विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 4 1080 1356880 1355378 2026-05-27T17:14:53Z MediaWiki message delivery 14766 /* Vote now in the 2026 U4C election */ नयाँ खण्ड 1356880 wikitext text/x-wiki <div style="position: absolute; top: 3.4em; right: 1.0em; border: 1px solid #a9a9a9; background: #fff;" class="boilerplate metadata plainlinks"><small>[[#footer|&nbsp;पुछारमा जानुहोस् (Go to bottom)&nbsp;]]</small></div> __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ {{माथि जाने}} </br> {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; float:right; clear:none; background:#fffaea; border:2px solid #bfb1a3; text-align:center;" ! colspan="5" style="background:#eee9d9; font-size:140%;" |'''सामाजिक पोर्टलका सन्देशहरू''' |- | colspan="5" | <center> [[File:Replacement filing cabinet.svg|20px|alt=|link=]] '''सामाजिक पोर्टलका सन्देशहरू''' {{सामाजिक पोर्टल अभिलेखहरू|start={{{start|}}}}}</center> |} {{-}} == Help Needed – A project to grow content and attract more contributors in Nepali Wikipedia == {{int:Hello}} Nepal Wikipedia, We apologize that this message is not in your language. {{int:Please-translate}}. The WMF Language and Product Localization team is planning to launch a campaign project to encourage more native speakers to contribute to your Wikipedia. '''Our approach''' We will invite native speakers through Nepali Wikipedia homepage to join a 3-week onboarding program in an [[metawiki:Event_Center/Registration#Event_Registration_Tool|Event registration page]]. This program will: * Guide them step-by-step through an onboarding material on how to edit and use contribution tools to expand articles. * Surface vital articles that the community has prioritized for improvement and editing tasks can be worked on to improve those articles. Through this guided onboarding program we will see if this approach will increase contributions from new editors or less experienced editors in your Wikipedia. You can read more about the project here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Engage_native_speakers_to_improve_vital_content_in_small_language_Wikipedias#Hypothesis_WE2.1.5. '''Tasks you can volunteer to help us with''' To make this project successful, we need your community’s help with these key tasks: * Translate the onboarding materials on this page: https://meta.wikimedia.org/wiki/User:SSethi_(WMF)/Sandbox/Event:_Vital_Knowledge_Drive_2026#Overview into Nepali. * Set up a call-to-action message on your [[मुख्य पृष्ठ|homepage]] using the translations. Admins are needed for this step. Instructions for the setup are on [[metawiki:User:SSethi_(WMF)/Sandbox/Event:_Vital_Knowledge_Drive_2026#For_event_organizers:_adding_vital_knowledge_section_to_wiki_home_page|this page]]. @[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] and @[[प्रयोगकर्ता:Saroj|Saroj]], please can you help with this task? * Create an Event Registration Page on Nepali Wikipedia, and insert the translated materials in it. Here is a sample of the event registration page: https://meta.wikimedia.org/wiki/User:SSethi_(WMF)/Sandbox/Event:_Vital_Knowledge_Drive_2026#Event:_Vital_Knowledge_Drive_2026 * Identify local Wikipedia articles or lists of articles needing improvement or missing in your Wikipedia. You might find inspiration in the "[[metawiki:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have|List of articles every Wikipedia should have]]". These articles are to be added into the Event page you will create. Our team will help generate links to contribution tools for the selected articles. '''Timeline and Next Steps''' Please, help us complete these tasks by '''March 20, 2026'''. We plan to launch the program on March 23, 2026. We understand this is a big effort and truly appreciate any help you all can provide. Your support can help grow your community and make Nepali Wikipedia stronger. Please let us know If your community is interested in this project and would help us with the tasks by replying on this thread. Thank you for your time and support! [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|कुरा गर्नुहोस्]]) १५:२४, २६ फेब्रुअरी २०२६ (नेपाली समय) :Hello, thank you for the initiative. I'm interested and willing to help with translation, homepage setup, event page creation, and identifying priority articles, and I look forward to collaborating on this. [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:२४, २६ फेब्रुअरी २०२६ (नेपाली समय) ::Thank you so much, @[[प्रयोगकर्ता:Saroj|Saroj]] for helping with this. We really appreciate your volunteering to do this. Please let me know if you need anything from my team, and the right channel for us to coordinate on this work (maybe email). If this thread is convenient for you, that's fine too. ::I am looking forward to collaborating with you on this project. ::Best regards, [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|कुरा गर्नुहोस्]]) २१:५६, ४ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:आयोजना:सामाजिक पोर्टल]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) ०६:४३, २६ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) </bdi> (This message was sent to [[:आयोजना:सामाजिक पोर्टल]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Invitie: Community language documentation & archiving workshop series == [[File:OpenSpeaks_Training_Workshop%2C_Kochi_-_7_September_2026.svg|thumb|Invite for community language documentation & archiving workshop series]] Namaste, we invite Nepali Wikimedians interested in documenting local, Indigenous languages of Nepal in audio and video. This workshop series is for those who already record and archive such languages, or want to start. Less experience is okay. The upcoming session is on 18 May and needs registration [[:m:OpenSpeaks/Community_language_documentation_and_archiving_training/1|here]]. We're also looking for [[:m:OpenSpeaks/Community_language_documentation_and_archiving_training/1#Volunteers|volunteers]] to help with coordination and translation. We also invite you to use the [[:m:OpenSpeaks/Archives|archived audio and video materials]] from Nepal, India and Sri Lanka in Nepali Wikipedia articles and Wiktionary entries. [[User:Psubhashish|Psubhashish]] ([[User talk:Psubhashish|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:१४, १५ मे २०२६ (नेपाली समय) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २२:५९, २७ मे २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> 2rfk274yu2x1d0aa87lnkdimabzdznh 0 3548 1356968 1356830 2026-05-28T11:44:45Z Bishaldev100 28807 /* औद्योगिक प्रकृया */ 1356968 wikitext text/x-wiki {{Infobox हाइड्रोजन}} [[चित्र:Emissions Spectra.webm|thumb|उदजन स्पेक्ट्रम परीक्षण]] '''उदजन''' जसको मुल नाम उदजन थियो, एउटा [[रसायनिक तत्व]] हो । उदजन [[आवर्त सारणी]]को सबैभन्दा पहिलो तत्व हो जो सबैभन्दा हल्का पनि हुन्छ। ब्रह्माण्डमा (पृथ्वीमा होइन) यो सबैभन्दा प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। ताराहरू तथा सूर्यको अधिकांश द्रव्यमान हायड्रोजनले बनाएको छ। यसको एउटा परमाणुमा एउटा [[प्राणु]] (प्रोटॉन), एउटा [[इलेक्ट्रोन|विद्युदणु]] हुन्छ। यस प्रकार यो सबैभन्दा सरल परमाणु पनि हो। प्रकृतिमा यो द्विआणविक ग्यासका रूपमा पाइन्छ जो [[पृथ्वीको वायुमण्डल|वायुमण्डल]]का बाह्य परतको मुख्य संघटक हो। हालमा यसलाई वाहनहरूका ईंधनका रूपमा प्रयोग गर्नका लागि शोध कार्य भइरहेकाछ्न्।<ref>Emissions Spectra.webm</ref> == प्रतिक्रियाहरूको सूची == :<chem>H2 + Cl2 -> 2HCl</chem> <br /> :<chem>2H2 + O2 -> 2H2O</chem> == संश्लेषण == मिथेन र पानीको वाष्प तताउंदा कार्बन मोनोऑक्साइडर हायड्रोजनको मिश्रण मिल्दछ <br /> ::<chem>CH4 + H2O -> CO + 3H2</chem> <gallery> File:Electron_shell_001_Hydrogen.svg| हायड्रोजनको इलेक्ट्रॉनिक ढांचा </gallery> == रसायनिक गुणहरू == ==भौतिक गुणहरू== ●उदजन ग्यास रङहिन, गन्धहिन र स्वादहिन हुन्छ। ●उदजन ग्यास हावा भन्दापनि हलुका हुन्छ। ●उदजन ग्यास पानीमा घुल्दैन। ==उत्पादन तथा भन्डारण== ===औद्योगिक प्रकृया=== विश्वको हालको हाइड्रोजन ग्यासको लगभग सबै ९९% भन्दा धेरै आपूर्ति [[जीवाश्म इन्धन]]बाट उत्पादन गरिन्छ।<ref>{{cite news |last1=Reed |first1=Stanley |last2=Ewing |first2=Jack |date=13 July 2021 |title=Hydrogen Is One Answer to Climate Change. Getting It Is the Hard Part |url=https://www.nytimes.com/2021/07/13/business/hydrogen-climate-change.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="rosenow-2022">{{cite journal |last1=Rosenow |first1=Jan |date=27 September 2022 |title=Is heating homes with hydrogen all but a pipe dream? An evidence review |journal=Joule |volume=6 |issue=10 |pages=2225–2228 |bibcode=2022Joule...6.2225R |doi=10.1016/j.joule.2022.08.015 |s2cid=252584593 |doi-access=free}} Article in press.</ref>{{rp|1}} हाइड्रोजन उत्पादन गर्ने धेरै तरिकाहरू छन्, तर व्यावसायिक रूपमा तीनवटा मुख्य विधिहरू: स्तिम रेफर्मिङ, हाइड्रोकार्बनको आंशिक अक्सीकरण, र पानीको [[इलेक्ट्रोलिसिस]]।<ref name=KO/> ====पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस ==== [[File:Hydrogen production via Electrolysis.png|thumb|Inputs and outputs of the electrolysis of water production of hydrogen]] [[पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस]] पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस हाइड्रोजन उत्पादन गर्ने अवधारणात्मक रूपमा सबैभन्दा सरल विधि हो। <chem>2H2O (l) -> 2 H2(g) + O2(g)</chem> ===प्राकृतिक === ===प्रयोगशाला === प्रयोगशालामा उदजन ग्यास केहि [[धातु]]हरु जस्तै [[जस्ता]]/जिन्क, [[म्याग्नेसियम]], [[फलाम]] आदिसँग फिक्का [[सल्फ्युरिक एसिड]] प्रतिक्रिया गराई तयार पार्न सकिन्छ। ===भण्डारण=== ==उपयोग== ===पेट्रोकेमिकल उद्योग=== ===हाइड्रोजिनेसन=== हाइड्रोजिनेसन भनेको कुनै पनि पदार्थमा हाइड्रोजन थप्नु हो। [[हाबर प्रक्रिया]]मा नाइट्रोजनको हाइड्रोजिनेसनबाट अमोनियाको उत्पादन गरिन्छ।:<ref name="UllmannHuse" /> <chem>N2 + 3 H2 -> 2 NH3</chem> यो प्रक्रियाले सम्पूर्ण उद्योगको ऊर्जा बजेटको केही प्रतिशत खपत गर्छ र हाइड्रोजनको सबैभन्दा ठूलो उपभोक्ता हो। यसबाट निस्कने अमोनियाको प्रयोग मल उत्पादनमा व्यापक रूपमा गरिन्छ; यी मलहरू आधुनिक कृषिमा आवश्यक तत्व बनेका छन्।<ref name="Smil_2004_Enriching">{{cite book |last1=Smil |first1=Vaclav |title=Enriching the Earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production |date=2004 |publisher=MIT |location=Cambridge, MA |isbn=978-0-262-69313-4 |edition=1st}}</ref> हाइड्रोजिनेसनको प्रयोग असंतृप्त चिल्लो र [[वनस्पति घ्यू|तेल]]लाई संतृप्त चिल्लो र तेल बनाउन प्रयोग गरिन्छ। यसको मुख्य उपयोग मार्जरीनको उत्पादन हो। [[मिथानोल]]को उत्पादन कार्बन डाइअक्साइडलाई हाइड्रोजिनेसन गरेर हुन्छ; यस प्रक्रियामा प्रयोग हुने हाइड्रोजन र कार्बन डाइअक्साइडको मिश्रणलाई [[सिनग्यास]] भनिन्छ। हाइड्रोक्लोरिक एसिडको उत्पादनमा पनि यसको प्रयोग हुन्छ। कुनै कुनै घाउबाट धातु निकाल्न पनि हाइड्रोजनलाई रिड्युसिङ एज्व्न्टको रुपमा प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=Chemistry Operations|date=15 December 2003|url=http://periodic.lanl.gov/1.shtml|title=Hydrogen|publisher=Los Alamos National Laboratory|access-date=5 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304203439/http://periodic.lanl.gov/1.shtml|archive-date=4 March 2011}}</ref><ref name="housecroft" /> ===इन्धन=== हाइड्रोजनको उपयोग गरी [[फ्युल सेल]]बाट बिजुली,<ref>{{cite journal |doi=10.1155/2024/7271748 |title=A Recent Comprehensive Review of Fuel Cells: History, Types, and Applications |date=2024 |last1=Qasem |first1=Naef A. A. |last2=Abdulrahman |first2=Gubran A. Q. |journal=International Journal of Energy Research |issue=1 |article-number=7271748 |doi-access=free |bibcode=2024IJER.202471748Q }}</ref> वा बालेर ताप उत्पादन गर्न सकिन्छ।<ref name="Lewis-2021">{{Cite journal |last=Lewis |first=Alastair C. |date=10 June 2021 |title=Optimising air quality co-benefits in a hydrogen economy: a case for hydrogen-specific standards for NO x emissions |journal=Environmental Science: Atmospheres |language=en |volume=1 |issue=5 |pages=201–207 |bibcode=2021ESAt....1..201L |doi=10.1039/D1EA00037C |doi-access=free}}{{Creative Commons text attribution notice|cc=by3|from this source=yes|url=|authors=|vrt=}}</ref> फ्युल सेलमा हाइड्रोजनको खपत गर्दा, पानी वाष्प मात्र उत्सर्जन हुन्छ। <ref name="Lewis-2021" /> हाइड्रोजन बाल्दा, थोरै प्रदुषण उत्सर्जन हुन्छ, यसबाट हानीकारक नाइट्रोजन अक्साइडहरू उत्पन्न हुन्छ। <ref name="Lewis-2021" /> ===निकेल हाइड्रोजन ब्याट्री=== ===सेमिकन्डक्टर उद्योग=== == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[रसायन शास्त्र]] *[[भौतिक शास्त्र]] *[[जीव शास्त्र]] == सन्दर्भ सामग्री == <references/> {{सानो पेरियोडिक तालिका}} {{एलेमेन्ट}} {{Commonscat|Hydrogen}} [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] [[श्रेणी:तत्व]] 9abhgdl4yhuxiicgxuwfmzux9hwovbu 0 6413 1356897 1355370 2026-05-27T19:43:26Z Bishaldev100 28807 1356897 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = मातृका प्रसाद कोइराला |image = Matrika Prasad Koirala2.jpg |office4 = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत|अमेरिकाका लागि नेपाली राजदूत]] |term_start4 =सन् १९६१ |term_end4 = १९६४ |predecessor4 = [[ऋषिकेश शाह]] |successor4 = [[पद्म बहादुर खत्री]] |office1 = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|१८औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]] |monarch1 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] |term_start1 = २०१० असार २<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 २०१० असार ४ को राजपत्र]</ref> |term_end1 = २०११ फागुन १९ <ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 २०११ फागुन १९ मा श्री ५ युवाराजधिराज वीरविक्रम शाह देवबाट बक्सेको शाही घोसणा]</ref> १९५२ |predecessor1 = [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर ज.ब.रा.]] |successor1 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को शासन |monarch2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन]], [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]] |term_start2 = १५ जून १९५३ |term_end2 = १४ अप्रिल १९५५ |predecessor2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को शासन |successor2 = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को शासन |office3 = [[नेपाली काँग्रेसका अध्यक्षहरू|नेपाली काँग्रेसका प्रथम अध्यक्ष]] |term_start3 = १२ अप्रिल १९५० |term_end3 = २६ मे १९५२ |successor3=[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |party =नेपाली कांग्रेस<br>[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |birth_date = {{birth date|1912|1|1|df=y}} |birth_place = बनारस, [[बेलायती शासन]] |death_date = {{death date and age|1997|9|11|1912|1|1|df=y}} |death_place = [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[नेपाल]] |parents = [[कृष्णप्रसाद कोइराला|कृष्ण प्रसाद कोइराला]]<br/>मोहन कुमारी कोइराला |relatives = [[कोइराला परिवार]] हेर्नुहोस् }} '''मातृकाप्रसाद कोइराला''' प्रजातान्त्रिक [[नेपाल]]का प्रथम नागरिक प्रधानमन्त्री तथा राणाशाही शासनविरुद्ध भएको विक्रम सम्वत २००७ सालको जनक्रान्तिका अथक योद्धा मातृकाप्रसाद कोइरालाको जन्म वि. सं. १९६८ साल पुस १७ गते विराटनगरमा भएको थियो। उनी समाजसेवी [[कृष्णप्रसाद कोइराला]]का जेठा छोरा हुन्। कृष्णप्रसाद कोइरालाले दुई श्रीमती मध्ये जेठी श्रीमती मोहनकुमारी कोइरालाबाट मातृकाप्रसाद [[कोइराला]] एक छोरा मात्र जन्म भयो। कान्छी श्रीमती दिव्या कोइरालाबाट भने चार छोराहरू - पूर्वप्रधान मन्त्रीद्वय [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] र [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] एवं अन्य दुई छोराहरू - केशवप्रसाद कोइराला (उनी दिवंगत भएको र उनकी श्रीमती नोना कोइरालाको वि. सं. २०६३ मा निधन भयो।) र [[तारिणीप्रसाद कोइराला]] जन्मिएका थिए। ==राजनीतिक जीवन== मातृकाप्रसाद कोइरालाको राजनीतिक जीवन [[भारत]]को स्वतन्त्रता सङ्ग्रामबाट सुरू भएको हो। भारतीय नेताहरू डा. राजेन्द्रप्रसाद, डा. मनोहर लोहिया र लालबहादुर शास्त्रीसँग सँगै सहभागी भएका कोइरालालाई गिरफ्तार गरी वि. सं. १९८७ सालमा [[भारत]]को [[बिहार]]स्थित मोतीहारी जेलमा राखिएको थियो। गान्धीवादी दर्शनबाट प्रभावित कोइरालाले उच्च शिक्षामा भारतबाट स्नातकसम्म अध्ययन गरेका थिए भने भारतबाटै विद्यालंकार समेत ग्रहण गरेका थिए। त्यसपछि सन् १९३० तिर मातृकाप्रसाद कोइराला नेपाल आए। सुरूमा उनले सरकारी जागिर खाए। वि. सं. २००४ सालमा भएको [[विराटनगर जुट मिल]]को श्रमिक आन्दोलनमा नेतृत्व तहको भूमिका निर्वाह गरे। यो नै उनले नेपालमा गरेका राजनीतिमा सक्रिय भूमिकाको पहिलो कदम थियो। वि. सं. २००३ सालमा उनी [[नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस]]को संस्थापक अध्यक्ष बने। २००६ सालमा [[नेपाली कांग्रेस]]को संस्थापक सदस्य र पहिलो निर्वाचित सभापति बने। ==प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|पहिलो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्}} उनी वि. सं. २००७ सालको क्रान्तिपछि गठित पहिलो नागरिक सरकारको प्रधानमन्त्री (२००८ सालमा) भए। वि. सं. २००८ सालमा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]को राजीनामासँगै भारतीय प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरू]]को सल्लाहमा राजा त्रिभुवनले २००७ सालको क्रान्तिको सरगमबाट भर्खरै बाहिर आएको ठुलो दल कांग्रेसका तत्कालीन सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालालाई प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरे। मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री भएपछि नेपाली कांग्रेसमा घरझगडा सुरु भयो। [[नेपाली कांग्रेस]]भित्र प्रधानमन्त्री ठुलो कि पार्टी सभापति ठुलो भन्ने बहसले निकै व्यापकता पायो। कांग्रेसको कलह घरझगडा अन्तत: पार्टी फुटमा नै पुग्यो।<ref>[[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|मातृकालाई नेहरूको पत्र]] [[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|http://bit.ly/2FD5ZJg]]</ref> ===विवादित कार्यहरू=== * भारतीय सैनिक मिसनको आगमन एक वर्षका लागि भएको थियो। तर उसको बसाइ लामो समयसम्म रहने छाँटकाँट देखियो। उसले [[नेपाली सेना]]को पुनर्गठन गर्‍यो र २५ हजारबाट घटाएर ६ हजारमा सीमित गरिदियो। * नेपाली जनशक्तिले यहाँको प्रशासन चलाउन सक्तैन भनेर सरकारको गृह, सामान्य प्रशासन, अर्थ, रक्षा, परराष्ट्रलगायत विभागहरूमा भारतीय प्रशासकहरूलाई सल्लाहकार बनाएर राखियो। भारतीय प्रशासनविज्ञ मि.बुचको नेतृत्वको कमिसनले बुझाएको रिपोर्टका आधाररमा प्रहरी र निजामती सेवाका वरिष्ठ अधिकृत लगायतका तीन सयभन्दा धेरै जनशक्ति प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसादले भारतीय प्रधानमन्त्रीलाई अनुरोध गरेर यहाँ जिम्मेवारीमा राखेका थिए। * त्यतिखेरको राजनीतिक वातावरणलाई हेर्दा यहाँको राज्य सञ्चालनमा भारतीयहरूकै हालीमुहाली थियो। मन्त्रिमण्डलको बैठकको कार्यसूची बनाएर बैठक बसाल्ने, निर्णय गराउने कार्य भारतीय सल्लाहकार [[गोविन्द नारायण]] र हिन्द राजदूतले गर्थे। यस्तो लाग्थ्यो, यो कुनै भारतीय राज्यकै अङ्ग हो। कतिसम्म भन्नु त्यतिखेरको प्रधान न्यायालयको प्रधानन्यायाधीश र एटर्नी जनरल भारतीय थिए। मातृकाप्रसाद र उनका मन्त्रीहरू बेलाबखत आफ्नो आन्तरिक विषयमा पनि परामर्श र मार्गदर्शनका लागि दिल्ली गइरहन्थे। त्यतिखेर एउटा ठट्टा निकै प्रचलित थियो- पं. नेहरूलाई रुघा लाग्यो भने यहाँ प्रधानमन्त्री मातृकालाई हाच्छ्यूँ आउँछ। * २००९ सालमा भारतीय सैनिकको सञ्चार सेटसहितको चेकपोस्ट नेपालको उत्तरी सिमानामा पश्चिम दार्चुलादेखि पूर्वमा तप्लेजुङसम्म १८ ठाउँमा स्थापना गरिएको थियो। संक्षेपमा भन्नुपर्दा नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउने ठुलो चुनौती उपस्थित थियो। ===राजीनामा === मातृकाप्रसाद र विश्वेश्वरप्रसादबीचको द्वन्द्वका कारण नेपाली कांग्रेसको यो सरकार एक वर्ष पनि टिकेन। २६ साउन २००९ मा मातृकाले प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामा दिए। राजा त्रिभुवनले [[केशर शमशेर राणा]]सहितको ६ सदस्यीय परामर्शदाताबाट ११ महिना जति शासन सत्ता चलाए। ==दोश्रो प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|दोस्रो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्}} मातृकाप्रसादले नेपाली कांग्रेस परित्याग गरि नेपाल प्रजा पार्टी गठन गरे। २ असार २०१० मा फेरि मातृकाप्रसादकै प्रधानमन्त्रीत्वमा ५ सदस्यीय मन्त्रिमण्डल गठन भयो।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 शाही घोषणा]</ref> त्यो सरकार राष्ट्रिय प्रजा पार्टीको थियो। १९ फागुन २०११ मा युवराजाधिराजको हैसियतमा तत्कालीन प्रमुख राज-प्रतिनिधि महेन्द्रले मातृकाप्रसादको सरकार विघटन गरे।