भिन्स र सेनले अस्टिनलाई पराजित गरेका थिए जुन खेल भने हेन्डिक्याप म्याच (दुई जना बिरुद्ध एक जना) रहेको थियोे। जितसँगै उनिहरूले डब्ल्युडब्ल्युएफमा पूर्ण स्वामित्व पाएका थिए। अस्टिन कार्यकारी अधिकृतको भूमिकाका रहेको बेलामा, किङ अफ द रिङ भएको एक दिन पटिको र इज वारमा अस्टिनले आफ्नो डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेताको उपाधि दाउमा लगाउने भएका थिए जसमा उनको खेल द अन्डरटेकरसँग हुने तय भएको थियो। उक्त खेलमा उनले द अन्डरटेकरलाई पराजित गर्दै पुन अर्को पटक विश्व विजेता बनेका थिए।
फुल्लि लोडेड नामक वार्षिक कुस्ती कार्यक्रममा, अस्टिनले आफ्नो डब्ल्युडब्ल्युएफको उपाधि फेरि पनि द अन्डरटेकर बिरुद्ध दाउमा लगाउनु पर्ने निर्णय गरिएको थियो। उक्त खेलमा अस्टिन पराजित भएका थिए र उनी डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेताको उपाधिको लागि फेरि खेल्न उनलाई प्रतिबन्ध गरिने र अस्टिनले जितेको खण्डमा भिन्स म्याकमेन डब्ल्युडब्ल्युएफको दूरदर्शनमा उपस्थिति जनाउन नपाउने गरी कडा नियम बनाइएको थियो। अस्टिन र द अन्डरटेकरको खेलमा, अस्टिनले द अन्डरटेकरलाई पराजित गरेका थिए र सर्तअनुसार डब्ल्युडब्ल्युएफ दूरदर्शनबाट म्याकमेन प्रतिबन्ध भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wwf/loaded.html#99|title=फुल्लि लोडेड १९९९ नतिजाहरू|accessdate=जनवरी १६, २००८|publisher=रेस्लिङ सुपरकार्ड्स एण्ड टुर्नामेन्ट्स}}&lt;/ref&gt;

सन् १९९९ को अन्त्य लगत्तै, म्याकमेन र ट्रिपल एच बिच डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेताको लागि कुस्ती खेल भएको थियोे जसमा म्याकमेनले बाजि मार्दै खेललाई आफ्नो पक्षमा पार्न सफल भएका थिए। उक्त खेलमा अस्टिनले ट्रिपल एचलाई झुक्याएका थिए जसमा उनले मौकको फाइदा उठाउदै उनलाई हराउन सफल भएका थिए। उनले त्यस लगत्तैको र इज वारमा आफ्नो उपाधि छोड्दिने बताएका थिए किनभने फुल्लि लोडेड नामक कार्यक्रममा भएको सम्झौताका अनुसार उनी डब्ल्युडब्ल्युएफ टिभीबाट प्रतिबन्धित भएका थिए। तथापि ,आफैले उनी बिरुद्ध खेल्नका लागि स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिने भने उनलाई ल्याउनमा मद्दत गरेका थिए। ट्रिपल एच र म्याकमेन बिच स्टेफिनिसँग ट्रिपल एचको विवाह सम्बन्धित द्वन्द चर्किएको थियोे जसमा यसले विशाल रूप लिदै उनिहरूको खेल सन् १९९९ को आर्मएजडन नामक डब्ल्युडब्ल्युएफको वार्षिक कार्यक्रममा तय गरिएको थियोे जसमा म्याकमेनले ट्रिपल एचलाई नो होल्ड ब्यारेड स्ट्रिट म्याच (उपलब्ध रहेका जस्तोसुकै हतियारले पनि हान्न वा प्रहार गर्न पाइने) रहने घोषण गरिएको थियो र उक्त खेलमा म्याकमेनले हार व्यहोर्नुपरेको थियोे। त्यसपछि म्याकमेन र उनका छोरा सेनले ट्रिपल एच र स्टेफिनिबिचको सहकार्यलाई अस्विकार गर्दै उनिहरू डब्ल्युडब्ल्युएफबाट हराएका थिए जसले गर्दा डब्ल्युडब्ल्युएफको पुर्ण नियन्त्रण  ट्रिपल एच र स्टेफिनिको हातमा छोडिएको थियो। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/armageddon/history/1999/results/ |title=आर्मएजडन १९९९ को आधिकारिक नतिजाहरू |accessdate=जनवरी १६, २००८ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080319104738/http://www.wwe.com/shows/armageddon/history/1999/results/ |archivedate=मार्च १९, २००८ |df=mdy }}&lt;/ref&gt;

===म्याकमेन-हेम्स्ली युग (२०००–२००१)===
म्याकमेन मार्च १३, २००० मा र इज वारको एक शृङ्खलामा फर्किएका थिए र उनले सोही रात [[बिग सो|बिग शो]] र द रक बिचको खेलमा उनले द रकलाई सहयोग गर्दै विश्व विजेताको लागि खेल्न पाउने सुनौलो अवसर प्रदान गर्नमा ठूलो भूमिका निर्वाह गरेका थिए। उनले सेन र [[ट्रिपल एच]] माथि पनि आक्रमण गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;raw2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/2000.html|title=र इज वारको नतिजा, २०००|accessdate=जनवरी १६, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt;
घटनाको २ हप्ता पछि,म्याकमेन र द रकले ट्याग टिम खेलमा निर्णायक मेनकाइन्डको सहयोगमा सेन म्याकमेन र [[बिग सो|बिग शो]]लाई पराजित गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;raw2000&quot;/&gt; सन् २००० को रेसलमेनियामा, ट्रिपल एचले फ्याटल फोर वे म्याचमा (४ जना एक एक्लो) आफ्नो अपाधि गुम्न दिएनन् जसमा सबै प्रतिस्पर्धीको कुनामा म्याकमेन थिए। ट्रिपल एचको कुनामा भने उनकै श्रीमती स्टेफिनि म्याकमेन रहेकी थिइन र त्यसबेला उनी डब्ल्युडब्ल्युएफ महिला विजेता रहेकी थिइन्, द रकको कुनामा भिन्स म्याकमेन रहेका थिए, मिक फोलिको कुनामा लिन्डा म्याकमेन रहेकी थिइन् भने बिग सोको कुनामा सेन म्याकमेन रहेका थिए। बिग सो र मिक फोलि बाहिरिएपछि, ट्रिपल एच र द रक मात्रै रहेका थिए। तथापि भिन्स द रकको कुनामा रहेतापनि उनले द रकलाई स्टिलको कुर्सीले प्रहार गरेका थिए। स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनसँगको द्वन्दमा उनलाई घात गरेपछिको यो उनको पहिलो घात रहेको थिए जसले गर्दा ट्रिपल एचले आफ्नो उपाधि बचाइराख्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wm16/mainevent/ |title=रेसलमेनिया २००० को मेन इभन्टमा |accessdate=जनवरी १६, २००८ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युएफ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221171738/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wm16/mainevent/ |archivedate=फेब्रुअरी २०, २००८ |df=mdy }}&lt;/ref&gt; यसैले गर्दा म्याकमेनको हेम्स्ली युगको सुरुवात भएको थियो।

[[File:Vince kotr 2000.jpg|thumb|किङ अफ द रिङमा खेल गुमाएपछि म्याकमेन, जुन २००० मा]]

किङ अफ द रिङमा, म्याकमेन, सेन र डब्ल्युडब्ल्युएफ विजेता ट्रिपल एच र द ब्रदर्स अफ डिस्ड्रक्सनका सदस्य केन र द अन्डरटेकर र द रकसँग ६ पुरुष ट्याग टिम खेलमा प्रतिस्पर्धा परेको थियो उक्त खेलको जसले सबैभन्दा धेरै पटक बिरोधिहरूलाई हराउछ वा ३ गन्दा सम्म पनि जवाफ नदिने अवस्थामा पुर्‍याछ उसैलेनै डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेता बन्नेछ भनेर पहिलानै सर्त गरिएको थियो जसमा म्याकमेनलाई द रकले हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wwf/kingring.html#2000|title=किङ अफ द रिङ सन् २००० का नतिजाहरू|accessdate=जनवरी १६, २००८|publisher=रेस्लिङ सुपरकार्ड्स एण्ड टुर्नामेन्ट्स}}&lt;/ref&gt; म्याकमेन सन् २००० सम्म डब्ल्युडब्ल्युएफमा उपस्थिति जनाएका थिएनन्। डिसेम्बर ४ को र इज वारको एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले आर्मएजडन नामक कार्यक्रममा ६ जना खेलाडीहरू हेल इन सेलमा (सबैतिरबाट विशेष जालिले घेरिएको ठूलो ठाउँ) प्रतिस्पर्धा गर्ने बारेको फाइदा उनले डब्ल्युडब्ल्युएफका आयुक्त मिक फोलिलाई प्रश्न गरेका थिए। डिसेम्बर १८ को र इज वारको एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले कर्ट एङ्गलसँग अपाधि रहित खेलमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए जसमा मिक फोलिको घुसपैठ गर्दै दुबैलाई आक्रमण गरेका कारण बिचमै खेल रद्द गरिएको थियोे। खेल पश्चात्, म्याकमेन र कर्ट एङ्गल दुबै मिलि मिक फोलिलाईनै आक्रमण गरेका थिए र पछि म्याकमेनले फोलिलाई केही समयको लागि र इज वारको उपस्थितिमा प्रतिबन्ध लगाएका थिए।&lt;ref name=&quot;raw2000&quot;/&gt;

म्याकमेनले आफ्नी छोरी स्टेफिनिलाई दिक्क वा हैरान पार्ने उदेश्यले उनले ट्रिस स्ट्रटससँग एक व्यक्तिगत सम्बन्ध सुरु गरेका थिए। तथापि, २६ फेब्रुअरीको र को एक शृङ्खलामा म्याममेन र स्टेफिनिले दुबै जना मिलेर ट्रिसलाई अपमानित गरका थिए। त्यस क्रममा म्याकमेनले स्टेफिनि सधै आफ्नी प्यारी छोरी रहने र उनी भने म्याकमेनको लागि खेलौनाको रूपमा हेरेको उनले बताएका थिए। म्याकमेन र स्टेफिनिले त्यसपछि एउटा समूहको गठन गर्दै सेनको बिरुद्धमा काम गरिरहेका थिए। सेन त्यसपछि भिन्स र स्टेफिनिले गरेको करतुत सहन नसकेर र मा पुन फर्किएका थिए। रेसलमेनिया १७ मा, म्याकमेनले छोरा सेनसँग पराजित भएका थिए। लिन्डामाथि भावनात्मक दुरुपयोग गर्दै म्याकमेनले उनलाई मनसिक रोगको स्तरसम्म पुर्‍याएका थिए जसमा उनले डिसेम्बर ७ को स्म्याकडाउनको एक शृङ्खलामा लिन्डासँग सम्बन्ध बिच्छेदको माग गरेका थिए। जसले गर्दा उनीले कम्पनीको [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]]को रूपमा आफ्नो कार्यभार सञ्चालन गर्न नसकेका कारण उनले भिन्सलाईनै कम्पनी १००% भाग सम्हाल्न छोड्दिएकी थिईन्। त्यसपछि उनले भिन्सलाई लो ब्लो (अन्डकोषमा प्रहार) जस्तो खतरनाक चाल चल्दै त्यहाँबाट गएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wm17/results/ |title=रेसलमेनिया १७ को आधिकारिक नतिजाहरू |accessdate=जनवरी १६, २००८ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071119085101/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wm17/results/ |archivedate=नोभेम्बर १९, २००७ |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|id=9Khz-5HDsiQ#t=03m36s|title=म्याकमेन बिरुद्ध म्याकमेन – रेसलमेनिया १७ खेलको पुर्वावलोकन}} अभिगमन मिति अप्रिल १५,, २०१०&lt;/ref&gt; सोही रात म्याकमेनले स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनसँग एक समूहको गठन गर्दै उनले द रकसँग अस्टिनको डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेताको उपाधि प्रदान गर्नमा एक ठूलो योगदान दिएका थिए। उनिहरू दुईले उनिहरूको समूहमा [[ट्रिपल एच]]लाई पनि समावेश गरेका थिए। स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन र ट्रिपल एच मिलि द रकलाई नराम्रो सँग कुटपिट गरी उनलाई कुस्ती खेल्न असमर्थ पारेका थिए। द रकले द स्कोर्पियन किङ नामक एक अमेरिकी चलचित्रमा काम गर्न पठाएको कुरा उनिहरूले बताएका थिए। अस्टिन र ट्रिपल एचले डब्ल्युडब्ल्युएफका प्रमुख ३ वटा उपाधिहरू आफ्नो पक्षमा पार्न सफल भएका थिए। ट्रिपल एच घाइते भएकोमा र म्याकमेनले छुट्टै व्यावसाय सञ्चालन गरेका कारण यो गठबन्धन छोटो समयको लागि मात्र रहेको थियोे।

===विद्रोह र डब्ल्युडब्ल्युएफको ब्रान्ड विभाजन===
म्याकमेनले आफ्नो लामो समय देखिको प्रतिद्वन्द्वी विश्व च्याम्पियनसिप रेस्लिङ (डब्ल्युसीडब्ल्यु) लाई एओएल नामक अमेरिकी इन्टरनेट कम्पनीको सहायक टाइम वार्नर मार्फत खरिद गरेका थिए र उनले त्यसमा आबद्ध भएका धेरै व्यावसायिक कुस्ती खेलाडीहरूलाई आफ्नै डब्ल्युडब्ल्युईमा आबद्ध गराएका थिए जसले गर्दा डब्ल्युसिडब्ल्युका कुस्ती खेलाडीहरू निरन्तर रूपमा डब्ल्युडब्ल्युईका खेलाडीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्दथे जसले गर्दा डब्ल्युडब्ल्युईमा विद्रोहको सुरुवात भएको थियो। जुलाई ९ को र इज वारको एक शृङ्खलामा, इसिडब्ल्युका खेलाडीहरूले डब्ल्युडब्ल्युएफमा आई डब्ल्युसिडब्ल्युका खेलाडीहरूसँग गठबन्धन बनाएका थिए। त्यसपछि स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन, सेन म्याकमेन लगायत स्टेफिनि म्याकमेन पनि उक्त गठबन्धनमा आबद्ध भएका थिए भने अर्को तर्फ भिन्स म्याकमेनले डब्ल्युडब्ल्युएफ टोलीको प्रतिनिधित्व गरेका थिए। सरभाइभर सेरिजमा डब्ल्युडब्ल्युएफको टोलीले अर्को गठबन्धनलाई पराजित गर्दै उक्त विद्रोहको अन्त्य गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2001/mainevent/ |title=सरभाइभर सेरिज २००१ को मेन इभेन्ट |accessdate=जनवरी १६, २००८ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080326173627/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2001/mainevent/ |archivedate=मार्च २६, २००८ |df=mdy }}&lt;/ref&gt;

गठबन्धनको अन्त्य पछि, भिन्स म्याकमेनले &quot; भिन्स म्याकमेन किस माइ यास क्लब&quot; (जसलाई &quot;मिस्टर म्याकमेन किस माइ यास क्लब&quot; को नामले पनि चिनिने गरिन्छ) नामक एक विचित्र क्लबको स्थापना गरेका थिए जसमा उनले डब्ल्युडब्ल्युएफमा आबद्ध भएका सबै खेलाडीहरूलाई रिङको बिचमा आई उनको शरिरको पछाडि भागलाई चुम्नु पर्ने कडा नियम लागू गरेका थिए र सो लाई नकार्नेलाई उनले डब्ल्युडब्ल्युएफबाट निलम्बन गरिदिने पनि नियम रहेको थियो। स्म्याकडाउनको एक शृङ्खलामा, रिकिसिको शरिशको पछाडिको भागलाई जबर्जस्ती रूपमा चुम्न लगाउदा उनले नमानेका कारण यस क्लबलाई द रकले पूर्ण रूपमा खारेज गरिदिएका थिए। &lt;ref name=assclub02540&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/011206.html|title=डब्ल्युडब्फ्युएफ स्ल्यामडाउनको नतिजा|accessdate=अगस्ट ९, २००९|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt;

[[File:Undertaker, Vince McMahon, Brock Lesnar, &amp; Sable in a WWE ring.JPG|thumb|[[द डेडम्यान|द अन्डरटेकर]], म्याकमेन, [[ब्रक लेज्नर]] र सेबल ''स्म्याकडाउन! मा'']]

नोभेम्बर २००१ मा, रिक फ्लेयर ८ वर्षको लामो समयपछि डब्ल्युडब्ल्युएफमा फर्किएका थिए जसमा उनले आउनासाथ उनले डब्ल्युडब्ल्युएफको सह मालिक रहेको दाबी गरेका थिए जसका कारण म्याकमेन आक्रोशित बनेका थिए। तिनिहरू दुबै जनाको खेल जनवरी २००२ मा रोयल रम्बलमा भएको थियोे जुन स्ट्रिट फाइट म्याच रहेको थियो जसमा म्याकमेन पराजित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/history/198811413/results/|title=रोयल रम्बल २००२ को आधिकारिक नतिजा|accessdate=जनवरी १६, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; तिनिहरू बिच मालिक को भन्ने बिषयमा परेका विवादका कारण, म्याकमेन स्म्याकडाउनका मालिक र रिक फ्लेयर र का मालिक बनेका थिए। तथापि, जुन १० को र को एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले रिक फ्लेयरलाई पराजित गर्दै उनिहरू बिच रहेको द्वन्दको अन्त्य भएको थियो र उनी डब्ल्युडब्ल्युईका मालिक बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/020610.html|title=र को नतिजा – जुन&amp;nbsp;१०,&amp;nbsp;२००२|accessdate=जनवरी १६, २००८|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt;

फेब्रुअरी १३, २००३ मा स्म्याकडाउनको एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले ५ महिना पछि डब्ल्युडब्ल्युईमा फर्किएका हल्क होगनलाई नकर्दै उनको बिरुद्धमा बोलेका थिए त्यसकारणले उनले उनलाई हिर्काउँदै रनिङ लेग ड्रप प्रहार गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030213.html|title=स्म्याकडाउन! नतिजा – फेब्रुअरी&amp;nbsp;१३,&amp;nbsp;२००३|accessdate=जनवरी १६, २००८|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; नो वे आउट नामक डब्ल्युडब्ल्युईको एक वार्षिक कार्यक्रममा, म्याकमेनले होगन र द रक बिच चलिरहेको खेलको बेलामा घुसपैठ गरेका थिए। होगनले त्यस खेलमा द रकलाई रनिङ लेग ड्रप प्रहार गर्दै बाजि मारिसकेका थिए तर त्यस क्रममा सबै ठाउँका बत्तीहरू एक्कासि बन्द भएका थिए र एकैछिन पछि बत्ती आउँदा म्याकमेन रिङको कुनामा आई होगनलाई झुक्याउने प्रयास गरेका थिए र निर्णायकको भूमिकामा रहेका सेलाभेन ग्रेइनरले भने द रकलाई स्टिलको कुर्सी दिएका थिए र त्यसैको फाइदा उठाउँदै द रकले उनलाई उक्त स्टिलको कुर्सीले प्रहार गरेका थिए र पछि उनको अन्तिम चाल रक बटमले आक्रमण गर्दै उनलाई पराजित गर्दै खेललाई टुङ्ग्याएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2003/mainevent/ |title=नो वे आउट २००३ को आधिकारिक नतिजा |accessdate=जनवरी १६, २००८ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219180229/http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2003/mainevent/ |archivedate=फेब्रुअरी १९, २००८ |df=mdy }}&lt;/ref&gt; यसकै कारणले म्याकमेन र हल्क होगनको खेल रेसलमेनिया १९ मा तय भएको थियो। उक्त खेल स्ट्रिट फाइट रहेको थियो जहाँ उनिले खेल गुमाउन पुगेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wm19/results/|title=रेसलमेनिया १९ को आधिकारिक नतिजा|accessdate=जनवरी १६, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्यु}}&lt;/ref&gt; त्यसपछि म्याकमेनले होगनलाई रिङबाट प्रतिबन्ध गरिदिएका थिए र पछि उनी पुन: मिस्टर अमेरिकाको रूपमा फर्किएका थिए। म्याकमेनले मिस्टर अमेरिका हल्क होगन भएको प्रमाणित गर्न चाहन्थे तर उनले मुकुट लगाएका कारण उनिलाई चिन्न म्याकमेनलाई अप्ठ्यारो परिरहेको थियो। अन्तत म्याकमेनले मिस्टर अमेरिका हल्क होगनै रहेको उनले पत्ता लगाएका थिए र उनले होगलाई प्रतिबन्ध गरिदिएका थिए र पछि उनले डब्ल्युडब्ल्युईबाट सन्यास लिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/030703.html|title=स्म्याकडाउन! नतिजा – जुलाई&amp;nbsp;३,&amp;nbsp;२००३|accessdate=जनवरी १६, २००८|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt;

अक्टोबर २ को स्म्याकडाउनको एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले छोरी स्टेफिनिलाई स्म्याकडाउनमा महा प्रबन्धकको रूपमा राजिनामा दिन आग्रह गरेका थिए र उक्त आग्रहलाई स्टिफिनिले भने नकारेकी थिइन् जसका कारण उनिहरू दुई बिच प्रतिस्पर्धात्मक कुस्ती खेल भएको थियो&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/smackdown/031002.html|title=स्म्याकडाउन! नतिजा – अक्टोबर&amp;nbsp;२,&amp;nbsp;२००३|accessdate=जनवरी १७, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; र उक्त खेल भने अइ कुइट म्याच (जित्नका लागि प्रतिद्वन्द्वीलाई आत्मसमर्पण गर्नु पर्ने नियम रहेको एक कुस्ती खेल) रहेको थियोे।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/2003/results|title=नो मर्सी २००३ विस्तारित सबै नतिजाहरू|accessdate=अगस्ट २२, २०१५|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]] डटकम}}&lt;/ref&gt; खेल नो मर्सी नामक डब्ल्युडब्ल्युईको एक वार्षिक कार्यक्रममा भएको थियो। खेलको क्रममा लिन्डाले गम्छा रिङमा फालेका कारण म्याकमेनले छोरीलाई पराजित गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://proxy-01.sg1.dailymotion.com/sec(493PhQRaQMvFyPaNZBVrxvW949HFjqQYeL4GFLZnk14)/video/147/566/364665741_mp4_h264_aac.m3u8#cell=sg1&amp;qos_part=1|title=भिन्स र स्टेफिनिको कुस्ती खेलको आधिकारिक भिडियो|accessdate=डिसेम्बर २९, २०१८|publisher=डेल्लिमोसन}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; सोही रात, ब्रक र द अन्डरटेकर बिच बाइकर चेन म्याचमा परेको उपाधि मुलक खेलमा म्याकमेनले ब्रकलाई सहयोग गर्दै उनको उपाधि गुम्न दिएका थिएनन्।&lt;ref name=&quot;No Mercy - Lesnar vs Taker&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/history/2003/mainevent/|title=नो मर्सी २००३ मुख्य कार्यक्रम|accessdate=जनवरी १७, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; जसका कारण म्याकमेन र अन्डरटेकर बिच द्वन्दको शुरुवात भएको थियो। सरभाईभर सेरिजमा, म्याकमेनले केनको साहयता लिँदै बुरिड अलाइभ म्याच नामक खेलमा अन्डरटेकरलाई पराजित गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2003/results/ |title=साभाइभर।सेरिज २००३ आधिकारिक नतिजा |accessdate=जनवरी १७, २००८ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102150217/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2003/results/ |archivedate=जनवरी २, २००८ |df= }}&lt;/ref&gt;

===डि-जेनेरेसन एक्स, डोनाल्ड ट्रम्प र बबि लास्लिसँगको द्वन्द (२००५–२००७)===
एरिक बिसफ र को सामान्य प्रबन्धकको रूपमा राम्रो काम नगरिरहेको भन्दै म्याकमेनले २००५ को अन्त तिर म्याकमेनले उनिसँग द्वन्दको शुरुवात गरेका थिए त्यसपछि उनले एरिक बिसफको परीक्षण शुरू गरे जहाँ म्याकमेनले निर्णायकको रूपमा सेवा गरे तथापि बिसफले परीक्षण गुमाएछि म्याकमेनले उनलाई फोहोरको थुप्रै उठाउने ट्रकमा हालेर उनले बिसफलाई रबाट निकालिदिएका थिए। बिसफ केही महिना बितिसक्दा पनि र मा उपस्थिति जनाएका थिएनन्। उनलाई निकालिदिएको १ वर्षपछि २००६ को अन्तमा, बिसफलाई म्याकमेनका कार्यकारी सहायक जोनाथन कोचम्यानले उनलाई फर्काएका थिए। उनले फर्किएसाथ उनले आफ्नो आत्मकथा समेटिएको पुस्तक &quot;कन्ट्रोभर्सि क्रेट क्ल्यास&quot; नामक पुस्तक लेखेर सकिएको कुराको घोषण गरेका थिए। बिसफले म्याकमनलाई उनले गरेको करतुत वा र को सामान्य प्रबन्धकको भूमिकाबाट उनलाई निकालिदिनले उनी निराश भएको उनले आक्रोशित बन्दै बताएका थिए।
[[File:Mrmcmahon092407.jpg|thumb|upright|left|म्याकमेन सन् २००७ मा,''र''को एक शृङ्खलामा]]
डिसेम्बर २५, २००५ मा रको एक शृङ्खलामा, भिन्सले आधिकारिक रूपमा ब्रेट हर्टको डिभिडिको पुर्वावलोकन गरेका थिए। सोही समयमा सन माइकल्स पनि त्यहाँ आए र ब्रेट हर्टको बारेमा केही कुरा बताउन लागे। म्याकमेनले भने,&quot;मैले तिमिहरू बिच भैरहेको खेलमा स्क्रू गरेको थिए। सन अब तिमिले मलाई आफसमाथिनै स्क्रू गर्नु पर्ने बाध्य नबनाउ&quot;।&lt;ref name=&quot;Survivor Series - Shawn Michaels vs Bret Hart&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/12262005/|title=एड्भान्टेज केन|accessdate=जनवरी १५, २००८|date=डिसेम्बर २६, २००५|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; सन् २००६ को रोयल रम्बलमा सन सेल्टन बेन्जमिनलाई बाहिर पठाउँदै उनी अन्तिम ६ जनामा परेका थिए। सोही 
बला म्याकमेनको प्रवेश सङ्गीत बज्न थाल्यो जसका कारण सन माइकल्स झुक्किए र उनलाई भिन्स म्याकमेनका छोरा सेनले बाहिर धकाल्दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/wweppv/royalrumble06.html|title=रोयल रम्बल २००६ नतिजा|accessdate=जनवरी १७, २००८|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; फेब्रुअरी २७ को र मा सन माइकल्सलाई सेनले नराम्ररी कुटपिट गर्दै बेहोसीको अवस्थामा पुर्‍याइदिएका थिए। माइकल्सका पहिलाका ट्याग टिम रकर्सका साथी मार्टि जेनेटिले उनलाई बचाउन आउँदा, उनलाईनै भिन्स म्याकमनको &quot;किस माइ यास क्लब&quot;मा जुड्न बाध्य पारिएको थियो।&lt;ref name=&quot;jannettymichaels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/02272006/|title=क्लबमा आबद्ध|accessdate=फेब्रुअरी २७, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम}}&lt;/ref&gt; १८ अौँ संस्करणको सनिबार रातिको मेन इभेन्टमा, सन माइकल्स र सेन म्याकमेनको एक खतरनाक प्रतिस्पर्धा परेको थियोे, सो खेल भने स्ट्रिट फाइट रहेको थियोे। उक्त खेलमा म्याकमेनले माइकल्सलाई घात गर्दै उनलाई स्क्रु गरेका थिए जसमा सेनले माइकल्सलाई सार्प सुटरले आत्मसमर्पण गर्ने खालको चाल चलेका थिए तर उनले आत्मसमर्पण नगरेपनि म्याकमेनले रेफ्रिलाई खेल रद्द गर्ने भन्दै घन्टि बजाउन आग्रह गरेका थिए र उनले सेनलाई विजेता घोषित गरिदिएका थिए।&lt;ref name=&quot;Survivor Series - Shawn Michaels vs Bret Hart&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SNME - Shane vs HBK&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/snme/history/march182006/matches/2220096/results/|title=सेन म्याकमेनले सन माइकल्सलाई पराजित गरेका छन् (स्ट्रिट फाइट)|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=मार्च १८, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923205256/http://www.wwe.com/shows/snme/history/march182006/matches/2220096/results/ |date=2009-09-23 }}&lt;/ref&gt; रेसलमेनिया २२ मा, भिन्स म्याकमेन र सन माइकल्सको खेल नो होल्ड ब्यारेड म्याच हुने तय गरिएको थियो। तथापि स्प्रिट स्क्वाड र सेनको बाहिरबाट खेलमा उनलाई सहयोग गर्दा गर्दै पनि म्याकमेनले उक्त खेल गुमाउन पुगेका थिए। &lt;ref name=&quot;WrestleMania 22 - Vince vs HBK&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wrestlemania22/matches/22203221/results/|title=सन माइकल्सले मिस्टर म्याकमेनलाई पराजित गरेका छन् (नो होल्ड ब्यारेड म्याच)|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=अप्रिल २, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221165455/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wrestlemania22/matches/22203221/results/ |date=2007-12-21 }}&lt;/ref&gt; ब्याकल्यासमा, भिन्स म्याकमेन र उनका छोरा सेन सेनले सन माइकल्स र गडलाई नो होल्ड ब्यारेड म्याचमा पराजित गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;Backlash - McMahons vs HBK &amp; God&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/backlash/history/backlash2006/matches/22851061/results/|title=मिस्टर म्याकमेन र सेनले, सन माइकल्स र &quot;गड&quot;लाई पराजित गरेका थिए|accessdate=जनवरी १४, २००८|date=अप्रिल ३०, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214180903/http://www.wwe.com/shows/backlash/history/backlash2006/matches/22851061/results/ |date=2007-12-14 }}&lt;/ref&gt;

मे १५ को ''र''मा, ट्रिपल एचले सन माइकल्सलाई हिर्काउन खोज्दा झुक्केर सेनलाई हम्मरले हिर्काएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|first=लुई|last=डि|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/05152006/|title=झुक्याएर प्रहार|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=मे १५, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; त्यसपछिको अर्को हप्ताको र मा [[ट्रिपल एच]]सँग माइकल्सलाई कुनै बस्तुले हमला गर्ने सुनौलो मौका रहेतापनि उनले स्प्रिट स्क्वाडलाई हमला गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|first=लुइ|last=डि|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/05222006/|title=माफ स्विकार?|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=मे २२, २००६ |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; केही हप्तासम्म, म्याकमेनले माइकल्सले भनेको कुरा अटेरी गरी [[ट्रिपल एच]]लाई आफ्नो &quot;किस माइ यास क्लब&quot;मा समावेश नभएको भन्दै उनिसँग दुश्मनीको शुरुवात गरेका थिए। म्याकमेनको चाला देखेर ट्रिपल एचले म्याकमेनलाई पेडिग्रिले प्रहार गरेका थिए। म्याकमेनले ट्रिपल एचलाई स्प्रिट स्क्वाडको बिरुद्धमा एक गनलेट हेन्डिम्याप म्याचमा (दुई जनाको बिरुद्ध एक जना) खेल्न बाध्य पारिदिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|first=लुई|last=डि|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/06052006/|title=यसलाई चुम्मन गर|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=जुन ५, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RAW - HHH vs Spirit Squad&quot;&gt;{{cite web|first=एड|last=विलियम्स III|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/06122006/|title=गनलेट हेन्डिम्याप म्याच|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=जुन १२, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; तथापि,सन माइकल्सले ट्रिपल एचलाई बचाई दुई जना मिलि पुन डि- जेनेसेसन एक्सको शुरुवात गरेका थिए। यसलै गर्दा म्याकमेन र डि- जेनेरेसन एक्स विच दुश्मनीको शुरुवात भएको थियो र यो द्वन्द्व त्यस वर्षको गृष्म ऋतुसम्म चर्किएको थियोे।&lt;ref name=&quot;owwvince&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/v/vince-mcmahon.html|title=मिस्टर म्याकमेनको प्रोफाइल|accessdate=जनवरी १७, २००८|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; म्याकमेन, स्प्रिट स्क्वाडको साथ र सेनसँग मिलिर युगिनसँग (कुस्ती खेलाडी) कुस्ती खेल्दा झेली भई हार व्यहोरेका थिए। सन् २००६ को समरस्ल्याम नामक डब्ल्युडब्ल्युईको एक वार्षिक कार्यक्रममा भिन्स र सेनले, बाहिरबाट उमागा, बिग सो, फिनले, मिस्टर केनेडि र विलियन रिगलको सहयोग रहेता पनि उनिहरूले डिएक्स बिरुद्धको खेलमा हार व्यहोरेका थिए।&lt;ref name=&quot;SummerSlam - DX vs McMahons&quot;&gt;{{cite web|first=जेन|last=हन्ट|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/history/2006/matches/29444901/results/|title=डि एक्सकले 
भिन्स म्याकमेन र सेन म्याकमेनलाई पराजित गरेका छन्|accessdate=जनवरी १८, २००८|date=अगस्ट २०, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080902082442/http://www.wwe.com/shows/summerslam/history/2006/matches/29444901/results/ |date=2008-09-02 }}&lt;/ref&gt;
भिन्स र सेनले, ईसिडब्ल्यु विश्व विजता बिग सोसँग पनि सहकार्य गरेका थिए। अनफर्गिभनमा, भिन्स र सेन बिग सोसँग मिलेर डि जेनेरेसन एक्सको बिरुद्ध हेल इन अ सेलमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए। तीन जना बिरुद्ध २ जनाको फाइदा उनिहरूलाई भएतापनि उनिहरूले डि जेनेरेसन एक्ससँगको खेलमा पराजित भएका थिए जसका कारण उनिहरू बिच चर्किएको द्वन्द्वको अन्त्य भएको थियो।&lt;ref name=&quot;Unforgiven - DX vs McMahons &amp; Big Show&quot;&gt;{{cite web|first=क्र्ग|last=टेलो|url=http://www.wwe.com/shows/unforgiven/history/2006/matches/28817581/results/|title=बिलियन
डलर|accessdate=जनवरी १८, २००८|date=सेप्टेम्बर १७, २००६|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409144024/http://www.wwe.com/shows/unforgiven/history/2006/matches/28817581/results/ |date=2016-04-09 }}&lt;/ref&gt;

जनवरी २००७ मा, म्याकमेनले डोनाल्ड ट्रम्पसँग दुश्मनीको सुरुवात गरेका थिए जसको कुराले मिडियामा व्यापक चर्चा पाएको थियो। सुरुमा ट्रम्पले म्याकमेनसँग लड्न चाहेतापनि तिनीहरू दुई जना एक सम्झौतामा पुगेका थिए। उक्त सम्झौता भने रेसलमेनिया २३ मा पर्ने एक लडाइँको बारेका रहृको थियो र दुई जनालेनै आफ्नो पक्षमा एक कुस्ती खेलाडीहरूलाई लडाउने र जसको पक्षकोले खेल गुमाउँछ उसैलाई सबै कपाल खौरन पर्ने (अङ्ग्रेजीमा-- हेयर भर्सेर हेयस म्याच) एक विचित्रको सम्झौता गरिएको थियो। सोमबार रातिको ''र''मा सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर भएको केही छिन पछि म्याकमेनले ट्रम्पलाई अौँला देखाएर उत्तेजित गर्दे कुममा कोपेपछि ट्रम्पले म्याकमेनलाई टेबुलमा टाउको ठोक्काइदिएका थिए। पछि एक प्रेस विज्ञप्तिमा, म्याकमेनले एक तस्बिर खिचाउने क्रममा, ट्रम्पलाई हात मिलाउन प्रस्ताव गरेका थिए तर ट्रम्पले हात निकालेर मिलाउन खोज्दा उनले आफ्नो हात पछाडि सारेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wrestlemania23/exclusives/pressconference|title=अरब पति बिचको खेल|author=लुइ डि|accessdate=मार्च २८, २००७|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119073623/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wrestlemania23/exclusives/pressconference |date=2008-01-19 }}&lt;/ref&gt; म्याकमेनले ट्रम्पलाई अझै जिस्काउँदै उनको टाईलाई एताउति फालि उनको नाक चलाएका थिए। जसले गर्दा ट्रम्प रिसाई सिधै उनको अनुहारमा झापड हानेका थिए। म्याकमेनले।केही गर्न नपाउँदै ट्रम्पका अङ्गरक्षक, प्रतिनिधि र बबि लास्लिले उनलाई त्यहाँबाट लखेटिदिएका थिए। रेसलमेनिया २३ मा, म्याकमेनका प्रतिनिधि (उमागाले) खेल गुमाए&lt;ref name=&quot;WrestleMania 23 - Lashley vs Umaga&quot;&gt;{{cite web|first=क्रेग|last=टेलो|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wrestlemania23/matches/39161842/results/|title=द 'मेन' इभेन्ट|accessdate=जनवरी १४, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409144026/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wrestlemania23/matches/39161842/results/ |date=2016-04-09 }}&lt;/ref&gt; जसले गर्दा डोनाल्ड ट्रम्प, लास्लि र उक्त ब्याटल अफ बिलिनियर (अरब पति बिचको प्रतिस्पर्धा) खेलका रेफ्रि (निर्णायक) स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन मिलेर म्याकमेनको कपाल पुरै तालु बनाइदिएका थिए।&lt;ref name=&quot;WrestleMania 23 - Lashley vs Umaga&quot;/&gt;
 
उक्त घटना पछि म्याकमेनले उनको इसिडब्ल्यु च्याम्पियनसिपको सम्बन्धमा बबि लास्लिसँग द्वन्द्वको सुरुवात गरे। ब्याकल्यास नामक डब्ल्युडब्ल्युईको एक वार्षिक कार्यक्रममा, म्याकमेन, उनका छोरा सेन र साथी उमागा मिलि बबि लास्लिलाई थ्री अन वान हेन्डिक्याप म्याच (तीन जना बिरुद्ध एक जना)को खेलमा म्याकमेनले उनिहरूको सहयोगमा बबि लास्लिलाई हराई बबि लास्लिको इसिडब्ल्यु च्याम्पियनसिप आफ्नो पक्षमा पार्न सफल भएका थिए।&lt;ref name=&quot;Backlash - Team McMahon vs Lashley&quot;&gt;{{cite web|first=ब्रायन|last=रोबिनसन|url=http://www.wwe.com/shows/backlash/history/2007/matches/396065214/results/|title=इसिडब्ल्यु विजेता म्याकमेन|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=अप्रिल २९, २००७|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405012618/http://www.wwe.com/shows/backlash/history/2007/matches/396065214/results/ |date=2008-04-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/ecw/history/ecwchampionship/042907mcmahon|title=मिस्टर।म्याकमेन पहिलो इसिडब्ल्यु विजेता बन्न सफल|accessdate=जनवरी १८, २००८|publisher=डब्ल्युडब्ल्युइ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225024005/http://www.wwe.com/shows/ecw/history/ecwchampionship/042907mcmahon |date=2009-02-25 }}&lt;/ref&gt; जजमेन्ट डे (डब्ल्युडब्ल्युईको एक वार्षिक कार्यक्रम) मा फेरि थ्री अन वान हेन्डिक्याप म्याचमा आफ्नो उपाधि बचाइ राख्न सफल भएका थिए। उक्त प्रतिस्पर्धात्मक खेलमा लास्लिले उनका छोरा सेनलाई आफ्नो खतरनाक चाल डोमिनेटर प्रहार गर्दै उनलाई जितेका थिए तथापि म्याकमेनले भने उनले आफुलाई नहराएको भन्दै उनिको उपाधि फुत्किन दिएका थिएनन् र उनिनै विजेता घोषित भएका थिए र सोही खेल सकिए पश्चात बबि लास्लिले उनलाई पराजित गरे मात्रै उपाधि उनलाई आफ्नो उपाधि दिने बताएका थिए।&lt;ref name=&quot;Judgment Day - Lashley vs Team McMahon&quot;&gt;{{cite web|first=ब्रायन|last=रोबिन्सन|url=http://www.wwe.com/shows/judgmentday/history/2007/matches/41244021/results/|title=जजमेन्ट डेको नतिजा|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=मे २०, २००७|publisher=डब्ल्युडब्ल्यु}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530044844/http://www.wwe.com/shows/judgmentday/history/2007/matches/41244021/results/ |date=2016-05-30 }}&lt;/ref&gt; अन्ततः म्याकमेनले वान नाइट स्ट्यान्ड (डब्ल्युडब्ल्युईको एक वार्षिक कार्यक्रम) मा परेको लास्लि बिरुद्धको खेलमा उमागा र सेनको घुसपैठ गर्दागर्दै पनि आफ्नो उपाधि बचाइ राख्न असमर्थ भएका थिए। उक्त खेल भने स्ट्रिट फाईट रहेको थियो।&lt;ref name=&quot;One Night Stand - Lashley vs Vince&quot;&gt;{{cite web|first=ब्रायन|last=रोबिनसन|url=http://www.wwe.com/shows/onenightstand/history/2007/matches/4362508112/results/|title=इसिडब्ल्यु विजेता भिन्स म्याकमेनले आफ्नो उपाघि बचाइ राख्न सफल|accessdate=जनवरी १७, २००८|date=जुन ३, २००७|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409144031/http://www.wwe.com/shows/onenightstand/history/2007/matches/4362508112/results/ |date=2016-04-09 }}&lt;/ref&gt;

===नक्कली मृत्यु, अवैध छोरा र मिलियन डलर उन्माद (२००७-२००८)===
[[File:Flickr - simononly - WWE Fan Axxess - Vince's Limo.jpg|thumb|विस्फोट भएको कार रेसलमेनियामा]]
डब्ल्युडब्ल्युईले ''र''को अन्तमा एक खण्ड प्रसारण गरेको थियो जुन विस्फोट हुनुअघिका को क्षण थियोे र जसमा म्याकमेन एक लामो कारमा प्रवेश गरिरहेका थिए। जसको लगत्तै डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' बन्द गरिएको थियो र डब्ल्युडब्ल्युई डटकमले एकैछिन पछि म्याकमेनको उक्त विस्फोटमा ज्यान गुमाएको भन्दै एक प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/news/mcmahonexplosionupdate|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621115331/http://www.wwe.com/inside/news/mcmahonexplosionupdate|archivedate=June 21, 2007|title=बिस्फोटना अद्यावधिक|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=जुन ११, २००७|accessdate=जुन ११, २००७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621115331/http://www.wwe.com/inside/news/mcmahonexplosionupdate |date=June 21, 2007 }}&lt;/ref&gt; उक्त घटना मिस्टर म्याकमेनको चरित्रको एक झलक पनि रहेको थियो र उनमाथि भने केही हानी भएको थिएन। उक्त नक्कली मृत्यु भने एक कथा जस्तो बनाइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timesleader.com/news/breakingnews/20070612_12wwe_breaking.html|title=Vince McMahon’s hoax goes up in smoke|author=रोरी स्वेर्नि|publisher=टाइम्स लिडर डटकम|accessdate=जुलाई २, २००७|date=जुन २६, २००७|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070623150701/http://www.timesleader.com/news/breakingnews/20070612_12wwe_breaking.html|archivedate=जुन २३, २००७|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; पछि डब्ल्युडब्ल्युईले सिएनबिसि नामक एक अमेरिकी समाचार टेलिभिजनलाई उक्त मृत्यु नक्कली रहेको स्विकार गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/id/19330600|title=डब्ल्युडब्ल्युईका म्याकमेनको &quot;मृत्यु&quot;|author=डेरेन रोभेल|publisher=सिएनबिसि डटकम|accessdate=जुलाई २, २००७|date=जुन २०, २००७}}&lt;/ref&gt;

२५ जुन ''र''को एक शृङ्खलामा, म्याकमेनको सम्झनामा शोक सभा आयोजना गरिने तालिका प्रस्तुत गरिएको थियो। तथापि क्रिस बेनोइट (अमेरिकी कुस्ती खेलाडी)को वास्तविक मृत्यु उक्त कार्यक्रमको सुरुवातमै म्याकमेन सबैका माझ उपस्थित भएका थिए जसले गर्दा उनको मृत्यु नक्कली रहेको प्रममणित गरेको थियो र उक्त नक्कली मृत्यु उनको चरित्रको एक झलक रहेको कुरा सबैले थाहा पाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsday.com/news/nationworld/nation/ny-usbenoit0626,0,4246396.story?coll=ny-top-headlines |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070705113805/http://www.newsday.com/news/nationworld/nation/ny-usbenoit0626%2C0%2C4246396.story?coll=ny-top-headlines |archivedate=जुलाई ५, २००७ |title=डब्ल्युडब्ल्युई क्रिस बेनोइट र उनका परिवारको मृत्यु |author=अल्फन्सो ए. क्यासटिलो |publisher=न्युज डे डटकम |accessdate=जुलाई २, २००७ |date=जुन २६, २००७ |deadurl=yes |df= }}&lt;/ref&gt; त्यसपछि, डब्ल्युडब्ल्युईले क्रिस बेनोइटको सम्झनामा ३ घण्टा सम्म शोक सभाको आयोजना गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/news/benoitdead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070627210219/http://www.wwe.com/inside/news/benoitdead|archivedate=जुन २७, २००७|title=बेनोइटको मृत्यु|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=जुन २५, २००७|date=जुन २५, २००७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105164617/http://www.wwe.com/inside/news/benoitdead |date=2008-01-05 }}&lt;/ref&gt; म्याकमेन, ६ अगस्ट २००७ सम्म डब्ल्युडब्ल्युई टेलिभिजनमा अन्तिम उपस्थिति जनाएका थिए।
म्याकमेनले, क्रिस बेनोइटको श्रद्धाञ्जली अघिल्लो रात प्रसारित भएको कुरा जानकारी गराएका थिए। क्रिस बेनोइटले आफ्नी श्रीमती र छोराको हत्या गरेपश्चात उनी [[झुन्डिएर आत्महत्या]] गरेका थिए जसका कारण म्याकमेनले क्रिस बेनोइटको सम्झनामा अब कुनैपनि शोक सभाको आयोजना नगरिने घोषण गरेका थिए इसीडब्ल्युले बेनोइट हत्याबाट प्रभावित भएकाहरूलाई समर्पित गरिने पनि बताएका थिए। अगस्ट ६ मा, म्याकमेनको नक्कली मृत्युले उनलाई सबैले हेर्ने नजर र उनी प्रतिको सोचाइको जाँच गरेको कुरा बताएका थिए।

[[File:Wrestling has come a long way...down..jpg|thumb|left|म्याकमेनले, हन्सवागललाई &quot;किस माई यास क्लबमा सङ्लग्न हुन आह्वान गर्दै&quot; सन् २००८ मा]]
६ अगस्ट को सोमवार रातिको ''र''मा 
मिस्टर म्याकमेन (चरित्र) आधिकारिक रूपमा फर्किएका थिए। उनले फर्के लगत्तै विभिन्न विषयमा कुरा उठाउन थाले र उनले संयुक्त राज्य अमेरिकाको काङ्ग्रेसले अन्तर्राष्ट्रिय राजस्व सेवामाथि गरेको छानबिनका विषयमा बोले। म्याकमेनले सोही ''र''मा ब्याटल रोयल खेल हुने र जसले उक्त खेल जित्छ सोही व्यक्तिलाई ''र''को सामान्य प्रवन्धकको रूपमा छनौट गरिने घोषण गरेका थिए र उक्त खेल भने विलियम रिगलले जितेका थिए। ''र''को अन्तमा, जोनाथन कोचम्यानले, म्याकमनलाई  लामो समयको लागि हराएको एक अवैध बच्चाको पितृत्वको बारेमा जानकारी दिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/070806.html|title=''र''को नतिजा – अगस्ट&amp;nbsp;६,&amp;nbsp;२००७|accessdate=सेप्टेम्बर १२, २००७|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; जसलाई अर्को हप्ताको ''र''मा सो बच्चा डब्ल्युडब्ल्युईको एक पुरुष सदस्य रहेको खुलासा गरिएको थियो। सेप्टेम्बर ३ को ''र''मा म्याकमेन आउनासाथ उनको आफ्नै परिवारसँग आम्ने-साम्ने भयो। उनलाई मिस्टर केनेडिले (कुस्ती खेलाडी)ले बोल्दाबोल्दै रोकी आफू उनका अवैध छोरा रहेको कुरा दावा गरे। मिस्टर केनेडिलाई नै फेरि जेरी लवेरले बोल्दाबोल्दै रोकी उनी म्याकमेनका अवैध छोरा नभएको र उनका सक्कली छोरा भने अर्को हप्ताकोको ''र''मा खुलासा गरिने बताइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/070903.html|title=''र''को नतिजा – सेप्टेम्बर&amp;nbsp;३,&amp;nbsp;२००७|accessdate=सेप्टेम्बर १२, २००७|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; १० सेप्टेम्बरको ''र''को एक शृङ्खलामा उनका अबैध छोरा हन्सवागल रहेको कुरा खुलासा गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/070910.html|title=''र''को नतिजा – सेप्टेम्बर&amp;nbsp;१०,&amp;nbsp;२००७|accessdate=सेप्टेम्बर १२, २००७|publisher=अनलाइन वल्ड अफ रेस्लिङ}}&lt;/ref&gt; फेब्रुअरी २००८ मा, हन्सवागल र उनी बिचको प्रेप्रेमपछि, जोन &quot;ब्राड्स&quot; लेफिल्डले हन्सवागल उनका छोरा नभइ आफ्ना छोरा रहेको बताएका थिए। यो सबै घोटला सेन, स्टेफिनि र लिन्डा म्याकमेन र फिनलीले गरेको कुरा बाहिर आएको थियो।

[[File:Vince McMahon hof.jpg|thumb|स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिनलाई हल अफ फेम घोषित गर्ने समयमा]]

जुन २ को ''र''मा, म्याकमेनले अर्को हप्ताको ''र''को सुरुवात देखि प्रत्यक्ष प्रसारणमा दस लाख अमेरिकी डलर दिने घोषण गरेका थिए। जसमा प्रशंसक प्रत्येक हप्ता अनलाइन मार्फत दर्ता गर्न मिल्ने सुविधा सुरु गरिएको थियो। अनियमित रूपमा, प्रशंसक दस लाख अमेरिकी डलरबाट केही भाग प्राप्त गर्ने भएका थिए। उक्त मिलियन डलर उन्माद, मत्र तीन हप्ता सम्म मात्र सञ्चालमा आएको थियो। सो कार्यक्रम, जुन २३ मा, ३ घण्टे लामो ''र''को ड्राफ्ट शृङ्खला पछि बन्द गरिएको थियो।
५ लाख अमेरिकी डलर बाँडे पछि, बिस्फोटका कारण ''र''को मञ्च टुक्रिएर उनीमाथिनै खसेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sportingnews.com/us/wwe/news/wwe-stock-prices-vince-mcmahon-raw-2008-usa-network-fox-smackdown-million-dollar-mania/1g3qgqnqtu5do1ukah1r8i6mi7 |title=म्याकमेनको मिलियन डलर उन्माद|publisher=स्पोर्टिङ न्युज डटकम|accessdate=जुन २५, २००७|date=जनवरी १९, २०१९}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reddit.com/r/SquaredCircle/comments/1i8x4c/vince_mcmahons_million_dollar_giveaway_on_raw/ |title=म्याकमेनको मिलियन डलर उन्माद |publisher=रेडिट|accessdate=जुन २५, २००७|date=जनवरी १९, २०१९}}&lt;/ref&gt; जुन ३०, मा म्याकमेनका छोरा सेनले ''र'' हुन भन्दा अगाडि डब्ल्युडब्ल्युईका श्रोताहरूलाई सूचित गर्दै उनीहरूले आफ्नो पारिवारिक अवस्था (म्याकमेनको) अवस्थालाई गोप्य राख्ने निर्णय सार्वजनिक गरेका थिए। अतिरिक्तमा उनले, डब्ल्युडब्ल्युईलाई सो &quot;अशान्त समयमा&quot; सबैलाई एकैपटक उठ्न पनि आग्रह गरेका थिए। म्याकमेनले डब्ल्युडब्ल्युईमा कार्यरत धेरै कुस्ती खेलाडीहरूलाई एकजुट भई अघि बढ्न पनि अनुरोध गरेका थिए र उनले ''र''को कार्यभार हेर्न र सञ्चालन गर्नका लागि ''र''को नयाँ सामान्य प्रबन्धकको रूपमा माइक एडमलेलाई निर्वाचित गरेका थिए।

===लेगेसी र ब्रेट हर्टसँगको द्वन्द (२००९-२०१०)===
जनवरी ५, २००९ को ''र''को एक शृङ्खलामा, [[क्रिस जेरिको]]ले स्टेफिनि म्याकमेनलाई, भिन्स म्याकमेन चाँडैनै ''र''मा फर्किने बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/01052009/|title=विग नाइट्स इन द बिग इजि|accessdate=जनवरी ५, २००९|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम}}&lt;/ref&gt; त्यसको एक हप्ता पछि, जेरिकोलाई स्टेफिनिले [[डब्ल्युडब्ल्युई]]बाट प्रतिबन्ध गरिदिएकी थिइन्। जनवरी १९ को ''र''मा म्याकमेन ''र''मा फर्कँदै स्टेफिनिको क्रिस जेरिकोलाई डब्ल्युडब्ल्युईबाट प्रतिबन्ध गर्ने विषयमा कुरा उठाउँदै स्टेफिनिको पक्षमा बोलेता पनि उनले [[क्रिस जेरिको]]लाई पुन ''र''मा आउने भन्दै प्रतिबन्ध फुकुवा गरिदिएकी थिइन्। सोही बेला [[रेन्डी ओर्टन]] त्यहाँ आइ म्याकमेनलाई हमला गर्दै स्टेफिनिलाई उत्पीडन दिएका थिए। म्याकमेन फेरि मार्च ३० को ''र''मा उनका छोरा सेन, ज्वाइँ [[ट्रिपल एच]]सँग आई रेन्डी ओर्टनसँग आम्ने साम्ने गरेका थिए। रेसलमेनिया २५ को पछिल्लो दिनमा म्याकमेन ''र''मा देखा पर्दै [[रेन्डी ओर्टन]]ले अब हुने डब्ल्युडब्ल्युईको वार्षिक कार्यक्रम ब्याकल्यासमा अर्को च्याम्पियनसिप उपाधिको लागि खेल्न नपाउने बताएका थिए तर रेन्डी ओर्टनका सहयोगी लेगेसी, र [[ट्रिपल एच]], सेन म्याकमेन र भिन्स म्याकमेनसँग सिक्स मेन ट्याग टिम म्याच (३ जनाको एक टोली एक तर्फ र ३ जना अर्को टोली अर्को तर्फ गरी भिड्ने कुस्ती खेल) खेल हुने भनिएको थियो। डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिपको खेललाई भने ''र''मा कार्यरत सामान्य प्रबन्धकको रूपमा सेवा दिइरहेकी भिकि गुरेरोले बनाइदिएकी थिइन्। ओर्टनले सोही रात म्याकमेनलाई भिड्नको लागि चुनौती दिएका थिए। खेलको क्रममा, [[रेन्डी ओर्टन]]का साथी लेगेसीका सदस्यहरू त्यहाँ आइ म्याकमेनलाई हमला गरेका थिए जसको फाइदा उठाउँदै रेन्डी ओर्टनले उनलाई आरकेओ नामक खतरनाक चालद्वारा प्रहार गरेका थिए जसको कारण उनी अशक्त बनेका थिए। त्यस क्रममा, म्याकमेनका सहयोगी ट्रिपल एच, सेन र डब्ल्युडब्ल्युईमा फर्किएका बाटिस्टा आइ उनलाई उद्धार गरेका थिए। उक्त हुने भनिएको सिक्स मेन ट्याग टिम म्याचमा म्याकमेनले आफ्नो सट्टामा बाटिस्टालाई पद सुम्पेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wrestlinginc.com/events/2009/7/wwe-backlash-2009/|title=ब्याकल्यस २००९ को नतिजा|accessdate=फेब्रुअरी १०, २००|publisher=रेस्लिङ इङ्क डटकम}}&lt;/ref&gt; जुन १५ मा ''र''को एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले उनको स्वामित्वमा रहेको ''र'' ब्रन्डलाई व्यापारी डोनाल्ड ट्रम्पलाई बेचिदिएको घोषण गरेका थिए। अर्को हप्ताको ''र''मा म्याकमेनले डोनाल्ड ट्रम्पबाट फेरि खरिद गरेको बताएका थिए। जुन २९ को ''र''मा, म्याकमेनले अब देखि प्रत्येक हप्ता एक प्रख्यात अतिथिले ''र''को नियन्त्रण गर्ने घोषण गरेका थिए। उनी त्यसपश्चात स्म्याकडाउनमा देखा परेका थिए र स्म्याकडाउनका महाप्रबन्धकको पदमा रहेका थियोडोरे लङलाई उनले गरेको काम बापद उनलाई परीक्षणमा राखेका थिए। अगस्ट २४ को ''र''मा, म्याकमेनले आफ्नो जन्मदिनको उपलक्ष्यमा एक कार्यक्रमको आयोजना गरेका थिए र उक्त कार्यक्रममा लेगेसी आइ उनलाई बोल्दा बोल्दै रोकेर खेलको प्रस्ताव गरेका थिए र पछि उक्त खेल सिक्स मेन ट्याग टिम म्याच रहेको थियो जसमा म्याकमेनका लामो समय देखिका दुश्मनी रहेको समूह डिएक्ससँग मिलि खेलको सुरुवात गरेका थिए। जसमा [[जोन सिना]]ले खेलको बिचमै घुसपैठ गरेपछि दखेल डिएक्स र म्याकमेनले जितेका थिए। उनी ''स्म्याकडाउन''मा निरन्तर रूपमा देखा परिरहे र कहिलेकाही खेलहरू पनि बनाउने गर्दथे। थियोडरे लङभने त्यति खेर पनि परीक्षणकालमा रहेका थिए। नोभेम्बर १६ मा ''र''को एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले आफ्ना अतिथि आयोजक रोडि पिपरलाई बोलाएका थिए जसले म्याडिसन स्क्वायर गार्डेनमा म्याकमेनसँग खेलको अपेक्षा गरेका थिए। म्याकमेनले उक्त प्रस्तावलाई अस्विकार गर्दै खेलबाट सन्यास लिने निर्णयको घोषण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wrestlingnewsplus.com/wwe-news-vince-mcmahon-officially-announces-retirement-see-statements/|title=भिन्स म्याकमेनले रिङबाट आधिकारिक रूपमा सन्यास लिएका छन्|accessdate=जनवरी ५, २००९|publisher=रेस्लिङ न्युज प्लस}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.inquisitr.com/1320948/wwe-news-vince-mcmahon-character-officially-retired-from-wwe-programming/|title=मिस्टर म्याकम्न चरित्रको समाप्ति|accessdate=जनवरी ५, २०१४|publisher=इन क्विस्टर डटकम}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423013844/http://www.inquisitr.com/1320948/wwe-news-vince-mcmahon-character-officially-retired-from-wwe-programming/ |date=2017-04-23 }}&lt;/ref&gt;

जनवरी ४, २०१० को ''र''मा म्याकमेन पुन ''र''मा फर्किएका थिए जसमा आफ्ना विशेष अतिथि ब्रेट &quot;द हिटम्यान&quot; हर्टसँग आम्ने साम्ने गरेका थिए। सो घटना सन् १९९७ को सरभाइभर सेरिजमा भएको मोन्ट्रिएल स्क्रुजब पछि पहिलो पटक टेलिभिजनमा देखाइएको थियो। उनले मोन्ट्रिएल स्क्रुजबको बन्चरोलाई गाड्ने कुरा बताएका थिए। उनीहरू दुई जना सो बन्चरोलाई गाडि हात समेत मिलाएका थिए चर म्याकमेनले उनलाई कम्मरमा प्रहार गर्दै रङ्गमञ्चबाट निस्किएका थिए। उपस्थित दर्शकहरूले भने &quot;यु स्क्रिउड ब्रेट&quot; (अङ्ग्रेजी) भन्दै उनको निन्दा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;us.wwe.com&quot;/&gt; उनीहरू दुई बिचको खेल रेसलमेनिया २६ मा हुने तय गरिएको थियो। उक्त नो होल्ड ब्यारेड लम्बरज्याक म्याचमा ब्रेट हर्टले म्याकमेनलाई पराजित गरेका थिए। ३१ मे को ''र''मा म्याकमेन पुन ''र''मा फर्किँदै ब्रेट हर्ट महाप्रबन्धक बनेको उपलक्ष्यमा बधाई  ज्ञापन गरेका थिए। जुन २२ को ''र''मा म्याकमेनले एनएक्सटिका नयाँ समूह नेक्ससको बारेमा केही कदम नचालेको भन्दै उनीबाट ''र''को महाप्रबन्धकको पद खोसेका थिए। सोही रात, म्याकमेनले नयाँ महाप्रबन्धकको पदमा कुनै एकलाई पद दिने घोषण गरेका थिए र उनले निर्णय इमेल मार्फत गर्ने बताएका थिए जो चाँही माइकल कोलले पढ्ने बताइएको थियो। महाप्रबन्धकको पहिलो निर्णय भने म्याकमेन उक्त रात पर्ने सेमस र [[जोन सिना]] बिचको खेलमा विशेष अतिथि रेफ्री बनेका थिए। खेलको बिचमै नेक्ससका सबै सदस्यहरू त्यहाँ आइ खेललाई रोकेर म्याकमेनलाई हमला गरेका थिए। त्यसपश्चात म्याकमेन नोभेम्बर १ को ''र''को एक खण्डमा देखा परेका थिए जहाँ उनी नेक्ससको हमला पछि कोमामा पुगेका थिए। उनी कोमाबाट निस्किएपछि, उनलाई उपचार गर्ने चिकित्सकले उनमाथि के भएको सबै कुरा बताएका थिए। उक्त भिडियोको खण्ड भने हिँडिरहेकी स्टेफिनि म्याकमेनलाई देखाइएको थियो र उनले त्यो सबै एक सपना भएको खुलासा गरेकी थिइन्।

==== फाटफुट उपस्थिति (सन् २०११–हाल) ====
सन् २०११ को सुरुवातमै, म्याकमेन पुन [[डब्ल्युडब्ल्युई]] रिङबाट टाढा गई आफ्नो कार्यकारी भूमिका र डब्ल्युडब्ल्युईको संयुक्त क्षेत्र र दृश्य पछाडि काम सुरु गरेका थिए।

जुन २७ को ''र''को एक शृङ्खलामा, सिएम पङ्कले (अमेरिकी कुस्ती खेलाडी) डब्ल्युडब्ल्युई जुन हिसाबले सञ्चालन भइ रहेको त्यो एकदमै गलत रहेको र म्याकमेनको भूमिकालाई कडा निन्दा गर्दै आफ्ना भनाइहरू व्यक्त गरेका थिए। त्यसपश्चात म्याकमेनले उनलाई डब्ल्युडब्ल्युईबाट प्रतिबन्ध गरेका थिए तर मनि इन द बैङ्क नामक डब्ल्युडब्ल्युईको वार्षिक कार्यक्रममा उनको खेल डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता [[जोन सिना]]सँग हुने भएकाले उनले फेरि प्रतिबन्ध फुकुवा गरेका थिए। सो कार्यक्रममा, म्याकमेन र उपाध्यक्ष जोन लाउरीनाइटिस्ले उक्त खेलमा घुसपैठ गरेतापनि सिएम पङ्कले जोन सिनालाई हराई उनी डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता बन्न सफल भएका थिए। अर्को ''र'' [[ट्रिपल एच]] ''र''मा फर्किएका थिए। उनले डब्ल्युडब्ल्युई निर्देशन विभागको आदेशमा, म्याकमेनलाई ''र'' र ''स्म्याकडाउन'' सञ्चालन गर्नबाट प्रतिबन्ध गरिदिएका थिए तथापि [[ट्रिपल एच]]ले उनलाई निर्देशन विभागका अध्यक्षको रूपमा निर्वाचित गरिदिएका थिए। ट्रिपल एच आफू [[डब्ल्युडब्ल्युई]]का प्रमुख परिचालन अधिकारी बन्ने घोषण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-07-18/mcmahon-relieved-of-duties|title=म्याकमेनको निष्कासन |accessdate=जुलाई १६, २०११|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम}}&lt;/ref&gt; म्याकमेन अक्टोबर १० को ''र''मा फर्किँदै [[ट्रिपल एच]]लाई ''र'' सञ्चालन गर्नबाट प्रतिबन्ध गर्का थिए। उनले [[ट्रिपल एच]] प्रमुख परिचालन अधिकारी बनेकोमा कम्पनीको आर्थिक अवस्थामा विनाशकारी परिवर्तन गरेको कुरा बताएका थिए र उनले पछिल्लो हप्ता गरिएको मतदानमा [[डब्ल्युडब्ल्युई]]मा कार्यरत कर्मचारीहरूले निर्धक्क नभई मतदान गरेको कुरा बताएका थिए। उनले त्यस लगत्तै जोन लाउरीनाइटिस्लाई ''र''का अन्तरीम महाप्रबन्धकको रूपमा निर्वाचित गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-10-10/results|title=डब्ल्युडब्ल्युई सुपर सोको नतिजा: &quot;लाउरीनाइटिस् युगको &quot; सुरुवात|accessdate=अक्टोबर १२, २०११|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम}}&lt;/ref&gt;
जून ११, २०१२ मा, म्याकमेन, जोन लाउरीनाइटिसको कामको मुल्याङ्कन गर्नको लागि [[डब्ल्युडब्ल्युई]]मा फर्किएका थिए। [[जोन सिना]] र [[बिग सो|बिग शो]]सँग उनको तनाव बढिरहेको बेला बिग शोले झुक्किएको उनलाई नकआउट पञ्च प्रहार गर्छन् जसले गर्दा म्याकमेनले नो वे आउटमा बिग शो र जोन सिनाको बीचमा खेल हुने घोषण गर्छन् र उक्त खेलमा यदी [[बिग सो|बिग शो]]ले जोन सिनालाई पराजित गर्न नसकेमा जोन लाउरीनाइटिस ''र''को प्रवन्धको रूपमा काम गर्न नपाउने वा काम छोड्न पर्ने कुरा पनि बताउँछन्। नो वे आउटमा परेको स्टिल केज म्याचमा [[जोन सिना]]ले बिग शोलाई पराजित गर्छन् र जसले गर्दा म्याकम्नले जोन लाउरीनाइटिसलाई ''र''को प्रवन्धकबाट निकालिदिन्छन्।