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 महेन्द्र बिरबिक्रम शाहदेवबाट बक्सेको शाहि घोषणा]</ref> ==प्रधानमन्त्री पछिको जीवन== वि. सं. २०१७ सालको राजनीतिक घटनाक्रममा उनले एक महिनासम्म जेल जीवन बिताउनुपर्‍यो। == कुटनीति == [[चित्र:JFKWHP-KN-C18540.jpg|thumb|राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडी]] र अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत मातृकाप्रसाद कोइराला]] वि. सं. २०१८ सालमा [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत|अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत]] हुनुका साथै [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]का लागि स्थायी प्रतिनिधिमा नियुक्त भए। उनी वि. सं. २०३० सालमा राष्ट्रिय विकास परिषद् मा मनोनित भए। वि. सं. २०३१ सालमा विश्व शान्ति सम्मेलनको नेतृत्व गरेका थिए। वि. सं. २०३४ सालमा [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] सदस्यमा मनोनित भए पनि वि. सं. २०३५ सालमा राजीनामा दिए। २०३६ सालमा [[मोरङ जिल्ला]]बाट [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] सदस्यमा पुनः निर्वाचित भए। वि. सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि. सं. २०४९ सालमा कोइरालाले प्रजातान्त्रिक पार्टीको अधिवेशन आह्वान गरे। उक्त अधिवेशनपछि प्रजातान्त्रिक पार्टी राष्ट्रिय जनता परिषद् बन्यो। उनी मरणोपरान्त सो पार्टीको अध्यक्ष रहे। ==प्रकाशनहरू== मानार्थ ब्रीगेडियन जनरल (महारथी)को उपाधि प्राप्त कोइराला २००८ सालमा 'गोर्खाली' र 'जन्मभूमि' पत्रिकाको सम्पादक भए। उहाँका 'मेरो असम यात्रा', 'कोशीको कथा', 'मातृकाका कथा', 'पीपाको हबल्दार' जस्ता कृतिहरूलगायत विभिन्न पत्रिपत्रिकामा लेखरचनाहरू प्रकाशित छन्। उनी केही वर्षदेखि आफ्नो जीवनी लेखिरहेका थिए। ==मृत्यु== उनको निधन वि. सं. २०५४ साल भदौ २६ गते काठमाडौँमा भयो। == यो पनि हेर्नुहोस == * [[कोइराला परिवार]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:कोइराला परिवार]] [[श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] b8eorxnouhm7crzfvbrbi27ogokhhsf 1356898 1356897 2026-05-27T19:44:30Z Bishaldev100 28807 1356898 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = मातृका प्रसाद कोइराला |image = Matrika Prasad Koirala2.jpg |office43 = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत|अमेरिकाका लागि नेपाली राजदूत]] |term_start3 =सन् १९६१ |term_end3 = १९६४ |predecessor3 = [[ऋषिकेश शाह]] |successor3 = [[पद्म बहादुर खत्री]] |office1 = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|१८औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]] |monarch1 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] |term_start1 = २०१० असार २<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 २०१० असार ४ को राजपत्र]</ref> |term_end1 = २०११ फागुन १९ <ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 २०११ फागुन १९ मा श्री ५ युवाराजधिराज वीरविक्रम शाह देवबाट बक्सेको शाही घोसणा]</ref> १९५२ |predecessor1 = [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर ज.ब.रा.]] |successor1 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को शासन |monarch2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन]], [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]] |term_start2 = १५ जून १९५३ |term_end2 = १४ अप्रिल १९५५ |predecessor2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को शासन |successor2 = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को शासन |office4= [[नेपाली काँग्रेसका अध्यक्षहरू|नेपाली काँग्रेसका प्रथम अध्यक्ष]] |term_start4 = १२ अप्रिल १९५० |term_end4 = २६ मे १९५२ |successor4=[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |party =नेपाली कांग्रेस<br>[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |birth_date = {{birth date|1912|1|1|df=y}} |birth_place = बनारस, [[बेलायती शासन]] |death_date = {{death date and age|1997|9|11|1912|1|1|df=y}} |death_place = [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[नेपाल]] |parents = [[कृष्णप्रसाद कोइराला|कृष्ण प्रसाद कोइराला]]<br/>मोहन कुमारी कोइराला |relatives = [[कोइराला परिवार]] हेर्नुहोस् }} '''मातृकाप्रसाद कोइराला''' प्रजातान्त्रिक [[नेपाल]]का प्रथम नागरिक प्रधानमन्त्री तथा राणाशाही शासनविरुद्ध भएको विक्रम सम्वत २००७ सालको जनक्रान्तिका अथक योद्धा मातृकाप्रसाद कोइरालाको जन्म वि. सं. १९६८ साल पुस १७ गते विराटनगरमा भएको थियो। उनी समाजसेवी [[कृष्णप्रसाद कोइराला]]का जेठा छोरा हुन्। कृष्णप्रसाद कोइरालाले दुई श्रीमती मध्ये जेठी श्रीमती मोहनकुमारी कोइरालाबाट मातृकाप्रसाद [[कोइराला]] एक छोरा मात्र जन्म भयो। कान्छी श्रीमती दिव्या कोइरालाबाट भने चार छोराहरू - पूर्वप्रधान मन्त्रीद्वय [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] र [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] एवं अन्य दुई छोराहरू - केशवप्रसाद कोइराला (उनी दिवंगत भएको र उनकी श्रीमती नोना कोइरालाको वि. सं. २०६३ मा निधन भयो।) र [[तारिणीप्रसाद कोइराला]] जन्मिएका थिए। ==राजनीतिक जीवन== मातृकाप्रसाद कोइरालाको राजनीतिक जीवन [[भारत]]को स्वतन्त्रता सङ्ग्रामबाट सुरू भएको हो। भारतीय नेताहरू डा. राजेन्द्रप्रसाद, डा. मनोहर लोहिया र लालबहादुर शास्त्रीसँग सँगै सहभागी भएका कोइरालालाई गिरफ्तार गरी वि. सं. १९८७ सालमा [[भारत]]को [[बिहार]]स्थित मोतीहारी जेलमा राखिएको थियो। गान्धीवादी दर्शनबाट प्रभावित कोइरालाले उच्च शिक्षामा भारतबाट स्नातकसम्म अध्ययन गरेका थिए भने भारतबाटै विद्यालंकार समेत ग्रहण गरेका थिए। त्यसपछि सन् १९३० तिर मातृकाप्रसाद कोइराला नेपाल आए। सुरूमा उनले सरकारी जागिर खाए। वि. सं. २००४ सालमा भएको [[विराटनगर जुट मिल]]को श्रमिक आन्दोलनमा नेतृत्व तहको भूमिका निर्वाह गरे। यो नै उनले नेपालमा गरेका राजनीतिमा सक्रिय भूमिकाको पहिलो कदम थियो। वि. सं. २००३ सालमा उनी [[नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस]]को संस्थापक अध्यक्ष बने। २००६ सालमा [[नेपाली कांग्रेस]]को संस्थापक सदस्य र पहिलो निर्वाचित सभापति बने। ==प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|पहिलो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्}} उनी वि. सं. २००७ सालको क्रान्तिपछि गठित पहिलो नागरिक सरकारको प्रधानमन्त्री (२००८ सालमा) भए। वि. सं. २००८ सालमा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]को राजीनामासँगै भारतीय प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरू]]को सल्लाहमा राजा त्रिभुवनले २००७ सालको क्रान्तिको सरगमबाट भर्खरै बाहिर आएको ठुलो दल कांग्रेसका तत्कालीन सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालालाई प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरे। मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री भएपछि नेपाली कांग्रेसमा घरझगडा सुरु भयो। [[नेपाली कांग्रेस]]भित्र प्रधानमन्त्री ठुलो कि पार्टी सभापति ठुलो भन्ने बहसले निकै व्यापकता पायो। कांग्रेसको कलह घरझगडा अन्तत: पार्टी फुटमा नै पुग्यो।<ref>[[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|मातृकालाई नेहरूको पत्र]] [[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|http://bit.ly/2FD5ZJg]]</ref> ===विवादित कार्यहरू=== * भारतीय सैनिक मिसनको आगमन एक वर्षका लागि भएको थियो। तर उसको बसाइ लामो समयसम्म रहने छाँटकाँट देखियो। उसले [[नेपाली सेना]]को पुनर्गठन गर्‍यो र २५ हजारबाट घटाएर ६ हजारमा सीमित गरिदियो। * नेपाली जनशक्तिले यहाँको प्रशासन चलाउन सक्तैन भनेर सरकारको गृह, सामान्य प्रशासन, अर्थ, रक्षा, परराष्ट्रलगायत विभागहरूमा भारतीय प्रशासकहरूलाई सल्लाहकार बनाएर राखियो। भारतीय प्रशासनविज्ञ मि.बुचको नेतृत्वको कमिसनले बुझाएको रिपोर्टका आधाररमा प्रहरी र निजामती सेवाका वरिष्ठ अधिकृत लगायतका तीन सयभन्दा धेरै जनशक्ति प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसादले भारतीय प्रधानमन्त्रीलाई अनुरोध गरेर यहाँ जिम्मेवारीमा राखेका थिए। * त्यतिखेरको राजनीतिक वातावरणलाई हेर्दा यहाँको राज्य सञ्चालनमा भारतीयहरूकै हालीमुहाली थियो। मन्त्रिमण्डलको बैठकको कार्यसूची बनाएर बैठक बसाल्ने, निर्णय गराउने कार्य भारतीय सल्लाहकार [[गोविन्द नारायण]] र हिन्द राजदूतले गर्थे। यस्तो लाग्थ्यो, यो कुनै भारतीय राज्यकै अङ्ग हो। कतिसम्म भन्नु त्यतिखेरको प्रधान न्यायालयको प्रधानन्यायाधीश र एटर्नी जनरल भारतीय थिए। मातृकाप्रसाद र उनका मन्त्रीहरू बेलाबखत आफ्नो आन्तरिक विषयमा पनि परामर्श र मार्गदर्शनका लागि दिल्ली गइरहन्थे। त्यतिखेर एउटा ठट्टा निकै प्रचलित थियो- पं. नेहरूलाई रुघा लाग्यो भने यहाँ प्रधानमन्त्री मातृकालाई हाच्छ्यूँ आउँछ। * २००९ सालमा भारतीय सैनिकको सञ्चार सेटसहितको चेकपोस्ट नेपालको उत्तरी सिमानामा पश्चिम दार्चुलादेखि पूर्वमा तप्लेजुङसम्म १८ ठाउँमा स्थापना गरिएको थियो। संक्षेपमा भन्नुपर्दा नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउने ठुलो चुनौती उपस्थित थियो। ===राजीनामा === मातृकाप्रसाद र विश्वेश्वरप्रसादबीचको द्वन्द्वका कारण नेपाली कांग्रेसको यो सरकार एक वर्ष पनि टिकेन। २६ साउन २००९ मा मातृकाले प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामा दिए। राजा त्रिभुवनले [[केशर शमशेर राणा]]सहितको ६ सदस्यीय परामर्शदाताबाट ११ महिना जति शासन सत्ता चलाए। ==दोश्रो प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|दोस्रो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्}} मातृकाप्रसादले नेपाली कांग्रेस परित्याग गरि नेपाल प्रजा पार्टी गठन गरे। २ असार २०१० मा फेरि मातृकाप्रसादकै प्रधानमन्त्रीत्वमा ५ सदस्यीय मन्त्रिमण्डल गठन भयो।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 शाही घोषणा]</ref> त्यो सरकार राष्ट्रिय प्रजा पार्टीको थियो। १९ फागुन २०११ मा युवराजाधिराजको हैसियतमा तत्कालीन प्रमुख राज-प्रतिनिधि महेन्द्रले मातृकाप्रसादको सरकार विघटन गरे।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 महेन्द्र बिरबिक्रम शाहदेवबाट बक्सेको शाहि घोषणा]</ref> ==प्रधानमन्त्री पछिको जीवन== वि. सं. २०१७ सालको राजनीतिक घटनाक्रममा उनले एक महिनासम्म जेल जीवन बिताउनुपर्‍यो। == कुटनीति == [[चित्र:JFKWHP-KN-C18540.jpg|thumb|राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडी]] र अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत मातृकाप्रसाद कोइराला]] वि. सं. २०१८ सालमा [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत|अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत]] हुनुका साथै [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]का लागि स्थायी प्रतिनिधिमा नियुक्त भए। उनी वि. सं. २०३० सालमा राष्ट्रिय विकास परिषद् मा मनोनित भए। वि. सं. २०३१ सालमा विश्व शान्ति सम्मेलनको नेतृत्व गरेका थिए। वि. सं. २०३४ सालमा [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] सदस्यमा मनोनित भए पनि वि. सं. २०३५ सालमा राजीनामा दिए। २०३६ सालमा [[मोरङ जिल्ला]]बाट [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] सदस्यमा पुनः निर्वाचित भए। वि. सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि. सं. २०४९ सालमा कोइरालाले प्रजातान्त्रिक पार्टीको अधिवेशन आह्वान गरे। उक्त अधिवेशनपछि प्रजातान्त्रिक पार्टी राष्ट्रिय जनता परिषद् बन्यो। उनी मरणोपरान्त सो पार्टीको अध्यक्ष रहे। ==प्रकाशनहरू== मानार्थ ब्रीगेडियन जनरल (महारथी)को उपाधि प्राप्त कोइराला २००८ सालमा 'गोर्खाली' र 'जन्मभूमि' पत्रिकाको सम्पादक भए। उहाँका 'मेरो असम यात्रा', 'कोशीको कथा', 'मातृकाका कथा', 'पीपाको हबल्दार' जस्ता कृतिहरूलगायत विभिन्न पत्रिपत्रिकामा लेखरचनाहरू प्रकाशित छन्। उनी केही वर्षदेखि आफ्नो जीवनी लेखिरहेका थिए। ==मृत्यु== उनको निधन वि. सं. २०५४ साल भदौ २६ गते काठमाडौँमा भयो। == यो पनि हेर्नुहोस == * [[कोइराला परिवार]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:कोइराला परिवार]] [[श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] 2g0sr8h3dbtwamlqi1kntce4ilselju 1356899 1356898 2026-05-27T19:45:04Z Bishaldev100 28807 1356899 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = मातृका प्रसाद कोइराला |image = Matrika Prasad Koirala2.jpg |office3 = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत|अमेरिकाका लागि नेपाली राजदूत]] |term_start3 =सन् १९६१ |term_end3 = १९६४ |predecessor3 = [[ऋषिकेश शाह]] |successor3 = [[पद्म बहादुर खत्री]] |office1 = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|१८औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]] |monarch1 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] |term_start1 = २०१० असार २<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 २०१० असार ४ को राजपत्र]</ref> |term_end1 = २०११ फागुन १९ <ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 २०११ फागुन १९ मा श्री ५ युवाराजधिराज वीरविक्रम शाह देवबाट बक्सेको शाही घोसणा]</ref> १९५२ |predecessor1 = [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर ज.ब.रा.]] |successor1 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को शासन |monarch2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन]], [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]] |term_start2 = १५ जून १९५३ |term_end2 = १४ अप्रिल १९५५ |predecessor2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को शासन |successor2 = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को शासन |office4= [[नेपाली काँग्रेसका अध्यक्षहरू|नेपाली काँग्रेसका प्रथम अध्यक्ष]] |term_start4 = १२ अप्रिल १९५० |term_end4 = २६ मे १९५२ |successor4=[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |party =नेपाली कांग्रेस<br>[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |birth_date = {{birth date|1912|1|1|df=y}} |birth_place = बनारस, [[बेलायती शासन]] |death_date = {{death date and age|1997|9|11|1912|1|1|df=y}} |death_place = [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[नेपाल]] |parents = [[कृष्णप्रसाद कोइराला|कृष्ण प्रसाद कोइराला]]<br/>मोहन कुमारी कोइराला |relatives = [[कोइराला परिवार]] हेर्नुहोस् }} '''मातृकाप्रसाद कोइराला''' प्रजातान्त्रिक [[नेपाल]]का प्रथम नागरिक प्रधानमन्त्री तथा राणाशाही शासनविरुद्ध भएको विक्रम सम्वत २००७ सालको जनक्रान्तिका अथक योद्धा मातृकाप्रसाद कोइरालाको जन्म वि. सं. १९६८ साल पुस १७ गते विराटनगरमा भएको थियो। उनी समाजसेवी [[कृष्णप्रसाद कोइराला]]का जेठा छोरा हुन्। कृष्णप्रसाद कोइरालाले दुई श्रीमती मध्ये जेठी श्रीमती मोहनकुमारी कोइरालाबाट मातृकाप्रसाद [[कोइराला]] एक छोरा मात्र जन्म भयो। कान्छी श्रीमती दिव्या कोइरालाबाट भने चार छोराहरू - पूर्वप्रधान मन्त्रीद्वय [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] र [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] एवं अन्य दुई छोराहरू - केशवप्रसाद कोइराला (उनी दिवंगत भएको र उनकी श्रीमती नोना कोइरालाको वि. सं. २०६३ मा निधन भयो।) र [[तारिणीप्रसाद कोइराला]] जन्मिएका थिए। ==राजनीतिक जीवन== मातृकाप्रसाद कोइरालाको राजनीतिक जीवन [[भारत]]को स्वतन्त्रता सङ्ग्रामबाट सुरू भएको हो। भारतीय नेताहरू डा. राजेन्द्रप्रसाद, डा. मनोहर लोहिया र लालबहादुर शास्त्रीसँग सँगै सहभागी भएका कोइरालालाई गिरफ्तार गरी वि. सं. १९८७ सालमा [[भारत]]को [[बिहार]]स्थित मोतीहारी जेलमा राखिएको थियो। गान्धीवादी दर्शनबाट प्रभावित कोइरालाले उच्च शिक्षामा भारतबाट स्नातकसम्म अध्ययन गरेका थिए भने भारतबाटै विद्यालंकार समेत ग्रहण गरेका थिए। त्यसपछि सन् १९३० तिर मातृकाप्रसाद कोइराला नेपाल आए। सुरूमा उनले सरकारी जागिर खाए। वि. सं. २००४ सालमा भएको [[विराटनगर जुट मिल]]को श्रमिक आन्दोलनमा नेतृत्व तहको भूमिका निर्वाह गरे। यो नै उनले नेपालमा गरेका राजनीतिमा सक्रिय भूमिकाको पहिलो कदम थियो। वि. सं. २००३ सालमा उनी [[नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस]]को संस्थापक अध्यक्ष बने। २००६ सालमा [[नेपाली कांग्रेस]]को संस्थापक सदस्य र पहिलो निर्वाचित सभापति बने। ==प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|पहिलो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्}} उनी वि. सं. २००७ सालको क्रान्तिपछि गठित पहिलो नागरिक सरकारको प्रधानमन्त्री (२००८ सालमा) भए। वि. सं. २००८ सालमा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]को राजीनामासँगै भारतीय प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरू]]को सल्लाहमा राजा त्रिभुवनले २००७ सालको क्रान्तिको सरगमबाट भर्खरै बाहिर आएको ठुलो दल कांग्रेसका तत्कालीन सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालालाई प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरे। मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री भएपछि नेपाली कांग्रेसमा घरझगडा सुरु भयो। [[नेपाली कांग्रेस]]भित्र प्रधानमन्त्री ठुलो कि पार्टी सभापति ठुलो भन्ने बहसले निकै व्यापकता पायो। कांग्रेसको कलह घरझगडा अन्तत: पार्टी फुटमा नै पुग्यो।<ref>[[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|मातृकालाई नेहरूको पत्र]] [[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|http://bit.ly/2FD5ZJg]]</ref> ===विवादित कार्यहरू=== * भारतीय सैनिक मिसनको आगमन एक वर्षका लागि भएको थियो। तर उसको बसाइ लामो समयसम्म रहने छाँटकाँट देखियो। उसले [[नेपाली सेना]]को पुनर्गठन गर्‍यो र २५ हजारबाट घटाएर ६ हजारमा सीमित गरिदियो। * नेपाली जनशक्तिले यहाँको प्रशासन चलाउन सक्तैन भनेर सरकारको गृह, सामान्य प्रशासन, अर्थ, रक्षा, परराष्ट्रलगायत विभागहरूमा भारतीय प्रशासकहरूलाई सल्लाहकार बनाएर राखियो। भारतीय प्रशासनविज्ञ मि.बुचको नेतृत्वको कमिसनले बुझाएको रिपोर्टका आधाररमा प्रहरी र निजामती सेवाका वरिष्ठ अधिकृत लगायतका तीन सयभन्दा धेरै जनशक्ति प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसादले भारतीय प्रधानमन्त्रीलाई अनुरोध गरेर यहाँ जिम्मेवारीमा राखेका थिए। * त्यतिखेरको राजनीतिक वातावरणलाई हेर्दा यहाँको राज्य सञ्चालनमा भारतीयहरूकै हालीमुहाली थियो। मन्त्रिमण्डलको बैठकको कार्यसूची बनाएर बैठक बसाल्ने, निर्णय गराउने कार्य भारतीय सल्लाहकार [[गोविन्द नारायण]] र हिन्द राजदूतले गर्थे। यस्तो लाग्थ्यो, यो कुनै भारतीय राज्यकै अङ्ग हो। कतिसम्म भन्नु त्यतिखेरको प्रधान न्यायालयको प्रधानन्यायाधीश र एटर्नी जनरल भारतीय थिए। मातृकाप्रसाद र उनका मन्त्रीहरू बेलाबखत आफ्नो आन्तरिक विषयमा पनि परामर्श र मार्गदर्शनका लागि दिल्ली गइरहन्थे। त्यतिखेर एउटा ठट्टा निकै प्रचलित थियो- पं. नेहरूलाई रुघा लाग्यो भने यहाँ प्रधानमन्त्री मातृकालाई हाच्छ्यूँ आउँछ। * २००९ सालमा भारतीय सैनिकको सञ्चार सेटसहितको चेकपोस्ट नेपालको उत्तरी सिमानामा पश्चिम दार्चुलादेखि पूर्वमा तप्लेजुङसम्म १८ ठाउँमा स्थापना गरिएको थियो। संक्षेपमा भन्नुपर्दा नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउने ठुलो चुनौती उपस्थित थियो। ===राजीनामा === मातृकाप्रसाद र विश्वेश्वरप्रसादबीचको द्वन्द्वका कारण नेपाली कांग्रेसको यो सरकार एक वर्ष पनि टिकेन। २६ साउन २००९ मा मातृकाले प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामा दिए। राजा त्रिभुवनले [[केशर शमशेर राणा]]सहितको ६ सदस्यीय परामर्शदाताबाट ११ महिना जति शासन सत्ता चलाए। ==दोश्रो प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|दोस्रो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्}} मातृकाप्रसादले नेपाली कांग्रेस परित्याग गरि नेपाल प्रजा पार्टी गठन गरे। २ असार २०१० मा फेरि मातृकाप्रसादकै प्रधानमन्त्रीत्वमा ५ सदस्यीय मन्त्रिमण्डल गठन भयो।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 शाही घोषणा]</ref> त्यो सरकार राष्ट्रिय प्रजा पार्टीको थियो। १९ फागुन २०११ मा युवराजाधिराजको हैसियतमा तत्कालीन प्रमुख राज-प्रतिनिधि महेन्द्रले मातृकाप्रसादको सरकार विघटन गरे।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 महेन्द्र बिरबिक्रम शाहदेवबाट बक्सेको शाहि घोषणा]</ref> ==प्रधानमन्त्री पछिको जीवन== वि. सं. २०१७ सालको राजनीतिक घटनाक्रममा उनले एक महिनासम्म जेल जीवन बिताउनुपर्‍यो। == कुटनीति == [[चित्र:JFKWHP-KN-C18540.jpg|thumb|राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडी]] र अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत मातृकाप्रसाद कोइराला]] वि. सं. २०१८ सालमा [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत|अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत]] हुनुका साथै [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]का लागि स्थायी प्रतिनिधिमा नियुक्त भए। उनी वि. सं. २०३० सालमा राष्ट्रिय विकास परिषद् मा मनोनित भए। वि. सं. २०३१ सालमा विश्व शान्ति सम्मेलनको नेतृत्व गरेका थिए। वि. सं. २०३४ सालमा [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] सदस्यमा मनोनित भए पनि वि. सं. २०३५ सालमा राजीनामा दिए। २०३६ सालमा [[मोरङ जिल्ला]]बाट [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] सदस्यमा पुनः निर्वाचित भए। वि. सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि. सं. २०४९ सालमा कोइरालाले प्रजातान्त्रिक पार्टीको अधिवेशन आह्वान गरे। उक्त अधिवेशनपछि प्रजातान्त्रिक पार्टी राष्ट्रिय जनता परिषद् बन्यो। उनी मरणोपरान्त सो पार्टीको अध्यक्ष रहे। ==प्रकाशनहरू== मानार्थ ब्रीगेडियन जनरल (महारथी)को उपाधि प्राप्त कोइराला २००८ सालमा 'गोर्खाली' र 'जन्मभूमि' पत्रिकाको सम्पादक भए। उहाँका 'मेरो असम यात्रा', 'कोशीको कथा', 'मातृकाका कथा', 'पीपाको हबल्दार' जस्ता कृतिहरूलगायत विभिन्न पत्रिपत्रिकामा लेखरचनाहरू प्रकाशित छन्। उनी केही वर्षदेखि आफ्नो जीवनी लेखिरहेका थिए। ==मृत्यु== उनको निधन वि. सं. २०५४ साल भदौ २६ गते काठमाडौँमा भयो। == यो पनि हेर्नुहोस == * [[कोइराला परिवार]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:कोइराला परिवार]] [[श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] ap7011rz6ltpjk1i3ts3jht3us65xf2 0 37123 1356938 1350291 2026-05-28T10:12:55Z CommonsDelinker 144 Replacing President_Ronald_Reagan_with_King_Birendra_Bir_Kikram_Shah_Dev_of_Nepal_and_Joan_Rivers.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_During_The_State_Visit_of_King_Birendra_Bir_Kikram_Shah_Dev_of_Nepal_with_Joan_Rivers_in_The_East_Room_-_DPLA_-_60fec 1356938 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ जेठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पुस १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ जेठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} '''वीरेन्द्रवीरविक्रम शाह''' (वि.सं. २००२-२०५८) नेपालका दशौँ शाहवंशीय राजा थिए। यिनले वि.सं. २०२८ देखि वि.सं. २०५८ सम्म नेपालको शासन गरेका थिए। उनका तीनजना सन्तान [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]] शाह, [[अधिराजकुमारी श्रुति|अधिराजकुमारी श्रुति शाह]] तथा [[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन शाह]]का रूपमा जन्मिएका थिए। वीरेन्द्रका दुई जना भाइहरू हुन् । माहिला [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]] र कान्छा [[धीरेन्द्र शाह]] । धीरेन्द्रको पनि राज[[दरबार हत्याकाण्ड]]मा मृत्यु भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्डको १७ वर्ष पूरा, रहस्य गर्भमै|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/06/683284|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> राजा वीरेन्द्र असल त थिए तर ‘स्ट्रङ’ थिएनन्। उनी सल्लाहकारसँग सर-सल्लाह धेरै गर्थे। कन्सल्टेसनबाट निर्णयमा पुग्नेभन्दा पनि कन्सल्टेसनबाट कन्फ्यूज हुने कमजोरी उनमा देखियो।<ref name=":6">{{Cite web |date=२०८० पौष १, आइतबार |title=‘महेन्द्र रहेको भए उनीबाटै जनतामा अधिकार हस्तान्तरण हुन्थ्यो’ |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20231217-paush1-coup-mahendra-shaha-/13230 |website=उकालो}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == तत्कालीन युवराज [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीरविक्रम शाह देव]] र उनकी जेठी पत्नी राजकुमारी [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी]]का जेठा छोराको रूपमा वि.