पछि रको १०००अौँ शृङ्खलामा, म्याकम्नले एजे लीलाई ''र''कि नयाँ प्रवन्धकको रूपमा नियुक्त गरेका थिए र अगष्ट ३ को स्म्याकडाउनको एक शृङ्खलाकमा म्याकमेनले बुकर टिलाई पनि स्म्याकडाउनका प्रवन्धकको रूपमा नियुक्त गरेका थिए। अक्टोबर ८ ''र''को एक शृङ्खलामा, सिएम पङ्कले म्याकमेनले बोलिरहेकको बेलामा आई उनको सामना गरेका थिए। म्याकमेनले पङ्कलाई खेलको चुनौती दिन्छन् र यदी उनले अस्वीकार गरेको खण्डमा उनलाई डब्ल्युडब्ल्युईबाट निकालिदिने कुरा बताएका थिए। उनीहरू बीचको खेल आधिकारिक रूपमा सुरु हुन नपाउँदै उनीहरू बीच हात हालाहाल हुन्छ र जसले गर्दा सिएम पङ्कले उनलाई जिटिएस प्रहार गर्न खोज्दा राइब्याक र जोन सिना आई उनको उद्दार गरेका थिए। सो घटना पश्चात्, हेल इन द सेल नामक डब्ल्युडब्ल्युईको एक वार्षिक कार्यक्रममा, म्याकमेनले सिएम पङ्क विरुद्धमा खेल राखेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wrestlinginc.com/news/2012/10/wwe-raw-results-557173/|title=डब्ल्युडब्ल्युई रको नतिजा - सिएम पङ्कको हेल इन द सेलका प्रतिस्पर्धीको खुलासा |author=टम मिडलटन|date=अक्टोबर १५, २०१२|work=रेस्लिङ इङ्क डटकम|accessdate=अक्टोबर १५, २०१८}}&lt;/ref&gt;

सन् २०१३ को रोयल रम्बलको सुरुवात हुने ताका, म्याकमेनले द रक र सिएम पङ्कको खेलमा द सिल्ड (कुस्ती समूह) को घुसपैठ रहेको खण्ड सिएम पङ्कले उनको उपाधि धुमाउनु पर्ने बताएका थिए। खेलमा, बत्ती अचानक निभेको थियो र द रकलाई सिल्डले आक्रमण गरेका थिए र सोही कारण द रकले खेल गुमाउन पुगेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2013-01-28/mr-mcmahon-injury-update-after-brock-lesnar-attack-26088187|title=Mr. McMahon suffers broken pelvis due to Brock Lesnar attack|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|date=January 29, 2013|accessdate=January 29, 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130195827/http://www.wwe.com/shows/raw/2013-01-28/mr-mcmahon-injury-update-after-brock-lesnar-attack-26088187 |date=January 30, 2013 }}&lt;/ref&gt; भिन्स पुन: उपस्थिति भए र खेललाई पुन: सञ्चालन गरेका थिए जसमा द रकले सिएम पङ्कलाई हराएका थिए। अर्को हप्ताको ''र''मा, पल हेमेनको अन्तर्वार्ताको क्रममा उनका सहयोगी ब्रक लेसलरले भिन्सलाई आक्रमण गरी एफ फाइभ प्रहार गरेका थिए। डब्ल्युडब्ल्युईका अनुसार, म्याकमेन उक्त हमलाका कारण विभिन्न चोटपटक आएको र सल्यक्रियाको आवश्यक रहेको जनाएको थियो। सोही घटनाका कारण उनको र पल हेमेनको खेल परेको थियो जसमा [[ब्रक लेज्नर|ब्रक लेसनर]] पुन: उपस्थित भएका थिए र उनको सामना गर्न ट्रिपल एच पनि आएका थिए जसका कारण उनीहरूको भिडन्त परेको थियो। यस घटना पश्चात्, ट्रिपल एच र ब्रक लेसनरको रेसलमेनिया २९ मा खेल परेको थियो। जुन २०१३ देखि,  म्याकमेन परिवार डब्ल्युडब्ल्युईको नियन्त्रणमा झगडा गरिरहेका थिए। पछि, ट्रिपल एच र स्टेफिनीले द अथोरिटी (अनुवाद-शासनाधिकारी) को सृजना गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-smackdown-results/42724-wwe-smackdown-results-7-19-13-new-smackdown-gm|title=WWE SMACKDOWN RESULTS - 7/19/13 (NEW SMACKDOWN GM)|publisher=WrestleView|accessdate=July 19, 2013|last=टेडेस्को|first=माइक}}&lt;/ref&gt;

म्याकमेन ३ नोभेम्बर २०१४ को ''र''को एक शृङ्खलामा फर्किएका थिए र उनले यदि सर्भाइभर सिरिजमा, जोन सिनाको टोली सिनाले टोली अथोरिटीलाई पराजित गरेको खण्डमा द अथोरिटिको शक्ति र बल गुम्ने बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=CALDWELL'S WWE RAW RESULTS 11/3: Complete &quot;virtual-time&quot; coverage of live Raw - VKM returns on 3 Hour &amp; 38 Minute Show, Rollins vs. Orton, U.S. Title match on WWE Network, more|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_81616.shtml#.VFigNfnF9ps|website=PWTorch.com|accessdate=4 November 2014}}&lt;/ref&gt; टोली सिनाले उक्त खेल जितेको थियो। म्याकमेन १४ डिसेम्बर २०१५ को, रको एक शृङ्खलामा पुन: फर्किँदै टोली अथोरिटीको पक्षमा गएका थिए र उनले टिएलसीमा रोमन रेन्जले ट्रिपल एचलाई आक्रमण गरेको बारेमा जान्नका लागि उनको सामना गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=वर्टमन|first1=जेम्स|title=Raw Five-Point Preview: Dec. 28, 2015|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2015-12-28/five-point-preview-28409262|accessdate=December 27, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227062620/http://www.wwe.com/shows/raw/2015-12-28/five-point-preview-28409262 |date=2015-12-27 }}&lt;/ref&gt;
म्याकमेनले रोमन रेन्जलाई डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेताका लागि सेइमससँग खेल हुने र यदि रोमन रेन्जले खेल गुमाएको खण्डमा उनलाई निस्कासन गरिने जनाएका थिए।
खेलको समयमा, म्याकमेनले उनीहरूको।खेलमा घुसपैठ गर्दै उनलाई झुक्याएका थिए जसका कारण रोमन रेन्जले उनलाई आक्रमण गरेका थिए र उक्त खेल रोमनले जित्नै पुन: अर्को पटक विश्व विजेता बनेका थिए। २८ डिसेम्बरको रमा म्याकमेनले एक अधिकारीलाई आक्रमण गरेको भन्दै पक्राउ गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=वर्टमान|first1=जेम्स|title=Raw Five-Point Preview: Dec. 28, 2015|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2015-12-28/five-point-preview-28409262|accessdate=December 27, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227062620/http://www.wwe.com/shows/raw/2015-12-28/five-point-preview-28409262 |date=2015-12-27 }}&lt;/ref&gt;
४ जनवरी २०१६ मा, म्याकमेनले पुन: अर्को पटक भएको सेइमस र रोमन रेन्जको खेलमा अतिथि निर्णायकको भूमिका निर्वाह गरेका थिए , उक्त खेलमा उनी घाइते हुन पुगेका कारण अर्का निर्णायकले निर्णय लिँदै रेन्जलाई विजयी बनाइदिएका थिए।
उनको योजना असफल भएपछि, उनले रोमन रेन्जको उपाधिलाई आगामी सन् २०१६ को रोयल रम्बलमा रक्षा गर्नु पर्ने बताएका थिए। रोयल रम्बलमा ट्रिपल एचले बाजी मारेका थिए र उनले उपाधि खोसिन पुगेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|title=WWE Raw live results: Dec. 28, 2015|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2015-12-28/wwe-raw-results-28453974|accessdate=December 29, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229153104/http://www.wwe.com/shows/raw/2015-12-28/wwe-raw-results-28453974 |date=2015-12-29 }}&lt;/ref&gt;

२२ फेब्रुअरीको ''र''को एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले पहिलो &quot;भिन्सेन्ट जे म्याकमेन&quot; उत्कृष्ट देन पुरस्कार उनकी छोरी स्टोफिनीलाई प्रदान गर्नै लाग्दा उनका छोरा सेन म्याकमेनले उनलाई रोकेका थिए जहाँ उनी ६ वर्ष पश्चात् डब्ल्युडब्ल्युईमा फर्किएका थिए। उनले रको नियन्त्रण आफ्नो पक्षमा हुनु पर्ने माग राखेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=बेनिगो|first1=एन्थोनी|title=WWE World Heavyweight Champion Roman Reigns def. Sheamus|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2016-01-04/wwe-raw-results-28503480/page-10|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटका|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई|विश्व कुस्ती मनोरञ्जन]]|accessdate=4 January 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107205055/http://www.wwe.com/shows/raw/2016-01-04/wwe-raw-results-28503480/page-10 |date=2016-01-07 }}&lt;/ref&gt;
यसले गर्दा भिन्सले उनका छोरा सेनका लागि [[द अन्डरटेकर]]सँग रेसलमेनिया ३२ मा, हेल इन अ सेल (एक खेलको प्रकार जहाँ प्रतिस्पर्धीहरू जाली भित्र थुनिएर कुस्ती खेल्ने गर्छन्) मा हुने बताएका थिए र यदि सेनले उक्त खेल जितेको खण्डमा द अन्डरटेकर आगामी रेसलमेनियाका लागि पूर्णरूपमा सहभागी हुन नपाउने शर्त रहेको थियो। ४ अप्रिलको ''र''को एक शृङ्खलामा, म्याकमेनले उनको छोराको हिजो भएको खेलको पूर्वावलोकन गरेका थिए। सेन यहीँ आएर उनीसँग बिदा मागेका थिए जसले गर्दा सेनले डब्ल्युडब्ल्युईको अर्को ब्रान्ड द नाइट सो सञ्चालनको अनुमति दिएका थिए। त्यसको केही हप्तासम्म सेनले ''र'' सञ्चालन गरिरहेका थिए र भिन्स म्याकमेन आई सेन र स्टेफिनीले संयुक्त रूपमा ''र''को नियन्त्रण गर्ने घोषण गरेका थिए।
&lt;ref&gt;{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=WWE RAW Results - 1/4/16 (Reigns vs. Sheamus)|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/57324-wwe-raw-results-1-4-16-live-results-from-san-antonio|website=रेसलभ्यु|accessdate=4 January 2016}}&lt;/ref&gt;
३ अप्रिल २०१७ को, ''र''को एक शृङ्खलामा, म्याकमेन पुन: फर्किँदै रको नयाँ महाप्रबन्धक जिम्मेवारी [[कर्ट एङ्गल]]लाई दिइएको बताएका थिए। ५ सेप्टेम्बरमा म्याकमेन स्म्याकडाउनको १२औँ शृङ्खलामा, उपस्थिति हुने बताइएको थियो। उक्त कार्यक्रमको अन्त्यमा, केभिन ओवेन्सले सेनले आक्रमण गरेको विषयमा लिएर भिन्सले उनको सामना गरेका थिए। म्याकमेन, केभिन ओवेन्सले उनका परिवार प्रति व्यक्त गरेको नराम्रा वाक्यहरूका प्रति रिसाएका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.benchwarmers.ie/videos/the-mcmahon-family-celebrates-after-triple-hs-historic-royal-rumble-victory/41818/|शीर्षक=The McMahon Family Celebrates After Triple H's Historic Royal Rumble Victory - BenchWarmers|प्रथम=रोवन|अन्तिम=|प्रकाशक=}}&lt;/ref&gt; सेनलाई पछि, निलम्बन गरिएको थियो। उनका छोरा सेन म्याकमेनलाई हेल इन अ सेल नामक कार्यक्रमकम लागि पुन: बोलाइएको थियो। ओवेन्सले उल्टै भिन्स म्याकमेनलाई आक्रमण गरी घाइते बनाइदिएका थिए। कर्मचारी, निर्णायक र अन्य व्यक्तिहरूको उपस्थितिमा पनि उनले भिन्सलाई कुटपिट गरिरहेका थिए र उनलाई घाइते नै बनाएका थिए। केही क्षणमै स्टिफिनी त्यहाँ उपस्थिति भई उनका बुबालाई सहयोग गरेकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;Raw2222016&quot;&gt;{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=WWE RAW Results - 2/22/16 (Shane McMahon returns)|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/57868-wwe-raw-results-2-22-16-live-results-from-detroit|website=रेसलभ्यु डटकम|accessdate=February 22, 2016}}&lt;/ref&gt;

२२ जनवरी २०१८ मा, म्याकमेन ''र''को २५औँ वार्षिकोत्सबमा देखा परेका थिए र उनले सम्पूर्ण डब्ल्युडब्ल्युईको नाममा सम्बोधन गरेका थिए। उनलाई पछि, स्टोन कोल्डले रिङमा नै आई उनलाई स्टनर (कुस्तीको एक चाल) प्रहार गरेका थिए। १२ मार्चमा, उनी पर्दा पछाडि देखिएका थिए र रोमन रेन्जले गरेको हर्कतका कारण उनी केही समयका लागि कम्पनीबाट निलम्बन हुने बताएका थिए। स्म्याकडाउनको १०००औँ शृङ्खलामा, म्याकमेन पुन: फर्किएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/77098-wwe-raw-results-april-3-wrestlemania/|title=WWE RAW Results - 4/3/17 (Night after WrestleMania 33) - WWE News and Results, RAW and Smackdown Results, TNA News, ROH News|first=माइक|last=रटेडेस्को|date=April 3, 2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;
१७ डिसेम्बर २०१८ को ''र''को एक शृङ्खलामा, म्याकमेन उनका छोरा सेन, उनकी छोरी स्टेफिनी र उनका ज्वाई ट्रिपल एचसँग फर्किएका थिए र खेलाडीहरूलाई स्थानान्तरण गरिने बताएका थिए। म्याकमेन उनीहरूले ''र'' र ''स्म्याकडाउन'' संयुक्त रूपमा सञ्चालन गर्ने घोषण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.wrestlinginc.com/wi/news/2017/0912/632078/wwe-smackdown-live-results/|title=WWE SmackDown Results - Vince McMahon Attacked, Three Title Matches, New Champions Crowned, More - WrestlingInc.com|work=रेस्लिङ निगम|access-date=2018-06-08|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== संयुक्त राज्य कुस्ती सङ्घ ===

मिस्टर म्याकमेनको चरित्र पहिलोपटक देखिए पछि, म्याकमेन डब्ल्युडब्ल्युएफ (हाल डब्ल्युडब्ल्युई) मा, खलनायकको रूपमा देखिएका थिए। सन् १९९३ मा, उनी जेरी ल्वेरसँग विश्व कुस्ती सङ्घ र संयुक्त राज्य कुस्ती सङ्घमा गरी दुई पक्षीय पदोन्नतिका लागि द्वन्द्व गरिरहेका थिए। म्याकमेनले जेरी ल्वेरको &quot; व्यावसायिक कुस्तीको राजा&quot;को रूपबाट च्युत गर्नका लागि विभिन्न कुस्ती खेलाडीहरूलाई मेम्फिस सहर पठाएका थिए। यसले गर्दा उनले आफूलाई पहिलो पटक एक खेलमा सहभागी गराएका थिए। यस भन्दा अघि उनले रिङ बाहिरबाट नै उनीलाई हमला वा झुक्याउने काम गर्दथे।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/history/1993/|title=SummerSlam 1993 official results|accessdate=January 14, 2008|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}&lt;/ref&gt; म्याकमेनलाई त्यतिबेलमा, विश्व कुस्ती सङ्घको मालिक रहेको भनेर स्वीकार गरिएको थिएन र उनीहरूको द्वन्द्वलाई पनि दूरदर्शनहरूमा प्रस्तुत गरिएको थिएन। उनीहरू दुई जानै रेन्डी स्याभेजको साथ सुपरस्टार्सका लागि रिङ बाहिर टिप्पणीकर्ताको भूमिका निभाउने गर्दथे।&lt;ref name=&quot;tatankabio&quot;&gt;{{cite web|first=क्रिस|last=चभिस|url=http://www.nativetatanka.com/bio2.html|title=Tatanka's Biography (Page 2)|accessdate=January 14, 2008|publisher=नेटिभ ताताङ्का|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071226140653/http://www.nativetatanka.com/bio2.html &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archivedate=December 26, 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226140653/http://www.nativetatanka.com/bio2.html |date=December 26, 2007 }}&lt;/ref&gt; उक्त द्वन्द्वका कारण जेरी ल्वेर र ब्रेट हर्टको समरस्ल्याममा खेल परेको थियो। उक्त द्वन्द्व ताताङ्काले जेरी ल्वेरलाई पराजित गरी संयुक्त राज्य कुस्ती सङ्घको उपाधि हात पारेसँगै अन्त्य भएको थियो। जेरी ल्वेरले एउटी किशोरीलाई बलात्कार गर्न प्रयास गरेको समाचार बाहिरिएसँगै उनलाई डब्ल्युडब्ल्युएफबाट निलम्बन गरिएको थियो। उक्त किशोरीले उक्त घटना झुठो भएको भनेपछि, उनी पुन: फर्किएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.wrestleview.com/faq/?article=jerrylawler | title=Jerry Lawler – FAQ  | publisher=रेसलभ्यु}}&lt;/ref&gt;

== अन्य सञ्चार माध्यमहरूमा ==

सन् २००१ मा, म्याकमेनलाई प्लेब्याई नामक कम्पनीले अन्तर्वार्ता लिएको थियो। उनले छोरा सेनका साथ उक्त अन्तर्वार्तामा सहभागी भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite magazine |author= |title=प्लेब्वाई अन्तर्वार्ता: भिन्स म्याकमेन |magazine=प्लेब्वाई |pages=55–68 |date=February 2001}}&lt;/ref&gt; सन् २००६ को मार्चमा उनी ६० वर्षको उमेर हुँदा, उनी मसल्स एन्ड फिटनेस नामक पत्रिकाको आवरणमा देखिएका थिए। मार्च २०१५ मा, उनी ६९ वर्षको छँदा उनी पुन: अर्को पटक मसल्स एन्ड फिटनेसको पत्रिकाको आवरणमा देखम परेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.muscleandfitness.com/athletes-celebrities/interviews/wwe-chief-vince-mcmahon-still-making-gains|title=WWE Chief Vince McMahon Is Still Making Gains|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== चलचित्रमा ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
!शीर्षक
!भूमिका
!टिप्पणी
|-
|सन् २०१४
|''स्कुवाई-डु! रेसलमेनिया मिस्ट्रि''
|मिस्टर म्याकमेन
|आवाज
|-
|सन् २०१५ 
|''द फ्लिन्टस्टोन एन्ड डब्ल्युडब्ल्युई: स्टोन एज स्म्याकडाउन!''
|मिस्टर म्याकमेन
|आवाज
|-
|सन् २०१६ 
|''चाम्प डब्ल्युडब्ल्युई''
|मिस्टर म्याकमेन
|आवाज
|-
|सन् १०१६ 
|''स्कुबाई-डु! एन्ड डब्ल्युडब्ल्युई: कोर्स अफ द स्पिड डिमोन''
|मिस्टर म्याकमेन
|आवाज
|-
|सन् २०१७ 
|''सर्फ अप टु: रेसलमेनिया''
|मिस्टर म्याकमेन
|आवाज
|-
|सन् २०१७ 
|''द जेटसन एन्ड डब्ल्युडब्ल्युई: रोबो-रेसलमेनिया!''
|मिस्टर म्याकमेन
|आवाज
|}
== व्यक्तिगत जीवन ==
[[File:Vince McMahon, Triple H, Shane McMahon, John W. Troxell.jpg|thumb|म्याकमेन जोन डब्ल्यु ट्रोक्सेल, ट्रिपल एच र छोरा सेनको साथ छलफल गर्दै]]
=== परिवार ===

म्याकमेनले २६ अगस्ट १९९६ मा, लिन्डा म्याकमेनसँग विवाह गरेका थिए। उनीहरू भेट लिन्डा १३ र उनी १६ वर्ष छँदा एक गिर्जाघरमा भएको थियो। त्यतिबेला उनी, भिन्स लुपटनको नामले चिनिन्थे जो उनको सौतेनी बुबाको थर थियो। उनीहरूलाई भिन्सकी आमा भिकी एच लुपटनले परिचित गराएकी थिइन्। उनीहरूको दुईवटा सन्तान सेन र स्टेफिनी छन्। दुबैले डब्ल्युडब्ल्युई/डब्ल्युडब्ल्लुएफमा लामो समय बिताइसकेका छन्। उनका छोरा सेनले १ जनवरी २०१० (सन् २०१६ मा पुन: फर्किएका थिए) कम्पनी छोडेका थिए भने उनकी छोरी स्टेफिनीले विभिन्न भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्। म्याकमेनका दाजु रोडरिक जेम्स म्याकमेन, भने कुस्तीसँग सम्बन्धित छैनन्। म्याकमेनका ६ वटा नातिनातिना छन् जहाँ सेनका ३ वटा छोरा र स्टेफिनीको ३ वटा छोरी छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rxmuscle.com/hmr-radio-show/2424-jefftheproducer-hmr.html|title=Heavy Muscle Radio/Access Bodybuilding: (1-3-11):TRIPLE H! Plus, Dr. Scott Connelly!|accessdate=January 3, 2011|publisher=आरएक्स मसल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313055050/http://rxmuscle.com/hmr-radio-show/2424-jefftheproducer-hmr.html |date=March 13, 2016 }}&lt;/ref&gt;

=== धन र दान ===
सन् २००६ सम्म, म्याकमेनको करोड २० लाख बराबरको घर रहेको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://virtualglobetrotting.com/map/vince-mcmahons-house/view/google/|title=Vince McMahon's house in Greenwich, CT (Google Maps)|date=February 19, 2008|publisher=}}&lt;/ref&gt; उनको घन सम्पत्ति १.१ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको बताइएको छ। &lt;ref name=&quot;V01&quot; /&gt; उनी सन् २००१ यता अर्बपति बनेका थिए। तथापि, उनको सम्पत्ति सन् २००२ देखि २०१३ सम्म घटेको थियो।&lt;ref name=&quot;V01&quot;&gt;{{श्रव्य दृश्य स्रोत|मिति=2006|शीर्षक=म्याकमेन|माध्यम=डिभिड|प्रकाशक=विश्व कुस्ती मनोरञ्जन}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stamfordadvocate.com/news/article/The-running-of-the-rich-Is-wealth-changing-406355.php &quot;The running of the rich: Is wealth changing Connecticut politics?&quot;], by Ken Dixon, ''Stamford CT Advocate'', अभिगमन मिति ३ जुलाई २०१०&lt;/ref&gt; सन् २०१४ मा, उनको अनुमानित कुल सम्पत्ति १.२ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो। १६ मे २०१४ मा, कम्पनीको उतारचढावका कारण म्याकमेनको घन ७५ करोड घटेको अनुमान गरिएको थियो। &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/vincent-mcmahon/|title=भिन्सेन्ट म्याकमेन|publisher=फोर्ब्स|accessdate=February 14, 2018}}&lt;/ref&gt; सन् २०१५ मा, उनी पुन: १.१ अर्ब अमेरिकी डलरका साथ अर्बपतिको सूचीमा आएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.courant.com/news/politics/hc-connecticut-senate-wwe-linda-mcmahon-dodd-0916,0,5802894.story|title=WWE's Linda McMahon Seeks GOP Nod For Sen. Chris Dodd's Seat|last=|first=|date=September 16, 2009|work=द हर्टफोर्ड कुनेन्ट|accessdate=April 15, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001171208/http://www.courant.com/news/politics/hc-connecticut-senate-wwe-linda-mcmahon-dodd-0916,0,5802894.story|archive-date=October 1, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001171208/http://www.courant.com/news/politics/hc-connecticut-senate-wwe-linda-mcmahon-dodd-0916,0,5802894.story |date=October 1, 2009 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१८ मा, उनको घन ३.६ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/vincent-mcmahon/|title=भिन्सेन्ट म्याकमेन|publisher=}}&lt;/ref&gt;

म्याकमेन र उनकी श्रीमतीले गणतान्त्रिक दलहरूलाई दान गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news | first = अलेक्सान्देर | last = बर्स | first2 = पार्टि | last2 = टारिनि | url = http://www.politico.com/story/2014/05/linda-mcmahon-mega-donor-2014-elections-107002 | title = McMahon reemerges as mega-donor | work = पोलितिको | date = May 25, 2014 | accessdate = March 24, 2016 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१४ मा, उनीहरूले १० लाख अमेरिकी डलर सङ्घीय उमेदवार र राजनितीक समितिलाई दान गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news | first = | last =  | first2 =  | last2 =  | url = https://www.washingtonpost.com/politics/a-portrait-of-trump-the-donor-free-rounds-of-golf-but-no-personal-cash/2016/04/10/373b9b92-fb40-11e5-9140-e61d062438bb_story.html | title = Missing from Trump's list of charitable giving: His own personal cash | work = द वासिङ्टन पोस्ट | date = April 10, 2016 | accessdate = April 11, 2016 }}&lt;/ref&gt; म्याकमेन र उनको परिवारले [[डोनाल्ड ट्रम्प]]को कोष लाई ५० लाख अमेरिकी डलर दान गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;nonprofit quarterly&quot;/&gt; सन् २००८ मा, उनले विभिन्न सैनिक विद्यालयहरूमा गरी ८० लाख अमेरिकी डलर दान गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;nonprofit quarterly&quot;&gt;{{cite magazine|author=रिक कोहेन |url=http://www.nonprofitquarterly.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4846:the-cohen-report-linda-mcmahons-nonprofit-non-credentials&amp;catid=149:rick-cohen&amp;Itemid=117 |title=@npquarterly &amp;#124; The Cohen Report &amp;#124; Linda McMahon's Nonprofit Non-Credentials |magazine=द ननफ्रोफिट क्वाटर्ली  |accessdate=2010-09-04}}&lt;/ref&gt; म्याकमेनले सन् १९८६ देखि, विशेष ओलम्पिक समितिलाई दान गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;weeklystandard1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.weeklystandard.com/articles/wrestlemania-connecticut |title=WrestleMania in Connecticut |work=द विक्ली स्ट्यान्डर्ड |date=July 19, 2010 |accessdate=June 14, 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303150409/http://www.weeklystandard.com/article/485907 |date=March 3, 2016 }}&lt;/ref&gt;

=== बलात्कार र यौन उत्पीडनको आरोप ===
१६ जुलाई १९८६ मा, विश्व कुस्ती सङ्घकी सम्भवतः प्रथम निर्णायक रिटा मारिले, म्याकमेनले उनलाई जबर्जस्ती करणी गरेको र उनमाथि मुख मैथुन गर्ने प्रयास गरेको र उनले अठेर गरेपछि उनलाई बलात्कार गरिएको दावी गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/sexliesheadlocks00shau/page/115|title=Sex, Lies, and Headlocks: The Real Story of Vince McMahon and the World Wrestling Federation|last=Assael|first=Shaun|last2=Mooneyham|first2=Mike|publisher=Crown Publishers|year=2002|isbn=0609606905|edition=1st|location=New York|pages=[https://archive.org/details/sexliesheadlocks00shau/page/115 115–117]|oclc=49276567|last-author-amp=yes}}&lt;/ref&gt;
१ फेब्रुअरी २००६ मा, म्याकमेनलाई फ्लोरिडाको बोका रटनमा, कामदारद्वारा यौन दुर्व्यवहार गरेको आरोप लगाइएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/sexliesheadlocks00shau/page/115|title=Sex, Lies, and Headlocks: The Real Story of Vince McMahon and the World Wrestling Federation|last=|first=सन|last2=मनिहाम|first2=माइब|publisher=क्राउन |year=2002|isbn=0609606905|edition=1st|location=New York|pages=[https://archive.org/details/sexliesheadlocks00shau/page/115 115–117]|oclc=49276567|last-author-amp=yes}}&lt;/ref&gt; सुरुमा, यस आरोप बदनाम गरिएको देखिन्थ्यो किनभने म्याकमेन त्यसबेला सन् २००६ को रोयल रम्बलको लागि मियामीमा रहेकम थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bocaratonnews.com/index.php?src=news&amp;prid=14071&amp;category=Local%20News|title=WWE chief accused of groping Boca tanning salon worker|last=King|first=Dale|date=February 3, 2006|work=बोका रातोन समाचार|accessdate=July 2, 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928094453/http://www.bocaratonnews.com/index.php?src=news&amp;prid=14071&amp;category=Local%20News |date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt; कथित घटना रोयल रम्बलको दिनमा प्रहरी समक्ष उजुरी गरिएको थियो, तर वास्तवमा उक्त घटना अघिल्लो दिन भएको बनेर स्पष्ट पारिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.wrestlingobserver.com/wo/news/headlines/default.asp?aID=15391|title=McMahon situation to get more publicity|first=Dave|last=Meltzer|magazine=रेस्लिङ अब्जरभर न्युजलेटर|accessdate=July 2, 2007|date=February 2, 2006}}&lt;/ref&gt; २५ मार्च मा, म्याकमेन विरुद्ध अनुसन्धानको परिणामको रूपमा कुनैपनि अभियोग दर्ता गरिएको थिएन।
&lt;ref&gt;{{cite news|title=Digest|url=http://articles.sun-sentinel.com/2006-03-25/news/0603250062_1_consecutive-life-cancer-treatment-life-terms|accessdate=March 9, 2016|work=सन सेन्टिल|date=March 25, 2006}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310024927/http://articles.sun-sentinel.com/2006-03-25/news/0603250062_1_consecutive-life-cancer-treatment-life-terms |date=March 10, 2016 }}&lt;/ref&gt;

== कुस्तीमा ==
* '''अन्तिम चाल''' 
** ''पेडिग्री'' (डबल अन्डरहुक फेसबस्टर) - [[ट्रिपल एच]]को दखासिखि
** ''पीपुल्स एलबो / कर्पोरेट एलबो'' (प्रतिस्पर्धीको छातीमा कुहिनाको प्रहार [[ड्वेन जोनसन|द रक]] को देखासिखि
** लेग ड्रप - हल्क होगन
** ''म्याकमेन स्टनर'' - &quot;स्टोन कोल्ड&quot; स्टिभ अस्टिनको देखासिखि
* '''उपनाम''' 
** द बोस
** द जेनेटिक ज्याकह्यामर
* '''प्रवेश सङ्गीत''' 
** &quot;नो चान्स इन हेल&quot;
== उपाधि तथा उपलब्धिहरू ==
[[File:Vince as ECW champ.jpg|thumb|upright|200px|म्याकमेन इसिडब्ल्यु विश्व विजेताको रूपमा, सन् २००७ मा]]
[[File:Vince McMahon Walk of Fame.jpg|thumb|200px|म्याकमेनको तारा अङ्कित, हलिवुड वाक अफ फेम]]
* '''व्यावसायिक कुस्ती हल अफ फेम'''
** सन् २०११ को सदस्य&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pwhf.blogspot.com/2010/11/lawler-mcmahon-road-warriors-among-pwhf.html|title=लवेर, म्याकमेन, रोड वरियर्स, कुस्तीका हल अफ फेम २०११ का आधिकारिक सदस्य बनेका छन्|work=पेशेवर कुस्ती हल अफ फेम|date=नोभेम्बर २६, २०१०|accessdate=नोभेम्बर २८, २०१०}}&lt;/ref&gt;
* '''''प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेटेड'''''
** वर्षको दुश्मनी (सन् १९९६) &lt;small&gt;विरुद्ध एरिक बिसफ&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Feud of the Year&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwifoty.htm |title=कुस्तीको जानकारी – प्रो रेस्लिङ इलुस्टेटर पुरस्कार विजेताहरू– वर्षको द्वन्द्व |accessdate=जुलाई १८, २००७ |publisher=प्रो रेस्लिङ इलुस्टेटर|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080616062707/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwifoty.htm |archivedate=जुन १६, २००८ |df=mdy }}&lt;/ref&gt;
** वर्षको दुश्मनी (सन् १९९८, १९९९) &lt;small&gt;विरुद्ध स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन बिरुद्ध&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Feud of the Year&quot;/&gt;
** वर्षको दुश्मनी (२००१) &lt;small&gt; [[सेन म्याकमेन]] बिरुद्ध&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Feud of the Year&quot;/&gt;
** वर्षको उत्कृष्ट खेल (२००६) &lt;small&gt; सन माइकल्सको बिरुद्ध, रेसलमेनिया २२ मा&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm |title=रेस्लिङको जानकारी – प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेटेड पुरस्कार विजेताहरू– वर्षको उत्कृष्ट खेल |accessdate=जुलाई २६, २००७ |publisher=प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेटेड |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080616063308/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm |archivedate=जुन १६, २००८ |df=mdy }}&lt;/ref&gt;
* '''[[डब्ल्युडब्ल्युई|विश्व कुस्ती मनोरञ्जन]]'''
** इसिडब्ल्यु विश्व विजेता (१ पटक) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/ecw/history/ecwchampionship/|title= इसिडब्ल्यु च्याम्पियनसिप आधिकारिक इतिहास|accessdate=जुलाई १८, २००७|publisher=डब्ल्युडब्ल्युइ डटकम}}&lt;/ref&gt;
** डब्ल्युडब्ल्युएफ विश्व विजेता (१ पटक)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|title= डब्ल्युडब्ल्युइका विभिन्न विजेताहरूको आधिकारिक इतिहास|accessdate=जुलाई १८, २००७|publisher=डब्ल्युडब्ल्युइ डटकम}}&lt;/ref&gt;
** रोयल रम्बल (सन् १९९९)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/january/1999.htm|title=रोयल रम्बल १९९९ नतिजा|accessdate=अगस्ट २२, २००७|publisher=पिडब्ल्युडब्ल्युइडब्ल्यु डट नेट}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512001103/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/january/1999.htm |date=2012-05-12 }}&lt;/ref&gt;
* '''''रेस्लिङ अब्जरभर न्युजलेटर पुरस्कार'''''
** उत्कृष्ट बुकर (१९८७, १९९८, १९९९)
** उत्कृष्ट प्रर्वतक (१९८८, १९९८–२०००)
** उत्कृष्ट गैर कुस्ती खेलाडी (१९९९, २०००)
** वर्षको दुश्मनी (१९९८, १९९९) &lt;small&gt; बिरुद्ध स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन&lt;/small&gt;
** सबैभन्दा आपत्तिजनक (१९८३–१९८६, १९९०, १९९३)&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=|title=जनवरी २२, १९९६:रेस्लिङ अब्जरभर न्युजलेटर (नतिजा) १९९५ रेस्लिङ अब्जरभर न्युजलेटर पुरस्कार, १९९५ रेकर्ड पुस्तिका र अरु बढि सामग्रीहरू|last=मेल्टेजर|first=डेभ|date=जनवरी २२, १९९६|journal=रेस्लिङ अब्जरभर न्युजलेटर|doi=|pmid=|access-date=}}&lt;/ref&gt;
** वर्ष सबैभन्दा खतरनाक द्वन्द (सन् २००६) &lt;small&gt;सेन म्याकमेन विरुद्ध डि-जेनेरेसन एक्स (सन माइकल्स [[ट्रिपल एच]])&lt;/small&gt;
** रेस्लिङ अब्जर्भर न्युजलेटर हल अफ फ्रेम १९९६ का सदस्य

=== अन्य पुरस्कार र सम्मानहरू ===
* ब्वाइज एण्ड गल्स्स क्लब अफ अमेरिका हल अफ फ्रेम (२०१५ का सदस्य)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.411mania.com/wrestling/vince-mcmahon-will-be-inducted-into-the-boys-girls-clubs-of-america-25th-annual-hall-of-fame|title=४११ मेनिया - भिन्स म्याकमेन द द ब्वाइज एण्ड गल्स क्लब्स हल अफ फ्रेममा घोषित भएका छन्|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* गिनिज विश्व किर्तिमान – वृद्ध डब्ल्युडब्ल्युई विजेता (सेप्टेम्बर १९९९)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/oldest-person-to-win-the-world-wrestling-entertainment-championship|title= वल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्टको उपाधि उचाल्ने सबैभन्दा बढि उमेरका विजेता|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* डक्टर अफ ह्युम्यान लेटर्स, स्केर्ड हर्ट विश्वविद्यालयबाट&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stamfordadvocate.com/news/local/scn-sa-mcmahon7may14,0,7480442.story?coll=stam-news-local-headlines |title=डब्ल्युडब्ल्युइका कार्यकारी |author=ज्यामी डेलोमा |accessdate=मे १४, २००७ |date=मे १४, २००७ |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070517060358/http://www.stamfordadvocate.com/news/local/scn-sa-mcmahon7may14%2C0%2C7480442.story?coll=stam-news-local-headlines |archivedate=मे १७, २००७ |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=doctor&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/news/archive/drmcmahon|title=मिस्टर म्याकमेन डाक्टर म्याकमेन बनेका छन्|author=एन्ड्रयु रुट|accessdate=मे १४, २००७|date=मे १३, २००७}}&lt;/ref&gt;
* स्टार अन द हलिवुड वाक अफ फ्रेम

==''लुच्चा दे अपुस्ता'' तथ्याङ्क==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center&quot;
|-
! width=20%|जित्ने
! width=20%|हार्ने 
! width=13%|स्थान
! width=13%|कार्यक्रम 
! width=13%|मिति
! width=21%|टिप्पणी 
|-
|बबि लास्लि&lt;br/&gt;([[डोनाल्ड ट्रम्प]]को कपाल) || उमागा&lt;br/&gt;(भिन्स म्याकमेनको कपाल) || डेट्रोइट, मिसिगन || रेसलमेनिया २३ || {{dts|2007|04|01}} || यो खेललाई (अङ्ग्रेजीमा) &quot;ब्याटल अफ बिलिनियर्स&quot; (नेपालीमा - अरबपतिको भिडन्त) पनि भनिएको छ। स्टोन कोल्ड स्टिभ अस्टिन विशेष अतिथि निर्णायकको रूपमा सेवा गरेका थिए।
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची|३}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{Commons category|Vince McMahon|भिन्स म्याकमेन}}
* [http://corporate.wwe.com/company/executive-officers डब्ल्युडब्ल्युई कार्यकारी प्रोफाइल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222145633/http://corporate.wwe.com/company/executive-officers |date=2015-12-22 }}
* {{wwe superstar|name = मिस्टर म्याकमेन}}

[[श्रेणी:अमेरिकी पुरुष व्यावसायिक कुस्ती खेलाडीहरू]]</text>
      <sha1>rfai5mrb39j42ofaw60dp423ykc78fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चौकुने गाउँपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102937</id>
    <revision>
      <id>1355788</id>
      <parentid>1353204</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19005-53</username>
        <id>77778</id>
      </contributor>
      <origin>1355788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8460" sha1="89dr3vvkirsp3pnp8033415o92d9xnh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| name = {{पृष्ठको नाम}}
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[गाउँपालिका]]
| motto = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Nepal Karnali Province#Nepal
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28.792|81.387|type:city_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name3 = [[सुर्खेत जिल्ला]]|&lt;!-- Politics --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-surkhet/chaukune?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = प्रमुख
| leader_name = डायमण्ड जोशी [राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]
| leader_title1 = उपाध्यक्ष
| leader_name1 = नरबहादुर बान्तोला &lt;small&gt; ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]])
| established_title = स्थापना
| established_date = २०७३ फागुन २७
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 381.01&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
&lt;!-- Population   --&gt;| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&amp;district=68&amp;municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = 26950
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = +९७७-८३
| blank_name = केन्द्र
| blank_info = साविक [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालय
| website = [https://chaukunemun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes = 
}} 

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपाल]]को [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँपालिका]] हो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका 
थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218 |date=2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; साविकका [[लगाम]], [[बेतान]], [[विजौरा]], [[घाटगाउँ]] र [[गुटु]] गविसहरूलाई मिलाएर यो गाउँपालिका बनाइएको थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ३८१.०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको केन्द्र [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। यो गाउँपालिकामा कुल १० वटा वडाहरू रहेको छन्।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २६,९५० रहेको छ भने यहाँ ५,३३६ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ चौकुने गाउँपालिकाको वडागत विवरण 
|-
! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[लगाम]] (३, ४, ५, ६) || २,३०८ || ७१.१४ || ३२.४५
|-
| २ || [[लगाम]] (१, २, ७, ८, ९) || १,९१९ || ४४.३९ || ४३.२३
|-
| ३ || [[बेतान]] || २,९१० || ७२.५१ || ४०.१३
|-
| ४ || [[विजौरा]] (१, २, ७, ८, ९) || २,६९६ || ३८.२४ || ७०.५०
|-
| ५ || [[विजौरा]] (३, ४, ५, ६) || २,४२३ || ३६.३६ || ६६.६४
|-
| ६ || [[गुटु]] (१, २, ३, ४) || २,३५६ || ४५.०८ || ५२.२६
|-
| ७ || [[गुटु]] (५, ६, ७) || ३,७९८ || १०.१२ || ३७५.३०
|-
| ८ || [[गुटु]] (८, ९) || २,६५० || ९.७७ || २७१.२४
|-
| ९ || [[घाटगाउँ]] (५, ७, ८, ९) || २,३३० || २४.३१ || ९५.८५
|-
| १० || [[घाटगाउँ]] (१, २, ३, ४, ६) || ३,५६० || २९.०९ || १२२.३८
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! २६,९५० !! ३८१.०१ !! ७०.७३
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://ddcsurkhet.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, सुर्खेत]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>89dr3vvkirsp3pnp8033415o92d9xnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355789</id>
      <parentid>1355788</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19005-53</username>
        <id>77778</id>
      </contributor>
      <origin>1355789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8334" sha1="a6af1q62squ1ly0f3c2usks9xapdtfb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| name = {{पृष्ठको नाम}}
| other_name = 
| native_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[गाउँपालिका]]
| motto = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline = 
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| pushpin_map = Nepal Karnali Province#Nepal
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| coordinates = {{coord|28.792|81.387|type:city_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
&lt;!-- Location --&gt;| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name3 = [[सुर्खेत जिल्ला]]|&lt;!-- Politics --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-surkhet/chaukune?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type = 
| leader_title = प्रमुख
| leader_name = राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी
| leader_title1 = उपमेयर
| leader_name1 = राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी
| established_title = स्थापना
| established_date = २०७३ फागुन २७
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 381.01&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
&lt;!-- Population   --&gt;| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&amp;district=68&amp;municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = 26950
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]]
| utc_offset = +५:४५
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code = 
| area_code = +९७७-८३
| blank_name = केन्द्र
| blank_info = साविक [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालय
| website = [https://chaukunemun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes = 
}} 

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपाल]]को [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँपालिका]] हो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका 
थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218 |date=2015-09-20 }}&lt;/ref&gt; साविकका [[लगाम]], [[बेतान]], [[विजौरा]], [[घाटगाउँ]] र [[गुटु]] गविसहरूलाई मिलाएर यो गाउँपालिका बनाइएको थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ३८१.०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको केन्द्र [[घाटगाउँ]] गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। यो गाउँपालिकामा कुल १० वटा वडाहरू रहेको छन्।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २६,९५० रहेको छ भने यहाँ ५,३३६ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ चौकुने गाउँपालिकाको वडागत विवरण 
|-
! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[लगाम]] (३, ४, ५, ६) || २,३०८ || ७१.१४ || ३२.४५
|-
| २ || [[लगाम]] (१, २, ७, ८, ९) || १,९१९ || ४४.३९ || ४३.२३
|-
| ३ || [[बेतान]] || २,९१० || ७२.५१ || ४०.१३
|-
| ४ || [[विजौरा]] (१, २, ७, ८, ९) || २,६९६ || ३८.२४ || ७०.५०
|-
| ५ || [[विजौरा]] (३, ४, ५, ६) || २,४२३ || ३६.३६ || ६६.६४
|-
| ६ || [[गुटु]] (१, २, ३, ४) || २,३५६ || ४५.०८ || ५२.२६
|-
| ७ || [[गुटु]] (५, ६, ७) || ३,७९८ || १०.१२ || ३७५.३०
|-
| ८ || [[गुटु]] (८, ९) || २,६५० || ९.७७ || २७१.२४
|-
| ९ || [[घाटगाउँ]] (५, ७, ८, ९) || २,३३० || २४.३१ || ९५.८५
|-
| १० || [[घाटगाउँ]] (१, २, ३, ४, ६) || ३,५६० || २९.०९ || १२२.३८
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! २६,९५० !! ३८१.०१ !! ७०.७३
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://ddcsurkhet.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, सुर्खेत]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>a6af1q62squ1ly0f3c2usks9xapdtfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मिन्ट डटकम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106942</id>
    <revision>
      <id>1355759</id>
      <parentid>1316652</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T05:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16826" sha1="sil6likcuzz3pg59s3slosuzq84ssmh" xml:space="preserve">{{Infobox company
| logo          = चित्र:मिण्ट डटकमको लोगो.png
| name          = मिन्ट डटकम
| type          = [[सहायक कम्पनी]]
| foundation    = सन् २००६
| founder       = [[आरोन पाट्जर]]
| parent = [[इण्टुइट]]
| industry      = [[व्यक्तिगत वित्त]], [[सफ्टवेयर]]
| location      = [[माउण्टेन भ्यू, क्यालिफोर्निया]]
| location_country = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]
| area_served   = संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा
| products      = [[इण्टरनेट अनुप्रयोग]], [[मोबाइल अनुप्रयोग]]
| revenue       = 
| num_employees = ३५; सन् २००९ मा इण्टुइटद्वारा अधिग्रहण गरिनु पूर्व&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://techcrunch.com/2009/10/07/everything-you-wanted-to-know-about-startup-building-but-were-afraid-to-ask/ | title = Everything You Wanted To Know About Startup Building But Were Afraid To Ask | accessdate = २००९-१०-१४ | author = | date = अक्टोबर ७, २००९ | publisher = टेक क्रञ्च }}&lt;/ref&gt;
| homepage      = [http://www.mint.com/ mint.com]
}}

'''मिन्ट डटकम''' एक निःशुल्क, वेब आधारित [[व्यक्तिगत वित्त|व्यक्तिगत वित्तीय व्यवस्थापन]] सेवा हो जसले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[क्यानडा]]मा सेवा सञ्चालन गर्दथ्यो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://satisfaction.mint.com/mint/topics/can_mint_be_used_outside_of_the_u_s?from_gsfn=true|title=Can Mint be used outside of the U.S.?|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110126083654/http://satisfaction.mint.com/mint/topics/can_mint_be_used_outside_of_the_u_s?from_gsfn=true|archivedate=2011-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110126083654/http://satisfaction.mint.com/mint/topics/can_mint_be_used_outside_of_the_u_s?from_gsfn=true |date=2011-01-26 }}&lt;/ref&gt; यसलाई आरोन प्याटजरले सृजना गरेका थिए। मिन्टले मूल रूपमा [[योडली]]सँगको सम्झौताको माध्यमबाट खाता एकत्रीकरण प्रदान गरेको थियो, तर पछि यसले खाताहरूमा जडानको लागि इण्टुइट प्रयोग गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://money.cnn.com/2010/12/02/pf/mint_leaves_yodlee/index.htm|title=Yodlee no longer powers Mint.com's data aggregation tools|work=सिएनएन|first=ब्लेक|last=एलायस|date=December 2, 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181008144049/https://money.cnn.com/2010/12/02/pf/mint_leaves_yodlee/index.htm |date=October 8, 2018 }}&lt;/ref&gt; मिन्टको प्राथमिक सेवाले प्रयोगकर्ताहरूलाई बेङ्क, क्रेडिट कार्ड, लगानी, ऋण र लेनदेनलाई एकल प्रयोगकर्ता अन्तखुखीका मार्फत पछ्याउन, साथै बजेट सृजना र वित्तीय लक्ष्यहरू थप्न अनुमति दिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://mashable.com/2010/04/12/mint-cash-pending |title=Mint.com Now Tracks Cash and Pending Transactions|accessdate=2010-04-19}}&lt;/ref&gt; सन् २००९ मा, [[क्वीकेन]] र [[टर्बोट्याक्स]]को निर्माता कम्पनी, इण्टुटले कम्पनीलाई अधिग्रहण गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;acq&quot;&gt;{{cite web | title = मिन्ट डटकम माथि इण्टुइटको अधिग्रहण सम्पन्न | publisher = इण्टुइट | date = नोभेम्बर २, २००९ | url = http://about.intuit.com/about_intuit/press_room/press_release/articles/2009/IntuitCompletesAcquisitionofMint.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204144356/http://about.intuit.com/about_intuit/press_room/press_release/articles/2009/IntuitCompletesAcquisitionofMint.com |date=2018-12-04 }}&lt;/ref&gt;

सन् २०१० सम्म, मिन्ट डटकमले १६,००० भन्दा बढी अमेरिकी र क्यानडेलीहरूलाई वित्तीय संस्थासँग सम्पर्क राख्ने, र १ करोड ७ लाख भन्दा बढी व्यक्तिगत वित्तीय खाताहरूलाई समर्थन गर्ने दावी गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Martha|first1=Shaughnessy|title=Using Intuit’s Technology Doubles Bank Access, Completes Users’ Experience|url=https://www.mint.com/press/get-the-full-financial-picture-mint-com-works-with-nearly-all-u-s-banks|publisher=Mint.com press release|accessdate=28 September 2015|archiveurl=https://www.mint.com/press/get-the-full-financial-picture-mint-com-works-with-nearly-all-u-s-banks|archivedate=28 September 2015|date=19 April 2010}}&lt;/ref&gt; नोभेम्बर २०१३ मा, मिन्ट डटकमले १ करोड भन्दा बढी प्रयोगकर्ताहरू भएको दावी गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.mint.com/what-is-mint/ | title=What is Mint? Your Financial Life All In One Place | publisher=Mint.com | accessdate=February 24, 2013 | quote=Mint has more than 10 million users who know their information is always secure. | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101219075553/http://www.mint.com/what-is-mint/ | archivedate=December 19, 2010 }}&lt;/ref&gt; सन् २०१६ मा, मिन्ट डटकमले २ करोड भन्दा बढी प्रयोगकर्ताहरू भएको दावी गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://blog.mint.com/credit/mint-by-the-numbers-which-user-are-you-040616/ | title=Mint by the Numbers: Which User Are You? | publisher = Mint.com | accessdate=January 7, 2017 | quote=Over this decade, we’ve grown to include over 20 million users!}}&lt;/ref&gt;

== लगानी तथा वित्त ==

मिन्टले, डिएजी भेञ्चर्स, सास्ता भेञ्चर्स , र फर्ष्ट राउण्ड क्यापिटल, को साथसाथै [[गुगल]]मा प्रारम्भिक लगानीकर्ता राम श्रीराम लगायत प्रमुख लगानीकर्ताहरूबाट ३ करोड भन्दा बढी लगानी प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web | last = विवेक | date = मे २३, २००७ | title = MyMint.com acquires Mint.com; raises $5 million | publisher = स्टार्टअप स्क्याड | url = http://startupsquad.com/2007/05/23/mymintcom-acquires-mintcom-raises-5-million/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081108120654/http://startupsquad.com/2007/05/23/mymintcom-acquires-mintcom-raises-5-million/ |date=2008-11-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://venturebeat.com/2009/08/12/mintcom-rakes-14-million-in-third-round-of-funding/|title=Mint.com rakes in $14 Million in third round of funding|date=August 12, 2009|first=किम-मेइ|last=कटलर|publisher=भेञ्चर
बिट}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181008143854/https://venturebeat.com/2009/08/12/mintcom-rakes-14-million-in-third-round-of-funding/ |date=October 8, 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last = मार्सल | first = म्याट | date = अक्टोबर १६, २०९७ | title = Mint, online money manager, raises $4.7M | publisher = भेञ्चर बिट | url = https://venturebeat.com/2007/10/16/mint-online-money-manager-raises-47m/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922172526/https://venturebeat.com/2007/10/16/mint-online-money-manager-raises-47m/ |date=2018-09-22 }}&lt;/ref&gt; १ करोड ४ लाख को पछिल्लो कोष सङ्कलनको  चरण, अगष्ट २००९ मा कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत आरोन प्याटजरले बन्द गरिदिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1378887/000137888709000006/xslFormDX01/primary_doc.xml|title=SEC FORM D|work=सेक डट जिओभी|accessdate=२७ फेब्रुअरी २०१५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first = जेसन | last = किनकेड | title = Full Details On Mint’s $14 Million Series C Round | publisher = टेक क्रञ्च  | date = अगष्ट १२, २००९ | url = https://techcrunch.com/2009/08/12/full-details-on-mints-14-million-series-c-round }}&lt;/ref&gt; टेक क्रञ्चले पछि मिन्टको मूल्याङ्कन १४० मिलियन अमेरिकी डलर भएको बताएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web | first = माइकल | last = अरिङटन | title = Mint is Worth A Mint: $140 Million Valuation | publisher = टेक क्रञ्च | date = सेप्टेम्बर २, २००९ | url = https://techcrunch.com/2009/09/02/mint-is-worth-a-mint-140-million-valuation/ }}&lt;/ref&gt;

फेब्रुअरी २००८ मा, कम्पनीमा राजस्व, नेतृत्व उत्पादनको माध्यमबाट उत्पन्न भएको थियो जसलाई प्रयोगकर्ताहरूबाट अत्यधिक निजीकृत, लक्षित वित्तीय उत्पादनहरूको सिफारिशहरूबाट शुल्क आर्जन गरेर प्राप्त गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://blog.mint.com/blog/updates/how-mints-smartsave%E2%84%A2-savings-engine-works/ | publisher = मिन्ट डटकम | title = कसरी मिन्टको बचत इञ्जिनले काम गर्दछ | quote = | date = अक्टोबर ११, २०९७ | accessdate = २००८-०२-२४ | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080214203643/http://blog.mint.com/blog/updates/how-mints-smartsave%E2%84%A2-savings-engine-works/ | archivedate = फेब्रुअरी १४, २००८ }}&lt;/ref&gt;

=== बिक्री ===

१३सेप्टेम्बर २००९ मा टेक क्रञ्चले, इण्टुटले मिन्टलाई १७० मिलियन अमेरिकी डलरमा अधिग्रहण गरेको बताएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web | first = माइकल | last = एरिङटन  | title = इण्टुइटले पूर्व टेक क्रञ्च५० का विजेता मिन्ट डटकमलाई १७० मिलियन अमेरिकी डलरका लागि अधिग्रहण गरेको छ | publisher = टेक क्रञ्च | date = सेप्टेम्बर १३, २००९ | url =  https://techcrunch.com/2009/09/13/intuit-to-acquire-former-techcrunch50-winner-mint-for-170-million/ }}&lt;/ref&gt; उक्त घोषण अर्को दिन आधिकारिक रूपमा गरिएको थियो।

२ नोभेम्बर २००९, मा, इण्टुइटले उनीहरूको मिन्ट डटकमको अधिग्रहण सम्पन्न भएको घोषणा गरेको थियो। मिन्ट डटकमका पूर्व [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]], आरोन पाट्जरलाई कम्पनीका उपाध्यक्ष तथा इण्टुइटको व्यक्तिगत वित्त समूहको महाप्रबन्धकको रूपमा नामकरण गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;acq&quot; /&gt; मिन्ट डटकमका लागि जिम्मेवार र सबै क्वीकेन अनलाइन, डेस्कटप, र मोबाइल प्रस्तावहरूका लागि पनि उनलाई छनौट  गरिएको थियो। पाट्जरले, अनलाइन उत्पादन मिन्ट डटकमका सुविधाहरू द्रुत डेस्कटपका उत्पादनहरूमा समावेश गरिने, र यसको विपरित अन्तर्क्रिय व्यक्तिगत फाइल, टोलीको दुई सहयोगी पक्षहरूको रूपमा रहने बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web | title = इण्टुइटले मिन्ट डटकमको धिग्रहण सम्पन्न गरेको छ | publisher = द क्वीकेनको आधिकारिक ब्लग | date = November 2, 2009 | url = http://blog.quicken.intuit.com/announcement/2009/11/02/intuit-completes-acquisition-of-mint-com/ | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100511234408/http://blog.quicken.intuit.com/announcement/2009/11/02/intuit-completes-acquisition-of-mint-com/ | archivedate = May 11, 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511234408/http://blog.quicken.intuit.com/announcement/2009/11/02/intuit-completes-acquisition-of-mint-com/ |date=May 11, 2010 }}&lt;/ref&gt; पाट्जरले डिसेम्बर २०१२ मा इण्टुइट छाडेका थिए।&lt;ref name=&quot;mint.com_20120520&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.linkedin.com/in/apatzer | title=लिङ्क्डिन डटकम - आरोन प्याट्जर | work=मिन्ट डटकम | accessdate=मे २०, २०१४}}&lt;/ref&gt;

== विवदास्पद अभ्यासहरू ==
=== सुरक्षा ===

मिन्टले प्रयोगकर्ताहरूलाई उनीहरूको नाम नाम, पासवर्ड, उनीहरूको बेङक खाता, क्रेडिट कार्ड, र अन्य वित्तीय खाताहरू पहुँच प्रदान गर्न अनुरोध गर्दछ।&lt;ref&gt;{{cite news
 | url=http://www.mybanktracker.com/news/2011/05/26/ing-direct-read-only-access-codes-financial-aggregation/
 | title=ING Direct Launches 'Read-Only' Access Codes for Financial Aggregation
 | date=2011-05-26
 | accessdate=2013-09-28
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224212159/http://www.mybanktracker.com/news/2011/05/26/ing-direct-read-only-access-codes-financial-aggregation/ |date=2015-02-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | url=http://security.stackexchange.com/questions/10820/could-mint-com-be-more-secure-and-if-so-how/15197#15197
 | title=Could mint.com be more secure, and if so, how?
 | work=सूचना प्रविधि सुरक्षा ष्ट्याक विनियम
 | accessdate=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
*{{official website|http://www.mint.com}}

[[श्रेणी:व्यक्तिगत वित्त वेबसाइटहरू]]
[[श्रेणी:एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली) सफ्टवेयर]]
[[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:आइओएस सफ्टवेयर]]</text>
      <sha1>sil6likcuzz3pg59s3slosuzq84ssmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जाइकु</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107029</id>
    <revision>
      <id>1355742</id>
      <parentid>1204137</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T01:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15531" sha1="bctzr720o5kf9csxworya317vyi7ywc" xml:space="preserve">{{Infobox company
 |name   = जाइकु
 |logo   = जाइकुको हरित लोगो.png
 |type   = सुक्ष्म ब्लगिङ
 |foundation     = फेब्रुअरी २००६
 |defunct        = १५ जनवरी २०१२
 |location       =  [[हेल्सिङ्की|हेल्सिन्की]], [[फिनल्यान्ड]]
 |industry       = अनलाइन सेवा
 |homepage       = [http://www.jaiku.com/ www.jaiku.com]
}}
'''जाइकु''' एक सामाजिक सञ्चाल, सूक्ष्म-ब्लगिङ तथा प्रवाह सेवा सेवा थियो जसलाई [[ट्विटर|टुइटर]]सँग तुलना गर्न सकिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.pcmag.com/article2/0,2704,2186676,00.asp|title=जाइकु (पुनरावलोकन)|publisher=पिसी पत्रिका|date=2007-09-21|accessdate=2008-01-24|first=मिसेल|last=मचमोर}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122122533/http://www.pcmag.com/article2/0,2704,2186676,00.asp |date=2008-01-22 }}&lt;/ref&gt; जाइकुको स्थापना फेब्रुअरी २००६ मा [[फिनल्यान्ड]]का जिरी इङ्गेष्ट्रोम र  पेतिरी कोपोनेनद्वारा गरिएको थियो&lt;ref name=&quot;techcrunch 2007/10/09&quot;&gt;{{cite web|url=https://techcrunch.com/2007/10/09/jaiku-bought-by-google/|title=जाइकुलाई गुगलले खरिद गर्‍यो|website=टेकच्रञ्च|date=9 October 2007|author=माइक बचर|accessdate=30 April 2019}}&lt;/ref&gt; र यसको सुरुवात सोही वर्षको जुलाईबाट गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2006/11/01/8392020/|title=Tracking Your Buddy List|publisher=सिएनएन|date=2007-02-16|accessdate=2008-01-24|first=सुसाना|last=हेम्नर}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422150101/http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2006/11/01/8392020/ |date=2009-04-22 }}&lt;/ref&gt; यसलाई गुगलद्वारा ९ अक्टोबर २००७ मा खरीद गरिएको थियो। &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pcworld.com/article/138385/wall_street_beat_google_vmware_business_objects_shine.html|title=Wall Street Beat: Google, VMware, Business Objects Shine|publisher=पिसी वर्ल्ड|date=2007-10-12|accessdate=2008-01-24}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

जाइकु लिमिटेड स्वतन्त्र कम्पनी भएको बेलामा यसको प्रधान कार्यालय फिनल्यान्डको राजधानी [[हेल्सिङ्की|हेल्सिन्की]]मा अवस्थित थियो।&lt;ref name=&quot;jaiku2007&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jaiku.com/help/google|title=Google Buys Software Firm|date=2007-10-10|accessdate=2008-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071225101821/http://jaiku.com/help/google &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archivedate=2007-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225101821/http://jaiku.com/help/google |date=2007-12-25 }}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==

जाइकुलाई फेब्रुअरी २००६ मा हेलसिन्कीमा आधारित जाइकु लिमिटेडले सृजना गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://computer.howstuffworks.com/10-failed-google-projects.htm|title=10 Failed Google Projects|last=Clifton|first=Jacob|date=2012-12-05|website=HowStuffWorks|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2019-02-13}}&lt;/ref&gt; जाइकुका संस्थापकहरूले जाइकुमा गरिने प्रकाशनहरू जापानी हाइकुसँग मिल्दोजुल्दो भएका हुनाले उनीहरूले सो नाम लिएको बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.buzzfeed.com/sheridanwatson/joik-is-the-beautiful-and-haunting-folk-music-you-need-in-yo|title=&quot;Joik&quot; Is The Beautiful And Haunting Folk Music You Need In Your Life|last=Watson|first=Sheridan|website=BuzzFeed|language=en|access-date=2019-02-13}}&lt;/ref&gt; साथै, फिनल्यान्डका आदिवासी सामी व्यक्तिहरूले परम्परागत रूपमा जाइकुमा गाएर परम्परागत गीतहरू कथाको रूपमा साझा गरेका गर्ने गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gundotra |first=Vic |url=http://google-code-updates.blogspot.com/2009/01/changes-for-jaiku-and-farewell-to.html |title=The Google Code Blog: Changes for Jaiku and Farewell to Dodgeball and Mashup Editor |publisher=Google-code-updates.blogspot.com |date=2009-01-14 |accessdate=2013-09-15 }} {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120526080436/google-code-updates.blogspot.com/2009/01/changes-for-jaiku-and-farewell-to.html |date=2012-05-26 }}&lt;/ref&gt;

१४ जनवरी २००९ मा, गुगलले उत्पादनलाई खुल्ला स्रोत बनाउने र जाइकुको अङ्क भण्डारलाई सक्रियताका साथ विकसित नगर्ने र यसको विकासलाई गुगल प्रयोगकर्ताहरूको उत्कृष्ट स्वयम्सेवक टोलीलाई सुम्पिने कुराको घोषण गरेको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.jaiku.com/blog/2009/01/15/were-going-open-source/ ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090116030248/http://www.jaiku.com/blog/2009/01/15/were-going-open-source/ |date=January 16, 2009 }}&lt;/ref&gt; उक्त सम्झौताको वित्तीय सर्तहरू भने जारी गरिएको थिएन। जाइकुका टोलीहरूले गुगललाई आफ्नो आगामी जी फोन परियोजनामा ​​मद्दत गर्ने बताएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jaikido.blogspot.com/2009/03/jaiku-is-becoming-jaikuengine.html |title=Jaikido Blog: Jaiku is becoming JaikuEngine |publisher=Jaikido.blogspot.com |date=2009-03-12 |accessdate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt; त्यसपछि, यसमा नयाँ प्रयोगकर्ताहरूको पञ्जीकरणहरू बन्द गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jaikido.blogspot.com/2009/03/jaikuengine-is-now-open-source.html |title=Jaikido Blog: JaikuEngine is now open source! |publisher=Jaikido.blogspot.com |date=2009-03-13 |accessdate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt; 

१२ मार्च २००९ मा, जाइकुलाई गुगलको अनुप्रयोग इञ्जिन मञ्च पुन: प्रक्षेपण गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mashable.com/2009/01/14/jaiku-open-source/|title=The Future of Jaiku Finally Revealed|website=Mashable.com|date=14 January 2009|author=Adam Ostrow|accessdate=30 April 2019}}&lt;/ref&gt; १३ मार्च २००९ मा जाइकु इञ्जिनलाई स्रोत अङ्कको (जाइकु डटकम अङ्क भण्डारको खुला स्रोतको समान) जारी गरिएको थियो जसको अभिप्राय पूर्ण अनुकूलन योग्य सूक्ष्म ब्लगिङ प्रस्तावहरूको साथ सूक्ष्म ब्लगिङ क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा गर्ने थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Horowitz |first=Bradley |url=http://googleblog.blogspot.com/2011/10/fall-sweep.html |title=Official Blog: A fall sweep |publisher=Googleblog.blogspot.com |date=2011-10-14 |accessdate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt; 