सं. २००२ पुष १४ मा काठमाडौँको [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा वीरेन्द्रको जन्म भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-1678.html|title=सन्दर्भ पुस १४ : सम्झनामा राजा वीरेन्द्र|date=१४ पुष २०७१|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> वीरेन्द्रले उनका भाइ [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]सँग दार्जिलिङको सेन्ट जोसेफ स्कुलमा आठ वर्ष अध्ययन गरेका थिए। २०११ फागुन ३० मा उनीहरूका हजुरबुवा [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को निधन भएको थियो र उनका पिता [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले नेपाली राजगद्दी सम्हालेका थिए। बाबुको स्वर्गारोहणसँगै वीरेन्द्र नेपालका युवराज बनेका थिए। वि.सं २०१५ मा वीरेन्द्र [[संयुक्त अधिराज्य]]को इटन कलेजमा भर्ना भएका थिए। वि.सं २०२० सम्म इटनमा अध्ययन गरेपछि उनी नेपाल फर्केका थिए।<ref name="DT">{{cite news |title=King Birendra of Nepal |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1309622/King-Birendra-of-Nepal.html |publisher=डेली टेलिग्राफ |date=23 August 2001 |access-date=21 July 2008 }}</ref> पछि उनले २०२३ देखि २०२४ सम्म हार्वार्ड विश्वविद्यालयमा राजनीतिक सिद्धान्तको अध्ययन गर्नु पूर्व [[टोकियो विश्वविद्यालय]]मा केही समय बिताएर आफ्नो शिक्षा पूरा गरेका थिए।<ref name="BBC">{{cite news |title=Birendra: Nepal's monarch of change |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm |publisher=BBC |date=2 June 2001 |access-date=21 July 2008 }}</ref> यद्यपी [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] "छोरा अमेरिका पढेर त आयो, तर के पढ्यो, के पढ्यो’"भन्ने गर्थे । अमेरिकामा पढेको भए पनि राजा वीरेन्द्रको आफ्नै सोच थिएन। छोराप्रतिको असन्तुष्टि उनले [[भेष बहादुर थापा|भेषबहादुर थापा]] लगायत आफ्ना मन्त्रीलाई पनि सुनाएका हुन्। <ref name=":6" /> वीरेन्द्र आफ्नो युवावस्थामा यात्रा गर्न रुचि राख्दथे। उनी [[क्यानडा]], [[दक्षिण अमेरिका]], [[अफ्रिका]], [[भारत]]का धेरै भागहरू र अन्य थुप्रै एसियाली देशहरूको भ्रमणमा गएका थिए। उनी नेपाली कालिगढ र कला सङ्कलक तथा समर्थक पनि थिए। उनले पछि हेलिकप्टर उडाउन पनि सिकेका थिए।<ref name="NYT" /> वीरेन्द्रले २०२६ फागुन १६ मा राणा परिवारकी छोरी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्या राज्य लक्ष्मीदेवी]]सँग विवाह गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Milestones of History |last=Mainali |first=Pramod |year=2000 |isbn=99946-960-4-1 |page=111 }}</ref> इतिहासको सबैभन्दा भव्य हिन्दु विवाह समारोहको रूपमा रहेको उक्त विवाहको लागि ९५ लाख अमेरिकी डलर खर्च भएको थियो।<ref>{{cite magazine |title=Marriage of Convenience |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878784-1,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214175438/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878784-1,00.html |url-status=dead |archive-date=14 February 2009 |magazine=टाइम |date=9 March 1970 |access-date=21 July 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214175438/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878784-1,00.html |date=14 February 2009 }}</ref> == प्रारम्भिक शासनकाल == वीरेन्द्रले पिता [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]को निधन पश्चात् २०२८ माघ १७ मा २७ वर्षको उमेरमा नेपाली राजगद्दी सम्हालेका थिएँ। आरोहणका क्रममा उनी प्रभावकारी ढङ्गले निरपेक्ष राजा थिएँ। राजनीतिक दलहरूमा प्रतिबन्ध लगाइएको देशलाई उनले वंशाणुगत रूपमा प्राप्त गरेका थिएँ। उनले [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] भनेर चिनिने स्थानीय र क्षेत्रीय परिषद्हरूको प्रणालीमार्फत शासन गरेका थिएँ।<ref name="NYT">{{cite news |last=Crossette |first=Barbara |title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63 |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=3 June 2001 |access-date=21 July 2008 }}</ref> राजाको हैसियतमा उनको पहिलो विदेश यात्रा २०३० असोज २६ मा [[भारत]] र त्यसको दुई महिना पछि [[चीन]]को भ्रमण गरेका थिएँ।<ref>{{cite web|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|title=King Birendra's Historic China Visit|access-date=23 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archive-date=23 July 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit |date=23 July 2015 }}</ref> राजा बीरेन्द्रको राज्याभिषेकका अवसरमा आयोजित रात्रीभोजमा उनले नेपाललाई [[शान्तिक्षेत्रको प्रस्ताव|शान्तिक्षेत्र]] घोषित गरियोस् भनी प्रस्ताव राखेका थिएँ। ===२०३७ को जनमत सङ्ग्रह === [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]]का सरकारी प्रतिष्ठित नेताहरू [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] प्रणाली हटाउने प्रयास गरेकाले उनीहरूलाई गिरफ्तार गरिएको थियो। बढ्दो प्रजातन्त्र समर्थक आन्दोलनका कारण वीरेन्द्रले गैरदलीय र बहुदलीय व्यवस्थाबीच निर्णय गर्न [[जनमत सङ्ग्रह, २०३७|जनमत सङ्ग्रह]] गर्ने घोषणा गरेका थिएँ।<ref name="NYT" /> जनमत सङ्ग्रह २०३७ वैशाख २० गते सम्पन्न भएको थियो। गैर-दलीय प्रणालीले ५५% र बहुदलीयले ४५% मत प्राप्त गर्दै पञ्चायती व्यवस्थाले जित हासिल गरेको थियो।<ref name="Malhotra">{{cite news |last=Malhotra |first=Inder |date=4 June 2001 |title=King Birendra of Nepal |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal |access-date=21 July 2008}}</ref> सोही दशकमा राजनीतिक सङ्गठनहरूमाथि लगाइएका बन्देजहरू कम भएका थिएँ र उदार विद्यार्थी नेतृत्वका समूहहरूले नेपालमा संवैधानिक परिवर्तनको माग गर्न थालेका थिएँ।<ref name="BBC" /><ref>{{cite web|url=http://www.nepalhomepage.com/news/century_poll/english/birendra|title=King Birendra Credentials}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117071004/http://nepalhomepage.com/news/century_poll/english/birendra/ |date=2020-11-17 }}</ref> == प्रजातान्त्रिक काल == [[चित्र:Birendra of Nepal with Rajiv Gandhi.jpg|राजा वीरेन्द्र र भारतीय प्रधानमन्त्री [[राजीव गान्धी]] हात मिलाउँदै|thumb]] वि.सं २०३७ सालपछि [[नेपाल]]मा एकपछि अर्को हड्ताल र प्रजातन्त्र समर्थकद्वारा दङ्गा मच्चाइएको थियो। दङ्गाका कारण वीरेन्द्रले राजनीतिक दलमाथिको प्रतिबन्ध हटाएर [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६ साल]]मा संवैधानिक [[नेपालका राजाहरूको सूची|राजा]] बन्ने सहमति गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/nepal/53.htm |title=The Constitution of 1990 |access-date=21 July 2008 |publisher=Country Studies}} </ref> उनले प्रमुख प्रतिपक्षी गुटको प्रतिनिधित्व गर्न र राजनीतिक सुधारका लागि उनीहरूको मागलाई साम्य पार्न नयाँ संविधान तयार गर्न स्वतन्त्र संविधान सिफारिस आयोग गठन गरेका थिएँ। आयोगले उनलाई २०४७ भदौ २५ मा प्रस्तावित संविधानको मस्यौदा प्रस्तुत गरेको थियो। नयाँ संविधानले वीरेन्द्रलाई बहुदलीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थासहितको संवैधानिक राजतन्त्रको प्रमुख बनाउने थियो। संविधानको मस्यौदा प्रधानमन्त्री [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] र उनको मन्त्रिमण्डलबाट अनुमोदन भएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|title=King Birendra of Nepal A ruler much loved by his people, he bowed to popular will and surrendered absolute power|newspaper=The Guardian|date=4 June 2001|last1=Malhotra|first1=Inder}}</ref> त्यसैले २०४७ कात्तिक २३ मा वीरेन्द्रले नयाँ संविधानले नेपाललाई संवैधानिक राजतन्त्रमा परिणत गरेको प्रष्ट पारेका थिएँ। संवैधानिक राजतन्त्रको रूपमा वीरेन्द्रलाई आफ्नो प्रजातान्त्रिक दृष्टिकोण र व्यवहारका साथै राजनैतिक दलहरूको समर्थताको प्राप्त गर्न असमर्थ रहेका कारण [[माओवादी जनयुद्ध|नेपाली जनयुद्ध]] रोक्न विफल भएका थिएँ।<ref>{{Cite web |last=VIEWPOINT |date=2022-06-02 |title=13 Reasons Why Former King Birendra Shah Is the Most Loved Monarch of Nepal |url=https://www.nepwave.com/13-reasons-why-former-king-birendra-shah-is-the-most-loved-monarch-of-nepal/ |access-date=2022-07-16 |website=NEPWAVE |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716221904/https://www.nepwave.com/13-reasons-why-former-king-birendra-shah-is-the-most-loved-monarch-of-nepal/ |date=2022-07-16 }}</ref> माओवादी विद्रोही र सरकारी सेनाबीच द्वन्द्व सुरु भएको थियो। यो युद्ध वि.सं २०५२ देखि २०६२ सम्म रहेको थियो।<ref name=":1"/> == उल्लेखनीय कार्य तथा सुधारका प्रयासहरू == === कूटनीतिक अभियान === [[चित्र:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[रोनाल्ड रेगन]]सँग वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव]] [[भारत]], [[चीन]] र [[सोभियत सङ्घ]]को अतिक्रमणका बावजुद उनी नेपालको स्वतन्त्रता कायम राख्न सफल भएका थिएँ। राजाको रूपमा उनको पहिलो विदेश भ्रमण २६ असोज २०३० मा [[भारत]] र त्यसको दुई महिनापछि [[चीन]] रहेको थियो।<ref>{{cite web |title=King Birendra's Historic China Visit |url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit |archive-date=23 July 2015 |access-date=23 July 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit |date=23 July 2015 }}</ref> उनले मुस्ताङ क्रान्तिको क्रममा [[नेपाल]]बाट मुस्ताङ र चीनबाट [[तिब्बत]]लाई टुक्रिनबाट रोकेका थिएँ। [[चीन]]विरुद्ध काम गर्ने खम्पा विद्रोहको निःशस्त्रीकरणले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको थियो।<ref>{{cite web |date=2020-01-28 |title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह ! |url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/ |access-date=2022-07-23 |website=स्वदेश नेपाल |language=नेपाली }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/ |date=2022-07-23 }}</ref><ref>{{cite web |last=देवकी विष्ट |title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाइँं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण |url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593 |access-date=2022-07-23 |website=ब्रेक एन लिङ्स |language=नेपाली }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593 |date=2022-08-10 }}</ref> [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]] र दक्षिण एसियाली खाद्य भण्डारको स्थापनाका लागि योगदानको दिएका थिएँ। आफ्नो शासनकालमा उनले [[काठमाडौँ]]मा सार्क सचिवालय पनि स्थापना गर्न सफल भएका थिएँ।<ref name=":3">{{cite web |last=Basnyat |first=Prem Singh |title=A forgotten history |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/ |access-date=2022-07-22 |website=My Republica |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/ |date=2022-07-23 }}</ref><ref name="premBasnyat">{{Cite book |last=Basnyāta |first=P. |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007 |publisher=Sarwochcha Man Singh Basnyat |isbn=978-99946-2-863-6}}</ref> उनले थप ४६ देशहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्न सफल भएका थिएँ जसले कूटनीतिक सम्बन्धका लागि देशहरूको कुल सङ्ख्या ४९ बाट ९६ पुर्‍याएको थियो।<ref name=":2">{{cite web |title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations |url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/ |access-date=2022-07-16 |website=Nepal Press |language=en}}</ref> उनले [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]मा नेपाललाई शान्ति क्षेत्रको रूपमा प्रवद्र्धन गरी नेपालको तटस्थताको नीतिलाई थप मजबुत बनाएका थिएँ।<ref>{{cite web |title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe |url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/ |access-date=2022-07-16 |language=en}}</ref> [[एसिया]]का दुई शक्तिको बीचमा रहेको नेपालले दुवै देशसँग राम्रो सम्बन्ध राख्नुपर्ने उनको धारणा उनको थियो।<ref name="Malhotra" /> === शान्ति प्रवर्द्धन === उनले नेपालको ऐतिहासिक शान्ति स्थिति, [[गौतम बुद्ध]]को जन्म र कुनै पनि विदेशी शक्तिसँग असंलग्न हुने ऐतिहासिक नीतिलाई ध्यानमा राखी नेपाललाई शान्ति क्षेत्र घोषणा गर्न प्रस्ताव गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |last=Magazine |first=New Spolight |title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal. |url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/ |access-date=2022-07-16 |website=SpotlightNepal |language=en}}</ref> यस प्रस्तावलाई [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]का ११६ देशहरूले समर्थन गरेका थिएँ।<ref name=":2" /> पछि उनले वि.सं २०४२ सालमा मा "शान्ति कायम राख्ने प्रशिक्षण शिविर" को स्थापना गरेका थिएँ। यसलाई पछि २०५७ मा शान्ति सेनालाई तालिम दिनका लागि प्रशिक्षण संस्थानलाई पुनर्संरचना गरिएको थियो। पछि यसलाई वीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन तालिम केन्द्र नामाकरण गरिएको थियो।<ref>{{cite web |title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्द्र |url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/ |access-date=2022-07-16 |website=bpotc.nepalarmy.mil.np}}</ref> यस संस्थालाई पछि प्रशिक्षण सङ्गठनको रूपमा पुनर्संरचना गरिएको थियो जसमार्फत नेपालले [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]को सहयोगमा प्रशिक्षित, शान्ति स्थापना गर्ने सेनाहरू पठाउँदै यसको सक्रिय सदस्य बनेको थियो। यस भन्दा अगाडि २०३० सालमा राजा वीरेन्द्रले उत्तरी हिमालय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने खम्पास विद्रोहलाई शान्तिपूर्ण तरिकाले निःशस्त्रीकरण गर्न, हतियार समर्पण गर्नेहरूलाई भूमि, पैसा र नागरिकता दिएर हातहतियार जफत गर्न सफल भएका थिएँ। यसरी आत्मसमर्पण नगर्नेहरूलाई तिब्बती क्षेत्रतिर जान निषेध गरिएको थियो।<ref name=":3" /><ref>{{cite web |last=Saxena |first=Shobhan |date=2008-03-30 |title=The legion of Betrayed Warriors |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms |access-date=2022-07-23 |website=द टाइम्स अफ इन्डिया |language=en}}</ref> वीरेन्द्रलाई देशमा [[माओवादी जनयुद्ध|माओवादी क्रान्ति]]लाई दबाउन [[नेपाली सेना|शाही सेना]]को प्रयोगलाई रोक्ने श्रेय पनि दिइन्छ, जसले स्थितिलाई अझ खराब बनाएको थियो र देशको शान्तिलाई बिथोलेको थियो।<ref name=":1" /><ref>{{Citation |last= |title=विरेन्द्रले माओवादी विरुद्ध किन सेना चालेनन् ? |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0 |language=नेपाली |access-date=2022-07-17}}</ref> === वातावरण संरक्षण === [[चित्र:Tibetan Snowcock.jpg|thumb|[[सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज]]मा [[कोङ्मा हिउँकुखुरा]]]] राजा वीरेन्द्र प्रकृतिप्रेमी र प्रकृति संरक्षणका महान् हिमायतीका रूपमा चिनिन्थे। उनकै शासनकालमा सरकारबाट प्रकृति संरक्षणको प्रचलन सुरु भएको थियो। तराईको व्यापक बसाइँसराइ र चोरी सिकारीका कारण गैँडाको सङ्ख्यामा आएको नाटकीय गिरावटले गर्दा सरकारले १३० जना सशस्त्र व्यक्तिहरूको गैँडा गस्ती बल र [[चितवन जिल्ला|चितवन]]भरि पहरेदार चौकीहरूको सञ्जाल स्थापना गर्न उत्प्रेरित गरेको थियो। [[गैँडा]]को लोप हुन नदिन वि.सं २०२६ मा, [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]लाई राजपत्राङ्कित गरी राष्ट्रिय निकुञ्ज कानून लागु गरिएको थियो र त्यसको अर्को ३ वर्ष सीमाङ्कन गरी २०२९ मा स्थापना गरिएको थियो।<ref name="Gurung1983">Gurung, K. K. (1983). ''Heart of the Jungle: the Wildlife of Chitwan, Nepal''. André Deutsch, London.</ref><ref name="adhikari">Adhikari, T. R. (2002). [http://www.sosrhino.org/news/Updatepoaching.pdf ''The curse of success''.] Habitat Himalaya - A Resources Himalaya Factfile, Volume IX, Number 3.</ref> [[चित्र:Greater one-horned rhinoceros at Chitwan.jpg|left|thumb|[[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को [[एकसिङ्गे गैँडा]]]] नेपालमा बाघ संरक्षण गर्ने उद्देश्यले २०३२ सालमा ३६८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रलाई शाही कर्णाली वन्यजन्तु आरक्षको रूपमा राजपत्राङ्कित गरिएको थियो भने पछि २०३८ मा [[बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज|शाही बर्दिया वन्यजन्तु आरक्ष]]को रूपमा घोषणा गरिएको थियो। वि.सं २०४० मा [[बबई नदी|बबई नदी उपत्यका]]लाई यस आरक्षित क्षेत्रमा थप गरिएको थियो।<ref name="mk98">Majupuria, T. C., Kumar, R. (1998). ''Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal.'' S. Devi, Saharanpur and Tecpress Books, Bangkok. {{ISBN|974-89833-5-8}}</ref> आरक्षमा फस्टाउँदै गएको पारिस्थितिकीय प्रणालीले पछि २०४४ मा यस क्षेत्रलाई राष्ट्रिय निकुञ्जको रूपमा घोषणा गरिएको थियो। नेपालको चौथो संरक्षित क्षेत्र [[लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज|लाङटाङ]] २०३२ मा स्थापना भएको थियो र यसलाई [[लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज]] नामकरण गरिएको थियो। यसका लागि [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]], [[रसुवा जिल्ला|रसुवा]] र [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला]]मा एक हजार ७१० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल छुट्याइएको थियो।<ref name="nbrb2007" /> उनले २०३२ मा [[कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष]]को रूपमा अर्को वन्यजन्तु आरक्षलाई राजपत्राङ्कित गरेका थिएँ। सोही वर्ष उनले सुदूरपश्चिम क्षेत्रको तराई क्षेत्रमा शाही [[शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज|शुक्लाफाँट वन्यजन्तु आरक्ष]]को स्थापना गरेका थिएँ, जसलाई पछि विस्तार गरि राष्ट्रिय निकुञ्जमा परिणत गरिएको थियो।<ref name="majupuria1998">{{cite book |author=Majupuria, T.C. |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |author2=Kumar, R. |publisher=S. DeviSaharanpur and Tecpress Books |year=1998 |isbn=974-89833-5-8 |location=Bangkok |pages=237–240 |chapter=Royal Sukla Phanta Wildlife Reserve }}</ref><ref name="Basnet_al2019">{{cite journal |author1=Basnet, H. |author2=Thakuri, D.C. |author3=Bhetwal, K. |author4=Joshi, D. |author5=Poudyal, L.P. |year=2019 |title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus'' |url=https://www.researchgate.net/publication/340730965 |journal=Birding Asia |issue=32 |pages=93–96}}</ref> साथै [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]], [[मुगु जिल्ला|मुगु]] र [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] क्षेत्रका अद्वितीय वनस्पति र जीवजन्तुको संरक्षण गर्न र आफ्ना पिता [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को मुगु र जुम्ला जिल्लामा १०६ वर्ग किलोमिटरको आरक्षित क्षेत्र सहितको प्राचीन प्राकृतिक आरक्ष बनाउने सपना पूरा गर्न सोही वर्ष [[रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को स्थापना गरिएको थियो जसमा प्रसिद्ध [[राराताल]] पनि समावेश छ।<ref name="nbrb2007">{{cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |publisher=International Centre for Integrated Mountain Development, Ministry of Environment, Science and Technology, in cooperation with United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific |year=2007 |isbn=978-92-9115-033-5 |location=Kathmandu |authors=Bhuju, U. R., Shakya, P. R., Basnet, T. B., Shrestha, S.}}</ref><ref>{{cite web |title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara |url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/ |access-date=2022-07-20 |language=en-US}}</ref> सोही वर्ष पवित्र हिमालय परिदृश्यको भागको रूपमा स्थापित हुने अन्तिम राष्ट्रिय निकुञ्ज [[सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज]] थियो जसले [[सोलुखुम्बु जिल्ला]]मा १,१४८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ओगटेको थियो।<ref>{{cite book |author1=Gurung, C. P. |title=Conservation Biology in Asia |author2=Maskey, T. M. |author3=Poudel, N. |author4=Lama, Y. |author5=Wagley, M. P. |author6=Manandhar, A. |author7=Khaling, S. |author8=Thapa, G. |author9=Thapa, S. |publisher=Nepal Society for Conservation Biology, Asia Section and Resources Himalaya Foundation |year=2006 |isbn=99946-996-9-5 |editor1=McNeely, J. A. |location=Kathmandu |pages=10–20 |chapter=The Sacred Himalayan Landscape: Conceptualizing, Visioning, and Planning for Conservation of Biodiversity, Culture and Livelihoods in the Eastern Himalaya |editor2=McCarthy, T. M. |editor3=Smith, A. |editor4=Whittaker, O. L. |editor5=Wikramanayake, E. D. |chapter-url=https://conbio.org/images/content_groups/Asia/Chapter%201_Gurung_Himalayan%20Landscape.pdf |name-list-style=amp |author10=Wikramanayake, E. D.}}</ref> वि.सं २०४० मा [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]], [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]], [[अछाम जिल्ला|अछाम]] र [[डोटी जिल्ला|डोटी]]को २२५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रलाई नेपालको सुदूरपश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा संरक्षित क्षेत्रको रूपमा छुट्याइएको थियो र यसलाई [[खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज]] नामाकरण गरिएको थियो। सोही वर्ष उनले [[पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज|पर्सा वन्यजन्तु आरक्ष]]को स्थापना पनि गरेका थिएँ, जसलाई पछि राष्ट्रिय निकुञ्जमा विस्तार गरिएको थियो। त्यसैगरी कर्णाली क्षेत्रको [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]] र [[मुगु जिल्ला]]मा तीन हजार ५ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको [[शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज]] वि.सं २०४० मै स्थापना भएको थियो।<ref name="nbrb07">{{cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |publisher=International Centre for Integrated Mountain Development, Ministry of Environment, Science and Technology, in cooperation with United Nations Environment Programme, Regional Office for Asia and the Pacific |year=2007 |isbn=978-92-9115-033-5 |location=Kathmandu |authors=Bhuju, U. R., Shakya, P. R., Basnet, T. B., Shrestha, S.}}</ref> शिकार गर्ने शाही परम्परालाई सोखको रूपमा संरक्षण गर्ने, तर घट्दो वन्यजन्तु स्रोतलाई रोक्नका लागि उनले २०४३ मा तत्कालीन युवराज [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]को अध्यक्षतामा आफ्ना पिताको स्मारकको रूपमा [[ढोरपाटन शिकार आरक्ष]]को स्थापना भएको थियो। महेन्द्र ट्रस्टको स्थापनासँगै उनले [[अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र]] घोषणा गरेका थिएँ।<ref>Croes, K. D. (2006). Conserving the king: Inverting the origin story of the Annapurna Conservation Area Project of Nepal. ''HIMALAYA, the Journal of the Association for Nepal and Himalayan Studies'', ''26''(1), 6.</ref> उनको प्रयासले वि.सं २०३५ मा [[सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज]] र वि.सं २०४० मा [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]लाई [[युनेस्को]]को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|विश्व सम्पदा सूची]]मा सूचीकृत गर्न सफल भएको थियो।<ref>{{cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Sagarmatha National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/120/ |access-date=2022-08-11 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Sagarmatha National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/120/ |access-date=2022-08-11 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> त्यस्तै, काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका दरबार क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, पशुपतिनाथ मन्दिर, [[चाँगुनारायण मन्दिर]] जस्ता धार्मिक स्थललाई पनि २०३५ मानै सूचीकृत गरिएको थियो।<ref>{{cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Kathmandu Valley |url=https://whc.unesco.org/en/list/121/ |access-date=2022-08-11 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> === आर्थिक सुधार === [[चित्र:TUTH Emergency Hall.jpg|thumb|नेपालको पुरानो शिक्षण अस्पताल, [[त्रिवि शिक्षण अस्पताल]]को एक भवन]] दिगोविकास र वातावरण संरक्षणमा केन्द्रित रहेर २०३२ पुस १३ [[चीन|जनवादी गणतन्त्र चीन]]को सहयोगमा नेपालमा ट्रली बस प्रणालीको स्थापना गरिएको थियो। उनले २०२९ मा नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र, २०३० मा पोखरा औद्योगिक क्षेत्र, २०३२ मा बुटवल औद्योगिक क्षेत्र, २०३५ मा भक्तपुर औद्योगिक क्षेत्र, २०२६ मा धनकुटा औद्योगिक क्षेत्र, २०३७ मा वीरेन्द्रनगर औद्योगिक क्षेत्र, २०४२ मा गजेन्द्रनारायण औद्योगिक क्षेत्र स्थापना गरि औद्योगिक क्षेत्र स्थापना गरेका थिएँ।<ref>Khatri, M. B. (2018). Industrial development in Nepal: Problems and prospects. ''Economic Journal of Nepal'', ''41''(3-4), 25-40.</ref> राजा वीरेन्द्रलाई [[मेलम्ची खानेपानी आयोजना]]को योजना बनाउने श्रेय दिन सकिन्छ।<ref>{{cite web |last=Magazine |first=New Spolight |title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap |url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/ |access-date=2022-06-30 |website=SpotlightNepal |language=en}}</ref> गोरखकाली रबर उद्योग, [[उदयपुर सिमेन्ट उद्योग लिमिटेड]], नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स सबै उनको पालामा स्थापना भएका थिएँ। राजा वीरेन्द्र [[पशुपति क्षेत्र विकास कोष]]का संरक्षक थिएँ।<ref>{{cite web |title=RAOnline Reports on Nepal - The Royal Tragedy |url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html |access-date=2022-06-30 |website=www.raonline.ch}}</ref> २०३५ मा, नेपाल सरकार र उडिसा इन्डस्ट्रिज, भारतको संयुक्त लगानीमा [[दोलखा जिल्ला]]को लाकुरी डाँडामा म्याग्नेसाइट र टाल्क पाउडर उत्पादन गर्ने उद्देश्यले नेपाल ओरिएन्टल म्याग्नेसाइट कारखाना स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{cite web |title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite |url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite |access-date=2022-07-23 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> २०३९ मा उनले नेपाल–पाकिस्तान संयुक्त आर्थिक आयोगको स्थापना गर्न सफल भएका थिएँ जसले नेपालमा महत्वपूर्ण विदेशी लगानी भित्र्याएको थियो। [[विश्व बैङ्क|विश्व बैङ्क]], [[कुवेत]] र [[जापान]] सरकारको आर्थिक सहयोगमा वि.सं २०३८ सालमा ६० मेगावाट क्षमता सहित कुलेखानी जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा आएको थियो।<ref>{{cite web |title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nepal |access-date=2022-07-26 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> २०३८ सालमै जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोगको आर्थिक सहयोगमा [[त्रिवि शिक्षण अस्पताल]] स्थापना भएको थियो।<ref>{{cite web |title=About – Institute of Medicine |url=http://iom.edu.np/about/ |access-date=2022-07-17 |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/ |date=2022-07-17 }}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पताल भने ३०३० मा स्थापना भएको थियो। उनले २०३२ मा स्टक र पूँजीको व्यापारको व्यवस्थापन, प्रवर्द्धन र समर्थन गर्न धितोपत्र विनिमय केन्द्रको स्थापना गरेका थिएँ जसलाई [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज]] भनेर चिनिन्छ।<ref>{{cite web |title=Nepal Stock Exchange |url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction |access-date=2022-08-11 |website=www.nepalstock.com.np }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction |date=2022-10-05 }}</ref> वि.सं २०४१ मा [[नेपाल टेलिभिजन]] नामक नेपालको पहिलो टेलिभिजन च्यानल स्थापना गरि २०४२ मा [[फ्रान्स]]को सहयोगमा पहिलो च्यानल सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। यी आर्थिक सुधारका कारण २०४२ सम्ममा २,०५४ औद्योगिक प्रतिष्ठानहरूले लगभग १,२५,००० श्रमिकहरूलाई रोजगारी दिएका थिएँ। === सडक र यातायात === वि.सं २०२८ मा गरिएको विभिन्न अध्ययनहरूले पहाडी र ग्रामीण क्षेत्रमा सडक सञ्जाल निर्माण गर्नु हवाई सम्पर्कभन्दा बढी खर्चिलो भएको देखाएको थियो।<ref name=":4">{{cite web |last=Yang |first=Eunmo |date=2007 |title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951-1991 |url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed |access-date=2022-07-26 |website=www.zum.de |publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program}}</ref> त्यसैले, तत्कालीन सरकारले ग्रामीण क्षेत्रहरूलाई विमानस्थलसँग जोड्ने र ट्राफिक प्रवाहको उच्च मात्रा भएको बेला मात्र सडक निर्माण गर्ने नीति लिएको थियो। यही नीतिअन्तर्गत २०२९ मा [[बाग्लुङ विमानस्थल]] (बलेवा विमानस्थल), [[ढोरपाटन विमानस्थल]], [[महेन्द्रनगर विमानस्थल]] र रुकुम चौरजहारी विमानस्थल स्थापना भएका थिएँ।<ref>{{cite web |date=2020-11-21 |title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020 |url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/ |access-date=2022-07-24 |website=Aviation Nepal |language=en}}</ref> [[साँफेबगर विमानस्थल]] २०३१ मा स्थापना भएको थियो। [[सिमिकोट विमानस्थल]] २०३३, [[डोल्पा विमानस्थल]] २०३४ मा र [[रामेछाप विमानस्थल]] २०३५ मा स्थापना भएको थियो। [[डोटी विमानस्थल]], जसलाई सिलगढी विमानस्थलको नामले पनि चिनिन्छ, २०२९ मा कालोपत्र गरिएको धावनमार्गसहित स्थापना भएको थियो। [[रारा विमानस्थल]]भनेर चिनिने ताल्चा विमानस्थल २०३१ मा निर्माण भएको थियो भने फुङलिङमा रहेको [[ताप्लेजुङ विमानस्थल]], [[सुकेटार विमानस्थल]], [[जिरी विमानस्थल]] र [[फाप्लु विमानस्थल]] तथा [[बझाङ विमानस्थल]] २०३२ मा निर्माण भएको थियो। २०३६ मा [[रोल्पा विमानस्थल]], २०३७ मा [[मनाङ विमानस्थल]], २०४० मा [[बाजुरा विमानस्थल]] र २०४२ मा [[दार्चुला विमानस्थल]]को स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{cite web |last=Adventures |first=Third Rock |title=Airports in Nepal - 50 Places That Connect the Country to the World |url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal |access-date=2022-07-24 |website=Third Rock Adventures |language=en}}</ref> त्यस्तै सोलुखुम्बु जाने लामोसाँघु–जिरी सडक २०४१ मा स्विस सरकारको सहयोगमा निर्माण सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{cite web |last=SHRESTHA |first=PRAGYA |date=2005 |title=The great green road |url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc |access-date=2022-07-26 |website=archive.nepalitimes.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Switzerland - Nepal: A close partnership lasting more than 50 years - Nepal {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years |access-date=2022-07-26 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> === कृषि प्रवर्द्धन === वीरेन्द्रको शासनकालमा सरकारले कृषि प्रवर्द्धनमा विशेष ध्यान दिएको थियो। फलस्वरूप, २०४७ सम्ममा लगभग ९०% जनसङ्ख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा संलग्न थिएँ। [[भृकुटी पल्प एन्ड पेपर लिमिटेड]]को स्थापना २०४१ मा कम्पनी ऐन २०२१ अन्तर्गत [[चीन|जनवादी गणतन्त्र चीन]]को सहयोगमा भएको थियो। कृषि भूमि र कृषि कार्यबलमा वृद्धिले खानाको आपूर्तिमा वृद्धि प्रदान गरेको थियो, जसको परिणामस्वरूप राम्रो पोषण सावित भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Chitrakar |first=Tara Devi |year=2012 |title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization |url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530 |journal=PYC Nepal Journal of Management |volume=5 |pages=44–54 |via=Public Youth Campus }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727084203/https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604%3Aperformance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97%3Avolume-v-2012&Itemid=530 |date=2021-07-27 }}</ref><ref name=":0"/> वि.सं २०१७ मा ५,००,००० टन मकै उत्पादन भएकोमा २०४७ मा यसलाई बढाएर १० लाख टन पुर्‍याइएको थियो। २०३८ मा चीनको प्राविधिक सहयोगमा [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]]को सुनवलमा लुम्बिनी सुगर मिल्स निर्माण भएको थियो।<ref>{{Cite news |date=1964-01-13 |title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India. |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html |access-date=2022-07-26 |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4" /> गोरखकाली रबर उद्योगको स्थापनासँगै झापा, इलाम र पूर्वी नेपालका अन्य धेरै स्थानहरूमा पहिलो पटक रबर खेती गर्न उत्प्रेरित गरेको थियो।<ref>{{cite web |title=Rubber industry readied for operation in Jhapa |url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/ |access-date=2022-07-30 |website=Khabarhub |language=en}}</ref><ref>Poudel, M., Adhikari, P., Dhungana, S., Paudel, S., Thapa, K., Bidari, A., & Manandhar, R. (2020). Economics of rubber production in Jhapa, Nepal. ''Journal of Agriculture and Natural Resources'', ''3''(1), 198-208.</ref><ref>{{Cite news |last=BHANDARI |first=TILAK |date=2021-03-01 |title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal |work=TILAK |url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231001090258/https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/ |date=2023-10-01 }}</ref> त्यस्तै गरी [[भृकुटी पल्प एन्ड पेपर लिमिटेड]], हेटौँडा कपडा उद्योग जस्ता कृषिमा आधारित उद्योगहरूको स्थापना र ठुलो सङ्ख्यामा गलैँचा र कपडा उद्योगहरू स्थापना गरिएको थियो जसले कच्चा कृषि उत्पादनलाई रूपान्तरण गर्नको लागि अर्थव्यवस्थामा ठुलो योगदान पुर्‍याएको थियो।<ref>Kharel, K. R., & Upadhyaya, Y. M. (2021). Contribution of Cottage and Small Scale Industries for Boosting Nepalese Economy. ''Tribhuvan University Journal'', ''36''(01), 45-57.</ref> === राजनीतिक उपलब्धि === [[चित्र:Nepal, administrative divisions (regions+zones) - Nmbrs - colored.svg|thumb|नेपालका ५ विकास क्षेत्र]] राजा वीरेन्द्रको शासनकालमा २०३७ सालमा प्रजातन्त्रका लागि [[जनमत सङ्ग्रह]] भएको थियो, जसमा बहुदलीय व्यवस्था वा [[पञ्चायती व्यवस्था]] मध्ये कुन रोज्ने भन्ने बारेमा [[जनमत सङ्ग्रह]] गरिएको थियो। पञ्चायतकाल र राष्ट्रिय जनमत सङ्ग्रह अगाडि नै सन्तुलित विकास निर्माणका लागि राष्ट्रलाई ५ वटा विकास क्षेत्रमा विभाजन गरिएको थियो।<ref name=":5">{{Cite journal |last=Khadka |first=Narayan |date=1991 |title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy |url=https://www.jstor.org/stable/2645224 |journal=Asian Survey |volume=31 |issue=8 |pages=694–711 |doi=10.2307/2645224 |jstor=2645224 |issn=0004-4687}}</ref> [[आम निर्वाचन २०५१|मध्यावधि निर्वाचन, २०५१]] र [[आम निर्वाचन २०५६]] लाई उनको सुशासनको श्रेय दिन सकिन्छ। वीरेन्द्रले संविधानसँग सम्बन्धित कुनै पनि राजनीतिक मामिलामा [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]सँग सल्लाह माग्ने गर्दथे। उनले प्रत्येक बिहीबार [[नेपालका राजाहरूको सूची|राजा]] र [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]बीच आफ्नो महलमा बसेर राज्यका विषयमा छलफल गर्ने संस्कृतिको विकास पनि गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times |url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc |access-date=2022-07-17 |website=archive.nepalitimes.com}}</ref> === सामाजिक सुधार === कम साक्षरताको स्तरलाई राष्ट्रिय प्रगतिको मुख्य बाधकको रूपमा स्वीकार गर्दै राजा वीरेन्द्रले शिक्षा प्रणालीको विकासलाई आफ्नो राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाएका थिएँ। वि.सं २०२८ देखि सुरु भएको पञ्चवर्षीय योजना मुख्यतः नयाँ शैक्षिक संस्था निर्माण र वर्तमान शिक्षा प्रणालीको दक्षता अभिवृद्धिमा केन्द्रित थियो। आफ्नो [[राज्याभिषेक]]को पावन अवसरमा राजा वीरेन्द्रले सबै नेपाली नागरिकका लागि प्राथमिक शिक्षा निःशुल्क हुने घोषणा गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times |url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc |access-date=2022-07-16 |website=archive.nepalitimes.com}}</ref> त्यसै गरी, २०३४ मा शाही स्वीकृतिका साथ सबै शैक्षिक सामग्रीहरू शैक्षिक संस्थाहरूलाई निःशुल्क वितरण गर्न थालिएको थियो।<ref>Janjua, S. J. (2006). THE ROLE OF FREE COMPULSORY PRIMARY EDUCATION POLICY FOR THE POLITICAL DEVELOPMENT IN NEPAL. ''Strategic Studies'', ''26''(1), 100–131. <nowiki>http://www.jstor.org/stable/45242336</nowiki></ref> राजा वीरेन्द्र [[नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान|शाही नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को संरक्षक बनेका थिएँ जसले देशमा विज्ञान र प्रविधिको विकासको क्षेत्रमा काम गरेको थियो। उनले देशको भाषा र संस्कृतिको जगेर्ना गर्न २०४२ मा, [[नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय|महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]को स्थापना गरेका थिएँ। नेपालमा वि.सं २०३३ मा सामाजिक व्यवहार सुधार ऐन (२०३३) अन्तर्गत दाइजो प्रथालाई अपराधीकरण गरिएको थियो। पञ्चवर्षीय योजना अन्तर्गत राजा वीरेन्द्रले राष्ट्रिय सेवाको नीति सुरु गरे जसमा स्नातकोत्तर गरेका विद्यार्थीले आफ्नो एक वर्षको सेवाग्रामीण क्षेत्रको विकास निर्माणमा योगदान गर्नुपर्ने व्यवस्था थियो। २०३२ असोज ६ मा उनले लागुऔषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ जारी गरी देशमा हुने कुनै पनि प्रकारको लागुऔषधको व्यापार, ओसारपसार वा कुनै पनि प्रकारको ओसारपसारलाई निषेध गर्दै प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालयको स्थापना गरि इतिहास संरक्षणको प्रक्रिया सुरु गरेका थिएँ।<ref>{{cite web |last=diwakar |date=2021-05-25 |title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html |access-date=2022-07-18 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Mahat |first=Sunny |title=How the ban came about andhow long it will stay in place |url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479 |access-date=2022-07-18 |website=The Annapurna Express |language=en}}</ref> === विकास नीति === वीरेन्द्रले जनसङ्ख्या र दैनिक सडक यातायातका आधारमा सडक विकास गर्ने र ग्रामीण क्षेत्रलाई विमानस्थलसँग जोड्ने नीति लिएका थिएँ। उनले विकासका लक्ष्यहरू प्राप्त गर्ने उद्देश्यले धेरै सरकारी संस्थाहरूको पुनर्गठन गरेका थिएँ। उनले सडक निर्माण, सरसफाइ, वैज्ञानिक तथा प्राविधिक तालिममा जोड दिएका थिएँ।<ref>{{Cite news |last=Montgomery |first=Paul L. |date=1975-02-24 |title=King With a Sense of Mission |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html |access-date=2022-07-24 |issn=0362-4331}}</ref> केन्द्रीय योजना आयोगको बारेमा गरिएको एक व्यापक अध्ययनले २०२८ मा राष्ट्रिय योजना आयोगको पुनर्गठन र २०४३ मा भएको सानो परिवर्तनलाई आत्मसात गरेको थियो।<ref name=":4" /> सरकारी नीति मुख्यतया वातावरण संरक्षण, कृषि र शिक्षामा केन्द्रित थियो। == मृत्यु == {{मुख्य लेख|दरबार हत्याकाण्ड}} [[चित्र:Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg|thumb|[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] जहाँ [[दरबार हत्याकाण्ड]] भएको थियो।]] वीरेन्द्र र उनको पुरै परिवारलाई १९ जेठ २०५८ मा शाही भोजमा अधिराजकुमार दीपेन्द्रले गोली प्रहार गरेका थिएँ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114686|title=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|last=दीक्षित|first=कनकमणि|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमाल खबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> वीरेन्द्रका कान्छा भाइ [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]] बाहेक यस [[दरबार हत्याकाण्ड|हत्याकाण्ड]]मा राजपरिवारका प्रायः सबै सदस्यहरू मारिएका थिएँ। तत्पश्चात् [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषित गरिएको त्यसको केही दिनपछि त्यस हत्याकाण्डमा बन्दुकको गोलीले घाइते भएका कारण उनको मृत्यु भएको थियो। फलस्वरूप, [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]लाई राजा बनाइएको थियो। == आलोचना == === स्थिर अर्थतन्त्र === राजा वीरेन्द्रलाई विकास प्रेमी राजाका रूपमा सम्झिए पनि आफ्ना पिता [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]जस्तै तीव्र विकासका प्रयासतर्फ देशलाई हाँक्न नसक्दा उनको पनि आलोचना गरिएको थियो। उनको राजनैतिक इच्छा थियो तर विकासका प्रयासहरू तीव्र गतिमा हासिल गर्न सकिने सीपको अभाव थियो। प्रकृति, संस्कृति र इतिहासको संरक्षणका लागि उनले गरेको प्रयासले देखाएको दिगो विकासको नीति आर्थिक विकासको बाधक बनेको थियो। [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायती शासन]]ले निरङ्कुश शासकको हैसियतमा शासन गर्दा अर्थतन्त्र ठप्प भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Khadka |first=Narayan |date=1991 |title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy |url=https://www.jstor.org/stable/2645224 |journal=Asian Survey |volume=31 |issue=8 |pages=694–711 |doi=10.2307/2645224 |jstor=2645224 |issn=0004-4687}}</ref> === प्रशासनिक असफलता === इतिहासकारहरू [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायती शासन]]मा राजा वीरेन्द्र असफल भएको कुराऔँल्याएका थिएँ। उनले आफ्नो कार्यकालमा धेरै विदेशी प्रत्यक्ष लगानी भित्र्याउन सकेनन् र उनले ल्याएका सबै कार्यक्रम वा उनले गरेका सबै सुधारहरू बाबुको विरासतको निरन्तरता थियो।<ref>{{Cite web |last=भट्टराई |first=कमलदेव |title=Six decades of American aid |url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746 |access-date=2022-07-23 |website=द अन्नपूर्ण एक्सप्रेस |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> उनले यसअघि बाबुआमाले स्थापना गरेका विभिन्न सङ्गठनको पुनर्संरचना गर्नुका साथै बाबुआमाले परिकल्पना गरेका विभिन्न विकास योजना कार्यान्वयन गरेका थिएँ। तथापि, उनले देशमा कुनै आमूल परिवर्तन ल्याउन सकेनन्। यसबाहेक, केही इतिहासकारहरूले आफ्नो युगको दौरान गरिएको भातृ व्यापारलाई अवैध बनाउनुले बृहत् बेरोजगारी सृजना गरेको दाबी पनि गरेका छन् जुन अन्ततः [[माओवादी जनयुद्ध|माओवादी क्रान्ति]]को एउटा कारण बनेको थियो।