१४ अक्टोबर २०११ मा, गुगलले १५ जनवरी २०१२ सम्ममा यसका सम्पूर्ण सेवाहरूको बन्द गरिने घोषण गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mashable.com/2011/10/14/rip-google-buzz/|title=RIP Google Buzz|website=Mashable.com|date=14 October 2011|author=Todd Wasserman|accessdate=30 April 2019}}&lt;/ref&gt; यो घोषणा गुगलले गुगल बज र आई गुगलको सामाजिक सुविधाहरू बन्द गर्ने लहरमै आएको थियो। फेब्रुअरी २०१९ सम्ममा, यसको डोमेन नाम प्रविष्ट गर्दा गुगलमा त्रुटि देखाइएको छ।

२९ नोभेम्बर २०१९ मा, जाइकुका पूर्व प्रयोगकर्ताहरूको एउटा समूहले जइकुआर्काइभ डटकमको प्रक्षेपण गरेका थिए जसको उद्देश  उपस्थिति पुरातन अङ्कीय सम्पदाको महत्त्वपूर्ण अंश बचाउनु थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jaiku.com/|title=Error 404 (Page not Found)|last=|first=|date=|website=Google|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080717135411/http://jaiku.com/ |date=2008-07-17 }}&lt;/ref&gt; मूल सङ्ग्रह साइट सन् २०१४ मा बन्द गरीएको थियो र पछि यो निष्कृय भएको थियो र उक्त अभिलेख वेबसाइट हाल, एक अनलाइन जुवा साइटमा पुनः निर्देशित भएको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jardenberg.se/jaikuarchive |title=Jaikuarchive.com - Jaiku Presence archiver &amp;#124; Jardenberg Unedited |publisher=Jardenberg.se |date=2011-11-29 |accessdate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt;

== सफ्टवेयर ==

जाइकुले विगतमा वेबसाइट, मोबाइल वेबसाइट र ग्राहक अनुप्रयोग समावेश गरेको थियो जसले एस६० फोनमा चल्ने प्रतिस्थापन ठेगाना पुस्तिकाको रूपमा काम गरेको थियो। &lt;ref&gt;{{cite web|last1=ग्रिन|first1=केट|title=गुगलले किन जाइकुलाई खरिद गर्‍यो?|url=https://www.technologyreview.com/s/408825/why-did-google-buy-jaiku/|website=आमआाइटी प्रविधि अवलोकन|accessdate=2 June 2017}}&lt;/ref&gt;

जाइकु यसको मोबाइल ग्राहक सफ्टवेयर मार्फत नोकिया एस६० मञ्चका मोबाइल उपकरणहरूसँग उपयुक्त थियो। सफ्टवेयरले प्रयोगकर्ताहरूलाई जाइकु पृष्ठमा सफ्टवेयर मार्फत सामग्रीहरूको प्रकाशन गर्नको लागि अनुमति दिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://radar.oreilly.com/archives/2007/02/jaiku_launches.html |title=Jaiku Launches at ETel |publisher=radar.oreilly.com |accessdate=2007-05-10}}&lt;/ref&gt;

जाइकु र यसको प्रतिस्पर्धी टुइटर बीचको मुख्य भिन्नता भनेको प्रत्यक्ष प्रवाह थियो, जसले यसको वेबसाइटमा सामग्री, गतिविधि लगायतका सामग्रीहरूलाई साझा गर्न अनुमति दिन्थ्यो। यसले अन्य मञ्चहरूका सामग्रीहरूको पनि उपयोग गर्दथ्यो जस्तै तस्वीरका लागि फ्लिकर, सङ्गीतको लागि लाष्ट डटएफएम, र मोबाइल फोनबाट स्थान आदी। जाइकु पछि खुला स्रोत भएका कारण यसबाट लोकप्रिय सेवा प्रवाह हटाइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://us.intruders.tv/Essential-Web-07-Interview-with-Jaiku-co-founder-Jyri-Engestrom_a93.html|title=Essential Web 07: Interview with Jaiku co-founder Jyri Engestrom|accessdate=2007-10-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012023858/http://us.intruders.tv/Essential-Web-07-Interview-with-Jaiku-co-founder-Jyri-Engestrom_a93.html |date=2007-10-12 }}&lt;/ref&gt;

== विशेषता ==

जाइकु डटकमले प्रयोगकर्ताहरूलाई आफ्नो विचार, राय, र उनीहरूको जीवन वा कुनै अन्य विषयको सम्बन्धमा टिप्पणीहरू सार्वजनिक गर्न अनुमति दिन्थ्यो। प्रयोगकर्ताहरूद्वारा सृजना गरिएका सामग्रीहरूलाई &quot;जाइकुस&quot; भनिन्थ्यो यसमा प्रयोगकर्ताहरूलाई उनीहरूको सार्वजनिक, सार्वजनिक रूपमा देखिने वा निजी बनाउने विकल्प समावेश थियो। साइटले प्रयोगकर्ताहरूलाई सम्पर्कमा रहन र साथीहरूसँग कुराकानी गर्न वेबसाइट वा मोबाइल अनुप्रयोग मार्फत अनुमति दिएको थियो।

== यो पनि हेर्नुहोस् ==
* [[आइडेन्टी डटसिए|आइडेण्टि डट सिए]]
* [[टम्ब्लर|टम्ब्लर्]]
* [[ट्विटर]]
* [[सामाजिक सञ्जाल]]

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==	
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==

* [https://code.google.com/p/jaikuengine/ जाइकु इञ्जिन]
* [https://groups.google.com/group/jaikuengine-discuss जाइकु इञ्जिन सूची]

[[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>bctzr720o5kf9csxworya317vyi7ywc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अञ्जली सुद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107634</id>
    <revision>
      <id>1355736</id>
      <parentid>1333195</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T23:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13474" sha1="8ua0yzltj0j0aztdrmuyyn22wxappad" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = 
| name               = अञ्जली सुद
| honorific_suffix   = 
| image              = 2024 Anjali Sud (cropped).jpg
| image_size         = 
| alt                = 
| caption            = 
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| birth_name         = &lt;!-- only use if different from name above --&gt;
| birth_date         = सन् १९८३
| birth_place        = [[मिचिगन]] संयुक्त राज्य अमेरिका
| death_date         = &lt;!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place        = 
| death_cause        = 
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| residence          = 
| nationality        = भारतीय
| other_names        = 
| ethnicity          = भारतीय
| citizenship        = 
| occupation         = 
| years_active       = सन् २००५ – हाल
| employer           = [[भिमिओ]]
| organization       = 
| agent              = 
| known_for          = [[भिमिओ]]की प्रमुख कार्यकारी अधिकृत
| notable_works      = 
| style              = 
| home_town          = 
| salary             = 
| net_worth          = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             = 
| weight             = &lt;!-- {{convert|X|kg|lb|0|abbr=on}} or {{convert|X|lb|kg|0|abbr=on}} --&gt;
| spouse             = 
| partner            = &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children           = 
| parents            = 
| relatives          = 
| callsign           = 
| awards             = 
| signature          = 
| signature_alt      = 
| signature_size     = 
| website            = 
| box_width          = 
}}
'''अञ्जली सुद''' &lt;ref name=&quot;finance.yahoo.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;businessinsider.com&quot; /&gt; एक भारतीय अमेरिकी व्यवसायी महिला हुन् र विश्वको सबैभन्दा ठूलो अनलाइन विज्ञापन रहित श्रव्य दृश्य साझेदारी मञ्च भिमिओकि प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन्। उनी [[भिमिओ]]को अभिभावक कम्पनी आइएसीकी कुनैपनि ब्राण्डहरूका अधिकृत भन्दा सबैभन्दा कम उमेरकी प्रमुख कार्यकारी अधिकृत पनि हुन्। सुद जुलाई २०१७ मा यो पदमा नियुक्त गरिएकी थिइन्। उनले यस अघि कम्पनीको प्राथमिक व्यवसायको नेतृत्व गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://social.techcrunch.com/2017/07/20/vimeo-new-ceo-anjali-sud/ |title=Vimeo promotes Anjali Sud to CEO after canceling SVOD plans |work=टेक क्रञ्च |first=रायन |last=लवर |date=July 20, 2017 |access-date=2019-01-30 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==बाल्यकाल र शिक्षा==
सुद डेट्रोइट, [[मिचिगन]]मा जन्मिएका थिइन्। उनी [[भारतीय]] आप्रवासीकी छोरी हुन्।&lt;ref name=&quot;finance.yahoo.com&quot;&gt;{{Cite web |url=https://finance.yahoo.com/news/anjali-sud-became-vimeos-ceo-34-years-old-183457917.html |title=How Anjali Sud became Vimeo's CEO at 34 years old |work=याहु! वित्त |first=मेलोडि |last=हाम |date=November 9, 2017 |access-date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt; उनी फ्लिण्ट, मिसिगनमा हुर्किएकी थिइन्। सन् १९९७ मा जब उनी १४ वर्षको थिइन्, उनले फ्लिण्ट छोडेकी थिइन् र मेसाचुसेट्समा अवस्थित फिलिप्स एण्डोभर एकेडेमीमा पढ्नका लागि गएकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;businessinsider.com&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/vimeo-anjali-sud-best-advice-2018-4 |title=A piece of advice from her father helped the CEO of Vimeo land the job at 34 |work=बिजनेस इन्साइडर |first1=म्याथ्युज |last1=माइकल्स |first2=रिचार्ज |last2=फेलोनी |date=April 20, 2018 |access-date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt;

सुदले सन् २००५ मा पेन्सलभेनियामा रहेको ह्वार्टन विश्वविद्यालयबाट वित्त र व्यवस्थापनमा स्नातक हासिल गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.alumni.hbs.edu/stories/Pages/default.aspx?HBSTopic=Leadership-General |title=Stories - Alumni - Harvard Business School |website=अलुम्नि |access-date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt; सन् २०११ मा उनले  हर्भार्ड व्यापारीक विद्यालयबाट व्यापार प्रशासनमा स्नातकोत्तर हासिल गरेकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;iac.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.iac.com/about/leadership/business-management/anjali-sud |title=अञ्जली सुद |website=आइएसी डटकम |access-date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt;

==कार्यकाल==
सन् २००५ देखि २०१४ सम्म, सुदले सर्जेण्ट एड्भाईजर्स, टाइम वार्नर र अमेजन लगायतका कम्पनीमा वित्तीय माध्यम र ई-वाणिज्यको पद सम्हालेकि थिइन्।&lt;ref name=&quot;iac.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://money.cnn.com/2018/05/25/news/companies/anjali-sud-vimeo-rebound/index.html |title=Anjali Sud was rejected from dozens of investment banks. Now she's the CEO of Vimeo |last=विनर-ब्रोनर |first=ड्यानिएफ |date=May 25, 2018 |work=सिएनएन मनि |access-date=2019-01-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209124603/https://money.cnn.com/2018/05/25/news/companies/anjali-sud-vimeo-rebound/index.html |date=2019-02-09 }}&lt;/ref&gt;

सन् २०१४ मा, आइएसीको सहायक कम्पनी भिमिओसँग विश्वव्यापी बजारशास्त्रकी प्रमुखको रूपमा आवद्ध भएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=22991505&amp;privcapId=355279 |title=कार्यकारी प्रोफाइल: अञ्जली सुद |website=ब्लुमबर्ग |access-date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.entrepreneur.com/article/318307 |title=After She Trusted Her Instincts and Pursued a Different Strategy, She Became CEO of Vimeo |work=Entrepreneur |last=जिपकिन |first=निना |date=August 10, 2018 |access-date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt; उनले पछि भिमिओको मुख्य व्यवसायको महाप्रबन्धकको रूपमा सेवा गरिन्, जहाँ उनले [[भिमिओ]]मा, भिडियो वितरण, साझेदारी र मुद्रीकरणको सेवा प्रस्ताव गरिन्। यो पदमा रहँदा, सुदले यस [[भिडियो साझेदारी सेवा|श्रव्य दृश्य साझेदारी मञ्च]]मा विभिन्न प्रक्षेपण गरिन्, जसमा उनले [[भिमिओ]] व्यावसाय (बजार र ब्राण्डहरूको सदस्यता योजना), ३६० श्रव्य दृश्य समर्थन, र श्रव्य दृश्य सहयोग र समीक्षा उपकरणहरू पनि थपेकी थिइन्।
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://marketingland.com/vimeo-launches-vimeo-business-video-hosting-marketing-plan-aimed-smbs-191185 |title=Vimeo launches Vimeo Business - a video hosting &amp; marketing plan aimed at SMBs |work=मार्केटिङ ल्यान्ड |first=एमी |last=जिनिहुस |date=September 13, 2016 |access-date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt;
कम्पनीले यसको सामग्री सफ्टवेयर र श्रव्य दृश्य सृजनाकारहरूको लागि उपकरण प्रदान गर्न मूल सामग्रीमा लगानी गर्न आफ्नो रणनीति पुन: पेश गर्ने योजनाको घोषणा गरेसँग‌&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://venturebeat.com/2017/01/18/vimeo-rolls-out-review-tools-that-let-reviewers-provide-time-coded-feedback-and-notes-on-individual-frames/ |title=Vimeo rolls out tools that let reviewers provide time-coded feedback and notes on individual frames |work=भेञ्चर बिट |first=पल |last=सवेर्स |date=January 18, 2017 |access-date=2019-01-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200309184325/https://venturebeat.com/2017/01/18/vimeo-rolls-out-review-tools-that-let-reviewers-provide-time-coded-feedback-and-notes-on-individual-frames/ |date=2020-03-09 }}&lt;/ref&gt; सुदलाई जुलाई २०१७ मा भिमिओको प्रमुख कार्यकारी अधिकृतको रूपमा नियुक्त गरिएको थियो। सेप्टेम्बर २०१७ मा, सुदले भिमिओले गरेको लाइभष्ट्रिमको अधिग्रहणको निरीक्षण गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ir.iac.com/static-files/6a3fb336-07b7-49d6-a521-b788cedd0e5e |title=IAC Q2 2017 Shareholder Letter |website=आइएसी डटकम |date=August 2, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://social.techcrunch.com/2017/09/26/vimeo-acquires-livestream-launches-its-own-live-video-product/ |title=Vimeo acquires Livestream, launches its own live video product |work=टेक क्रञ्च |first=साराह |last=पेरेज |date=September 26, 2017 |access-date=2019-01-30 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== सम्मान तथा पुरस्कारहरू ==

१) नोभेम्बर २०१७ मा, सुदलाई द हलीउड रिपोटर्सको नेक्स्ट जेनले ३५ वर्ष मुनिकालाई प्रदान गरिने पुरस्कारद्वारा उनलाई सम्मानित गरेको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/next-gen-2017-hollywoods-up-coming-execs-35-under-1053931/item/anjali-sud-next-gen-2017-1053973 |title=Next Gen 2017: Hollywood's Up-and-Coming Execs 35 and Under |work=द हलिउड रिपोर्टर - सञ्जली सुद, ३४ |first1=लेसी |last1=रोज |first2=रेबेका |last2=फोर्ड |date=नोभेम्बर ८, २०१७ |access-date=२०१९-०१-३०}}&lt;/ref&gt;

२) मार्च २०१८ मा, क्रेन नामक एक अमेरिकी प्रकाशन संस्थाले सुदलाई ४० अन्डर ४० (४० वर्ष मुनि) द्वारा सम्मानित गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://fortune.com/40-under-40/ |title=40 Under 40: The Most Influential Young People in Business 2018 |website=फर्च्युन |date=जुलाई १९, २०१८ |access-date=२०१९-०१-३०}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.adweek.com/brand-marketing/the-power-list-2/ |title=Adweek's 2018 Power List: 100 Cutting-Edge CEOs in Marketing, Media, Branding and Tech |work=एड्विक |last=गियानटासियो |first=डेभिड |date=July 22, 2018 |access-date=2019-01-30}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
* [https://www.linkedin.com/in/anjalisud अञ्जली सुदको लिङ्क्डइनमा पृष्ठ]
{{कमन्सश्रेणी|Anjali Sud}}

[[श्रेणी:भारतीय अमेरिकी व्यवसायीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८३ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]</text>
      <sha1>8ua0yzltj0j0aztdrmuyyn22wxappad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विगो डटकम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108172</id>
    <revision>
      <id>1355766</id>
      <parentid>1325250</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11544" sha1="7x0m28lipltskwynymxmg19zc0twg2y" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = विगो
| logo = Wego Logo Small.png
| type = [[प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी|निजी]]
| key_people = रोस भिच&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ross Veitch, Speaker at WIT Conference 2012|url=http://webintravel.com/witconference2012/speakers/ross-veitch/|work=webintravel.com|publisher=webintravel.com|accessdate=19 March 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326010624/http://webintravel.com/witconference2012/speakers/ross-veitch/ |date=26 March 2013 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;({{small|कार्यकारी र सह-संस्थापक}})&lt;br/&gt;क्रेग हेवर्ट&lt;br/&gt;({{small|सह-संस्थापक}})&lt;br/&gt;ममुन हमिदान&lt;ref&gt;{{cite news|title=(प्रेस विज्ञप्ति) Wego launches new TVC, appoints Mamoun Hmedan as General Manager-MENA|url=http://mediavataarme.com/index.php/industry-news/marketing/item/3170-wego-launches-new-tvc-appoints-mamoun-hmedan-as-general-manager-mena}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701180620/http://mediavataarme.com/index.php/industry-news/marketing/item/3170-wego-launches-new-tvc-appoints-mamoun-hmedan-as-general-manager-mena |date=2015-07-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;({{small|महा प्रवन्धक मध्य पूर्व}})&lt;br/&gt;डिन विक्स&lt;ref&gt;{{cite news|title=(प्रेस विज्ञप्ति) More LCCs compete for air supremacy, Dean Wicks Chief Flights Officer | url=https://www.thestar.com.my/travel/asia/2014/02/06/more-lccs-compete-for-air-supremacy}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;({{small|प्रमुख उडान अधिकारी}})&lt;br/&gt;एना ट्रसकिना&lt;br/&gt;({{small|निर्देशक, होटल}})&lt;br/&gt;ग्यारी थेइस&lt;br/&gt;({{small|प्रमुख प्रविधि अधिकारी}})&lt;br/&gt;सलाह मुस्ताफा&lt;br/&gt;({{small|निर्देशक, अङ्कीय बजारशास्त्र}})
| industry = [[यात्रा]]
| products = उडान, होटल, विदा सम्झौता
| area_served = विश्वव्यापी
| location_country = सिङ्गापुर
| homepage = http://www.wego.com
}}
'''विगो'''&lt;ref&gt;{{cite news|title=Plane and Simple|url=https://www.wsj.com/articles/SB119333097728971576|accessdate=19 March 2013|newspaper=द वाल ष्ट्रिट जर्नल|date=26 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=News Digital takes stake in Bezurk.com|url=http://www.heraldsun.com.au/businessold/news-digital-takes-stake-in-bezurkcom/story-e6frfh4f-1111115322463|accessdate=19 March 2013|newspaper=हेरल्ड सन|date=15 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bezurk at CNN Money Web 2.0's List|url=http://money.cnn.com/galleries/2007/biz2/0707/gallery.web_world.biz2/8.html|accessdate=19 March 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128071629/http://money.cnn.com/galleries/2007/biz2/0707/gallery.web_world.biz2/8.html |date=28 January 2013 }}&lt;/ref&gt;) (पूर्व बेजुर्कको रूपमा परिचित) सिङ्गापुरमा रहेको [[सिङ्गापुर]]को लागि यात्रा खोजी संयन्त्र हो। यसले २० भन्दा बढी भाषाहरू र स्थानीय मुद्रामा ५२ देशका साइटहरू सञ्चालन गर्दछ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Wego appoints Ross Veitch as CEO, plans 34 new country sites|url=http://www.eyefortravel.com/distribution-strategies/wego-appoints-ross-veitch-ceo-plans-34-new-country-sites|accessdate=19 March 2013|newspaper=आइ फर ट्राभल डटकम|date=24 February 2012}}&lt;/ref&gt; यसले ७०० भन्दा बढी यात्रा साइटहरूबाट वास्तविक समयमा परिणाम दरहरू प्रदर्शन गर्दछ, जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई किनमेल गर्न, उपलब्ध उडान र होटल मूल्यहरू अनलाइन तुलना गर्न सक्षम पार्दछ।

डेस्कटप, [[आइओएस]] वा [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]] लागि यात्रा अनुप्रयोग मार्फत यसले अनलाइन यात्रा आयोग, विमान र होटलहरू, स्थानीय र अन्तर्राष्ट्रिय उडान र होटल खोज परिणामको एक संयोजन प्रदर्शन गर्दछ। एक पटक प्रयोगकर्ताहरूले उनीहरूको प्राथमिकता चयन गरेपछि, तिनीहरू यात्रा आरक्ष पूरा गर्न यात्रा आपूर्तिकर्तामा पुनः निर्देशित हुन्छन्।

== इतिहास ==

बेजुर्क (हाल विगो) सन् २००५ मा रस भेच र क्रेग हेभेटले सिङ्गापुरमा स्थापना गरेका थिए।
&lt;ref&gt;{{cite news|title=Interview with Ross Veitch, co-founder of wego.com|url=http://sgentrepreneurs.com/2009/09/10/interview-with-ross-veitch-co-founder-of-wego-com/|accessdate=19 March 2013|newspaper=एसजिई|date=10 September 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130318004200/http://sgentrepreneurs.com/2009/09/10/interview-with-ross-veitch-co-founder-of-wego-com/ |date=18 March 2013 }}&lt;/ref&gt;
जनवरी २००८ मा, विगोले न्यूज लिमिटेडको अष्ट्रेलियाली अङ्कीय शाखा, न्यूज डिजिटल मिडियाबाट ४५ लाख अमेरिकी डलर कोषको रूपमा प्राप्त गरेको थियो।

मे २००८ मा, बेजुर्क नाम याद गर्न र उच्चारण गर्न गाह्रो हुने कुराको उल्लेख गर्दै यसलाई विगोमा पुनर्गठित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eyefortravel.com/social-media-and-marketing/bezurkcom-changes-name-wegocom|title=Bezurk.com changes name to wego.com {{!}} Travel Industry News &amp; Conferences - EyeforTravel|website=आई फर ट्राभल डटकम|access-date=2019-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826092330/https://www.eyefortravel.com/social-media-and-marketing/bezurkcom-changes-name-wegocom |date=2019-08-26 }}&lt;/ref&gt;

डिसेम्बर २०१० मा, कम्पनीले कोष सङ्कलनको दोस्रो चरणमा टाइगर ग्लोबल म्यानेजमेण्ट मार्फत १ लाख ३० हजार रकम कोषको रूपमा प्राप्त गर्न सफल भएको थियो।

सन् २०१३ मा, विगोले [[बेङ्गलोर]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ttgasia.com/article.php/article.php?article_id=20460|title=Wego grows India presence with new office - TTG Asia - Leader in Hotel, Airlines, Tourism and Travel Trade News|last=2013|first=Bengaluru, February 18|website=टिटि गासिया डटकम|access-date=2016-12-20}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, [[जाकार्ता]] र [[दुबई]]मा क्षेत्रीय कार्यालयहरू खोलेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.arabianindustry.com/travel/news/2013/feb/5/travel-site-wego-launches-dubai-operations-4194593/|title=Travel site Wego launches Dubai operations|newspaper=अरबीयन इन्ड्रष्ट्रि डटकम|access-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;

जून २०१३ मा, विगोले आफ्नो कोष सङ्कलनको तेस्रो चरण टाइगर ग्लोबल म्यानेजमेण्ट, क्रिसेण्ट पोइण्ट ग्रुप र स्क्वायरपेग क्यापिटलबाट १ लाख ७० हजार अमेरिकी डलर प्राप्त गर्दै बन्द गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techinasia.com/wego-secures-17-million-series-funding|title=Tech in Asia - Connecting Asia's startup ecosystem|website=टेक इन एसिया|language=en|access-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;

अक्टोबर २०१५ मा, विगोले कोष सङ्कलनको चौथो चरणमा टाइगर ग्लोबल म्यानेजमेण्ट र क्रिसेण्ट पोइण्ट ग्रुप र अवस्थित लगानीकर्ताहरू मार्फत १० लाख १० हजर जुटाउँदै उक्त चरणलाई बन्द गरेको थियो।

अगष्ट २०१७ मा, कोष सङ्लनको पाँचौ चरण  मध्य पूर्व प्रसारण केन्द्रबाट १० लाख २० हजार अमेरिकी डलर प्राप्त गर्दै बन्द गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gulfbusiness.com/dubais-mbc-group-invests-12m-travel-site-wego|title=विगो}}&lt;/ref&gt;

== बजार गतिविधि ==

विगोको मुख्य बजार एसिया प्रशान्त, [[मध्य पूर्व]] र [[भारत]] हुन्। प्रत्येक महिना विगोले उडान र होटल आरक्ष सिफारिसहरूका लागि १.५ अर्ब अमेरिकी डलर यसको यात्रा साझेदारहरूलाई पठाउँदछ।

जून २०१४ मा, कम्पनीले विगोको निजी बजार सुरू गरेको थियो जसले विज्ञापनदाताहरूलाई खरीद मार्फत विगोका दर्शकहरूलाई पहुँच प्रदान गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mediapost.com/publications/article/228792/wego-launches-private-marketplace-for-travel-adver.html?edition=|title=Wego Launches Private Marketplace For Travel Advertisers|website=मिडिया पोष्ट|access-date=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==

[http://wwgo.com आधिकारिक वेबसाइट]

[[श्रेणी:यात्रा खोज संयन्त्रहरू]]
[[श्रेणी:सिङ्गापुरका यात्रा वेबसाइटहरू]]</text>
      <sha1>7x0m28lipltskwynymxmg19zc0twg2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विक्स डटकम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108966</id>
    <revision>
      <id>1355765</id>
      <parentid>1259404</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27530" sha1="sft0gdiuyenuh70efvgazbe5yts3bel" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = विक्स डटकम लिमिटेड
| logo = चित्र:विक्स डटकमको लोगो.svg.png

| logo_size = 
| logo_alt = विक्स डटकमको लोगो
| logo_caption = 
| logo_padding = 
| image = Wix HQ 3.jpg
| image_size = 220px
| image_alt = विक्स डटकमको प्रधान कार्यालय
| image_caption = तेल अभिभ, [[इजरायल]]मा कम्पनीको प्रधान कार्यालय
| type = सार्वजनिक कम्पनी
| traded_as = 
| ISIN = 
| industry = इन्टरनेट
| founded = {{start date and age|df=yes|2006}}
| founders = अभिसाई अब्राहमनी&lt;br /&gt;नादभ अब्राहमनी&lt;br /&gt;जियोरा काप्लान
| hq_location = 
| hq_location_city = तेल अभिभ
| hq_location_country = इजरायल
| num_locations = १२ 
| num_locations_year = सन् २००५ 
| area_served = विश्वव्यापी
| key_people = मार्क तुलस्कज &lt;small&gt;(अध्यक्ष)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;अभिसाई अब्राहमनी &lt;small&gt;(कार्यकारी)&lt;/small&gt;
| products = विक्स भण्डार, विक्स आरक्ष, विक्स होटल, विक्स रेष्टुरेन्ट, विक्स श्रव्य दृश्य, विक्स सङ्गीत, विक्स साउटआउट
| brands = 
| services = [[वेबसाइट निर्माणकर्ता]], [[व्यापार व्यवस्थापन]], [[वेब आयोजक सेवा]]
| revenue = {{increase}} $६०३.७० मिलियन&lt;ref name=&quot;Wix's Earning Slides&quot;&gt;{{cite web|url=https://investors.wix.com/financials|title=Earning Slides|publisher=विक्स डटकम|date=February 2019}}; [https://docs.wixstatic.com/ugd/cdc165_44fcfa9b008b488a9515dd323fb4ab5c.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
| revenue_year = सन् २०१८
| operating_income = $४७.२४ मिलियन&lt;ref name=&quot;Wix's Earning Slides&quot; /&gt;
| income_year = सन् २०१८
| net_income = &lt;!-- or: | profit = --&gt;
| net_income_year = &lt;!-- or: | profit_year = --&gt;&lt;!-- Year of net_income/profit data (when known) --&gt;
| assets = {{increase}} $२१४.९७ मिलियन
| assets_year = सन् २०१६
| equity = $६.०८ बिलियन&lt;ref name=&quot;Yahoo! Finance&quot;&gt;{{cite news|url=https://finance.yahoo.com/quote/WIX/?guccounter=1|title=विक्स डटकम|publisher=[[याहु! फाइनेन्स|याहु! वित्त]]|date=February 2019}}&lt;/ref&gt;
| equity_year = सन् २०१८
| owners = टि रोवे प्राइस (१४.१%)&lt;ref name=&quot;Yahoo! Finance&quot; /&gt;&lt;br /&gt;म्याङ्ग्रोभ पूँजी साझेदार (9.7%)&lt;br /&gt;ष्टिड फाष्ट (८.५%)&lt;br /&gt;फिडिलिटि इन्भेष्टमेण्ट (५.५%)
| num_employees = १,८००&lt;ref name=world /&gt;
| num_employees_year = सन् २०१९
| parent = 
| divisions = 
| subsid = {{Plainlist|
*डेभिएन आर्ट
*ओपन रेष्ट
*फ्लोर्क
}}
| module = 
| footnotes = 
| website = {{URL|https://wix.com/}}
}}
'''विक्स डटकम लिमिटेड''' ({{भाषा-यहूदी|חברה}}) इन्टरनेटमा आधारित एम वेब विकास मञ्च हो जसलाई [[इजरायल|इजरायली]] कम्पनीले विक्सले सबैभन्दा पहिला निर्माण तथा लोकप्रिय बनाएको थियो। यसले प्रयोगकर्ताहरूलाई अनलाइन तान्ने र छोड्नु उपकरणहरूको प्रयोग मार्फत एचटिएमएल५ वेबसाइट र मोबाइल साइटहरू सृजना गर्न अनुमति दिन्छ।&lt;ref name=&quot;PCWorld&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pcworld.com/article/253379/wix.html |title=विक्सको प्रयोग गरी सजिलोसँग वेबसाइटहरूको सृजना गर्नुहोस् |work=पिसि वर्ल्ड|last=जुकरमेन |first=एर्जट् |date=9 April 2012 |accessdate=17 January 2014}}&lt;/ref&gt; इजरायलमा यसको प्रधान कार्यालय रहेको छ भने अन्य कार्यालयहरू, [[क्यानडा]], ब्राजिल, जर्मनी, भारत, आयरल्यान्ड, लिथुआनिया, संयुक्त राज्य अमेरिका र [[युक्रेन]]मा पनि रहेका छन्।&lt;ref name=world&gt;{{cite web|url=https://support.wix.com/en/article/wix-offices-around-the-world|title=Wix Offices Around the World|website=विक्स डटकम|access-date=19 March 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919101124/https://support.wix.com/en/article/wix-offices-around-the-world |date=19 September 2020 }}&lt;/ref&gt;

प्रयोगकर्ताहरूले सामाजिक प्लग इन, इ-वाणिज्य, अनलाइन बजारशास्त्र, सम्पर्क फाराम, इ-डाँक बजारशास्त्र, र समुदायिक मञ्चहरू मार्फत उनीहरूको वेब साइटहरूमा विविध प्रकारका विक्सद्वारा विकसित वा तेस्रो पक्षीय अनुप्रयोगहरूको प्रयोग गर्न सक्दछन्।&lt;ref name=&quot;TechCrunch&quot;&gt;{{cite web |url=https://techcrunch.com/2012/10/16/wix-app-market/ |title=Now At 25M Users, Wix Brings Third-Party Apps To Its Website Builder With New Marketplace |publisher=टेक क्रञ्च |date=16 October 2012 |accessdate=17 January 2014}}&lt;/ref&gt; विक्स वेबसाइट निर्माणकर्ताले भुक्तान पदोन्नति माध्यमबाट यसको राजस्व आर्जन गर्दछ जुन , फ्रिमियम व्यापार नमूनामा निर्मित छ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |title=New options for building a free website |publisher=एमएसएन |date=23 July 2013 |accessdate=29 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728135004/http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728135004/http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |date=28 July 2013 }}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
=== उत्पादन विकास ===

विक्सलाई सन् २००६ मा इजरायली विकासकर्ता अभिशाई अब्राहमनी, नादभ अब्राहमनी, र जियोरा कप्लानद्वारा स्थापित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vccafe.com/2011/03/28/israeli-startup-wix-raises-40-million-wants-to-become-a-large-company-in-israel/|title=Israeli startup Wix Raises $40 Million, Wants to Become a Large Company in Israel |publisher=भिसि क्याफे |last=भिद्रा|first=इज |date=28 March 2011 |accessdate=17 January 2014}}&lt;/ref&gt; तेल अभिभमा प्रधान कार्यालय रहेको विक्स, विक्सलाई लगानीकर्ता इन्साइट कोष साझेदार , म्याङ्ग्रोभ पूँजी साझेदार, बेसेमर भेञ्चर पार्टनर्स , डिएजी कोष , र बेञ्चमार्क पूँजीले समर्थन गरेका थिए। कम्पनीले एडोब फ्ल्यासमा आधारित मञ्चको प्रयोग गरेर सन् २००७ मा खुला परीक्षण चरणमा प्रवेश गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;CNET&quot;&gt;{{cite web |url=http://news.cnet.com/8301-17939_109-10064517-2.html |title=Site creator Wix announces funding, subscriptions |publisher=सिनेट |last=म्याकक्याथी |first=क्यारोलपना |date=13 October 2008 |accessdate=17 January 2014}}&lt;/ref&gt;

अप्रिल २०१० मा विक्समा ३५ लाख प्रयोगकर्ताहरू दर्ता भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.prweb.com/releases/wix-raises-10-million-to/promote-flash-website/prweb3817934.htm|title=Investment of $10 Million Raised by Wix for Promotion of Flash Website Software|work=पिआर वे|access-date=2018-03-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822235336/http://www.prweb.com/releases/Wix-Raises-10-Million-to/Promote-Flash-Website/prweb3817934.htm |date=2016-08-22 }}&lt;/ref&gt; बेञ्चमार्क क्यापिटल र विद्यमान लगानीकर्ता बेसेमर कोष  साझेदार र म्याङ्ग्रोभ पूँजी साझेदारद्वारा प्रदान गरिएको कोष सङ्कलनको तेस्रो चरणमा यसले १ करोड अमेरिकी डलर सङ्कलन गरेको थियो। मार्च २०११ मा, विक्समा ८५ लाख  प्रयोगकर्ताहरू दर्ता भएका थिए। कम्पनीले कोष सङ्कलनको चौथो चरणमा ४ करोड अमेरिकी डलरलाई सुरक्षित गर्न सफल भएको थियो जसले यसको सम्पूर्ण सम्पत्तिलाई त्यस मितिमा ६ करोड १० लाख अमेरिकी डलरमा पुर्‍याएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.vccafe.com/2011/03/28/israeli-startup-wix-raises-40-million-wants-to-become-a-large-company-in-israel/ Israeli startup Wix Raises $40 Million, Wants to Become a Large Company in Israel], एर्ज भिद्रा, भिसि क्याफे; अन्तिम पहुँच मिति: २८ मार्च २०११&lt;/ref&gt;

जुन २०११ मा, विक्सले फेसबुक भण्डार मोड्युलको सुरु गरेको थियो, जसले गर्दा यसको सामाजिक वाणिज्य प्रवृत्तिमा आफ्नो पहिलो चरण बनाएको थियो।&lt;ref&gt;निकोल पर्लरोथ, [https://www.forbes.com/sites/nicoleperlroth/2011/06/22/wix-unveils-new-facebook-estore-for-small-businesses/#24bf7f723843 Wix Unveils New Facebook eStore For Small Businesses], ''[[फोर्ब्स]]'', २२ जुन २०११&lt;/ref&gt;

मार्च २०१२ मा, विक्सले एडोब फ्ल्यास प्रविधिलाई प्रतिस्थापन गर्दै, एक नयाँ एचटिएमएल५ साइट निर्माणकर्ताको सुरू गरेको थियो।&lt;ref&gt;[https://thenextweb.com/apps/2012/03/26/wix-launches-a-brand-new-html5-site-builder-as-flash-heads-the-way-of-the-dodo/ Wix launches a brand new HTML5 site builder as Flash heads the way of the dodo], हेरिसन वेबर, द नेक्स्ट वेब, २६ मार्च २०१२&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;रोबर्ट ब्राण्डल, [https://www.websitetooltester.com/en/blog/wix-html5-website-builder/ Wix html5 Website Builder – Let’s Compare It with the Flash Version], ''वेब टुल टेष्टर डटकम'', ११ अप्रिल २०११&lt;/ref&gt; अक्टोबर २०१२ मा, विक्सले प्रयोगकर्ताको कम्पनीको स्वचालित वेब विकास प्रविधिसँग निर्मित अनुप्रयोगहरू बेच्न अनुप्रयोग बजारको सुरू गरेको थियो।  विक्सको सफ्टवेयर विकास प्रणालीले, अनुप्रयोग विकासकर्ता र विश्वभरिका लाखौं विक्स प्रयोगकर्ताहरूलाई वेब अनुप्रयोगहरूको सृजना र प्रस्ताव गर्न अनुमति दिन्छ। &lt;ref name=&quot;The Washington Times&quot;&gt;{{cite web|url=http://communities.washingtontimes.com/neighborhood/status-update/2012/oct/16/wix-introduces-game-changing-app-market-web-develo/ |title=Wix introduces game-changing App Market for web developers |work=द वासिङ्टन टाइम्स |last=ब्यारेट |first=जेफ |date=16 October 2012 |accessdate=17 January 2014}}&lt;/ref&gt;

अगष्ट २०१३ सम्ममा, विक्सको मञ्चमा ३ करोड ४० लाख  भन्दा बढी दर्ता भएका प्रयोगकर्ताहरू रहेका थिए।&lt;ref name=&quot;Fast Company&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/3012685/tech-forecast/6-israeli-startups-to-watch-as-google-reportedly-buys-waze-for-13-billion |title=6 Israeli Startups To Watch As Google Reportedly Buys Waze For $1.3 Billion |publisher=फाष्ट कम्पनी |last=सिमर |first=नादभ |date=10 June 2013 |accessdate=29 July 2013}}&lt;/ref&gt;

=== प्रारम्भिक सार्वजनिक प्रस्ताव तथा अधिग्रहणहरू ===

५ नोभेम्बर २०१३ मा, विक्सले नसडकमा प्रारम्भिक सार्वजनिक प्रस्ताव दाखिला गरेको थियो र यसले कम्पनी र केही सेयर धनीहरूका लागि करिब १२७ मिलियन डलर उठाएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/1e1fa59e-4702-11e3-9c1b-00144feabdc0.html#axzz2lOunm3kU Israeli start-up Wix raises $127m in Nasdaq IPO], ''फाइनान्सियल टाइम्स'', 6 November 2013&lt;/ref&gt;

अप्रिल २०१४ मा, विक्सले, मूल मोबाइल वाणिज्य अनुप्रयोगहरू सृजना गर्नका लागि सञ्चालनमा ल्याइएको एक इजरायली कम्पनी एपिक्सियाको अधिग्रहणको घोषण गरेको थियो।
&lt;ref name=&quot;geektime&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.geektime.com/2014/10/30/wix-expands-with-acquisition-of-restaurant-solutions-provider-openrest/ |title=Wix expands with acquisition of restaurant solutions provider OpenRest |website=गिक टाइम्स |date=30 October 2014 |accessdate=23 January 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202110337/http://www.geektime.com/2014/10/30/wix-expands-with-acquisition-of-restaurant-solutions-provider-openrest/ |date=2 February 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://techcrunch.com/2014/03/13/fresh-from-ipo-wix-acquires-israeli-startup-appixia-to-bring-native-mobile-commerce-to-its-42m-users/|title=Fresh From IPO, Wix Acquires Israeli Startup Appixia To Bring Native Mobile Commerce Support To 42M Users – TechCrunch|website=टेक क्रञ्च डटकम|accessdate=27 May 2018}}&lt;/ref&gt;
अगष्ट २०१४ मा, विक्सले विक्स होटलको सुरू गरेको थियो।&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/2014/08/06/smallbusiness/wix-hotel-booking/ Boutique hotels just got easier to book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204154813/https://money.cnn.com/2014/08/06/smallbusiness/wix-hotel-booking/ |date=2019-12-04 }}, सारा एस्ली ओ ब्रायन, सिएनएन मनी, ६ अगष्ट २०१४&lt;/ref&gt; विक्सले विक्स सङ्गीत, स्वतन्त्र सङ्गीतकारहरूको बजार बिक्री र उनीहरूको सङ्गीत बेच्नको लागि एक मञ्चको रूपमा सन् २०१५ मा सुरू गरिएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.zdnet.com/article/wix-targets-indie-musicians-with-wixmusic-launch/ Wix targets indie musicians with WixMusic launch], Natalie Gagliordi, जेटडिनेट | ३१ मर्च २०१५&lt;/ref&gt; विक्स रेष्टुरेण्ट सन् २०१७ मा सुरु गरिएको थियो।&lt;ref&gt;[https://finance.yahoo.com/news/wix-com-launches-wix-restaurants-135137034.html Wix.com Launches Wix Restaurants Bringing a True DIY Solution for Online and Mobile Ordering to Restaurants Worldwide], [[याहु! फाइनेन्स|याहु! वित्त]], ३१ मार्च २०१६&lt;/ref&gt;

२३ फेब्रुअरी २०१७ मा, विक्सले अनलाइन कला समुदाय डेभिएण्ट आर्टलाई ३६ मिलियन अमेरिकी डलरमा अधिग्रहण गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;tc-wixda&quot;&gt;{{cite web|title=Website builder Wix acquires art community DeviantArt for $36M|url=https://techcrunch.com/2017/02/23/website-builder-wix-acquires-art-community-deviantart-for-36m/|website=टेक क्रञ्च|accessdate=23 February 2017}}&lt;/ref&gt;

== विवरण ==

प्रयोगकर्ताले उनीहरूको साइटलाई उनीहरूको डोमेनमा जडान गर्न, विक्स विज्ञापन हटाउन, फारम निर्माणकर्ताको पहुँच गर्न, इ-वाणिज्य क्षमताहरू थप्न, वा अतिरिक्त डाटा भण्डारण र ब्यान्डविथ खरीद गर्न भुक्तान प्याकेजहरू खरीद गर्नु पर्दछ।&lt;ref name=&quot;MSN Money&quot;&gt;{{cite web |url=http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |title=New options for building a free website |publisher=एमएसएन |date=23 July 2013 |accessdate=29 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728135004/http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |archive-date=28 July 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728135004/http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |date=28 July 2013 }}&lt;/ref&gt;

विक्सले अनुकूलन योग्य वेबसाइट ढाँचा र तान्ने एण्ड छोड्ने एचटिएमएल५ वेब साइट निर्माणकर्ता प्रदान गर्दछ जसले अनुप्रयोग, रेखाचित्र, तस्वीर सङ्ग्रह , भेक्टर, एनिमेसन र अन्य विकल्पहरूको समावेश गर्दछ। प्रयोगकर्ताहरूले स्क्र्याचबाट उनीहरूको वेब साइटहरू सृजना गर्न पनि सक्दछन्। अक्टोबर २०१३ मा, विक्सले एक मोबाइल सम्पादक पेश गरेको थियो जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई मोबाइल अवलोकनका लागि उनीहरूको साइटहरू समायोजित गर्न अनुमति दिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Mobile Solution from Wix|url=http://www.wix.com/blog/2013/10/new-mobile-solution-from-wix/|website=विक्सको ब्लग}}&lt;/ref&gt;

विक्स अनुप्रयोग बजारले दुबै नि: शुल्क र सदस्यतामा आधारित अनुप्रयोगहरूको प्रदान गर्दछ जसमा विकासकर्ताका लागि ७०% र विक्सका लागि ३०% राजस्व विभाजन हुन्छ।&lt;ref&gt;[http://www.computerworld.com/s/article/9232443/Wix.com_launches_apps_market Wix.com launches apps market] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320204930/http://www.computerworld.com/s/article/9232443/Wix.com_launches_apps_market |date=2014-03-20 }}, पल क्रिल, १६ अक्टोबर २०१२, ''कम्प्युटर वर्ल्ड''&lt;/ref&gt; ग्राहकहरूले तेस्रो पक्षीय अनुप्रयोगहरू आफ्नै वेब साइटहरूमा एकीकृत गर्न सक्दछन्, जसमा तस्वीर सम्बन्धित सामग्री, ब्लगिङ, सङ्गीत प्रवाहसूची, अनलाइन समुदाय, इ-डाँक बजारशास्त्र, र फाइल प्रबन्धन समावेश छ।&lt;ref name=&quot;ZDNet&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zdnet.com/small-business-web-host-becomes-google-reseller-7000015458/ |title=Small-business web host becomes Google reseller |publisher=जेटडिनेट |last=क्लान्सी |first=हिटजर |date=16 May 2013 |accessdate=29 July 2013}}&lt;/ref&gt;

== अधिग्रहणहरू ==

१) एपिक्सिया: &quot;मोबाइल वाणिज्य&quot; अनुप्रयोग निर्माणको लागि एक मञ्चको विकासकर्ता (मार्च १०१४ मा अधिग्रहण)

२) ओपनरेष्ट : रेष्टुरेन्टहरूको लागि अनलाइन खाना मगाउने र मोबाइल समाधानहरूको प्रदायक (अक्टोबर २०१४ मा अधिग्रहण)&lt;ref name=&quot;geektime&quot;/&gt;

३) मोमेण्ट डटमी: सामाजिक नेतृत्व उत्पादनको लागि कार्यक्रम र बजारशास्त्र उपकरणहरूको लागि मोबाइल वेबसाइट निर्माणकर्ता (अप्रिल २०१५ मा अधिग्रहण)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://techcrunch.com/2015/04/02/wix-buys-moment-me-to-add-social-marketing-tools-to-its-website-building-platform/|title=Wix Buys Moment.Me For $10M To Add Social Marketing To Its Website Building Platform – TechCrunch|website=टेक क्रञ्च|accessdate=27 May 2018}}&lt;/ref&gt;

४) फ्लोक : ग्राहक वफादारी कार्यक्रम उपकरणको प्रदायक (जनवरी २०१७ मा अधिग्रहण)

५) डेभिएण्ट आर्ट: कला / बनावट रचनाकार र उत्साहीहरूको लागि अनलाइन समुदाय (फेब्रुअरी २०१७ मा अधिग्रहण)&lt;ref name=&quot;tc-wixda&quot;/&gt;

== वर्डप्रेस अङ्कको प्रयोग ==

अक्टोबर २०१६ मा, विक्सको वर्डप्रेसको जिपिएल अनुमति पत्र अङ्कको प्रयोगको बारेमा विवाद भएको थियो।&lt;ref&gt;[https://ma.tt/2016/10/wix-and-the-gpl/ The Wix Mobile App, a WordPress Joint], २८ अक्टोबर २०१६&lt;/ref&gt; जवाफमा, विक्सका [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]], अभिशाई अब्राहमिले एक उत्तर प्रकाशित गरेका थिए जसले खुला स्रोत अङ्कको प्रयोग गरेको भनेर बताएका थिए।&lt;ref&gt;[http://www.wix.com/blog/2016/10/dear-matt-mullenweg-an-open-letter-from-wix-coms-ceo-avishai-abrahami/ Dear Matt Mullenweg: an open letter from Wix.com's CEO] | विक्सको आधिकारिक ब्लग, २९ अक्टोबर २०१६&lt;/ref&gt;

== बजारशास्त्र ==

कम्पनीले सुपर बाउलको बेलामा विज्ञापन दिएको थियो। सन् २०१९, यो ५अौँ पटक वाणिज्यिक दौडमा आएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Wix’s Fifth Super Bowl Ad Features Coding Supermodel Karlie Kloss |url=https://www.adweek.com/brand-marketing/wixs-fifth-super-bowl-ad-features-coding-supermodel-karlie-kloss/ |website=एड विक|date=July 2, 2019}}&lt;/ref&gt; वर्षौंसम्म तिनीहरूले विज्ञापनमा गल गडोट, कुङ्फु पाण्डा र ब्रेट फाभरे जस्ता हस्तीहरूको प्रयोग गरेका थिए।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==

*{{Commons category-inline}}
*[https://wixstats.com/?a=36118&amp;c=124&amp;s1= आधिकारिक वेबसाइट]
{{Finance links
| name = Wix.com Ltd.
| symbol = WIX
| reuters = WIX.O
| bloomberg = WIX:US
| sec_cik = WIX
| yahoo = WIX
| google = WIX
}}

[[श्रेणी:नि:शुल्क वेब आयोजक सेवाहरू]]
[[श्रेणी:इजरायलका अनलाइन कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:वेब आयोजना]]
[[श्रेणी:वेब विकास सफ्टवेयरहरू]]
[[श्रेणी:नसडकमा सूचीकृत कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:तेल अभिभमा आधारित कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:वेब अनुप्रयोगहरू]]</text>
      <sha1>sft0gdiuyenuh70efvgazbe5yts3bel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फेसबुक मेसेन्जर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109316</id>
    <revision>
      <id>1355754</id>
      <parentid>1335722</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T04:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81444" sha1="50w2j7gktflpzjmvnbx66dqm0knj3dh" xml:space="preserve">{{विशेष लेख}}
{{Infobox software
| name                   = फेसबुक मेसेन्जर
| logo                   = Facebook Messenger logo 2025.svg
| logo size              = 100px
| screenshot             = Mark Zuckerberg on stage at Facebook's F8 Developers Conference 2015 (16748468719).jpg
| caption                = फेसबुक एफ८ विकासकर्ता सम्मेलनमा [[मार्क जुकरबर्ग]]
| collapsible            = 
| author                 = 
| developer              = [[मेटा|फेसबुक निगम]]
| released               = {{Start date and age|2011|08|09}}
| ver layout             = stacked
| operating system       = वेब, [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]], [[आइओएस]], विन्डोज फोन, [[विन्डोज ८]], [[विन्डोज १०]]
| platform               = 
| size                   = २७९.१ मेगाबाइट (आइओएस)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apps.apple.com/us/app/messenger/id454638411|title=मेसेन्जर|website=एप स्टोर|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=2019-08-20}}&lt;/ref&gt;{{Break}}
३४.९६ मेगाबाइट (एन्ड्रोइड)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.facebook.orca&amp;hl=en_US|title=Messenger – Text and Video Chat for Free - Apps on Google Play|website=play.google.com|language=अङ्ग्रेजी|access-date=2019-08-20}}&lt;/ref&gt;
| language               = {{collapsible list
|title =बहुभाषिक
|नेपाली, अफ्रिकी, अल्बानियाली, अमहरी, अरबी, अर्मेनियाली, आसामी, अजरबैजानी, बसिक, बेलारूसी, बाङ्ला, बोस्नियाली, ब्रिटन, बुल्गेरियाली, बर्मी, क्याटलान, सोबुवानो, कोर्सिकान, क्रोएसियाली, चेक, डेनमार्की, डच, अङ्ग्रेजी (बेलायत), अङ्ग्रेजी (अमेरिका), एस्पेरान्तो, इष्टोनियाली, फारोई, फिलिपिनो, फिनल्यान्डि, फ्रान्सेली (क्यानडा), फ्रान्सेली (फ्रान्स), फ्रिसीयाली, फुला, ग्यालिक, जर्जियाली, जर्मनेली, युनानी, गुवारानी, गुजराती, हाइटियाली क्रिओल, हौसा, यहूदी, हिन्दी, हङ्गेरीयाली, आइसल्यान्डि, बहासा इन्डोनेसिया, आयरल्यान्डि, इटालीयाली, जापानी, जापानी (कन्साई), जाभानी, कन्नड, कजाख, खमिर, रूवाण्डाली, कोरियाली, कुर्दिश (कुरमाञ्जी), किर्गी, लाओ, ताल्भियाली, लिथुआनियाली, म्यासेडोनियाली, मलगासी, मलाय, मलायलम, माल्टाली, मराठी, मङ्गोलियाली, बोकमल, नर्बेली, ओरिया, पाश्तो, फारसी, पोल्यान्डि, पोर्चुगाली (ब्राजिल), पोर्चुगाली (पोर्चुगल), पञ्जावी, रोमानियाली, रूसी, सर्बियाली, शोना, सरलीकृत चिनियाँ (चीन), सिन्हला, स्लोभाकी, स्लोभेनियाली, सोमाली, सोरानी कुर्दिश, स्पेनी, स्पेनी (स्पेन), स्वाहिली, स्विडेनी, सिरियाक, ताजिक, तमाझियाट, तमिल, ततार, तेलुगु, थाई, परम्परागत चिनियाँ (हङकङ), परम्परागत चिनियाँ (ताइवान), टुर्की, युक्रेनी, उर्दू, उज्बेक, भियतनामी, वेल्स र जाजा}}
| language count         = १११&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/login.php?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Flanguage|title=फेसबुक मेसेन्जरका भाषाहरू|website=फेसबुक|language=अङ्ग्रेजी|access-date=2019-08-25}}&lt;/ref&gt;
| genre                  = तत्काल सन्देश सेवा
| license                = फ्रिवेर, स्वामित्व
| website                = {{URL|https://www.messenger.com|Messenger.com}}&lt;br/&gt;{{URL|https://www.facebook.com/messages|fb.com/messages}}
}}
'''फेसबुक मेसेन्जर''' (सामान्य रूपमा '''मेसेन्जर'''को नामले पनि चिनिने)&lt;ref&gt;{{cite web |first=टिमोटि |last=स्टिनभोक |title=The Real Reason Facebook Is Forcing You To Download Messenger |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/08/13/facebook-messenger_n_5674703.html |website=[[द हफिङटन पोष्ट]] |publisher=[[एओएल]] |date=August 13, 2014 |accessdate=March 24, 2017}}&lt;/ref&gt; [[मेटा|फेसबुक निगम]]द्वारा विकसित एक तत्काल सन्देश प्रवाह अनुप्रयोग वा मञ्च हो।&lt;ref&gt;[http://www.rosbj.ru/2017/05/13/1250-%d1%81%d0%b0%d0%bc%d1%8b%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d0%bf%d1%83%d0%bb%d1%8f%d1%80%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d1%81%d0%be%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d1%81%d0%b5%d1%82%d0%b8-2017/ Какие социальные сети самые популярные в 2017 году]&lt;/ref&gt; मूल रूपमा सन् २००८ मा फेसबुक च्याटको रूपमा विकसित भएको यस सेवालाई यस कम्पनीले सन् २०१० मा आफ्नो सन्देश सेवामा पुन: सुधार गरी अगस्टमा २०११ मा स्वतन्त्र रूपमा [[आइओएस]] र [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]]मा अनुप्रयोगहरू जारी गरेको थियो। कम्पनीले सन् २०१८ मा, मेसेन्जरमा आधारित सम्पर्कका लागि स्वतन्त्र फेसबुक पोर्टल हार्डवेयरको पनि जारी गरेको थियो। वर्षौंदेखि, फेसबुकले विभिन्न सञ्चालन प्रणालीहरूका लागि नयाँ अनुप्रयोगहरूको जारी गरिरहेको छ। यसले यसको समर्पित वेबसाइट (मेसेन्जर डटकम) सुरू गर्दै सन्देश कार्यक्षमतालाई मुख्य [[फेसबुक]] अनुप्रयोगबाट अलग गरेको थियो। यसले प्रयोगकर्ताहरूलाई [[वेबसाइट]] प्रयोग गर्न वा स्वतन्त्र अनुप्रयोगहरू मध्ये एक डाउनलोड गर्न अनुमति दिन्छ।

प्रयोगकर्ताहरूले विभिन्न प्रकारका सन्देशहरू (श्रव्य सम्पर्क सहित) जस्तै पाठ, तस्वीर, [[एनिमेसन]], श्रव्य र छोटा श्रव्य दृश्यहरू अन्य प्रयोगकर्ताहरूलाई [[वेबसाइट]] वा [[मोबाइल फोन|मोबाइल]] उपकरणहरू मार्फत अतिरिक्त शुल्क बिना पठाउन सक्दछन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.psafe.com/blog/messenger-vira-plataforma-de-apps/|title = Messenger vira plataforma de apps|date = |acessdate = |author = |publisher = 
|language = पोर्चुगाली}}&lt;/ref&gt; नोभेम्बर २०१४ मा, फेसबुकले जारी गरेको प्रतिवेदनका अनुसार, फेसबुक मेसेन्जरका करिब १.२ अरब प्रयोगकर्ताहरू रहेका छन्।

जुलाई २०१५ देखि, फेसबुकका मोबाइल अनुप्रयोगहरूले व्यवस्थित रूपमा फेसबुक [[मेसेन्जर]] अनुप्रयोगमा सन्देश पठाउन फेसबुक मार्फत अनुमति प्राप्त थियो। विगतमा फेसबुक खाता नहुने प्रयोगकर्ताहरूका लागि पनि मोबाइल नम्बर दर्ता मार्फत अनुप्रयोग प्रयोगकर्ताहरूका लागि पहुँचयोग्य थियो तथापि, जनवरी २०२० देखि यो अनुप्रयोग चलाउनका लागि अनिवार्य रूपमा फेसबुक खाता भएको हुनु पर्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nayamedia.com/social-media/2019/12/29/43097/|title=म्यासेन्जरमा खाता खोल्न फेसबुक अकाउन्ट अनिवार्य|author=|date=|work=नयाँ मिडिया|accessdate=२९ पुस २०७६}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
मार्च २००८ मा फेसबुकमा नयाँ तत्काल सन्देश सेवामञ्चको सफल परीक्षण पश्चात् उक्त सुविधालाई &quot;फेसबुक च्याट&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |first=माइकल |last=एरिङटन |title=Facebook To Launch Instant Messaging Service |url=https://techcrunch.com/2008/03/14/facebook-to-launch-instant-messaging-service/ |website=टेक क्रञ्च |publisher=एओएल |date=March 14, 2008 |accessdate=June 2, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=क्यारोलिना |last=म्याककार्थी |title=Report: Facebook IM service will debut soon |url=https://www.cnet.com/news/report-facebook-im-service-will-debut-soon/ |website=सिनेट |publisher=सिबिएस इन्टरएक्टिभ |date=March 14, 2008 |accessdate=June 2, 2017}}&lt;/ref&gt; नामकरण गरिएको थियो जसलाई बिस्तारै प्रयोगकर्ताहरूका माझ अप्रिल २००८ मा जारी गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=मार्क |last=हेण्ड्रिकसन |title=Facebook Chat Launches, For Some |url=https://techcrunch.com/2008/04/06/facebook-chat-enters-pre-release-beta/ |website=टेक क्रञ्च |publisher=एओएल |accessdate=June 2, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=डान |last=फारबर |title=Facebook Chat begins to roll out |url=https://www.cnet.com/news/facebook-chat-begins-to-roll-out/ |website=सिनेट |publisher=सिबिएस इन्टरएक्टिभ |date=April 6, 2008 |accessdate=June 2, 2017}}&lt;/ref&gt; फेसबुकले नोभेम्बर २०१० मा यसको तत्काल सन्देश मञ्चलाई पुन: सुधार गर्दै मार्च २०११ मा सन्देश सेवा बेलुगाको अधिग्रहण गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=एमजी |last=सिग्लर |title=Facebook Acquires Group Messaging Service Beluga In A Talent AND Technology Deal |url=https://techcrunch.com/2011/03/01/facebook-beluga/ |website=टेक क्रञ्च |publisher=एओएल |date=March 1, 2011 |accessdate=June 2, 2017}}&lt;/ref&gt; कम्पनीले मार्च, २०११ मा आफ्नो स्वतन्त्र [[आइओएस]] र एन्ड्रोइड मोबाइल अनुप्रयोगहरूको सुरूवात गरेको थियो। पछि अक्टोबर २०११ मा, फेसबुकले ब्ल्याकबेरी संस्करणको सुरूवात गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tudosobrefacebook.com.br/index.php/2011/08/facebook-messenger-a-novidade-do-facebook-para-celular/ |title=Tudo sobre Facebook-Facebook Messenger |accessdate=21/11/2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604003151/http://www.tudosobrefacebook.com.br/index.php/2011/08/facebook-messenger-a-novidade-do-facebook-para-celular/ |date=2020-06-04 }}&lt;/ref&gt; मार्च २०१४ मा कम्पनीले विन्डोज फोनका लागि पनि अनुप्रयोग जारी गरेको थियो तथापि, यसमा आवाज सन्देश र वार्ता शीर्षक जस्ता सुविधाहरूको अभाव रहेको थियो। अप्रिल २०१४ मा, [[फेसबुक]]ले तत्काल सन्देश सुविधालाई मुख्य फेसबुक अनुप्रयोगबाट हटाइने र उक्त सेवा प्रयोग गर्नका लाग प्रयोगकर्ताहरूले छुट्टै तत्काल सन्देश सेवा प्रदान गर्ने अनुप्रयोगलाई डाउनलोड गर्नुपर्ने घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.techtudo.com.br/tudo-sobre/s/facebook-messenger.html |
title=Facebook Messenger sobre-TechTudo |accessdate=21/11/2012}}&lt;/ref&gt; जुन २०१४ म, फेसबुकले डेभिड मार्कसलाई उप-प्रमुख बन्नका लागि निमन्त्रणा दिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|language=फ्रान्सेली|author=Anouc Seydtaghia|title=A la tête de Messenger, le Suisse David Marcus va bouleverser le service clien|date=2018-01-19||url=https://www.letemps.ch/economie/tete-messenger-suisse-david-marcus-va-bouleverser-service-client|=|pages=}}&lt;/ref&gt; मे २०१८ मा उनले उक्त पद त्यागेका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite web|language=फ्रान्सेली||author=Anouch Seydtaghia|title=Le Suisse David Marcus quitte la direction de Messengerdate=2018-05-09|url=https://www.letemps.ch/economie/suisse-david-marcus-quitte-direction-messenger|accessdate=2019-06-18|pages=}}&lt;/ref&gt; आइओएस अनुप्रयोगको [[आइप्याड]] अनुकूलित संस्करण जुलाई २०१४ मा जारी गरिएको थियो। अप्रिल २०१५ मा, फेसबुकले मेसेन्जरको लागि वेबसाइटको सुरुवात गरेको थियो। एक टिजेन अनुप्रयोगलाई १३ जुलाई २०१५ मा जारी गरिएको थियो। फेसबुकले अप्रिल २०१६ मा मेसेन्जर विन्डोज १० को लागि सुरु गरेको थियो। अक्टोबर २०१६ मा, [[फेसबुक]]ले, फेसबुक मेसेन्जर लाइटको जारी गरेको थियो।
&lt;ref name=&quot;अनलाइनखबर&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2016/10/486190|title=फेसबुकले ल्यायो मिनी मेसेन्जर एप ‘मेसेन्जर लाइट’|author=|date=२०७३ असोज १८|work=अनलाइन खबर|accessdate=२०७६ पुस २१}}&lt;/ref&gt; यो संस्करण मेसेन्जरको सानो संस्करण हो जसमा सुविधा कम छन्। अनुप्रयोग मुख्य रूपमा पुरानो एन्ड्रोइड फोन र उच्च गतिका इन्टरनेट व्यापक रूपमा उपलब्ध नभएका क्षेत्रहरूमा लक्षित छ।&lt;ref name=&quot;अनलाइनखबर&quot;/&gt; अप्रिल २०१७ मा, उक्त फेसबुक मेसेन्जर लाइटलाई १३२ भन्दा बढी देशहरूमा विस्तार गरिएको थियो। मे २०१७ मा, फेसबुकले [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]] र [[आइओएस]]मा मेसेन्जरको लागि बनावटलाई परिवर्तन गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/01/736216|title=फेसबुक मेसेन्जरको नयाँ संस्करण, के छन् विशेषता ?|author=|date=माघ २०७५|work=अनलाइन खबर|accessdate=पुस २०७६}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://technologykhabar.com/2017/05/21/12442/|title=फेसबुक म्यासेन्जर नयाँ डिजाइनमा, चलाउन झनै सजिलो|author=|date=|work=प्रविधि खबर|accessdate=पुस २०७६}}&lt;/ref&gt;
फेसबुकले नोभेम्बर २०११ मा सीमित बिटा परीक्षणमा विन्डोज ७ का लागि मेसेन्जर प्रोगामको घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://g1.globo.com/tecnologia/noticia/2011/12/facebook-lanca-versao-do-messenger-para-windows-7.html |
title=Facebook lança versão do Messenger para Windows-G1 |accessdate=21/11/2012}}&lt;/ref&gt; अर्को महिना, [[इजरायल|इजरायली]] ब्लग टेक आइआइटीले उक्त प्रोग्रामका लागि डाउनलोड सूत्रको चुहावट गरेको पछि फेसबुकले पुष्टि गरेको थियो र आधिकारिक रूपमा उक्त प्रोग्रामलाई जारी गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://info.abril.com.br/noticias/blogs/download-da-hora/windows/facebook-messenger-ganha-versao-para-windows/ |title=Facebook Messenger ganha versão para Windows|accessdate=21/11/2012}}&lt;/ref&gt; प्रोगाम अन्ततः मार्च २०१४ मा बन्द गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://olhardigital.uol.com.br/noticia/40565/40565 |title=Facebook Messenger para Windows será desativado-Olhar Digital |accessdate=28/02/2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118075750/http://olhardigital.uol.com.br/noticia/40565/40565 |date=2017-01-18 }}&lt;/ref&gt; [[मोजिला फायरफक्स|फायरफक्स]]  वेब ब्राउजर एड-अन डिसेम्बर २०१२ मा जारी गरिएको थियो, तर मार्च २०१४ मा यसलाई पनि बन्द गरिएको थियो।