<ref>{{Cite web |last=शर्मा |first=सार्थक मणि |date=2015-09-03 |title=High time to lift ban |url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548 |access-date=2022-07-23 |website=नेपाली टाइम्स}}</ref><ref>{{Citation |title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? - VisualPolitik EN |url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI |language=अङ्ग्रेजी |access-date=2022-07-23}}</ref> == सम्मान == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[चित्र:Nepal Pratap Bhaskara.svg|70px]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[चित्र:Order of Ojaswi Rajanya (Nepal) - ribbon.svg|70px]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[चित्र:Most Refulgent Order of the Star of Nepal.PNG|70px]] [[नेपाल तारा]] * [[चित्र:Order of Tri Shakti Patta - ribbon bar.svg|70px]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[चित्र:Order of Gorkha Dakshina Bahu.svg|70px]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] == सन्तानहरू == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |बच्चाहरू ! rowspan="2" scope="col" |नातिनातिनाहरू |- ! scope="col" |जीवनसाथी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[असार]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''कुनै विवाह गरिएको थिएँन'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारकहरू == राजा वीरेन्द्रको स्मृतिमा थुप्रै संरचना, संस्था र सम्मानार्थ विभिन्न निर्माणहरू गरिएको छ। विसं २०६३ मा संसद् पुनःस्थापन र २०६५ मा राजतन्त्रको अन्त्य भएपछि उनको नाममा खडा भएका स्मारकको नाम परिवर्तन गरिएको थियो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|२०६३ सालको राजनीतिक परिवर्तन]]पछि राजाको नाममा निर्माण भएको राजमार्गलाई लोकमार्गको नाममा राख्ने प्रयास गरिएको थियो। [[चित्र:King Birendra and Queen Aishwarya Statue 20180227 GDK.jpg|thumb|300x300px|राजा वीरेन्द्र र रानी ऐश्वर्यको शालिक]] # वीरेन्द्रको शालिक ([[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]) # वीरेन्द्रको शालिक ([[दाङ जिल्ला|दाङ]])<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/03/1100996|title=१५ वर्षपछि तुलसीपुरमा वीरेन्द्रको शालिक पुनर्स्थापना|date=२०७८ चैत १४|website=अनलाइनखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/701581-1640768143.html|title=१६ वर्षपछि वीरेन्द्रको शालिक|last=केसी|first=गोविन्द|date=१४ पुस २०७८|website=नागरीक|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> # वीरेन्द्रको शालिक, [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] ([[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] ) # वीरेन्द्रको शालिक, स्वर्गद्वारी ( [[शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज|शिवपुरी]] ) # वीरेन्द्रको शालिक, जावलाखेल ([[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] ) # वीरेन्द्रको शालिक, [[बिन्ध्यवासिनी मन्दिर]] ([[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]) # श्री वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[झापा जिल्ला|झापा]] # श्री वीरेन्द्र सार्वजनिक विद्यालय, [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] # वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] # वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] # वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] # वीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]] # [[सैनिक आवासीय महाविद्यालय|वीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय]], भक्तपुर # वीरेन्द्र स्मारक कलेज , [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] # [[श्री वीरेन्द्र अस्पताल]] # वीरेन्द्र स्मारक कप # [[वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस]], चितवन # वीरेन्द्र शान्ति परिचालन तालिम केन्द्र # [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] # [[वीरेन्द्रनगर, चितवन]] # [[जेसिस|वीरेन्द्रनगर जेसिस]] # [[सुर्खेत विमानस्थल|वीरेन्द्रनगर विमानस्थल]] # वीरेन्द्र चोक , ([[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]]) # वीरेन्द्र चोक, [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका]] # वीरेन्द्र चोक , [[फुङलिङ नगरपालिका|फुङलिङ]] # वीरेन्द्र चोक, [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] # वीरेन्द्र चोक, [[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुलसीपुर]], ([[दाङ जिल्ला|दाङ]])<ref>{{Cite web|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/29919/2019-11-27|title=राजा वीरेन्द्रले बसाएको वीरेन्द्रनगर|last=भट्टराई|first=खगेन्द्र|date=२०७६ मङ्सिर ११|website=नयाँ पत्रिका|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/social/188717|title=वीरेन्द्रको शालिक बेवारिसे लडाएर बनाइयो उनको नामको चोक|last=शाही|first=दिपकजंग|date=११ भदौ २०७६|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # [[वीरेन्द्र ताल]] , [[गोरखा जिल्ला|गोरखा]] # [[वीरेन्द्र सङ्ग्रहालय]], [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]] # वीरेन्द्र बियर, ज्युरिख<ref>{{Cite web |last=swissinfo.ch |title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle |url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202 |access-date=2022-06-30 |website=SWI swissinfo.ch |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=२०२८-२०५८| पछि=[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| }} {{Commonscat|Birendra Bir Bikram Shah Dev|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} [[श्रेणी:नेपालका शाहवंशीय राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:सन् १९४५ मा जन्म]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] t48kghe50obftrc7f6pngkz6qkxqkyw 10 44286 1356909 1334675 2026-05-28T05:00:19Z ~2026-31900-85 78944 1356909 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका विश्वविद्यालयहरू | title = [[नेपालका विश्वविद्यालयहरूको सूची|नेपालका विश्वविद्यालयहरू]] | image = [[File:Nepal (orthographic projection).svg|50px]] | imagestyle = padding:0 1.0em 0 0.5em; | group1 = नेपालका स्थापित विश्वविद्यालयहरू | list1 = {{flatlist | * [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] * [[काठमाडौं विश्वविद्यालय]] * [[बागमती विश्वविद्यालय]] * [[मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालय]] * [[पोखरा विश्वविद्यालय]] * [[पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय]] * [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]] * [[लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय]] * [[मध्यपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालय]] * [[सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय]] * [[नेपाल कृषि तथा वन विश्वविद्यालय]] * [[नेपाल खुला विश्वविद्यालय]] * [[गण्डकी विश्वविद्यालय]] * [[मनमोहन प्राविधिक विश्वविद्यालय]] * [[मधेश कृषि विश्वविद्यालय]] * [[शहीद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय]] * [[मधेश विश्वविद्यालय]] * [[लुम्बिनी प्राविधिक विश्वविद्यालय]] * [[राजर्षि जनक विश्वविद्यालय]] * [[योगमाया आयुर्वेद विश्वविद्यालय]] * [[राष्ट्रिय रक्षा विश्वविद्यालय]] * [[नेपाल विश्वविद्यालय]] }} }}<noinclude> {{documentation}} <!---Please add metadata to the <includeonly> section at the bottom of the /doc subpage---> </noinclude> 0m4sxr94wsuuhtxy71zjt4ll6hvpjte 0 54335 1356861 1317660 2026-05-27T12:54:26Z ~2026-31384-68 78936 1356861 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = नेपाली क्रिकेट टोली | image = Cricket Association of Nepal logo.png | alt = Refer to caption | caption = नेपाल क्रिकेट सङ्घ | nickname = द राइनोज | association = [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]] | captain = रोहित कुमार पौडेल | coach = स्टुअर्ट ल | icc_status = सहयोगी सदस्य | icc_member_year = १९८८ | icc_status2 = एसोसिएट सदस्य | icc_member_year2 = १९९६ | icc_region = [[एसियाली क्रिकेट परिषद्|एसिया]] | WCL_division = क्रिकेट विश्वकप लिग २ | odi_rank = १९ | odi_rank_best = १४ | t20i_rank = १३ | t20i_rank_best = ११ | first_match = v {{cr|BAN}} [[क्वालालम्पुर]], [[मलेसिया]]; ६ सेप्टेम्बर १९९६ | first_odi = v {{cr|NED}} [[w:Amsterdam|एम्सटरड्याम]], १ अगस्ट २०१८ (वि. सं. २०७५ श्रावण १६) | most_recent_odi = v {{cr|KUW}} [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]]; २९ अप्रिल २०२३ | num_odis = ३० | num_odis_this_year = १३ (२०२३) | odi_record = २७/२१ <br>(१ टाई, १ बेनतिजा) | odi_record_this_year = १२/१<br>(० टाई, ० बेनातिजा) | wcq_apps = ३ | wcq_first = [[२००१ आइसिसी ट्रफी|२००१]] | wcq_best = पहिलो चरण (२००१, [[२०१४ विश्वकप क्रिकेट छनौट|२०१४]], २०१८) | first_t20i = v {{cr|HK}} [[चट्टोग्राम|चिटागोङ]]; १६ मार्च २०१४ | most_recent_t20i = v {{cr|OMN}} [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]]; ५ नोभेम्बर २०२३ | num_t20is = ७० | num_t20is_this_year = ० | t20i_record = ४२/२६<br>(१ टाई, १ बेनतिजा) | t20i_record_this_year = ०/०<br>(० टाई, ० बेनतिजा) | wt20_apps = १ | wt20_first = [[२०१४ आइसिसी पुरुष टि२० विश्वकप|२०१४]] | wt20_best = पहिलो चरण (२०१४) | wt20q_apps = ५ | wt20q_first = [[२०१२ आइसिसी पुरुष टि२० विश्वकप छनौट|२०१२]] | wt20q_best = उपविजेता ([[w:2023 ICC Men's T20 World Cup Asia Qualifier|२०२३]]) | website = | a_pattern_la = | a_pattern_b = _nep_cr2526 | a_pattern_ra = | a_pattern_pants = _redsides | a_leftarm = 130842 | a_body = 130842 | a_rightarm = 130842 | a_pants = 130842 | a_title = ODI & T20I kit | asofdate = १ मे २०२३ }} '''नेपाली राष्ट्रिय क्रिकेट टिम''' ({{lang-en|[[:en:Nepal national cricket team|Nepal National Cricket Team]]}}), '''टिम नेपाल''', '''गोर्खाली''' वा '''द राइनोज''' जस्ता नामले समेत चिनिने [[नेपाल]]को प्रतिनिधित्व गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय [[क्रिकेट]] प्रतियोगितामा भाग लिने क्रिकेट टोली हो ।<ref name="Nepal's Official Player Jersey at T10 sports">{{cite web |url=https://www.t10sports.com/Nepal-Player-Jersey |title=Nepal's Official Jersey at T10 Sports }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624175310/https://www.t10sports.com/Nepal-Player-Jersey |date=2018-06-24 }}</ref> यस टिमको आधिकारिक निगमन संस्था [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]] हो । सन् १९९६ देखि [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्|अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद]]को [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषदका सदस्य राष्ट्रहरू|सदस्य राष्ट्र]]को रूपमा रहदैं आएको यो टोली आरम्भमा सन् १९८८ देखि सन् १९९६ सम्म [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषदका सदस्य राष्ट्रहरू|सम्बद्ध राष्ट्र]]को रूपमा रहेको थियो ।<ref name="Nepal's Profile at CricketArchive">{{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/93.html |title=Nepal's Profile at CricketArchive |publisher=CricketArchive |accessdate=2 May 2005}}</ref> सन् २०१४ जुन देखि [[w:2015 ICC Men's T20 World Cup Asia Qualifier|२०१५ आइसिसी पुरुष टि२० विश्वकप छनौट]] प्रतियोगितासम्म आइसिसीले नेपाललाई [[ट्वान्टी२० अन्तर्राष्ट्रिय]]को मान्यताप्राप्त टिमको श्रेणीमा राखेको थियो ।<ref name="Results of ICC Board meeting in Melbourne">{{cite news |url=http://www.icc-cricket.com/news/2014/media-releases/80822/results-of-icc-board-meeting-in-melbourne |title=Results of ICC Board meeting in Melbourne |work=International Cricket Council |accessdate=28 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712065502/http://www.icc-cricket.com/news/2014/media-releases/80822/results-of-icc-board-meeting-in-melbourne |archivedate=12 July 2014 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712065502/http://www.icc-cricket.com/news/2014/media-releases/80822/results-of-icc-board-meeting-in-melbourne |date=12 July 2014 }}</ref><ref name="Nepal, Netherlands get T20 international status">{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/756175.html |title=Nepal, Netherlands get T20 international status |work=ESPNcricinfo |accessdate=28 June 2014}}</ref> सन् २०१८ मार्च १५ मा नेपालले [[w:2018 Cricket World Cup Qualification|२०१८ क्रिकेट विश्वकप छनौट]] प्रतियोगिताको पहिलो प्ले-अफ खेल जिते पश्चात [[एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय]] खेल (साथै [[ट्वान्टी२० अन्तर्राष्ट्रिय]]) खेल्ने मान्यता प्राप्त गरेको हो ।<ref name="NepalODI">{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/644459 |title=Nepal thrash PNG to secure ODI status |accessdate=15 March 2018 |work=International Cricket Council}}</ref><ref name="Nepal1st">{{Cite web |url=http://english.onlinekhabar.com/historic-moment-for-nepal-cricket-rhinos-get-odi-status-for-first-time-in-history.html |title=Historic moment for Nepal cricket: Rhinos get ODI status for first time in history |accessdate=15 March 2018 |work=Online Khabar}}</ref><ref name="Nepal1stCI">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/22774835/nepal-claim-odi-status-first |title=Nepal claim ODI status for the first time |access-date=15 March 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> ==वर्तमान== अन्तराष्ट्रिय स्तरमा नेपालले क्रिकेटमा आफ्नो वलियो उपस्थिति जनाउन थालेको छ । सन् २०२३ मा जिम्वावेमा भएको एकदिवशीय विश्वकप क्रिकेट छनौटमा सातौ भएको नेपाल सन २०२७ सम्म एक दिवसीय मान्यता प्राप्त देश बनेको छ । == सुरुवात == सन् १९२० तिर नेपालमा राज गरिरहेको राणा वंशबाट भएको हो । सन् १९२० तिर जब बेलायतबाट राणाहरु पढाइ सकेर फर्के तिनीहरूलाई यस खेलले आकर्षित गरेको हुँदा उनीहरूले नेपालमा पनि यस खेलको सुरुवात गरेका हुन् । सन् १९४६ मा नेपालमा क्रिकेटलाई उकास्नका लागि [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ|क्रिकेट असोसियेसन अफ नेपाल]] को स्थापना भयो । सन् १९५१ मा आएर जब नेपालमा राणाहरूको अन्त्य भयो त्यस बेला देखि क्रिकेट साधारण जनतामाझ पुग्न सफल भयो । [[क्रिकेट असोसियेसन अफ नेपाल]] नेपालको राष्ट्रिय खेलकुद मा समावेश गरियो जसले क्रिकेटलाई झन् सम्पूर्ण नेपालीहरू माझ पुग्न सरल बनाइदियो । सन् १९८० को दशक सम्म क्रिकेट काठमाण्डौं उपत्यकामा मात्र सिमित थियो । सन् १९९० देखि क्रिकेट पुरै नेपालमा खेल्न तथा यसको पहुँच भयो । == अन्तर्राष्ट्रिय मैदानहरू == {{location map+|Nepal|float=none|width=390|caption=नेपालमा रहेका प्रमुख क्रिकेट रङ्गशालाहरू|places= {{location map~|Nepal|label=<small>[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान|<span style="color: black">त्रिवि क्रिकेट मैदान</span>]]</small>|position=left|lat=27.828056|long=85.290278}} {{location map~|Nepal|label=<small>[[मूलपानी क्रिकेट रङ्गशाला|<span style="color: black">मुलपानी क्रिकेट मैदान</span>]]</small>|position=right|lat=27.712222 |long=85.396389}} {{location map~|Nepal|label=<small>[[पोखरा रङ्गशाला|<span style="color: black">पोखरा रङ्गशाला</span>]]</small>|position=left|lat=28.204444|long=83.991667}} }} [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] स्थित [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान|त्रिवि क्रिकेट मैदान]] र [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] स्थित [[मूलपानी क्रिकेट रङ्गशाला]] [[एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय]] मान्यता प्राप्त नेपालका दुई अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशालाहरू हुन्। {| class="sortable wikitable" ! स्थान ! सहर ! टेस्ट ! ओडिआई ! टिट्वान्टी ! महिला टिट्वान्टी |- |[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान]] |[[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |० |२५ |१८ |५ |- |[[मूलपानी क्रिकेट रङ्गशाला]] |[[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] |० |१ |८ | |- |[[पोखरा रङ्गशाला]] |[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] |० | | | ४ |} == प्रतियोगिता इतिहास == ===[[विश्वकप क्रिकेट|आइसीसी क्रिकेट विश्वकप]]=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! style="color:#002868; background:white;" colspan=8|[[विश्वकप क्रिकेट|आइसिसी क्रिकेट विश्वकप]] तथ्याङ्क ! style="color:#002868; background:white;" colspan=5|[[आइसिसी क्रिकेट विश्वकप छनोट|छनोट]] तथ्याङ्क |- ! scope="col"|आयोजक र वर्ष ! scope="col"|चरण ! scope="col"|स्थान ! scope="col"|{{abbr|खेलिएका खेलहरू}} ! scope="col"|{{abbr|विजय}} ! scope="col"|{{abbr|पराजय}} ! scope="col"|{{abbr|बराबरी}} ! scope="col"|{{abbr|नतिजा बिहिन}} ! scope="col"|{{abbr|खेलिएका खेलहरू}} ! scope="col"|{{abbr|विजय}} ! scope="col"|{{abbr|पराजय}} ! scope="col"|{{abbr|बराबरी}} ! scope="col"|{{abbr|नतिजा बिहिन}} |- | {{flagicon|England}} [[१९७५ क्रिकेट विश्वकप|१९७५]]|| colspan="7" rowspan="7" |''योग्य नभएको''|| colspan="5" rowspan="7" |''योग्य नभएको'' |- | {{flagicon|England}} [[१९७९ क्रिकेट विश्वकप|१९७९]] |- | {{flagicon|England}} [[१९८३ क्रिकेट विश्वकप|१९८३]] |- | {{flagicon|India}}{{flagicon|Pakistan}} [[१९८७ क्रिकेट विश्वकप|१९८७]] |- | {{flagicon|AUS}} {{flagicon|NZL}} [[१९९२ क्रिकेट विश्वकप|१९९२]] |- | {{flagicon|IND}} {{flagicon|PAK}} {{flagicon|SRI}} [[१९९६ क्रिकेट विश्वकप|१९९६]] |- | {{flagicon|England}} [[१९९९ क्रिकेट विश्वकप|१९९९]] |- | {{flagicon|RSA}} [[२००३ क्रिकेट विश्वकप|२००३]]|| colspan="7" |''छनोट हुन असफल'' || ५ || ४ || १ || - || - |- | {{flagicon|West Indies}} [[२००७ क्रिकेट विश्वकप|२००७]]|| colspan="7" rowspan="2" |''योग्य नभएको''|| colspan="5" rowspan="2" |''योग्य नभएको'' |- | {{flagicon|IND}} {{flagicon|SRI}} {{flagicon|BGD}} [[२०११ क्रिकेट विश्वकप|२०११]] |- | {{flagicon|AUS}} {{flagicon|NZL}} [[२०१५ क्रिकेट विश्वकप|२०१५]]|| colspan="7" rowspan="3"|''छनोट हुन असफल'' || १६ || ९ || ७ || - || - |- | {{flagicon|England}} [[२०१९ क्रिकेट विश्वकप|२०१९]]|| ३५ || १७ || १७ || - || १ |- | {{flagicon|IND}} [[२०२३ क्रिकेट विश्वकप|२०२३]]|| ३६ || १९ || १५ || १ || १ |- |{{flagicon|SA}}{{flagicon|ZIM}}{{flagicon|NAM}} [[२०२७ क्रिकेट विश्वकप|२०२७]]||colspan="7" rowspan="5"|''निर्णय हुन बाँकी'' |- |{{flagicon|IND}}{{flagicon|BAN}} [[२०३१ क्रिकेट विश्वकप|२०३१]]|| || || || || |} ===[[आइसिसी पुरुष टि२० विश्वकप|आइसिसी टिट्वान्टी विश्वकप]]=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width=900px;" |- ! width=150 |आयोजक र वर्ष ! width=100 |चरण ! width=75 |स्थान ! width=50 |खेलिएका खेलहरू ! width=50 |विजय ! width=50 |पराजय ! width=50 |बराबरी ! width=50 |नतिजा बिहिन |- | {{flagicon|South Africa}} [[२००७ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी२०|२००७]] ||colspan="7" rowspan=3|''योग्य नभएको'' |- | {{flagicon|England}} [[२००९ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी२०|२००९]] |- | {{flagicon|West Indies}} [[२०१० आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी२०|२०१०]] |- | {{flagicon|Sri Lanka}} [[२०१२ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी२०|२०१२]] ||colspan="7"|''योग्य नभएको'' |- | {{flagicon|Bangladesh}} [[२०१४ आइसिसी पुरुष टि२० विश्वकप|२०१४]] || समूह चरण || १२औं || ३ || २ || १ || ० || ० |- | {{flagicon|India}} [[२०१६ आइसिसी वर्ल्ड ट्वान्टी२०|२०१६]] || colspan="7" rowspan="3" |''योग्य नभएको'' |- |{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}} [[२०२१ आइसिसि पुरुष टि२० विश्वकप|२०२१]] |- |{{flagicon|AUS}} [[२०२२ आइसिसि पुरुष टि२० विश्वकप|२०२२]] |- | {{flagicon|West Indies}}{{flagicon|USA}} [[२०२४ आइसिसी पुरुष टि२० विश्वकप|२०२४]] || colspan="7" rowspan="1" |''योग्य'' |- |- !Total !colspan="2"| !3 !2 !1 !0 !0 |} ===आईसीसी क्रिकेट विश्वकप छनौट === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! width=150 |आयोजक र वर्ष ! width=100 |चरण ! width=75 |स्थान ! width=50 |P ! width=50 |W ! width=50 |L ! width=50 |T ! width=50 |NR !नोट |- |{{flagicon|ENG}} १९७९ आईसीसी ट्रफी || colspan="7" rowspan="3" |अयोग्य – आईसीसी सदस्य नरहेको | |- |{{flagicon|ENG}} १९८२ आईसीसी ट्रफी | |- |{{flagicon|ENG}} १९८६ आईसीसी ट्रफी | |- |{{flagicon|NED}} १९९० आईसीसी ट्रफी || colspan="7" rowspan="2" |अयोग्य – आईसीसी सम्बद्ध सदस्य | |- |{{flagicon|KEN}} १९९४ आईसीसी ट्रफी | |- |{{flagicon|MYS}} १९९७ आईसीसी ट्रफी || colspan="7" |सहभागी नभएको | |- |{{flagicon|CAN}} २००१ आईसीसी ट्रफी || समूह चरण || चरण १ || ५ || ४ || १ || ० || ० | |- |{{flagicon|IRE|cricket}} २००५ आईसीसी ट्रफी || colspan="7" |छनौट नभएको | |- |{{flagicon|RSA}} २००९ क्रिकेट बिश्वकप छनौट || colspan="7" |अयोग्य – डिभिजन पाँचमा | |- |{{flagicon|NZL}} २०१४ क्रिकेट बिश्वकप छनौट || प्लेअफ || ९ औं || ६ || १ || ५ || ० || ० |२०१४ डिभिजन ३ मा घटुवा |- |{{flagicon|ZIM}} २०१८ क्रिकेट बिश्वकप छनौट || प्लेअफ || ८ औं || ६ || २ || ४ || ० || ० |२०२३ सम्म एकदिवशीय मान्यता प्राप्त |- |{{flagicon|ZIM}} २०२३ क्रिकेट बिश्वकप छनौट || प्लेअफ || ८ औं || ६|| २|| ४|| ०|| ० | |- !जम्मा !colspan="2"| !२३ !९ !१४ !० !० ! |} ===[[ICC T20 World Cup Qualifier]]=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! width=150 |Host & Year ! width=100 |Round ! width=75 |Position ! width=50 |P ! width=50 |W ! width=50 |L ! width=50 |T ! width=50 |NR !Notes |- |{{flagicon|IRE|cricket}} [[2008 ICC World Twenty20 Qualifier|2008]] || colspan="8" rowspan="2" |Did not participate |- |{{flagicon|UAE}} [[2010 ICC World Twenty20 Qualifier|2010]] |- |{{flagicon|UAE}} [[2012 ICC World Twenty20 Qualifier|2012]] || Playoff Stage || 7th || 9 || 5 || 4 || 0 || 0 | |- |{{flagicon|UAE}} [[2013 ICC World Twenty20 Qualifier|2013]] || Semi Final || 3rd || 10 || 6 || 4 || 0 || 0 |Qualified for the [[2014 ICC World Twenty20]] |- |{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}} [[2015 ICC World Twenty20 Qualifier|2015]] || Group Stage || 12th || 6 || 1 || 4 || 0 || 1 | |- |{{flagicon|UAE}} [[2019 ICC Men's T20 World Cup Qualifier|2019]] || colspan="8" |Did not qualify |- |{{flagicon|OMN}} [[2022 ICC Men's T20 World Cup Global Qualifier Group A|2022]] || Semi Final || 3rd || 5 || 4 || 1 || 0 || 0 | |- |{{flagicon|NEP}} [[2023 ICC Men's T20 World Cup Asia Qualifier#Regional Final|2023]] || Runners-up || 2nd || 5 || 3 || 1 || 1 || 0 |Qualified for the [[2024 ICC Men's T20 World Cup]] |- !Total !colspan="2"| !35 !18 !14 !1 !1 ! |} ===[[Asia Cup]]=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! scope="col"|Host & Year ! scope="col"|Round ! scope="col"|Position ! scope="col"|{{abbr|Pld|Games played}} ! scope="col"|{{abbr|W|Won}} ! scope="col"|{{abbr|L|Lost}} ! scope="col"|{{abbr|T|Tied}} ! scope="col"|{{abbr|NR|No result}} |- |{{flagicon|UAE}} [[1984 Asia Cup|1984]]|| colspan="7" rowspan="5" |''Not Eligible'' |- |{{flagicon|SL}} [[1986 Asia Cup|1986]] |- |{{flagicon|BAN}} [[1988 Asia Cup|1988]] |- |{{flagicon|IND}} [[1990–91 Asia Cup|1990–91]] |- |{{flagicon|UAE}} [[1995 Asia Cup|1995]] |- |{{flagicon|SL}} [[1997 Asia Cup|1997]]|| colspan="7" |''did not qualify'' |- |{{flagicon|BAN}} [[2000 Asia Cup|2000]]|| colspan="7" |''did not participate'' |- |{{flagicon|SL}} [[2004 Asia Cup|2004]]|| colspan="7" rowspan="2"|''did not qualify'' |- |{{flagicon|PAK}} [[2008 Asia Cup|2008]] |- |{{flagicon|SL}} [[2010 Asia Cup|2010]]|| colspan="7" rowspan="2" |''did not participate'' |- |{{flagicon|BAN}} [[2012 Asia Cup|2012]] |- |{{flagicon|BAN}} [[2014 Asia Cup|2014]]|| colspan="7" |''did not qualify'' |- |{{flagicon|BAN}} [[2016 Asia Cup|2016]]|| colspan="7" |''did not participate'' |- |{{flagicon|UAE}} [[2018 Asia Cup|2018]]|| colspan="7" rowspan="2"|''did not qualify'' |- |{{flagicon|UAE}} [[2022 Asia Cup|2022]] |- |{{flagicon|PAK}}{{flagicon|SRI}} [[2023 Asia Cup|2023]]||Group Stage |5th/6th |2 |0 |2 |0 |0 |} === Asia Cup Qualifier === {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- ! width=150|Host & Year ! width=50 |Tournament ! width=50 |Position ! width=50 |Match ! width=50 |W ! width=50 |L ! width=50 |T ! width=50 |N/R !'''Notes''' |- |{{flagicon|MAS}}[[2014 ACC Premier League|2014]]|| [[ACC Premier League]] |3rd |5 |3 |2 |0 |0 |Qualified for [[2014 ACC Premier League]], but the tournament was cancelled. |- |{{flagicon|BAN}}[[2016 Asia Cup Qualifier|2016]]|| [[Asia Cup Qualifier]] |colspan="6" rowspan="1" |''did not participate'' | |- |{{flagicon|MAS}}[[2018 Asia Cup Qualifier|2018]]|| Asia Cup Qualifier |4th |5 |2 |3 |0 |0 |Qualified for the [[2019 ACC Emerging Teams Asia Cup]] |- |{{flagicon|OMA}}[[2020 Asia Cup Qualifier|2020]]|| Asia Cup Qualifier | colspan="6" rowspan="1" |''did not qualify'' | |- style="background:gold;" |{{flagicon|NEP}}[[2023 ACC Men's Premier Cup|2023]]|| [[ACC Premier League|ACC Men's Premier Cup]] |'''Champions''' | 6 |5 |0 |0 |1 |Qualified for the [[2023 Asia Cup]] and [[2023 ACC Emerging Teams Asia Cup]] |} === Asian Games === {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- ! width=150 |Year ! width=50 |Position ! width=50 |GP ! width=50 |W ! width=50 |L ! width=50 |T ! width=50 |N/R !Notes |- |{{flagicon|CHN}}[[Cricket at the 2010 Asian Games|2010]] |Quarter-finals |3 |1 |2 | - | - |Knocked out by Sri-Lanka in the Quarter-Final |- |{{flagicon|KOR}}[[Cricket at the 2014 Asian Games|2014]] |Quarter-finals |3 |2 |1 | - | - |Knocked out by Afghanistan in the Quarter-Final |- |{{flagicon|CHN}}[[Cricket at the 2022 Asian Games|2022]] |Quarter-finals |3 |2 |1 | - | - |Knocked out by India in the Quarter-Final |} === World Cricket League / Cricket World Cup League 2=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- ! width=150 |Year ! width=50 |Position ! width=50 |GP ! width=50 |W ! width=50 |L ! width=50 |T ! width=50 |N/R !Notes |- |[[2008 ICC World Cricket League Division Five]] ||3rd place |7 |5 |1 |0 |1 |Remained in [[2010 ICC World Cricket League Division Five|2010 Division Five]] |- style="background:Gold;" |[[2010 ICC World Cricket League Division Five]] ||'''Champions''' |6 |5 |1 |0 |0 |Promoted to [[2010 ICC World Cricket League Division Four|Division Four for 2010]] |- |[[2010 ICC World Cricket League Division Four]] ||3rd place |6 |4 |2 |0 |0 |Remained in [[2012 ICC World Cricket League Division Four|Division Four for 2012]] |- style="background:Gold;" |[[2012 ICC World Cricket League Division Four]] ||'''Champions''' |6 |6 |0 |0 |0 |Promoted to [[2013 ICC World Cricket League Division Three|Division Three for 2013]] |- style="background:Gold;" |[[2013 ICC World Cricket League Division Three]] ||'''Champions''' |6 |4 |2 |0 |0 |Promoted to the [[2014 Cricket World Cup Qualifier|2014 World Cup Qualifier]] |- style="background:Gold;" |[[2014 ICC World Cricket League Division Three]] ||'''Champions''' |6 |5 |1 |0 |0 |Promoted to [[2015 ICC World Cricket League Division Two|Division Two for 2015]] |- |[[2015 ICC World Cricket League Division Two|2015 Division Two]] || 4th place |6 |3 |3 |0 |0 |Qualified for the [[2015-17 ICC World Cricket League Championship]] |- |[[2015–17 ICC World Cricket League Championship]] || 7th place |14 |4 |9 |0 |1 |Relegated to [[2018 ICC World Cricket League Division Two|Division Two]] |- style="background:silver;" |[[2018 ICC World Cricket League Division Two]] || Runners-Up |6 |4 |2 |0 |0 |Advanced to the [[2018 Cricket World Cup Qualifier]] |-bgcolor="#90EE90" |[[2019-2023 ICC Cricket World Cup League 2]] |3rd |36 |19 |15 |1 |1 |Advanced to the [[2023 Cricket World Cup Qualifier]] and gained ODI status until 2027 |- |[[2023-2027 ICC Cricket World Cup League 2]] | colspan="7" |To be Played |} === South Asian Games === {| class="wikitable" style="text-align: center; width:85%" |- ! width=150|Host & Year ! width=50 |Position ! width=50 |GP ! width=50 |W ! width=50 |L ! width=50 |T ! width=50 |N/R |- |{{flagicon|NEP}}[[Cricket at the 2019 South Asian Games|2019]] |Bronze |5 |3 |2 |0 |0 |} {| class="wikitable" |+ ! colspan="8" |'''ACC Emerging Team Asia Cup (List A Tournaments)''' |- !'''Host & Year''' !Tournament !Position !GP !W !L !T !NR |- |{{flagicon|Singapore}} 2013 |[[2013 ACC Emerging Teams Cup]] |Group Stage |3 |0 |3 |0 |0 |- |{{flagicon|BAN}} 2017 |[[2017 ACC Emerging Teams Asia Cup]] |Group Stage |3 |1 |2 |0 |0 |- |2018 {{flagicon|PAK}}{{flagicon|SL}} |[[2018 ACC Emerging Teams Asia Cup]] | colspan="6" |Did not Qualify |- |2019 {{flagicon|Bangladesh}} |[[2019 ACC Emerging Teams Asia Cup]] |Group Stage |3 |1 |2 |0 |0 |- |2023 {{Flagicon|SL}} |[[2023 ACC Emerging Teams Asia Cup]] |Group Stage |3 |1 |2 |0 |0 |} {| class="wikitable" |+ ! colspan="8" |ICC Intercontinental Cup (First Class Tournament) |- !Year !Tournament !Position !GP !W !L !D !points |- |2004 |[[2004 ICC Intercontinental Cup]] |Group Stage- Asia Group |2 |1 |0 |1 |42 |- |2005 |[[2005 ICC Intercontinental Cup]] |Group Stage- Asia Group |2 |1 |0 |1 |40.5 |- |2006-07 |[[2006–07 ICC Intercontinental Cup]] | colspan="6" |Did not qualify |- |2007-08 |[[2007–08 ICC Intercontinental Cup]] | colspan="6" |Did not qualify |- |2009-10 |[[2009–10 ICC Intercontinental Cup]] | colspan="6" |Did not qualify |- |2011-13 |[[2011–2013 ICC Intercontinental Cup]] | colspan="6" |Did not qualify |- |2015-17 |[[2015–2017 ICC Intercontinental Cup]] | colspan="6" |Did not qualify |} {| class="wikitable" ! colspan="3" | ACC Fast Track Countries Tournament record |- ! width="100" |Year ! width="100" |Tournament ! width="100" |Position |- style="background:Gold;" |2006 |[[ACC Fast Track Countries Tournament]] || '''Winners''' |} {| class="wikitable" |- ! colspan="3" | ACC Trophy record (50 Over Tournament) |- ! width="100" | Year ! width="100" | Tournament ! width="100" | Position |- |1996 |[[1996 ACC Trophy]] | First round |- |1998 |[[1998 ACC Trophy]] | First round |- |2000 |[[2000 ACC Trophy]] |Semi-finals |- style="background:silver ;" |2002 |[[2002 ACC Trophy]] | Runners-up |- |2004 |[[2004 ACC Trophy]] |5th place |- |2006 |[[2006 ACC Trophy]] | 4th place |- |2008 |[[2008 ACC Trophy Elite]] |4th place |- style="background:silver ;" |2010 |[[2010 ACC Trophy Elite]] |Runners-up |- style="background:Gold;" |2012 |[[2012 ACC Trophy Elite]] |'''Winners''' (Shared trophy with [[United Arab Emirates national cricket team]] |} ==खेलाडीहरू== {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Name ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Date of birth ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Batting style ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Bowling style ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Contract ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Forms ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Domestic Team ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | NEPAL T20 ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | S/N ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Last ODI ! style="text-align:center; background:#003893; color:white; | Last T20I |- !colspan="11"style="text-align:center;" | Captain (ODI, T20I) & Batsman |- |'''[[Rohit Paudel]]'''|| {{birth date and age|df=y|2002|09|2}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] ||style="text-align:center;" | A || ODI, T20I||[[Nepal Army Club]] ||[[Biratnagar Super Kings]]||17 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|HKG}} 2024 |- ! colspan="11"style="text-align:center;" | Batsmen |- |'''[[Kushal Bhurtel]]'''|| {{birth date and age|df=y|1997|01|22}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] ||style="text-align:center;" | A || ODI, T20I||[[Nepal Police Club]] ||[[Lumbini All Stars]]||14 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|HKG}} 2024 |- |[[Aarif Sheikh]]|| {{birth date and age|df=y|1997|10|05}}|| Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] ||style="text-align:center;" | B || ODI, T20I|| [[Nepal Police Club ]]||[[Pokhara Avengers]]|||24 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|PNG}} 2024 |- |[[Bhim Sharki]]|| {{birth date and age|df=y|2001|9|26}} || Right-handed || Right-arm [[offbreak]]|| style="text-align:center;" | B ||ODI||[[Nepal Army Club]]||[[Far West United]]||54 |{{cricon|NED}} 2024 |{{n/a}} |- |'''[[Sundeep Jora]]'''|| {{birth date and age|df=y|2001|10|20}} || Right-handed || Right-arm [[offbreak]] ||style="text-align:center;" | C ||T20I||[[APF Club]]||[[Janakpur Royals]]||21 |{{n/a}} |{{cricon|HKG}} 2024 |- |[[Pawan Sarraf]]|| {{birth date and age|df=y|2000|12|17}} || Right-handed || Right-arm [[offbreak]]||style="text-align:center;" | D ||ODI||[[Madhesh Province cricket team|Madhesh Province]]||[[Janakpur Royals]]||31 |{{cricon|NED}} 2024 |{{n/a}} |- |[[Dev Khanal]]|| {{birth date and age|df=y|2005|05|29}} || Right-handed || Right-arm [[offbreak]]|| style="text-align:center;"" |EC ||ODI||[[Lumbini Province cricket team|Lumbini Province]]||[[Far West United]]||18 |{{cricon|CAN}} 2024 |{{n/a}} |- ! colspan="11"style="text-align:center" | All-rounders |- |'''[[Dipendra Singh Airee]]'''|| {{birth date and age|df=y|2000|01|24}} || Right-handed || Right-arm [[off break]]||style="text-align:center;" | A || ODI, T20I||[[Nepal Police Club]] ||[[Lumbini All Stars]]||45 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|HKG}} 2024 |- |'''[[Kushal Malla]]'''|| {{birth date and age|df=y|2004|3|5}} || Left-handed || [[Slow left-arm orthodox]] ||style="text-align:center;" | B || ODI, T20I||[[Nepal Army Club]] ||[[Pokhara Avengers]]|| 2 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|HKG}} 2024 |- |'''[[Gulsan Jha]]'''|| {{birth date and age|df=y|2005|2|17}} || Left-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] ||style="text-align:center;" | B || ODI, T20I||[[Nepal Police Club]] ||[[Lumbini All Stars]]|||15 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|HKG}} 2024 |- |[[Bibek Yadav]]|| {{birth date and age|df=y|2003|10|7}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] ||style="text-align:center;" | D ||T20I||[[Nepal Army Club]]||[[Biratnagar Super Kings]]|||71 |{{n/a}} |{{cricon|PNG}} 2024 |- |[[Basir Ahamad]]|| {{birth date and age|df=y|2003|09|11}} || Left-handed || [[Slow left-arm orthodox]] || style="text-align:center;" | D ||ODI, T20I||[[Nepal Army Club]]||[[Kathmandu Knights]] ||75 |{{cricon|NAM}} 2022 |{{cricon|KEN}} 2022 |- ||Bipin Khatri|| {{birth date and age|df=y|1997|11|25}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] ||style="text-align:center;" | EC || T20I ||[[Gandaki Province cricket team|Gandaki Province]]||[[Pokhara Avengers]]||{{n/a}} |{{n/a}} |{{n/a}} |- ! ! colspan="11"style="text-align:center;" | Wicket-keepers |- |'''[[Aasif Sheikh (cricketer)|Aasif Sheikh]]'''|| {{birth date and age|df=y|2001|01|22}} || Right-handed || Right-arm [[off break]] || style="text-align:center;" | A || ODI, T20I||[[APF Club]]||[[Pokhara Avengers]]||9 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|HKG}} 2024 |- |'''[[Anil Kumar Sah]]'''|| {{birth date and age|df=y|1998|11|17}} || Right-handed || Right-arm [[offbreak]]||style="text-align:center;" | D || ODI, T20I||[[Madhesh Province cricket team|Madhesh Province]]||[[Lumbini All Stars]]||16 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|NAM}} 2024 |- |[[Arjun Saud]]|| {{birth date and age|df=y|2003|6|29}} || Right-handed ||[[Slow left-arm orthodox]] || style="text-align:center;" | C ||ODI||[[Nepal Army Club]]||[[Biratnagar Super Kings]]|||52 |{{cricon|IRE}} 2023 |{{n/a}} |- |[[Binod Bhandari]]|| {{birth date and age|df=y|1990|1|25}} || Right-handed ||[[Slow left-arm orthodox]] || style="text-align:center;"|C||T20I||[[Nepal Army Club]]||[[Far West United]]|| 7 |{{n/a}} |{{cricon|PNG}} 2023 |- ||Arjun Gharti|| {{birth date and age|df=y|2003|6|29}} || Right-handed ||[[Slow left-arm orthodox]] || style="text-align:center;" | EC ||T20I||[[Karnali Province]] ||{{n/a}}||{{n/a}} |{{n/a}} |{{n/a}} |- ! colspan="11"style="text-align:center;" | Spin bowlers |- |'''[[Lalit Rajbanshi]]'''|| {{birth date and age|df=y|1999|2|27}} || Right-handed || [[Slow left-arm orthodox]] || style="text-align:center;" | B || ODI, T20I|| [[Nepal Police Club]]||[[Janakpur Royals]]||27 |{{cricon|NED}} 2023 |{{cricon|HKG}} 2023 |- |[[Surya Tamang]]|| {{birth date and age|df=y|2001|09|30}} || Left-handed || [[Slow left-arm orthodox]] || style="text-align:center;" | D || ODI||[[Bagmati Province cricket team|Bagmati Province]]||[[Biratnagar Super Kings]]||8 |{{cricon|CAN}} 2024 |{{n/a}} |- |'''[[Sagar Dhakal]]'''|| {{birth date and age|df=y|2001|12|14}} || Right-handed || [[Slow left-arm orthodox]] || style="text-align:center;" | D ||T20I||[[Nepal Police Club]]||[[Lumbini All Stars]]||8 |{{n/a}} |{{cricon|HKG}} 2024 |- ||Dipesh kandel|| {{birth date and age|df=y|2005|07|04}} || Left-handed || [[Slow left-arm orthodox]] || style="text-align:center;" | EC || ODI||[[Koshi Province]]||{{n/a}}||{{n/a}} |{{n/a}} |{{n/a}} |- ! colspan="11"style="text-align:center;" | Fast bowlers |- |'''[[Sompal Kami]]'''|| {{birth date and age|df=y|1996|02|02}} || Right-handed ||Right-arm [[Pace bowling|Fast medium]] || style="text-align:center;"| A || ODI, T20I|| [[Nepal Army Club]]||[[Janakpur Royals]]||10 |{{cricon|NAM}} 2024 |{{cricon|HKG}} 2024 |- |'''[[Karan KC]]'''|| {{birth date and age|df=y|1991|10|10}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|Fast medium]] || style="text-align:center;"| A || ODI, T20I|| [[APF Club]] ||[[Far West United]]|||33 |{{cricon|NED}} 2024 |{{cricon|HKG}} 2024 |- |'''[[Avinash Bohara]]'''|| {{birth date and age|df=y|1997|07|30}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] || style="text-align:center;"| B ||T20I|| [[APF Club]] || [[Kathmandu Knights]] |||13 |{{n/a}} |{{cricon|HKG}} 2024 |- |'''[[Pratis GC]]'''|| {{birth date and age|df=y|2004|5|22}} || Right-handed || Left-arm [[Pace bowling|medium]] ||style="text-align:center;" | C ||ODI, T20I||[[Bagmati Province cricket team|Bagmati Province]]|||[[Pokhara Avengers]]||37 |{{cricon|UAE}} 2023 |{{cricon|PNG}} 2024 |- ||[[Aakash Chand]]|| {{birth date and age|df=y|1997|12|18}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] || style="text-align:center;"| D||ODI, T20I||[[Sudurpashchim Province ]]||[[Lumbini All Stars]]||11 |{{Cricon|CAN}}2024 |{{cricon|PNG}}2024 |- ||[[Rijan Dhakal]]|| {{birth date and age|df=y|1994|12|31}} || Right-handed || Left-arm [[Pace bowling|medium]] ||style="text-align:center;" |EC ||ODI ||[[Bagmati Province cricket team|Bagmati Province]]||[[Biratnagar Super Kings]] ||1 |{{Cricon|CAN}}2024 |{{n/a}} |- ||[[Hemant Dhami]]|| {{birth date and age|df=y|2006|04|14}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|medium]] || style="text-align:center;"|EC||T20I||[[Sudurpashchim Province]]||{{n/a}}||13 |{{Cricon|CAN}}2024 |{{n/a}} |- |Rupesh Singh||{{birth date and age|df=y|2000|07|14}} || Right-handed || Right-arm [[Pace bowling|Fast medium]] || style="text-align:center;"| EC || ODI||[[Madhesh Province cricket team|Madhesh Province]]||{{n/a}} |{{n/a}} |{{n/a}} |{{n/a}} |- |'''[[Kamal Singh Airee]]''' | {{birth date and age|2000|12|19|df=y}}|| Right-handed|| Right-arm [[Fast bowling|medium]]||{{n/a}}||T20I||[[Nepal Police Club]]||[[Kathmandu Knights]] |{{n/a}} |{{n/a}} |{{n/a}} |- |} {{updated|1 May 2024}} === सञ्चित खेलाडीहरू=== # [[भुवन कार्की]] # [[महेश क्षेत्री]] # [[पृथु बास्कोटा]] ==सन्दर्भहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{राष्ट्रिय क्रिकेट टिम}} [[श्रेणी:राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीहरू]] [[श्रेणी:खेलकुद]] 81zjgewa1exyyzlegjcq1w3npk6krdg 0 57475 1356964 1082010 2026-05-28T11:02:58Z ~2026-31592-58 78951 /* हालको अवस्था */ 1356964 wikitext text/x-wiki [[चित्र:कोतगढी.jpg|250px|thumb|कोतगढीको एक तर्फको झलक]] '''कोत गढी''' [[दैलेख जिल्ला]] सदर मुकाम [[नारायण नगरपालिका|दैलेख बजार]]को पुरानो बजारमा अवस्थित एक ऐतिहासिक युद्ध किल्लाको रूपमा चिनिने गढी अथवा बौण्डरी पर्खाल हो। नारायण नगरपालिका वडा नंवर १, दैलेखको पुरानो बजार स्थित यो सैन्य गढी अत्यन्त कलात्मक ढुंगाले निर्माण गरिएको छ। यस गढीको चारै तिर गहिरो खाल्डो बनाइएको छ। किल्लाको भित्री सतहबाट करिब २ मिटरसम्म अग्लो ढुङ्गे प्रखाल रहेको यस गढीको निर्माण [[बाइसे राज्यहरू]]माथिको विजय अभियान अन्तर्गत गोरखाली सेनाले गरेको मानिन्छ। गढीको मुल प्रवेश ढोका उत्तरतर्फ रहेको छ। यस गढीको परिधी लगभग ६७२ मिटर रहेको छ। किल्लाको सबै प्रखालहरूमा बाहिर हेर्न सकिने गरी त्रिकोण आकारका १३ वटा प्वालहरू बनाइएका छन्। केही वर्ष पहिलेसम्म यो किल्ला भित्र तीनवटा भवनहरू रहेको थिए। यस गढीको निर्माणशैली अत्यन्त कलाकौशलयुक्त र सुरक्षित रहेकोले नेपालको किल्ला वास्तुकलामा यसको विशेष महत्त्व रहेको छ। द्वन्द्वकालमा सैनिक ब्यारेकको रूपमा रहेको यो गढी अहिले सैनिक ब्यारेको त्यहाँबाट अन्यत्र स्थानान्तर भएपछी गढीभित्रका संरचनाहरू पूर्णरूपमा समाप्त भइसकेका छन्। दैलेख सदरमुकामको मुटुमा रहेको ऐतिहासिक कोतगढी फोहोर विसर्जन गर्ने ठाउँ भएको छ। गढीभित्र रहेका तीनवटा पुराना घरको अहिले निसाना भेटिँदैन । कतिपयले यसलाई फोहोर विसर्जन गर्ने ठाउँका रूपमा प्रयोग गरेका छन् । दैलेखमा तत्कालीन समयमा गरिने युद्धकलाको निकै पुरानो इतिहासका बारेमा जानकारी लिन जोकोहीलाई पनि गढीको महत्त्व हुने स्थानीयवासी गणेश रेग्मीले बताउनुभयो । दैलेख युद्ध पर्यटनको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो हुन सक्छ । गढीको खोज अनुसन्धान लगायतका अन्य कुरा गर्न सके यसको अनुसन्धानका लागि मात्रै धेरै विदेशी आउन सक्ने सम्भावना रहेको छ । ==कोतगढीको निर्माण सम्बन्धमा== यो किल्ला [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा बाइसी राज्यहरूको एकिकरण अभियान अन्तर्गत वि.सं. १८४६ तिर गोरखाली सेनाले निर्माण गरेको मानिन्छ।<ref> विश्व के.सी. (पोखरेल)द्वारा लिखित कीर्तिखम्ब नामक पूस्तक पहिलो संस्करण पृष्ठ संख्या १४३</ref> यो गढी निर्माण भएपछि विलासपुरगढीमा रहेका सामरिक खजानाहरू यहाँ सारिएको थियो भन्ने स्थानिय भनाई रहेको छ। यस किल्लाको स्वामित्व नेपाली सेनासँग रहे तापनि हाल सैनिक ब्यारेको अन्यत्र स्थापित भएकोले सो गढी बेवारिसे अवस्थामा रहेको छ। ==हालको अवस्था== कोतगढीको व्यवस्थित हेरचाह तथा संरक्षण नभएकोले दिन प्रतिदिन सार्वजनिक सौचालयको रूपमा प्रयोग हुँदै गएको देखिन्छ। त्यसैगरी किल्ला निर्माणका लागि प्रयोग भएको कलात्मक ढुङ्गाहरू हल्लिने तथा क्षति हुने अवस्था सिर्जना भएको छ। नारायण नगरपालिका दैलेखले पुरातत्व विभागको अनुमति लिई गढीको बाहिरी भागमा फुटपाथ निर्माण गरेको छ भने रेखदेख र संरक्षण गर्नका लागि कम्पाउन्ड बाल निर्माण, गेटको प्रवन्ध तथा गेटपालेको रुपमा स्थायी कर्मचारीको व्यवस्था गरी संरक्षणमा प्राथमिकता दिएको छ। । यस सम्पदालाई पुरातत्व विभागले "ख" वर्गमा वर्गीकरण गरेको छ। {{ठुटो}} ==हेर्नुहोस्== {{दैलेख जिल्लाका धार्मिक स्थलहरू}} ==सन्दर्भ सूची== {{श्रोत}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== [[श्रेणी:नेपालका गढीहरू]] lsxabklsbk8w6yyhnpohlfpm9splolz 0 69917 1356901 1206630 2026-05-27T20:11:30Z Bishaldev100 28807 1356901 wikitext text/x-wiki [[कार्बन]] र [[उदजन|हाइड्रोजन]]को बीचमा बोन्डिङ भएर बनेका यौगिकहरूलाई हाइड्रोकार्बन भनिन्छ । [[मिथेन]] (CH_४), इथेन (CH_३CH_३) जस्ता यौगिकहरू कार्बन र हाइड्रोजनको बीचमा बोन्डिङ भएर बनेकाले यिनीहरूलाई हाइड्रोकार्बन भनिएको हो । यि यौगिकहरूको प्रमुख स्रोत भने पेट्रोलियम वस्तु हुन् । ==प्रकार== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Variations on hydrocarbons based on the number of carbon atoms !scope="col"|Number of<br />carbon atoms !scope="col"|[[अल्केन]] (एकल बोन्ड) !scope="col"|[[अल्किन]] (डबल बोन्ड) !scope="col"|[[अल्काइन]] (ट्रिपल बोन्ड) !scope="col"|[[साइक्लोअल्केन]] !scope="col"|[[अल्कडिन]] |- !scope="row"| 1 |[[मिथेन]] ||—||—||—||— |- !scope="row"| 2 |[[इथेन]] ||[[इथिन]] (इथाइलिन)||[[एसिटिलिन|एथाइन]] (एसिटिलिन)||—||— |- !scope="row"| 3 |[[प्रोपेन]] ||[[प्रोपिन]] (प्रोपाइलिन)||[[Methylacetylene|Propyne]] (methylacetylene)|| [[Cyclopropane]] || [[Propadiene]] (allene) |- !scope="row"| 4 |[[ब्युटेन]] ||[[ब्युटिन]] (ब्युटाइलिन)||[[ब्युटाइन]] || [[Cyclobutane]] || [[1,3-Butadiene|Butadiene]] |- !scope="row"| 5 |[[पेन्टेन]] ||[[पेन्टिन]] ||[[पेन्टाइन]] || [[Cyclopentane]] || [[Piperylene|Pentadiene]] (piperylene) |- !scope="row"| 6 |[[हेक्सेन]] ||[[हेक्सिन]] ||[[हेक्साइन]] || [[Cyclohexane]] || [[Hexadiene]] |- !scope="row"| 7 |[[हेप्टेन]] ||[[हेप्टिन]] ||[[हेप्टाइन]]|| [[Cycloheptane]] || [[Heptadiene]] |- !scope="row"| 8 |[[अक्टेन]] ||[[अक्टिन]] ||[[अक्टाइन]] || [[Cyclooctane]] || [[Octadiene]] |- !scope="row"| 9 |[[नोनेन]] ||[[नोनिन]] ||[[नोनाइन]] || [[Cyclononane]] || [[Nonadiene]] |- !scope="row"| 10 |[[डिकेन]] ||[[डिकिन]] ||[[डिकाइन]] || [[Cyclodecane]] || [[Decadiene]] |- !scope="row"| 11 |[[Undecane]] ||[[Undecene]]||[[Undecyne]]|| [[Cycloundecane]] || [[Undecadiene]] |- !scope="row"| 12 |[[Dodecane]] ||[[Dodecene]] ||[[Dodecyne]]|| [[Cyclododecane]] || [[Dodecadiene]] |} [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== 7v62u2byeh0751ih5ng42bo7xbzlmd5 1356905 1356901 2026-05-27T20:20:33Z Bishaldev100 28807 /* प्रकार */ 1356905 wikitext text/x-wiki [[कार्बन]] र [[उदजन|हाइड्रोजन]]को बीचमा बोन्डिङ भएर बनेका यौगिकहरूलाई हाइड्रोकार्बन भनिन्छ । [[मिथेन]] (CH_४), इथेन (CH_३CH_३) जस्ता यौगिकहरू कार्बन र हाइड्रोजनको बीचमा बोन्डिङ भएर बनेकाले यिनीहरूलाई हाइड्रोकार्बन भनिएको हो । यि यौगिकहरूको प्रमुख स्रोत भने पेट्रोलियम वस्तु हुन् । ==प्रकार== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Variations on hydrocarbons based on the number of carbon atoms !scope="col"|कार्बन अणुको<br />सङ्ख्या !scope="col"|[[अल्केन]] (एकल बोन्ड) !scope="col"|[[अल्किन]] (डबल बोन्ड) !scope="col"|[[अल्काइन]] (ट्रिपल बोन्ड) !scope="col"|[[साइक्लोअल्केन]] !scope="col"|[[अल्कडिन]] |- !scope="row"| 1 |[[मिथेन]] ||—||—||—||— |- !scope="row"| 2 |[[इथेन]] ||[[इथिन]] (इथाइलिन)||[[एसिटिलिन|एथाइन]] (एसिटिलिन)||—||— |- !scope="row"| 3 |[[प्रोपेन]] ||[[प्रोपिन]] (प्रोपाइलिन)||[[प्रोपाइन]] (मिथाइलेसिटिलिन)|| [[Cyclopropane]] || [[Propadiene]] (allene) |- !scope="row"| 4 |[[ब्युटेन]] ||[[ब्युटिन]] (ब्युटाइलिन)||[[ब्युटाइन]] || [[Cyclobutane]] || [[1,3-Butadiene|Butadiene]] |- !scope="row"| 5 |[[पेन्टेन]] ||[[पेन्टिन]] ||[[पेन्टाइन]] || [[Cyclopentane]] || [[Piperylene|Pentadiene]] (piperylene) |- !scope="row"| 6 |[[हेक्सेन]] ||[[हेक्सिन]] ||[[हेक्साइन]] || [[Cyclohexane]] || [[Hexadiene]] |- !scope="row"| 7 |[[हेप्टेन]] ||[[हेप्टिन]] ||[[हेप्टाइन]]|| [[Cycloheptane]] || [[Heptadiene]] |- !scope="row"| 8 |[[अक्टेन]] ||[[अक्टिन]] ||[[अक्टाइन]] || [[Cyclooctane]] || [[Octadiene]] |- !scope="row"| 9 |[[नोनेन]] ||[[नोनिन]] ||[[नोनाइन]] || [[Cyclononane]] || [[Nonadiene]] |- !scope="row"| 10 |[[डिकेन]] ||[[डिकिन]] ||[[डिकाइन]] || [[Cyclodecane]] || [[Decadiene]] |- !scope="row"| 11 |[[Undecane]] ||[[Undecene]]||[[Undecyne]]|| [[Cycloundecane]] || [[Undecadiene]] |- !scope="row"| 12 |[[Dodecane]] ||[[Dodecene]] ||[[Dodecyne]]|| [[Cyclododecane]] || [[Dodecadiene]] |} [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== mdodb1av5ou2x9s4s56svg5op2ie6ln 1356906 1356905 2026-05-27T20:21:09Z Bishaldev100 28807 /* प्रकार */ 1356906 wikitext text/x-wiki [[कार्बन]] र [[उदजन|हाइड्रोजन]]को बीचमा बोन्डिङ भएर बनेका यौगिकहरूलाई हाइड्रोकार्बन भनिन्छ । [[मिथेन]] (CH_४), इथेन (CH_३CH_३) जस्ता यौगिकहरू कार्बन र हाइड्रोजनको बीचमा बोन्डिङ भएर बनेकाले यिनीहरूलाई हाइड्रोकार्बन भनिएको हो । यि यौगिकहरूको प्रमुख स्रोत भने पेट्रोलियम वस्तु हुन् । ==प्रकार== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Variations on hydrocarbons based on the number of carbon atoms !scope="col"|कार्बन अणुको<br />सङ्ख्या !scope="col"|[[अल्केन]] (एकल बोन्ड) !scope="col"|[[अल्किन]] (डबल बोन्ड) !scope="col"|[[अल्काइन]] (ट्रिपल बोन्ड) !scope="col"|[[साइक्लोअल्केन]] !scope="col"|[[अल्कडिन]] |- !scope="row"| 1 |[[मिथेन]] ||—||—||—||— |- !scope="row"| 2 |[[इथेन]] ||[[इथिन]] (इथाइलिन)||[[एसिटिलिन|एथाइन]] (एसिटिलिन)||—||— |- !scope="row"| 3 |[[प्रोपेन]] ||[[प्रोपिन]] (प्रोपाइलिन)||[[प्रोपाइन]] (मिथाइलेसिटिलिन)|| [[Cyclopropane]] || [[Propadiene]] (allene) |- !scope="row"| 4 |[[ब्युटेन]] ||[[ब्युटिन]] (ब्युटाइलिन)||[[ब्युटाइन]] || [[Cyclobutane]] || [[1,3-Butadiene|Butadiene]] |- !scope="row"| 5 |[[पेन्टेन]] ||[[पेन्टिन]] ||[[पेन्टाइन]] || [[Cyclopentane]] || [[Piperylene|Pentadiene]] (piperylene) |- !scope="row"| 6 |[[हेक्सेन]] ||[[हेक्सिन]] ||[[हेक्साइन]] || [[Cyclohexane]] || [[Hexadiene]] |- !scope="row"| 7 |[[हेप्टेन]] ||[[हेप्टिन]] ||[[हेप्टाइन]]|| [[Cycloheptane]] || [[Heptadiene]] |- !scope="row"| 8 |[[अक्टेन]] ||[[अक्टिन]] ||[[अक्टाइन]] || [[Cyclooctane]] || [[Octadiene]] |- !scope="row"| 9 |[[नोनेन]] ||[[नोनिन]] ||[[नोनाइन]] || [[Cyclononane]] || [[Nonadiene]] |- !scope="row"| 10 |[[डिकेन]] ||[[डिकिन]] ||[[डिकाइन]] || [[Cyclodecane]] || [[Decadiene]] |} [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== 1i89626x45z0to91q80skvo36iniurq 1356908 1356906 2026-05-27T20:23:03Z Bishaldev100 28807 /* सन्दर्भ सामग्रीहरू */ 1356908 wikitext text/x-wiki [[कार्बन]] र [[उदजन|हाइड्रोजन]]को बीचमा बोन्डिङ भएर बनेका यौगिकहरूलाई हाइड्रोकार्बन भनिन्छ । [[मिथेन]] (CH_४), इथेन (CH_३CH_३) जस्ता यौगिकहरू कार्बन र हाइड्रोजनको बीचमा बोन्डिङ भएर बनेकाले यिनीहरूलाई हाइड्रोकार्बन भनिएको हो । यि यौगिकहरूको प्रमुख स्रोत भने पेट्रोलियम वस्तु हुन् । ==प्रकार== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Variations on hydrocarbons based on the number of carbon atoms !scope="col"|कार्बन अणुको<br />सङ्ख्या !scope="col"|[[अल्केन]] (एकल बोन्ड) !scope="col"|[[अल्किन]] (डबल बोन्ड) !scope="col"|[[अल्काइन]] (ट्रिपल बोन्ड) !scope="col"|[[साइक्लोअल्केन]] !scope="col"|[[अल्कडिन]] |- !scope="row"| 1 |[[मिथेन]] ||—||—||—||— |- !scope="row"| 2 |[[इथेन]] ||[[इथिन]] (इथाइलिन)||[[एसिटिलिन|एथाइन]] (एसिटिलिन)||—||— |- !scope="row"| 3 |[[प्रोपेन]] ||[[प्रोपिन]] (प्रोपाइलिन)||[[प्रोपाइन]] (मिथाइलेसिटिलिन)|| [[Cyclopropane]] || [[Propadiene]] (allene) |- !scope="row"| 4 |[[ब्युटेन]] ||[[ब्युटिन]] (ब्युटाइलिन)||[[ब्युटाइन]] || [[Cyclobutane]] || [[1,3-Butadiene|Butadiene]] |- !scope="row"| 5 |[[पेन्टेन]] ||[[पेन्टिन]] ||[[पेन्टाइन]] || [[Cyclopentane]] || [[Piperylene|Pentadiene]] (piperylene) |- !scope="row"| 6 |[[हेक्सेन]] ||[[हेक्सिन]] ||[[हेक्साइन]] || [[Cyclohexane]] || [[Hexadiene]] |- !scope="row"| 7 |[[हेप्टेन]] ||[[हेप्टिन]] ||[[हेप्टाइन]]|| [[Cycloheptane]] || [[Heptadiene]] |- !scope="row"| 8 |[[अक्टेन]] ||[[अक्टिन]] ||[[अक्टाइन]] || [[Cyclooctane]] || [[Octadiene]] |- !scope="row"| 9 |[[नोनेन]] ||[[नोनिन]] ||[[नोनाइन]] || [[Cyclononane]] || [[Nonadiene]] |- !scope="row"| 10 |[[डिकेन]] ||[[डिकिन]] ||[[डिकाइन]] || [[Cyclodecane]] || [[Decadiene]] |} [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हाइड्रोकार्बन|हाइड्रोकार्बन]] e4bz3o109nqdlkasrjgziecorvsj0i7 0 69921 1356903 1135303 2026-05-27T20:14:44Z Bishaldev100 28807 1356903 wikitext text/x-wiki '''आणविक सुत्र - CH_४'''<br /> [[File:Methane-CRC-MW-3D-balls.png|180px|thumb|center|मिथेनको एटोमिक मोडेल]] सबभन्दा सर्ल एलिफाटिक [[हाइड्रोकार्बन]]का रूपमा मिथेनलाई चिनिन्छ । यो ग्यास तेलको शुद्धीकरण गर्दा [[प्राकृतिक ग्याँस|प्राकृतिक ग्यास]], कोइलाखानी तथा [[बायोग्याँस|गोबर ग्याँस]]मा समेत पाइन्छ । यो ग्यास धापिलो क्षेत्र(marshy place) मा पाइने भएकाले Marsh gas पनि भनिन्छ । ==इतिहास == नोबेम्बर १७७६मा इट्लीका वैज्ञानिक [[अलेसान्द्रो भोल्टा|ऐलेजन्ड्रो भोल्टा]]ले इट्ली र स्वीजरल्याडमा फेलेर रहेको [[:en:Lake Maggiore|म्यागिओर ताल]]बाट पत्ता लगाएका थिए । पछि उनले शुद्ध मिथेन पनि जम्मा पारे । == उपयोगिता == # मिथेन घरेलु [[एलपी ग्यास]] का रूपमा प्रयोग गरिन्छ । # विभिन्न यौगिकहरु जस्तै: क्लोरोफर्म, कार्बन टेट्राक्लोराइड, मिथाइल अल्कोहल, फर्माल्डिहाइड बनाउन प्रयोग गरिन्छ । # [[उदजन|हाइड्रोजन]]को औधोगिक उत्पादन गर्न प्रयोग गरिन्छ । # मिथेनबाट प्राप्त हुने कार्बन ब्ल्याक रबर उद्योगमा प्रयोग हुन्छ । # छाप्ने मसी र रङ बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ । [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] {{ठुटो}} [[श्रेणी:इन्धन]] 0ufnrrwzvrmoznwc3cskx8su40rscvl 1356919 1356903 2026-05-28T07:14:26Z Bishaldev100 28807 /* उपयोगिता */ 1356919 wikitext text/x-wiki '''आणविक सुत्र - CH_४'''<br /> [[File:Methane-CRC-MW-3D-balls.png|180px|thumb|center|मिथेनको एटोमिक मोडेल]] सबभन्दा सर्ल एलिफाटिक [[हाइड्रोकार्बन]]का रूपमा मिथेनलाई चिनिन्छ । यो ग्यास तेलको शुद्धीकरण गर्दा [[प्राकृतिक ग्याँस|प्राकृतिक ग्यास]], कोइलाखानी तथा [[बायोग्याँस|गोबर ग्याँस]]मा समेत पाइन्छ । यो ग्यास धापिलो क्षेत्र(marshy place) मा पाइने भएकाले Marsh gas पनि भनिन्छ । ==इतिहास == नोबेम्बर १७७६मा इट्लीका वैज्ञानिक [[अलेसान्द्रो भोल्टा|ऐलेजन्ड्रो भोल्टा]]ले इट्ली र स्वीजरल्याडमा फेलेर रहेको [[:en:Lake Maggiore|म्यागिओर ताल]]बाट पत्ता लगाएका थिए । पछि उनले शुद्ध मिथेन पनि जम्मा पारे । == उपयोगिता == # मिथेन घरेलु [[एलपी ग्यास]] का रूपमा प्रयोग गरिन्छ । # विभिन्न यौगिकहरु जस्तै: क्लोरोफर्म, कार्बन टेट्राक्लोराइड, मिथाइल अल्कोहल, फर्माल्डिहाइड बनाउन प्रयोग गरिन्छ । # [[उदजन|हाइड्रोजन]]को औधोगिक उत्पादन गर्न प्रयोग गरिन्छ । # मिथेनबाट प्राप्त हुने कार्बन ब्ल्याक रबर उद्योगमा प्रयोग हुन्छ । # छाप्ने मसी र रङ बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ । [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] {{ठुटो}} [[श्रेणी:इन्धन]] [[श्रेणी:अल्केन]] n4pc7quwxpts4iqndt2iyo1224pg3n5 3 106026 1356915 1333396 2026-05-28T06:51:47Z ~2026-31841-67 78946 /* एण्टिबायोटिक प्रतिरोध: नेपाली समाजमाथि मडारिँदै गरेको मौन महामारी */ टिप्पणी 1356915 wikitext text/x-wiki == झाडापखाला, लक्षण र रोकथाम == झाडापखाला, लक्षण र रोकथाम अन्य सरूवा रोग जस्तै झापखाला पनि एक बिनासकारी सरूवा रोग हो। झाडापखाला सामान्यतया गर्मी मौसममा फैलने रोग हो ।दैनिक ३/४ पटक वा त्यसभन्दा बढी पानीजस्तो पातलो दिसा लाग्नु नै झाडापखाला हो । हाम्रो नांगो आँखाले देख्न नसकिने जीवाणुबाट खाना र पानी संक्रमित हुन्छ त्यो खाना, पानी हाम्रो फोहोर हातको माध्यमबाट निरोगी मानिसमा सर्छ । झाडापखाला विषाणु, जीवाणु र परजीवीका कारणबाट लाग्छ । भाइरसभन्दा ब्याक्टेरिया र ब्याक्टेरियाभन्दा परजीवीबाट हुने झाडापखाला लामो समयसम्म रहने र उपयुक्त औषधि प्रयोग नगरे बेहोस हुने हुन्छ । झाडापखालाको धेरै समयसम्म उपचार नगरे मृत्युसमेत हुन्छ । शरीरका प्रणालीका रोग, एन्टिबायोटिक औषधि र अन्य केही औषधिले पनि पखाला गराउन सक्छ । झाडापखालाले प्रकोपको रूप लिनु र महामारी बनेर फैलिनु राम्रो होइन । हामी सबै नागरिकले स्वच्छ खानेपानी पिउने र सरसफाइमा विशेष ध्यान पुर्याउनु पर्छ । झाडापखाला सबै उमेर समूहका मानिसलाई लाग्दछ । विशेषगरी बालबालिकालाई यसले बढी सताउँछ । पटकपटक पानीजस्तो पातलो दिसा लाग्नुको साथै वाकवाकी लाग्ने र वान्तासमेत आउने हुन्छ । झाडापखालाका लक्षणहरू: झाडापखाला हुँदा दिसामा नपचेको खानाका टुक्रा आउने, दिसा धेरै गन्हाउने, पेट गड्याङगुडुङ गर्ने र दुख्ने, हातखुट्टा र मांसपेशी दुख्ने, बाउँडिने र गल्ने, बच्चा हो भने झर्को मान्ने, तिर्खा बढी लाग्ने, रिंगटा लाग्ने, कमजोरीको महसुस हुने, मुख सुख्खा र फोहोरी हुने, आँखा गाडिने, पिसाब कम हुने, रुँदा आँसु नै नआउने, बच्चाहरूमा आँखा सुख्खा हुन्छ, शरीर चिसो हुन्छ । पेटको छाला तन्काएर छोड्दा मुजा परिराख्ने समस्या हुन्छ । नाडीको गति कम, मन्द र पत्ता लगाउन गाह्रो हुने, रक्तचाप कम, श्वासप्रश्वास तीव्र र आलस्य हुने पनि झाडा पखालाका लक्षण हुन् । झाडापखाला हुँदा घरमा नै उपचार गर्न पनि सकिन्छ । प्रशस्त मात्रामा घरेलु गेगागुडीको झोल अन्य झोल पदार्थका खानेकुराहरू खुवाउने गर्नुपर्छ । यदि आमाको दूध खान बच्चा हो भने अरू समयमा भन्दा बढीपटक खुवाउनुपर्छ । अलिकति ठूलो बच्चा भए प्रशस्त मात्रामा झोलिलो खानेकुराहरू (दालको झोल, मसला कम भएको तरकारी, गेडागुडीको झोल, केरा, माछामासु, फलफूलको रस, भातको माड, अन्न पातलो लिटो) खुवाउनुपर्छ । यस्तो समयमा पानी प्रशस्त मात्रामा खानुपर्छ । झाडापखाला हुँदा हाम्रो शरीरबाट नुन र पानी खेर गएको हुन्छ त्यसैले यसको लागि पुनर्जलीय झोल बनाएर प्रशस्त खानुपर्छ । झाडापखाला मात्रै नभएर शरिर स्वस्थ राख्नका लागि पनि हामीले सधैँ राम्रो खानेकुरा खानुपर्छ । सधैँ साबुन पानीले राम्रोसँग हात धोई सफा गरेर मात्रै खानेकुरा खानुपर्दछ । पखाला लाग्दा पुनर्जलीय झोल एकदमै महत्वपूर्ण हुन्छ । जतिपटक पखाला लाग्छ, त्यति नै पटक खाँदा यसले राम्रो हुन्छ । घरेलु उपचार गर्दा झाडापखालाको अवस्था सुध्रिँदै जान्छ र ठीक हुन्छ । यदि २/३ दिनसम्म राम्रो भएन भने, दिसा धेरै पातलो गरे, तारन्तार वान्ता गरे, ज्यादै तिर्खाए, खाना खान नसके, ज्वरो आयो वा कम्पन (कामज्वरो)आउन थाले, मुख खुट्टा सुन्निए, नाडी कमजोर र छिटो–छिटो चलिरह्यो भने तुरुन्त चिकित्सकलाई देखाउनु पर्दछ । रक्तचाप कम भएमा र दिसामा रगत देखिएमा, नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा चिकित्सककहाँ लैजानुपर्छ ।सरुवा रोग मध्येको एक रोग हो झाडापखाला यो गर्मीमा हुन्छ । झाडापखालाको प्रमुख कारण खानेकुरा हो र यससँगसँगै पानीको कारण पनि झाडापखाला लाग्दछ । हरेक वर्ष झाडापखाला लाग्ने भनेको खानेपानी र खानेकुरामा भएको संक्रमणले गर्दा हो । अस्पतालमा दिनहुँ झाडापखालाका बिरामी आउने जाने क्रम चलिरहेको हुन्छ । डिस्चार्ज भएर जाने र भर्ना हुन आउने बिरामीको संख्या लगभग उस्तै–उस्तै देखिन्छ तर कुनै ठाउँमा धेरै बिरामी भएर २०/३० जना भर्ना भएका हुन्छन् । झाडापखालाबाट बच्न हाम्रो बानी परिवर्तन गर्न जरुरी छ । पानी र खानेकुराबाट नै झाडापखाला हुने भएकाले पानीलाई राम्रोसँग उमालेर मात्रै खानुपर्दछ । त्यस्तै बासी खानेकुरा खानुहुँदैन यो नै झाडापखालाबाट बच्ने मुख्य उपाय हो । गर्मीमा खानेकुरालाई फ्रिजमा राखेर खानु उपयुक्त हुन्छ । धेरै समयसम्म बाहिर राखेर खाँदा असर गर्छ, यसले गर्दा (फुटप्वाइजिङ-> खाना बिषाक्त हुनु) झाडापखाला हुन्छ । कसै–कसैलाई धेरै चिसो पानी खाँदा पनि घाँटी दुख्ने समस्या हुन्छ तर सबैलाई यस्तो हुन्छ भन्ने हुँदैन । झाडापखाला बढी भएर बेहोस हुन सक्ने र अझ उपचार ढिलो गर्यो भने मृत्युसमेत हुने भएकाले यसलाई सामान्य रूपमा लिनुहुँदैन । खानेपानीमा समस्या, प्रदूषण र सरसफाइमा समस्याका कारण झाडापखाला निम्तिने गर्दछ । झाडापखालाकै कारण बर्सेनि हजारौँ बच्चाको अकालमै मृत्यु पनि हुने गरेको छ । नेपालका लागि चुनौतीको रूपमा रहेको झाडापखाला गर्मी मौसमको सुरुआतसँगै गर्मी र वर्षातको समयमा झिंगाहरू धेरै हुने हुँदा झाडापखालाको सम्भावना बढी हुन्छ । आफ्नो शरीर र वातावरणीय सरसफाइमा पर्याप्त ध्यान नपुग्दा झाडापखाला हुने हुनाले यसमा ध्यान दिनुपर्दछ । अहिले वर्षातको समय छ, पानी परिरहन्छ यसले गर्दा ठाउठाउँमा बाढी आउने हुन्छ । बाढीले जीवजन्तुहरू मर्ने र पानी प्रदूषित भई वातावरणसमेत फोहोर हुन्छ त्यसले झाडापखालाको महामारीसमेत फैलिन सक्छ् । भाइरल–रोटा, ब्याक्टेरिया–भी कोलेरी, सालमोनेला, क्लोस्ट्रोडियम आदि, प्रोटोजोबल–इ.हिस्टोलाइटिका, जियारडिया लाम्बलिया आदि र विषाक्त खाना (फुड प्वाइजनिङ) बाट हुने पखाला एक्कासि हुने झाडापखाला हो ।दीर्घकालीन हुने झाडापखाला मधुमेह, पाकस्थली वा ठूलो आन्द्रामा सुजन (सुन्निनु), पित्तशयमा सुजन, पित्तथैलीमा पत्थरी, शरीरमा भिटामिन ‘बी’ को कमी, क्षयरोग, क्यान्सर आदिमा देखिन्छ । जलश्रोत मा विस्वमै दोस्रो धनि भएता पनि काठमाडौं लगायत अधिकांस सहर हरूमा पानीको एकदमै समस्या छ जारको शुद्दीकरण गरियको भन्ने पानिमा समेत धेरै समस्या आइरहेको हुन्छ । एक बोटल मिनिरल वाटर किन्नको लागि २० देखि २५ रुपैँया लाग्छ तर जारको पानी ६०-७० रुपैयाँमा नै आउँछ यति सस्तो कसरी भयो ? उत्पादक बाट बितरक हुदै उपभोक्ता सम्म आइपुग्दा बिचको बिचौलिया ले त झनै कति स्सतोमा लिन्छन। यसको बारेमा जानकारी लिन जरुरी छ । एक बोतल पानी र एक जार पानीमा धेरै फरक हुन्छ त्यसैले जारको पानी पनि कतै ट्यांकरको त होइन ? अशुद्द त छैन ? शंकाको विषय पनि हो । अस्ति मात्रै २/३ अस्पतालमा जारको पानीमा फोहोर भेटिएको थियो । यस्तो त कति भएको छ कति लेखाजोखा नै छैन । त्यसैले हामीले पानी उमालेर मात्रै पिउनुपर्दछ । बाहिर धुलोमा हिँड्दा माक्सको अनिवार्य प्रयोग गर्नुपर्दछ । गर्मीको समय छ जहाँपायो त्यहि र जे पायो त्यहि खान हुँदैन । गर्मी भयो भनेर धेरै कोल्ड ड्रिंक्स खानु हुँदैन । त्यसले घाँटीमा समस्या ल्याउँछ । हामीले आफ्नो शरीरलाई स्वस्थ राख्न मीठो होइन राम्रो र पौष्टिक खानेकुरा खानुपर्दछ । चासो किन आवश्यक छ ? नेपालमा अहिलेसम्म झाडापखाला उपचारको भरपर्दो निर्देशिका बनेको छैन। चिकित्सकले अनुभव, शंका वा लक्षणका आधारमा एकभन्दा बढी एन्टिबायोटिकको प्रयोग गरिरहेको पाइन्छ। यसले अनावाश्यक एन्टिबायोटिकको प्रयोग हुने र दीर्घकालीन रुपमा औषधिको प्रभाव कम हुँदै जाने अवस्था आउँछ। यस्तो प्रवृत्तिले बिरामीमाथि अनावश्यक आर्थिक भार पारेको देखिन्छ। यदि, झाडापखाला कुनै नौलो जीवाणूको (जुन पहिले त्यस स्थानमा थिएन) कारणले भएको भए त्यसले प्रकोप या महामारी ल्याउन पनि सक्छ। झाडापखाला गराउने जीवाणू विरुद्धको खोप पनि उपलब्ध भएकाले त्यस्ता जीवाणूको पहिचान गरी जोखिम हेरी प्रयोग गरेमा यसबाट सम्भावित प्रकोप वा महामारीबाट सुरक्षित हुन सकिन्छ। जस्तै, रोटा भाइरसको कारणले हुने झाडापखालाबाट बच्न यस विरुद्धको खोप अहिले विश्वभरि उपलब्ध छ। पाँच वर्षमुनिका बालबालिकामा झाडापखालाका कारण मृत्यु गराउने प्रमुख भाइरस रोटा हो। यी सबै समस्याको एकमुष्ट सम्बोधन गर्न जीवाणू पहिचान अति आवश्यक हुन्छ। त्यस्तै, राष्ट्रियस्तरको उपचार निर्देशिका तयार पार्न पनि जीवाणू पहिचान आवश्यक छ। यस्ता निर्देशिकाबाट ग्रामीण इलाकामा ठूलो सहयोग पुग्नेछ, जहाँ प्रयोगशाला परीक्षणको नतिजा द्रूत गतिमा आउँदैन। नेपालमा हाल झाडापखाला गराउने प्रमुख जीवाणू के–के छन् भनेर राष्ट्रियस्तरको आधारभूत तथ्यांकको आवश्यकता छ। टेकु अस्पतालमा साल्मोनेला, सिगेला तथा हैँजाको कल्चर गर्ने गरे पनि अस्पताल भर्ना हुने ९५ प्रतिशतभन्दा बढीमा झाडापखालाको कारण पत्ता लाग्ने गरेको देखिँदैन। हैँजा फैलिने समयमा पनि औसतमा ५ देखि १० प्रतिशतको हाराहारीमा मात्र हैँजाको कारणले भर्ना भएको देखिन्छ भने बाँकी कुन जीवाणूहरुले यति धेरैलाई झाडापखाला गराइरहेको छ भन्ने कुरा किटान हुँदैन। यसर्थ झाडापखाला नेपालमा अझै अज्ञात रोगका रुपमा रहेको छ। सामान्य धरेलु उपचार: १. कुपोषणबाट जोगाउने, साविककै जस्तो खानेकुरा दिने गर्नुपर्छ । २. प्रशस्त मात्रामा घरेलु झोल कुराहरू खुवाउनु पर्दछ । आमाको दूध खाने बच्चा भए साविकको भन्दा बढी पटक दूध खुवाउनुपर्छ । बच्चा ६ महिनाभन्दा कम उमेरको भए ५–६ पटक आमाको दुध र नपुग्ने भए गाईभैंसीको वा बट्टाको दूधमा आधा पानी मिसाई खुवाउनुपर्छ । बच्चा ६ महिनाभन्दा बढी उमेरको भए वा ठोस आहार खाने बच्चा भए बिरामीलाई प्रशस्त मात्रामा झोलिलो खानेकुराहरू जस्तै दालको झोल, तरकारी (मसला कम भएको) गेडागुडीको झोल, केरा, माछामासु, फलपूलको रस, फिका चिया, भातको माड, अन्न पातलो लिटो यी समेत नभएमा सादा पानी प्रशस्त मात्रामा दिनुपर्छ । समुदायमा झाडा पखाला लाग्दा पानी पिउन नदिने अत्यन्त गलत धारणा छ, जसले गर्दा खेर गएको पानी आपूर्ति नभई जलवियोजन हुन्छ । ३. झाडा पखालाबाट खेर गएको लवण, पोषक तत्वहरू र पानी क्षतिपूर्ति गर्न पुनर्जलीय झोल बनाएर खुवाउनुपर्दछ । यसरी घरेलु उपचार गरेमा सामान्यतः तीनचार दिनमा झाडापखालाको अवस्था सुध्रिंदै जान्छ र ठीक हुन्छ । तर तीन दिनसम्म सुधारोन्मुख नभएमा, धेरै पातलो दिसा गरेमा, तारन्तार बान्ता गरेमा, ज्यादै तिर्खाएमा राम्ररी खान पिउन नसकेमा, ज्वरो आएमा कम्पन हुन थालेमा, मुख खुट्टा सुन्निएमा, नाडी कमजोर र छिटो–छिटो चलिरहेमा, रक्तचाप कम भएमा, दिसामा रगत देखिएमा, मुखबाट पुनर्जलीय उपचार गर्न नसकिएमा तुरुन्तै नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा वा स्वास्थ्यकर्मी वा चिकित्सककोमा लैजानुपर्छ । यसो गर्दा धनजनको क्षतिमा न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । [[User:Krishna Kumar Saiju|Krishna Kumar Saiju]] ([[User talk:Krishna Kumar Saiju|कुरा गर्ने]]) ०७:०१, १४ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) == छाला समस्याले मिलिया == छाला समस्याले मिलिया के तपाईँको आँखा, नाक, गाला वरपर भागमा पिप नभएको सेतो, पहेंलो बिमिराजस्तै कडा दाना आएका छन् ? खासै दुःख नदिए पनि यसले तपाईंको सौन्दर्यमा असर गरेको अनुभूति हुन्छ ? यस्ता बिमिरालाई अंग्रेजीमा ‘मिलिया’ भनिन्छ । यसको कुनै खास नेपाली नाम छैन । यो छालाको समस्याका कारण आउने गर्छ । यसलाई मिल्क स्पट र आयल सिडसमेत भनिन्छ । यो धेरैजसो आखाँको तल, नाक, गाला, निधार र छातीमा आउने गर्छ । ‘मिलिया खतरनाक स्थिति होइन, यो स्वास्थ्य समस्या नभई सौन्दर्य समस्या हो,’ धुलिखेल अस्पतालका छाला रोग तथा सौन्दर्य विशेषज्ञ डा. धर्मेन्द्र कर्ण भन्छन्, यो आउँदैमा आत्तिनु पर्दैन । न त यसको कुनै उपचार नै आवश्यक हुन्छ । तर सौन्दर्य प्रभावित हुन लाग्दा केही चिकित्सकीय प्रक्रिया अपनाउन सकिन्छ । मिलियाले तैलीय छाला भएकाको दाँजोमा सुक्खा छाला भएकालाई बढी प्रभावित गर्छ । यो करिब १ देखि २ मिलिमिटरको सेतो छालाको दाना हो । यो सेतो दाना (बिमिरा) जस्तै छालामा देखिन्छ । यो केराटिनको कारणले हुन्छ । अर्थात् यो केराटिनले भरिएको सिस्ट हो । जो छालाको सतहभन्दा मुनि फस्छ । यो हाम्रो स्वास्थ्यका लागि घातक हुँदैन । केराटिन मानव शरीरमा पाइने यस्तो प्रोटिन समूह हो, जसले रौं, छाला र नङको निर्माण हुन्छ । सामान्य भाषामा भन्ने हो भने, जब छालाको मृत कोषिका छालामाथि आउँछ तब यसैले मिलियाको रूप लिन्छ । ‘मिलिया अनुहारमा देखिने हाइट हेड हैन । यो हाइट हेडभन्दा फरक हुन्छ । हाइट हेडमा पिप हुन्छ तर यो पिपले भरिएको हुँदैन,’ डा.कर्ण भन्छन्, ‘यो डन्डीफोर वा छालाको संक्रमणजस्तो समेत हैन, यो सामान्य छालामा देखिने सेतो, पहेंलो दाना हो ।’ दानाजस्तै हुने यो बिमिरा कुनै पनि उमेरमा हुन सक्छ । तर यो समस्या सबैभन्दा बढी बच्चा र त्यसपछि युवामा देखिन्छ । हेर्दा अनुहार भद्दा लाग्ने, यो समस्या उपचारबिना समेत समाप्त हुन्छ । तर यदि तपाईं मिलियालाई आफ्नो अनुहारको लागि समस्या नै भएको ठान्नुहुन्छ भने छाला रोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिने सल्लाह डा.कर्ण दिन्छन् । उनी मिलियालाई बिमिरा, डन्डीफोर, दाना आदिको श्रेणीमा राख्न नसकिने बताउँछन् । यो मृत कोषिकाले गर्दा हुने भएकाले आफैं केही सातामा निको हुन सक्छ । केही साताको उपचार प्रक्रियाबाट समेत मिलिया निको नहुँदा डर्मेटोलजिस्टले एक विशेष चिकित्सकीय प्रक्रियाअन्तर्गत यसलाई सुईको माध्यमले छालाबाट बाहिर निकाल्ने गरेका छन् । यति मात्र नभई मिलियालाई हटाउन क्रायो थेरापी (उपचार प्रक्रियाअन्तर्गत अत्यन्त चिसो उपयोग गर्नु) समेत गरिन्छ । यसलाई चिथोर्ने वा आफैंले निकाल्ने प्रयास गर्नु हुँदैन । चिथोर्दा यसले समस्या दिन सक्छ । चिथोर्दा, कोट्याउँदा यसले छाला पोल्नुको साथै चिलाउने समस्या वा संक्रमणसमेत हुन सक्छ । यति मात्र नभई यसले गर्दा छालामा दागसमेत बस्न सक्छ । करिब आधा जति नवजात शिशुको अनुहारमा मिलिया विकसित हुन्छ तर यो जन्मको केही सातापछि आफैं निको हुने औंल्याउँदै डा.कर्ण भन्छन्, ‘वयस्कमा छालाको कुनै पनि प्रकारको चोटको परिणमस्वरूप मिलिया हुन सक्छ । यो छालालाई निको पार्न विकसित भएको हुन सक्छ ।’ मुख्यरूपमा युवामा मिलियालाई त्यसैछोड्दा समेत आफैं निको भएर जान्छ । धेरैजसो व्यक्तिमा मिलिया हुने कुनै चिकित्सकीय कारण हुँदैन । यसको उपचारका लागि मिलिया हुने कारण खुट्याउनुपर्छ । छाला रोग विशेषज्ञले तपाईंको शरीरमा मिलिया हुने कारण पत्ता लगाएर यसबाट उन्मुक्ति दिन सघाउने छ । डा.कर्णका अनुसार सबैभन्दा सामान्य प्रक्रिया निर्मलीकरण गरिएको सुईको माध्यमले यसलाई झिक्नु हो । तर यो इलेक्ट्रोकोटरी (विद्युत्को माध्यमले डढाउनु) को माध्यमले समेत हटाउन सकिन्छ । ट्रपिकल रेटिनोइडस यसको उपचारमा उपयोगी मानिएको छ । तर यसको अतिरिक्त अन्य कुनै छाला स्याहार गर्ने अवयव (इनग्रिडियेन्ट) वा फर्मुलेसन मिलियामा प्रभावकारी हुने कुनै प्रमाण छैन । हालसम्म मिलियाबाट बचाउको कुनै प्रभावकारी उपाय पत्ता नलागेको समेतडा.