डिसेम्बर २०१७ मा, फेसबुकले १३ वर्ष भन्दा कम उमेरका व्यक्तिहरूको लागि नयाँ अनुप्रयोग मेसेन्जर किड्सको घोषणा गरेको थियो। अनुप्रयोगको मानक संस्करणको तुलनामा केही भिन्नताहरूको साथ यो प्रस्तुत भएको थियो। सन् २०१९ मा, [[फेसबुक]] मेसेन्जरले सन् २०११ देखि २०१९ सम्ममा यो दशकको दोस्रो सबैभन्दा डाउनलोड गरिएको मोबाइल अनुप्रयोग भएको घोषणा गरेको थियो। &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/news-50969988|title=फेसबुकका चार एप गएको दशकमा 'सबैभन्दा धेरै पटक डाउनलोड'|author=बिबिसी नेपाली|date=२ जनवरी २०२०|work=|accessdate=५ जनवरी २०२०}}&lt;/ref&gt; डिसेम्बर २०१९, फेसबुक मेसेन्जरले प्रयोगकर्ताहरूलाई केवल मोबाइल नम्बरको प्रयोग गरी प्रवेशलाई समर्थन गर्न छोडेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nayamedia.com/social-media/2019/12/29/43097/|title=म्यासेन्जरमा खाता खोल्न फेसबुक खाता अनिवार्य|author=|date=|work=नयाँ मिडिया|accessdate=पुस २०७६}}&lt;/ref&gt; प्रयोगकर्ताहरूलाई यस सेवा प्रयोग गर्नको लागि फेसबुक खातामा अनिवार्य रूपमा प्रवेश गरेको हुनु पर्दछ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.androidcentral.com/facebook-no-longer-allows-users-sign-messenger-just-phone-number|title=फेसबुक मेसेन्जर}}&lt;/ref&gt;

== विशेषता ==
निम्नलिखित फेसबुक मेसेन्जरमा समावेश सुविधाहरूको तालिका हो। भौगोलिक सेवा क्षेत्र र कुन उपकरणहरूमा तिनीहरू उपलब्ध छन् भन्ने बारेमा पनि यसले जानकारी दिन्छ:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! विशेषता !! थप गरिएको मिति !! विवरण !! मञ्चहरू !! उपलब्धता
|-
| फेसबुक खाता बिनानै खाता खोल्न सकिने || डिसेम्बर २०१२ || एन्ड्रोइड प्रयोगकर्ताहरूले अनुप्रयोगमा फेसबुक खाता बिनानै खाता खोल्न जसमा नाम र फोन नम्बरको भने आवश्यकता पर्दछ।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=No Facebook Account Required: Facebook Messenger For Android Lets You Sign Up With Just A Phone Number |url=https://techcrunch.com/2012/12/04/messenger-no-facebook-account/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=December 4, 2012 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=टोमियो |last=जिरोन |title=Facebook Messenger Takes On SMS, With No Account Needed |url=https://www.forbes.com/sites/tomiogeron/2012/12/04/facebook-messenger-takes-on-sms-with-no-account-needed/ |website=फोर्ब्स |date=December 4, 2012 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt; || मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
| प्रत्यक्ष सन्देश सेवा || अक्टोबर २०१३ || प्रयोगकर्तासँग तिनीहरूको सम्पर्क सूचीमा अन्य प्रयोगकर्ताको फोन नम्बर भएको खण्डमा, प्रयोगकर्ताहरू साथीहरू नभईकन पनि अन्य प्रयोगकर्ताहरूलाई सन्देशहरू पठाउन सक्दछन्।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=To Assimilate SMS, Facebook’s Android Messenger Tries Letting You Reach Non-Friends By Phone Number |url=https://techcrunch.com/2013/10/29/facebook-messenger-phone-number/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=अक्टोबर २९, २०१३ |accessdate=मार्च २५, २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;No longer need to be friends&quot;/&gt; 
 || सबै || विश्वव्यापी
|-
| वार्ता अङ्कित प्रतिमा || अप्रिल २०१३ || सम्पर्क व्यक्तिको तस्वीरका साथ एक गोलाकार प्रतिमा प्रदर्शन गर्दछ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chat Heads come to Facebook Messenger for Android |url=https://www.theverge.com/2013/4/12/4216838/facebook-updates-messenger-adds-chat-heads |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=१३ अप्रिल २०१३ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=एरिक |last=रेभेन्सक्राफ्ट |title=Chat Heads Come To Facebook Messenger Without Facebook Home, Regular App Updated To Prepare For Home Arrival |url=http://www.androidpolice.com/2013/04/12/chat-heads-come-to-facebook-messenger-without-facebook-home-regular-app-updated-to-prepare-for-home-arrival/ |website=एन्ड्रोइड पुलिस |date=१२ अप्रिल २०१३ |accessdate=मार्च २५, २०१७}}&lt;/ref&gt; || मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
| रकम स्थानान्तरण || मार्च २०१५ || अमेरिकी प्रयोगकर्ताहरूका माझ सीमित यो सेवाले साथीहरूलाई रकम स्थानान्तरण गर्ने सुविधा प्रदान गर्दछ।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Introduces Free Friend-To-Friend Payments Through Messages |url=https://techcrunch.com/2015/03/17/facebook-pay/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=१७ मार्च २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=एलिस |last=थ्रुङ |title=You’ll soon be able to send money through Facebook Messenger |url=https://qz.com/364472/youll-soon-be-able-to-send-money-through-facebook-messenger/ |website=क्वार्ज |publisher=एटलान्टिक मिडिया |date=१७ मार्च २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; अप्रिल २०१७ मा, यो सेवालाई विस्तार गरिएको थियो जसले समूह भुक्तान समर्थन गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=निकोल |last=लि |title=Facebook brings group payments to Messenger |url=https://www.engadget.com/2017/04/11/facebook-messenger-group-payments/ |website=इनग्याजेट |publisher=एओएल |date=११ अप्रिल १०१७ |accessdate=११ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=साराह |last=पेरेज |title=Facebook Messenger now supports group payments |url=https://techcrunch.com/2017/04/11/facebook-messenger-now-supports-group-payments/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=११ अप्रिल २०१७ |accessdate=११ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt; || मोबाइल || अमेरिका
|-
| सम्पर्क || जनवरी २०१३ || जनवरी २०१३ मा, फेसबुकले [[क्यानडा|क्यानाडा]]का प्रयोगकर्ताहरूमा वेब सम्पर्क सेवा थप गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जे |last=ओ डेल |title=Facebook now has voicemail — and voice calling in Canada |url=https://venturebeat.com/2013/01/03/facebook-now-has-voicemail-and-voice-calling-in-canada/ |website=भेन्चरबिट |date=३ जनवरी १०१३ |accessdate=२ जुन २०१७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024034853/https://venturebeat.com/2013/01/03/facebook-now-has-voicemail-and-voice-calling-in-canada/ |date=2020-10-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=एलिस |last=ह्यामबर्गर |title=Facebook tests free voice calling in Messenger app |url=https://www.theverge.com/2013/1/3/3832250/facebook-messenger-voip-calling |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=३ जनवरी २०१३ |accessdate=२ जून २०१७}}&lt;/ref&gt; त्यसको केही दिनपछि यसले उक्त सेवा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]मा विस्तार गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=देभेन्द्र |last=हरद्वार |title=Facebook quietly brings voice calls to U.S. iPhone owners |url=https://venturebeat.com/2013/01/16/facebook-messenger-iphone-voice-calls/ |website=भेन्चरबिट |date=१६ जनवरी २०१३ |accessdate=२ जून २०१७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930053403/https://venturebeat.com/2013/01/16/facebook-messenger-iphone-voice-calls/ |date=2020-09-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=एलिस |last=ह्यामबर्गर |title=Facebook launches free calling for all iPhone users in the US |url=https://www.theverge.com/2013/1/16/3883538/facebook-launches-free-calling-in-messenger-for-iphone-us |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=१६ जनवरी २०१३ |accessdate=२ जून २०१७}}&lt;/ref&gt;
अप्रिल २०१५ मा, मेसेन्जरले विभिन्न देशहरूमा श्रव्य दृश्य सम्पर्क सेवाको सुरुवात गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;600 million users&quot;&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger Launches Free VOIP Video Calls Over Cellular And Wi-Fi |url=https://techcrunch.com/2015/04/27/facebook-messenger-video-chat/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=२७ अप्रिल २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=होप |last=किङ |title=Facebook Messenger now lets you make video calls |url=http://money.cnn.com/2015/04/27/technology/facebook-messenger-mobile-video-call/ |publisher=सिएनएन |date=२७ अप्रिल २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205104948/https://money.cnn.com/2015/04/27/technology/facebook-messenger-mobile-video-call/ |date=2020-02-05 }}&lt;/ref&gt; अप्रिल २०१६ मा, समूह श्रव्य सम्पर्कमा ५० जनासम्म एकैसाथ सहभागी हुन सक्ने गरी सेवालाई परिमार्जन गरिएको थियो। &lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger launches Group Calling to become your phone |url=https://techcrunch.com/2016/04/20/facebook-messenger-group-calling/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=२० अप्रिल २०१६ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=किया |last=कोकालितचिभा|title=Facebook Adds Free Group Voice Calls to Its Messenger App |url=http://fortune.com/2016/04/20/messenger-group-voice-calls/ |website=फर्च्युन |publisher=टाइम, निगम |date=२० अप्रिल २०१६ |accessdate=२ जून २०१७}}&lt;/ref&gt; सोही वर्षको डिसेम्बरमा, समूह श्रव्य दृश्य सम्पर्कमा पनि सोही सुविधालाई थप गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=निक |last=स्टाट |title=Facebook Messenger now lets you video chat with up to 50 people |url=https://www.theverge.com/2016/12/19/14006752/facebook-messenger-group-video-chat-feature-update |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=१९ डिसेम्बर २०१६ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=केन |last=युङ |title=Facebook Messenger now supports group video chat |url=https://venturebeat.com/2016/12/19/facebook-messenger-now-supports-group-video-chat/ |website=भेन्चरबिट |date=१९ डिसेम्बर २०१६ |accessdate=२ जून २०१७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202011728/https://venturebeat.com/2016/12/19/facebook-messenger-now-supports-group-video-chat/ |date=2020-12-02 }}&lt;/ref&gt; जुन २०१७ मा, फेसबुकले प्रयोगकर्तालाई उनीहरूको अनुहारको शीर्षमा फेसबुकको प्रतिक्रियाहरूको कार्टुन समाविष्ट संस्करणहरू थप्ने क्षमता दिन श्रव्य दृश्य सम्पर्कलाई अद्यावधिक गरेको थियो। जस्तै रोइरहेको अनुहारको लागि आँसु र त्यस्तै विभिन्न खालमा कम्प्युटरद्वारा निर्मित चरित्रहरू र इमोजीहरू समावेश छन्। यसको अतिरिक्त, प्रयोगकर्ताहरूले पर्दा चित्रण खिच्न र प्रत्यक्ष छनौट सामग्रीमा रङ्ग र प्रकाश परिवर्तन गर्न पनि सक्षम छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |first=चेम |last=गार्टेनबर्ग |title=Facebook adds animated reactions and filters to Messenger video chats |url=https://www.theverge.com/2017/6/26/15874266/facebook-messenger-animated-reactions-emoji-filters-masks-live-video-chat |website=द भर्ज|publisher=भोक्स मिडिया |date=२७ जुन २०१७ |accessdate=२० जुलाई २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=लुकनास |last=म्याटनी |title=Facebook brings new masks, filters and reactions to Messenger video chat |url=https://techcrunch.com/2017/06/26/facebook-brings-filters-reactions-and-new-masks-to-messenger-video-chat/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल|date=२६ जून २०१७ |accessdate=२० जुलाई २०१७}}&lt;/ref&gt;
|| मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
| स्थान साझेदारी || जुन २०१५ || यदि प्रयोगकर्ता आफैँ उक्त ठाउँमा नभए पनि प्रयोगकर्ताहरूले &quot;स्थान&quot; नामक कुञ्जी थिची कुनै पनि स्थान चिह्नित गर्न सक्ने क्षमता सहित नक्साको अवलोकन गर्न सक्दछन्।&lt;ref&gt;{{cite web |first=क्रिस |last=वेल्च |title=Facebook Messenger now lets you send friends a map with your location |url=https://www.theverge.com/2015/6/4/8732245/facebook-messenger-location-sharing |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=४ जुन २०१५ |accessdate=२८ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=म्याट |last=सुइडर |title=Your exact location can be shared in Facebook Messenger |url=http://www.techradar.com/news/software/applications/facebook-messenger-app-share-location-1295848 |website=टेक रेडर |publisher=फ्युचर पिएलसी |date=५ जुन २०१५ |accessdate=२८ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=नेट |last=स्वानर |title=Facebook Messenger now has a more direct way to share your location |url=https://thenextweb.com/facebook/2015/06/04/facebook-messenger-now-has-a-more-direct-way-to-share-your-location/ |website=द नेक्स्ट वेब |date=४ जुन २०१५ |accessdate=२८ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; मार्च २०१७ मा, प्रयोगकर्ताहरूलाई अस्थायी रूपमा एक स्थानमा एक घण्टाको लागि साथी वा साथीहरूको समूहसँग उनीहरूको स्थान साझेदारी गर्न यसले प्रत्यक्ष स्थान साझेदारीलाई परिचय गराएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=केसी |last=न्युटन |title=Facebook Messenger adds temporary live location sharing |url=https://www.theverge.com/2017/3/27/15055408/facebook-messenger-location-sharing-live |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=२७ मार्च २०१७ |accessdate=२८ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger now lets you privately share your Live Location for an hour |url=https://techcrunch.com/2017/03/27/facebook-messenger-live-location/ |website=टेक क्रच्च |publisher=एओएल |date=२७ मार्च २०१७ |accessdate=२८ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=माइक |last= |title=Facebook Messenger's Live Location helps you track friends |url=https://www.cnet.com/news/facebook-messenger-live-location-wants-to-help-you-find-your-friends/ |website=सिनेट |publisher=सिबिएस इन्टरएक्टिभ |date=२७ मार्च २०१७ |accessdate=२८ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; 
|| मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
| व्यापार अन्तरक्रिया  || || फेसबुक एफ८ सम्मेलनमा, फेसबुकले मेसेन्जर प्रयोगकर्ताहरूलाई व्यवसायसँग अन्तर्क्रिया गर्न अनुमति दिने घोषणा गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;Business-CNN&quot;&gt;{{cite web |first=होप |last=किङ |title=7 big changes coming to Facebook |url=http://money.cnn.com/2015/03/25/technology/facebook-f8-messenger/ |publisher=सिएनएन |date=२५ मार्च २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206063356/https://money.cnn.com/2015/03/25/technology/facebook-f8-messenger/ |date=2020-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=समान्था |last=मर्फी |title=Everything you need to know about the changes coming to Facebook |url=http://mashable.com/2015/03/25/facebook-changes-messenger/ |website=म्यासएबल |date=२५ मार्च २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=एलेक्सेई |last=ओरेस्कोभिच |title=Facebook brings apps, businesses to Messenger service |url=https://www.reuters.com/article/us-facebook-conference-idUSKBN0ML2A220150325 |website=रेउटर्स |publisher=थमसन रेउटर्स |date=२६ मार्च २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; || ||
|-
|तेस्रो पक्षीय अनुप्रयोग एकीकरण || || प्रयोगकर्ताहरू मेसेन्जर भित्र मिल्दो तेस्रो-पक्षीय अनुप्रयोगहरू खोल्न सक्षम छन्।&lt;ref name=&quot;Business-CNN&quot;/&gt;|| मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
| यातायात अनुरोध || डिसेम्बर २१५ || मेसेन्जरले उबरसँग एकीकरण गर्दै अमेरिकाका प्रयोगकर्ताहरूलाई अनुप्रयोगबाट प्रत्यक्ष यातायात अनुरोध गर्न अनुमति दिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=सेथ |last=रोसनबर्ग |title=मेसेन्जरमा यातायातको परिचय गराउँदै |url=http://newsroom.fb.com/news/2015/12/introducing-transportation-on-messenger/ |website=Facebook Newsroom |publisher=[[फेसबुक]] |date=१६ डिसेम्बर २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=एन्ड्र्यु जे |last=हकिन्स |title=Facebook Messenger now lets you hail an Uber car |url=https://www.theverge.com/2015/12/16/10303878/facebook-messenger-uber-app-integration-API |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=१६ डिसेम्बर २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first1=जोश |last1=कन्स्टिन |first2=साराह |last2=बुहर |title=You Can Now Order Ubers (And Soon Lyfts) In Facebook Messenger To Prove You’re On Your Way |url=https://techcrunch.com/2015/12/16/facebook-messenger-transportation/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=१६ डिसेम्बर २०१५ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; मार्च २०१६ मा, लिफ्टको समर्थन थप गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=एन्ड्र्यु जे |last=हकिन्स |title=Facebook Messenger now lets you hail a Lyft car |url=https://www.theverge.com/2016/3/7/11173354/facebook-messenger-lyft-app-integration-software-uber |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=७ मार्च २१६ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोन |last=फिङ्गस |title=Lyft wants you to hail rides through Facebook Messenger |url=https://www.engadget.com/2016/03/07/lyft-in-facebook-messenger-and-public-api/ |website=इन्ग्याजेट |publisher=एओएल |date=७ मार्च २०१६ |accessdate=२४ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; || मोबाइल || अमेरिका
|-
| सङ्क्षिप्त सन्देश सेवाको समर्थन || सन् २०१२ || एन्ड्रोइडको मेसेन्जर अनुप्रयोग भित्र फेसबुकले सङ्क्षिप्त सन्देश सेवा पाठका लागि समर्थन लागू गरेको थियो&lt;ref&gt;{{cite web |first=चार्ल्स |last=अर्थर |title=Facebook turns Messenger into a text message killer |url=https://www.theguardian.com/technology/2012/dec/04/facebook-messenger-android-sms-killer |website=द गार्जिएन|publisher=गार्जिएन मिडिया ग्रुप |date=४ डिसेम्बर २०१२ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=म्याथुज |last=पन्जारिनो |title=Facebook Messenger for Android updated with texting support, fresh design for conversations |url=https://thenextweb.com/apps/2012/09/20/facebook-messenger-android-updated-texting-support-fresh-design-conversations/ |website=द नेक्स्ट वेब |date=September 20, 2012 |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; तथापि, यस सुविधालाई सन् २०१३ मा बन्द गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;No longer need to be friends&quot;&gt;{{cite web |first=डेभिड |last=रुडक |title=Facebook Messenger Getting Major Overhaul: SMS Dead, No Longer Need To Be Friends To Send Messages |url=http://www.androidpolice.com/2013/10/29/facebook-messenger-getting-major-overhaul-sms-dead-no-longer-need-to-be-friends-to-send-messages/ |website=एन्ड्रोइड पुलिस |date=२९ अक्टोबर २०१३ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; सङ्क्षिप्त सन्देश सेवालाई पुन: फेब्रुअरी २०१६ मा, परीक्षणमा ल्याइएको थियो,&lt;ref name=&quot;TechCrunch multiple accounts&quot;&gt;{{cite web |first=Sarah |last=Perez |title=Facebook Tests SMS Integration In Messenger, Launches Support For Multiple Accounts |url=https://techcrunch.com/2016/02/11/facebook-tests-sms-integration-in-messenger-launches-support-for-multiple-accounts/ |website=टेककन्च |publisher=एओएल |date=११ फेब्रुअरी २०१६ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Android Police multiple accounts&quot;&gt;{{cite web |first=रिटा |last=एल खुरी |title=Facebook Messenger Might Soon Get SMS Integration, Multiple Accounts, And A Blue Action Bar |url=http://www.androidpolice.com/2016/02/11/facebook-messenger-might-soon-get-sms-integration-multiple-accounts-and-a-blue-action-bar/ |website=एन्ड्रोइड पेलिस |date=११ फेब्रुअरी २०१६ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; यसलाई जुनमा पुन: सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।&lt;ref name=&quot;900 million users&quot;&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=To beat SMS, Facebook Messenger eats SMS |url=https://techcrunch.com/2016/06/14/facebook-messenger-texting/ |website=टेककन्च |publisher=एओएल |date=June 14, 2016 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt; || एन्ड्रोइड || विश्वव्यापी
|-
| बहु खाताहरू || फेब्रुअरी २०१६ || फेसबुकले अनुप्रयोगहरूमा बहुखाताहरूको लागि समर्थन थप गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;TechCrunch multiple accounts&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Android Police multiple accounts&quot;/&gt;|| मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
|| यन्त्रमानव मञ्च || अप्रिल २०१६ || '''सन् २०१७ को सम्वर्द्धन'''
सन् २०१७ को फेसबुक एफ८ सम्मेलनमा, फेसबुकले यन्त्रमानवका लागि विस्तारको घोषणा गरेको थियो:
*'''समूह वार्तामा यन्त्रमानव''':
यन्त्रमानवहरूले विभिन्न प्रकारका सूचनाहरू अद्यावधिक गर्दै प्रयोगकर्ताहरूसँग कुराकानी नगरिकनै समूह वार्तामा भाग लिन सक्ने विशेषता थप गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook will launch group chatbots at F8 |url=https://techcrunch.com/2017/03/29/facebook-group-bots/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=२९ मार्च २०१७ |accessdate=३० मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=रचेल |last=केसर |title=Facebook is bringing chatbots to groups on Messenger |url=https://thenextweb.com/apps/2017/03/30/facebook-bringing-chatbots-groups-messenger/ |website=द नेक्स्ट वेब |date=३० मार्च २०१७ |accessdate=३० मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;
*'''वार्ता विस्तार''': प्रयोगकर्ताहरूले समर्पित अनुप्रयोगहरूसँग अन्तर्क्रिया गर्न सक्दछन्।&lt;ref name=&quot;TC-groupbots&quot;&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger launches group bots and bot discovery tab |url=https://techcrunch.com/2017/04/18/facebook-bot-discovery/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=१८ अप्रिल २०१७ |accessdate=१९ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Verge-groupbots&quot;&gt;{{cite web |first=केसी |last=न्युटन |title=Facebook Messenger adds app extensions and a bot store |url=https://www.theverge.com/2017/4/18/15332504/facebook-messenger-bot-store-chat-extensions-m |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=१८ अप्रिल २०१७ |accessdate=१९ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt;
*'''क्युआर स्क्यान''' प्रयोगकर्ताहरूले मेसेन्जरको क्यामारा कार्यक्षमता मार्फत विशेष क्युआर अङ्कफाई स्क्यान गर्न सक्दछन्।&lt;ref name=&quot;TC-groupbots&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Verge-groupbots&quot;/&gt; थोरै पुन: नामाकरण गरिएको &quot;पत्ता लगाउनुहोस्&quot;लाई आधिकारिक रूपमा संयुक्त राज्य अमेरिकामा जुन २०१७ मा सुरू गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=लुकास |last=मार्टिनी |title=Facebook Messenger launches Discover as it takes on chatbots (again) |url=https://techcrunch.com/2017/06/28/facebook-messenger-launches-discover-as-it-takes-on-chatbots-again/ |website=टेक्रन्च |publisher=एओएल |date=June 28, 2017 |accessdate=July 20, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=खरी |last=जनसन |title=Facebook Messenger’s new Discover tab features top bots |url=https://venturebeat.com/2017/06/28/facebook-messengers-new-discover-tab-features-top-bots/ |website=[[VentureBeat]] |date=June 28, 2017 |accessdate=July 20, 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805081655/https://venturebeat.com/2017/06/28/facebook-messengers-new-discover-tab-features-top-bots/ |date=August 5, 2020 }}&lt;/ref&gt; 
|| सबै || विश्वव्यापी
|-
||&quot;एम&quot; सहयोगी || अप्रिल २०१७ (बन्द हुने प्रक्रियामा रहेको छ) || अगस्ट २०१५ मा, फेसबुकले एमको घोषणा गरेको थियो। यो मेसेन्जर प्रयोगको लागि एक कृत्रिम बुद्धिमत्ता आभासी सहायक हो जुन स्वचालित रूपमा प्रयोगकर्ताहरूका लागि कार्यहरू सम्पन्न गर्न सक्षम छ जसमा खरीद वस्तु, उपहार वितरण, पुस्तक, रेष्टुरेन्टहरू, र यात्राहरूको व्यवस्था समावेश छ।&lt;ref&gt;{{cite web |first1=ड्र्यु |last1= |first2=जोश |last2=कन्स्टिन |title=Facebook Is Adding A Personal Assistant Called &quot;M&quot; To Your Messenger App |url=https://techcrunch.com/2015/08/26/facebook-is-adding-a-personal-assistant-called-m-to-your-messenger-app/ |website=टेकक्रन्च|publisher=एओएल |date=२६ अगस्ट २०१५ |accessdate=७ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=हेल्थर |last=केली |title=Facebook made its own Siri: Meet M |url=http://money.cnn.com/2015/08/26/technology/facebook-m-virtual-assistant/ |website=सिएनएन |date=August 26, 2015 |accessdate=April 7, 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170407233950/http://money.cnn.com/2015/08/26/technology/facebook-m-virtual-assistant/ |date=April 7, 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=जेस्सी |last=हेम्पेल |title=Facebook Launches M, Its Bold Answer to Siri and Cortana |url=https://www.wired.com/2015/08/facebook-launches-m-new-kind-virtual-assistant/ |website=वियर्ड |publisher=कोन्ड नास्ट |date=२६ अगस्ट २०१५ |accessdate=७ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt; अप्रिल २०१७ मा, फेसबुकले संयुक्त राज्य अमेरिकामा प्रयोगकर्ताहरूका लागि एमलाई सक्षम पारेको थियो जसले कुञ्जी शब्दहरूको लागि वार्तालाई छनोट गरी सान्दर्भिक कार्यहरूको सुझाव दिन्छ।
&lt;ref&gt;{{cite web |first=निक |last=स्टाट |title=Facebook’s AI assistant will now offer suggestions inside Messenger |url=https://www.theverge.com/2017/4/6/15200836/facebook-messenger-m-suggestions-ai-assisant |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=६ अप्रिल २०१७ |accessdate=७ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=निकोल |last=लि |title=Facebook's AI assistant is ready to hang out in Messenger |url=https://www.engadget.com/2017/04/06/facebook-m-suggestions/ |website=इनग्याजेट |publisher=एओएल |date=६ अप्रिल २०१७ |accessdate=७ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger’s AI ‘M’ suggests features to use based on your convos |url=https://techcrunch.com/2017/04/06/facebook-messengers-ai-m-suggests-features-to-use-based-on-your-convos/ |website=टेकक्रन्च|publisher=एओएल |date=६ अप्रिल २०१७ |accessdate=७ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt; फेसबुकले एम सुझावको सुरुवातलाई १८ अप्रिल २०१७ को फेसबुकको एफ एट सम्मेलनमा आधिकारिक बनाएको थियो।&lt;ref name=&quot;TC-groupbots&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Verge-groupbots&quot;/&gt; जनवरी २०१८ मा निकट भविष्यमा बन्द हुनेछ घोषणा गरिएको थियो।
|| सबै || अमेरिका
|-
| गृह सन्देश || जुन २०१६ ||
सन्देश पठाउन र प्राप्त गर्न केन्द्रिय स्थानको रूपमा फेसबुकले &quot;गृह&quot; कुञ्जीको घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=मार्टि |last=स्वान्ट |title=Facebook Messenger Is Adding a Home Button to Help Users Keep Track of Conversations |url=http://www.adweek.com/digital/facebook-adding-home-button-conversations-its-messenger-app-172042/ |website=एड्विक |publisher=बेरिङ्गर क्यापिटल |date=१६ जुन २०१६ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; 
|| मोबाइल || विश्वव्यापी 
|-
| गोप्य कुराकानी || अक्टोबर २०१६ || अक्टोबर २०१६ मा, फेसबुक मेसेन्जरले गोप्य कुराकानी सेवाको सुरुवात गरेको थियो जसमा प्रयोगकर्ताहरूले आफ्ना साथीहरूसँग गोप्य कुराकानी गर्न सक्दछन्।&lt;ref&gt;{{cite web |first=एन्डि |last=ग्रिनबर्ग |title=You Can All Finally Encrypt Facebook Messenger, So Do It |url=https://www.wired.com/2016/10/facebook-completely-encrypted-messenger-update-now/ |website=वियर्ड |publisher= |date=४ अक्टोबर २०१६ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=पार्कर |last=विलहेम |title=Facebook Messenger flips the switch on encryption for everyone |url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/now-everyone-can-encrypt-their-facebook-messenger-chats-1329928 |website=टेक रेडर |publisher=फ्युचर पिएलसी |date=४ अक्टोबर २०१६ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; || मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
| तत्काल खेलहरू || नोभेम्बर २०१६ || 
प्रयोगकर्ताहरूलाई मेसेन्जर भित्र द्रुत खेलहरू खेल्न अनुमति दिएको थियो जसमा प्याक-म्यान, स्पेस इन्भेडर, एभर विङ र वर्ड्स विथ फेन्ड्स समावेश छ। खेलहरू प्रत्यक्ष एकै समयमा नभई उच्च अङ्कहरू मार्फत अतुल्यकालिक छन् र उक्त खेलहरू एचटिएमएफ५ मा नभई अनुप्रयोगहरूमा निर्मित हुन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger launches Instant Games |url=https://techcrunch.com/2016/11/29/messenger-instant-games/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=November 29, 2016 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=जेसन |last=इम्स |title=Facebook Adds Instant Games to Messenger |url=https://www.gamespot.com/articles/facebook-adds-instant-games-to-messenger/1100-6445831/ |website=गेम स्पोट |publisher=सिबिएस इन्टरएक्टिभ |date=३० नोभेम्बर २०१६ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; मे २०१७ मा, फेसबुकले तत्काल खेललाई विश्वव्यापी प्रयोगकर्ताहरूका माझ ल्याउने घोषण गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=निक |last=स्टाट |title=Facebook’s Messenger games are now available to everyone |url=https://www.theverge.com/2017/5/2/15510252/facebook-messenger-instant-games-global-launch |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=२ मे २०१७ |accessdate=३ मे २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger rolls out Instant Games worldwide |url=https://techcrunch.com/2017/05/02/messenger-games/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=२ मे २०१७ |accessdate=३ मे २०१७}}&lt;/ref&gt;
|| मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
| मेसेन्जर दिवश || मार्च २०१७ || सेप्टेम्बर २०१६ मा पोल्याण्डमा गरिएको प्रारम्भिक परीक्षण पछि,&lt;ref&gt;{{cite web |first1=जोश |last1=कन्स्टिन |first2=नतासा |last2=लोमास |first3=जोन |last3=बिग्स |title=Facebook &quot;Messenger Day&quot; is the chat app’s new Snapchat Stories clone |url=https://techcrunch.com/2016/09/30/messenger-day/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=३० सेप्टेम्बर २०१६ |accessdate=७ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=एलेक्स |last=हेल्थ |title=Facebook is testing its own version of Snapchat in the Messenger app |url=http://nordic.businessinsider.com/facebook-messenger-day-snapchat-features-2016-9 |website=बिजनेस इन्साइडर |publisher= |date=३० सेप्टेम्बर २०१६ |accessdate=७ अप्रिल २०१७}}&lt;/ref&gt; फेसबुकले मार्च २०१७ मा, मेसेन्जर दिवशको प्रक्षेपण गरेको थियो जुन सुविधा [[स्न्यापच्याट]]को समान छ। &lt;ref&gt;{{cite web |first=जेम्स |last=भिन्सेन्ट |title=Facebook’s Snapchat stories clone, Messenger Day, is now rolling out globally |url=https://www.theverge.com/2017/3/9/14867192/facebook-messenger-snapchat-stories-clone-day |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=९ मार्च २०१७ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger Day launches as a Snapchat Stories clone for making plans |url=https://techcrunch.com/2017/03/09/facebook-messenger-day/ |website=टेकक्रन्च |publisher=एओएल |date=९ मार्च २०१७ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=एलेक्स |last=हेल्थ |title=Facebook's clone of Snapchat is in Messenger now, too |url=http://nordic.businessinsider.com/facebook-snapchat-clone-messenger-day-2017-3 |website=बिजनेस इन्साइडर |publisher= |date=९ मार्च २०१७ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt; || मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
| प्रतिक्रिया र उल्लेख || मार्च २०१७ || प्रतिक्रियाहरूले प्रयोगकर्ताहरूलाई इमोजी मार्फत प्रतिक्रिया थप्नका लागि अनुमति दिन्छ र उल्लेखले प्रयोगकर्ताहरूलाई प्रत्यक्ष सूचना दिनका लागि वार्तमा प्रयोगकर्ताहरूलाई @ लेख्न अनुमति दिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जेम्स |last=भिन्सेन्ट |title=Facebook Messenger gets reactions for individual messages and @ notifications |url=https://www.theverge.com/2017/3/23/15033810/facebook-messenger-notifications-reactions |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=२३ मार्च २०१७ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=पल |last=सर्कोनी |title=Facebook Messenger Finally Makes Group Chat Not a Total Hassle |url=https://www.wired.com/2017/03/facebook-messenger-reactions-mentions/ |website=वियर्ड |publisher= |date=२३ मार्च २०१७ |accessdate=२५ मार्च २०१७}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोसुवा |last=गोल्डम्यान |title=Facebook Messenger gets Reactions and Mentions |url=https://www.cnet.com/news/facebook-messenger-gets-reactions-and-mentions-so-its-more-like-facebook/ |website=सिनेट |publisher=सिबिएन इन्टरएक्टिभ |date=March 23, 2017 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt; || सबै || विश्वव्यापी
|-
| सम्वर्धित वास्तविकता प्रभावहरू || डिसेम्बर २०१७ || यसले प्रयोगकर्ताहरूलाई तस्वीर र श्रव्य दृश्यमा त्रि आयामी सम्वर्धित प्रभावहरू थप गर्न स्वीकृति दिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |first=निक |last=स्टाट |title=Facebook introduces new augmented reality effects for Messenger |url=https://www.theverge.com/2017/12/12/16767664/facebook-messenger-world-effects-augmented-reality-developers |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया |date=१२ डिसेम्बर २०१७ |accessdate=१४ डिसेम्बर २०१७}}&lt;/ref&gt; || मोबाइल || विश्वव्यापी
|-
|मेसेन्जरमा एआइ यन्त्र
|जनवरी २०१८
|प्रमाणिकरणको २ चरण पछि फेसबुकले मेसेन्जर एआइ यन्त्रलाई अनुमति दिने गरेको थियो।
|सबै
|विश्वव्यापी
|}

[[चित्र:एरोमेक्सिको वार्ता यन्त्रमानव.jpg|thumb|right|फेसबुक मेसेन्जरमा चलिरहेको, मेक्सिको एयरलाइन वार्ता यन्त्र, मार्च २०१८ मा]]

== मुद्रीकरण ==

जनवरी २०१७ मा, फेसबुकले, फेसबुक मेसेन्जरको गृहमा विज्ञापनहरू देखाउन परीक्षण गरिरहेको घोषण गरेको थियो। त्यस समयमा, परीक्षण &quot;अस्ट्रेलिया र [[थाइल्यान्ड|थाइल्याण्ड]]मा प्रयोगकर्ताहरूको सानो सङ्ख्या&quot; मा मात्र सीमित रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=कर्ट |last=वेग्नर |title=Facebook is testing News Feed-style ads inside Messenger |url=https://www.recode.net/2017/1/25/14378534/facebook-messenger-ads-test |website=रिकोड |publisher=भोक्स मिडिया |date=January 25, 2017 |accessdate=July 20, 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630162059/https://www.recode.net/2017/1/25/14378534/facebook-messenger-ads-test |date=June 30, 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=डेभिड |last=कोहेन |title=Facebook Testing Ads on Messenger Home Screen in Australia, Thailand |url=http://www.adweek.com/digital/facebook-testing-ads-messenger-home-screen-australia-thailand/ |website=एड्विक|publisher=बेरिङ्गर क्यापिटफ |date=January 25, 2017 |accessdate=July 20, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Sarah |last=Perez |title=Facebook Messenger begins testing ads…and they’re big |url=https://techcrunch.com/2017/01/25/facebook-messenger-begins-testing-ads-and-theyre-big/ |website=टेकक्रञ्च|publisher=एओएल |date=January 25, 2017 |accessdate=July 20, 2017}}&lt;/ref&gt; जुलाईमा कम्पनीले उक्त विज्ञापनहरूलाई विश्वभरिका दर्शकहरूका माझ विस्तार गर्न लागेको घोषण गरेको थियो। फेसबुकले टेकक्रञ्चलाई विज्ञापन, गणना, पर्दाको आकार, र पिक्सेल घनत्व जस्ता कारकहरूमा निर्भर गर्ने बताएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्ष्टिन |title=Facebook Messenger globally tests injecting display ads into inbox |url=https://techcrunch.com/2017/07/11/facebook-messenger-display-ads/ |website=टेकक्रञ्च |publisher=एओएल |date=July 11, 2017 |accessdate=July 20, 2017}}&lt;/ref&gt;

== प्रतिक्रिया ==
सन् २०१४ नोभेम्बरमा, इलेक्ट्रोनिक फ्रन्टियर फाउन्डेसनले यसको सुरक्षित सन्देश सेवाको सूचकपत्रमा फेसबुक मेसेन्जरलाई सूचीबद्ध गरेको थियो। यसले सूचकपत्रमा ७ मध्ये २ अङ्क प्राप्त गरेको थियो। यसले गतिशील सञ्चारमा अङ्कीय गुप्तिकरण र हालसालै गरिएको एक स्वतन्त्र सुरक्षा लेखा परीक्षा पार गरेका कारण अङ्क प्राप्त गरेको थियो। प्रदायकसँग पहुँच योग्य नभएका सञ्चार कुञ्जीहरूलाई गुप्तिकरण नगरेको, प्रयोगकर्ताहरूले सम्पर्कहरूको पहिचान गर्न नसकेको, विगतका सन्देशहरू सुरक्षित नभएको लगायतका कारणबाट यसले अरू अङ्कहरू गुमाउन पुगेको थियो। यदि अङ्कीय गुप्तिकरण गरिएका कुञ्जीहरू चोरी भए भने, स्रोत अङ्क स्वतन्त्र समीक्षाको लागि खुला नरहने, र सुरक्षा बनावट राम्रोसँग दस्तावेजीकरण नगरिने लगायतका समस्यहरू यसमा रहेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Secure Messaging Scorecard |url=https://www.eff.org/node/82654 |publisher=इलेक्ट्रोनिक फ्रन्टिएर फाउन्डेसन |date=April 5, 2016 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=सराह |last=पेरेज |title=Majority Of Top Messaging Apps And Tools Fail EFF’s Security Review |url=https://techcrunch.com/2014/11/05/majority-of-top-messaging-apps-and-tools-fail-effs-security-review/ |website=टेककञ्च |publisher=एओएल |date=November 5, 2014 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=स्टेफिनी |last=मोल्ट |title=Only 6 Messaging Apps Are Truly Secure |url=http://uk.pcmag.com/apps/37236/news/only-6-messaging-apps-are-truly-secure |website=पिसि म्यागजिन |publisher=[जिफ डेभिस |date=November 5, 2014 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt;

फेसबुकले यसको सहयोग केन्द्रमा राखेको भनाईका अनुसार, फेसबुक मेसेन्जर अनुप्रयोगबाट निर्गमन गर्ने कुनै तरिका रहेको छैन। यसको सट्टामा, प्रयोगकर्ताहरूले &quot;निष्क्रिय देखाउने&quot;, &quot;खाता परिवर्तन गर्ने&quot;, र &quot;सूचना बन्द गर्ने&quot; लगायतका विभिन्न उपलब्ध स्थितिहरूका बीच छनौट गर्न सक्दछन्।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Can I log out of Messenger? |url=https://www.facebook.com/help/messenger-app/719351428125983 |website=फेसबुक सहयोग केन्द्र |publisher=[[फेसबुक]] |accessdate=April 6, 2017}}&lt;/ref&gt;

== प्रयोगकर्ताहरूको सङ्ख्यामा वृद्धि ==
मुख्य फेसबुक अनुप्रयोगबाट छुट्टिए लगत्तै, अप्रिल २०१५ मा, फेसबुक मेसेन्जरमा ६० करोड प्रयोगकर्ताहरू रहेका थिए।&lt;ref name=&quot;600 million users&quot;/&gt; यो सङ्ख्या जून २०१६ मा भारी मात्राले वृद्धि भई ९० करोड&lt;ref name=&quot;900 million users&quot;/&gt;, जुलाई २०१६ मा १ अर्ब,&lt;ref&gt;{{cite web |first=मियाह |last=सिङ्गलटन |title=Facebook Messenger hits 1 billion users |url=https://www.theverge.com/2016/7/20/12235476/facebook-messenger-1-billion-users-milestone-ios-app |website=द भर्ज |publisher=भोक्स मिडिया|date=July 20, 2016 |accessdate=March 25, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=कर्ट |last=वेग्नर |title=Facebook Messenger now has one billion active users |url=http://www.recode.net/2016/7/20/12232130/facebook-messenger-one-billion-users |website=रिकोड |publisher=भोक्स मिडिया |date=July 20, 2016 |accessdate=March 25, 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325203147/http://www.recode.net/2016/7/20/12232130/facebook-messenger-one-billion-users |date=March 25, 2017 }}&lt;/ref&gt; तथा अप्रिल २०१७ सम्ममा १.२ अर्ब पुगेको छ।&lt;ref&gt;{{cite web |first=जोश |last=कन्स्टिन |title=Facebook Messenger hits 1.2 billion monthly users, up from 1B in July |url=https://techcrunch.com/2017/04/12/messenger/ |website=टेकक्रञ्च |publisher=एओएल |date=April 12, 2017 |accessdate=April 13, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first1=कर्ट |last1=वेग्नर |first2=रानी |last2=मोला |title=Facebook Messenger has 1.2 billion users and is now twice the size of Instagram |url=https://www.recode.net/2017/4/12/15263312/facebook-messenger-app-billion-users |website=रिकोड |publisher=भोक्स मिडिया |date=April 12, 2017 |accessdate=April 13, 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423095605/https://www.recode.net/2017/4/12/15263312/facebook-messenger-app-billion-users |date=April 23, 2019 }}&lt;/ref&gt;

== गुप्तिकरण/निगरानीमा सरकारको प्रयास ==
सन् २०१८ को सुरुमा, अमेरिकी न्याय विभागले अदालतलाई तेस्रो पक्षहरूद्वारा निगरानी सक्षम पार्न फेसबुक मार्फत यसको मेसेन्जर अनुप्रयोगलाई परिमार्जन गर्न बाध्य पार्ने प्रयासका साथ अदालतमा पुगेको थियो। अदालतले न्याय विभागविरूद्ध फैसला गर्दै मुद्दा बन्द गरिदिएको थियो। प्रयोगकर्ताहरूलाई गुप्तिकरण / निगरानी बहसको बारेमा जानकारी दिने अभिप्रायले, १ नोभेम्बर २०१८ मा, अमेरिकी नागरिक स्वतन्त्र सङ्घ र इलेक्ट्रोनिक फ्रन्टियर फाउन्डेसनले मुद्दा बन्द नभएको भन्दै पुन: मुद्दा दायर गरेको थियो।

== आलोचनाहरू ==

अनुप्रयोगमा उपलब्ध अनुमतिहरूले यसका केही प्रयोगकर्ताहरूलाई चिन्तित बनाएको तथ्यहरू सार्वजनिक भएको थियो। वास्तवमा, फेसबुक मेसेन्जरको कार्यक्षमता धेरै भएको र प्रयोगकर्ताको फेसबुक खातासँग जोडिएका कारण यसले व्यक्तिगत सूचनाहरू निगरानी गरिरहेको तथ्याङ्कहरू सार्वजनिक भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.francetvinfo.fr/internet/reseaux-sociaux/facebook/faut-il-vraiment-detester-l-application-facebook-messenger_667321.html|title=Faut-il vraiment détester l'application Facebook Messenger ?|author=|date=|work=|accessdate=१४ जनवरी २०२०}}&lt;/ref&gt;

क्याम्ब्रिज विश्लेषण काण्डमा, फेसबुकले सञ्चालनमा ल्याएको यन्त्रमानवहरूले प्रयोगकर्ताहरूको निजी सन्देशहरूका सामग्रीलाई  निगरानी र गलत प्रयोग गरेको स्वीकार गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|language=फ्रान्सेली|author=Jean-Baptiste|title=Facebook scanne vos conversations Messenger|url=https://www.clubic.com/internet/facebook/actualite-843096-facebook-lit-conversations-messenger.html|website=Clubic.com|date=|accessdate=२०१९-०१-१०}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

सन् २०१८ मा, फेसबुकले मेसेन्जरमा आफ्नो अनुप्रयोगको लागि नयाँ वनाबट ल्याएको थियो जसलाई केही प्रयोगकर्ताहरूद्वारा आलोचित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|language=फ्रान्सेली|title=Les ratés de la nouvelle interface de Messenger|url=https://www.01net.com/actualites/les-rates-de-la-nouvelle-interface-de-messenger-1565822.html|website=01net|accessdate=२०२९-०१-१०}}.&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{कमन्सश्रेणी|Facebook Messenger|फेसबुक मेसेन्जर}}
* {{Official website|https://www.messenger.com}}
* {{Facebook}}

[[श्रेणी:सामाजिक सञ्जाल सेवाहरू]]
[[श्रेणी:विन्डोज फोन सफ्टवेयर]]
[[श्रेणी:फेसबुक सफ्टवेयर]]
[[श्रेणी:आइओएस सफ्टवेयर]]</text>
      <sha1>50w2j7gktflpzjmvnbx66dqm0knj3dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सामसङ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112994</id>
    <revision>
      <id>1355780</id>
      <parentid>1344471</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92910" sha1="bge6z44oxubc9qlrxvdwyawircsb369" xml:space="preserve">{{Pp|1=मुख्य लेख भएकोले|small=yes}}
{{विशेष लेख}}
{{Infobox company
| name = सामसङ
| native_name = {{lang|ko|삼성}} ({{lang|ko-Hani|三星}})
| logo = Samsung wordmark.svg
| image = Samsung headquarters.jpg
| image_size = 250px
| image_caption = सउल रहेको सामसङको प्रधान कार्यालय
| type = [[प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी|निजी]]
| industry = बहु-उद्योग कम्पनी
| founder = लि ब्योङ-चुल&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://kharibot.com/news-details/19341/kharibot|लेखक=|शीर्षक=दश प्रविधि कम्पनी जसले १० वर्षमा हाम्रो जीवनशैली परिवर्तन गरे|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली |मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=६ जुन २०१९}}&lt;/ref&gt;
| area_served = संसारभरि
| key_people = लि कुङ-ही&lt;br /&gt;(अध्यक्ष)&lt;br /&gt;लि जे-योङ &lt;br /&gt;(उपाध्यक्ष)
| products = वस्त्र, मोटर वहान, रसायन, उपभोक्त विद्युतीय सामग्री, विद्युतीय घटक, शल्य उपकरण, अर्धचालक, एकीकृत परिपथ, पानीजहाज, दूरसञ्चार उपकरण, घरायसी सामग्री&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.samsung.com/us/showcase/smart-home-appliance-washer-dryer-and-refrigerators/|title=सामसङका घरायसी उपकरणहरू |publisher=सामसङ |date= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309054117/http://www.samsung.com/us/showcase/smart-home-appliance-washer-dryer-and-refrigerators/| archive-date=9 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| services = विज्ञापन, निर्माण, मनोरञ्जन, वित्तीय सेवा, अतिथिसत्कार, जानकार तथा सूचना प्रविधि, चिकित्सकिय र स्वास्थ्य सेवा, खुद्रा व्यापार, पानी जहाज निर्माण
| revenue = {{Increase}} २०८.५ अर्ब&lt;ref name=&quot;samsung.co.kr&quot;&gt;{{cite web|url=http://samsung.co.kr/about/affiliate.do|title=삼성계열사 전자 – 삼성그룹 홈페이지|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920104601/http://samsung.co.kr/about/affiliate.do|archivedate=20 September 2016|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920104601/http://samsung.co.kr/about/affiliate.do |date=20 September 2016 }}&lt;/ref&gt;
| revenue_year = सन् २०१८&lt;ref&gt;{{cite news |title = सामसङको राजस्व |work = क्राफ्ट |url = https://craft.co/samsung-group/revenue|accessdate = 2019-11-20}}&lt;/ref&gt;
| net_income = {{Increase}} ३७.१. अर्ब&lt;ref name=&quot;report&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.samsung.com/global/ir/financial-information/financial-valuation-snapshot/ |title=सामसङका वित्तीय अवस्थाहरू |publisher=सामसङ समूह |accessdate=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305102343/https://www.samsung.com/global/ir/financial-information/financial-valuation-snapshot/ |archive-date=5 March 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| net_income_year = 2017
| assets = {{Increase}} $२६५ अर्ब&lt;ref name=&quot;report&quot; /&gt;
| assets_year = सन् २०१७ 
| equity = {{Increase}} $१८८.९  अर्ब&lt;ref name=&quot;report&quot; /&gt;
| equity_year = सन् २०१७ 
| num_employees = ३०९,६३०&lt;ref name=&quot;report employees&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.samsung.com/global/fast-facts |title=Fast Facts – Samsung Global Newsroom |publisher=सामसङ |accessdate=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321163529/https://news.samsung.com/global/fast-facts |archive-date=21 March 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| num_employees_year = 2018
| subsid = सामसङ विद्युतीय कम्पनी&lt;br /&gt;सामसङ अभियान्त्रिक&lt;br /&gt;सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगम&lt;br /&gt;सामसङ ठूला उद्योग&lt;br /&gt;सामसङ एसडिएस&lt;br /&gt; सामसङ जीवन बिमा&lt;br /&gt;सामसङ आगो र समुद्री बिमा &lt;br /&gt;चिले
| founded = {{start date and age|df=yes|1938|3|1}}
| hq_location = 
| hq_location_city = सियोचो जिल्ला, सउल
| hq_location_country = [[दक्षिण कोरिया]]
| website = {{URL|Samsung.com}}
}}

'''सामसङ''' ({{भाषा-कोरियाली| 삼성}}) (हन्जा: 三星); (कोरियाली उच्चारण = सामसङ जुलुब) (अनुवादित &quot;तीन तारा&quot;) ([https://forvo.com/word/samsung/ उच्चारण]), एक दक्षिण कोरियाली बहुराष्ट्रिय समूह हो जसको मुख्यालय [[दक्षिण कोरिया]]को राजधानी सउलमा रहेको छ।&lt;ref name=&quot;IAK&quot;&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://m.news.naver.com/memoRankingRead.nhn?oid=001&amp;aid=0007005601&amp;sid1=101&amp;ntype=MEMORANKING|शीर्षक=삼성 멈추면 韓경제 멈춰야 하나…&quot;경제체질 개선시급&quot;|प्रकाशक=연합뉴스|मिति=2014-07-10|पहुँचमिति=2014-07-11}}&lt;/ref&gt; यसले असङ्ख्य सम्बद्ध व्यवसायहरू समावेश गरेको छ। तिनीहरू मध्ये अधिकांश सामसङ ब्रान्ड अन्तर्गत एकजुट भएका छन्। यो दक्षिण कोरियाको सबैभन्दा बहु-उद्योग कम्पनी समेत हो। &lt;ref name=&quot;IAK&quot; /&gt;

सामसङलाई सन् १९३८ मा, व्यापारिक कम्पनीको रूपमा लि ब्योङ चुलले स्थापना गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;초점 특검이 이건희 앓던 이를 빼준다&quot;&gt;[http://www.hani.com/section-021106000/2008/04/p021106000200804030704065.html 초점 특검이 이건희 앓던 이를 빼준다]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 한겨레 2008-4-3&lt;/ref&gt; अर्को तीन दशकहरूमा, समूहले खाद्य प्रसोधन, कपडा, बीमा, धितो, र खुद्रा लगायतका क्षेत्रहरूमा विविधीकरण गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;samsung.co.kr&quot;/&gt; सामसङले सन् १९६० को दशकको अन्त्यतिर विद्युतीय उद्योगमा प्रवेश गरेको थियो र सन् १९६० को मध्यमा विभिन्न प्रकारका नर्माण तथा जहाज निर्माण उद्योगमा अग्रसर भएको थियो। सन् १९८७ मा संस्थापक लिको मृत्युपछि, सामसङ चार व्यवसायिक समूहमा विभाजित भएको थियो जसमा सामसङ समूह, शिन्सेगे समूह, सिजे समूह र हाल्सोल समूह समावेश छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-electronics-rises-to-no-6-in-interbrands-best-global-brands-2017|title=2017 삼성 전자, 인터 브랜드 최고의 글로벌 브랜드 6 위|website=सामसङ|access-date=31 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030548/https://news.samsung.com/global/samsung-electronics-rises-to-no-6-in-interbrands-best-global-brands-2017|archive-date=1 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

त्यसबेलादेखि सामसङको नामबाट व्यापारलाई वृद्धिलाई बढाउनका लागि कम्पनीले धेरै सम्बद्ध कम्पनीहरू स्थापना गरेको छ। &lt;ref&gt;{{cite news|title=Samsung topples Intel to become the world's largest chipmaker – TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2018/01/30/samsung-intel-worlds-largest-chipmaker/|work=टेकक्रन्च|access-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525234650/https://techcrunch.com/2018/01/30/samsung-intel-worlds-largest-chipmaker/|archive-date=25 May 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=मु-ह्युन|first1=चो|title=Samsung's logic chip biz turns to AI chips and 5G for change of fortune {{!}} ZDNet|url=https://www.zdnet.com/article/samsungs-logic-chip-biz-developing-ai-chip-5g-for-change-of-fortune/|work=जेडिनेट|language=en|access-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703174953/https://www.zdnet.com/article/samsungs-logic-chip-biz-developing-ai-chip-5g-for-change-of-fortune/|archive-date=3 July 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; सन् १९६० को दशकको अन्ततिर, समायोजन र अधिग्रहणको प्रतिनिधिको रूपमा, यो हाल संसारको सबैभन्दा ठूलो संयुक्त समूहको रूपमा अघि बढेको छ। (कोरियाली) सन् १९९० उत्तरार्ध, सामसङले आफ्ना गतिविधि र विद्युतीय निर्माणमा उल्लेखनीय वृद्धि हासिल गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aO0FeeTB6_0Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924131022/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aO0FeeTB6_0Y|url-status=dead|archive-date=24 September 2011 |title= 삼성 중공업, 쉘 플랫폼 주문에서 주가 상승 |publisher=주가 상승 |date=28 July 2009 |accessdate=11 November 2010}}&lt;/ref&gt; हाल, विशेष गरी यसका मोबाइल फोन र अर्धचालकहरू यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आयको स्रोत भएको छ। सन् २०१७ सम्म, सामसङले छैटौँ उच्चतम विश्वव्यापी ब्रान्ड मान कायम गर्न सफल भएको थियो।

उल्लेखनीय रूपमा सामसङको औद्योगिक सम्बद्ध कम्पनीले सामसङ विद्युतीय कम्पनीको समावेश गर्दछ जुन विश्वको सबैभन्दा ठूलो सूचना प्रविधि कम्पनीहरू मध्ये एक हो भने यो उपभोक्ताका लागि समर्पित विद्युतीय निर्माता हो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/toplists/InternationalContractors/001-100.asp |title=The Top 225 International Contractors 2013 |publisher=Enr.construction.com |accessdate=25 August 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6IHPS5GrF?url=http://enr.construction.com/toplists/Top-International-Contractors/001-100.asp |archive-date=21 July 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; यो सन् २०१७ को राजस्वद्वारा मापन गरिएको चिम निर्माताहरू मध्ये सबैभन्दा ठूलो कम्पनीहरू मध्ये एक हो। सामसङको ठूलो उद्योग, सन् २०१० मा राजस्वले मापन गरेको विश्वको दोस्रो ठूलो जहाज निर्माणकर्ता हो। यसैगरी सामसङ अभियान्त्रिक र सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगम क्रमशः विश्वको १३ र ३६औँ सबैभन्दा ठूलो निर्माण कम्पनीहरू हुन्।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/183/index.html |title=विश्वव्यापी ५००: उद्योग: - फोर्च्युन |publisher=सिएनएन |date=20 July 2009 |accessdate=4 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831010459/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/183/index.html |archive-date=31 August 2010 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831010459/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/183/index.html |date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; अन्य उल्लेखनीय सहायक कम्पनीहरूमा सामसङ जीवन वीमा पर्दछ जुन विश्वको १४औँ सबैभन्दा ठूलो जीवन वीमा कम्पनी हो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot.asp?ticker=030000:KS |title=Cheil Worldwide Inc (030000:Korea SE) |publisher=businessweek.com |accessdate=16 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005152815/http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot.asp?ticker=030000%3AKS |archivedate=5 October 2012 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kdbdw.com/bbs/download/162067.pdf?attachmentId=162067 |title=Cheil Worldwide (030000 KS) |publisher= |date=26 April 2010 |accessdate=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213242/http://www.kdbdw.com/bbs/download/162067.pdf?attachmentId=162067 |archive-date=4 October 2013 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213242/http://www.kdbdw.com/bbs/download/162067.pdf?attachmentId=162067 |date=4 October 2013 }}&lt;/ref&gt; सामसङ एभरल्यान्ड, एभरल्यान्ड नामक आश्रयको सञ्चालक दक्षिण कोरियाको सबैभन्दा पुरानो मनोरञ्जन केन्द्र हो र कम्पनीको स्वामित्वमा रहेको चिले सन् २०१२ मापन गरिएको राजस्वका आधारमा विश्वको १५औँ सबैभन्दा ठूलो विज्ञापन आयोग हो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.forbes.com/2002/03/21/0321feat_6.html |title=The World's Best Amusement Parks |publisher=फोर्ब्स |date=21 March 2002 |accessdate=11 September 2010 |first=Christina |last=Valhouli |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822061935/http://www.forbes.com/2002/03/21/0321feat_6.html |archive-date=22 August 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

सन् २०१३ मा सामसङले ३८० खर्ब बिक्रीको तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेको थियो। कोरियाको केन्द्रिय बैङ्कका अनुसार, कोरियाको कुल ग्रहस्थ उत्पादन  एकै वर्षमा १४२८ खर्ब रहेको थियो थियो।
सामसङको बिक्री, जुन यसको विदेशी बिक्रीको अधिक भाग हो। यसको बाबजुद, सामसङको बिक्री दक्षिण कोरियाको कुल ग्रहस्थ उत्पादनको २६.६% रहेको छ।
सन् २०१३ सम्ममा सामसङको निर्यात १९७२ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो जसले कोरियाको कुल निर्यातको २५% ओगट्दछ जुन $ ६१.७ अर्ब अमेरिकी डलर हुन आउँछ। सन् २०१८ मा, ब्रान्ड फाइनान्स नामक कम्पनीले सामसङको ब्रान्डको मूल्य ९२.२८९ अर्बको मुल्याङ्कन गरेको थियो।&lt;ref&gt;
{{वेब स्रोत
|कार्य=서울경제
|युआरएल=http://www.sentv.co.kr/news/view/17060
|शीर्षक=이맹희, 국내외 유랑… 최근 7년간 베이징 140억원대 별장서 거주
|मिति=2015-09-10
|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150924100411/http://www.sentv.co.kr/news/view/17060
|अभिलेखमिति=2015-09-24
}}
&lt;/ref&gt;

== शब्दको उत्पत्ति ==
सामसङका संस्थापकका अनुसार कोरियाली हन्जा शब्द सामसङ ({{linktext|三|星}}) को अर्थ &quot;तीन तारा&quot; हो जुन तीन शब्दले केहि &quot;ठूलो, असङ्ख्य र शक्तिशाली&quot; प्रतिनिधित्व गर्दछ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&amp;branch=NEWS&amp;source=&amp;category=economy.business&amp;art_id=1042338 |title=한국 10대 그룹 이름과 로고의 의미 |publisher=कोरिया दैनिक |date=10 July 2006 |accessdate=19 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429185914/http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&amp;branch=NEWS&amp;source=&amp;category=economy.business&amp;art_id=1042338 |archive-date=29 April 2011 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429185914/http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&amp;branch=NEWS&amp;source=&amp;category=economy.business&amp;art_id=1042338 |date=29 April 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;अनलाइनखबर&quot;/&gt;

== इतिहास ==
=== सन् १९३८–१९७० ===	
[[File:Lee Byung-chul.jpg|thumb|upright=0.8|सामसङका संस्थापक लि ब्योङ चुल, सन् १९५० मा]]
सन् १९३८ मा, लि ब्योङ चुलले देगु सहरमा सामसङको (삼성 상회,三星商會) स्थापना गरेका थिए। &lt;ref name=&quot;jung&quot;/&gt;
सामसङले एउटा सानो व्यापारिक कम्पनीको रूपमा सेवा सञ्चालनको प्रारम्भ गरेको थियो जसमा यसको सुरुवाती अवस्थामा ४० कर्मचारीहरू कम्पनीमा कार्यरत थिए। यसले माछा तथा चाउचाउको व्यापार सुरु गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;jung&quot; /&gt; पछि, कम्पनीको प्रगति भएको थियो र लिले यसको कार्यालयलाई राजधानी सउमा स्थानान्तरण गरेका थिए। कोरियाली युद्ध सुरु भएसँगै, उनी सउल छोड्न बाध्य भएका थिए। सामसङ धेरै विभिन्न क्षेत्रहरूमा विविधता बनाएको थियो। &lt;ref&gt;{{वेब स्रोत 
|कार्य=머니투데이
|युआरएल=http://www.mt.co.kr/view/mtview.php?type=1&amp;no=2015081414221319321
|मिति=2015-08-14
|शीर्षक=삼성家 비운의 황태자, 이맹희 전 회장의 파란만장한 일생
}}&lt;/ref&gt; लिले सामसङलाई उद्योगहरूको एक विस्तृत शृङ्खलामा एक अग्रणीको रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास जारी राखेका थिए। सामसङले यसको व्यवसायलाई बीमा, धितो र खुद्रामा अग्रसर गराएको थियो।&lt;ref&gt;{{समाचार स्रोत|लेखक=|शीर्षक=Shell, Glencore, and Other Multinationals Dominate Their Home Economies|युआरएल=http://www.bloomberg.com/news/articles/2013-04-04/shell-glencore-and-other-multinationals-dominate-their-home-economies|मिति=५ अप्रिल २०१३|पहुँचमिति=२७ अक्टोबर २०१६ |प्रकाशक=ब्लुमबर्ग|पृष्ठ=|भाषा=अङ्ग्रेजी}}&lt;/ref&gt;

सन् १९४७ मा, ह्योसुङ समूहका संस्थापक चो ह होङ-जाईले सामसङको संस्थापक लि ब्योङ-चुलको साथ सामसङ मुल्सन गोङ्सा वा सामसङ व्यापार निगम नामक एक नयाँ कम्पनीमा संयुक्त लगानी गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=도전정신과 기술의 결정체 효성 49주년|युआरएल=http://blog.hyosung.com/2581|मिति=२० नोभेम्बर २०१५|पहुँचमिति=२१ अक्टोबर २०१६ |प्रकाशक=결정체|भाषा=कोरियाली}}&lt;/ref&gt; उक्त व्यापारिक कम्पनी वर्तमान समयको सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगममा वृद्धि भएको थियो। केहि वर्ष पछि, चो र ली व्यवस्थापक शैलीमा भिन्नताका कारण अलग भएका थिए। चोलाई ३०% स्वामित्व कायम गर्न चाहेका थिए। सामसङ सामसङ समूह र ह्योसुङ समूह, हान्गुक टायर र अन्य विभिन्न कम्पनीमा विभाजित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|भाषा=कोरियाली|युआरएल=http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |शीर्षक=효성 40년史..오너 일가 뒷얘기 '눈길' |प्रकाशक=눈길 |मिति=2007-06-19 |पहुँचमिति=2011-02-05|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/20110501034012/http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |अभिलेखमिति=1 may 2011 }}&lt;/ref&gt;

सन् १९६० को दशकको अन्ततिर, सामसङ समूहले विद्युतीय उद्योगमा प्रवेश गरेको थियो। यसले विभिन्न विद्युतीय उपकरण निर्माण गर्न सुरु गरेको थियो। पछि यसले, अर्धचालक र दूरसञ्चार क्षेत्रसँग सम्बन्धित उत्पादनहरूमा विशेष वृद्धि हासिल गरेको थियो। यसले पहिलोपटक स्यामश्वेत दूरदर्शन जारी गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2912292 |title=Industrial giant's roots tied to nylon products |publisher=효성 |date=9 November 2009 |accessdate=5 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110120034605/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2912292 |archive-date=20 January 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |title=효성 40년史..오너 일가 뒷얘기 '눈길' |publisher=효성 |date=19 June 2007 |accessdate=5 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501034012/http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |archivedate=1 May 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501034012/http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |date=1 May 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== सन् १९७०–१९९० ===	
सन् १९८० मा, सामसङले कुमी सहरमा आधारित हाङ्गुक जियोन्जा तङ्सिनलाई अधिग्रहण गर्दै र दूरसञ्चार हार्डवेयर क्षेत्रमा प्रवेश गरेको थियो। &lt;ref&gt;[http://newslibrary.naver.com/viewer/index.nhn?articleId=1966091500329203001&amp;editNo=2&amp;printCount=1&amp;publishDate=1966-09-15&amp;officeId=00032&amp;pageNo=3&amp;printNo=6437&amp;publishType=00020 또&quot;財閥密輸(재벌밀수)], 경향신문, 1966년 9월 15일&lt;/ref&gt; यसको प्रारम्भिक उत्पादनमा विद्युतीय पाटी पर्दछ।
यसका सेवा तथा सुविधाहरू दूरभाष र फ्याक्स निर्माण प्रणालीमा विकसित भएको   थियो जुन सामसङको मोबाइल फोन निर्माणको केन्द्र बन्न गएको थियो। &lt;ref&gt;[http://www.gumisamsung.com/jsp/gp/GPHistory03.jsp 삼성 인수 구미] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306092824/http://www.gumisamsung.com/jsp/gp/GPHistory03.jsp |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;
उनीहरूले हालसम्म ८० करोड भन्दा भन्दा बढी मोबाइल फोनहरूको उत्पादन गरेका छ। सामसङले सन् १९८० को दशकमा सेवालाई सामसङ विद्युतीय कम्पनी अन्तर्गत समूहीकृत गरेको थियो।

सन् १९८७ मा संस्थापक लिको मृत्युपछि, सामसङ पाँच व्यवसायिक समूहमा विभाजित भएको थियो जसमा सामसङ समूह, शिन्सेगे समूह, सिजे समूह, हाल्सोल र जोङअङ्ग समूह समावेश छ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.koreaherald.com/business/Detail.jsp?newsMLId=20100122000028 |title=Samsung to celebrate 100th anniversary of late founder |publisher=koreaherald.com |date=29 March 2010 |accessdate=21 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429191227/http://www.koreaherald.com/business/Detail.jsp?newsMLId=20100122000028 |archive-date=29 April 2011 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429191227/http://www.koreaherald.com/business/Detail.jsp?newsMLId=20100122000028 |date=29 April 2011 }}&lt;/ref&gt;
शिन्सेगे (बृहत किराना भण्डार) मूल रूपमा सामसङ समूहको नियन्त्रणमा रहेको थियो। सन् १९९० को दशकमा यो सामसङ समूहबाट, सीजे समूह (खाना / रसायन / मनोरञ्जन / रसद), हान्सोल समूह (कागज / दूरसञ्चार) र जोङ्अङ्ग (सञ्चार माध्यम)बाट अलग्गिएको थियो।&lt;ref name=&quot;초점 특검이 이건희 앓던 이를 빼준다&quot;/&gt;
हाल यी विभाजित समूहहरू स्वतन्त्र छन् र तिनीहरू सामसङ समूहमा नियन्त्रणमा छैनन्। 
&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत
|प्रकाशक=서울경제TV
|युआरएल=http://www.sentv.co.kr/news/view/17060
|शीर्षक=이맹희, 국내외 유랑… 최근 7년간 베이징 140억원대 별장서 거주
|पहुँचमिति=2015-09-10|
अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150924100411/http://www.sentv.co.kr/news/view/17060
|अभिलेखमिति=2015-09-24
}}
&lt;/ref&gt;
सन् १९८० को दशकमा, सामसङ विद्युतीय कम्पनीले अनुसन्धान र विकासमा ठूलो लगानी गर्न सुरु गरेको थियो जुन कम्पनीलाई विश्वव्यापी रूपमा विद्युतीय उद्योगमा अगाडि बढाउन महत्त्वपूर्ण लगानी थियो। &lt;ref name=&quot;jung&quot;&gt;{{वेब स्रोत
|प्रकाशक=시사저널
|युआरएल=http://www.sisapress.com/news/articleView.html?idxno=57316
|मिति=2012-03-07
|शीर्षक=형제자매 애증 따라 ‘내 편, 네 편’? 4남6녀 중 일부는 이건희 회장 지지 의사 표명…상속 때 홀대받은 쪽에서 어떤 입장 취할지 관심
}}&lt;/ref&gt; सन् १९८२ मा, यसले पुर्तुगालमा दूरदर्शन निर्माण गर्ने शाखाको स्थापना गरेको थियो भने यसले सन्‌ १९८४ मा, न्यु योर्क, सन् १९८५ मा तोक्यो, सन् १९८७ मा, इङ्ल्यान्ड र सन् १९९६ मा टेक्सासमा दूरदर्शन निर्माण शाखाहरू खोलेको थियो।&lt;ref name=&quot;jung&quot; /&gt;
सन् २०१२ सम्म, सामसङले टेक्सासमा रहेको आफ्नो शाखामा $१३,००,००,००,००० भन्दा बढी अमेरिकी डलर भन्दा बढीको लगानी  गरेको छ, जुन सामसङ अस्टिन अर्धचालक नामद्वारा सञ्चालित छ जसले अस्टिनलाई टेक्सासको सबैभन्दा ठूलो विदेशी लगानी र संयुक्त राज्यमा सबैभन्दा ठूलो एकल विदेशी लगानीको रूपमा उभ्याएको छ।&lt;ref&gt;{{समाचार स्रोत
|प्रकाशक=머니투데이
|युआरएल=http://www.mt.co.kr/view/mtview.php?type=1&amp;no=2015081414221319321
|मिति=2015-08-14
|शीर्षक=삼성家 비운의 황태자, 이맹희 전 회장의 파란만장한 일생
}}&lt;/ref&gt;

=== सन् १९९०–२०००	===
सामसङ सन् १९९० को दशकमा एक अन्तर्राष्ट्रिय निगमको रूपमा उठ्न थालेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://edition.cnn.com/2009/BUSINESS/10/19/korea.dubai.tower/index.html |title=Dubai skyscraper symbol of S. Korea's global heights |publisher=CNN |date=19 October 2009 |accessdate=19 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091020112527/http://edition.cnn.com/2009/BUSINESS/10/19/korea.dubai.tower/index.html |archive-date=20 October 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; सामसङको निर्माण शाखालाई हाल मलेसियामा रहेको जुम्ल्याहा पेत्रोनस स्तम्भहरू मध्ये एकको निर्माण गर्ने जिम्मा पाएको थियो भने यसले ताइवानमा रहेको ताइपेई १०१ र संयुक्त अरब इमारातको बुर्ज खलिफा निर्माण गर्न सम्झौता पनि प्राप्त गरेको थियो। &lt;ref name=&quot;अनलाइनखबर&quot;&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2015/03/257095|लेखक=|शीर्षक=सामसुङ बारे तपाईले थाहा नपाएका केही रोचक तथ्य|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=६ जुन २०१९}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Cho |first=Kevin |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&amp;sid=a0wNfW_5OZ5s&amp;refer=asia |title=Samsung Says Hopes of Recovery Are 'Premature' as Profit Falls |publisher=Bloomberg |date=24 April 2009 |accessdate=4 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120826171938/http://www.washingtonpost.com/business/technology/court-bans-sales-of-some-apple-samsung-products-in-south-korea-as-patent-war-unfolds/2012/08/23/80c9b1da-ed99-11e1-866f-60a00f604425_story.html |archivedate=26 August 2012 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; सन् १९९३ मा, लि कुन हिले सामसङ समूहको १० सहायक कम्पनीहरूलाई बिक्री गर्दै कम्पनीलाई घटाएका थिए र अन्य सञ्चालनहरू तीन उद्योगहरूमा केन्द्रित गर्न मिलाइएको थियो जसमा  विद्युतीय, अभियान्त्रिक र रसायन लगायतका क्षेत्रहरू समावेश छन्।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत
|कार्य=연합인포맥스
|युआरएल=http://news.einfomax.co.kr/news/articleView.html?idxno=97915
|मिति=2014-02-26
|शीर्षक=삼성 유산소송, 2년만에 끝…감정 해결은 '글쎄'
}}&lt;/ref&gt;

सामसङ सन् १९९२ मा संसारको सबैभन्दा ठूलो मेमोरी चिपहरूको निर्माता बन्न पुगेको थियो भने यो अमेरिकी कम्पनी इन्टेल पछिको विश्वको दोस्रो ठूलो चिप निर्माणकार्ता समेत हो सन् १९९५ मा, यसले यसको पहिलो तरल स्फटिक छवी पर्दाको सृजना गरेको थियो। &lt;ref&gt;{{वेब स्रोत
|कार्य=머니투데이
|युआरएल=http://www.mt.co.kr/view/mtview.php?type=1&amp;no=2015081414221319321
|मिति=2015-08-14
|शीर्षक=삼성家 비운의 황태자, 이맹희 전 회장의 파란만장한 일생
}}&lt;/ref&gt;
दश वर्ष पछि, सामसङ तरल स्फटिक छवी पर्दाको विश्वको सबैभन्दा ठूलो निर्माता बन्न पुगेको थियो।&lt;ref&gt;
{{समाचार स्रोत
|कार्य=서울경제
|url=http://www.sentv.co.kr/news/view/17060
|मिति=2012-02-16
|शीर्षक=이맹희, 국내외 유랑… 최근 7년간 베이징 140억원대 별장서 거주
|पहुँचमिति=2015-09-10
|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150924100411/http://www.sentv.co.kr/news/view/17060
|अभिलेखमिति=2015-09-24
|url-status=dead
}}
&lt;/ref&gt; ठूलो आकारमा उक्त क्षेत्रमा लगानी नगरेको सोनीले सामसङलाई सहयोग गर्नका लागि आह्वान गरेको थियो र सज् २००६ मा, सामसङ र सोनीको बीच संयुक्त लगानीको रूपमा एस-एलसिडी कम्पनीको स्थापना गरिएको थियो। &lt;ref name=&quot;쉼표-제일모직第一毛織&quot;&gt;김필수, [http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20150601000068&amp;md=20150601075451_BL 쉼표-제일모직(第一毛織)], 헤럴드경제, 2015년 6월 1일&lt;/ref&gt; एस-एलसीडीमा सामसङको (५१% ) र सोनी (४९%) को स्वामित्व रहेको थियो जसले दक्षिण कोरियाको तानजुङ यसको कारखाना र सुविधाको सञ्चालन गर्दछ। २६ डिसेम्बर २०११ सम्म,  सामसङले यस संयुक्त लगानीमा सोनीको स्वामित्व प्राप्त गरेको घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत
|शीर्षक = 지휘봉 다시 잡은 이병철, 삼성전자 설립해 돌파구
|युआरएल = http://sunday.joins.com/article/view.asp?aid=16640
|प्रकाशक = 중앙SUNDAY
|लेखक = 김영욱 경제전문기자
|पहुँचमिति = १० जनवरी २०११ }}&lt;/ref&gt;

अन्य प्रमुख कोरियाली कम्पनीहरूको तुलनामा, सामसङ सन् १९९७ को एसियाली वित्तीय सङ्कटको तुलनात्मक रूपमा क्षति हुनबाट बचेको थियो।&lt;ref&gt;{{समाचार स्रोत|युआरएल=http://www.koreadaily.com/news/read.asp? |शीर्षक= 크고 밝고 강하다는 뜻의 '삼(三)'과 밝고 높고 영원히 빛나라는 뜻의 '성(星)'을 합쳐, '크고 강하고 영원하라'는 의미이|लेखक=과 로고의 의미|प्रकाशक=그룹|मिति=2006-07-10|पहुँचमिति=2010-09-19}}&lt;/ref&gt; यद्यपि, सामसङ मोटरलाई सामसङले फ्रान्सेली कम्पनी रेनोँलाई  घाटा व्यहोरेर बिक्री गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.businessmobile.fr/actualites/analyses/0,39044174,39377823,00.htm |शीर्षक=Téléphonie mobile: une croissance mondiale sous les 10 % en 2008? |लेखक=Muriel Drouineau |मिति=६ जनवरी २००८ |वेबसाइट =businessMOBILE.fr |मिति=२५ मार्च २००८}}&lt;/ref&gt; सन् २०१० सम्म रेनोँ सामसङको ८०.१ प्रतिशत रेनोँको स्वामित्वमा छ भने १९.९% सामसङको स्वामित्वमा रहेको छ। &lt;ref&gt;
{{वेब स्रोत
|प्रकाशक=서울경제
|युआरएल=http://www.sentv.co.kr/news/view/17060
|शीर्षक=이맹희, 국내외 유랑… 최근 7년간 베이징 140억원대 별장서 거주
|पहुँचमिति=2015-09-10
|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150924100411/http://www.sentv.co.kr/news/view/17060
|अभिलेखमिति=2015-09-24
|युआरएलस्थिति=मृत
}}
&lt;/ref&gt; यसको अतिरिक्त, सामसङले सन् १९८० देखि सन् १९९० को दशकमा विभिन्न प्रकारका विमानहरूको उत्पादन गरेको थियो। कम्पनीको स्थापना सन् १९९९ मा कोरिया हवाई उद्योगको रूपमा भएको थियो।&lt;ref name=&quot;쉼표-제일모직第一毛織&quot;/&gt;

=== सन् २०००–हाल ===
[[File:Signs, signs and more signs (2504183343).jpg|thumb|upright=1.15|न्युयोर्क सहर स्थित सामसङको विज्ञापन]]
सन् २००० मा, सामसङले पोल्यान्डको वार्सामा एक विकास केन्द्र खोलेको थियो। यसको काम अङ्कीय दूरदर्शन र स्मार्टफोनको बिक्री वितरण गरेको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.hardware.fr/news/10722/samsung-egalement-1er-nand-flash.html Samsung, également sur la NAND Flash], hardware.fr, 2 février 2010&lt;/ref&gt; स्मार्टफोन मञ्च साझेदारहरूसँगै विकसित गरिएको थियो। सन् २००८ मा यसले विभिन्न प्रकारमा स्मार्टफोनहरू जारी गरेको थियो जुन पछि गएर सामसङ ग्यालेक्सी शृङ्खलामा परिणत भएको थियो जसमा नोट्स, एज र अन्य थुप्रै उत्पादनहरू समावेश छन्।&lt;ref&gt;[https://www.challenges.fr/galeries-photos/galeries-photos/20111028.CHA6249/facebook-entre-dans-le-classement-des-10-entreprises-les-plus-innovantes.html#photo Le top 20 des entreprises les plus innovantes du monde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214053/https://www.challenges.fr/galeries-photos/galeries-photos/20111028.CHA6249/facebook-entre-dans-le-classement-des-10-entreprises-les-plus-innovantes.html#photo |date=2016-03-03 }} Challenges, 22 octobre 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.phonearena.com/reviews/Samsung-Solstice-A887-Review_id2236|title=Samsung Solstice A887 Review|first=PhoneArena|last=Team|website=Phone Arena}}&lt;/ref&gt; सन् २०१० मा, सामसङले १० वर्षे बृद्धि रणनीतिको घोषणा गरेको थियो जसमा यसका ५ वटा व्यवसायहरू केन्द्रित थियो। यी मध्ये एक व्यवसाय चिकित्सा क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ जसको लागि ₩ २१,००,००,००,००,००० छुट्याइएको थियो।
सन् २०१२ को पहिलो त्रैमासमा, सामसङ विद्युतीय कम्पनीले, नोकिआलाई उछिन्दै विश्वको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल फोन निर्माता बनेको थियो भने नोकिआ सन् १९९८ देखि बजारमा अग्रसर रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news |publisher=BBC News |title=Samsung overtakes Nokia in mobile phone shipments |accessdate=6 August 2012 |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-17865117 |date=27 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120814064732/http://www.bbc.co.uk/news/business-17865117 |archive-date=14 August 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Samsung overtakes Nokia for Cellphone Lead |url=http://www.isuppli.com/Mobile-and-Wireless-Communications/News/Pages/Samsung-Overtakes-Nokia-for-Cellphone-Lead.aspx |accessdate=29 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428062632/http://www.isuppli.com/Mobile-and-Wireless-Communications/News/Pages/Samsung-Overtakes-Nokia-for-Cellphone-Lead.aspx |archive-date=28 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

२४ अगस्ट २०१२ मा,  स्मार्टफोन प्रविधिमा एप्पलको एकस्व उल्लङ्घन गरेबापत नौ अमेरिकी न्यायाधीशहरूले सामसङ विद्युतीय कम्पनीले एप्पललाई १.०५ अर्ब अमेरिकी डलर क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने बताएका थिए। क्षतिपूर्ति अझै कम भएको भन्दै एप्पलले २.५ अर्ब अमेरिकी डलरको अनुरोध गरेको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/video/asia/2012/08/201282692548420220.html &quot;Samsung bites back after Apple victory&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830030800/http://www.aljazeera.com/video/asia/2012/08/201282692548420220.html |date=30 August 2012 }}। अल जरिरा, 26 August 2012. सङ्ग्रह मिति १९ मार्च २०१३ ।&lt;/ref&gt;
सामसङ उक्त मुद्दामा उल्लेख गरिएको एप्पलका एकस्वहरू उल्लङ्घन नगरेको फैसला सुनाएको थियो।
अमेरिकी पत्रिका फर्च्युनमा छापिएको एक प्रतिवेदनका अनुसार सामसङलाई सन् २०१२ को सुरुवातमा भएको फैसलामा पनि दोषी पाइएको थियो। &lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल= http://www.bizshala.com/story/-863 |लेखक=|शीर्षक=एप्पल–सामसङ बिगफाइटः ७ वर्षपछि मुद्धाको किनारा, सामसङलाई ५८०० करोड जरीवाना|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली|मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=५ जुन २०२०}}&lt;/ref&gt;
सामसङले यो निर्णयले क्षेत्रको नवप्रवर्तनलाई हानि पुर्‍याउने बताएको थियो। यी दुई कम्पनीहरू एक अर्काको बौद्धिक सम्पत्ती उल्लङ्घनको दोषी भएको दक्षिण कोरियाली आदेश थियो।&lt;ref&gt;윤태구·김지나, [http://www.ajunews.com/view/20150604163411263 1조 넘는 삼성 공익재단 유동자산…이재용 부회장 경영승계 버팀목 되나], 아주경제, 2015년 6월 4일&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;최열희, [http://ilyo.co.kr/?ac=article_view&amp;entry_id=125764# 재벌가 알짜배기 공익재단 지배구조 핵심으로 떠오른 까닭], 일요신문, 2015년 5월 13일&lt;/ref&gt;
सामसङको व्यापारिक सूचकाङ्क कोस्पीमा यसको सेयरमा ७.७% ले गिरावट आएको थियो जुन २४ अक्टोबर पछि सबैभन्दा ठूलो गिरावट हो।

त्यसपछि, एप्पलले संयुक्त राज्य अमेरिकामा आठवटा सामसङका फोनहरू (ग्यालक्सी एस जी, ग्यालक्सी एस २ एटी एन्ड टी, ग्यालक्सी एस २ स्काइरकेट, ग्यालक्सी एस २ टि-मोबाइल, ग्यालक्सी एस २ एपिक ४ जी, ग्यालक्सी एस शोकेस, ड्रोइड चार्ज र ग्यालक्सी प्रेभेल) बिक्रीमा प्रतिबन्ध गर्न खोजेको थियो भने उक्त कदमलाई अदालतले अस्वीकार गरेको थियो।&lt;ref&gt;Vascellaro, Jessica E.. (२५ अगस्ट २०१२) [http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444358404577609810658082898.html द वाल स्ट्रिट जर्नल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210154615/http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444358404577609810658082898.html |date=10 February 2013 }}।. सङ्ग्रह मिति 19 March 2013.&lt;/ref&gt;

सन् २०१५ मा, सामसङलाई आइबीएम, गुगल, सोनी, माइक्रोसफ्ट र एप्पल लगायतका कम्पनीहरूले धेरै अमेरिकी एकस्वहरू प्रदान गरेका थिए । कम्पनीले ११ डिसेम्बरमा, ७,६७९ उपयोगिता एकस्वहरू प्राप्त गरेको थियो। 
ग्यालेक्सी नोट स्मार्टफोन १९ अगस्ट २०१६बाट बिक्रीमा आएको थियो। तथापि, सेप्टेम्बर २०१६ को सुरुमा सामसङले फोनको बिक्री स्थगित गरेको थियो 
&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत |युआरएल= http://www.hani.co.kr/section-005000000/2001/04/005000000200104181707016.html |शीर्षक= 삼성언론재단 과장 208억횡령}}&lt;/ref&gt;
सन् २०१५ मा, सामसङलाई आइबीएम, गुगल, सोनी, माइक्रोसफ्ट र एप्पल लगायतका कम्पनीहरूले धेरै अमेरिकी एकस्वहरू प्रदान गरेका थिए । कम्पनीले ११ डिसेम्बरमा, ७,६७९ उपयोगिता एकस्वहरू प्राप्त गरेको थियो। 
ग्यालेक्सी नोट स्मार्टफोन १९ अगस्ट २०१६बाट बिक्रीमा आएको थियो। तथापि, सेप्टेम्बर २०१६ को सुरुमा सामसङले फोनको बिक्री स्थगित गरेको थियो 
&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत |युआरएल= http://www.lawtimes.co.kr/LawNews/News/NewsContents.aspx?kind=&amp;serial=6044 |शीर्षक= 2백억 횡령한 삼성언론재단 과장에 중형}}&lt;/ref&gt;
मोबाइलको केही एकाईहररूसँग ब्याट्रीको समस्या पाइएको थियो जसमा ब्याट्री अत्यधिक धेरै तात्ने, आगो र विस्फोटहरू समेत हुनसक्ने बताइएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://lokaantar.com/taja_samachar/10851/|लेखक=कुमार चौलागाई|शीर्षक=सामसुङको ग्यालेक्सी एस८ को चार्जिङमा समस्या देखियो|वेबसाइट=लोकान्तर|भाषा=नेपाली|मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=६ जुन २०१९}}&lt;/ref&gt; सामसङले फिर्ता गरेका मोबाइलहरू इकाइलाई नयाँ संस्करणको साथ बदलिएको थियो। यद्यपि  ग्यालक्सी नोट ७ को नयाँ संस्करणमा पनि ब्याट्रीको समस्या रहेको खुल्न आएको थियो। सामसङले १० अक्टुबर २०१६ मा विश्वभरका सबै ग्यालक्सी नोट ७ स्मार्टफोनहरू पुन: फिर्ता गर्दै अर्को दिन उक्त मोबाइलको उत्पादनलाई स्थायी समाप्त गरेको थियो।
&lt;ref&gt;{{पत्रिका स्रोत|युआरएल=https://www.theguardian.com/technology/2016/oct/11/samsung-galaxy-note-7-exploding-battery-safety-concerns|शीर्षक=Samsung Galaxy Note 7 production permanently ended following battery explosions|अन्तिम=हेर्न|प्रथम=एलेक्स|date=2016-12-11|पत्रिका=द गार्जियन|भाषा=अङ्ग्रेजी|पहुँचमिति=2018-08-09|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20190223225240/https://www.theguardian.com/technology/2016/oct/11/samsung-galaxy-note-7-exploding-battery-safety-concerns|अभिलेखमिति=23 February 2019|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-will-ask-all-global-partners-to-stop-sales-and-exchanges-of-galaxy-note7-while-further-investigation-takes-place|title=Samsung Will Ask All Global Partners to Stop Sales and Exchanges of Galaxy Note7 While Further Investigation Takes Place|website=सामसङ|language=en|access-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809090803/https://news.samsung.com/global/samsung-will-ask-all-global-partners-to-stop-sales-and-exchanges-of-galaxy-note7-while-further-investigation-takes-place|archive-date=9 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-37618618|title=सामसङले ग्यालेक्सीको नोट ७ को उत्पादन बन्द गरेको छ |date=2016-10-11|work=बिबिसी समाचार|access-date=2018-08-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002131340/https://www.bbc.co.uk/news/business-37618618|archive-date=2 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
सन् २०१८ मा, सामसङले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी लगायतका अतिथिहरूको साथ भारतको नोएडामा विश्वको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल निर्माण सुविधाको सुरु गरेको थियो।&lt;ref&gt;https://news.samsung.com/in/samsung-inaugurates-worlds-largest-mobile-factory-in-india&lt;/ref&gt;

== सहायक कम्पनीहरू ==
सामसङसँग आवद्ध ८० भन्दा बढी कम्पनीहरू छन्। निर्माण सेवा, उपभोक्ता विद्युतीय उत्पादन, वित्तीय सेवा, जहाज निर्माण र चिकित्सा सेवाहरू सहित क्षेत्रहरूमा गतिविधिहरूको साथ यसलाई अत्यधिक विविधीकरण गरिएको छ। 
आर्थिक वर्ष सन्  २००९ मा सामसङले २२० खर्ब कोरियाली वन  राजस्व सङ्कलन गरेको थियो भने आर्थिक वर्ष सन् २०१० मा, सामसङले २८० खर्ब कोरियाली वन सङ्कल गरेको थियो जसबाट यसले ३० खर्ब वन कुल मुनाफा निकालेको थियो। यी रकमहरूले दक्षिण कोरिया बाहिरका सामसङका सबै सहायक कम्पनीहरूबाट राजस्व समावेश गर्दैन।

[[File:본사 사옥.jpg|thumb|right|सामसङ आगो र समुद्री बिमाको प्रधान कार्यालय]]

=== सामसङ विद्युतीय कम्पनी ===
'''सामसङ विद्युतीय कम्पनी लिमिटेड''' ({{भाषा-कोरियाली| 삼성 전자;( हन्जा: 三星 電子}}), एक दक्षिण कोरियाली बहुराष्ट्रिय विद्युतीय कम्पनी हो&lt;ref name=reut17112&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2012/01/17/us-samsung-investment-idUSTRE80G00W20120117 |title=삼성 그룹, 2012 년에 420 억 달러 투자 기록 |accessdate=18 July 2013 |author=김미영 |publisher=로이터 |date=17 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525091901/http://www.reuters.com/article/2012/01/17/us-samsung-investment-idUSTRE80G00W20120117 |archive-date=25 May 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; जसको प्रधान कार्यालय दक्षिण कोरियाको सुवानमा रहेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=박건형 기자|शीर्षक=삼성전자, 세계정상에 섰다|युआरएल=http://biz.chosun.com/site/data/html_dir/2017/07/08/2017070800156.html#csidx5402e6d7fbf8e48842eca2e7b6c174a|मिति=2017-07-08|पहुँचमिति=2017-07-23|प्रकाशक=세계정상에}}&lt;/ref&gt; यो बहुराष्ट्रिय कम्पनी सामसङको सहायक कम्पनी हो। सन् २०१२ को तथ्याङ्क अनुसार, यसको प्रमुख कम्पनीलाई राजस्वको ७० योगदान गर्दछ। सामसङ विद्युतीय कम्पनीको उत्पादक र बिक्री सञ्जाल ८० भन्दा बढी देशहरूमा विस्तारित रूपमा छरिएर रहेको छ। यसले ३ लाख भन्दा बढी मानिसहरूलाई रोजगारी प्रदान गरेको छ।  
यो राजस्वका आधारमा उपभोक्ता प्रति समर्पित विद्युतीय उपकरण र अर्थचालकहरूको विश्वको सबैभन्दा ठूलो निर्माता हो। जुन २०१८ सम्ममा, सामसङ विद्युतीय कम्पनीको बजार पूँजीकरण ३२५.९ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो। &lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.yonhapnews.co.kr/bulletin/2018/07/20/0200000000AKR20180720128400003.HTML|शीर्षक=삼성전자, 포춘 글로벌 500대 기업 12위…역대 최고순위|मिति=2018-07-20|लेखक=연합뉴스|प्रकाशक=|भाषा=कोरियाली}}&lt;/ref&gt;

सामसङ विभिन्न विद्युतीय घटकहरू जस्तै लिथियम-आयन ब्याट्री, अर्धचालक, एकीकृत परिपथ, छवि संवेदक, छायाग्राहिका र एप्पल, सोनी, एचटीसी र नोकिआ जस्ता ग्राहकहरूको लागि फ्ल्यास मेमोरी उपकरणहरूको प्रमुख निर्माता हो।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
यो मोबाइल फोन र स्मार्टफोनहरूको विश्वको सबैभन्दा ठूलो निर्माता हो। कम्पनीद्वारा उत्पादित ग्यालेक्सी शृङ्खलाका लागि यो संसार भरि नै लोकप्रिय छ। यसको एन्ड्रोइडद्वारा सञ्चालित सामसङ ग्यालेक्सीको ट्याब शृङ्खलाहरूको पनि प्रमुख विक्रेता हो। सामसङ ग्यालेक्सी नोट शृङ्खला यसको बजार प्रतिनिधि समेत बनेको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=[컴패니줌업] 삼성전자가 걸어온 길 TV에서 반도체, 휴대폰까지 시장 선도|युआरएल=http://www.etoday.co.kr/news/section/newsview.php?TM=news&amp;SM=0405&amp;idxno=263759|प्रकाशक=이투데이|मिति=2010-11-23|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20131102192545/http://www.etoday.co.kr/news/section/newsview.php?TM=news&amp;SM=0405&amp;idxno=263759|अभिलेखमिति=2013-11-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; यसले ग्यालक्सी एस १० र ग्यालक्सी नोट १० मार्फत पाँचौँ पुस्ता सक्षम स्मार्टफोनहरू जारी गरेको थियो जुन खुम्च्याउन योग्य छ।&lt;ref name=&quot;सेटोपाटी&quot;&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.setopati.com/kinmel/information-technology/175779|लेखक=|शीर्षक=सामसुङले सार्वजनिक गर्‍यो फोल्डिङ स्मार्टफोन,मूल्य २ लाख २५ हजार|वेबसाइट=सेटोपाटी|भाषा=नेपाली|मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=५ जुन २०२०}}&lt;/ref&gt;
सामसङ सन् २००६ पछि विश्वको सबैभन्दा ठूलो दूरदर्शन निर्माता भएको छ  र सन् २०११ पछि विश्वको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल फोन निर्माता पनि बन्न सफल भएको छ। यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो मेमोरी परिपथको निर्माता समेत हो। जुलाई २०१७ मा, सामसङ विद्युतीय कम्पनीले विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्धचालक परिपथ निर्माताको रूपमा इन्टेल निगमलाई उछिल्न सफल भएको थियो। कम्पनी राजस्वका आधारमा विश्वको दोस्रो ठूलो प्रविधि कम्पनी हो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url =http://www.samsung.com/sec/aboutsamsung/information/history/history_2007.html|title =삼성전자 연|archiveurl =https://web.archive.org/web/20081201214115/http://www.samsung.com/sec/aboutsamsung/information/history/history_2007.html#|archivedate =2008-12-01|url-status =dead}}&lt;/ref&gt;

सन् २०१७ मा, अमेरिकी आर्थिक पत्रिका फर्च्युनले चयन गरेको ५०० कम्पनीहरूको विश्वव्यापी सूचीमा यो शीर्ष १२ मा पर्न सफल भएको थियो। फर्च्युनले वार्षिक विक्रीमा आधारित शीर्ष ५०० विश्वव्यापी कम्पनीहरूको घोषणा गरेको थियो जसमा यो १२औँ स्थानमा परेको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.etnews.com/200804270009|title=삼성전자의 태동, 외국기술과의 합작|date=28 April 2008|access-date=4 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104130001/http://www.etnews.com/200804270009|archive-date=4 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
सन् २०१७ को दोस्रो त्रैमासिकमा कम्पनीले १४ खर्ब वन परिचालन मुनाफा निकालेको थियो जसले गर्दा कम्पनी एप्पललाई पछि पार्दै विश्वकै सबैभन्दा बढी लाभदायक निर्माता  कम्पनी बनेको थियो भने एप्पल सन् २०१७ दोस्रो त्रैमासिकमा ८ वर्षमा विश्वव्यापी परिचालन नाफामा पहिलो स्थानमा रहेको थियो। यस अवधिमा, विश्वको सबैभन्दा ठूलो खुद्रा भण्डा वालमार्ट, र विश्वको शीर्ष गाडी निर्माणा तोयोताले सामसङको भन्दा आधा नाफा निकालेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tw.news.yahoo.com/%E4%B8%89%E6%98%9Fgalaxy%E6%89%8B%E6%A9%9F%E9%9B%BB%E6%B1%A0%E7%88%86%E7%82%B8-%E5%8D%97%E9%9F%93%E5%AD%B8%E7%94%9F%E5%B1%81%E8%82%A1%E9%96%8B%E8%8A%B1-034601225.html |title=三星Galaxy手機電池爆炸　南韓學生屁股開花 |access-date=20 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321214502/https://tw.news.yahoo.com/%E4%B8%89%E6%98%9Fgalaxy%E6%89%8B%E6%A9%9F%E9%9B%BB%E6%B1%A0%E7%88%86%E7%82%B8-%E5%8D%97%E9%9F%93%E5%AD%B8%E7%94%9F%E5%B1%81%E8%82%A1%E9%96%8B%E8%8A%B1-034601225.html |archive-date=21 March 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== सामसङ अभियान्त्रिक ===
सामसङ अभियान्त्रिक एक बहुराष्ट्रिय निर्माण कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय दक्षिण कोरियाको राजधानी सउलमा रहेको छ। यसको स्थापना जनवरि १९६९ मा भएको थियो। यसको प्रमुख गतिविधि तेल प्रशोधन, उत्पादनको विस्तार तथा निर्माण, तेल र ग्यास उत्पादन, रसायन तथा ग्यासको उत्पादन, उर्जा गृह निर्माण आदि पर्दछन्। यसले सन् २०११ मा, ९२९८.२ अर्ब वन (अमेरिकी $ ८.०६ अर्ब अमेरिकी डलर) को कुल राजस्व प्राप्त गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;건설워커190730&quot;&gt;[http://www.worker.co.kr/link/2002R100.asp &quot;2019년 시공능력순위(토건) Top 100&quot;]《건설워커》, 2019년 07월 31일 확인&lt;/ref&gt; कम्पनी कोरिया सेयर बजारमा सूचीकृत छ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.samsungengineering.com/aboutUs/company/history/htView|title=इतिहास|last=|first=|date=|website=आधिकारिक वेबसाइट|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=November 26, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== सामसङ आगो र समुद्री बिमा ===

सामसङ आगो र समुद्री बिमा, एक बहुराष्ट्रिय बिमा कम्पनी हो जुन सउलमा आधारित छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=101&amp;oid=001&amp;aid=0005655960|शीर्षक=삼성화재, 시각장애인 4명에 안내견 분양|लेखक=연합뉴스|पहुँचमिति=६ जनवरी २०१२}}
&lt;/ref&gt; यसको स्थापना सन् १९५२ मा, कोरिया आन्बो आगो र समुद्री बिमाको रूपमा भएको थियो भने यसलाई पुन: नामकरण डिसेम्बर १९९३ मा, हालको नाममा गरिएको थियो। &lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.fnnews.com/view?ra=Sent0401m_View&amp;corp=fnnews&amp;arcid=201206190100161760009653&amp;cDateYear=2012&amp;cDateMonth=06&amp;cDateDay=19|शीर्षक=따뜻한 금융이 세상을 바꾼다|प्रकाशक=파이낸셜뉴스|पहुँचमिति=2012-06-12}}&lt;/ref&gt; सामसङ आगो र समुद्री बीमाले दुर्घटना बीमा, वाहन बीमा, आगो बीमा, देयता बीमा, समुद्री बीमा, व्यक्तिगत निवृत्तिभरण, ऋण सहितका सेवाहरू प्रदान गर्दछ। मार्च २०११ सम्म यसले १० देशमा र ६ करोड भन्दा बढी ग्राहकहरूमा सेवा सञ्चालन गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=201205318105i|शीर्षक=삼성화재, 수원 영동중 학교숲 가꾸기 후원|प्रकाशक=한국경제|पहुँचमिति=2012-05-31}}
&lt;/ref&gt; सन् २०११ मा सामसङ आगो र समुद्री बीमाको कुल भुक्तान आय $११.७ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो भने मार्च २०११ सम्म यसको कुल सम्पत्ति २८.८१ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.daejonilbo.com/news/newsitem.asp?pk_no=899847|शीर्षक=서산 부촌동, 애니카 봉사단 자매결연|प्रकाशक=대전일보|पहुँचमिति=2010-08-06}}&lt;/ref&gt; 
यो दक्षिण कोरियाको सामान्य बीमा प्रदायक हो। कम्पनी सन् १९७५ देखि कोरिया सेयर बजारमा सूचीबद्ध छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=http://fn.segye.com/articles/article.asp?aid=20120420000372&amp;cid=0504020000000|शीर्षक=삼성화재 RC봉사단, 수보건복지부장관 표창 수상|लेखक=세계파이낸스|मिति=2012-07-16|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20131230235458/http://fn.segye.com/articles/article.asp?aid=20120420000372&amp;cid=0504020000000|अभिलेखमिति=2013-12-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== सामसङ ठूला उद्योग ===
सामसङ ठूला उद्योग एक जहाज निर्माता तथा अभियान्त्रिक कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय दक्षिण कोरियाको राजधानी सउलमा रहेको छ। यसको स्थापना अगस्ट १९७४ मा भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://response.jp/article/2000/12/12/6063.html |title=ルノーは日産ディーゼルをこうする!? ---サムソン商用車の末路  |language=ja |publisher= |date=12 December 2000 |accessdate=8 June 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160419160746/http://response.jp/article/2000/12/12/6063.html |archivedate=19 April 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; यसको प्रमुख उत्पादनहरू भनेको, कच्चा तेल प्रशोधन, तेल उत्खनन, जहाज निर्माण, पुल निर्माण आदि हुन्
सन् २०११ मा यसले १३,३६८.६ अर्ब वन कुल राजस्व प्राप्त गरेको थियो। राजस्वका आधारमा यो हुन्दाई पछिको विश्वको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो जहाज निर्माता हो। कम्पनी कोरिया सेयर बजारमा सूचीकृत छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत |शीर्षक = 삼성중공업 풍력발전 설비 신사업으로 육성 |युआरएल = http://news.mk.co.kr/newsRead.php?sc=30000017&amp;year=2009&amp;no=287912 |शीर्षक = 매일경제 |प्रकाशक = 김경도 기자 |मिति = 2009-05-20 |पहुँचमिति = 2009-05-22}}&lt;/ref&gt;

=== सामसङ जीवन बिमा ===
सामसङ जीवन बिमा कम्पनी लिमिटेड, एक बहुराष्ट्रिय जीवन बिमा कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय सउलमा रहेको छ। यसको स्थापना मार्च १९५७ मा, दोङबाङ जीवन बिमा कम्पनी लिमिटेडको रूपमा भएको थियो भने यस कम्पनी जुलाई १९७३ मा, सामसङ समूहमा आबद्ध भएको थियो। &lt;ref name=samlifeannrep&gt;{{cite web |url=http://www.samsunglife.com/img/company/pdf/samsunglife2011_en.pdf |title=सन् २०११ वार्षिक प्रतिवेदन |accessdate=28 August 2012 |publisher=सामसङ जीवन बिमा |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121004214127/http://www.samsunglife.com/img/company/pdf/samsunglife2011_en.pdf |archivedate=4 October 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004214127/http://www.samsunglife.com/img/company/pdf/samsunglife2011_en.pdf |date=4 October 2012 }}&lt;/ref&gt; सामसङ जीवन बिमाको प्रमुख गतिविधि व्यक्तिगत जीवन बीमा, वार्षिकी उत्पादन र सेवाहरूको प्रावधान हो। डिसेम्बर २०११ सम्म, यसले १७ देशहरूमा सेवा सञ्चालन गरेको थियो भने यसले ८ करोड भन्दा बढी मानिसहरूका माझ सेवाको प्रस्ताव गरेको थियो भने यसमा ५,९८५ कर्मचारीहरू कार्यरत थिए। सन् २०११ मा, यसले २२,७१७ अर्ब वन बराबरको बिक्री गर्न सफल भएको थियो। उक्त वर्षमा यसको कुल सम्पत्ति १,६१,०७२ अर्ब वन रहेको थियो। यो दक्षिण कोरियाको सबैभन्दा ठूलो जीवन बिमा कम्पनी हो। कम्पनी कोरिया सेयर बजारमा सूचीकृत छ।&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/snapshots/10464.html | work=CNN | title=Fortune Global 500 2009: The World's Biggest Companies }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323203408/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/snapshots/10464.html |date=2019-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=जुङ |first=सङ |url=http://www.ft.com/cms/s/0/ee5f54b2-504c-11df-bc86-00144feab49a.html |title=Samsung Life IPO generates $4.4bn |publisher=FT.com |date=2010-04-25 |accessdate=2012-07-23}}&lt;/ref&gt;

=== सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगम ===  
सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगम पूर्व सामसङ निगम ({{भाषा-कोरियाली| 삼성물산}}), को स्थापनम सन् १९३८ मा भएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.secc.co.kr/html/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605155626/http://www.secc.co.kr/html/index.asp|date=2020-06-05}} 삼성물산 건설부문 홈페이지&lt;/ref&gt; सन् १९९५ देखि, यो मुख्यतया विश्वव्यापी अभियान्त्रिकरण, निर्माण परियोजना, व्यापार र लगानी, फेशन र आश्रयमा केन्द्रित छ। निगमलाई ११ सदस्यीय निर्देशकद्वारा सञ्चालित हो। यसले सन् २०१८ सम्म २०,००० भन्दा बढी कर्मचारीहरूलाई सेवा प्रदान गरेको छ।&lt;ref&gt;[http://www.samsungcnt.com/KR/trading/index.do] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329112313/http://www.samsungcnt.com/KR/trading/index.do|date=2016-03-29}} 삼성물산 상사부문 홈페이지&lt;/ref&gt;

== प्रतिकहरू ==
&lt;gallery&gt;
File:Past(1938) samsung logo.PNG|सामसङको प्रथम प्रतिक।
File:Past(1969-79) samsung logo.PNG|सन् १९७० को दशकमा प्रयोग भएको प्रतिक।
File:Samsung-old.gif|सन् १९८०-१९९३, सम्म प्रयोग भएको विद्युतीय प्रतिक
File:Samsung old logo before year 2015.svg|सन् १९९३-२०१३, सम्म प्रयोग भएको प्रतिक।
File:Samsung wordmark.svg|सामसङको हालको प्रतिक।
&lt;/gallery&gt;

सामसङका हालसालैका प्रतिकहरू निलो रङ्गका छन्।&lt;ref&gt;{{समाचार स्रोत |युआरएल=http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&amp;branch=NEWS&amp;source=&amp;category=economy.business&amp;art_id=1042338 |शीर्षक=한국 10대 그룹 이름과 로고의 의미 |कार्य=이름과 |मिति=7 June 2010 |पहुँचमिति=13 January 2018 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20110429185914/http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&amp;branch=NEWS&amp;source=&amp;category=economy.business&amp;art_id=1042338 |अभिलेखमिति=29 April 2011 |युआरएलस्थिति=चालू |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

== प्रायोजन ==
[[File:Samsung display Salt Lake Olympics.jpg|thumb|सन् २००२ को ओलम्पिकमा सामसङको विज्ञापन]]
सामसङ विद्युतीय कम्पनीले सन् २०१३ मा विज्ञापन र बजारशास्त्रमा १४ अर्ब अमेरिकी डलर खर्च गरेको थियो। वार्षिक आम्दानीको ५.४% खर्चको गरेको कम्पनी बिक्रीको आधारमा विश्वको शीर्ष २० कम्पनीहरूको भन्दा ठूलो अनुपात कायम गर्न सफल भएको थियो जहाँ एप्पलले ०.६% र जेनरल मोटर्सले ३.५% खर्च गरेका थिए। प्रतिद्वन्दी एप्पलले सन् २०१२ मा, १ अर्ब अमेरिकी डलर खर्च गरेको थियो जहाँ कम्पनीले यसको भन्दा ४ गुणा बढी ४.३ अर्ब अमेरिकी डलरको खर्च गर्दै सामसङ विश्वको सबैभन्दा ठूलो विज्ञापनदाता बनेको थियो। सामसङ विश्वव्यापी ब्रान्ड मुल्य $३९.६ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो जुन एप्पलको भन्दा आधा भन्दा कम हो।&lt;ref&gt;{{cite news |last1= 김|first1=미영 |title= 삼성의 마케팅 과시가 항상 뱅 뱅크를 가져 오는 것은 아닙니다|url=https://www.reuters.com/article/2013/11/27/us-samsung-marketing-idUSBRE9AQ18720131127 |accessdate=21 October 2015 |agency= 로이터|date=27 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001211921/http://www.reuters.com/article/2013/11/27/us-samsung-marketing-idUSBRE9AQ18720131127 |archive-date=1 October 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; देश र विदेशमा विभिन्न गतिविधिहरूको प्रायोजन गरेको छ। दक्षिण कोरियामा, कोरिया खेलकुद सङ्घको मातहत आधारभूत खेलकुद प्रतियोगिता समूहहरूलाई समर्थन गर्दै, यसले आधारभूत खेलकुद र वातावरणको विकासमा योगदान पुर्‍याएको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=스포츠로 소통 잘 하는 기업들 |युआरएल=http://www.the-pr.co.kr/news/articleView.html?idxno=501 |लेखक=더피알 |कार्य=염지은 |मिति=१३ जनवरी २०१०}}&lt;/ref&gt; कोरिया बाहिर, यो ओलम्पिक खेल र एसियाली खेलहरूको रूपमा विश्व स्तरीय प्रतियोगिताहरूको एक आधिकारिक प्रायोजकको हो भने यो व्यावसायिक टोलीहरूको प्रायोजकको भूमिकामा सक्रिय रूपबाट संलग्न छ। &lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=&quot;1등 삼성, 스포츠도 1등으로&quot;…프로·아마 13팀 年800억 투자 |युआरएल=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2014010255931|लेखक=한국경제 |प्रकाशक=서기열 |मिति=१४ डिसेम्बर २०१८}}&lt;/ref&gt;

== आलोचना ==
=== भ्रष्टाचार ===
सामसङका अध्यक्षको लि जे योङ सन् २०१७ मा, भ्रष्टाचारको आरोपमा पक्राउ परेका थिए।
दक्षिण कोरियाको उच्च अदालतबाट उनी बिरुद्ध दुई पटक सुनुवाई भएपछि उनलाई पक्राउ गरिएको थियो। &lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=सामसुङ कम्पनीका प्रमुख पक्राउ|युआरएल=https://www.sagarmathakhabar.com/2017/02/11050/|प्रकाशक=सगरमाथा खबर|मिति=|पहुँचमिति=४ जुन २०२०}}&lt;/ref&gt; उनी विरुद्ध गैरनाफामुखी संस्थाहरूमा चन्दा दिएर राजनीतिक फाइदा उठाएको लिएको आरोप लागेको थियो भने उनी माथि ३ करोड ६० लाख डलर चन्दा दिएको आरोप लागेको थियो। उनलाई  पक्राउ गरी २० दिनसम्म अनुसन्धानका लागि थुनामा राख्न अदालतले आदेश दिएको छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=भ्रष्टाचारको आरोपमा सामसुङका अध्यक्षलाई जेल सजाय, कम्पनीको लाभकालागि ठूलो धनराशी दिएको ठहर|युआरएल=https://www.bizmandu.com/content/-28312.html|प्रकाशक=बिजमान्डु|मिति=|पहुँचमिति=४ जुन २०२०}}&lt;/ref&gt;
उनले आफूले केही गलत कार्य नगरेको दावी समेत गरेका थिए। सामसङको सहायक सामसङ विद्युतीय कम्पनीका प्रमुख भ्रष्टाचारको मुद्दामा परेका कारण कम्पनीलाई घक्का लागेको बताइएको थियो। पक्राउको परे पश्चात् सामसुङको शेयरमा गिरावट आएको थियो। उनलाई भ्रष्टाचार आरोपमा ५ वर्ष जेल सजाय सुनाइएको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत||युआरएल=https://pahilopost.com/content/-27917.html|शीर्षक=चन्दा दिएर राष्ट्रपतिबाट राजनीतिक लाभ लिएको आरोपमा सामसुङका प्रमुख पक्राउ|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|मिति=|पहुँचमिति=५ जुन २०१९}}&lt;/ref&gt;

=== झुठो प्रचार ===
ताइवानको व्यापार सङ्गठनले सामसङ र यसको स्थानीय ताइवान विज्ञापन आयोगलाई झूटा विज्ञापनको लागि अनुसन्धान गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taiwan probes Samsung 'dirty tricks' vs HTC' |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jl9zJrud8JmQ0w7la3wHB7-xMxSA?hl=en |accessdate=27 September 2013 |newspaper=गुगल समाचार |date=15 April 2013 |author=एपिएफ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728163030/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jl9zJrud8JmQ0w7la3wHB7-xMxSA?hl=en |archivedate=28 July 2013}}&lt;/ref&gt; यो आयोगले विद्यार्थीहरूलाई अनलाइन फारममा सामसङका प्रतिस्पर्धीहरूलाई हमला गर्न लगाएको भन्दै आयोगले उजुरी पाएपछि यो मुद्दा सुरु भएको थियो। सामसङ ताइवानले आफ्नो फेसबुक पृष्ठ कुनै मूल्याङ्कन प्रतिवेदनमा हस्तक्षेप नगरेको र अनलाइन फारममा सामग्री सार्वजनिक गर्ने वा प्रतिक्रिया गर्ने अनलाइन अभियान रोकेको जनाएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Samsung postpones Galaxy 4S debut in Taiwan |url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20130409000130&amp;cid=1102 |accessdate=27 September 2013 |newspaper=वान्ट चाइना टाइम्स |date=9 April 2013 |author=सिएनए |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927174637/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20130409000130&amp;cid=1102 |archivedate=27 September 2013 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

=== श्रम दुरुपयोग ===
सामसङले सन् २०१२ देखि २०१५ सम्म यसको आपूर्ति शृङ्खलामा बाल श्रम प्रयोग बारेमा धेरै उजुरीहरूको सामना गरेको थियो।
जुलाई २०१४ मा, बाल श्रम कानून उल्लङ्घन गरेको गुनासो प्राप्त गरेपछि शिनयाङ विद्युतीय कम्पनीले सामसङसँग सम्झौता रद्द गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chinalaborwatch.org/report/90|title=Another Samsung supplier factory exploiting child labor|website=|language=en|access-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150121183504/http://www.chinalaborwatch.org/report/90|archive-date=21 January 2015|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/article/2854812/coverup-involving-underage-workers-at-samsung-supplier-alleged-by-labor-group.html|title=Cover-up involving underage workers at Samsung supplier alleged by labor group|work=पिसि वर्ल्ड|access-date=2018-09-20|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122003944/http://www.pcworld.com/article/2854812/coverup-involving-underage-workers-at-samsung-supplier-alleged-by-labor-group.html|archive-date=22 January 2015|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू ==
{{कमन्स|Samsung|सामसङ}}

* {{आधिकारिक वेबसाइट|www.samsung.com/us/aboutsamsung}}
* {{आधिकारिक वेबसाइट|www.samsung.co.kr|सामसङ समूह}} (कोरियाली भाषामा)
* {{आधिकारिक वेबसाइट|www.samsung.com/cn|सामसङ समूह}} ( चिनियाँ भाषामा)

[[श्रेणी:सामसङ|सामसङ]]
[[श्रेणी:सउलमा आधारित कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:दक्षिण कोरियाका बहु-उद्योग कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:दक्षिण कोरियाका विद्युतीय कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:दक्षिण कोरियाका निर्माण कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:मोबाइल फोन निर्माताहरू]]
[[श्रेणी:बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू]]
[[श्रेणी:दक्षिण कोरियाका प्रविधि कम्पनीहरू]]</text>
      <sha1>bge6z44oxubc9qlrxvdwyawircsb369</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जङ्गबहादुर राणाको घोडचढी सालिक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120576</id>
    <revision>
      <id>1355712</id>
      <parentid>1332109</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* उद्घाटन समारोह */</comment>
      <origin>1355712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32047" sha1="sat7l44v7icxhby589nykqvnumifxpv" xml:space="preserve">{{Infobox sculpture
|title = जङ्गबहादुर राणाको घोडचढी सालिक
|image_file=Jangabahadur_Horse_Riding_Statue.jpg
|image_size=300
|artist= थोमस ब्रक &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://equestrianstatue.org/jung-bahadur/ |title=EQUESTRIAN STATUES Kees van Tilburg JUNG BAHADUR |last= |first= |date= |website= |publisher=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
|year=वि.सं. १९४२
|type=अश्वारोही
|city=काठमाडौँ
|coordinates = {{coord|27|69|9|N|85|31|3|E|region:NP_type:landmark|display=inline,title}}
|pushpin_map = Nepal
|map_size = 
|museum=
}}
'''जङ्गबहादुर राणाको घोडचढी सालिक''' [[काठमाडौँ]]को [[टुँडिखेल]], सुन्धाराबाट [[त्रीपुरेश्वर|त्रिपुरेश्वर]] जाने मोडमा रहेको [[जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ जङ्गबहादुर]]को शालिक हो। जङ्गबहादुरले [[युरोप]] भ्रमणका बेला वि.सं. १९०७ भदौ १० गते [[फ्रान्स]]को सर्टरी मैदानमा सैनिक परेड हेर्न घोडा चढी अघि बढ्दा घोडालाई नियन्त्रणमा ल्याई प्रोसेसन कति पछि पर्‍यो जङ्गबहादुरले पछाडी फर्की क्षण स्मरण गराउन यो सालिकको निर्माण गरिएको थियो। यो सालिक पहिले [[शहिदगेट|शहिदगेट]]बाट [[सुन्धारा]] जाने चोकमा रहेको थियो। सडक विस्तार गर्ने क्रममा यो सालिकलाई हालको [[टुँडिखेल]]को दक्षिण पश्चिम कुना, [[भद्रकाली मैदान|भद्रकाली]]मा स्थानान्तरण गरिएको थियो। 

महाराजा '''जङ्गबहादुर कुँवर राणाजी,''' [[अर्डर अफ द बाथ|जिसिबी]], [[अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया|जिसिएसआई]] (जन्म '''बीर नरसिंह कुँवर''', वि.सं. १८७४ असार ४''')''' [[नेपालको प्रधानमन्त्री|नेपालको ८औँ प्रधानमन्त्री]] तथा प्रथम श्री ३ महाराज थिए। नेपालले [[अङ्ग्रेज]]सँगको [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|युद्ध]]मा गुमाएको भूभागमध्ये यिनले अङ्ग्रेजलाई खुसी पारी [[राप्ती नदी|राप्ती]]देखि [[महाकाली नदी|महाकाली]]सम्मको भूभाग जसमा वर्तमानको [[तराई]]मा पर्ने [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] तथा [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] पुनः नेपालमा गाभ्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://annapurnapost.com/news/88749|title=एकीकरणका अर्का नायक जङ्गबहादुर राणा|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2020-12-14}}&lt;/ref&gt; वर्तमान समयमा यस भूभागलाई [[नयाँ मुलुक]]को नामले समेत चिनिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reportersnepal.com/2019/08/334944|title=जङ्गबहादुरः जस्ले नेपालको नक्शा बदले|date=2019-08-10|website=रिपोर्टर्स नेपाल|language=नेपाली|accessdate=2020-11-13}}&lt;/ref&gt; नेपालमा [[राणा वंश|राणा शासन]]को जग बसालेर १०४ वर्षसम्म पारिवरिक शासनशैलीको आरम्भ गर्ने व्यक्ति यिनै हुन्।  

जङ्गबहादुरले आफ्नो शासनकालको समयमा दरबारिया कट्टर विरोधीहरूलाई तह लगाएर एकतन्त्री शासन चलाएका थिए। श्री ३ जङ्गबहादुर हत्यारा, धुर्त, चलाख, स्वार्थी भएपनि एक राजावादी र राष्ट्रवादी देशभक्त थिए। उनले नेपाललाई बलियो, स्वाभिमानी र स्वतन्त्र राष्ट्र बनाइराख्न ठूलो योगदान गर्न सफल भए। 
[[चित्र:Sir_Thomas_Brock.jpg|alt=Sir Thomas Brock.jpg|thumb|मूर्तिकार सर [[थोमस ब्रक]]]]

== इतिहास ==
वि.सं. १९०६ मा (सन् १८५० मा) जङ्गबहादुर भाइ [[बमबहादुर राणा]]लाई कार्यवाहक प्रधानमन्त्री र [[बद्री नरसिंह राणा|बद्रीनरसिंह]]लाई कार्यवाहक प्रधानसेनापतिको जिम्मेवारी दिएर जङ्गबहादुर शाही राजदूतको रुपमा [[जङ्गबहादुर राणाको युरोप भ्रमण|युरोप भ्रमण]]मा गए। जङ्गबहादुरले बेलायतबाट फर्कने क्रममा फ्रान्सको पनि भ्रमण गरेका थिए। त्यसबेला फ्रान्सका राष्ट्रपति (जो पछि सन् १८५२ मा फ्रान्सका सम्राट पनि बने) [[नेपोलियन तृतीय|लुई नेपोलियन तृतीय]] ([[नेपोलियन बोनापार्ट|महान नेपोलियन बोनापार्ट]]का भतिजा) थिए। कुराकानीको क्रममा राष्ट्रपति लुई नेपोलियनले प्रधानमन्त्री जङ्गसमक्ष “तपाईँलाई यहाँ मनोरञ्जनका निमित्त केही रमाइला कुराको इच्छा छ कि?”&lt;ref&gt;{{cite book|title=श्री ३ हरूको तथ्य वृत्तान्त|author=[[पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पुरुषोत्तम शमशेर जबरा]]|page=|date=२०४७वैशाख|publisher=परमवीरशमशेर राणा; श्रीशंकर मुद्रणालय|isbn=|url=https://madanpuraskar.org/search/monographsview.php?start=12022}}&lt;/ref&gt;भनी सोध्दा प्रधानमन्त्री जङ्गले एक लाख सेनाले एकैपटक प्रस्तुत गरेको सामूहिक परेड (मार्चपास्ट) हेर्ने आफ्नो इच्छा रहेको कुरा बताए। विशिष्ट अतिथिको इच्छा पूरा गर्नका लागि फ्रान्समा वि.सं. १९०७ भदौ १० (तदनुसार १८५० सेप्टेम्बर १४) मा सैनिक परेड प्रदर्शनीको आयोजना गरियो। जङ्गबहादुरलाई घोडा चढेर एक लाख फ्रेन्च सैनिकद्वारा [[सर्टरीको मैदान]]मा गरिने परेड अवलोकन गर्न विशेष व्यवस्थाका साथ परेडस्थलमा निमन्त्रणा गरिएको थियो। मार्च पास सुरु भयो। जङ्गबहादुर सवार घोडा अरू सबैलाई उछिनेर निकै अगाडि बढ्यो। जङ्गले आफू सवार घोडालाई नियन्त्रणमा लिई अन्य सैनिकको मार्च “कहाँ आई पुगेछ ?” भनी पछाडि फर्केर हेरे। घोडचढी सैनिकको जुलुस निकै पछि थियो। अनेक खेल-तमासा देखाई एक लाख फ्रेन्च सैनिकको परेड सकियो। यसरी फ्रेन्च सिपाहीको जुलुसलाई पछि फर्केर हेर्दाको संस्मरणस्वरूप त्यसकै झल्को आउने गरि जंगबहादुरले सैनिक मुद्रामा आफ्नो सालिक निर्माण गर्न आदेश दिए। 

यो सालिकको लागि जङ्गबहादुरको तस्विर वि.सं.१९३१ माघमा [[मुम्बई|बम्बइ]]मा खिचिएको थियो। जसले गर्दा यो स्पष्ट हुन्छ कि जङ्गबहादुरले आफ्नो घोडचढी सालिक बनाउन आफैले लगाएका थिए। यस पटक जङ्गबहादुर दोश्रो पटक [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]को भ्रमणमा जान लागेका थिए। विसं १९३२ वैशाख ९ मङ्गलबार जङबहादुरले [[बागमती नदी]] किनरमा नयाँ मन्दिर (कालमोचन मन्दिर) बनाएर देवता तिर फर्केर हात जोडिरहेको आफ्नो सालिक स्थापना गरेका थिए। १९३२ फागुनमा दोस्रो पटक बेलायत जान लागेका जंगबहादुर बम्बइ पुगेका बेला एकाबिहानै घोडाबाट लडेर रोडा हालेको ढुङ्गामा छातिका भर परी लडेकाले उनको बेलायत यात्रा रद्द गर्नुपर्यो। जहाजमा सामान राखिसकेको भए तापनि अन्तिम दिन बजार डुल्न जाँदा घोडाबाट लडेर चोट लागेपछि भ्रमण रद्ध गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; जङ्गबहादुर त जान चाहेका थिए तर [[वैद्य]] तथा रानीहरूले जान दिएनन्। 

जङ्गको आदेशमा वि.सं. १९३२ मा उनका छोरा जीतजंगले सालिक बनाउन दिएका थिए। यसैबीच वि.सं. १९३३ फागुनमा जङ्गको निधन भयो।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२४२|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}&lt;/ref&gt; वि.सं. १९३८ मा लन्डनका प्रख्यात मुर्तिकार [[थोमस ब्रक]]ले तयार गरे। सालिकको निर्माण सकिएर [[काठमाडौँ]] ल्याइ पुर्याउन ६ महिना समय लाग्यो। सालिक १९३८ साल असोजमा ल्याइपुर्याइयो। काठमाडौमा सो मुर्ति आइपुगेपछि पनि २ वर्ष भन्दा बढी स्थान निश्चित नहुदा स्थापना गर्न सकिएको थिएन। जङ्गबहादुरको सालिक तत्काल सार्वजनिक गरिएन। पछि रणोद्वीप सिंह राणाले दाजु जंगको इच्छा अनुरुप टुँडिखेल पश्चिमको सडक चौडा बनाए। जङ्गबहादुर पछि प्रधानमन्त्री बनेका उनका भाइ रणोद्दीप सिंहले [[धरहरा]] पूर्वकै चौबाटो नेर १९४१ साल असारमा उद्घाटन गरे।
[[चित्र:Jung_Bahadur_Rana_Statue_unveiled_in_1882.jpg|right|thumb|जङ्गबहादुरको सालिक अनावरण समारोह सन् १८८२&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://historylessonsnepal.blogspot.com/2011/07/bronze-warriors-for-ever.html BRONZE WARRIORS FOR EVER]&lt;/ref&gt;|325x325px]]
यस सालिकको अनावरण बि.सं १९३८ मा; उद्घाटन वि.सं. १९४२ आषाढमा [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|श्री ३ रणोद्दिप सिंह]]ले राजा पृथ्वी वीर बिक्रम शाह, जो जङ्गबहादुरका नाति (छोरीको छोरा) समेत थिए,को उपस्थितिमा गरेका थिए। &lt;ref&gt;[https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_03.pdf टुँडिखेल वरपरका अश्वारोही सालिकहरू: श्यामसुन्दर राजवंशी; जयन्ती श्रेष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719095607/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_03.pdf |date=2024-07-19 }}&lt;/ref&gt;

===उद्घाटन समारोह ===
जङ्गबहादुरको सालिक अनावरण समारोह त्यस समयको निकै ठूलो समारोहमा पर्छ। सन् १९२७ मा लेखिएको 'नेपाल एन्ड द नेपालिज' पुस्तकमा लेखक लेफ्टिनेन्ट कर्नेल गिमलेटले यस समारोहको सविस्तार वर्णन गरेका छन्। यस भव्य समारोहका उनि प्रत्यक्षदर्शी थिए। तसर्थ पनि उनको वर्णन पढ्दा रोमाञ्चित हुनु स्वभाविकै हो। वि.सं. १९४१ चैत्र १४ गते ब्रिटिस सरकारको निमन्त्रणामा तीन जनरलहरू [[खड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा|खड्ग शम्शेर]] ([[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]को पुत्र), केदार नरसिंह ([[बद्री नरसिंह राणा|बद्री नरसिंह]] पुत्र) र ध्वज नरसिंह (रणोद्वीपका धर्मपुत्र) [[रावलपिन्डी|रावलपिण्डीको]] लागी निस्केका थिए। भने यता सुन्धारा र [[भद्रकाली]]को बिचमा टुँडिखेलको पश्चिम पट्टि ठूलो फराकिलो सडक बनाएर बिचको चोकमा जङ्गबहादुरको सालिक स्थापना गरिएको थियो। जङ्गबहादुरले आफू जीवित हुँदै यो सडकको परिकल्पना गरेका थिए र उनका छोरा कमाण्डर इन चिफ [[जीतजङ्ग राणा|जीतजंग]] (जो वि.सं. १९३८ मा [[जगतजङ्ग राणा|जगतजंग]]लाई चुनारको जेलमा कैद गरिए पछि पश्चिम कमान्डर जनरल र १९४१ मा धीर शमशेरको मृत्यु पश्चात प्रधानसेनापति भएका थिए।) ले सोही चोकको बिचमा जंगकै सालिक राखिदिए।  

वि.सं. १९३८ मा [[लन्डन|लण्डन]]का प्रख्यात मुर्तिकार थोमस ब्रकले तयार गरेको यो मुर्ति नेपालसम्म ल्याउनु निकै कठिन कार्य थियो। पानीजहाजबाट [[कोलकाता|कलकत्ता]] र त्यहाँबाट [[रेल यातायात|रेल]]मा बेतिया त्यसपछि लरि तथा मानिसहरूलाई बोकाएर झण्डै ६ महिना लगाएर काठमाडौं ल्याइएको थियो। [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिंह]]को सालिक आइपुगेपछि छिटो छिटो दुवै सालिक स्थापना गर्न थालियो। निर्माता कम्पनीले करिव नेपाली ७०,००० रूपैयामा मुर्ति तयार गरेर काठमाडाै सम्म पुर्याउने जिम्मा लिएको थियो। काठमाडाैमा मात्र ६०,००० जनसंख्या भएको भए पनि पाटन, भक्तपुर समेतको जनताको भिडले टुँडिखेल वरपर सेना र जनता गरि करिव १२,००० जम्मा भएका थिए। 

जङ्गबहादुरको सालिक [[भद्रकाली मन्दिर]]बाट पश्चिम तथा [[धरहरा]]को नजिकै रहेको चाैबाटोमा राखिएको थियो।&lt;ref name=&quot;सुवेदी&quot;&gt;{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/%E0%A5%A7%E0%A5%AF%E0%A5%A8/mode/2up|isbn=|pages=209}}&lt;/ref&gt; ऐतिहासिक खरीको बोटको चौतारोमा बसेर प्रधानमन्त्री रणोद्वीप सिंह कुँवरले वि.सं. १९४१ चैत १४ मा उद्घाटन गरेका थिए। ९ वर्षका राजा, जो जङ्गबहादुरका छोरी [[ललित राजेश्वरी राज्य लक्ष्मी देवी|ललित राजेश्वरी राज्य लक्ष्मी]] तर्फका नाती थिए; राजा [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर विक्रम]]ले आफ्नो सन्देश प्रधानमन्त्री [[रणोद्दीपसिंह कुँवर|रणोद्दिप सिंह]]लाई दिए, प्रधानमन्त्रीले त्यो सन्देश [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|कमाण्डर इन चिफ]]लाई पढ्न दिएका थिए। जङ्गबहादुरको बहादुरीको प्रशंसाले भरिएको सो भाषण आधा घण्टा लामो थियो। त्यसपछि प्रधानमन्त्री तथा श्री ३ को भाषण पछि कपडाले ढाकिएको सो सालिकलाई बालक राजा पृथ्वी वीर बिक्रमले बाधिएको डोरि तानेर सबैको लागी खोलि दिए। दुइ वर्ष देखि सालिक हेर्न आतुर जनताको प्रतिक्षा पुरा भयो।&lt;ref name=&quot;sadrishya&quot;&gt;{{Cite web|url=https://sadrishya.com/2018/01/10/445/|title=थरिथरिका घोडचढी सालिकहरू|last=उलक|first=सुनिल|date=२०७४, २६ पुष बुधबार|website=सदृश्य|publisher=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

=== स्थानान्तरण ===
वि.सं. २०१७ मा बेलायती महारानी [[एलिजाबेथ द्वितीय|एलिजाबेथ]] नेपाल भ्रमणमा आउने कार्यक्रम तय भयो। [[राणा वंश|राणा शासक]] देखि सधै उग्र रहेका [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]लाई रानी [[एलिजाबेथ द्वितीय|एलिजाबेथ]]को नेपाल भ्रमणको तालिका प्राप्त हुनु राणाहरुको बिच सडकमा भएको सबै सालिकहरु हटाउने मौका भयो। राजा महेन्द्र, आफ्ना पुर्खालाई दरबारमा राजबन्दी जस्तो बनाई, शक्ति खोसी खोपामा थुन्ने राणा महाराजहरूलाई मन पराउँदैनथे। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/4231 |title=मजलिसको आँखा–१२ |last= |first= |date= |website= |publisher=हिमाल खबर |accessdate=}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://nepalihimal.com/article/4231 मजलिसको आँखा–१२]&lt;/ref&gt; मौका कुरिरहेका राजा महेन्द्रले सबै सालिकहरु हटाउन लगाए। यसरी हटाउने क्रममा जंगको सालिकमा रहेको तरवारको टुप्पो भाच्चियो। सडक विस्तार गर्ने क्रममा यो सालिक स्थानान्तरण गरिँदा जङ्गबहादुरको सालिकको हातमा रहेको तरबार भाँचिएको थियो। तर यो बनाउने चासो दिईएन। अहिले त संरक्षणको अभावले अझ टुटफुट भएको छ।

== वर्णण ==
[[File:Statue of Sir James Outram in Calcutta by Francis Frith.jpg|thumb|मैदानमा रहेको सर जेम्स अटरमको सालिक, अहिलेको भिक्टोरिया मेमोरियल उद्यान  कलकत्ता , भारतमा अवस्थित]]
[[file:Subhas Chandra Bose Statue - Shyambazar Five-point Crossing - Kolkata 2012-05-19 3062.JPG|thumb|सुवास चन्द्र बोसको घोडचढी सालिक, कोलकाता]]
जङ्गबहादुर सैनिक पोशाकमा घोडा चढीरहेका छन्। घोडाको अगाडीको दायाँ घुट्टा उचालिएको छ। र जंगबहादुर दायाँ पट्टिबाट पछाडी फर्केका छन्। जंगबहादुरको हातमा तरबार पनि रहेको छ जुन सालिक स्थानान्तरण गरिँदा भाँचिएको थियो।

जङ्गबहादुरको यो सालिक कलकत्तास्थित भिक्टोरिया पार्कमा रहेको लेफ्टिनेन्ट जनरल जेम्स अटरमको सालिकको बनावटमा प्रायः समानता रहेको छ। अटरमको सालिक थोमस ब्रुकका गुरु जोन हेनरी फोलीले निर्माण गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; कोलकातामा रहेको [[सुभाषचन्द्र बोस|सुवास चन्द्र बोस]]को घोडचढी सालिक पनि यहि सालिक संग मिल्दो जुल्दो छ।

जङ्गबहादुरले युरोप भ्रमणका बेला वि.सं. १९०७ भदौ १० गते फ्रान्सको सर्टरी मैदानमा सैनिक परेड हेर्न घोडा चढेर अघि बढ्दा घोडालाई नियन्त्रणमा ल्याई पछाडि फर्केको क्षणलाई स्मरण गराउन यो सालिकको निर्माण गरिएको थियो। यो सालिकको अनावरण वि.सं. १९३८ मा गरिएको थियो भने सालिकको उद्घाटन वि.सं. १९४२ आषाढमा श्री ३ रणोद्दिप सिंहले तत्कालीन राजा पृथ्वी वीर बिक्रम शाहको उपस्थितिमा गरेका थिए। वि.सं. २०१७ मा सडक विस्तार गर्ने क्रममा यो सालिक स्थानान्तरण गरिँदा जङ्गबहादुरको सालिकको हातमा रहेको तरबार भाँचिएको थियो।

== अभिलेख ==
यो सालिकको मुन्तिर निम्न उल्लेखित अभिलेख रहेको छ। &lt;!--End Quote--&gt;
{| align=&quot;center&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;&quot;
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;&quot; |“
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;padding:0 1em;&quot; |&lt;center&gt;'''स्वस्ति श्री मदति प्रचण्ड भुजदण्डेत्यादि श्री श्री श्री महाराज सर जङ्ग बहादुर राणा जी.सी.बी. &lt;br&gt;ञैण्ड जी सी एस आई थोङ लिन् पिम्मा कोकाङ वाङ स्यान प्राइममिनिस्टर याण्ड कम्याण्डर इन&lt;br&gt;चिफ नेपाल १८७४ साल आषाढ सुदी ४ रोज ४ को जन्म &lt;br&gt;१९३३ साल फागुन सुदी १२ रोज १ मा मुक्त'''&lt;br&gt;

'''HIS EXCELLENCY MAHARAJA SUR JUNG BAHADOOR &lt;br&gt;RANA G.C.B.&amp; G.C.S.I THONG LING PIMMA MA&lt;br&gt;KO KANG WANG SIAN PRIME MINISTER&lt;br&gt;COMMANDER IN CHIEF NEPAL&lt;br&gt;T.BROCKS&lt;br&gt;LONDON 1881'''&lt;/center&gt;
| valign=&quot;bottom&quot; style=&quot;color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;&quot; |„
|}&lt;!--End Quote--&gt;

==चित्र दीर्घा==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
चित्र:Jangabahadur Horse Riding Statue.jpg|टुँडिखेल, सुन्धाराबाट त्रिपुरेश्वर जाने मोडमा रहेको जङ्ग बहादुरको शालिक
चित्र:Statue at Tundikhel, Kathmandu.jpg|टुँडिखेल, सुन्धाराबाट त्रिपुरेश्वर जाने मोडमा रहेको जङ्ग बहादुरको शालिक
चित्र:Jung Bahadur Rana Statue (1929).jpg|[[जङ्गबहादुर राणाको अश्वारोही सालिक]], वि.सं. १९८६ तदनुसार सन् १९२९; पृष्ठभूमिमा [[विसं १९९० को महाभूकम्प|बि.सं. १९९० को महाभूकम्प]] अगाडिको ११ तले [[धरहरा]]
चित्र:Statue of Jang Bahadur Rana at Kalmochan Temple.jpg|कालमोचन मन्दिरमा रहेको श्री ३ जङ्गको शालिक
चित्र:Statue of Jung Bahadur Rana in Kathmandu.jpg|राजा [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर विक्रम]]को सालिक
चित्र:Statue Horse rider.jpg|टुँडिखेलमा रहेको श्री ३ रणोद्दिपको घोडचढी शालिक &lt;br&gt;सन् १८५७ मा गदरको युद्धमा देखाएको वीरताको स्मरणमा बनाइएको सालिक
चित्र:His Excellency the Nepaulese Ambassador, General Jung Bahadur Koomwur Ranajee (BM 1859,0709.1564).jpg|जङ्गबहादुर राणा
&lt;/gallery&gt;

==यो पनि हेर्नुहोस्==

* [[राणाकालीन दरबारहरू]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:वास्तुकला]]
[[श्रेणी:स्मारक]]
[[श्रेणी:जङ्गबहादुर राणा]]</text>
      <sha1>sat7l44v7icxhby589nykqvnumifxpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिताची</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124023</id>
    <revision>
      <id>1355790</id>
      <parentid>1169496</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5710" sha1="3nmt1z9ajzjdoq50h0o1m757zgz0yoj" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = हिताची लिमिटेड
| native_name = 株式会社日立製作所
| romanized_name = Kabushikigaisha Hitachi Seisaku-sho&lt;br&gt;lit. &quot;Share Company Hitachi Manufacturing Plant&quot;
| native_name_lang = ja
| logo = Hitachi logo.svg
| logo_caption = सन् १९९२ देखिको लोगो
| image = Nippon Life Insurance Company,Marunouchi.JPG
| image_size = 250px
| image_caption = मरूनोउचिमा रहेको हिताचीको केन्द्रीय कार्यालय
| type = पब्लिक कम्पनी
| traded_as = 
| foundation = सन्{{start date and age|1910}}&lt;br /&gt;जापान
| founder = [[नामीहेइ ओडाइरा]]
| location_city = मरूनोउचि, टोक्यो
| location_country = जापान
| area_served = विश्वभर
| key_people = तोसाइकी हिगासिहारा&lt;br&gt;{{small|(कार्यकारी अध्यक्ष तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत)}}&lt;br&gt;केइजी कोजिमा&lt;br&gt;{{small|(अध्यक्ष तथा प्रमुख सञ्चालन अधिकृत)}}
| revenue = {{decrease}} {{JPY|8.767 trillion|link=yes}} (2020)&lt;ref name=&quot;10K&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hitachi.com/IR-e/library/integrated/2020/ar2020e.pdf |title=Hitachi Financial Statements|publisher=Hitachi}}&lt;/ref&gt;
| operating_income = {{decrease}} {{JPY|661.9 billion}} (2020)&lt;ref name=10K /&gt;
| net_income = {{decrease}} {{JPY|89.4 billion}} (2020)&lt;ref name=10K /&gt;
| assets = {{decrease}} {{JPY|9.930 trillion}} (2020)&lt;ref name=10K /&gt;
| equity = {{decrease}} {{JPY|4.266 trillion}} (2020)&lt;ref name=10K /&gt;
| num_employees = 380,714 {{small|(total)}}&lt;br /&gt;29,850 {{small|(non-consolidated)}} 350,864 {{small|(consolidated)}}&lt;br /&gt;{{small|(as of 14 November, 2021)}}
| industry = 
| products = 
| homepage = {{URL|www.hitachi.com}}
}}
हिताची लिमिटेड (Japanese pronunciation: [çi̥taꜜtɕi]) जापानको बहुराष्ट्रिय बहुसंगठन संस्था हो। यसको केन्द्रीय कार्यालय चियोडा, जापानमा रहेको छ। यो हिताची समुहको मुख्य कम्पनी हो । सन् २०२० सम्ममा हिताचिले सूचना प्रविधि, इन्टनेट अफ थिंग तथा विग डाटा देखि पूर्वाधार सम्बन्धमा व्यसाय गरेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hitachi.com/IR-e/financial/segment/index.html|title=Business Segment Information : Investor Relations : Hitachi Global|website=www.hitachi.com|accessdate=2020-07-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716131547/https://www.hitachi.com/IR-e/financial/segment/index.html |date=2020-07-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/bernardmarr/2019/06/14/the-amazing-ways-hitachi-uses-artificial-intelligence-and-machine-learning/|title=The Amazing Ways Hitachi Uses Artificial Intelligence And Machine Learning|last=Marr|first=Bernard|website=Forbes|language=en|accessdate=2020-07-16}}&lt;/ref&gt;

हिताची टोकियो स्टक एक्सचेन्ज र नागोया स्टक एक्सचेन्जमा सूचीबद्ध छ र यसको टोकियो सूचीकरण निक्केई २२५ र टोपिक्स कोर३० मा रहेको छ। यो सन् २०१२ मा फोर्च्युन ग्लोवल ५०० मा ३८औं स्थानमा र सन् २०१२ मा फोर्व्स ग्लोवल २००० मा १२९ औं स्थानमा पर्न सफल भएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2012/full_list/|title=Global 500 2014|accessdate=2015-04-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125024633/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2012/full_list/ |date=2020-11-25 }}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
हिटाचीको स्थापना सन् १९१० मा इबाराकी प्रान्तमा विद्युतीय इन्जिनियर नामीहेई ओडाइराले गरेका थिए। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://us.hitachi-solutions.com/miraibio/blog/little-known-facts-about-hitachi|title=Little Known Facts About Hitachi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826120454/http://us.hitachi-solutions.com/miraibio/blog/little-known-facts-about-hitachi|archivedate=26 August 2014|accessdate=8 October 2014}}&lt;/ref&gt; कम्पनीको पहिलो उत्पादन जापानको पहिलो {{Convert|5|hp|kW|0|order=flip|adj=on}} इन्डक्सन मोटर, प्रारम्भमा तामा खानीमा प्रयोगको लागि विकसित गरिएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hitachi.com/about/corporate/history|title=History (1910–1959) : Hitachi Global|date=2010-06-29|publisher=Hitachi.com|accessdate=2013-01-07}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://successstory.com/companies/hitachi|title=Hitachi SuccessStory|website=SuccessStory|accessdate=10 December 2020}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{reflist|2}}

[[श्रेणी:जापानिज ब्रान्ड]]</text>
      <sha1>3nmt1z9ajzjdoq50h0o1m757zgz0yoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाँचा:Presidents of France</title>
    <ns>10</ns>
    <id>124869</id>
    <revision>
      <id>1355725</id>
      <parentid>1355689</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T16:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1355725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2374" sha1="kxquvlkxfee77levp5pl9dz3cwzhs8w" xml:space="preserve">{{navbox
| name =Presidents of France
| title = [[फ्रान्सका राष्ट्रपतिहरूको सूची|फ्रान्सका राष्ट्रपतिहरू]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| groupstyle = line-height:1.4em;
| listclass = hlist
| image = &lt;!-- Commented out: [[File:Faisceau de licteur.svg|120px|French Presidential Seal]] --&gt;
| group1 = [[फ्रान्सेली दोस्रो गणतन्त्र|दोस्रो गणतन्त्र]] (1848–1852)
| list1 = 
* [[नेपोलियन तृतीय|लुई नेपोलियन बोनपार्ट]]
| group2 = [[फ्रान्सेली तेस्रो गणतन्त्र|तेस्रो गणतन्त्र]] (1870–1940)
| list2 = 
* [[Adolphe Thiers]]
* [[Patrice de MacMahon]]
* [[Jules Grévy]]
* [[सादी कार्नो]]
* [[Jean Casimir-Perier]]
* [[Félix Faure]]
* [[Émile Loubet]]
* [[Armand Fallières]]
* [[Raymond Poincaré]]
* [[Paul Deschanel]]
* [[Alexandre Millerand]]
* [[Gaston Doumergue]]
* [[Paul Doumer]]
* [[Albert Lebrun]]
| group3 = [[फ्रान्सेली चौथो गणतन्त्र|चौथो गणतन्त्र]] (1947–1958)
| list3 = 
* [[Vincent Auriol]]
* [[रेने कोती]]
| group4 = [[फ्रान्सेली पाँचौं गणतन्त्र|पाँचौं गणतन्त्र]] (1958–present)
| list4 = 
* [[चार्ल्स द गोल]]
* [[आलाँ पोअर]]*
* [[Georges Pompidou]]
* [[आलाँ पोअर]]*
* [[भालेरी जिस्कार देस्ताँ]]
* [[फ्रान्कोइस मिटर्यान्ड]]
* [[जाक सिराक]]
* [[निकोलस सारकोजी]]
* [[फ्रँस्वा ओलँद]]
* [[एमानुएल माक्रोँ]]
| below = [[कार्यवाहक (कानून)|कार्यबाहक]] [[राष्ट्रप्रमुख]]
}}&lt;noinclude&gt;

{{collapsible option}}
[[Category:France political leader navigational boxes|{{PAGENAME}}]]
[[Category:French people and person templates]]
[[Category:Presidents of France|τ]]
&lt;/noinclude&gt;
[[श्रेणी:फ्रान्सका राष्ट्रपतिहरू]]</text>
      <sha1>kxquvlkxfee77levp5pl9dz3cwzhs8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अङ्ग्रेजी विकिपिडिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126229</id>
    <revision>
      <id>1355735</id>
      <parentid>1137031</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T23:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4652" sha1="lbh20br5ykk06kk3wisigok4u7xtwgv" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = अङ्ग्रेजी विकिपिडिया
| logo = Wikipedia-logo-v2-en.svg
| logo_size = 85%
| logo_caption = 
| screenshot = English Wikipedia screenshot.png
| caption = [[w:Main Page|मुख्य पृष्ठ]] अङ्ग्रेजी विकिपिडियाको अप्रिल २०२१ मा
| screenshot_alt = अङ्ग्रेजी विकिपिडियाको गृहपृष्ठ
| collapsible = yes
| type = [[इन्टरनेट विश्वकोश परियोजना]]
| owner = [[विकिमिडिया फाउन्डेसन]]
| author = 
| url = {{URL|https://en.wikipedia.org|इएन.विकिपिडिया.ओर्ग}}
| commercial = छैन
| registration = ऐच्छिक;  निश्चित कार्यहरूको लागि आवश्यक छ
| users = {{NUMBEROFUSERS}} users, {{NUMBEROFADMINS}} administrators as of {{Date}}
| launch_date = {{start date and age|df=yes|2001|1|15}}
| content_license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/&lt;br /&gt;Share-Alike]] 3.0}} (most text also dual-licensed under [[GFDL]])&lt;br /&gt;Media licensing varies
}}

'''अङ्ग्रेजी विकिपिडिया''', ([[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]: English Wikipedia) सरल अङ्ग्रेजी विकिपिडिया संगै, [[विकिपिडिया]] को दुई [[अङ्ग्रेजी भाषा]] संस्करणहरु मध्ये एक, एक अनलाइन विश्वकोश हो। यो १५ जनवरी २००१ मा विकिपिडियाको पहिलो संस्करणको रूपमा स्थापित भएको थियो र, {{Date}} सम्म, कुनै पनि संस्करणको सबैभन्दा धेरै लेखहरू छन्, ६,५४७,४५१ मा।  July २०२२ को अनुसार,{{Percentage|{{NUMBEROF|ARTICLES|en}}|{{NUMBEROF|ARTICLES|total}}}}सबै विकिपीडियाहरूमा  लेखहरू अङ्ग्रेजी-भाषा संस्करणका हुन्; यो शेयर २००३ मा ५०% भन्दा बढी थियो।  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&amp;oldid=520778|title=List of Wikipedias|last=Wikimedia Meta-Wiki|date=21 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151103140707/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&amp;oldid=520778|archivedate=3 November 2015|accessdate=21 September 2008}}&lt;/ref&gt; संस्करणको एक अर्बौं सम्पादन १३ जनवरी २०२१ मा गरिएको थियो। &lt;ref name=&quot;vice.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vice.com/en/article/k7appn/the-english-language-wikipedia-just-had-its-billionth-edit|title=The English Language Wikipedia Just Had Its Billionth Edit|date=15 January 2021|website=[[Vice (magazine)|Vice]]|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210115145145/https://www.vice.com/en/article/k7appn/the-english-language-wikipedia-just-had-its-billionth-edit|archivedate=15 January 2021|accessdate=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

== यो पनि हेर्नुहोस् ==

== फुटनोटहरू ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== सन्दर्भहरू ==

* {{Cite book|title=How Wikipedia Works: And how You Can be a Part of it|url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0/page/345}}
* {{Cite journal|title=Wikitruth Through Wikiorder}}
* {{Cite journal|title=Secrets of Greatness: Great Teams|url=https://money.cnn.com/2006/05/31/magazines/fortune/mysql_greatteams_fortune/index.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413085723/http://money.cnn.com/2006/05/31/magazines/fortune/mysql_greatteams_fortune/index.htm |date=2010-04-13 }}
* {{Cite book|title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia|location=New York City|doi=Andrew Lih|url=https://archive.org/details/wikipediarevolut00liha}} (alkaline paper).

== बाह्य लिङ्कहरू ==

* {{Official website}}
* [[metawiki:English Wikipedia|English Wikipedia on Meta-Wiki]]
{{Wikipedia}}
{{कमन्सश्रेणी|English Wikipedia}}

[[श्रेणी:भाषा अनुसार विकिपिडियाहरू]]</text>
      <sha1>lbh20br5ykk06kk3wisigok4u7xtwgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>छार्का ताङसोङ गाउँपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126586</id>
    <revision>
      <id>1355799</id>
      <parentid>1354338</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1355799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8765" sha1="mt9kv16a28wgiz0sm8a1uikdj2zk2ju" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- आधारभूत जानकारी  --&gt;| name                     = 
| other_name               =
| native_name              = 
| nickname                 =
| settlement_type          = [[गाउँपालिका]]
| motto                    = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline            = 
| image_caption            = छार्का ताङसोङ गाउँपालिकाको वडा विभाजन
| image_flag               =
| image_seal               =
| image_map                = 
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = 
| pushpin_map =  छार्का ताङसोङ गाउँपालिका#डोल्पा जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल
&lt;!-- अवस्थिति--&gt;
| subdivision_type = [[देश]]
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name2 = [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]
|&lt;!-- राजनीति--&gt;
| government_footnotes     = &lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-dolpa/chharka-tangsong?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type          = 
| leader_title             = [[अध्यक्ष]]
| leader_name              = 
सेनाङ गुरुङ &lt;small&gt; ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]])
| leader_title1            = [[उपाध्यक्ष]]
| leader_name1             = 
कर्म ढुण्डुप गुरुङ &lt;small&gt; ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])
| established_title        = स्थापित
| established_date         = २७ फागुन २०७३
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 345.57&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|population_as_of         = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
|population_footnotes     =&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&amp;district=59&amp;municipality=8|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 1672
| population_density_km2   = auto
| population_blank1_title  = Ethnicities
&lt;!-- साधारण जानकारी  --&gt;| timezone                 = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]]
| utc_offset               = +५:४५
| timezone_DST             =
| utc_offset_DST           =
| coordinates              = {{coord|29.07|83.45|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}}
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type         = 
| postal_code              = 
| area_code                = +९७७-०८७
| blank_name               = केन्द्र
| blank_info               = साविक [[छार्का]] गाविसको कार्यालय 
| website                  = [https://chharkatangsongmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes                =
}}

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[डोल्पा जिल्ला]]का ६ [[गाउँपालिका]]हरू मध्ये एक हो।&lt;ref name=&quot;गाउँपालिका वा नगरपालिका&quot;&gt;{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/ |date=2017-03-12 }}&lt;/ref&gt; २७ फागुन २०७३ मा, गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[छार्का]] र [[मुकोट]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए।

== जनसाङ्ख्यिकी ==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार यस गाउँपालिकको कुल जनसङ्ख्या १,६७२ रहेको छ&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt; भने यहाँ ३२० घरधुरी रहेका छन्। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार, यहाँ ९८.७% सहित [[डोल्पो जाति]]को बाहुल्यता रहेको छ। [[बौद्ध धर्म]] मान्नेहरूको जनसङ्ख्या १,६६० अर्थात् ९९.३% रहेको छ भने [[हिन्दु धर्म]] मान्नेहरूको जनसङ्ख्या १२ अर्थात् ०.७% रहेको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=जात जाति राष्ट्रिय जनगणना २०७८ नतिजा|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/cast-ethnicity?province=6&amp;district=59&amp;municipality=8|website=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|language=नेपाली|accessdate=११ असोज २०८१}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ छार्का ताङसोङ गाउँपालिकाको वडागत विवरण
|-
! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[छार्का]] (१-५) || ४५३ || १०२.७३ || ४.४१
|-
| २ || [[छार्का]] (६-७) || १९४ || ५३.२३ || ३.६४
|-
| ३ || [[छार्का]] (८-९) || १९६ || २८.३३ || ६.९२
|-
| ४ || [[मुकोट]] (१-३) || २४३ || ४८.९१ || ४.९७
|-
| ५ || [[मुकोट]] (४-५, ७) || ३७८ || ८७.२२ || ४.३३
|-
| ६ || [[मुकोट]] (६, ८-९) || २०८ || २५.१६ || ८.२७
|-
! colspan=&quot;2&quot; | जम्मा !! १,६७२ !! ३४५.५८ !! ४.८४
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
*[https://dccdolpa.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, डोल्पा]

{{डोल्पा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

[[श्रेणी:डोल्पा जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू‎]]</text>
      <sha1>mt9kv16a28wgiz0sm8a1uikdj2zk2ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गल्छी गाउँपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127135</id>
    <revision>
      <id>1355715</id>
      <parentid>1354975</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1355715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8233" sha1="8mwhexwujydqrqvtu0f0jgiodesgtqk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- आधारभूत जानकारी  --&gt;| name                     = 
| other_name               =
| native_name              = 
| nickname                 =
| settlement_type          = [[गाउँपालिका]]
| motto                    = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline            =
| image_caption            = 
| image_flag               =
| image_seal               =
| image_map                =
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = बागमती प्रदेशको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| pushpin_map = गल्छी गाउँपालिका#धादिङ जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल&lt;!-- अवस्थिति--&gt;
&lt;!-- अवस्थिति--&gt;
| subdivision_type = [[देश]]
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]]
| subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name2 = [[धादिङ जिल्ला|धादिङ]]
|&lt;!-- राजनीति--&gt;
| government_footnotes     =&lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-dhading/galchi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type          = 
| leader_title             = अध्यक्ष
| leader_name              = 
केदारनाथ खतिवडा &lt;small&gt; ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])
| leader_title1            = उपाध्यक्ष
| leader_name1             = 
भाईकाजी तिवारी &lt;small&gt; ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])  
| established_title        = स्थापित
| established_date         = २७ फागुन २०७३
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 129.08&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|population_as_of         = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
|population_footnotes     =&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&amp;district=26&amp;municipality=10|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 23733
| population_density_km2   = auto
| population_blank1_title  = Ethnicities
&lt;!-- साधारण जानकारी  --&gt;| timezone                 = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]]
| utc_offset               = +५:४५
| timezone_DST             =
| utc_offset_DST           =
| coordinates              = {{Coord|27|47|45.26|N|85|0|1.03|E|display=inline,title}}
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type         = 
| postal_code              = 
| area_code                = +९७७-०१०
| blank_name               = केन्द्र
| blank_info               = साविक [[बैरेनी]] गाविसको कार्यालय 
| website                  = [https://galchhimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes                =
}}

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[धादिङ जिल्ला]]का ११ वटा [[गाउँपालिका]]हरू मध्ये एक हो।&lt;ref name=&quot;गाउँपालिका वा नगरपालिका&quot;&gt;{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/ |date=2017-03-12 }}&lt;/ref&gt; २७ फागुन २०७३ मा, गाउँपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[बैरेनी]], [[कल्लेरी]] र [[गोगनपानी, धादिङ|गोगनपानी]] (१-४,९) [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २३,७३३ रहेको छ भने यहाँ ५,९७५ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ गल्छी गाउँपालिकाको वडागत तथ्याङ्क
|-
! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[कल्लेरी]] (१–३) || ३,५६४ || १४.१२ || २५२.४१
|-
| २ || [[कल्लेरी]] (४–६) || २,९९० || १४.८४ || २०१.४८
|-
| ३ || [[कल्लेरी]] (७–९) || १,२३८ || १०.७१ || ११५.५९
|-
| ४ || [[बैरेनी]] (१, ७, ३) || ३,४३१ || १७.१४ || २००.१७
|-
| ५ || [[बैरेनी]] (२, ४–६) || २,९८८ || २१.७९ || १३७.१३
|-
| ६ || [[बैरेनी]] (९) || २,८३९ || ७.५४ || ३७६.५२
|-
| ७ || [[बैरेनी]] (८) || ३,५५० || ९.४६ || ३७५.२६
|-
| ८ || [[गोगनपानी, धादिङ|गोगनपानी]] (१–४, ९) || ३,१३३ || २३.२२ || १३४.९३
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-weight: bold; background: #f2f2f2;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''जम्मा''' || '''२३,७३३''' || '''११८.८२''' || १९९.७४
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
{{धादिङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://www.ddcdhading.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, धादिङ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804195727/http://ddcdhading.gov.np/ |date=2020-08-04 }}

[[श्रेणी:धादिङ जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:बागमती प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>8mwhexwujydqrqvtu0f0jgiodesgtqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बजार पूँजीकरण अनुसार सार्वजनिक कम्पनीहरूको सूची</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142517</id>
    <revision>
      <id>1355755</id>
      <parentid>1322445</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T04:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21512" sha1="eoq233nm1y5jqc440ldnac53i81uoyp" xml:space="preserve">सबैभन्दा ठुलो [[बजार पूँजीकरण|बजार पूँजी]] भएका सार्वजनिक रूपमा कारोबार हुने कम्पनीहरूको सूची निम्नानुसार छन्। यहाँ कहिलेकाहीँ कम्पनीहरूको &quot;बजार मूल्य&quot;को रूपमा वर्णन गरिएको छ। यस सूचीमा अन्य मुद्राहरू रूपान्तरण गर्न चयन गरिएको दिनबाट विनिमय दरहरू प्रयोग गरेर मूल्यहरू [[अमेरिकी डलर]]मा व्यक्त गरिएको छ।

== खर्ब मूल्य भएका कम्पनीहरू ==
तलको तालिकामा कुनै एक बिन्दुमा १ खर्ब अमेरिकी डलर भन्दा बढीमा बजार पूँजीकरण पुग्ने कम्पनीहरूलाई सूचीबद्ध गरिएको छ।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;80pt&quot; |कम्पनी 
! rowspan=&quot;2&quot; | देश
! colspan=&quot;3&quot; |पहिलो पटक पार गरेको  
! rowspan=2|अधिकतम् मूल्य भएको मिति
! colspan=2|अधिकतम् मूल्य {{nowrap|(अमेरिकी डलरमा)}}
! rowspan=2 class=&quot;unsortable&quot;|टिप्पणीहरू
|-
! width=120pt|$१ खर्ब
! width=120pt|$२ खर्ब
! width=120pt|$२ खर्ब
!संज्ञात्मक
! समायोजित-&lt;br&gt;मुद्रास्फीति{{Inflation-fn|US-GDP}}
|-
|[[एप्पल (कम्पनी)|एप्पल]]
|{{flagicon|US}}
|{{dts|2 August 2018}}
|{{dts|19 August 2020}}
|{{dts|3 January 2022}}
|{{dts|10 December 2024}}
|{{formatnum:3700}}
|{{formatnum:{{inflation|US|3700|2023}}}}
|&lt;ref name=&quot;AAPL-1trillion&quot;&gt;{{Cite web|last=Davies|first=Rob|url=https://www.theguardian.com/technology/2018/aug/02/apple-becomes-worlds-first-trillion-dollar-company|title=Apple becomes world's first trillion-dollar company|website=TheGuardian.com|date=2 August 2018|access-date=3 November 2019|archive-date=28 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428201743/https://www.theguardian.com/technology/2018/aug/02/apple-becomes-worlds-first-trillion-dollar-company|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AAPL-2trillion&quot;&gt;{{Cite web|last=Popken|first=Ben|url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/apple-now-worth-2-trillion-making-it-most-valuable-company-n1237287|title=Apple just became the first U.S. Company worth $2 trillion|website=NBC News|date=19 August 2020|access-date=19 August 2020|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819155155/https://www.nbcnews.com/business/business-news/apple-now-worth-2-trillion-making-it-most-valuable-company-n1237287|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AAPL-3trillion&quot;&gt;{{Cite web|last=Smith|first=Zachary Snowdon|url=https://www.forbes.com/sites/zacharysmith/2022/01/03/apple-becomes-1st-company-worth-3-trillion-greater-than-the-gdp-of-the-uk/|title=Apple Becomes 1st Company Worth $3 Trillion|website=[[फोर्ब्स]]|access-date=3 January 2022|archive-date=3 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103220644/https://www.forbes.com/sites/zacharysmith/2022/01/03/apple-becomes-1st-company-worth-3-trillion-greater-than-the-gdp-of-the-uk/amp/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AAPL-record&quot;&gt;{{Cite news |last=Blikre |first=Jared |date=10 December 2024 |title=Apple market cap, momentum, MicroStrategy: Market Takeaways |url=https://finance.yahoo.com/video/apple-market-cap-momentum-microstrategy-223500761.html |work=[[Yahoo Finance]] |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://archive.today/20241212055959/https://finance.yahoo.com/video/apple-market-cap-momentum-microstrategy-223500761.html |url-status=live |access-date=16 December 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[एन्भिडिया]]
|{{flagicon|USA}}
|{{dts|30 May 2023}}
|{{dts|23 February 2024}}
|{{dts|5 June 2024}}
|{{dts|7 November 2024}}
|{{formatnum:3650}}
|{{formatnum:{{inflation|US|3650|2023}}}}
|&lt;ref name=&quot;NVDA-1trillion&quot;&gt;{{Cite web |date=30 May 2023 |title=Nvidia hits $1 trillion market cap |url=https://finance.yahoo.com/news/nvidia-touches-1-trillion-market-cap-as-chipmaker-rides-ai-wave-133530381.html |access-date=30 May 2023 |website=[[Yahoo! Finance]] |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530135203/https://finance.yahoo.com/news/nvidia-touches-1-trillion-market-cap-as-chipmaker-rides-ai-wave-133530381.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NVDA-2trillion&quot;&gt;{{Cite web |last=Saul |first=Derek |date=23 February 2024 |title=Nvidia Tops $2 Trillion Market Value For First Time Ever |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2024/02/23/nvidia-tops-2-trillion-market-value-for-first-time-ever/ |access-date=23 February 2024 |work=[[Forbes]] |language=en |archive-date=23 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223152414/https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2024/02/23/nvidia-tops-2-trillion-market-value-for-first-time-ever/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NVDA 3 trillion&quot;&gt;{{cite web |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia passes Apple in market cap as second-most valuable public U.S. company |date=5 June 2024 |url=https://www.cnbc.com/2024/06/05/nvidia-passes-apple-in-market-cap.html |publisher=[[CNBC]] |access-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611151019/https://www.cnbc.com/2024/06/05/nvidia-passes-apple-in-market-cap.html |archive-date=11 June 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NVDA record&quot;&gt;{{Cite web |last=Randewich |first=Noel |date=7 November 2024 |title=Nvidia surpasses $3.6 trillion market value after Trump win |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-surpasses-36-trillion-market-value-after-trump-win-2024-11-07/ |access-date=8 December 2024 |publisher=[[Reuters]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202231943/https://www.reuters.com/technology/nvidia-surpasses-36-trillion-market-value-after-trump-win-2024-11-07/ |archive-date=2 December 2024 |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{nowrap|[[माइक्रोसफ्ट]]}}
|{{flagicon|US}}
|{{dts|25 April 2019}}
|{{dts|22 June 2021}}
|{{dts|24 January 2024}}
|{{dts|5 July 2024}}
|{{formatnum:3475}}
|{{formatnum:{{inflation|US|3475|2023}}}}
|&lt;ref name=&quot;MSFT-1trillion&quot;&gt;{{Cite web |last=Levy |first=Ari |date=25 April 2019 |title=Microsoft hits $1 trillion market cap for the first time as stock jumps on earnings beat |url=https://www.cnbc.com/2019/04/25/microsoft-hits-1-trillion-market-cap-for-the-first-time-on-earnings.html |publisher=[[CNBC]] |access-date=13 February 2024 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130194116/https://www.cnbc.com/2019/04/25/microsoft-hits-1-trillion-market-cap-for-the-first-time-on-earnings.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSFT-2trillion&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-06-22/microsoft-rallies-to-join-apple-in-exclusive-2-trillion-club|title=Microsoft Rises to Join Apple in Exclusive $2 Trillion Club|last1=Vlastelica|first1=Ryan|last2=Bass|first2=Dina|date=22 June 2021|website=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=22 June 2021|archive-date=22 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622213727/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-06-22/microsoft-rallies-to-join-apple-in-exclusive-2-trillion-club|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSFT-3trillion&quot;&gt;{{Cite web |last=Oguh |first=Chibuike |date=24 January 2024 |title=Microsoft hits $3 trillion market value, second to Apple |url=https://www.reuters.com/technology/microsoft-hits-3-trillion-market-value-2024-01-24/ |access-date=26 January 2024 |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSFT-record&quot;&gt;{{Cite news |last=Seitz |first=Patrick |title=Apple Stock First To Close Above $3.5 Trillion Market Cap |url=https://www.investors.com/news/technology/apple-stock-first-to-close-above-3-5-trillion-market-cap/ |date=9 July 2024 |work=[[Investor's Business Daily]] |language=en-US |access-date=10 July 2024 |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711013815/https://www.investors.com/news/technology/apple-stock-first-to-close-above-3-5-trillion-market-cap/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[साउदी अरामको]]
|{{Flagicon|Saudi Arabia}}
|{{dts|11 December 2019}}
|{{dts|12 December 2019}}
|—
|{{dts|10 May 2022}}
|{{formatnum:2463}}
|{{formatnum:{{inflation|US|2463|2022}}}}
|&lt;ref name=&quot;Aramco-1trillion&quot;&gt;{{Cite web |date=11 December 2019 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=http://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |access-date=10 December 2022 |website=[[The Guardian]] |language=en |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Aramco-2trillion&quot;&gt;{{Cite web |last=Riley |first=Charles |date=12 December 2019 |title=The world has its first $2 trillion company. But for how long? |url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html |access-date=10 December 2022 |website=[[CNN Business]] |language=en |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212140841/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Aramco-record&quot;&gt;{{Cite news |last=Wael |first=Salma |date=10 May 2022 |title=Saudi Aramco briefly becomes world's top-valued company as shares surge |url=https://www.arabnews.com/node/2078926/ajax/aggregate |work=[[Arab News]] |access-date=13 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213065853/https://www.arabnews.com/node/2078926/ajax/aggregate |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{nowrap|[[अमेजन (कम्पनी)|अमेजन]]}}
|{{flagicon|US}}
|{{dts|4 September 2018}}
|{{dts|26 June 2024}}
|—
|{{dts|6 December 2024}}
|{{formatnum:2370}}
|{{formatnum:{{inflation|US|2370|2023}}}}
|&lt;ref name=&quot;AMZN-1trillion&quot;&gt;{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2018/09/04/technology/amazon-1-trillion/index.html|title=Amazon is now worth $1,000,000,000,000|last=DePillis|first=Lydia|date=4 September 2018|website=[[CNNMoney]]|access-date=31 January 2020|archive-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131221947/https://money.cnn.com/2018/09/04/technology/amazon-1-trillion/index.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131221947/https://money.cnn.com/2018/09/04/technology/amazon-1-trillion/index.html |date=31 January 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AMZN-record-date&quot;&gt;{{Cite news |last=Liu |first=Evie |date=20 December 2023 |title=Three Magnificent Seven Stocks Hit Record Highs This Past Month. Will the Others Follow? |url=https://www.barrons.com/articles/magnificent-seven-stocks-records-36195b6c |work=[[Barron's]] |access-date=13 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213065853/https://www.barrons.com/articles/magnificent-seven-stocks-records-36195b6c |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AMZN-record-mcap&quot;&gt;{{Cite web |last=Smith |first=AmitConnor |date=11 April 2024 |title=Alphabet and Amazon.com Approach Mega Milestones |url=https://www.barrons.com/livecoverage/stock-market-today-041124/card/alphabet-and-amazon-com-approach-mega-milestones-MyTyj6gr40c0TmfwbkPW |work=[[Barron's]] |access-date=26 April 2024 |archive-date=15 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415201200/https://www.barrons.com/livecoverage/stock-market-today-041124/card/alphabet-and-amazon-com-approach-mega-milestones-MyTyj6gr40c0TmfwbkPW |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[अल्फाबेट निगम|अल्फाबेट]]
|{{flagicon|US}}
|{{dts|16 January 2020}}
|{{dts|8 November 2021}}
|—
|{{dts|11 December 2024}}
|{{formatnum:2360}}
|{{formatnum:{{inflation|US|2360|2023}}}}
|&lt;ref name=&quot;GOOG-1trillion&quot;&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Jennifer |date=16 January 2020 |title=Alphabet, Google's parent company, hits trillion-dollar market cap for first time |url=https://www.cnbc.com/2020/01/16/alphabet-stock-hits-1-trillion-market-cap-for-first-time.html |publisher=[[CNBC]] |access-date=13 February 2024 |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030093038/https://www.cnbc.com/2020/01/16/alphabet-stock-hits-1-trillion-market-cap-for-first-time.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GOOG-2trillion&quot;&gt;{{Cite news|url=https://finance.yahoo.com/news/google-hits-2-trillion-market-cap-152843213.html|title=Google hits $2 trillion market cap, joining ranks of Microsoft and Apple|last=Howley|first=Daniel|date=8 November 2021|website=[[Yahoo! Finance]]|access-date=8 November 2021|archive-date=8 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108154003/https://finance.yahoo.com/news/google-hits-2-trillion-market-cap-152843213.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GOOG-record-date&quot;&gt;{{Cite web |last=Kilgore |first=Tomi |date=11 December 2024 |title=Alphabet’s stock having best 2-day run in a decade as the good news keeps coming |url=https://www.marketwatch.com/story/alphabets-stock-having-best-2-day-run-in-a-decade-as-the-good-news-keeps-coming-284b1a74 |website=[[MarketWatch]] |access-date=16 December 2024 |archive-date=11 December 2024 |archive-url=https://archive.today/20241211202743/https://www.marketwatch.com/amp/story/alphabets-stock-having-best-2-day-run-in-a-decade-as-the-good-news-keeps-coming-284b1a74 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[मेटा]]
|{{flagicon|US}}
|{{dts|28 June 2021}}
|—
|—
|{{dts|6 December 2024}}
|{{formatnum:1600}}
|{{formatnum:{{inflation|US|1600|2023}}}}
|{{refn|group=note|Meta was formerly Facebook Inc. and traded as Facebook, Inc. at the time it first reached a $1tn capitalization}}&lt;ref name=&quot;META-1trillion&quot;&gt;{{cite web |date=28 June 2021 |first1=Louise |last1=Moon |first2=Io |last2=Dodds |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2021/06/28/facebooks-hits-1-trillion-valuation-antitrust-win/ |title=Facebook joins $1 trillion club after antitrust win |work=[[The Daily Telegraph]] |access-date=13 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213065853/https://www.telegraph.co.uk/business/2021/06/28/facebooks-hits-1-trillion-valuation-antitrust-win/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;META-record&quot;&gt;{{Cite news |last=Kolodny |first=Lora |date=6 December 2024 |title=Meta shares rise on potential TikTok ban in U.S., closing at record alongside Amazon |url=https://www.cnbc.com/2024/12/06/meta-shares-rise-on-potential-tiktok-ban-in-us-closing-at-record.html |work=[[CNBC]] |access-date=8 December 2024  }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[टेस्ला, इङ्क.|टेस्ला]]
|{{flagicon|USA}}
|{{dts|25 October 2021}}
|—
|—
|{{dts|17 December 2024}}
|{{formatnum:1540}}
|{{formatnum:{{inflation|US|1540|2023}}}}
|&lt;ref name=&quot;TSLA-1trillion&quot;&gt;{{Cite web |date=25 October 2021 |title=Tesla breaches $1 trillion market cap |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-breaches-1-trillion-market-cap-2021-10-25/ |access-date=25 October 2021 |website=[[Reuters]] |archive-date=25 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025172857/https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-breaches-1-trillion-market-cap-2021-10-25/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TSLA-record&quot;&gt;{{Cite web |last=Saul |first=Derek |date=17 December 2024 |title=Tesla Stock Earns Another Analyst Upgrade As Elon Musk Celebrates ‘Inevitable’ New All-Time High |url=https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2024/12/17/tesla-stock-earns-another-analyst-upgrade-as-elon-musk-celebrates-inevitable-new-all-time-high/ |work=[[Forbes]] |access-date=19 December 2024 |archive-date=17 December 2024 |archive-url=https://archive.today/20241217185042/https://www.forbes.com/sites/dereksaul/2024/12/17/tesla-stock-earns-another-analyst-upgrade-as-elon-musk-celebrates-inevitable-new-all-time-high/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{nowrap|[[पेट्रो चाइना]]}}
|{{flagicon|CHN}}
|{{dts|5 November 2007}}
|—
|—
|{{dts|5 November 2007}}
|{{formatnum:1200}} 
|{{formatnum:{{inflation|US-GDP|1200|2007}}}}
|{{refn|group=note|On 5 November 2007, [[A-share (mainland China)|A shares]] of PetroChina ended their first day of trading after an [[initial public offering|IPO]] on the [[Shanghai Stock Exchange]] yielded a market cap of approximately $1 trillion.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2007/nov/06/china|title=PetroChina makes its debut as world's first trillion-dollar firm|first=Graeme|last=Wearden|work=the Guardian|date=6 November 2007}}&lt;/ref&gt; Only 4 billion A shares were floated during the IPO, another 158 billion A shares were still held by [[China National Petroleum Corporation]]. 21.9 billion [[H shares]] were already floated on the [[Hong Kong Stock Exchange]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/05/content_7013704.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107131555/http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/05/content_7013704.htm|url-status=dead|archive-date=7 November 2007|title=PetroChina opens at 48.6&amp;nbsp;yuan per share in Shanghai debut, up 191%}}&lt;/ref&gt; However, market capitalization based on H shares never reached $500 billion.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/apple-market-value-hits-600b-151007997.html|title=Apple market value hits $601B|date=10 April 2012|work=Yahoo Finance}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|[[ब्रोडकम]]
|{{flagicon|USA}}
|{{dts|13 December 2024}}
|—
|—
|{{dts|16 December 2024}}
|{{formatnum: 1200}}
|{{formatnum:{{inflation|US|1200|2023}}}}
|&lt;ref name=&quot;AVGO-1trillion&quot;&gt;{{cite news |last1=Bajwa |first1=Arsheeya |title=Broadcom hits trillion-dollar valuation on lofty forecasts for AI demand |url=https://www.reuters.com/technology/broadcom-rallies-forecast-booming-ai-chip-demand-2024-12-13/ |access-date=14 December 2024 |publisher=Reuters |date=13 December 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AVGO-record&quot;&gt;{{Cite news |last=Gallagher |first=Dan |date=17 December 2024 |title=Broadcom’s AI Success Won’t All Come at Nvidia’s Expense |url=https://www.wsj.com/finance/stocks/broadcoms-ai-success-wont-all-come-at-nvidias-expense-65d4001e |work=[[The Wall Street Journal]] |url-access=subscription |access-date=19 December 2024 |archive-url=https://archive.today/20241217120456/https://www.wsj.com/finance/stocks/broadcoms-ai-success-wont-all-come-at-nvidias-expense-65d4001e |archive-date=17 December 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[टिएसएमसी]]
|{{flagicon|Taiwan}}
|{{dts|17 October 2024}}
|—
|—
|{{dts|17 October 2024}}
|{{formatnum:1067}}
|{{formatnum:{{inflation|US|1067|2023}}}}
|{{refn|group=note|On 8 July 2024, TSMC's [[American depository receipt]] (ADR) shares on the [[New York Stock Exchange]] briefly crossed the $1 trillion milestone due to the ratio of ADRs to ordinary shares listed in Taiwan.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Yu |first1=Jeanny |last2=Yang |first2=Charlotte |last3=Patnaik |first3=Subrat |date=8 July 2024 |title=TSMC Hits $1 Trillion in Market Value on Relentless AI Rally |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-08/tsmc-shares-soar-to-record-as-hunger-marketing-seen-working |publisher=[[Bloomberg News]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taiwan Semiconductor, AI Chips |url=https://www.investors.com/market-trend/stock-market-today/dow-jones-futures-netflix-intuitive-surgical-buy-signals/ |website=[[Investor's Business Daily]] |date=18 October 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[बेर्कसायर हाथवे]]
|{{flagicon|USA}}
|{{dts|28 August 2024}}
|—
|—
|{{dts|28 August 2024}}
|{{formatnum:1000}}
|{{formatnum:{{inflation|US|1000|2023}}}}
|&lt;ref name=&quot;BRK-1trillion&quot;&gt;{{Cite web |last=Li |first=Yun |date=28 August 2024 |title=Buffett's Berkshire Hathaway hits $1 trillion market value, first U.S. company outside of tech to do so |url=https://www.cnbc.com/2024/08/28/buffetts-berkshire-hathaway-hits-1-trillion-market-value-first-us-company-outside-of-tech-to-do-so.html |access-date=28 August 2024 |publisher=[[CNBC]] |archive-date=28 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240828141835/https://www.cnbc.com/2024/08/28/buffetts-berkshire-hathaway-hits-1-trillion-market-value-first-us-company-outside-of-tech-to-do-so.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|}

== सार्वजनिक रूपमा कारोबार हुने कम्पनीहरू ==

सबै बजार पूँजीकरणको आँकडा करोडौँ [[अमेरिकी डलर]]मा छ। असूचीबद्ध स्टक वर्गहरूको मूल्य बहिष्कृत गरिएको छ। लगानी कम्पनीहरू सूचीमा समावेश छैनन्।

== टिप्पणीहरू ==
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;
== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}</text>
      <sha1>eoq233nm1y5jqc440ldnac53i81uoyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाँचा:क्षेत्री समुदायहरू</title>
    <ns>10</ns>
    <id>144685</id>
    <revision>
      <id>1355774</id>
      <parentid>1290264</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1355774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4846" sha1="bdk8ae9jeyazfc7v2v9oda4q7nnu6o0" xml:space="preserve">&lt;!-- SOME SURNAMES ARE FOUND IN MULTIPLE CATEGORIES AS PER REFERENCES. PLEASE DO NOT REMOVE THEM. --&gt;
{{Navbox
| name = क्षेत्री समुदायहरू
| title = [[खस क्षेत्री]] जाति सम्बन्धी विषयहरू
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| group1 = [[तागाधारी|तागाधारी क्षेत्री]]
| list1 = 

{{Navbox|child
| group1 = [[झर्रा क्षेत्री]]
| list1 = 
{{Navbox|child
| group1 = 
| list1 = 
	
*[[बस्नेत]]
** [[खप्तडी बस्नेत]]
** [[श्रीपाली बस्नेत]]
*[[विष्ट]]/[[बिष्ट]]
*[[बोहरा]]
*[[चन्द]]
*[[दानी]]
*[[कार्की]]
*[[खड्का]]
*[[Khulal]]
*[[कुँवर]]
*[[Mahara (surname)|Mahara]]
*[[Panwar]]
*[[Rana (name)|Rana]]
*[[Raut (disambiguation)#People with the surname|Raut]]
*[[Rawal (surname)|Rawal]]
*[[Samant (Doti)|Samant]]/[[Sawad (disambiguation)#People|Sawad]]/[[Saud (disambiguation)#Surname|Saud]]
*[[Singh]]
*[[Thapa]]


| group2 = एकथरिया
| list2 = 
*[[Bogati (surname)|Bogati]]
*[[बोहोरा]]
*[[बुढाथोकी]]
*[[Chauhan Dynasty|Chauhan]]
*[[Dangi (disambiguation)#People with the surname|Dangi]]
*[[Dikshit]]
*[[कटुवाल]]
* [[महत]
* [[रावत]]
*[[Raya (disambiguation)#People with the surname|Raya]]
*[[रायमाझी]]
}}

| group2 =  [[खत्री|खत्री क्षेत्री]]
| list2 =
*[[अधिकारी]]
*[[अर्याल]]
*[[ बराल]]
*[[भण्डारी]]
*[[भट्टराई ]]
*[[दाहाल ]]
*[[देवकोटा ]]
*[[ढकाल]]
*[[ढुंगाना ]]
*[[घिमिरे ]]
*[[Gautam (Nepali name)|Gautam]] 
*[[Joshi]]
*[[Kandel (surname)|Kandel]]
*[[KC (surname)|KC/K.C./Khatri Chhetri]]
*[[खरेल ]]
*[[खनाल ]]
*[[खतिवडा]]
*[[खत्री]]
*[[कोइराला ]]
*[[लामिछाने]]
*[[लुइँटेल ]]
*[[नेपाल (थर)|नेपाल]]
*[[न्यौपाने]]
*[[निरौला]]
*[[Pandey]]
*[[Pant (surname)|Panta]]
*[[Parajuli]]
*[[Pathak]]
*[[Paudel]]
*[[Pokhrel]]
*[[Sapkota (disambiguation)|Sapkota]]
*[[Sitaula (surname)|Sitaula]]
*[[Siwakoti]]
*[[Subedi]]
*[[Tiwari]]
*[[उप्रेती]]

|group3= [[भाट|भाट क्षेत्री]]
|list3=*[[Ranabhat]]

| group4 = [[घर्ती|घर्ती क्षेत्री]]
| list4 = 
* [[Gharti|Gharti Chhetri (G.C.)]]
}}
|group5= मतवाली/पवाई क्षेत्री
|list5=
* [[Airee]]
*[[Bhandari]]
*[[Bisht (surname)|Bisht]]/[[Bista]]
*[[Bohora|Bohra]]
*[[Budha (surname)|Budha]]
* [[Dhami (surname)|Dhami]]
* [[Rokaya]]
* [[Saud]]

| group6= परिवार र राजवंशहरू
| list6=
* [[Basnyat family]]
* [[Kunwar family]]
* [[Pande family]]
* [[Rana dynasty]]
* [[Thapa dynasty]]
* [[Family of Amar Singh Thapa]]

|group7= राजकिय उपाधिहरू
|list7 = 
* [[Kaji (Nepal)|Kaji]] 
* [[Thapa Kaji]]

|group8 = सामाजिक-राजनीतिक अभ्यासहरू 
|list8 = 
*[[Kaji Pratha]]
** [[Basnyat family]]
** [[Kunwar family]]
** [[Pande family]]
** [[Thapa dynasty]]
* [[Rolls of Succession in Rana (Nepal)|Rollkram Pratha]]
** [[Rana dynasty]]
* [[Samant (Doti)|Samant Pratha]]
}}&lt;noinclude&gt;

{{Documentation|content=
{{collapsible option}}
*{{cite book | title = Dynamics of a hill society: Nepalis in Darjeeling and Sikkim Himalayas | last = Subba |first = Tanka Bahadur | date = 1989 | publisher = Mittal Publications | isbn = 9788173041143 | url = https://books.google.com/books?id=1yZuAAAAMAAJ}}
*{{cite book|title=People of India: Uttar Pradesh (3 pts.)|author1=Singh, K.S.|author2=Anthropological Survey of India|date=2005|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=9788173041143|url=https://books.google.com/books?id=6QVuAAAAMAAJ|access-date=2017-06-11|quote=The Chhetri clans (thar) include Adhikari, Bania, Basnet, Bhandari, Bist, Bohra, Burathoki, Charti, Karki, Khanka, Khatri, Kanwar, Manghi, Mahat, Panwar, Rana, Rawat, Roka, Thapa, etc.}}
*{{cite book|title=Journal of the Asiatic Society of Bengal, Volume 2 | author= Asiatic Society of Bengal | publisher=  Baptist Mission Press |location =Calcutta |date = 1833 | editor = James Prinsep | url= https://books.google.com.np/books?id=MZ1JAAAAcAAJ&amp;dq=khulal&amp;source=gbs_navlinks_s}}

[[Category:Nepal templates]]
[[Category:Ethnic groups by country templates|Nepal]]
[[Category:Asia ethnic group templates|Nepal]]
[[Category:Ethnic groups in Nepal|Ethnic groups in Nepal]]
[[Category:India ethnic group templates]]
[[Category:Kshatriya communities]]

}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bdk8ae9jeyazfc7v2v9oda4q7nnu6o0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355775</id>
      <parentid>1355774</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1355775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4851" sha1="t8spwxvczyhl15qlz495l6o9ozhywia" xml:space="preserve">&lt;!-- SOME SURNAMES ARE FOUND IN MULTIPLE CATEGORIES AS PER REFERENCES. PLEASE DO NOT REMOVE THEM. --&gt;
{{Navbox
| name = क्षेत्री समुदायहरू
| title = [[खस क्षेत्री]] जाति सम्बन्धी विषयहरू
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| group1 = [[तागाधारी|तागाधारी क्षेत्री]]
| list1 = 

{{Navbox|child
| group1 = [[झर्रा क्षेत्री]]
| list1 = 
{{Navbox|child
| group1 = 
| list1 = 
	
*[[बस्नेत]]
** [[खप्तडी बस्नेत]]
** [[श्रीपाली बस्नेत]]
*[[विष्ट]]/[[बिष्ट]]
*[[बोहरा]]
*[[चन्द]]
*[[दानी]]
*[[कार्की]]
*[[खड्का]]
*[[Khulal]]
*[[कुँवर]]
*[[Mahara (surname)|Mahara]]
*[[Panwar]]
*[[Rana (name)|Rana]]
*[[Raut (disambiguation)#People with the surname|Raut]]
*[[Rawal (surname)|Rawal]]
*[[Samant (Doti)|Samant]]/[[Sawad (disambiguation)#People|Sawad]]/[[Saud (disambiguation)#Surname|Saud]]
*[[Singh]]
*[[Thapa]]

| group2 = एकथरिया
| list2 = 
*[[Bogati (surname)|Bogati]]
*[[बोहोरा]]
*[[बुढाथोकी]]
*[[Chauhan Dynasty|Chauhan]]
*[[Dangi (disambiguation)#People with the surname|Dangi]]
*[[Dikshit]]
*[[कटुवाल]]
*[[महत]]
* [[रावत]]
*[[Raya (disambiguation)#People with the surname|Raya]]
*[[रायमाझी]]
}}

| group2 =  [[खत्री|खत्री क्षेत्री]]
| list2 =
*[[अधिकारी]]
*[[अर्याल]]
*[[बराल]]
*[[भण्डारी]]
*[[भट्टराई]]
*[[दाहाल]]
*[[देवकोटा]]
*[[ढकाल]]
*[[ढुंगाना]]
*[[घिमिरे]]
*[[Gautam (Nepali name)|Gautam]] 
*[[Joshi]]
*[[Kandel (surname)|Kandel]]
*[[KC (surname)|KC/K.C./Khatri Chhetri]]
*[[खरेल ]]
*[[खनाल ]]
*[[खतिवडा]]
*[[खत्री]]
*[[कोइराला ]]
*[[लामिछाने]]
*[[लुइँटेल ]]
*[[नेपाल (थर)|नेपाल]]
*[[न्यौपाने]]
*[[निरौला]]
*[[Pandey]]
*[[Pant (surname)|Panta]]
*[[Parajuli]]
*[[Pathak]]
*[[Paudel]]
*[[Pokhrel]]
*[[Sapkota (disambiguation)|Sapkota]]
*[[Sitaula (surname)|Sitaula]]
*[[Siwakoti]]
*[[Subedi]]
*[[Tiwari]]
*[[उप्रेती]]

|group3= [[भाट|भाट क्षेत्री]]
|list3=*[[रानाभाट]]

| group4 = [[घर्ती|घर्ती क्षेत्री]]
| list4 = 
* [[Gharti|Gharti Chhetri (G.C.)]]
}}
|group5= मतवाली/पवाई क्षेत्री
|list5=
* [[Airee]]
*[[Bhandari]]
*[[Bisht (surname)|Bisht]]/[[Bista]]
*[[Bohora|Bohra]]
*[[Budha (surname)|Budha]]
* [[Dhami (surname)|Dhami]]
* [[Rokaya]]
* [[Saud]]

| group6= परिवार र राजवंशहरू
| list6=
* [[Basnyat family]]
* [[Kunwar family]]
* [[Pande family]]
* [[Rana dynasty]]
* [[Thapa dynasty]]
* [[Family of Amar Singh Thapa]]

|group7= राजकिय उपाधिहरू
|list7 = 
* [[Kaji (Nepal)|Kaji]] 
* [[Thapa Kaji]]

|group8 = सामाजिक-राजनीतिक अभ्यासहरू 
|list8 = 
*[[Kaji Pratha]]
** [[Basnyat family]]
** [[Kunwar family]]
** [[Pande family]]
** [[Thapa dynasty]]
* [[Rolls of Succession in Rana (Nepal)|Rollkram Pratha]]
** [[Rana dynasty]]
* [[Samant (Doti)|Samant Pratha]]
}}&lt;noinclude&gt;

{{Documentation|content=
{{collapsible option}}
*{{cite book | title = Dynamics of a hill society: Nepalis in Darjeeling and Sikkim Himalayas | last = Subba |first = Tanka Bahadur | date = 1989 | publisher = Mittal Publications | isbn = 9788173041143 | url = https://books.google.com/books?id=1yZuAAAAMAAJ}}
*{{cite book|title=People of India: Uttar Pradesh (3 pts.)|author1=Singh, K.S.|author2=Anthropological Survey of India|date=2005|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=9788173041143|url=https://books.google.com/books?id=6QVuAAAAMAAJ|access-date=2017-06-11|quote=The Chhetri clans (thar) include Adhikari, Bania, Basnet, Bhandari, Bist, Bohra, Burathoki, Charti, Karki, Khanka, Khatri, Kanwar, Manghi, Mahat, Panwar, Rana, Rawat, Roka, Thapa, etc.}}
*{{cite book|title=Journal of the Asiatic Society of Bengal, Volume 2 | author= Asiatic Society of Bengal | publisher=  Baptist Mission Press |location =Calcutta |date = 1833 | editor = James Prinsep | url= https://books.google.com.np/books?id=MZ1JAAAAcAAJ&amp;dq=khulal&amp;source=gbs_navlinks_s}}

[[Category:Nepal templates]]
[[Category:Ethnic groups by country templates|Nepal]]
[[Category:Asia ethnic group templates|Nepal]]
[[Category:Ethnic groups in Nepal|Ethnic groups in Nepal]]
[[Category:India ethnic group templates]]
[[Category:Kshatriya communities]]

}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t8spwxvczyhl15qlz495l6o9ozhywia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355778</id>
      <parentid>1355775</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1355778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5154" sha1="2l9zlh4zxbgpaty95621p6enl4zhwxz" xml:space="preserve">&lt;!-- SOME SURNAMES ARE FOUND IN MULTIPLE CATEGORIES AS PER REFERENCES. PLEASE DO NOT REMOVE THEM. --&gt;
{{Navbox
| name = क्षेत्री समुदायहरू
| title = [[खस क्षेत्री]] जाति सम्बन्धी विषयहरू
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| group1 = [[तागाधारी|तागाधारी क्षेत्री]]
| list1 = 

{{Navbox|child
| group1 = [[झर्रा क्षेत्री]]
| list1 = 
{{Navbox|child
| group1 = 
| list1 = 
	
*[[बस्नेत]]
** [[खप्तडी बस्नेत]]
** [[श्रीपाली बस्नेत]]
*[[विष्ट]]/[[बिष्ट]]
*[[बोहरा]]
*[[चन्द]]
*[[दानी]]
*[[कार्की]]
*[[खड्का]]
*[[Khulal]]
*[[कुँवर]]
*[[Mahara (surname)|Mahara]]
*[[Panwar]]
*[[Rana (name)|Rana]]
*[[Raut (disambiguation)#People with the surname|Raut]]
*[[Rawal (surname)|Rawal]]
*[[Samant (Doti)|Samant]]/[[Sawad (disambiguation)#People|Sawad]]/[[Saud (disambiguation)#Surname|Saud]]
*[[Singh]]
*[[Thapa]]

| group2 = एकथरिया
| list2 = 
*[[Bogati (surname)|Bogati]]
*[[बोहोरा]]
*[[बुढाथोकी]]
*[[Chauhan Dynasty|Chauhan]]
*[[Dangi (disambiguation)#People with the surname|Dangi]]
*[[Dikshit]]
*[[कटुवाल]]
*[[महत]]
* [[रावत]]
*[[Raya (disambiguation)#People with the surname|Raya]]
*[[रायमाझी]]
}}

| group2 =  [[खत्री|खत्री क्षेत्री]]
| list2 =
*[[अधिकारी]]
*[[अर्याल]]
*[[बराल]]
*[[भण्डारी]]
*[[भट्टराई]]
*[[दाहाल]]
*[[देवकोटा]]
*[[ढकाल]]
*[[ढुंगाना]]
*[[घिमिरे]]
*[[Gautam (Nepali name)|Gautam]] 
*[[Joshi]]
*[[Kandel (surname)|Kandel]]
*[[KC (surname)|KC/K.C./Khatri Chhetri]]
*[[खरेल ]]
*[[खनाल ]]
*[[खतिवडा]]
*[[खत्री]]
*[[कोइराला ]]
*[[लामिछाने]]
*[[लुइँटेल ]]
*[[नेपाल (थर)|नेपाल]]
*[[न्यौपाने]]
*[[निरौला]]
*[[Pandey]]
*[[Pant (surname)|Panta]]
*[[Parajuli]]
*[[Pathak]]
*[[Paudel]]
*[[Pokhrel]]
*[[Sapkota (disambiguation)|Sapkota]]
*[[Sitaula (surname)|Sitaula]]
*[[Siwakoti]]
*[[Subedi]]
*[[Tiwari]]
*[[उप्रेती]]

|group3= [[भाट|भाट क्षेत्री]]
|list3=*[[रानाभाट]]

| group4 = [[घर्ती|घर्ती क्षेत्री]]
| list4 = 
* [[Gharti|Gharti Chhetri (G.C.)]]
}}
|group5= मतवाली/पवाई क्षेत्री
|list5=
* [[Airee]]
*[[Bhandari]]
*[[Bisht (surname)|Bisht]]/[[Bista]]
*[[Bohora|Bohra]]
*[[Budha (surname)|Budha]]
* [[Dhami (surname)|Dhami]]
* [[Rokaya]]
* [[Saud]]

| group6= परिवार र राजवंशहरू
| list6=
* [[Basnyat family]]
* [[Kunwar family]]
* [[Pande family]]
* [[Rana dynasty]]
* [[Thapa dynasty]]
* [[Family of Amar Singh Thapa]]

|group7= राजकिय उपाधिहरू
|list7 = 
* [[Kaji (Nepal)|Kaji]] 
* [[Thapa Kaji]]

|group8 = सामाजिक-राजनीतिक अभ्यासहरू 
|list8 = 
*[[काजी भारदार परिवार|काजी प्रथा]]
** [[बस्न्यात परिवार|बस्न्यात खलक]]
** [[कुँवर परिवार|कुँवर खलक]]
** [[पाँडे वंश|पाँडे खलक]]
** [[थापा वंश|थापा खलक]]
* [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|रोलक्रम]]
** [[राणा वंश]]
* [[साउद]]
}}&lt;noinclude&gt;

{{Documentation|content=
{{collapsible option}}
*{{cite book | title = Dynamics of a hill society: Nepalis in Darjeeling and Sikkim Himalayas | last = Subba |first = Tanka Bahadur | date = 1989 | publisher = Mittal Publications | isbn = 9788173041143 | url = https://books.google.com/books?id=1yZuAAAAMAAJ}}
*{{cite book|title=People of India: Uttar Pradesh (3 pts.)|author1=Singh, K.S.|author2=Anthropological Survey of India|date=2005|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=9788173041143|url=https://books.google.com/books?id=6QVuAAAAMAAJ|access-date=2017-06-11|quote=The Chhetri clans (thar) include Adhikari, Bania, Basnet, Bhandari, Bist, Bohra, Burathoki, Charti, Karki, Khanka, Khatri, Kanwar, Manghi, Mahat, Panwar, Rana, Rawat, Roka, Thapa, etc.}}
*{{cite book|title=Journal of the Asiatic Society of Bengal, Volume 2 | author= Asiatic Society of Bengal | publisher=  Baptist Mission Press |location =Calcutta |date = 1833 | editor = James Prinsep | url= https://books.google.com.np/books?id=MZ1JAAAAcAAJ&amp;dq=khulal&amp;source=gbs_navlinks_s}}

[[Category:Nepal templates]]
[[Category:Ethnic groups by country templates|Nepal]]
[[Category:Asia ethnic group templates|Nepal]]
[[Category:Ethnic groups in Nepal|Ethnic groups in Nepal]]
[[Category:India ethnic group templates]]
[[Category:Kshatriya communities]]

}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2l9zlh4zxbgpaty95621p6enl4zhwxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लिबरेसन टाइगर्स अफ तमिल ईलम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147146</id>
    <revision>
      <id>1355763</id>
      <parentid>1328683</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27379" sha1="cz0d981ay5ejysks2s5p6tftio7msnv" xml:space="preserve">{{Infobox militant organization
| name             = लिबरेसन टाइगर्स अफ तमिल ईलम
| logo             = Ltte_emblem.jpg
| caption          = लिट्टेको प्रतीक चिन्ह
| native_name      = தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள் &lt;br /&gt; දෙමළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානය
| native_name_lang = ta
| other_name       = तमिल टाइगर्स; लिट्टे
| leader           = [[भेलुपिल्लई प्रभाकरण]] {{KIA}}
| dates            = ५ मे १९७६–१८ मे २००९&lt;br&gt;({{age in years and days|1976|05|05|2009|05|18}})
| predecessor      = [[तमिल न्यु टाइगर्स]]
| country          = {{झण्डा|श्रीलङ्का}}
| motives          = श्रीलङ्काको उत्तरी र पूर्वी प्रान्तमा स्वतन्त्र तामिल ईलाम राज्यको स्थापना
| ideology         = श्रीलङ्काली तमिल राष्ट्रवाद&lt;br /&gt;[[वामपन्थी राष्ट्रवाद]]&lt;br /&gt;[[क्रान्तिकारी समाजवाद]]&lt;br /&gt;[[समतावाद]]&lt;br /&gt;[[धर्म निरपेक्षता]]&lt;br /&gt;[[पृथकतावाद]]
| status           = {{ubl|निष्क्रिय|सन् २००९ मा राज्यसँग पराजित}}
| size             = सन् २००४ का अनुसार, १८,०००&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://acd.iiss.org/armedconflict/MainPages/dsp_ConflictWeapons.asp?ConflictID=174&amp;YearID=961#2007 |title=''Armed Conflicts Database'', 2007 |access-date=27 November 2020 |archive-date=11 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060511134040/http://acd.iiss.org/armedconflict/MainPages/dsp_ConflictWeapons.asp?ConflictID=174&amp;YearID=961#2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| revenue          = सैन्य पराजयभन्दा अघि ३० करोड&lt;ref name=&quot;lakabim&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lakbimanews.lk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2028%3Altte-international-presents-an-enduring-threat&amp;Itemid=56|title=LTTE international presents an enduring threat|date=July 2011|publisher=Lakbima News|access-date=29 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919120831/http://www.lakbimanews.lk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2028%3Altte-international-presents-an-enduring-threat&amp;Itemid=56|archive-date=19 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919120831/http://www.lakbimanews.lk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2028%3Altte-international-presents-an-enduring-threat&amp;Itemid=56 |date=19 September 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;icg1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/asia/south-asia/sri-lanka/186%20The%20Sri%20Lankan%20Tamil%20Diaspora%20after%20the%20LTTE.pdf|title=The Sri Lankan Tamil Diaspora After the LTTE|date=February 2010|publisher=International Crisis Group|access-date=24 August 2011|archive-date=20 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520100753/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/asia/south-asia/sri-lanka/186%20The%20Sri%20Lankan%20Tamil%20Diaspora%20after%20the%20LTTE.pdf}}&lt;/ref&gt;
| financing        = तमिलहरूद्वारा गरिएको आर्थिक सहयोग, (स्वतस्फूर्त दान वा कहिलेकाहीँ बाध्य पारिएको), विदेशी लगानी,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chalk|first1=Peter|title=The Tigers Abroad: How the LTTE Diaspora Supports the Conflict in Sri Lanka |journal=Third World Quarterly |date=2008 |volume=9|issue=2 |page=101 |jstor=43133783 |url=https://www.jstor.org/stable/43133783 |access-date=31 July 2024}}&lt;/ref&gt; तस्करी र लिट्टेद्वारा कब्जा जमाइएको क्षेत्रमा लगाइएको कर&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stokke |first1=Kristian |title=Building the Tamil Eelam State: Emerging State Institutions and Forms of Governance in LTTE-Controlled Areas in Sri Lanka |journal=Third World Quarterly |date=2006 |volume=27 |issue=6 |page=1034 |doi=10.1080/01436590600850434 |jstor=4017738 |s2cid=45544298 |url=http://www.jstor.org/stable/4017738 |access-date=15 December 2023| issn = 0143-6597}}&lt;/ref&gt;
| battles          = [[श्रीलङ्काली गृहयुद्ध]]
| flag             = [[File:Tamil Eelam Flag.svg|120px]]
| website          = {{Official website|https://web.archive.org/web/20050412081730/http://www.eelam.com/ }} (बन्द भएको)
}}

'''लिबरेसन टाइगर्स अफ तमिल ईलम''' वा '''लिट्टे''' {{भाषा-तमिल|தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள்}}, {{langx|si|දෙමළ ඊලාම් විමුක්ති කොටි සංවිධානය}} ('''तमिल टाइगर्स'''को रूपमा पनि परिचित) [[श्रीलङ्का]]को एक पृथकतावादी, चरमपन्थी छापामार सङ्गठन थियो। यो सङ्गठन श्रीलङ्काको उत्तर क्षेत्रमा आधारित रही उत्तर तथा पूर्वी भागलाई लिएर स्वतन्त्र तमिल राज्य स्थापना गर्ने उद्देश्यका साथ [[श्रीलङ्काली सरकार]] विरुद्ध लडिरहेका थिए, जसलाई श्रीलङ्कामा तमिल ईलम भनेर चिनिन्छ। सङ्गठनको संक्षिप्त नाम लिट्टे सर्वसाधारणमाझ परिचित थियो। सन् १९७६ को मे महिनामा स्थापित यस सङ्गठनका प्रमुख [[भेलुपिल्लई प्रभाकरण]] थिए जसको सन् २००९ मे १८ का दिन श्रीलङ्काली सशस्त्र सेनासँग भिडन्तमा मृत्यु भएको थियो। प्रभाकरणको मृत्यु पश्चात् सरकारी सेनाले त्यहाँ कुनै सार्वजनिक सभा हुन नदिई उनको शवलाई तत्कालै [[अन्तिम संस्कार|दहासंस्कार]] गरिदिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kingsbury |first=Damien |url=https://books.google.com/books?id=zroYEAAAQBAJ&amp;pg=PA54 |title=Separatism and the State |date=27 February 2021 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-000-36870-3 |page=54 |language=en |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308051932/https://books.google.com/books?id=zroYEAAAQBAJ&amp;pg=PA54 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

लिट्टेका नेता भेलुपिल्लई प्रभाकरणले सन् १९५८ को तमिल विरोधी जातिघाती दङ्गाले उनलाई लडाकु बन्न प्रेरित गर्ने कारणहरूमध्ये एक भएको बताएका थिए। सन् १९७५ मा उनले १९७४ को तमिल सम्मेलन घटनाको बदला स्वरूप [[जाफना]]का नगर प्रमुख अल्फ्रेड दुरियप्पाको हत्या गरेका थिए। सन् १९७२ को श्रीलङ्काली संविधानले देशको प्रमुख धर्मको रूपमा [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]]लाई र राष्ट्रिय भाषाको रूपमा [[सिंहली भाषा|सिंहली]]लाई आपनाएको विरोध स्वरूप लिट्टेको स्थापना सन् १९७६ मा भएको थियो।&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite book |last1=Vukovic |first1=Sinisa |author-link1= |date=2015 |title=International Multiparty Mediation and Conflict Management |publisher=Routledge |isbn=9781317610724 |url=https://books.google.com/books?id=_PuoCgAAQBAJ&amp;dq=Ltte+riots+1956+Prabhakaran&amp;pg=PT167 |access-date=14 June 2023 |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020100005/https://books.google.com/books?id=_PuoCgAAQBAJ&amp;dq=Ltte+riots+1956+Prabhakaran&amp;pg=PT167 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hogan |first1=Patrick Colm |author-link1= |date=2009 |title=Understanding Indian Movies: Culture, Cognition, and Cinematic imagination |publisher=University of Texas Press |isbn=9780292779556 |url=https://books.google.com/books?id=O1yubyUWGuMC&amp;dq=Prabhakaran+1958&amp;pg=PA59 |access-date=14 June 2023 |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020100003/https://books.google.com/books?id=O1yubyUWGuMC&amp;dq=Prabhakaran+1958&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Arena |first1=Michael P. |author-link1= |last2=Arrigo |first2=Bruce A. |author-link2= |date=1974 |title=The Terrorist Identity: Explaining the Terrorist Threat |publisher=NYU Press |isbn=9780814707593 |url=https://books.google.com/books?id=-C6hBwAAQBAJ&amp;pg=PA189 |access-date=14 June 2023 |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020100004/https://books.google.com/books?id=-C6hBwAAQBAJ&amp;pg=PA189 |url-status=live }}p.189&lt;/ref&gt; लिट्टेले सरकारी लक्ष्य, प्रहरी तथा स्थानीय राजनीतिज्ञहरूलाई निशान बनाइ आक्रमण गरी सशस्त्र सेना विरुद्धको सशस्त्र सङ्घर्षमा होमिएको थियो। श्रीलङ्काली तमिलहरू विरुद्ध श्रीलङ्काली सिन्हलाहरूद्वारा हुने हिंसा र उत्पीडनका घटनाहरूमा विशेषगरी सन् १९७७ को तमिल विरोधी जातीघाती दङ्गा र सन् १९८१ को जाफना सार्वजनिक पुस्तकालय जलाउने घटना प्रमुख हुन्। सन् १९८३ मा सरकारका सदस्यहरूले आयोजना गरेको कालो जुलाई तमिल विरोधी दङ्गापछि तमिल सशस्त्र समूहहरूमा उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि देखिएको र पूर्णस्तरीय विद्रोह सुरु भएको थियो जसले [[श्रीलङ्काली गृहयुद्ध]] निम्त्याएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Cronin-Furman |first1=Kate |last2=Arulthas |first2=Mario |date=2024-09-01 |title=How the Tigers Got Their Stripes: A Case Study of the LTTE's Rise to Power |journal=Studies in Conflict &amp; Terrorism |volume=47 |issue=9 |pages=1006–1025 |doi=10.1080/1057610X.2021.2013753 |issn=1057-610X|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;सन् १९८६ सम्म आइपुग्दा लिट्टे श्रीलङ्कामा प्रमुख तमिल उग्रवादी समूहको रूपमा उदाइसकेको र यसलाई संसारकै सबैभन्दा प्रभावकारी र अनुशासित विद्रोही समूहहरूमध्येको एकका रूपमा व्यापक कहलिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Cronin-Furman |first1=Kate |last2=Arulthas |first2=Mario |date=2024-09-01 |title=How the Tigers Got Their Stripes: A Case Study of the LTTE's Rise to Power |journal=Studies in Conflict &amp; Terrorism |volume=47 |issue=9 |pages=1006–1025 |doi=10.1080/1057610X.2021.2013753 |issn=1057-610X|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moorcraft |first=Paul L. |title=Total destruction of the Tamil Tigers: the rare victory of Sri Lanka's long war |publisher=Pen &amp; Sword Military |year=2012 |isbn=978-1-78159-153-6 |location=Barnsley, South Yorkshire |page=91}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Hashim |first=Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=kFHEMaLZx6gC&amp;pg=PA34 |title=When Counterinsurgency Wins: Sri Lanka's Defeat of the Tamil Tigers |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2013 |isbn=978-0-8122-4452-6 |pages=32-34}}&lt;/ref&gt;

[[छापामार युद्ध|छापामार]] आक्रमण गर्ने एक प्रतिबन्धित समूहको रूपमा स्थापित लिट्टे क्रमशः परम्परागत सशस्त्र बल जत्तिकै शक्तिशाली हुन पुगेको थियो भने यस सङ्गठनमा विकसित सैन्य शाखाहरू जस्तैः नौसेना, हवाई इकाई, गुप्तचर शाखा र विशेष आत्मघाती आक्रमण इकाई समावेश थिए।&lt;ref name=&quot;BBC 2007-04-29&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6604645.stm|title=Sri Lanka rebels in new air raid|agency=BBC News|work=|date=29 April 2007|access-date=9 February 2009|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416221254/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6604645.stm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; लिट्टेले आत्मघाती बम विष्फोटलाई एक रणनीति रूपमा निखारेको थियो। यो सङ्गठन सैन्य र नागरिक दुवै लक्ष्यलाई समेट्ने मिश्रित युद्धमा संलग्न बनेको थियो। लिट्टेले महिला तथा बालबालिकाको सहयोगमा आक्रमण गर्ने र उनीहरूको प्रयोग गरी उच्च दर्जाका राजनीतिज्ञहरूको हत्या गराउने गरेको थियो जसमा सन् १९९१ को भारतका पूर्व प्रधानमन्त्री [[राजीव गान्धीको हत्या]] समावेश छ।&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{Cite web |title=Liberation Tigers of Tamil Elam &amp;#124; Mapping Militant Organizations |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/225 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123020237/https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/225 |archive-date=23 November 2017 |access-date=26 April 2019 |website=}}&lt;/ref&gt; लिट्टेलाई ३३ देशहरूले आतङ्कवादी सङ्गठनको रूपमा चिन्हित गरेका थिए जसमा [[युरोपेली सङ्घ]], [[क्यानडा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[भारत]] समावेश छन्।

श्रीलङ्काली सशस्त्र सेना र लिट्टे तीव्र सैन्य सङ्घर्षमा संलग्न रहँदाको समयमा उत्तर-पूर्वी क्षेत्रमा कहिलेकाहीँ लिट्टेले र कहिलेकाही सशस्त्र सेनाले कब्जा जमाएका थिए।
यस सङ्गठनले श्रीलङ्काली सरकारसँग चार असफल शान्ति वार्तामा भाग लिएको र सन् २००० मा यसको चरम अवस्थामा लिट्टेले श्रीलङ्काको उत्तरी र पूर्वी प्रान्तका ७६ प्रतिशत भू-भागमा नियन्त्रण लिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=Humanitarian|title=Humanitarian Operation Timeline, 1981–2009|publisher=Ministry of Defence (Sri Lanka)|access-date=2 August 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827212530/http://www.defence.lk/new.asp?fname=Humanitarian|archive-date=27 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lttldr&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/may/18/tamil-tigers-ltte-prabhakaran-death-srilanka|title=Prabhakaran's death and fall of LTTE lead to street celebrations in Sri Lanka|author=Mark Tran|date=May 2009|newspaper=The Guardian|access-date=24 August 2011|location=London|archive-date=1 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701111859/https://www.theguardian.com/world/2009/may/18/tamil-tigers-ltte-prabhakaran-death-srilanka|url-status=live}}&lt;/ref&gt; प्रभाकरणले संस्थाको स्थापनाकालदेखि सन् २००९ मा मृत्यु नहुँदासम्म यस सङ्गठनको नेतृत्व गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;lttldr&quot;/&gt; सन् १९८३ देखि २००९ सम्म कम्तीमा १००,००० मानिसहरू गृहयुद्धमा मारिए जसमध्ये अधिकांश श्रीलङ्काली तमिलहरू थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sri Lanka's war 10 years on: Finding Father Francis |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-48300279 |access-date=22 March 2021 |work=BBC News |date=18 May 2019 |archive-date=10 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210234516/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-48300279 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Mahr|first=Krista|title=Sri Lanka to Start Tally of Civil-War Dead|url=https://world.time.com/2013/11/28/sri-lanka-to-start-tally-of-civil-war-dead/|magazine=Time|date=28 November 2013|via=world.time.com|access-date=26 April 2019|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225155736/http://world.time.com/2013/11/28/sri-lanka-to-start-tally-of-civil-war-dead/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225155736/http://world.time.com/2013/11/28/sri-lanka-to-start-tally-of-civil-war-dead/ |date=25 December 2018 }}&lt;/ref&gt; गृहयुद्धको समयमा श्रीलङ्का छाडेर थुप्रै तमिलहरू मुख्यतः पश्चिमी देश र भारततर्फ भागेका थिए जसले अनुमानित १० लाख आप्रवासित तमिल मानिसहरूको गठन गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Oj7VEAAAQBAJ&amp;pg=PA243 |title=Hindu Diasporas |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=978-0-19-886769-2 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Knut A. |page=243}}&lt;/ref&gt;

== विचारधारा ==

तमिल राष्ट्रियतावादलाई मुख्य विचारधारा मानी अगाडि बढिरहेको लिट्टे आफैँमा एक स्वत शैलीयुक्त राष्ट्रिय सङ्गठनको रूपमा परिचित थियो जसको प्रमुख उद्देश्य स्वतन्त्र तमिल राज्य स्थापना गर्नु थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lankaweb.com/news/items07/250407-5.html |title=The American government's assessment of Prabhakaran |website=LankaWeb |access-date=11 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024141206/http://www.eelamweb.com/leader/ |archive-date=24 October 2007 }}&lt;/ref&gt; लिट्टेले समाजवादमा आधारित, लोकतान्त्रिक र धर्मनिरपेक्ष राज्यको लागि प्रयास गरिरहेको दाबी गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Niels Terpstra &amp; Georg Frerks |date=2017 |title=Rebel Governance and Legitimacy: Understanding the Impact of Rebel Legitimation on Civilian Compliance with the LTTE Rule |journal=Civil Wars |volume=19 |page=297 |doi=10.1080/13698249.2017.1393265 |doi-access=free |number=3}}&lt;/ref&gt; सङ्गठनका नेता भेलुपिल्लई प्रभाकरण भारतीय स्वतन्त्र आन्दोलनका अगुवा [[सुभाषचन्द्र बोस]]बाट प्रभावित थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eelamweb.com/leader/interview/in_199404/|title=Tamil National Leader Hon. V. Pirapaharan's Interview 'How I Became a Freedom Fighter' April 1994|website=eelamweb.com|access-date=11 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803235329/http://www.eelamweb.com/leader/interview/in_199404/|archive-date=3 August 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; सङ्गठनले आफूलाई [[पृथकतावाद|पृथकतावादी]] आन्दोलनमा सामेल नभएको दाबी गरिरह्यो र आत्मनिर्णय हासिल गरी तमिल मातृभूमि मानिने क्षेत्रमा सार्वभौमिकता पुनर्स्थापना गर्न लडिरहेको प्रष्ट्याएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9AKqCT5DeZcC&amp;pg=PA85|title=When Counterinsurgency Wins: Sri Lanka's Defeat of the Tamil Tigers|last=Hashim|first=Ahmed S.|date=28 May 2013|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0812206487|page=85|language=en}}&lt;/ref&gt; यस सङ्गठनमा आवद्ध अधिकांश लडाकुहरू हिन्दु रहेको भएतापनि पनि लेट्टे स्पष्ट रूपमा धर्मनिरपेक्ष सङ्गठन थियो जसकारण धर्म सम्बन्धित विषयहरूले यसको विचारधारामा कुनै महत्वपूर्ण प्रभावहरू पारेको थिएन।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/07/17/suicide-bombs-potent-tools-of-terrorists/e11ed483-9936-45c0-b6c6-2653d4519ff5/|title=Suicide Bombs Potent Tools of Terrorists|newspaper=Washington Post|access-date=11 June 2016|date=17 July 2005|archive-date=14 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114222436/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/07/17/suicide-bombs-potent-tools-of-terrorists/e11ed483-9936-45c0-b6c6-2653d4519ff5/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; प्रभाकरणले परम्परागत हिन्दु तमिल समाजका दमनकारी पक्षहरू जस्तै; जात प्रणाली र लैङ्गिक असमानताको आलोचना गरेका थिए।.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Velupillai Pirabaharan - Womens International Day 1992 |url=https://tamilnation.org/ltte/vp/messages_speeches/vp9203.htm |access-date=2023-04-27 |website=tamilnation.org}}&lt;/ref&gt; लिट्टेले आफूलाई श्रीलङ्काली राज्यबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्ने मात्र नभई तमिल समाजभित्र व्यापक परिवर्तन ल्याउने क्रान्तिकारी आन्दोलनको रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rD2KEOqVV5MC&amp;pg=PA126|title=Women and Political Violence: Female Combatants in Ethno-National Conflict|last=Alison|first=Miranda|date=21 January 2009|publisher=Routledge|isbn=9781134228942|page=126|language=en}}&lt;/ref&gt; त्यसैले यसको विचारधाराले जातीय भेदभाव हटाउन र महिला सशक्तीकरणको समर्थन गर्न माग गरेको थियो। प्रभाकरणले आफ्नो राजनीतिक दर्शनलाई 'क्रान्तिकारी समाजवाद' भनेर व्याख्या गरेका थिए जसको उद्देश्य 'समानतावादी समाज' सिर्जना गर्नु थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eelamweb.com/leader/interview/in_1986/|title=Tamil National Leader Hon. V. Pirapaharan's Interview|website=eelamweb.com|access-date=11 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803164100/http://www.eelamweb.com/leader/interview/in_1986/|archive-date=3 August 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  सन् २००२ सम्म आइपुग्दा भौगोलिक तथा राजनीतिक परिस्थितिमा परिवर्तन आएपछि प्रभाकरणले 'खुला बजार अर्थतन्त्र'लाई समर्थन गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eelamview.com/2011/11/17/hon-v-prabhakaran-press-conference-at-killinochi-2002/|title=Hon. V. Pirabaharan: Press conference at Killinochi 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406214016/http://www.eelamview.com/2011/11/17/hon-v-prabhakaran-press-conference-at-killinochi-2002/|archive-date=6 April 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406214016/http://www.eelamview.com/2011/11/17/hon-v-prabhakaran-press-conference-at-killinochi-2002/ |date=6 April 2016 }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==

[[श्रेणी:श्रीलङ्काली गृहयुद्ध]]
[[श्रेणी:लिबरेसन टाइगर्स अफ तमिल ईलम]]</text>
      <sha1>cz0d981ay5ejysks2s5p6tftio7msnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>खडकराज पौडेल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149266</id>
    <revision>
      <id>1355751</id>
      <parentid>1351778</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T03:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kapuri ka</username>
        <id>64454</id>
      </contributor>
      <origin>1355751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8271" sha1="9jekjltzaa0ejxby5fodptau9cgsnjg" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|नेपाली राजनीतिज्ञ र लेखक}}
{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = [[माननीय]]
| name                = खडकराज पौडेल 'गनेस'
| image               =
| caption             = आधिकारिक तस्वीर, २०८२
| office              = [[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय|नेपालको संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]]
| term_start          = १३ चैत २०८२
| president           = [[रामचन्द्र पौडेल]]
| prime_minister      = [[बालेन्द्र शाह]]
| predecessor         = [[अनिलकुमार सिन्हा]]
| office1             = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सांसद, प्रतिनिधि सभा]]
| term_start1          = १३ चैत २०८२
| predecessor1         = [[मनबहादुर गुरुङ]]
| constituency1        = [[कास्की १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की १]]
| birth_date          = {{birth date and age|1979|10|2|df=y}}
| birth_place         = [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[कास्की जिल्ला|कास्की]], [[नेपाल]]
| party               = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]
| other_party         = {{ublist|[[नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल|नयाँ शक्ति]] (वि.सं २०७३)|[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]}}
| citizenship         = [[नेपाल|नेपाली]]
| spouse              = नताशा पराजुली
| father              = रामप्रसाद पौडेल
| website             = {{url|https://ganesspaudel.com.np/}}
}}

'''खडकराज पौडेल'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=लेखकदेखि पर्यटनमन्त्रीसम्म, को हुन् गनेस पौडेल ? |url=https://baahrakhari.com/detail/482274/ |access-date=2026-03-27 |website=बाह्रखरी}}&lt;/ref&gt; एक नेपाली राजनीतिज्ञ र लेखक हुन्। लेखन क्षेत्रमा उनी गनेस पौडेल नामले चिनिन्छन् । उनी हाल प्रधानमन्त्री [[बालेन्द्र शाह]]को मन्त्रिपरिषद्मा [[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]]का रूपमा कार्यरत छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=15 ministers in Balendra Shah Cabinet finalised |url=https://kathmandupost.com/national/2026/03/27/15-ministers-in-balendra-shah-cabinet-finalised |access-date=2026-03-27 |website=काठमाडौँ पोस्ट |language=अङ्ग्रेजी}}&lt;/ref&gt;

उनी [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]को तर्फबाट [[कास्की १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की निर्वाचन क्षेत्र नं. १]] बाट निर्वाचित [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा सदस्य]] हुन्।

== प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा ==
पौडेलको जन्म [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]को मझेरी पाटनमा भएको थियो।

उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट अङ्ग्रेजी साहित्यमा [[स्नातक]] गरेका छन्। साथै उनले [[पोखरा विश्वविद्यालय]]बाट [[एमबिए]] सम्मको शिक्षा हासिल गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=From Bookstore Debates to Cabinet Seat: Khadga Paudel (Ganesh) Takes Charge of Tourism Ministry |url=http://english.ratopati.com/story/55818/ateri-activist-ganes-gets-responsibility-for-culture-tourism-and-civil-aviation |access-date=2026-03-27 |website=रातोपाटी |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;

== राजनीतिक जीवन ==
पौडेल २०७३ मा छोटो समयका लागि बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको [[नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल]]मा आबद्ध थिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; उनले [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९]]मा [[पोखरा महानगरपालिका]]को [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] उम्मेदवारका रूपमा [[पोखराको नगरप्रमुख|नगर प्रमुख]] पदमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए र चौथो स्थान हासिल गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-08-08 |title=Pokhara: With 43,215 votes, Unified Socialist candidate Acharya ahead in mayoral race |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/pokhara-with-43-215-votes-unified-socialist-candidate-acharya-ahead-in-mayoral-race |access-date=2026-03-27 |website=माई रिपब्लिका |language=अङ्ग्रेजी}}&lt;/ref&gt; 

पौडेल २०८२ मा[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]को केन्द्रीय सदस्य मनोनित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-06 |title=अक्षरको खेतीदेखि रास्वपासम्म: गनेस पौडेलको अटेरी छलाङ |url=https://parichaya.com/ganesh-paudel/ |access-date=2026-03-27 |website=परिचय |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; उनी [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]]मा कास्की-१ बाट सातौँ प्रतिनिधि सभा सदस्यका रूपमा निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=RSP’s Paudel elected from Kaski-1 |url=https://risingnepaldaily.com/news/76729 |access-date=2026-03-27 |website=गोरखापत्र}}&lt;/ref&gt;

== प्रकाशित कृतिहरू ==
* 'पैतला'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The disruptive writer |url=https://kathmandupost.com/art-entertainment/2017/05/31/the-disruptive-writer |access-date=2026-03-27 |website=kathmandupost.com}}&lt;/ref&gt; (२०१७) - उपन्यास
* 'मुसा मानुष'&lt;ref&gt;{{Cite web |title='मुसा मानुष' : अनुसिर्जनात्मक अनुभूति |url=https://www.ganesspaudel.com.np/2020/10/blog-post_17.html |access-date=2026-03-27}}&lt;/ref&gt; (२०२०) - [[जोन स्टाइनबेक]]को पुस्तक '[[अफ माइस एन्ड मेन]]' को नेपाली अनुवाद।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०८२–]]
[[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>9jekjltzaa0ejxby5fodptau9cgsnjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355761</id>
      <parentid>1355751</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29644-12</username>
        <id>78666</id>
      </contributor>
      <comment>/* राजनीतिक जीवन */</comment>
      <origin>1355761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8272" sha1="i3y1szy257s5em477rl9k0dg8vllgvs" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|नेपाली राजनीतिज्ञ र लेखक}}
{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = [[माननीय]]
| name                = खडकराज पौडेल 'गनेस'
| image               =
| caption             = आधिकारिक तस्वीर, २०८२
| office              = [[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय|नेपालको संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]]
| term_start          = १३ चैत २०८२
| president           = [[रामचन्द्र पौडेल]]
| prime_minister      = [[बालेन्द्र शाह]]
| predecessor         = [[अनिलकुमार सिन्हा]]
| office1             = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|सांसद, प्रतिनिधि सभा]]
| term_start1          = १३ चैत २०८२
| predecessor1         = [[मनबहादुर गुरुङ]]
| constituency1        = [[कास्की १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की १]]
| birth_date          = {{birth date and age|1979|10|2|df=y}}
| birth_place         = [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[कास्की जिल्ला|कास्की]], [[नेपाल]]
| party               = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]
| other_party         = {{ublist|[[नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल|नयाँ शक्ति]] (वि.सं २०७३)|[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]}}
| citizenship         = [[नेपाल|नेपाली]]
| spouse              = नताशा पराजुली
| father              = रामप्रसाद पौडेल
| website             = {{url|https://ganesspaudel.com.np/}}
}}

'''खडकराज पौडेल'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=लेखकदेखि पर्यटनमन्त्रीसम्म, को हुन् गनेस पौडेल ? |url=https://baahrakhari.com/detail/482274/ |access-date=2026-03-27 |website=बाह्रखरी}}&lt;/ref&gt; एक नेपाली राजनीतिज्ञ र लेखक हुन्। लेखन क्षेत्रमा उनी गनेस पौडेल नामले चिनिन्छन् । उनी हाल प्रधानमन्त्री [[बालेन्द्र शाह]]को मन्त्रिपरिषद्मा [[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री]]का रूपमा कार्यरत छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=15 ministers in Balendra Shah Cabinet finalised |url=https://kathmandupost.com/national/2026/03/27/15-ministers-in-balendra-shah-cabinet-finalised |access-date=2026-03-27 |website=काठमाडौँ पोस्ट |language=अङ्ग्रेजी}}&lt;/ref&gt;

उनी [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]को तर्फबाट [[कास्की १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की निर्वाचन क्षेत्र नं. १]] बाट निर्वाचित [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा सदस्य]] हुन्।

== प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा ==
पौडेलको जन्म [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]को मझेरी पाटनमा भएको थियो।

उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट अङ्ग्रेजी साहित्यमा [[स्नातक]] गरेका छन्। साथै उनले [[पोखरा विश्वविद्यालय]]बाट [[एमबिए]] सम्मको शिक्षा हासिल गरेका छन्।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=From Bookstore Debates to Cabinet Seat: Khadga Paudel (Ganesh) Takes Charge of Tourism Ministry |url=http://english.ratopati.com/story/55818/ateri-activist-ganes-gets-responsibility-for-culture-tourism-and-civil-aviation |access-date=2026-03-27 |website=रातोपाटी |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;

== राजनीतिक जीवन ==
पौडेल २०७३ मा छोटो समयका लागि बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको [[नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल]]मा आबद्ध थिए।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; उनले [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९]] मा [[पोखरा महानगरपालिका]]को [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] उम्मेदवारका रूपमा [[पोखराको नगरप्रमुख|नगर प्रमुख]] पदमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए र चौथो स्थान हासिल गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-08-08 |title=Pokhara: With 43,215 votes, Unified Socialist candidate Acharya ahead in mayoral race |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/pokhara-with-43-215-votes-unified-socialist-candidate-acharya-ahead-in-mayoral-race |access-date=2026-03-27 |website=माई रिपब्लिका |language=अङ्ग्रेजी}}&lt;/ref&gt; 

पौडेल २०८२ मा[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]को केन्द्रीय सदस्य मनोनित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-06 |title=अक्षरको खेतीदेखि रास्वपासम्म: गनेस पौडेलको अटेरी छलाङ |url=https://parichaya.com/ganesh-paudel/ |access-date=2026-03-27 |website=परिचय |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; उनी [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]]मा कास्की-१ बाट सातौँ प्रतिनिधि सभा सदस्यका रूपमा निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=RSP’s Paudel elected from Kaski-1 |url=https://risingnepaldaily.com/news/76729 |access-date=2026-03-27 |website=गोरखापत्र}}&lt;/ref&gt;

== प्रकाशित कृतिहरू ==
* 'पैतला'&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The disruptive writer |url=https://kathmandupost.com/art-entertainment/2017/05/31/the-disruptive-writer |access-date=2026-03-27 |website=kathmandupost.com}}&lt;/ref&gt; (२०१७) - उपन्यास
* 'मुसा मानुष'&lt;ref&gt;{{Cite web |title='मुसा मानुष' : अनुसिर्जनात्मक अनुभूति |url=https://www.ganesspaudel.com.np/2020/10/blog-post_17.html |access-date=2026-03-27}}&lt;/ref&gt; (२०२०) - [[जोन स्टाइनबेक]]को पुस्तक '[[अफ माइस एन्ड मेन]]' को नेपाली अनुवाद।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०८२–]]
[[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>i3y1szy257s5em477rl9k0dg8vllgvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्षुद्रग्रह पेटी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149894</id>
    <revision>
      <id>1355738</id>
      <parentid>1352750</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T01:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11780" sha1="krfsunjxc7qzrxpn83ckn6fdyilbg7u" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|मङ्गल र वृहस्पति ग्रहको कक्ष बीचको क्षेत्र}}

[[Image:InnerSolarSystem-en.png|300px|thumb|भित्री सौर्यमण्डलका क्षुद्रग्रहहरू र वृहस्पति: यो पेटी वृहस्पति र मङ्गलको कक्षको बीचमा अवस्थित छ।
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| valign=top|
{{legend2|#FFFF00|border=1px solid #B3B300|[[सूर्य]]}}
{{legend2|#6ad768|border=1px solid #2B9929|[[वृहस्पति ट्रोजन]]हरू}}
{{legend2|#007DD6|border=1px solid #00508A|[[ग्रह]]हरूको [[कक्ष]]}}
| valign=top|
{{legend2|#e9e9e9|border=1px solid #999999|'''''क्षुद्रग्रह पेटी'''''}}
{{legend2|#d39300|border=1px solid #855D00|[[हिल्डा समूह|हिल्डा क्षुद्रग्रहहरू]]}}
{{legend2|#c90000|border=1px solid #940000|[[पृथ्वी नजिकका वस्तुहरू]] {{small|(छनोट गरिएका)}}}}
|}
]]
[[File:Ceres-Vesta-Eros compared to Pluto-Charon.jpg|300px|thumb|यस पेटी भित्रको सबैभन्दा ठूलो पिण्ड वामन ग्रह [[सेरेस (वामन ग्रह)|सेरेस]] हो। क्षुद्रग्रह पेटीको कुल पिण्ड [[यम (ग्रह)|यम]]को भन्दा उल्लेखनीय रूपमा कम छ र यमको चन्द्रमा [[चारोन (चन्द्रमा)|चारोन]]को तुलनामा लगभग दुई गुणा बढी छ।]]

'''क्षुद्रग्रह पेटी''' सौर्यमण्डलको एक दुनोट आकारको क्षेत्र हो जुन [[सूर्य]]लाई केन्द्र बनाएर मङ्गल र वृहस्पति ग्रहको कक्षको बीचमा फैलिएको छ। यसमा धेरै ठोस र अनियमित आकारका पिण्डहरू छन् जसलाई [[क्षुद्रग्रह]] वा [[गौण ग्रह]] भनिन्छ। पहिचान गरिएका वस्तुहरू धेरै आकारका भएतापनि यी पिण्डहरू [[ग्रह]]हरू भन्दा धेरै साना छन् र तिनीहरू औसतमा एक अर्काबाट करिब १० लाख किलोमिटर (वा ६ लाख माइल) को दूरीमा रहेका छन्। सौर्यमण्डलका अन्य क्षुद्रग्रह समूहहरूबाट फरक देखाउन यसलाई '''मुख्य क्षुद्रग्रह पेटी''' वा '''मुख्य पेटी''' पनि भनिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.universetoday.com/32856/asteroid-belt/ |title=What is the Asteroid Belt? | first=Matt | last=Williams |work=Universe Today |date=2015-08-23 |access-date=2016-01-30}}&lt;/ref&gt;

यो क्षुद्रग्रह पेटी सौर्यमण्डलको सबैभन्दा भित्री र सानो [[तारापुञ्जीय चक्र]] हो। यसको कुल पिण्ड [[चन्द्रमा]]को ३% मात्र हुने अनुमान गरिएको छ, जसको ६०% भाग चारवटा ठूला क्षुद्रग्रहहरू; [[सेरेस (वामन ग्रह)|सेरेस]], [[४ भेस्टा|भेस्टा]], [[२ पालास|पालास]] र [[१० हाइजिया|हाइजिया]]मा केन्द्रित छ। अन्य क्षेत्रहरूमा पाइने [[सौर्यमण्डलका साना पिण्डहरू]] अन्तर्गत पृथ्वी नजिकका वस्तुहरू, [[सेन्टर (साना ग्रह)|सेन्टरहरू]], [[कुइपर पेटी]]का वस्तुहरू, [[स्क्याटर्ड डिस्क]]का वस्तुहरू, [[सेडनोइड]]हरू र [[उर्ट बादल]]का वस्तुहरू पर्दछन्।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pitjeva|first=E. V.|author-link=Elena V. Pitjeva|title=Masses of the Main asteroid Belt and the Kuiper Belt from the Motions of Planets and Spacecraft|journal=Solar System Research|volume=44|issue=8–9|pages=554–566|year=2018|arxiv=1811.05191|doi=10.1134/S1063773718090050|bibcode=2018AstL...44..554P|s2cid=119404378}}&lt;/ref&gt;

सेरेस यस क्षेत्रको एक मात्र यस्तो वस्तु हो जुन [[वामन ग्रह]] हुन पर्याप्त ठूलो छ र यसको व्यास करिब ९५० किलोमिटर छ, जबकि भेस्टा, पालास र हाइजियाको औसत व्यास ६०० किलोमिटर भन्दा कम छ।&lt;ref&gt;{{cite journal |author-link = Georgij A. Krasinsky |first1=G. A. |last1= Krasinsky | last2=Pitjeva | first2=E. V. | last3=Vasilyev | first3=M. V. | last4=Yagudina | first4=E. I. |bibcode=2002Icar..158...98K |title=Hidden Mass in the asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |date=July 2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837 |author2-link=Elena V. Pitjeva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pitjeva |first=E. V. |author-link=Elena V. Pitjeva |title=High-Precision Ephemerides of Planets—EPM and Determination of Some Astronomical Constants |journal=Solar System Research |year=2005 |volume=39 |issue=3 |pages=176–186 |url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |doi=10.1007/s11208-005-0033-2 |bibcode=2005SoSyR..39..176P |s2cid=120467483 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703074335/http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |archive-date=July 3, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907164956/http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |date=September 7, 2012 }}{{cite web|first = Donald K.|last = Yeomans|date = July 13, 2006|url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi|title = JPL Small-Body Database Browser|publisher = NASA JPL|access-date = 2010-09-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20100929043420/http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi|archive-date = 29 September 2010|url-status = live}}&lt;/ref&gt; बाँकी खनिज वर्गीकृत पिण्डहरूको आकार केही मिटरसम्म साना छन्। क्षुद्रग्रहका पदार्थहरू यति पातलो गरी फैलिएका छन् कि धेरै [[मानवरहित अन्तरिक्ष यान]]हरूले कुनै पनि दुर्घटना बिना यसलाई पार गरिसकेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.universetoday.com/110276/why-the-asteroid-belt-doesnt-threaten-spacecraft/ |title=Why the asteroid Belt Doesn't Threaten Spacecraft | first=Brian | last=Koberlein |work=Universe Today |date=2014-03-12 |access-date=2016-01-30}}&lt;/ref&gt; यद्यपि, ठूला क्षुद्रग्रहहरू बीच टक्कर हुन सक्छ र यसले [[क्षुद्रग्रह समूह]] सिर्जना गर्न सक्छ, जसका सदस्यहरूको कक्षीय विशेषता र संरचना उस्तै हुन्छन्। पेटीभित्रका व्यक्तिगत क्षुद्रग्रहहरूलाई उनीहरूको [[स्पेक्ट्रम]] अनुसार वर्गीकृत गरिन्छ, जसमा
[[कार्बन]]युक्त ([[सि-प्रकार क्षुद्रग्रह|सि-श्रेणी]]), [[सिलिकेट]]युक्त ([[एस-प्रकार क्षुद्रग्रह|एस-श्रेणी]]) र प्रयाप्त मात्रामा धातु भएको ([[एम-प्रकार क्षुद्रग्रह|एम-श्रेणी]]) जस्ता तीन आधारभूत समूहमा पर्दछन्।

क्षुद्रग्रह पेटी आदिम [[सौर्य निहारिका]]बाट [[प्लानेटेसिमल]]को समूहको रूपमा गठन भएको हो,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cosmosup.com/how-did-the-asteroid-belt-form/ |title=How Did The asteroid Belt Form? Was There A Planet There? |publisher=CosmosUp |date=2016-01-17 |access-date=2016-01-30 |archive-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206114730/http://www.cosmosup.com/how-did-the-asteroid-belt-form/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206114730/http://www.cosmosup.com/how-did-the-asteroid-belt-form/ |date=2018-12-06 }}&lt;/ref&gt; जुन [[आदिग्रह]]का साना पूर्ववर्ती रूपहरू हुन्। यद्यपि, मङ्गल र वृहस्पति बीचमा वृहस्पतिको [[गुरुत्वाकर्षण]] अवरोधका कारण तिनीहरू मिलेर एउटा ग्रह बन्न सकेनन्,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.space.com/16105-asteroid-belt.html |title=Asteroid Belt: Facts &amp; Information | first=Nola Taylor | last=Redd |work=Space.com |date=2012-06-11 |access-date=2016-01-30}}&lt;/ref&gt;जसले गर्दा ती ठोक्किएर टुक्रा-टुक्रा हुन्छन्। नतिजास्वरूप, क्षुद्रग्रह पेटीको मौलिक पिण्डको ९९.९% भाग सौर्यमण्डलको इतिहासको पहिलो १० करोड वर्षमा हराएको थियो। केही टुक्राहरू अन्ततः भित्री सौर्यमण्डलमा प्रवेश गर्दा भित्री ग्रहहरूमा उल्कापिण्डको प्रभाव पर्न गएको थियो। जब क्षुद्रग्रहको सूर्यको परिक्रमा गर्ने अवधि वृहस्पतिसँग [[कक्षीय अनुनाद]]मा हुन्छ, तिनीहरूको कक्षमा विचलन आउँछ। यस्तो दूरीमा [[किर्कवुड ग्याप]] देखा पर्दछ किनभने तिनीहरू अन्य कक्षहरूमा धकेलिन्छन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Delgrande |first1=J. J. |last2=Soanes |first2=S. V. |title=Kirkwood's Gap in the Asteroid Orbits |journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada |volume=37 | year=1943 |pages=187 |bibcode = 1943JRASC..37..187D}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}</text>
      <sha1>krfsunjxc7qzrxpn83ckn6fdyilbg7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शुभेन्दु अधिकारी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150101</id>
    <revision>
      <id>1355769</id>
      <parentid>1354860</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37216" sha1="jq12j3l9g166e10shhs61xwzvywtc1r" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = शुभेन्दु अधिकारी
| image = Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg
| image_size = 250px
| caption = सन् २०२४ मा अधिकारी
| office = पश्चिम बंगालका ९औँ [[पश्चिम बंगालका मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]]
| governor = [[आर. एन. रवि]]
| deputy = {{ubl|[[अग्निमित्रा पाल]] | [[दिलीप घोष]]}}
| term_start = ९ मे २०२६
| term_end = 
| preceding = 
| preceded = [[ममता बनर्जी]]
| succeeding = 
| successor = 
| office1 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभाका सदस्य]]
| term_start1 = २० मे २०१६
| constituency1 = [[नन्दीग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नन्दीग्राम]]
| predecessor1 = [[फिरोजा बीबी]]
| term_start3 = ११ मे २००६
| term_end3 = १६ मे २००९
| constituency3 = [[काँथी दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|काँथी दक्षिण]]
| predecessor3 = [[शिशिर अधिकारी]]
| successor3 = [[दिब्येन्दु अधिकारी]]
| constituency2 = [[भवानीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भवानीपुर]]
| term_start2 = ४ मे २०२६
| predecessor2 = [[ममता बनर्जी]]
| office4 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभामा विपक्षका नेता]]
| governor4 = [[जगदीप धनखड]]&lt;br/&gt;[[ला. गणेशन]] ''(अतिरिक्त जिम्मेवारी)''&lt;br/&gt;[[सी. वी. आनन्द बोस]]&lt;br/&gt;[[आर. एन. रवि]]
| deputy4 = [[मिहिर गोस्वामी]]
| predecessor4 = [[अब्दुल मन्नान]]
| term_start4 = १३ मे २०२१
| term_end4 = ९ मे २०२६
| office5 = [[जुट कर्पोरेशन अफ इन्डिया]]का अध्यक्ष
| 1blankname5 = [[कपडा मन्त्रालय|केन्द्रीय कपडा मन्त्री]]
| 1namedata5 = [[स्मृति इरानी]]
| predecessor5 = अजय कुमार जोली
| term_start5 = ३१ डिसेम्बर २०२०&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Podder|first=Debasish|date=31 December 2020|title=জুট কর্পোরেশন অফ ইন্ডিয়ার চেয়ারম্যান হচ্ছেন শুভেন্দু অধিকারী, নতুন বছরেই নিয়োগ|url=https://bangla.hindustantimes.com/bengal/kolkata/suvendu-adhikari-will-appointed-as-the-chairman-of-jute-corporation-of-india-in-the-new-year-31609419893893.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231131434/https://bangla.hindustantimes.com/bengal/kolkata/suvendu-adhikari-will-appointed-as-the-chairman-of-jute-corporation-of-india-in-the-new-year-31609419893893.html|url-status=dead|archive-date=31 December 2020|access-date=31 December 2020|work=Hindustan Times|language=bn}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201231131434/https://bangla.hindustantimes.com/bengal/kolkata/suvendu-adhikari-will-appointed-as-the-chairman-of-jute-corporation-of-india-in-the-new-year-31609419893893.html |date=31 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
| term_end5 = २ मार्च २०२१&lt;ref&gt;{{cite news |title=BJP leader Suvendu Adhikari likely to step down as Chairperson of Jute Corporation of India |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/bjp-leader-suvendu-adhikari-likely-to-step-down-as-chairperson-of-jute-corporation-of-india20210302170152/ |work=ANI News |date=2 March 2021 |access-date=29 May 2022}}&lt;/ref&gt;
| office6 = [[पश्चिम बंगाल सरकार]]का [[दोस्रो बनर्जी मन्त्रालय|वातावरण मन्त्री]]
| term_start6 = २०१८
| term_end6 = २०२०
| 1blankname6 = मुख्यमन्त्री
| 1namedata6 = [[ममता बनर्जी]]
| predecessor6 = [[सोवन चट्टोपाध्याय]]
| successor6 = [[ममता बनर्जी]]&lt;ref name=&quot;r&quot;/&gt;
| office7 = [[पश्चिम बंगाल सरकार]]का [[यातायात विभाग (पश्चिम बंगाल)|यातायात मन्त्री]]
| term_start7 = २७ मे २०१६
| term_end7 = २७ नोभेम्बर २०२०
| 1blankname7 = मुख्यमन्त्री
| 1namedata7 = [[ममता बनर्जी]]
| predecessor7 = [[अरूप विश्वास]]
| successor7 = [[फिरहाद हाकिम]]&lt;ref name=&quot;r&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/mamata-banerjee-to-keep-transport-portfolio-following-suvendu-adhikaris-resignation-2331328|title=CM Banerjee to retain transport portfolio following Suvendu Adhikari's resignation|newspaper=[[NDTV]]|date=28 November 2020}}&lt;/ref&gt;
| office8 = [[लोकसभा]]का सांसद
| term_start8 = १६ मे २००९
| term_end8 = २० मे २०१६
| constituency8 = [[तमलुक लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|तमलुक, पश्चिम बंगाल]]
| predecessor8 = [[लक्ष्मण चन्द्र सेठ]]
| successor8 = [[दिब्येन्दु अधिकारी]]
| birth_place = कारकुली, [[पूर्व मेदिनीपुर]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत
| birth_date = {{birth date and age|1970|12|15|df=y}}
| spouse = 
| party = [[भारतीय जनता पार्टी]] {{small|(२०२० देखि)}}
| alma_mater = [[रवीन्द्र भारती विश्वविद्यालय]]&lt;ref&gt;{{cite news |title= Suvendu Adhikar's Affidavit 2026 |url= https://suvidha.eci.gov.in/ac/public/uploads2/acaffidavit/E32/2026/AC/S25/210/S25_10940_3519_202604060137411775462861.pdf }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ([[Master of Arts|एम.ए.]])
| profession = [[राजनीतिज्ञ]]
| father = [[शिशिर अधिकारी]]
| mother = [[गायत्री अधिकारी]]
| relatives = [[दिब्येन्दु अधिकारी]] (भाइ) &lt;br/&gt; [[सौमेन्दु अधिकारी]] (भाइ)
| website = 
| footnotes = 
| other_party = * [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] {{small|(१९९५–२०००)}}
* [[तृणमूल कांग्रेस]] {{small|(२०००–२०२०)}}
}}

'''शुभेन्दु अधिकारी''' ({{IPA|bn|ʃubʱendu ɔdʱikari}}; जन्म १५ डिसेम्बर १९७०) एक भारतीय राजनीतिज्ञ हुन्, जसले ९ मे २०२६ देखि पश्चिम बंगालका ९औँ [[पश्चिम बंगालका मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]]का रूपमा कार्यभार सम्हाल्नेछन्। उनले ९ मे २०२६ सम्म [[विपक्षी नेता|विपक्ष नेता]] तथा [[भारतीय जनता पार्टी – पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगाल इकाइ]]का [[भारतीय जनता पार्टी]]का नेताका रूपमा पनि कार्य गरेका थिए। अधिकारीले यसअघि सन् २०१६ देखि २०२० सम्म [[पश्चिम बंगाल सरकार]]को राज्य मन्त्रिपरिषद्मा काम गरेका थिए। उनी सन् २०१६ र २०२१ मा [[नन्दीग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नन्दीग्राम]]बाट [[विधानसभाका सदस्य]] (एमएलए) निर्वाचित भएका थिए तथा हाल २०२६ देखि [[भवानीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भवानीपुर]]बाट निर्वाचित छन्। यसअघि उनी सन् २००५ मा [[काँथी दक्षिण]]बाट तथा सन् २००९ र २०१४ मा [[तमलुक लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|तमलुक]]बाट [[लोकसभा]] सदस्य (सांसद) निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref name=HT_1/&gt;
उनी यसअघि सन् २०१६ देखि २०२० सम्म [[पश्चिम बंगाल सरकार]]मा यातायात मन्त्री तथा सन् २०१८ देखि २०२० सम्म सिंचाइ तथा जलस्रोत मन्त्रीका रूपमा कार्यरत थिए। उनी सन् २००९ देखि २०१६ सम्म [[तमलुक लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|तमलुक]]बाट [[लोकसभा]] सदस्य तथा सन् २०२० देखि २०२१ सम्म [[जुट कर्पोरेशन अफ इन्डिया]]का अध्यक्ष पनि थिए। उनी सन् १९९८ देखि २०२० सम्म [[तृणमूल कांग्रेस]] तथा सन् १९९५ देखि १९९८ सम्म [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]का सदस्य थिए। उनी [[शिशिर अधिकारी]]का छोरा हुन्, जो सांसद तथा [[मनमोहन सिंह सरकार]]मा ग्रामीण विकास राज्यमन्त्री रहिसकेका राजनीतिज्ञ हुन्।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bhattacharya |first1=Ravik |title=Had no work, say former TMC ministers in UPA govt |url=https://www.hindustantimes.com/kolkata/had-no-work-say-former-tmc-ministers-in-upa-govt/story-u42OCyo4PuSXfNtPwjP3hO.html |access-date=29 May 2022 |work=Hindustan Times |date=23 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://westbengalelectionresult.com/suvendu-adhikari-profilecontact-blogs-news-address/469 | title = Suvendu Adhikari -Profile | access-date = 20 June 2009 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20101029035522/http://westbengalelectionresult.com/suvendu-adhikari-profilecontact-blogs-news-address/469 | archive-date = 29 October 2010 | df = dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029035522/http://westbengalelectionresult.com/suvendu-adhikari-profilecontact-blogs-news-address/469 |date=29 October 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Election Commission of India|url=https://results.eci.gov.in/Result2021/ConstituencywiseS25210.htm?ac=210|access-date=2 May 2021|website=results.eci.gov.in|archive-date=3 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503202328/https://results.eci.gov.in/ConstituencywiseS25210.htm?ac=210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nandigram Election Result 2021 LIVE: Nandigram MLA Election Result &amp; Vote Share - Oneindia |url=https://www.oneindia.com/nandigram-assembly-elections-wb-210/ |access-date=29 May 2022 |work=OneIndia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nandigram Assembly Election Results 2021 LIVE - Nandigram Vidhan Sabha Election Results|url=https://www.timesnownews.com/elections/nandigram-west-bengal-election-result-2021|work=Times Now|access-date=29 May 2022}}&lt;/ref&gt;

== प्रारम्भिक जीवन तथा शिक्षा ==
अधिकारीको जन्म १५ डिसेम्बर १९७० मा [[बंगाली ब्राह्मण]] परिवारमा&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bhattacharya |first=Snigdhendu |date=13 March 2021 |title=At Nandigram, Site of Historic Land Movement, a Battle to See Who the 'Real' Brahmin Is |url=https://thewire.in/politics/at-nandigram-site-of-historic-land-movement-a-battle-to-see-who-the-real-brahmin-is |archive-url=https://web.archive.org/web/20210313030537/https://thewire.in/politics/at-nandigram-site-of-historic-land-movement-a-battle-to-see-who-the-real-brahmin-is |archive-date=13 March 2021 |work=The Wire |access-date=8 May 2026 |quote=I am a Brahmin’s son. I do the chandipath every day.}}&lt;/ref&gt; [[पश्चिम बंगाल]]को [[पूर्व मेदिनीपुर जिल्ला]]स्थित कारकुलीमा [[शिशिर अधिकारी]] र गायत्री अधिकारीका सन्तानका रूपमा भएको थियो। शिशिर अधिकारी एक राजनीतिज्ञ तथा [[दोस्रो मनमोहन सिंह मन्त्रालय]]मा पूर्व [[राज्यमन्त्री]] हुन् र उनी सन् २०१९ मा [[काँथी लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|काँथी निर्वाचन क्षेत्र]]बाट [[लोकसभा]]मा निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref name=&quot;LS&quot;&gt;{{cite web |title=Adhikari, Shri Suvendu |url=https://sansad.in/ls/members/biographyM/4501 |publisher=Lok Sabha |access-date=23 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AN&quot;&gt;{{cite news |last1=Bhattacharya |first1=Kajari |date=31 March 2018 |title=Nandigram: Trinamool's stronghold, one family's stranglehold |url=https://newsable.asianetnews.com/india/west-bengal-polls-nandigram-subhendu-adhikari |work=Asianet Newsable |access-date=11 May 2025}}&lt;/ref&gt; अधिकारी अविवाहित छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=ভাইরা বিয়ে করলেও অকৃতদার তিনি, জানুন কেমন শুভেন্দুর সংসার |url=https://bangla.aajtak.in/elections/west-bengal-assembly-elections/story/former-wb-minister-suvendu-adhikary-explained-why-he-unmarried-255166-2020-12-16 |access-date=28 May 2023 |work=Aaj Tak বাংলা |date=16 December 2020 |language=bn}}&lt;/ref&gt;

अधिकारीले सन् २०११ मा [[रवीन्द्र भारती विश्वविद्यालय]]बाट [[Master of Arts|स्नातकोत्तर (एम.ए.)]] उपाधि प्राप्त गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suvendu Adhikar's Affidavit 2026 |url=https://suvidha.eci.gov.in/ac/public/uploads2/acaffidavit/E32/2026/AC/S25/210/S25_10940_3519_202604060137411775462861.pdf |work=[[Election Commission of India]] |access-date=25 April 2026 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
== राजनीतिक जीवन ==
=== प्रारम्भिक राजनीति ===
अधिकारी पहिलो पटक सन् १९९५ मा [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]बाट [[काँथी]] नगरपालिकाका पार्षदका रूपमा निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The importance of being Suvendu Adhikari: Why the TMC strongman is miffed with the party leadership|url=https://www.timesnownews.com/india/article/the-importance-of-being-suvendu-adhikari-why-the-tmc-strongman-is-miffed-with-the-party-leadership/684054|access-date=17 December 2020|work=Times Now|date=19 November 2020}}&lt;/ref&gt; सन् २००६ मा अधिकारी [[काँथी दक्षिण]] निर्वाचन क्षेत्रबाट [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]]मा निर्वाचित भएका थिए। सोही वर्ष उनी काँथी नगरपालिकाका अध्यक्ष पनि बनेका थिए।&lt;ref name=&quot;LS&quot;/&gt;
=== नन्दीग्राम आन्दोलन तथा तृणमूल कांग्रेसभित्र उदय ===
सन् २००७ मा अधिकारीले [[नन्दीग्राम]]मा भूमि अधिग्रहणविरुद्धको आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए। उनले [[भूमि उच्छेद प्रतिरोध समिति]]को नेतृत्व गरेका थिए। पश्चिम बंगालको सत्तारुढ [[वाम मोर्चा (पश्चिम बंगाल)|वाम मोर्चा]] सरकारले विशेष आर्थिक क्षेत्र स्थापना गर्न गाउँमा १०,००० एकड जमिन अधिग्रहण गर्ने योजना बनाएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sarkar |first1=Arindam |title=Mamata promises to marry off raped girls of Nandigram |url=https://www.hindustantimes.com/kolkata/mamata-promises-to-marry-off-raped-girls-of-nandigram/story-umlmKryBUWdkP6re98mV2L.html |newspaper=[[Hindustan Times]] |access-date=27 April 2019 |date=26 April 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ET&quot;&gt;{{cite news |title=Trinamool Congress confident of victory in Nandigram |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/trinamool-congress-confident-of-victory-in-nandigram/articleshow/52103488.cms?from=mdr |newspaper=[[The Economic Times]] |access-date=27 April 2019 |date=4 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;{{cite news |title=From Nandigram to Murshidabad - Suvendu Adhikari is Mamata Banerjee's all weather man |url=https://www.hindustantimes.com/cities/from-nandigram-to-murshidabad-suvendu-adhikari-is-mamata-banerjee-s-all-weather-man/story-kNqePhKEQzC9SE9BpPs34M.html |newspaper=[[Hindustan Times]] |access-date=27 April 2019 |date=26 August 2019}}&lt;/ref&gt; यस आन्दोलनले [[ममता बनर्जी]]लाई बंगाली राजनीतिमा केन्द्रिय व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरायो।&lt;ref name=&quot;HT&quot;/&gt; राज्यको [[अपराध अनुसन्धान विभाग (भारत)|सीआईडी]]ले अधिकारीमाथि राज्य सरकारविरुद्ध सशस्त्र आन्दोलन सञ्चालन गर्न माओवादीहरूलाई हतियार उपलब्ध गराएको आरोप लगाएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Roy |first1=Anirban |title=CID to question Trinamool's Adhikari on Maoist links |url=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/cid-to-question-trinamools-adhikari-on-maoist-links-78841-2010-07-17 |magazine=[[India Today]] |access-date=27 April 2019 |date=17 July 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Trinamool MP accused of supplying ammo to Naxalites |url=https://www.indiatoday.in/india/east/story/trinamool-mp-accused-of-supplying-ammo-to-naxalites-78780-2010-07-16 |magazine=[[India Today]] |access-date=27 April 2019 |date=16 July 2010}}&lt;/ref&gt;

नन्दीग्राममा अधिकारीको सफलतापछि बनर्जीले उनलाई [[जंगलमहल]] अर्थात् [[पश्चिम मेदिनीपुर जिल्ला|पश्चिम मेदिनीपुर]], [[पुरुलिया जिल्ला|पुरुलिया]] तथा [[बाँकुरा जिल्ला|बाँकुरा]] जिल्लाको पार्टी पर्यवेक्षक (प्रभारी) नियुक्त गरेकी थिइन्। उनले यी जिल्लाहरूमा पार्टीको आधार विस्तार गर्न सफलता प्राप्त गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;HT&quot;/&gt; सन् २००९ मा उनी [[तमलुक लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|तमलुक निर्वाचन क्षेत्र]]बाट [[लोकसभा]]मा निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=In Contai, it's family first for Trinamool's Sisir Adhikary |url=http://archive.indianexpress.com/news/in-contai-it-s-family-first-for-trinamool-s-sisir-adhikary/537544/ |newspaper=[[Indian Express]] |access-date=27 April 2019 |date=5 November 2009}}&lt;/ref&gt; उनले आफ्ना निकटतम प्रतिद्वन्द्वी [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]]का [[लक्ष्मण सेठ]]लाई करिब १ लाख ७३ हजार मतान्तरले पराजित गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;SA&quot;&gt;{{cite web |date=17 May 2009 |title=Nandigram swings two seats in East Midnapore in Trinamool's favour |url=http://www.indianexpress.com/news/nandigram-swings-two-seats-in-east-midnapore/461025/ |access-date=30 July 2009 |publisher=Indian Express 17 May 2009}}&lt;/ref&gt;

[[२०१६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन]]मा अधिकारीलाई नन्दीग्राम निर्वाचन क्षेत्रमा वाम मोर्चा–[[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] गठबन्धनका अब्दुल कादिर शेखविरुद्ध उम्मेदवार बनाइएको थियो।&lt;ref name=&quot;ET&quot;/&gt; निर्वाचित भएपछि उनले तमलुक निर्वाचन क्षेत्रबाट सांसद पदबाट राजीनामा दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Dibyendu Adhikari to contest from Tamluk parliament constituency |url=https://www.indiatoday.in/india/story/dibyendu-adhikari-tamluk-parliament-constituency-tmc-mamata-banerjee-347066-2016-10-17 |magazine=[[India Today]] |access-date=30 April 2019 |date=17 October 2016}}&lt;/ref&gt; उनलाई २७ मे २०१६ मा [[दोस्रो ममता बनर्जी मन्त्रालय]]मा यातायात मन्त्रीका रूपमा शपथ गराइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=List of Ministers in Mamata's cabinet |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/list-of-ministers-in-mamatas-cabinet/article8654872.ece |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=30 April 2019 |date=27 May 2016}}&lt;/ref&gt;

=== भारतीय जनता पार्टीमा प्रवेश तथा २०२१ निर्वाचन ===
अधिकारीले २६ नोभेम्बर २०२० मा [[हुग्ली रिभर ब्रिज कमिसन]] (एचआरबीसी) को अध्यक्ष पदबाट राजीनामा दिएका थिए, जुन [[पश्चिम बंगाल सरकार]]अन्तर्गतको एक वैधानिक निकाय हो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/tmc-mla-suvendu-adhikari-resigns-transport-irrigation-minister-1744603-2020-11-27 |title=TMC's Suvendu Adhikari steps down as Bengal minister a day after resigning as Hooghly commission chairman |publisher=India Today |date=27 November 2020 |access-date=27 November 2020}}&lt;/ref&gt; उनले २७ नोभेम्बर २०२० मा पश्चिम बंगालका यातायात मन्त्री पदबाट पनि राजीनामा दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/article/west-bengal-tmc-rebel-leader-suvendu-adhikari-resigns-as-transport-minister-in-mamata-govt/687503 |title=West Bengal: TMC rebel leader Suvendu Adhikari resigns as Transport Minister from Mamata govt |publisher=Times Now |date=27 November 2020 |access-date=27 November 2020}}&lt;/ref&gt; उनले १६ डिसेम्बर २०२० मा पश्चिम बंगाल विधानसभा अध्यक्षसमक्ष विधायक पदबाट राजीनामा पेश गरेका थिए, तर प्राविधिक कारण देखाउँदै प्रारम्भमा उक्त राजीनामा स्वीकृत गरिएको थिएन। पछि २१ डिसेम्बर २०२० मा उनको राजीनामा स्वीकृत गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sanyal |first=Anindita |date=16 December 2020 |title=Trinamool's Suvendu Adhikari Quits As MLA Amid Reports He Will Join BJP |url=https://www.ndtv.com/india-news/trinamool-dissident-suvendu-adhikari-resigns-as-mla-amid-reports-he-will-switch-to-bjp-2339450 |work=NDTV |access-date=5 May 2021}}&lt;/ref&gt; १७ डिसेम्बर २०२० मा उनले अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेसको प्राथमिक सदस्यताबाट राजीनामा दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Didi aide Suvendu Adhikari exits TMC, sparks a spate of resignations |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/didi-aide-suvendu-adhikari-exits-tmc-sparks-a-spate-of-resignations/articleshow/79787773.cms |access-date=29 May 2022 |work=The Times of India |date=18 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Phadikar |first=Anshuman |date=6 July 2021 |title= Suvendu Adhikari meets victims of post-poll violence in East Midnapore |url= https://www.telegraphindia.com/west-bengal/suvendu-adhikari-meets-victims-of-post-poll-violence-in-east-midnapore/cid/1821357 |work=The Telegraph |access-date=6 July 2021}}&lt;/ref&gt;

१९ डिसेम्बर २०२० मा उनले गृहमन्त्री [[अमित शाह]]को उपस्थितिमा [[भारतीय जनता पार्टी]]मा प्रवेश गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=অমিত শাহের হাত ধরে বিজেপিতে যোগদান করলেন শুভেন্দু অধিকারী সহ ৯ জন বিধায়ক |url=https://banglahunt.com/subhendu-join-bjp-with-9-mla/ |access-date=29 May 2022 |work=Bangla Hunt |date=19 December 2020 |language=bn }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;India Today&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.indiatoday.in/india/story/suvendu-adhikari-joins-bjp-in-presence-of-amit-shah-1751135-2020-12-19 |title=Suvendu Adhikari ends all speculation, joins BJP, delivers jolt to Mamata and TMC |access-date=29 May 2022 |magazine=India Today |date=19 December 2022}}&lt;/ref&gt; अधिकारीको दल परिवर्तनको मुख्य कारण ममता बनर्जीका भतिजा [[अभिषेक बनर्जी (राजनीतिज्ञ)|अभिषेक बनर्जी]]सँगको प्रतिद्वन्द्विता रहेको बताइएको थियो, जसलाई बनर्जीको राजनीतिक उत्तराधिकारीका रूपमा अघि बढाइँदै थियो।&lt;ref&gt;{{Cite news |title=কেউ দল ছেড়েছেন, দলে গুরুত্ব হারিয়েছেন কেউ কেউ! মমতার দাপুটে ‘মিডল অর্ডার’ ভেঙে পড়ল কি অভিষেকের উত্থানে? |url=https://www.anandabazar.com/elections/west-bengal-assembly-election/how-mamata-banerjees-core-team-weakened-after-abhishek-banerjees-rise-in-tmc-dgtl/cid/1684845 |work=[[Anandabazar Patrika]]}}&lt;/ref&gt;

उनले [[२०२१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन]]मा [[नन्दीग्राम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नन्दीग्राम विधानसभा क्षेत्र]]बाट तत्कालीन पश्चिम बंगालकी मुख्यमन्त्री [[ममता बनर्जी]]लाई १,९५६ मतले पराजित गरेका थिए। ममता बनर्जीले नन्दीग्राम निर्वाचनको नतिजाविरुद्ध [[कलकत्ता उच्च न्यायालय]]मा निर्वाचन याचिका दायर गरेकी थिइन्।&lt;ref name=HT_1&gt;{{cite news |last1=Manral |first1=Karan |title= |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mamata-banerjee-challenges-suvendu-adhikari-s-nandigram-win-in-calcutta-hc-101623948924307.html |access-date=29 May 2022 |work=Hindustan Times |date=17 June 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;

१० मे २०२१ मा केन्द्रीय मन्त्री [[रवि शंकर प्रसाद]]ले पश्चिम बंगाल विधानसभामा भारतीय जनता पार्टीको विधायक दलको नेताका रूपमा शुभेन्दु अधिकारीको नाम घोषणा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |agency=PTI |title=Suvendu Adhikari Elected Opposition Leader In West Bengal Assembly |url=https://www.ndtv.com/india-news/suvendu-adhikari-elected-opposition-leader-in-west-bengal-assembly-2438995 |access-date=29 May 2022 |work=NDTV |date=10 May 2021}}&lt;/ref&gt;

=== २०२६ निर्वाचन ===
[[२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन]]मा शुभेन्दु अधिकारीले एकैसाथ नन्दीग्राम तथा [[भवानीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भवानीपुर]]—जुन तत्कालीन मुख्यमन्त्री [[ममता बनर्जी]]को निर्वाचन क्षेत्र थियो—बाट उम्मेदवारी दिएका थिए र दुवै क्षेत्रमा उल्लेखनीय मतान्तरले विजयी भएका थिए। कुनै कार्यरत मुख्यमन्त्रीलाई दुई निर्वाचन क्षेत्रबाट चुनाव लड्ने उम्मेदवारले उनको आफ्नै क्षेत्रमा पराजित गरेको अन्तिम घटना [[१९६७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन]]मा भएको थियो, जब [[बंगला कांग्रेस]]का [[अजोय मुखर्जी]]ले कांग्रेसका तत्कालीन मुख्यमन्त्री [[प्रफुल्ल चन्द्र सेन]]लाई उनको [[आरामबाग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आरामबाग]] क्षेत्रमा पराजित गर्दै आफ्नो [[तमलुक विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तमलुक]] क्षेत्र पनि कायम राखेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=রাজনৈতিক সন্ন্যাস হয়ে গেল মমতার’! ভবানীপুরে জিতে শুভেন্দু অধিকারী বললেন, ‘এই জয় হিন্দুত্বের |url=https://www.anandabazar.com/elections/west-bengal-assembly-election/bjp-leader-suvendu-adhikari-slams-tmc-leader-mamata-banerjee-after-defeated-her-in-bhabanipur-assembly-constituency-dgtl/cid/1684877 |website=Anandabazar Patrika}}&lt;/ref&gt;

२०२६ को निर्वाचनमा विजय हासिल गरेपछि शुभेन्दु अधिकारीले आफूलाई मुख्यतः [[हिन्दू]], [[बौद्ध]], [[जैन धर्मावलम्बी|जैन]] तथा [[सिख]] मतदाताहरूबाट समर्थन प्राप्त भएको, तर [[मुस्लिम]] मतदाताहरूको समर्थन विपक्षतर्फ गएको बताएका थिए। उनले यसबाट धार्मिक आधारमा मतदान भएको संकेत गरेको टिप्पणी गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Banerjee |first=Tirtho |date=5 May 2026 |title=‘Muslim voters openly…’: What Suvendu Adhikari said after defeating Mamata |url=https://www.news9live.com/elections/assembly/muslim-voters-openly-what-suvendu-adhikari-said-after-defeating-mamata-2968328 |access-date=8 May 2026 |website=News9live |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

६ मे २०२६ को राति मोटरसाइकलमा आएका आक्रमणकारीहरूले शुभेन्दु अधिकारीका व्यक्तिगत सहायक [[चन्द्रनाथ रथ]]माथि गोली प्रहार गरी हत्या गरेका थिए।&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/news/articles/ce8pjz7dv7ro&lt;/ref&gt;

८ मे २०२६ मा केन्द्रीय पर्यवेक्षक [[अमित शाह]]को उपस्थितिमा उनलाई पश्चिम बंगालमा भारतीय जनता पार्टीको विधायक दलको नेताका रूपमा चयन गरिएको थियो। उनले ९ मे २०२६ मा पश्चिम बंगालका ९औँ [[पश्चिम बंगालका मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]]का रूपमा शपथ लिने कार्यक्रम तय गरिएको थियो, जससँगै उनी उक्त पद सम्हाल्ने [[भारतीय जनता पार्टी]]का पहिलो मुख्यमन्त्री बन्नेछन्।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 May 2026 |title=BJP elects legislative party leader in West Bengal |url=https://indianexpress.com/article/india/bjp-west-bengal-legislative-party-meeting-2026-0000000/ |work=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 May 2026 |title=West Bengal to get first BJP Chief Minister on May 9 |url=https://www.thehindu.com/news/national/west-bengal/west-bengal-bjp-chief-minister-swearing-in/article000000.ece |work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;

== पश्चिम बंगालका मुख्यमन्त्री (२०२६–हालसम्म) ==

उनी ९ मे २०२६ मा [[कोलकाता]]स्थित [[ब्रिगेड परेड मैदान]]मा मुख्यमन्त्री पदको शपथ लिने कार्यक्रम तय गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 May 2026 |title=West Bengal government formation LIVE: Suvendu Adhikari elected new CM of Bengal, to take oath on May 9 |url=https://www.thehindu.com/elections/west-bengal-assembly/west-bengal-government-formation-live-updates-new-cm-to-be-elected-suvendu-adhikari-aide-death-sparks-unrest/article70954007.ece |work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;
== सन्दर्भ ==


== बाह्य कडिहरू ==
{{Commons category}}
{{Portal bar|जीवनी|राजनीति|भारत}}

{{DEFAULTSORT:अधिकारी, शुभेन्दु}}</text>
      <sha1>jq12j3l9g166e10shhs61xwzvywtc1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Location map/data/सिद्धलेक गाउँपालिका</title>
    <ns>828</ns>
    <id>150126</id>
    <revision>
      <id>1355718</id>
      <parentid>1354935</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1355718</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="228" sha1="kdtd7alc76fcdx2fh4zj0yje5kczatd" xml:space="preserve">return {
    name = 'सिद्धलेक गाउँपालिका',
    top = 27.97,
    bottom = 27.81,
    left = 84.65,
    right = 84.97,
    image = 'सिद्धलेक गाउँपालिका.png'
}</text>
      <sha1>kdtd7alc76fcdx2fh4zj0yje5kczatd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Location map/data/गल्छी गाउँपालिका</title>
    <ns>828</ns>
    <id>150135</id>
    <revision>
      <id>1355716</id>
      <parentid>1354970</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1355716</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="210" sha1="rd3vowgu9s39gaz0hvqt9dt00gdabuh" xml:space="preserve">return {
    name = 'गल्छी गाउँपालिका',
    top = 27.85,
    bottom = 27.73,
    left = 84.56,
    right = 85.11,
    image = 'गल्छी गाउँपालिका.png'
}</text>
      <sha1>rd3vowgu9s39gaz0hvqt9dt00gdabuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355717</id>
      <parentid>1355716</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1355717</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="210" sha1="k51j1nu5fjvlzi13ij870dahh7h93bd" xml:space="preserve">return {
    name = 'गल्छी गाउँपालिका',
    top = 27.85,
    bottom = 27.73,
    left = 84.66,
    right = 85.11,
    image = 'गल्छी गाउँपालिका.png'
}</text>
      <sha1>k51j1nu5fjvlzi13ij870dahh7h93bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Location map/data/गङ्गाजमुना गाउँपालिका</title>
    <ns>828</ns>
    <id>150136</id>
    <revision>
      <id>1355719</id>
      <parentid>1354971</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1355719</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="248" sha1="69cfd8gfenkefe5bwrcfrapb0p23msm" xml:space="preserve">return {
    name = 'गङ्गाजमुना गाउँपालिका',
    top = 28.2435,
    bottom = 28.0128,
    left = 84.7524,
    right = 85.0647,
    image = 'गङ्गाजमुना गाउँपालिका.png'
}</text>
      <sha1>69cfd8gfenkefe5bwrcfrapb0p23msm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपिडिया:प्रशासक अधिकारको लागि निवेदन/Saroj</title>
    <ns>4</ns>
    <id>150179</id>
    <revision>
      <id>1355714</id>
      <parentid>1355690</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>हिमाल सुवेदी</username>
        <id>30817</id>
      </contributor>
      <comment>/* समर्थन */</comment>
      <origin>1355714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4139" sha1="gj7rovgmavmvbekmpf9vzlzvevxxufn" xml:space="preserve">=== [[विकिपिडिया:प्रशासक अधिकारको लागि निवेदन/Saroj|Saroj]] ===
'''[{{fullurl:विकिपिडिया:प्रशासक अधिकारको लागि निवेदन/Saroj|action=edit}} मत राख्नुहोला]'''

{{स्थिति|छलफल जारी &lt;!--don't change this line--&gt;}}
{{R-request|Saroj}}
;''२८ मे २०२६ ०८:२२ युटिसी भन्दा पूर्व नसकिने''

म नेपाली विकिपिडियामा प्रशासक अधिकारको लागि निवेदन गर्दछु। म यस परियोजनामा प्रबन्धकको रूपमा कार्यरत रहिसकेको छु र सो जिम्मेवारी अन्तर्गत समुदायका प्रबन्धकीय कार्यहरूमा सक्रिय रूपमा योगदान गर्दै आएको छु। साथै, मैले [[विकिपिडिया:विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५|विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५]], [[विकिपिडिया:नारीवाद र लोककथा २०२६|नारीवाद र लोककथा २०२६]], र [[Event:अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६|अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६]] जस्ता अभियानहरूको आयोजना गरेको छु।

हाल नेपाली विकिपिडियामा सक्रिय प्रशासकहरूको सङ्ख्या सीमित भएकाले प्रशासकीय कार्यहरू, विशेषगरी विशेषाधिकार तथा बोट अनुमोदन अनुरोधहरू, समयमा सम्पन्न हुन ढिलाइ हुने स्थिति देखिएको छ। सक्रिय प्रशासकको उपलब्धता बढेमा यी कार्यहरू अझ प्रभावकारी र समयमै सम्पन्न गर्न सहज हुनेछ।

म अङ्ग्रेजी विकिकथन र विकिडेटामा प्रबन्धक तथा अङ्ग्रेजी विकिकथनमा प्रशासकको रूपमा कार्यरत छु र अधिकार प्रयोग तथा प्रक्रिया व्यवस्थापनसँग परिचित छु। म समुदायका नीतिहरूको पालना गर्दै, पारदर्शी र जिम्मेवार तरिकाले यो अधिकार प्रयोग गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछु। --[[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १४:०७, १४ मे २०२६ (नेपाली समय)

==== '''समर्थन''' ====

* {{समर्थन}} प्रशासक बन्नका लागि सबै मापदण्ड पूरा गरेको र एक अनुभवी प्रयोगकर्ताको अतिरिक्त सक्रिय प्रबन्धक भएको नाताले मेरो तर्फबाट उहाँलाई पूर्ण समर्थन छ[[प्रयोगकर्ता:हिमाल सुवेदी|हिमाल सुवेदी]] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:हिमाल सुवेदी|कुरा गर्ने]] २०:२८, १६ मे २०२६ (नेपाली समय)

==== '''विरोध''' ====

==== '''छलफल''' ====</text>
      <sha1>gj7rovgmavmvbekmpf9vzlzvevxxufn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355785</id>
      <parentid>1355714</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Himvat</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <origin>1355785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="rwwueogfr0nk9giaug2mqd3xbnwc3jy" xml:space="preserve">=== [[विकिपिडिया:प्रशासक अधिकारको लागि निवेदन/Saroj|Saroj]] ===
'''[{{fullurl:विकिपिडिया:प्रशासक अधिकारको लागि निवेदन/Saroj|action=edit}} मत राख्नुहोला]'''

{{स्थिति|छलफल जारी &lt;!--don't change this line--&gt;}}
{{R-request|Saroj}}
;''२८ मे २०२६ ०८:२२ युटिसी भन्दा पूर्व नसकिने''

म नेपाली विकिपिडियामा प्रशासक अधिकारको लागि निवेदन गर्दछु। म यस परियोजनामा प्रबन्धकको रूपमा कार्यरत रहिसकेको छु र सो जिम्मेवारी अन्तर्गत समुदायका प्रबन्धकीय कार्यहरूमा सक्रिय रूपमा योगदान गर्दै आएको छु। साथै, मैले [[विकिपिडिया:विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५|विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५]], [[विकिपिडिया:नारीवाद र लोककथा २०२६|नारीवाद र लोककथा २०२६]], र [[Event:अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६|अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६]] जस्ता अभियानहरूको आयोजना गरेको छु।

हाल नेपाली विकिपिडियामा सक्रिय प्रशासकहरूको सङ्ख्या सीमित भएकाले प्रशासकीय कार्यहरू, विशेषगरी विशेषाधिकार तथा बोट अनुमोदन अनुरोधहरू, समयमा सम्पन्न हुन ढिलाइ हुने स्थिति देखिएको छ। सक्रिय प्रशासकको उपलब्धता बढेमा यी कार्यहरू अझ प्रभावकारी र समयमै सम्पन्न गर्न सहज हुनेछ।

म अङ्ग्रेजी विकिकथन र विकिडेटामा प्रबन्धक तथा अङ्ग्रेजी विकिकथनमा प्रशासकको रूपमा कार्यरत छु र अधिकार प्रयोग तथा प्रक्रिया व्यवस्थापनसँग परिचित छु। म समुदायका नीतिहरूको पालना गर्दै, पारदर्शी र जिम्मेवार तरिकाले यो अधिकार प्रयोग गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछु। --[[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १४:०७, १४ मे २०२६ (नेपाली समय)

==== '''समर्थन''' ====

* {{समर्थन}} प्रशासक बन्नका लागि सबै मापदण्ड पूरा गरेको र एक अनुभवी प्रयोगकर्ताको अतिरिक्त सक्रिय प्रबन्धक भएको नाताले मेरो तर्फबाट उहाँलाई पूर्ण समर्थन छ[[प्रयोगकर्ता:हिमाल सुवेदी|हिमाल सुवेदी]] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:हिमाल सुवेदी|कुरा गर्ने]] २०:२८, १६ मे २०२६ (नेपाली समय)
* {{समर्थन}} माथि उल्लेखित कारण अनुसार [[User:Himvat|Himvat]] ([[User talk:Himvat|कुरा गर्नुहोस्]]) १४:३२, १७ मे २०२६ (नेपाली समय)

==== '''विरोध''' ====

==== '''छलफल''' ====</text>
      <sha1>rwwueogfr0nk9giaug2mqd3xbnwc3jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चार्ल्स द गोल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150186</id>
    <revision>
      <id>1355741</id>
      <parentid>1355634</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T01:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1355741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3550" sha1="lq84c6gtiysc2i1mtqrimfpwidtp6zz" xml:space="preserve">[[चित्र:De_Gaulle-OWI.jpg|अङ्गुठाकार|295x295पिक्सेल|चार्ल्स द गोल]]
'''चार्ल्स आन्द्रे जोसेफ मारी द गोल''' ( [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]] : aʁl də ɡol); २२ नोभेम्बर १८९९ - ९ नोभेम्बर १९७०) एक [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली]] जनरल र राजनीतिज्ञ थिए जसले [[दोस्रो विश्वयुद्ध]]मा [[नाजी जर्मनी]] र [[भिची फ्रान्स]] विरुद्ध स्वतन्त्र फ्रेन्च सेनाको नेतृत्व गरेका थिए। उनले फ्रान्समा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना गर्न १९४४ देखि १९४६ सम्म अस्थायी सरकारको नेतृत्व गरेका थिए। उनी स्वतन्त्र फ्रान्सका नेता (१९४०-१९४४) र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली]] गणतन्त्रका अन्तिम नेता (१९४४-१९४६) थिए। १९५८ मा, उनले पाँचौं गणतन्त्र स्थापना गरे र [[फ्रान्स|फ्रान्सको]] राष्ट्रपति निर्वाचित भए, उनी १९६९ सम्म राष्ट्रपति भए। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको]] समयमा उनी फ्रान्सका सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्वहरू मध्ये एक थिए। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lion of Britain, Cross of Lorraine: Churchill and de Gaulle |url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/no-138/894-lion-of-britain-cross-of-lorraine-churchill-and-de-gaulle |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521023613/http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/no-138/894-lion-of-britain-cross-of-lorraine-churchill-and-de-gaulle |archive-date=21 मई 2013 |access-date=10 दिसम्बर 2017}}&lt;/ref&gt;

उनले सन् १९६९ अप्रिल २८ मा क्षेत्रीयकरण सम्बन्धी जनमत सङ्ग्रह असफल भएसँगै राजीनामा दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |year=2008 |title=Press Release re Resignation |url=http://www.charles-de-gaulle.org/article.php3?id_article=532 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118225651/http://www.charles-de-gaulle.org/article.php3?id_article=532 |archive-date=18 November 2008 |work=Fondation Charles de Gaulle }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118225651/http://www.charles-de-gaulle.org/article.php3?id_article=532 |date=18 November 2008 }}&lt;/ref&gt; 
== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{Reflist}}
{{Presidents of France}}
[[श्रेणी:फ्रान्सका राष्ट्रपतिहरू]]
[[श्रेणी:राजनीतिज्ञहरू]]</text>
      <sha1>lq84c6gtiysc2i1mtqrimfpwidtp6zz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एना गन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150200</id>
    <revision>
      <id>1355720</id>
      <timestamp>2026-05-16T15:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KKaarki10</username>
        <id>78233</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Infobox person | name               = एना गन | image              = Anna Gunn by Gage Skidmore 3.jpg | caption            = सन् २०१८ मा गन | birth_name         = एना क्याथरिन गन | birth_date         = {{birth date and age|1968|8|11}} | birth_place        = क्लिभल्यान्ड, [[ओहायो]], संयुक्त राज्य अमेरिका | education          = स...</comment>
      <origin>1355720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1087" sha1="gmbq48ok5vdzswa1zfkzph0tbdcgpld" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = एना गन
| image              = Anna Gunn by Gage Skidmore 3.jpg
| caption            = सन् २०१८ मा गन
| birth_name         = एना क्याथरिन गन
| birth_date         = {{birth date and age|1968|8|11}}
| birth_place        = क्लिभल्यान्ड, [[ओहायो]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| education          = [[सान्ता फे प्रिपरेटरी स्कूल]]
| alma_mater         = [[नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटी]]
| occupation         = अभिनेत्री
| years_active       = १९९२–हाल
| spouse             = {अलास्टर डन्कनसँग (१९९०–२००९), सम्बन्ध विच्छेद भएको
| children           = २
| relatives          = [[विलियम आर. डे]] (परपरहजुरबुबा)&lt;br&gt;[[लुथर डे]] (परपरहजुरबुबा)
}}</text>
      <sha1>gmbq48ok5vdzswa1zfkzph0tbdcgpld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355721</id>
      <parentid>1355720</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KKaarki10</username>
        <id>78233</id>
      </contributor>
      <origin>1355721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1092" sha1="6twymn4231upbea63ki0r1ck3lh4884" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = एना गन
| image              = Anna Gunn by Gage Skidmore 3.jpg
| caption            = सन् २०१८ मा गन
| birth_name         = एना क्याथरिन गन
| birth_date         = {{birth date and age|1968|8|11}}
| birth_place        = क्लिभल्यान्ड, [[ओहायो]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| education          = [[सान्ता फे प्रिपरेटरी स्कूल]]
| alma_mater         = [[नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटी]]
| occupation         = अभिनेत्री
| years_active       = १९९२–हाल
| spouse             = {{marriage|अलास्टर डन्कन|1990|2009|reason=divorced}}
| children           = २
| relatives          = [[विलियम आर. डे]] (तीन पुस्ताअघिका हजुरबुबा)&lt;br&gt;[[लुथर डे]] (चार पुस्ताअघिका हजुरबुबा)
}}</text>
      <sha1>6twymn4231upbea63ki0r1ck3lh4884</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355722</id>
      <parentid>1355721</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KKaarki10</username>
        <id>78233</id>
      </contributor>
      <origin>1355722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1862" sha1="5nfmsi8df6gezl0lkx9ou5ac4hk1s4g" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = एना गन
| image              = Anna Gunn by Gage Skidmore 3.jpg
| caption            = सन् २०१८ मा गन
| birth_name         = एना क्याथरिन गन
| birth_date         = {{birth date and age|1968|8|11}}
| birth_place        = क्लिभल्यान्ड, [[ओहायो]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| education          = [[सान्ता फे प्रिपरेटरी स्कूल]]
| alma_mater         = [[नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटी]]
| occupation         = अभिनेत्री
| years_active       = १९९२–हाल
| spouse             = {{marriage|अलास्टर डन्कन|1990|2009|reason=divorced}}
| children           = २
| relatives          = [[विलियम आर. डे]] (तीन पुस्ताअघिका हजुरबुबा)&lt;br&gt;[[लुथर डे]] (चार पुस्ताअघिका हजुरबुबा)
}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commons}}
* {{IMDb name|348152|एना गन}}
* {{IBDB name|71463}}

[[श्रेणी:सन् १९६८ मा जन्म]]
[[श्रेणी:अमेरिकी मञ्च अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]</text>
      <sha1>5nfmsi8df6gezl0lkx9ou5ac4hk1s4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355723</id>
      <parentid>1355722</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T16:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KKaarki10</username>
        <id>78233</id>
      </contributor>
      <origin>1355723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3796" sha1="gm7l9akokdbl862q00trx1smhnlisvc" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = एना गन
| image              = Anna Gunn by Gage Skidmore 3.jpg
| caption            = सन् २०१८ मा गन
| birth_name         = एना क्याथरिन गन
| birth_date         = {{birth date and age|1968|8|11}}
| birth_place        = क्लिभल्यान्ड, [[ओहायो]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| education          = [[सान्ता फे प्रिपरेटरी स्कूल]]
| alma_mater         = [[नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटी]]
| occupation         = अभिनेत्री
| years_active       = १९९२–हाल
| spouse             = {{marriage|अलास्टर डन्कन|1990|2009|reason=divorced}}
| children           = २
| relatives          = [[विलियम आर. डे]] (तीन पुस्ताअघिका हजुरबुबा)&lt;br&gt;[[लुथर डे]] (चार पुस्ताअघिका हजुरबुबा)
}}

'''एना गन'''&lt;ref&gt;Christiansen, Richard (January 17, 1991). [https://www.newspapers.com/image/389552678/?clipping_id=162006009 &quot;Love Story, History Meet in 'Uncommon Ground'&quot;]. ''Chicago Tribune''. Sec.&amp;nbsp;1 p.&amp;nbsp;26. Retrieved January 1, 2025.&lt;/ref&gt; (जन्म ११ अगस्ट १९६८)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Knight juggles HGTV show, touring Celebrities|author=Ho, Rodney|date=August 11, 2024|work=South Florida Sun - Sentinel|page=E6|quote=Wrestler Hulk Hogan is 71. Actor Viola Davis is 59. Podcaster Joe Rogan is 57. '''Actor Anna Gunn is 56.''' Actor Sophie Okonedo is 56. Singer Ben Gibbard is 48. Actor Merritt Wever is 44. Actor Chris Hemsworth is 41|id={{ProQuest|3093443850}}}}  See also:
* {{Cite news|title=This Day in History: Today's Birthdays|author=|date=August 11, 2009|work=The Boston Globe|page=B6|quote=Wrestler-actor Hulk Hogan is 56. Singer-songwriter Joe Jackson is 55. Playwright David Henry Hwang is 52. Actor Miguel A. Nunez Jr. is 45. Actress Viola Davis is 44. Actor Duane Martin is 44. Actor-host Joe Rogan is 42. R&amp;B musician Chris Dave is 41. '''Actress Anna Gunn is 41.'''|id={{ProQuest|405191161}}}}&lt;/ref&gt; एक अमेरिकी अभिनेत्री हुन्। उनी एएमसी अपराध नाटक टेलिभिजन शृङ्खला ''[[ब्रेकिङ ब्याड]]'' (२००८–२०१३) मा स्काइलर ह्वाइटको भूमिका निभाएको कारण परिचित छिन्। यस भूमिकाका लागि उनले दुई पटक प्राइमटाइम एमी अवार्ड्स र स्क्रिन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड जितेकी थिइन्।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commons}}
* {{IMDb name|348152|एना गन}}
* {{IBDB name|71463}}

[[श्रेणी:सन् १९६८ मा जन्म]]
[[श्रेणी:अमेरिकी मञ्च अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]</text>
      <sha1>gm7l9akokdbl862q00trx1smhnlisvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355724</id>
      <parentid>1355723</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T16:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KKaarki10</username>
        <id>78233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:प्राइमटाइम एमी पुरस्कार विजेताहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1355724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3913" sha1="8zy8rlbwk5xcazwe3m67ahljc7eu93p" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = एना गन
| image              = Anna Gunn by Gage Skidmore 3.jpg
| caption            = सन् २०१८ मा गन
| birth_name         = एना क्याथरिन गन
| birth_date         = {{birth date and age|1968|8|11}}
| birth_place        = क्लिभल्यान्ड, [[ओहायो]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| education          = [[सान्ता फे प्रिपरेटरी स्कूल]]
| alma_mater         = [[नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटी]]
| occupation         = अभिनेत्री
| years_active       = १९९२–हाल
| spouse             = {{marriage|अलास्टर डन्कन|1990|2009|reason=divorced}}
| children           = २
| relatives          = [[विलियम आर. डे]] (तीन पुस्ताअघिका हजुरबुबा)&lt;br&gt;[[लुथर डे]] (चार पुस्ताअघिका हजुरबुबा)
}}

'''एना गन'''&lt;ref&gt;Christiansen, Richard (January 17, 1991). [https://www.newspapers.com/image/389552678/?clipping_id=162006009 &quot;Love Story, History Meet in 'Uncommon Ground'&quot;]. ''Chicago Tribune''. Sec.&amp;nbsp;1 p.&amp;nbsp;26. Retrieved January 1, 2025.&lt;/ref&gt; (जन्म ११ अगस्ट १९६८)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Knight juggles HGTV show, touring Celebrities|author=Ho, Rodney|date=August 11, 2024|work=South Florida Sun - Sentinel|page=E6|quote=Wrestler Hulk Hogan is 71. Actor Viola Davis is 59. Podcaster Joe Rogan is 57. '''Actor Anna Gunn is 56.''' Actor Sophie Okonedo is 56. Singer Ben Gibbard is 48. Actor Merritt Wever is 44. Actor Chris Hemsworth is 41|id={{ProQuest|3093443850}}}}  See also:
* {{Cite news|title=This Day in History: Today's Birthdays|author=|date=August 11, 2009|work=The Boston Globe|page=B6|quote=Wrestler-actor Hulk Hogan is 56. Singer-songwriter Joe Jackson is 55. Playwright David Henry Hwang is 52. Actor Miguel A. Nunez Jr. is 45. Actress Viola Davis is 44. Actor Duane Martin is 44. Actor-host Joe Rogan is 42. R&amp;B musician Chris Dave is 41. '''Actress Anna Gunn is 41.'''|id={{ProQuest|405191161}}}}&lt;/ref&gt; एक अमेरिकी अभिनेत्री हुन्। उनी एएमसी अपराध नाटक टेलिभिजन शृङ्खला ''[[ब्रेकिङ ब्याड]]'' (२००८–२०१३) मा स्काइलर ह्वाइटको भूमिका निभाएको कारण परिचित छिन्। यस भूमिकाका लागि उनले दुई पटक प्राइमटाइम एमी अवार्ड्स र स्क्रिन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड जितेकी थिइन्।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commons}}
* {{IMDb name|348152|एना गन}}
* {{IBDB name|71463}}

[[श्रेणी:सन् १९६८ मा जन्म]]
[[श्रेणी:अमेरिकी मञ्च अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:प्राइमटाइम एमी पुरस्कार विजेताहरू]]</text>
      <sha1>8zy8rlbwk5xcazwe3m67ahljc7eu93p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355731</id>
      <parentid>1355724</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KKaarki10</username>
        <id>78233</id>
      </contributor>
      <origin>1355731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7295" sha1="g4n85r5prc5saxaepre95qw796h5kub" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = एना गन
| image              = Anna Gunn by Gage Skidmore 3.jpg
| caption            = सन् २०१८ मा गन
| birth_name         = एना क्याथरिन गन
| birth_date         = {{birth date and age|1968|8|11}}
| birth_place        = क्लिभल्यान्ड, [[ओहायो]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| education          = [[सान्ता फे प्रिपरेटरी स्कूल]]
| alma_mater         = [[नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटी]]
| occupation         = अभिनेत्री
| years_active       = १९९२–हाल
| spouse             = {{marriage|अलास्टर डन्कन|1990|2009|reason=divorced}}
| children           = २
| relatives          = [[विलियम आर. डे]] (तीन पुस्ताअघिका हजुरबुबा)&lt;br&gt;[[लुथर डे]] (चार पुस्ताअघिका हजुरबुबा)
}}

'''एना गन'''&lt;ref&gt;Christiansen, Richard (January 17, 1991). [https://www.newspapers.com/image/389552678/?clipping_id=162006009 &quot;Love Story, History Meet in 'Uncommon Ground'&quot;]. ''Chicago Tribune''. Sec.&amp;nbsp;1 p.&amp;nbsp;26. Retrieved January 1, 2025.&lt;/ref&gt; (जन्म ११ अगस्ट १९६८)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Knight juggles HGTV show, touring Celebrities|author=Ho, Rodney|date=August 11, 2024|work=South Florida Sun - Sentinel|page=E6|quote=Wrestler Hulk Hogan is 71. Actor Viola Davis is 59. Podcaster Joe Rogan is 57. '''Actor Anna Gunn is 56.''' Actor Sophie Okonedo is 56. Singer Ben Gibbard is 48. Actor Merritt Wever is 44. Actor Chris Hemsworth is 41|id={{ProQuest|3093443850}}}}  See also:
* {{Cite news|title=This Day in History: Today's Birthdays|author=|date=August 11, 2009|work=The Boston Globe|page=B6|quote=Wrestler-actor Hulk Hogan is 56. Singer-songwriter Joe Jackson is 55. Playwright David Henry Hwang is 52. Actor Miguel A. Nunez Jr. is 45. Actress Viola Davis is 44. Actor Duane Martin is 44. Actor-host Joe Rogan is 42. R&amp;B musician Chris Dave is 41. '''Actress Anna Gunn is 41.'''|id={{ProQuest|405191161}}}}&lt;/ref&gt; एक अमेरिकी अभिनेत्री हुन्। उनी एएमसी अपराध नाटक टेलिभिजन शृङ्खला ''[[ब्रेकिङ ब्याड]]'' (२००८–२०१३) मा स्काइलर ह्वाइटको भूमिका निभाएको कारण परिचित छिन्। यस भूमिकाका लागि उनले दुई पटक प्राइमटाइम एमी अवार्ड्स र स्क्रिन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड जितेकी थिइन्।

==प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा==
एना क्याथरिन गन को जन्म ११ अगस्ट १९६८ मा&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[क्लिभल्यान्ड, ओहायो]] मा भएको थियो, र उनी [[[सान्ता फे, [[न्यु मेक्सिको|न्यू मेक्सिको]]]] मा हुर्किइन्,&lt;ref name=&quot;moremag&quot;&gt;{{cite web|url=[http://www.more.com/entertainment/celebrities-movies-tv-music/anna-gunn-breaking-bad-breakthrough-star](http://www.more.com/entertainment/celebrities-movies-tv-music/anna-gunn-breaking-bad-breakthrough-star) |title=Anna Gunn: From 'Breaking Bad' to Breakthrough Star |publisher=MORE Magazine |date=March 2014 |first=Margot |last=Dougherty |access-date=August 23, 2014 |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140909090444/http://www.more.com/entertainment/celebrities-movies-tv-music/anna-gunn-breaking-bad-breakthrough-star](https://web.archive.org/web/20140909090444/http://www.more.com/entertainment/celebrities-movies-tv-music/anna-gunn-breaking-bad-breakthrough-star) |archive-date=September 9, 2014 }}&lt;/ref&gt; उनी शाना (नी पीटर्स; १९४२–२०२२) र क्लेमेन्स &quot;क्लेम&quot; अर्ल गन जुनियर (१९३९–२०२४) की छोरी हुन्।&lt;ref&gt;{{cite web |title=SHANA GUNN Obituary (2023) - Santa Fe, NM - Santa Fe New Mexican |url=[https://www.legacy.com/us/obituaries/santafenewmexican/name/shana-gunn-obituary?id=38574802](https://www.legacy.com/us/obituaries/santafenewmexican/name/shana-gunn-obituary?id=38574802) |website=legacy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clemens Earl Gunn Obituary July 25, 2024 |url=[https://www.santafefuneralsnm.com/obituaries/clemens-gunn](https://www.santafefuneralsnm.com/obituaries/clemens-gunn) |website=[www.santafefuneralsnm.com](http://www.santafefuneralsnm.com)}}&lt;/ref&gt; उनका एक भाइ Matthew छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tribute for Shana P Gunn |url=[https://www.berardinellifuneralhome.com/tributes/Shana-Gunn](https://www.berardinellifuneralhome.com/tributes/Shana-Gunn) |website=[www.berardinellifuneralhome.com](http://www.berardinellifuneralhome.com)}}&lt;/ref&gt; उनी [[ विलियम आर. डे]] (उनका छोरा [[लुथर डे]] मार्फत) की पर-पर-नातिनी हुन्, जो संयुक्त राज्य अमेरिकाको सर्वोच्च अदालतका एसोसिएट न्यायाधीश थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Family relationship of Anna Gunn and William Rufus Day via William Rufus Day. |url=[https://famouskin.com/famous-kin-chart.php?name=62293+anna+gunn&amp;kin=62247+william+rufus+day](https://famouskin.com/famous-kin-chart.php?name=62293+anna+gunn&amp;kin=62247+william+rufus+day) |access-date=July 25, 2024 |website=famouskin.com |archive-date=July 26, 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240726235056/https://famouskin.com/famous-kin-chart.php?name=62293+anna+gunn&amp;kin=62247+william+rufus+day](https://web.archive.org/web/20240726235056/https://famouskin.com/famous-kin-chart.php?name=62293+anna+gunn&amp;kin=62247+william+rufus+day) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commons}}
* {{IMDb name|348152|एना गन}}
* {{IBDB name|71463}}

[[श्रेणी:सन् १९६८ मा जन्म]]
[[श्रेणी:अमेरिकी मञ्च अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:प्राइमटाइम एमी पुरस्कार विजेताहरू]]</text>
      <sha1>g4n85r5prc5saxaepre95qw796h5kub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>त्सुकासा आओइ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150201</id>
    <revision>
      <id>1355733</id>
      <timestamp>2026-05-16T19:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ लेख</comment>
      <origin>1355733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2903" sha1="fpd1vbita9v58b68dxbmeldfi3b6cys" xml:space="preserve">{{infobox person
| alma_mater   = 
| birth_name   =  
| birth_date   = {{birth date and age|1990|8|14|df=yes}}
| birth_place  = [[ओसाका]], जापान
| caption      = सन् २०१६ मा आओइ
| children     = 
| death_date   =  
| death_place  = 
| image        = 아오이츠카사(Aoi Tsukasa) 국내 팬미팅 5.jpg
| imagesize    = 
| name         = त्सुकासा आओइ
| native_name  = 葵 つかさ
| other_names  = 
| occupation   = {{hlist|[[एभी आइडल|अश्लील अभिनेत्री]]|[[मोडल (मानिस)#ग्रेभर आइडलहरू|ग्रेभर मोडल]]|अभिनेत्री}}
| signature    = aoitsukasa2022Sign.png
| spouse       = 
| relatives    =  
| website      = 
| years_active = सन् २००८–२०२५
}} 

{{nihongo|'''त्सुकासा आओइ'''|葵 つかさ|Tsukasa Aoi|जन्म अगस्ट १४, १९९०|lead=yes}} एक जापानी पूर्व [[ग्रेभर आइडल]], अभिनेत्री, टेलिभिजन व्यक्तित्व, [[एभी आइडल]], र [[जापानी आइडल|आइडल गायिका]] हुन्। आओइले सन् २०१० मा आफ्नो करियर सुरु गरेदेखि ७०० भन्दा बढी वयस्क फिल्महरूमा अभिनय गरेकी छिन्। कुनै समय एभी स्टुडियो [[एलिस जापान]]की प्रमुख अभिनेत्री रहेकी आओई अन्ततः [[एस १ नम्बर १ स्टाइल]]की एक्सक्लुसिभ कलाकार बनिन्। उनी सन् २०१५ देखि २०१८ सम्म आइडल समूह [[एबिसु मस्काट्स]]की सदस्य थिइन्।

==बाह्य कडीहरू==
* [http://www.8man.jp/models/aoi/ आधिकारिक प्रोफाइल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220415053829/https://www.8man.jp/models/aoi/ |date=April 15, 2022 }} - Eightman
* [https://www.s1s1s1.com/actress/-/detail/=/id=1006229/ आधिकारिक प्रोफाइल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816110400/https://www.s1s1s1.com/actress/-/detail/=/id=1006229/ |date=2017-08-16 }} - S1
* {{IMDb name|5768227}}

[[श्रेणी:सन् १९९० मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:ओसाकाका अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जापानी अश्लील चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]


{{ठुटो}}</text>
      <sha1>fpd1vbita9v58b68dxbmeldfi3b6cys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:Biplob Chaulagain</title>
    <ns>3</ns>
    <id>150202</id>
    <revision>
      <id>1355744</id>
      <timestamp>2026-05-17T02:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नेपाली विकिपिडिया स्वागत</username>
        <id>28168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]]</comment>
      <origin>1355744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6331" sha1="qne70of6uset3lxmvek3n22dxfyjxt6" xml:space="preserve">==विकिपिडियामा स्वागत छ!==
&lt;div style=&quot;width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;&quot;&gt;नमस्ते, Biplob Chaulagainज्यू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; &quot;&gt;
[[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ!
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; &quot;&gt;
हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,७३२]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्।
* तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्।
* आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Biplob Chaulagain|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ।
* यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा &lt;code&gt;'''&lt;nowiki&gt;{{मद्दत}}&lt;/nowiki&gt;'''&lt;/code&gt; राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्।
* नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ।
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ!

-- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१४, १७ मे २०२६ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>qne70of6uset3lxmvek3n22dxfyjxt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विष्णु शङ्कर जैन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150203</id>
    <revision>
      <id>1355749</id>
      <timestamp>2026-05-17T03:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajeeb bastola</username>
        <id>39875</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354370378|Vishnu Shankar Jain]]&quot;पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो</comment>
      <origin>1355749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12754" sha1="42tm1zhbx84a7kbiq2b0xq4yz37lxz6" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = &lt;!-- defaults to article title when left blank --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_name         = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date         = {{Birth date and age|1986|10|09|df=y}}
| birth_place        = [[Prayagraj]], Uttar Pradesh
| death_date         = 
| death_place        = 
| occupation         = lawyer
| years_active       = 
| known_for          = 
| notable_works      = 
}}
'''विष्णु शङ्कर जैन''' एक भारतीय कानून व्यवसायी हुन् जसलाई भारतमा विभिन्न मस्जिदहरूमा सर्वेक्षणको माग सहित विभिन्न विवादास्पद दावीहरूमा निवेदक भनेर चिनिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/uttar-pradesh/prime-accused-in-sambhal-violence-case-traced-abroad-extradition-efforts-on/article70171473.ece|title=Prime accused in Sambhal violence case traced abroad, extradition efforts on|last=PTI|date=2025-10-16|work=The Hindu|access-date=2026-01-30|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;

== प्रारम्भिक जीवन ==
जैनको जन्म ९ अक्टोबर १९८६ मा भएको थियो, उनले सन् २०१० मा बालाजी ल कलेजमा कानुनको अध्ययन पूरा गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=hari shankar jain and vishnu shankar jain biography know lawyer father son duo who handle 102 hindu cases {{!}} कौन हैं वकील हरि शंकर जैन और विष्णु जैन? अयोध्या-काशी-मथुरा समेत 100 से ज्यादा केस लड़ रहे |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/trending-news/hari-shankar-jain-and-vishnu-shankar-jain-biography-know-lawyer-father-son-duo-who-handle-102-hindu-cases/2013916 |access-date=2026-01-30 |website=Zee Uttar Pradesh Uttarakhand |language=en}}&lt;/ref&gt;

== करियर ==

=== ज्ञानवापी मस्जिद ===
सन् २०२२ मा जैन र उनका बुबा वाराणसीको स्थानीय अदालतमा ज्ञानवापी मस्जिद सर्वेक्षणको माग गर्ने निवेदक प्रतिनिधित्व गर्ने कानून व्यवसायीहरू मध्ये थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/gyanvapi-kashi-vishwanath-case-varanasi-court-allows-scientific-survey-of-mosque-premises/articleshow/102012103.cms|title=Gyanvapi-Kashi Vishwanath case: Varanasi court allows scientific survey of mosque premises|date=2023-07-21|work=The Times of India|access-date=2026-02-27|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

निवेदकहरूले पछि जैन र उनीहरूको टोलीले अब उनीहरूको प्रतिनिधित्व नगर्ने घोषणा गरे। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/split-among-gyanvapi-hindu-plaintiffs-may-spread-to-other-cases-too/article65484411.ece|title=Split among Gyanvapi Hindu plaintiffs may spread to other cases too|last=Lakshman|first=Abhinay|date=2022-06-01|work=The Hindu|access-date=2026-02-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

=== शाही ईदगाह मस्जिद ===
सन् २०२३ मा, उनी शाही ईदगाह मस्जिद (मथुरा)  को सर्वेक्षणको माग गर्दै इलाहाबाद उच्च अदालतमा निवेदन दिने कानून व्यवसायीहरूको समूहको हिस्सा थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/supreme-court-refuses-to-stay-krishna-janmabhoomi-survey-order/articleshow/106016875.cms|title=Supreme Court refuses to stay Krishna Janmabhoomi survey order|date=2023-12-15|work=The Times of India|access-date=2026-02-23|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

उच्च अदालतले सुरुमा सर्वेक्षणको अनुमति दियो, तर सर्वोच्च अदालतले पछि सर्वेक्षणमा रोक लगायो, निवेदन अस्पष्ट भएको अवलोकन गर्दै।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/sc-stays-allahabad-hc-order-of-shahi-idgah-survey/article67743745.ece|title=Supreme Court stays Allahabad High Court order to appoint commission to inspect Shahi Idgah mosque premises in Mathura|last=Rajagopal|first=Krishnadas|date=2024-01-16|work=The Hindu|access-date=2026-02-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

=== शाही जामा मस्जिद ===
सन् २०२४ मा, उनले आफ्नो बुबासँग सम्भल देवानी अदालतमा हिन्दू वादीहरूको समूहको प्रतिनिधित्व गर्दै [[उत्तर प्रदेश]] सम्भलको शाही जामा मस्जिद सर्वेक्षणको माग गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-27 |title=Why are Indian Muslims in Sambhal protesting? - TRT World |url=https://www.trtworld.com/article/778ad9a6d624 |access-date=2026-03-02 |website=www.trtworld.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

प्रार्थना एकपक्षीय रूपमा प्रदान गरियो र साँझसम्म सर्वेक्षण सम्पन्न भयो। टिप्पणीकारहरू र विद्वानहरूले यो मुद्दा भारतीय मुसलमानहरूमाथि व्यापक हिन्दू राष्ट्रवादी आक्रमण हिस्सा भएको टिप्पणी गर्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-26 |title=Express view: Tragedy in Sambhal |url=https://indianexpress.com/article/opinion/editorials/express-view-tragedy-in-sambhal-9690194/ |access-date=2026-02-27 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

केही दिनपछि, फेरि, एउटा नयाँ सर्वेक्षणको प्रयास गरियो जसले सर्वेक्षणकर्ताहरूले मस्जिद उत्खनन गरिरहेका थिए भन्ने आशंकालाई जन्म दियो-ढुङ्गा प्रहार र त्यसपछि आगो लगाइयो, जसको परिणामस्वरूप चार जनाको मृत्यु भयो, सम्भवतः प्रहरीको जवाबी गोलीबारीबाट।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-11-28 |title=How Sambhal row was born, post 1878 suit dismissal, post 1976 tension, when a priest met some familiar names |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/sambhal-row-dismissal-tension-priest-familiar-names-9695820/ |access-date=2026-02-27 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

एक हप्ता पछि, [[भारतको सर्वोच्च न्यायालय|भारतको सर्वोच्च अदालत]] इलाहाबाद उच्च अदालतले सर्वेक्षण आदेशमा मस्जिद समितिको चुनौती सुनेसम्म सबै कार्यवाही रोक्न निर्देशन दियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jain |first=Anmol Kaur Bawa &amp; Debby |date=2024-11-29 |title=Sambhal Masjid: Supreme Court Asks Trial Court To Defer Proceedings Till Survey Order Is Challenged, Keep Commissioner Report Sealed |url=https://www.livelaw.in/top-stories/supreme-court-asks-trial-court-not-to-proceed-till-sambhal-mosques-petition-against-survey-order-is-listed-in-hc-directs-not-to-open-commissioner-report-276723 |access-date=2026-02-27 |website=www.livelaw.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== वक्फ ऐन ===
सन् २०२५ मा, जैनले वक्फ ऐन (१९९५) लाई चुनौती दिँदै भारतको सर्वोच्च अदालतमा निवेदक को प्रतिनिधित्व पनि गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Supreme Court Waqf Act Hearing: Interim Relief Pleas Set for May 20 |url=https://www.deccanherald.com/india/supreme-court-to-hear-on-may-20-question-of-interim-relief-in-pleas-against-waqf-act-3541710 |access-date=2026-02-28 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== भिआईपी दर्शन ===
सन् २०२६ मा जैन उज्जैनको [[महाकालेश्वर|महाकालेश्वर मन्दिर]] भिआइपी ''दर्शन'' प्रथालाई चुनौती दिने निवेदक दर्पण अवस्थीको कानून व्यवसायी थिए। यो निवेदकनलाई न्यायाधीश सूर्य कान्त विचार गर्न अस्वीकार गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Supreme Court News: SC Rejects Plea on VIP Darshan at Mahakal |url=https://www.deccanherald.com/india/madhya-pradesh/supreme-court-rejects-plea-challenging-vip-darshan-at-ujjains-mahakaleshwar-temple-3875938 |access-date=2026-02-27 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== कुतुब मिनार ===
जैनले दिल्लीको [[कुतुब मिनार]] परिसरभित्र रहेको कुव्वत-उल-इस्लाम मस्जिद २७ वटा ध्वस्त हिन्दू र जैन मन्दिरहरूको भग्नावशेषमा निर्माण गरिएको र देवताहरूको पूजाको पुनर्स्थापनाको माग गर्दै निवेदनहरू पेश गरेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-29 |title=Gyanvapi case: The father-son lawyer duo at centre of string of petitions |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/the-sunday-profile-father-son-and-holy-suits-7941735/ |access-date=2026-04-16 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== युजिस २०२६ ===
सन् २०२६ मा, जैनले यूजीसी विनियम २०२६ लाई चुनौती दिँदै भारतको सर्वोच्च अदालतमा निवेदक को प्रतिनिधित्व पनि गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SC has stayed the UGC Regulations and kept them in abeyance, says petitioner's counsel Vishnu Shankar Jain |url=https://firstindia.co.in/news/delhi/sc-has-stayed-the-ugc-regulations-and-kept-them-in-abeyance-says-petitioners-counsel-vishnu-shankar-jain |access-date=2026-02-24 |website=firstindia.co.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== भोजशाला मुद्दा ===
जैन [[मध्य प्रदेश]] धारमा भोजशाला लागि कानुनी लडाइँमा हिन्दू पक्षको प्रमुख कानून व्यवसायी हुन् &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-16 |title=Bhojshala dispute hearing adjourned till April 17 by High Court: Senior advocate seeks more time to complete arguments - Indore News |url=https://www.bhaskarenglish.in/local/mp/indore/news/indore-high-court-bhojshala-dispute-hearing-adjourned-april-17-137714030.html |access-date=2026-05-02 |website=Bhaskar English |language=en}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भहरू ==
{{Reflist}}{{प्राधिकरण नियन्त्रण}}
[[श्रेणी:सन् १९८६ मा जन्म]]
[[श्रेणी:दिल्लीका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>42tm1zhbx84a7kbiq2b0xq4yz37lxz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355750</id>
      <parentid>1355749</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T03:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajeeb bastola</username>
        <id>39875</id>
      </contributor>
      <origin>1355750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12828" sha1="906tqsrgh1m4rpmyyxbyshj4bguznvz" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = &lt;!-- defaults to article title when left blank --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_name         = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date         = {{Birth date and age|1986|10|09|df=y}}
| birth_place        = [[प्रयागराज]], उत्तर प्रदेश
| death_date         = 
| death_place        = 
| occupation         = कानून व्यवसायी 
| years_active       = 
| known_for          = 
| notable_works      = 
}}
'''विष्णु शङ्कर जैन''' एक भारतीय कानून व्यवसायी हुन् जसलाई भारतमा विभिन्न मस्जिदहरूमा सर्वेक्षणको माग सहित विभिन्न विवादास्पद दावीहरूमा निवेदक भनेर चिनिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/uttar-pradesh/prime-accused-in-sambhal-violence-case-traced-abroad-extradition-efforts-on/article70171473.ece|title=Prime accused in Sambhal violence case traced abroad, extradition efforts on|last=PTI|date=2025-10-16|work=The Hindu|access-date=2026-01-30|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;

== प्रारम्भिक जीवन ==
जैनको जन्म ९ अक्टोबर १९८६ मा भएको थियो, उनले सन् २०१० मा बालाजी ल कलेजमा कानुनको अध्ययन पूरा गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=hari shankar jain and vishnu shankar jain biography know lawyer father son duo who handle 102 hindu cases {{!}} कौन हैं वकील हरि शंकर जैन और विष्णु जैन? अयोध्या-काशी-मथुरा समेत 100 से ज्यादा केस लड़ रहे |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/trending-news/hari-shankar-jain-and-vishnu-shankar-jain-biography-know-lawyer-father-son-duo-who-handle-102-hindu-cases/2013916 |access-date=2026-01-30 |website=Zee Uttar Pradesh Uttarakhand |language=en}}&lt;/ref&gt;

== करियर ==

=== ज्ञानवापी मस्जिद ===
सन् २०२२ मा जैन र उनका बुबा वाराणसीको स्थानीय अदालतमा ज्ञानवापी मस्जिद सर्वेक्षणको माग गर्ने निवेदक प्रतिनिधित्व गर्ने कानून व्यवसायीहरू मध्ये थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/gyanvapi-kashi-vishwanath-case-varanasi-court-allows-scientific-survey-of-mosque-premises/articleshow/102012103.cms|title=Gyanvapi-Kashi Vishwanath case: Varanasi court allows scientific survey of mosque premises|date=2023-07-21|work=The Times of India|access-date=2026-02-27|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

निवेदकहरूले पछि जैन र उनीहरूको टोलीले अब उनीहरूको प्रतिनिधित्व नगर्ने घोषणा गरे। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/split-among-gyanvapi-hindu-plaintiffs-may-spread-to-other-cases-too/article65484411.ece|title=Split among Gyanvapi Hindu plaintiffs may spread to other cases too|last=Lakshman|first=Abhinay|date=2022-06-01|work=The Hindu|access-date=2026-02-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

=== शाही ईदगाह मस्जिद ===
सन् २०२३ मा, उनी शाही ईदगाह मस्जिद (मथुरा)  को सर्वेक्षणको माग गर्दै इलाहाबाद उच्च अदालतमा निवेदन दिने कानून व्यवसायीहरूको समूहको हिस्सा थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/supreme-court-refuses-to-stay-krishna-janmabhoomi-survey-order/articleshow/106016875.cms|title=Supreme Court refuses to stay Krishna Janmabhoomi survey order|date=2023-12-15|work=The Times of India|access-date=2026-02-23|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

उच्च अदालतले सुरुमा सर्वेक्षणको अनुमति दियो, तर सर्वोच्च अदालतले पछि सर्वेक्षणमा रोक लगायो, निवेदन अस्पष्ट भएको अवलोकन गर्दै।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/sc-stays-allahabad-hc-order-of-shahi-idgah-survey/article67743745.ece|title=Supreme Court stays Allahabad High Court order to appoint commission to inspect Shahi Idgah mosque premises in Mathura|last=Rajagopal|first=Krishnadas|date=2024-01-16|work=The Hindu|access-date=2026-02-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

=== शाही जामा मस्जिद ===
सन् २०२४ मा, उनले आफ्नो बुबासँग सम्भल देवानी अदालतमा हिन्दू वादीहरूको समूहको प्रतिनिधित्व गर्दै [[उत्तर प्रदेश]] सम्भलको शाही जामा मस्जिद सर्वेक्षणको माग गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-27 |title=Why are Indian Muslims in Sambhal protesting? - TRT World |url=https://www.trtworld.com/article/778ad9a6d624 |access-date=2026-03-02 |website=www.trtworld.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

प्रार्थना एकपक्षीय रूपमा प्रदान गरियो र साँझसम्म सर्वेक्षण सम्पन्न भयो। टिप्पणीकारहरू र विद्वानहरूले यो मुद्दा भारतीय मुसलमानहरूमाथि व्यापक हिन्दू राष्ट्रवादी आक्रमण हिस्सा भएको टिप्पणी गर्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-26 |title=Express view: Tragedy in Sambhal |url=https://indianexpress.com/article/opinion/editorials/express-view-tragedy-in-sambhal-9690194/ |access-date=2026-02-27 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

केही दिनपछि, फेरि, एउटा नयाँ सर्वेक्षणको प्रयास गरियो जसले सर्वेक्षणकर्ताहरूले मस्जिद उत्खनन गरिरहेका थिए भन्ने आशंकालाई जन्म दियो-ढुङ्गा प्रहार र त्यसपछि आगो लगाइयो, जसको परिणामस्वरूप चार जनाको मृत्यु भयो, सम्भवतः प्रहरीको जवाबी गोलीबारीबाट।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-11-28 |title=How Sambhal row was born, post 1878 suit dismissal, post 1976 tension, when a priest met some familiar names |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/sambhal-row-dismissal-tension-priest-familiar-names-9695820/ |access-date=2026-02-27 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

एक हप्ता पछि, [[भारतको सर्वोच्च न्यायालय|भारतको सर्वोच्च अदालत]] इलाहाबाद उच्च अदालतले सर्वेक्षण आदेशमा मस्जिद समितिको चुनौती सुनेसम्म सबै कार्यवाही रोक्न निर्देशन दियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jain |first=Anmol Kaur Bawa &amp; Debby |date=2024-11-29 |title=Sambhal Masjid: Supreme Court Asks Trial Court To Defer Proceedings Till Survey Order Is Challenged, Keep Commissioner Report Sealed |url=https://www.livelaw.in/top-stories/supreme-court-asks-trial-court-not-to-proceed-till-sambhal-mosques-petition-against-survey-order-is-listed-in-hc-directs-not-to-open-commissioner-report-276723 |access-date=2026-02-27 |website=www.livelaw.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== वक्फ ऐन ===
सन् २०२५ मा, जैनले वक्फ ऐन (१९९५) लाई चुनौती दिँदै भारतको सर्वोच्च अदालतमा निवेदक को प्रतिनिधित्व पनि गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Supreme Court Waqf Act Hearing: Interim Relief Pleas Set for May 20 |url=https://www.deccanherald.com/india/supreme-court-to-hear-on-may-20-question-of-interim-relief-in-pleas-against-waqf-act-3541710 |access-date=2026-02-28 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== भिआईपी दर्शन ===
सन् २०२६ मा जैन उज्जैनको [[महाकालेश्वर|महाकालेश्वर मन्दिर]] भिआइपी ''दर्शन'' प्रथालाई चुनौती दिने निवेदक दर्पण अवस्थीको कानून व्यवसायी थिए। यो निवेदकनलाई न्यायाधीश सूर्य कान्त विचार गर्न अस्वीकार गरेका थिए ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Supreme Court News: SC Rejects Plea on VIP Darshan at Mahakal |url=https://www.deccanherald.com/india/madhya-pradesh/supreme-court-rejects-plea-challenging-vip-darshan-at-ujjains-mahakaleshwar-temple-3875938 |access-date=2026-02-27 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== कुतुब मिनार ===
जैनले दिल्लीको [[कुतुब मिनार]] परिसरभित्र रहेको कुव्वत-उल-इस्लाम मस्जिद २७ वटा ध्वस्त हिन्दू र जैन मन्दिरहरूको भग्नावशेषमा निर्माण गरिएको र देवताहरूको पूजाको पुनर्स्थापनाको माग गर्दै निवेदनहरू पेश गरेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-29 |title=Gyanvapi case: The father-son lawyer duo at centre of string of petitions |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/the-sunday-profile-father-son-and-holy-suits-7941735/ |access-date=2026-04-16 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== युजिस २०२६ ===
सन् २०२६ मा, जैनले यूजीसी विनियम २०२६ लाई चुनौती दिँदै भारतको सर्वोच्च अदालतमा निवेदक को प्रतिनिधित्व पनि गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SC has stayed the UGC Regulations and kept them in abeyance, says petitioner's counsel Vishnu Shankar Jain |url=https://firstindia.co.in/news/delhi/sc-has-stayed-the-ugc-regulations-and-kept-them-in-abeyance-says-petitioners-counsel-vishnu-shankar-jain |access-date=2026-02-24 |website=firstindia.co.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== भोजशाला मुद्दा ===
जैन [[मध्य प्रदेश]] धारमा भोजशाला लागि कानुनी लडाइँमा हिन्दू पक्षको प्रमुख कानून व्यवसायी हुन् &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-16 |title=Bhojshala dispute hearing adjourned till April 17 by High Court: Senior advocate seeks more time to complete arguments - Indore News |url=https://www.bhaskarenglish.in/local/mp/indore/news/indore-high-court-bhojshala-dispute-hearing-adjourned-april-17-137714030.html |access-date=2026-05-02 |website=Bhaskar English |language=en}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भहरू ==
{{Reflist}}{{प्राधिकरण नियन्त्रण}}
[[श्रेणी:सन् १९८६ मा जन्म]]
[[श्रेणी:दिल्लीका मानिसहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>906tqsrgh1m4rpmyyxbyshj4bguznvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आरोन पावल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150204</id>
    <revision>
      <id>1355777</id>
      <timestamp>2026-05-17T07:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KKaarki10</username>
        <id>78233</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Infobox person | name               = आरोन पावल | image              = Aaron Paul - AMC The Grove - Ash.jpg | caption            = २०२५ मा पावल  | birth_name         = आरोन पावल स्टर्टेभान्ट | birth_date         = {{Birth date and age|mf=yes|1979|8|27}} | birth_place        = [[ एमेट, आइडाहो]], संयुक्त राज्य अमेरिका | occupatio...</comment>
      <origin>1355777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="682" sha1="dfh7aj8o1po7v3c7yfpw2r9b5cjm84n" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = आरोन पावल
| image              = Aaron Paul - AMC The Grove - Ash.jpg
| caption            = २०२५ मा पावल 
| birth_name         = आरोन पावल स्टर्टेभान्ट
| birth_date         = {{Birth date and age|mf=yes|1979|8|27}}
| birth_place        = [[ एमेट, आइडाहो]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| occupation         = अभिनेता
| years_active       = १९९८- हाल
| spouse             = {{ विवाह [[लरेन पार्सेकियन]]  २०१३ }}
| children           = २
}}</text>
      <sha1>dfh7aj8o1po7v3c7yfpw2r9b5cjm84n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1355779</id>
      <parentid>1355777</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KKaarki10</username>
        <id>78233</id>
      </contributor>
      <comment>बाह्य कडी जोडियो</comment>
      <origin>1355779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1263" sha1="tfkwlx3k4ifw8v7xgog8ecsm6uixcmg" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = आरोन पावल
| image              = Aaron Paul - AMC The Grove - Ash.jpg
| caption            = २०२५ मा पावल 
| birth_name         = आरोन पावल स्टर्टेभान्ट
| birth_date         = {{Birth date and age|mf=yes|1979|8|27}}
| birth_place        = [[ एमेट, आइडाहो]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| occupation         = अभिनेता
| years_active       = १९९८- हाल
| spouse             = {{ विवाह [[लरेन पार्सेकियन]]  २०१३ }}
| children           = २
}}


{=बाह्य कडीहरू==
* {{IMDb name|0666739}}
* {{Rotten-tomatoes-person|aaron_paul|आरोन पावल}}
* {{cite web|url=http://blogs.amctv.com/breaking-bad/2009/03/aaron-paul-interview.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313043523/http://blogs.amctv.com/breaking-bad/2009/03/aaron-paul-interview.php |url-status=dead |archive-date=March 13, 2009 |title=Aaron Paul discusses ''Breaking Bad'' |website= AMC}}


[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९७९ मा जन्म]]</text>
      <sha1>tfkwlx3k4ifw8v7xgog8ecsm6uixcmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Location map/data/कैलाली जिल्ला</title>
    <ns>828</ns>
    <id>150205</id>
    <revision>
      <id>1355781</id>
      <timestamp>2026-05-17T08:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: return {     name = 'कैलाली जिल्ला',     top = 29.23,     bottom = 28.37,     left = 80.41,     right = 81.36,     image = 'कैलाली जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png' }</comment>
      <origin>1355781</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="267" sha1="6ykl0jnk6lhjmlh0rp0uqse6ghjqk9p" xml:space="preserve">return {
    name = 'कैलाली जिल्ला',
    top = 29.23,
    bottom = 28.37,
    left = 80.41,
    right = 81.36,
    image = 'कैलाली जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png'
}</text>
      <sha1>6ykl0jnk6lhjmlh0rp0uqse6ghjqk9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Location map/data/धनगढी उपमहानगरपालिका</title>
    <ns>828</ns>
    <id>150206</id>
    <revision>
      <id>1355782</id>
      <timestamp>2026-05-17T08:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: return {     name = 'धनगढी उपमहानगरपालिका',     top = 28.78,     bottom = 28.65,     left = 80.51,     right = 80.69,     image = 'धनगढी उपमहानगरपालिका.png' }</comment>
      <origin>1355782</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="234" sha1="69xzandwgf7ea4u30o45ldaf0gmc2qj" xml:space="preserve">return {
    name = 'धनगढी उपमहानगरपालिका',
    top = 28.78,
    bottom = 28.65,
    left = 80.51,
    right = 80.69,
    image = 'धनगढी उपमहानगरपालिका.png'
}</text>
      <sha1>69xzandwgf7ea4u30o45ldaf0gmc2qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Location map/data/डोल्पा जिल्ला</title>
    <ns>828</ns>
    <id>150207</id>
    <revision>
      <id>1355797</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: return {     name = 'डोल्पा जिल्ला',     top = 29.72,     bottom = 28.71,     left = 82.38,     right = 83.68,     image = 'डोल्पा जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png', }</comment>
      <origin>1355797</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="268" sha1="60v8kkk9rb89ti5h7wao7xtkdepdxx7" xml:space="preserve">return {
    name = 'डोल्पा जिल्ला',
    top = 29.72,
    bottom = 28.71,
    left = 82.38,
    right = 83.68,
    image = 'डोल्पा जिल्लाका स्थानीय तहहरू (वडा विभाजन).png',
}</text>
      <sha1>60v8kkk9rb89ti5h7wao7xtkdepdxx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोड्युल:Location map/data/छार्का ताङसोङ गाउँपालिका</title>
    <ns>828</ns>
    <id>150208</id>
    <revision>
      <id>1355798</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: return {     name = 'छार्का ताङसोङ गाउँपालिका',     top = 29.54,     bottom = 28.79,     left = 83.10,     right = 83.68,     image = 'छार्का ताङसोङ गाउँपालिका.png', }</comment>
      <origin>1355798</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="255" sha1="ob6milgo1wsp6lqqx8dz0lpav0j4jn1" xml:space="preserve">return {
    name = 'छार्का ताङसोङ गाउँपालिका',
    top = 29.54,
    bottom = 28.79,
    left = 83.10,
    right = 83.68,
    image = 'छार्का ताङसोङ गाउँपालिका.png',
}</text>
      <sha1>ob6milgo1wsp6lqqx8dz0lpav0j4jn1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>