कर्ण बताउँछन् । प्रत्यक्ष घामबाट अनुहार जोगाऔं खासै बढी वैज्ञानिक प्रमाण नभए पनि सूर्यको हानिकारक किरणले मिलियाको समस्यालाई झन् बढाउने स्थिति देखिएको छ । मिलिया प्रभावितले अनुहारलाई सूर्यको हानिकारक किरणबाट जोगाउने फायदाजनक हुन सक्छ । मेकअप बढी नगरौं मिलियाग्रस्त महिलाले यसलाई लुकाउन अनुहारमा बढी कस्मेटिकको उपयोग गर्ने गरेको देखिन्छ । कस्मेटिक उत्पादनले अनुहारको छालाको रोम छिद्रलाई बन्द गर्छ । यसले छाला बढी प्रभावित हुनुको साथै मिलियामा समेत वृद्घि देखिनुको साथै छालाको अन्य समस्यासमेत देखिन सक्छ । अनुहारलाई न्यानो तौलियाले सेकौं तातो पानीमा तौलियालाई भिजाएर यसलाई निचोरेर अनुहार छोप्दा फाइदा पुग्छ । यो अनुहारमा बाफ लिनु जत्तिकै फायदाकारी हुन सक्छ । यसले गर्दा अनुहारको छालाको बन्द भएकोरोमछिद्र खुला हुन्छ र अनुहारको छालाको मृत तहसमेत निस्किन्छ । छाला सफा राखौं मिलिया तैलीय छालाको दाँजोमा सुक्खा छालालाई बढी प्रभावित गर्ने पाइएको छ । सुक्खा छालाको कोषिका सहजै छालाको माथिल्लो तहसम्म आउँछ । यसैले दिनहुँ अनुहारलाई पानीले सफा राख्नुपर्छ । यसले छाला ‘हाइड्रेटेड’, रहनुको साथै सफासमेत हुन्छ । [[User:Krishna Kumar Saiju|Krishna Kumar Saiju]] ([[User talk:Krishna Kumar Saiju|कुरा गर्ने]]) १५:२२, १४ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) nice [[User:Krishna Kumar Saiju|Krishna Kumar Saiju]] ([[User talk:Krishna Kumar Saiju|कुरा गर्ने]]) १५:२३, १४ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) == भिरिङ्गी कस्तो रोग हो ? कसरी सर्छ ? == भिरिङ्गी कस्तो रोग हो ? कसरी सर्छ ? नेपालका सहरी क्षेत्रदेखि गाउँगाउँसम्म सबैतिर यौन सम्पर्कका माध्यमबाट सर्ने रोग व्याप्त छ। मानिसको यौन आदतमा निर्भर रहने भएकाले यस्ता रोग कुनै वर्ग वा समुदायमा सीमित नरहन सक्छ। यौन सम्पर्कका क्रममा अथवा असुरक्षित यौन सम्पर्कका कारणले सर्ने रोगलाई हामी यौनरोग भनेर चिन्ने गर्छौं। सिफिलिस नेपालमा व्याप्त रहेको यौनरोग हो। यसलाई नेपालीमा भिरिङ्गी भनिन्छ। प् रायः घुमिरहने र छाडा यौन स्वभाव भएका व्यक्तिलाई यसको संक्रमण ज्यादा हुन्छ। सिफिलिस लागेको व्यक्तिसँगको यौन सम्पर्कपछि केही दिनमा पुरुषको लिंगमा घाउजस्तो देखापर्छ। केही दिनमा कतिपयको आफैँ निको भएर जान्छ भने कतिपयले एन्टिबायोटिक औषधि खाए पुग्छ। पुरुषका कारणले महिलामा पनि भिरिङ्गी सर्छ। उनीहरुको यौनांग वरपर घाउ देखिन्छ। प्रारम्भिक चरणमा आए एक दिनको एन्टिबायोटिक वा इन्जेक्सन लगाएपछि रोग नियन्त्रणमा आउँछ। भिरिङ्गीको सुरुमा उपचार नभए जटिलता देखिने हुन्छ। उपचार नभएमा कतिपय गर्भवती महिलाको रोग शिशुहरुमा सर्न सक्छ। तर, तुलनात्मक रुपमा पुरुषहरुलाई भने समस्या हुँदैन। यो रोग लाग्नासाथ असुरक्षित यौनसम्पर्क राखे सर्ने जोखिम निकै उच्च हुन्छ। घाउ नै छ भने जोखिम ज्यादा हुन्छ। [[User:Krishna Kumar Saiju|Krishna Kumar Saiju]] ([[User talk:Krishna Kumar Saiju|कुरा गर्ने]]) १५:२५, १४ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) == कोलेस्ट्रोल == कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण गर्ने अत्यन्त उपयोगी कुरा, जान्न सबैको लागि अनिबार्य। > जानकारी शेयर गर्ने गर्नुहोला ता की तपाइको फेसबुक हेर्नेले पनि केही ज्ञान पाओस.. तपाईलाई काम नलागे पनि तपाईका आफन्त वा साथीभाईहरुको लागि धेरै महत्व पूर्ण हुन सक्छ ! कोलेस्ट्रोल हाम्रो शरीरमा पाइने एक किसिमको बोसो हो। हामी धेरैलाई थाहा नहुन पनि सक्छ, रगतमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा उच्च भएमा आर्टरीहरूलाई साँघुरो वा बन्द गराउन सक्छ। यदि मुटुमा रगतको आपूर्ति गर्ने आर्टरी बन्द भएमा हृदयाघात हुन सक्छ र दिमागमा रगतको आपूर्ति गर्ने आर्टरी बन्द भएमा स्ट्रोक हुन सक्छ। हामीले खाने खानामा तयारी कोलेस्ट्रोल करिब २० प्रतिशत रहन्छ भने बाँकी ८० प्रतिशत शरीरले बनाउँछ। कलेजोले हरेक दिन शरीरलाई पूरै पुग्ने करिब एक ग्राम कोलेस्ट्रोल बनाउँछ। तर हाम्रो शरीरको कोलेस्ट्रोलको परिमाणमा परिवर्तन हुन नसक्ने वंशाणुगत प्रभाव पनि पर्छ। कोलेस्ट्रोल हाम्रो शरीरका लागि अति जरुरी हुन्छ। यसले हाम्रो शरीरलाई बाएल, भिटामिन डी, सेल मेम्ब्रेन, सेक्स हार्मोन, नर्भ सेयथ बनाउन सहयोग गर्छ। शरीरले प्राकृतिक रूपमा आफैं कोलेस्ट्रोल बनाउँछ। हामीले खाने मासु, दूध, घिउ, चीज आदिबाट प्राप्त हुने कोलेस्ट्रोल हाम्रो शरीरलाई आवश्यक पर्दैन तर शुद्ध शाकाहारी खानाबाट अतिरिक्त कोलेस्ट्रोल प्राप्त हुन्छ। कसैले धेरै परिणाममा खाना खाए पनि उनीहरूमा रगतको तह साधारण रहन्छ। कोही मान्छेहरू धेरै कम खान्छन् तर रगत उच्च कोलेस्ट्रोल हुन्छ। यसको कारण जीवनशैली, वंशाणु, लिंग र शरीरले कोलेस्ट्रोललाई कसरी प्रोसेस गर्ने प्रक्रियामा भर पर्छ। रक्तकोशिकामा ओहोरदोहोर गर्नलाई कोलेस्ट्रोल मोलिक्युलहरू आफैंमा लिपिड बोक्ने प्रोटिन या लिपोप्रोटिनसँग आबद्ध हुन्छन्। दुई किसिमको लिपोप्रोटिन मुख्य कोलेस्ट्रोलको वाहक हुन्। तीमध्ये लो डेन्सिटी लिपोप्रोटी (एलडीएल)ले दुई तिहाइ बोक्ने गर्छ। बाँकी भएको हाई डेन्सिटी लिपोप्रोटिन (एचडीएल)सँग आबद्ध हुन्छ। एलडिएलले कोलेस्ट्रोल कोरनिरी आर्टरीको भित्ताहरूमा जम्मा गर्ने गर्छ र बोसो जम्मा भई मुटु रोग लाग्ने जोखिम बढाउँछ। यसको विपरीत एचडीएलले कोलेस्ट्रोल आर्टरीहरूको भित्ताबाट र अझ तन्तुहरू पनि जम्मा पार्छ र कलेजोमा लगी प्रोसेस गरी शरीरबाट निकाल्छ। त्यसैले एलडीएललाई 'नराम्रो कोलेस्ट्रोल र एचडीएललाई 'राम्रो 'कोलेस्ट्रोल भनिन्छ। तेस्रो किसिमकोलाई भेरी लो डेन्सिटी लिपोप्रोटिन (भीएलडीएल) भनिन्छ जसले थोरै परिमाणमा कोलेस्ट्रोल र ट्राइग्लिसराइड लैजाने गर्छ। ट्राइग्लिसराइड हामीले खाएको खानाबाट आउँछ। हामीले खाएको खानामा बनेको क्यालोरी बोसोको रूपमा ट्राइग्लिसराइडमा परिणत हुन्छ। चिल्लोबारे जानकारी कोलेस्ट्रोल बढी हुनु वंशाणु पनि हो तर पनि जीवनशैली, खानपिनले पनि योगदान पु:याउँछ, सबैले स्वस्थकर, कम स्याचुरेटेट फ्याट र पोषणयुक्त खाना खानुपर्छ। हाम्रो खानामा विभिन्न रसायन हुन्छन्। जो निम्न छन् : १. स्याचुरेटेट : यो सम्भव भएसम्म नखाने। यसको मुख्य स्रोत घिउ, बोसो, बोसोयुक्त मासु, चीज र दूधका अरू परिकार, केक बिस्कुट आदि। २. मोनो अनस्याचुरेटेट : यो थोरै परिमाणमा खाए हुन्छ। यसका स्रोतहरू ओलिभको तेल, तोरीको तेल, जाम, बदाम, ओखर र बियाँहरू। ३. पोली अनस्याचुरेटेट : यो थोरै परिमाणमा खाए हुन्छ, घटीमा एक पोर्सन चिल्लो खानुपर्छ। यसका लागि सातामा एकपटक माछा खाँदा हुन्छ। ओमेगा ३ ले मुटुरोगसबन्धी जोखिम कम गर्छ। यसका स्रोतहरू सोयाबिन तेल, सूर्यमुखी तेल, मकैको तेल, तेलयुक्त माछाहरू सालमान, सार्डिन, म्याक्यारेल आदि। ४. ट्रान्स फ्याट : यो हार्डन फ्याट हो। यो बन्ने प्रक्रियालाई हाइड्रोजेनेसन भनिन्छ। यसले वनस्पति र जनावरका तरल तेललाई ठोस चिल्लोमा बदल्छ। यसको अन्तिम प्रक्रियालाई हाइड्रोजेनेरेटेट फ्याट (जस्तै डाल्टा घ्यू) भनिन्छ। यसलाई अरू खानाजस्तै बिस्कुट, चकलेट, केक बनाउन प्रयोग गरिन्छ। ट्रान्स फ्याट प्राकृतिक रूपबाटै दूधको चिल्लोमा र बाख्रा, भेडाको बोसोमा पाइन्छ। स्याचुरेटेटमा ट्रान्स फ्याट ले कोलेस्ट्रोल बढाई मुटुको रोग लाग्ने जोखिम बढाउँछ। स्याचुरेटेट फ्याटभन्दा ट्रान्स फ्याट हाम्रो शरीरका लागि बढी हानिकारक हुन्छ। कोलेस्ट्रोल परीक्षणले रगतमा भएको कोलेस्ट्रोलको मात्रा नाप्छ। बेलायतमा यसको नाप मिनिमोल्स (एमएमओएल)मा एक लिटर कोलेस्ट्रोलको प्रस्तुत गरिन्छ। प्राय: रगत परीक्षणमा जम्मा कोलेस्ट्रोलको मात्र नापिन्छ। जम्मा कोलस्ट्रोल ४.५ एमएमओएलभन्दा कमलाई ठीकै मानिन्छ। यदि जम्मा कोलेस्ट्रोल ५०.१ एमएमओएलभन्दा बढी भए, एलडीएल र एचडीएलको लेभल फरक फरक नापिन्छ। एलडीएल लेभल तीन एमएमओएलभन्दा कम हुनुपर्छ, ३.९ लाई धेरै सीमाभित्रको र चारभन्दा बढीलाई कोरोनरी मुटुरोग र हृदयाघात हुने बदी सम्भावना भएको ठानिन्छ। एचडीएल लेभल कम्तीमा १.२ एमएमओएल हुनुपर्छ। मुटु रोगको जोखिम हिसाब गर्दा डाक्टरहरूले एलडीएल र एचडीएलको अनुपातलाई एचडीएल को नम्बरद्वारा जम्मा कोलेस्ट्रोललाई भाग गर्छन्। सन्तोषजनक अनुपात चार हो यदि ४.५ भन्दा बढी भएमा आफ्नो जीवनशैली परिवर्तन गर्नुपर्छ। खानेकुराले गर्ने मद्दत हाम्रो खानामा बोसोयुक्त मासु, दूध र दूधका परिकार, ट्रपिकल तेल (जस्तै पाल्म तेल) कम खाने गरेमा कोलेस्ट्रोलमा सुधार हुन सक्छ। स्याचुरेटेट फ्याट र ट्रान्स फ्याट कम गर्नलाई कम मात्रामा बिस्कुट, व्यापारिक हिसाबले बनाइएका खानाहरू क्रिप्स, जाम, वटर आदिमा पनि कडाइ गर्नुपर्छ। हामीले खाने खानाले कोलेस्ट्रोलको मात्रामा फरक पार्न सक्छ। विभिन्न अध्ययनअनुसार स्याचुरेटेट फ्याट बढी भएको खाना खाए कोलेस्ट्रोलको तह बढ्छ र यसको विव्रीत धेरै चोकरयुक्त खाना, फलफूल र सब्जी खाएमा कोलेस्ट्रोल कम हुन्छ। धूमपान त्याग्नुपर्छ। धूमपान गर्ने र वरिपरि बस्नेलाई स्वास्थ्यवर्धक अक्सिडेन्ट जस्तै भिटामिन सी कम हुने कारण बन्नसक्छ। धूमपानले पाचन प्रक्रियामा एलडीएल बढाउन मद्दत गर्छ। यस्तै सातामा पाँच दिन आधा घन्टाको व्यायाम राम्रो हुन्छ। हामीले खाने खानाले कोलेस्ट्रोलको मात्रामा फरक पार्न सक्छ। विभिन्न अध्ययनअनुसार स्याचुरेटेट फ्याट बढी भएको खाना खाए कोलेस्ट्रोलको तह बढ्छ र यसको विव्रीत धेरै चोकरयुक्त खाना, फलफूल र सब्जी खाएमा कोलेस्ट्रोल कम हुन्छ। परिवारमा मुटुरोगको इतिहास भएका मान्छेहरूले कोलेस्ट्रोल बढाउने र घटाउने दुवै खानाबारे पहिले नै जानकरी राख्नु उपयुक्त हुन्छ। कोलेस्ट्रोल कम गर्ने खाना - चोकरयुक्त खाद्यान्न : फापर, नफलेको चामल, तोफु, सोया, होलेमिल पाउरोटी, ओलिभ, सूर्यमुखी तेल, तोरीको तेल, भटमासको तेल आदि। - सागसब्जी : प्याज, लसुन, सिमी, बोडी, गेडागुडीजस्ता कोसेदार तरकारी। - ताजा फलफूलहरू : स्याउ, सुन्तला, आरु, केरा। - नट्सहरू : ओखर, हाडेबदाम, तील। कोलेस्ट्रोल बढाउने खानाहरू : - बिस्कुट, केक, चकलेट, पूरा चिल्लो भएको दूधका परिकारहरू जस्तै- चिज, क्रिम, बटर। - खसी, कुखुराको छाला, सुँगुर, राँगाको चिल्लो मासु र बर्गर आदि। - हाइड्रोजेनेरेटेट फ्याट तेल प्रयोग गरिएको क्रिप्स, चिप्स, फास्ट फुड, घिउ आदि। खानामा कडाइ - शाकाहारी खाना खान कोसिस गरौं : कम चिल्लो खाना (दस प्रतिशतभन्दा कम क्यालोरी) ले एलडीएल कोलेस्ट्रोललाई धेरै मात्रामा कम गर्छ। - खाना खाँदा कोलेस्ट्रोल कम गर्ने खाऔं : आफूले के नखाने भन्नाका साथसाथै कस्तो खाना खाए कोलेस्ट्रोल कम गर्छ भन्ने पनि जान्नु उपयुक्त हुन्छ। सुन्तला वर्गमा पर्ने फलफूल जस्तै- सुन्तला, कागती, ज्यामिर अनि प्याजले स्वस्थ कोलेस्ट्रोल राख्न मद्दत गर्छ। सोलुबल फाइबर पनि कोलेस्ट्रोलविरुद्ध अर्को हतिहार हो। यो खासगरी फापर, गेडागुडीमा पाइन्छ। स्याउ र अरू फलफूलमा हुने पेक्टिनले पनि कोलेस्ट्रोल कम गराउँछ। साथै सोया प्रोटिनले पनि कम गर्छ। दैनिक रूपमा गाँजर खाँदा पनि एलडीएल कोलेस्ट्रोल तह कम गराउन सक्छ। - ओमेगा ३ का लागि तेलयुक्त माछा खाऔं : जस्तै सालमान, सार्डिन, म्याक्यारेलले हृदयाघात र स्ट्रोकको जोखिमलाई कम गर्छ। सोया प्रोटिनसँगको खाना खाऔं : कम चिल्लो खानाका साथै सोया प्रोटिन भएको खानाले खराब कोलेस्ट्रोलको तहलाई घटाउँछ र त्यसैले मुटुका अरू रोगलाई पनि कम गर्छ। सोया प्रोटिन पाइने खानामा भटमास, तोफु आदि खानुपर्छ। - स्टेरोइस वनस्पति : स्वस्थकर सन्तुलित खानाको मागमा जब स्टेरोइस वनस्पति राखिन्छ, यसले कोलेस्ट्रोल कम गर्न सहयोग पु:याउँछ। यिनीहरू प्राकृतिक रूपमा सानो परिणाममा सूर्यमुखी तेल, तोरीको तेल, तिल, सोया र अरू कोसे तरकारीमा पाइन्छ। पहिला केही समयमा बढी मात्रामा पोली अनस्याचुरेटेट जस्तै- सूर्यमुखी तेल, तोरीको तेल, तिल, सोयाले कोलेस्ट्रोल कम गर्छ भनिन्थ्यो तर अध्ययनले के पत्ता लगाएको छ भने बढी परिमाणमा यी तेल खानाले सुरक्षित एचडीएलको तह कम गराउन सक्छ साथै एलडीएललाई पनि कम गराउँछ। जे भए पनि मोनो अनस्याचुरेटेट पाइने ओलिभ, आभाकाडो आदिले एलडीएललाई सुरक्षित एचडीएलको लेभललाई केही नगरी नै कम गराउन सक्छ। कति चिल्लो खाने ? हाम्रो क्यालोरी ३५ प्रतिशत चिल्लो खानाबाट आउनुपर्छ र त्यसमा १० प्रतिशतभन्दा कम स्याचुरेटेट फ्याट (ट्रान्स फ्याट)बाट हुनुपर्छ। यसको मतलब औसत महिलाले दिनमा दुई हजार क्यालोरी उपभोग गर्नुपर्दा ७० ग्रामभन्दा बढी फ्याट खानु हँुदैन र यसमा २० ग्राम स्याचुरेटेट फ्याटभन्दा बढी दैनिक खानु हुँदैन। औसत मान्छेले (पुरुष) दिनमा दुई हजार पाँच सय क्यालोरी खानेमा ९५ ग्राम चिल्लोभन्दा बढी हुनु हुँदैन। त्यसमा ३० ग्रामभन्दा कम स्याचुरेटेट फ्याट हुनुपर्छ। यदि वजन घटाउनु छ भने स्याचुरेटेर फ्याट कम गर्नुका साथै खाने मात्रा पनि कम गर्नुपर्छ। खाना एकै चोटि बारेर वजन घटाउनुभन्दा विस्तारै विस्तारै घटाउँदै जानुपर्छ। एक दिनमा पाँच सय क्यालोरी कम गरी खाएमा र अरू शारीरिक क्रियाकलाप बढाएमा वजन कम गर्न सकिन्छ। कम्मर वरिपरि धेरै मोटो हुनु अथवा भनौं स्याउको जस्तो शरीरको बनोट भएमा यसले स्वास्थ्यमा धेरै जोखिम पैदा गर्छ। यसबाट मुटुको रोग, मधुमेह, पक्षाघात, क्यान्सरजस्ता रोगबाट धेरै मान्छे पीडित हुने क्रम जारी छ। समग्रमा भन्नुपर्दा आफूले खाने चीजहरूमा विचार पु:याई सन्तुलित रूपमा सधैं खाने बानी बनाई शारीरिक कामहरू हरेक दिन गरेर अनि धूमपान त्यागेर स्वस्थकर हुन सकिन्छ। एउटा सानो खाने बानीको परिवर्तनले जीवनमा धेरै फाइदा गर्छ। ब्रिटिस मुटुरोग संघले जो मान्छेलाई रगतमा उच्च कोलस्ट्रोल छ, उनीहरूलाई साताको तीनवटाभन्दा बढी अन्डा खाने सल्लाह दिँदैन। अरू उपाय व्यायाम बढाउने, वजन घटाउने र चिन्ता कम गर्ने। यी सबैले एलडीएल र एचडीएलको अनुपात कोलेस्ट्रोललाई कम गर्न या सुधार्न मद्दत गर्छ। मदिरापान पनि धेरै कम गर्नुपर्छ। रातो वाइनमा हुने एन्टिअक्सिडेन्टले फाइदा पुर्‍याउँछ तर यो थोरै परिमाणमा सेवन गर्नुपर्छ। मदिरापान पुरुषले दिनमा तीनदेखि चार युनिट र महिलाले दुईदेखि तीन युनिटमात्रै गर्नुपर्छ। एक युनिटमा बियर तीन सय एमएल, ह्विस्की २५ एमएल र वाइन एक सय एमएल मानिन्छ। खानपिनका साथै अरू जीवनशैली परिवर्तन गरेर पनि कोलेस्ट्रोल कम नभएमा डाक्टरको सल्लाहमा औषधि खानुपर्छ। ज्ञान बाढ्नु सबै भन्दा ठुलो धर्म हो त्यसैले लाइक र शेयर गर्न नभुल्नु होला [[User:Krishna Kumar Saiju|Krishna Kumar Saiju]] ([[User talk:Krishna Kumar Saiju|कुरा गर्ने]]) १५:२७, १४ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) == दमका कारण, लक्षण र उपचार == दमका कारण, लक्षण र उपचार विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार संसारमा २३ करोड मानिसमा दम रोग छ। दम रोगका कारण बर्सेनी हजारौंले अकालमै ज्यान गुमाउनुपर्ने स्थिति छ। विश्वमा दमका कारण हुने जम्मा मृत्युमा असी प्रतिशत नेपाल जस्ता अति कम र विकासोन्मुख देशमा हुने गरेको छ। दमबारे सचेतना फैलाउनका लागि ‘ग्लोबल इनिसिएटिभ फर आस्थमा’ नामक संस्थाले प्रत्येक वर्षको मे महिनाको पहिलो मंगलबारलाई विश्व दम दिवसका रुपमा मनाउने गरेको छ। दम श्वासप्रश्वास सम्बन्धी दीर्घ रोग हो। जसले बालबालिकादेखि वृद्ध–बृद्धासम्मलाई समान रुपमा असर गर्न सक्छ। सामान्यता यो रोग पुरुषको तुलनामा महिलामा बढी देखिन सक्छ। समयमै निदान र उपचार हुन नसकेको खण्डमा यसले सबै उमेर समूह र लिंगका मानिसलाई दीर्घ प्रभाव पार्न सक्छ। दमका कारण हुने अस्वस्थता र मृत्युदरलाई न्यूनीकरण गर्न समयमै निदान र प्रभावकारी उपचार विधि जरुरी हुन्छ। खोकी र दममा फरक सम्पादन खोकी र दम फरक-फरक स्थिति हुन् भन्ने बिषेशज्ञ हरूको राय छ। तापनि दमबाट पीडितहरूलाई सामान्य रूपमा सास फेर्न असजिलो हुन्छ। र, उनीहरू प्रायः धेरै खोकिरहन्छन्।स्थायी खोकी दमको एउटा लक्षण हुन सक्छ। खोकी फोक्सोबाट हानिकारक कण निकाल्न सहयोग गर्ने शरीरको सामान्य क्रिया हो। यो कण सामान्य रूपमा धुलो, ब्याक्टेरिया, भाइरस, सा्राव हुन्छ। यदि निरन्तर बढी नै खोकी लागिरहने गरेको छ भनेचाहिँ यो फोक्सोमा समस्याको संकेत हो। दम यस्तो स्थिति हो, जसले फोक्सोको हावा भित्र-बाहिर गर्ने नलीलाई प्रभावित गर्छ। दममा हावाको नलीको चारैतिर भएको मांसपेशी संकुचित हुन्छ र खुम्चिन्छ। यसले सास फेर्न गार्‍हो हुन्छ। यसले हावाको नलीमा जलनसमेत हुन्छ। कहिलेकाहीँ टाँसिने पदार्थ कफ बन्छ जसले हावाको नलीमा जम्मा भएर सास फेर्नमा समस्या उत्पन्न गर्छ। छातीबाट प्रायः घ्यारघ्यार निस्कन्छ। दममा फोक्सोमा भएको हावाको नली धेरै सम्वेदनशील हुन्छ र त्यसले चुरोटको धुवाँ, चिसो, परागकणजस्ता थुप्रै इरिटेन्ट प्रति प्रतिक्रिया गर्छ। यसलाई चिकित्सकीय भाषामा ट्रिगर भनिन्छ। जसले दमको स्तिथि पैदा गर्छ | दमका लक्षण दमका बिरामीलाई सास फेर्न अप्ठ्यारो महसुस हुनेगर्छ। साथै सास फेर्दा छातीबाट घ्यार–घ्यार आवाज आउँछ। सुरुसुरुको अवस्थामा यस्तो लक्षण हप्तामा वा दुई हप्तामा या महिना–दुई महिनामा एक पटक हुने गर्छ। तर, रोग जटिल हुँदै गएको खण्डमा दिनहुँ यस्तो समस्या आइपर्छ। धेरैजसो दमको समस्या राति वा बिहानीपख वा धुवाँधुलोको सम्पर्कमा आएको बेला देखिन्छ। त्यसका अलावा सामान्य रुघाखोकी भएको बेला वा भाइरल इन्फेक्सन भएको अवस्थामा पनि दम जटिल बन्दै जाने हुन्छ। घ्यार–घ्यारजस्तै खोकी पनि दमको एउटा मुख्य लक्षण हो। लामो समयसम्म खोकिरहेमा दमको परीक्षण गराउन जरूरी छ।र कसैकसैलाई भने दमको समस्या नभई खोकी मात्र लाग्ने पनि हुन्छ। दम एक किसिमको एलर्जिक रोग भएका कारण बिरामीलाई रुघा लागिरहने र शरीर चिलाउने पनि हुन सक्छ। दमका कारण दम लाग्नुको ठ्याक्कै कारण ‘मेडिकल साइन्स’ले पत्ता लगाउन सकेको छैन। तर, वंशाणुगत जोखिम र वातावरणीय प्रभावले यो रोग हुने सम्भावना बढी हुन्छ। सामान्यता परिवारका कुनै सदस्यलाई दम छ भने अरुलाई पनि देखिन सक्छ। साथै, वातावरणीय प्रदूषणलाई पनि दम हुने कारण मानिन्छ। धुवाँधुलो, व्यायाम र विभिन्न औषधि (जस्तैः एस्पिरिन) पनि दमका कारक हुन्। दम भइसकेकाहरुलाई घरभित्र एलर्जी गराउने (उपियाँ, उडुस, साङ्ला, कार्पेट वा सिरकको धुलो, धुवाँ, घर पालुवा जनावरका रौं आदि) कुराले झन् समस्या निम्त्याउँछ। यसैगरी धूमपान, वातावरणीय प्रदूषण र तनावले पनि दम बढाउँछ। दमको शंका लागेमा के गर्ने? दम भएको खण्डमा डाक्टरको परामर्श लिइहाल्नुपर्छ। सुरुको अवस्थामा दमका बिरामीलाई रोगका लक्षणहरू मात्र बढी हुने र ल्याब टेस्टमा कुनै गडबडी नदेखिने हुन सक्छ। रोग बढ्दै गएमा ‘पल्मोनरी फङ्सन टेस्ट’ (पिएफटी) गरेर यो रोगको निदान गर्न सकिन्छ। विशेषतः पिएफटी गर्दाको औषधिले श्वासको प्रवाहमा सुधार भएको देखिएमा दम रोगको निदान गर्न सजिलो हुन्छ। यसका अलावा छातीको एक्स–रे र रगतमा ‘एओसिनोफिल’को जाँच गरेर पनि यो रोग भए/नभएको यकिन गर्न सकिन्छ। केही बिरामीलाई छातीको सिटी स्क्यान पनि गर्नुपर्ने हुन सक्छ। दम भएकाले के गर्ने? दमका बिरामीलाई ‘इन्हेलर’ विधि (जसमा औषधिलाई यन्त्रको मद्दतले सिधै फोक्सोसम्म पुर्याइन्छ) बाट उपचार गरिन्छ। इन्हेलरबाट लिइने औषधिले द्रूत गतिमा मात्र काम गर्दैन। बढी प्रभावकारी पनि हुन्छ। औषधिको नगन्य मात्रा मात्र रक्तसञ्चारमा पुग्ने हुँदा यसले शरीरमा गर्ने ‘साइड इफ्फेक्ट’ पनि कम हुन्छ। त्यसैले इन्हेलर विधिलाई श्वासप्रश्वासको उपचारका लागि सर्वोत्तम मानिएको छ्र। दमका बिरामीले प्रयोग गर्ने ब्रोङ्कोडाइलेटर र स्टेरोइड औषधिहरू इन्हेलरबाट दिइन्छ। सामान्यतः इन्हेलर यन्त्र तीन प्रकारका छन्। १. एमडिआई (मिटर डोज इन्हेलर) २. डिपिआई (ड्राइ पाउडर इन्हेलर) ३. नेबुलाइजर (नेबुलाइजरको प्रयोग धेरैजसो जटिल र अस्पताल भर्ना भएको अवस्थामा गरिन्छ)। एमडिआई र डिपिआई सजिलोसँग बोक्न र प्रयोग गर्न सकिने भएकाले घरमै प्रयोग गरिन्छ। मिटर डोज इन्हेलरमा औषधि ‘स्प्रे’को रुपमा राखिएको हुन्छ। त्यस्तै ड्राइ पाउडर इन्हेलरमा औषधिको धुलो क्याप्सुलमा राखिएको हुन्छ। जुन इन्हेलर यन्त्रद्वारा लिइन्छ। यसका अलावा एमडिआईसँग श्वासको राम्रो संयोजन गर्न नसक्ने बिरामी र वृद्धावस्थाका व्यक्तिले ‘स्पेसर’ पनि सँगै प्रयोग गर्न सक्छन्। यी यन्त्रहरुको प्रयोग ठीक तरिकाले गर्न जरुरी छ। त्यसो भएमा मात्रै यिनीहरुको प्रभावकारिता बढी हुन्छ। इन्हेलर प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने मुख्य कुरा भनेको इन्हेलर औषधि फोक्सोको भित्री भागसम्म पुर्‍याउनुपर्छ। यस प्रविधिको सफलता यसैमा निर्भर हुन्छ। इन्हेलर लिने सही तरिका चिकित्सकबाट सिक्नु जरूरी छ। औषधि दिने फर्मासिस्टले पनि औषधि दिँदा बिरामीलाई इन्हेलर लिने तरिका सिकाउनुपर्छ। ठूला र व्यस्त श्वासप्रश्वासका क्लिनिकहरूमा भने यी औषधि लिने विधि सिकाउने छुट्टै इन्हेलर एजुकेटरको व्यवस्था गरिएको हुन्छ। दम र क्रोनिक अप्स्ट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (सिओपिडी) पनि मधुमेह र उच्च रक्तचापजस्तै दीर्घकालीन रोग हुन्। जसले दीर्घ रूपमा फोक्सोलाई क्षति पुर्याउँछ। लामो समय औषधि लिनुपर्ने हुनाले सबभन्दा प्रभावशाली र सबभन्दा कम साइड इफेक्ट गर्ने इन्हेलर विधि नै यसको सर्वोत्तम उपचार हो। दमबाट जोगिने उपाय दमको कारक तत्व पत्ता नलागिसकेको हुनाले यसबाट पूर्णरुपमा जोगिने उपाय विकास हुन सकेको छैन। तथापि रोग लागिसकेकाहरूले समयमै यसको निदान र उपचार गरेमा फोक्सोमा हुने दीर्घ प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। त्यस्तै, यसका जोखिमहरूबाट बच्नेतर्फ सोच्नुपर्छ। जस्तै, धुवाँधुलोको वातावरणबाट टाढा रहेर र मास्कको प्रयोग गर्ने, रुघाखोकीको समयमै उपचार गर्ने, तनावलाई न्यूनीकरण गर्ने जस्ता उपायले दम बल्झिनबाट जोगिन सकिन्छ। [[User:Krishna Kumar Saiju|Krishna Kumar Saiju]] ([[User talk:Krishna Kumar Saiju|कुरा गर्ने]]) १५:२८, १४ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) == रोग र मृत्यु दर घटाउन शाकाहारी बनाै == रोग र मृत्यु दर घटाउन शाकाहारी बनाै तपाईं कुनै रेष्टुरेन्टको मेनुमा आँखा दौडाउनुहोस्, ननभेज परिकारको सूची लामो देख्नुहुनेछ । कुनै भोज-भत्तेरमा पुग्नुहोस्, मासुकै परिकारले प्लेट भरिभराउ हुनेछ । कम्तीमा पनि सप्ताहन्त मासु खानैपर्ने प्रचलन हाम्रो समाजमा छ । यी पृष्टभूमीलाई हेर्ने हो भने ठोकुवा गर्न सकिन्छ, हामी मांशहारी छौं । चाडपर्व, जमघट, उत्सवलाई रसिलो बनाउन हामी मासुको साथ खोज्छौं । मीठो-मसिनो खानेकुराको प्रसंग आउनसाथ हाम्रो भान्सामा मासुजन्य परिकार पाक्ने गर्छ । पशुपंक्षीको मासु नै हाम्रो लागि मीठो परिकार हो । अब हिसाब-किताब गरौं, हामी दिनहुँ कति मासु उपभोग गर्छौं ? हामीले उपभोग गर्ने मासुका खातिर कति पशुपंक्षी मारिन्छ ? यत्तिका पशुपक्षीको हत्या र त्यसको सेवनबाट मानव स्वास्थ्य एवं पर्यावरणमा कस्तो असर परिरहेको छ ? यो कुरामा किनपनि सोच्नुपर्ने बेला भएको छ भने, मासुजन्य परिकारको सेवन मानव स्वास्थ्यका हिसाबले हानिकारक मात्र छैन, पर्यावरणका लागि पनि । पछिल्लो समय जसरी जलवायु परिवर्तन र पर्यावरण दुषित हुँदै गएको छ, त्यसमा मासुजन्य उपभोगलाई पनि एक प्रमुख कारक मानिएको छ । त्यसो त अहिले एकाथरीले शारीरिक रुपमा पोषक तत्व आपूर्तिको लागि मासु अनिवार्य भनी तर्क गर्ने गरेका छन् । प्रोटिन, फ्याट, आइरन जस्ता पोषक तत्वको स्रोत हो मासु । अन्नपात एवं सागसब्जीको अभाव टार्न समेत मासु खानुपर्ने अवस्था पनि छ । तर, जब तपाईं कुनै रोगको उपचार गर्न अस्पताल पुग्नुहुनेछ, चिकित्सकले कतिपय खानेकुरा नियन्त्रण गर्न सुझाव दिन्छन् । र, अक्सर यस्ता खानेकुरामा मासुजन्य परिकार पर्छ । खासगरी रातो मासु । जबकी हामीले उपभोग गर्ने मासुको प्रकारमा धेरैजसो रातो मासु नै पर्छ । यसमा खसी, बोका, रागा, भैंसी, सुँगुर आदि पर्छ । चिकित्सकहरु के पनि भन्छन् भने, मासुबाट जुन पोषक तत्व प्राप्त हुन्छ, त्यो अन्य सागसब्जीबाट पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ । अर्थात मासु निर्विकल्प स्रोत होइन । त्यसैले सन्तुलित भोजनका लागि मासुमै निर्भर हुनुपर्छ भन्ने छैन । अब रह्यो स्वादको कुरा । मासुजन्य परिकार मात्र स्वादिलो हुन्छ भन्नु आफैमा भ्रम हो । स्वादमा विविधता खोज्ने र जिब्रोलाई नयाँ स्वादमा अभ्यस्त गर्ने हो भने अनेकथरी सागसब्जी फेला पर्छ । शारीरिक स्वास्थ्यका लागि मासु त्यती उपयोगी नहुने त पुष्टि नै भइसकेको छ । धेरैजसो रोगमा तपाईंले मासुको उपभोग कटौती गर्नै पर्छ । अझ महत्वपूर्ण कुरा त के भने, हाम्रो शरीरको संरचना मासुको लागि अनुकुल नभएको बताइन्छ । मासु पचाउन पाचन यन्त्रले धेरै भार व्यहोर्नुपर्छ । मासु लामो समयमा मात्र पच्छ । त्यसमाथि मासुका लागि जनवारको छनौट गर्ने, बध गर्ने, भण्डारण गर्ने, पकाउने कुरामा हामी अस्वस्थ्यकर विधी अपनाउँछौं । यसले गर्दा मासु हाम्रो लागि रोगको भण्डार बन्ने गर्छ । मासुको खपत पूर्णत ठप्प भयो भने मुटुको रोगी, मधुमेह, स्ट्रोक र केही किसिमको क्यान्सर पनि पटक्कै हुनेछैन । यस्तो अवस्थामा विश्वभरबाट स्वास्थ्य उपचारका लागि जति खर्च हुन्छ, त्यो बचत हुनेछ । यी भए, शारीरिक स्वास्थ्यको कुरा । मासुजन्य परिकारको उपभोगले पर्यावरणमा पनि नकारात्मक असर परिरहेको छ । एउटा आलेखमा के दावी गरिएको छ भने, ‘यदि सन् २०५० सम्म विश्वका मानव समुदाय शाकाहारी भए भने हरेक बर्ष ७० लाख कम मृत्यु हुनेछ । त्यसैगरी पशुसँग जोडिएको उत्पादन पूर्णत खपत गर्न छाडियो भने हरेक बर्ष ८० लाख कमको मृत्यु हुनेछ । अक्सफोर्ड मार्टिन स्कुल फ्युचर अफ फुड प्रोगामको एक रिसर्चबाट यो तथ्यांक तयार गरिएको छ । रिसर्चर मार्को स्पि्रगम्यानका अनुसार खाद्य सामाग्रीसँग जोडिएको उत्सजनमा ६० प्रतिशतको गिरावट आउनेछ । यो रेड मिटबाट मुक्तिको कारण हुनेछ । किनभने रेड मिड मिथेन ग्यास उत्सर्जित गर्ने पशुबाट प्राप्त हुन्छ । कोलम्बियामा इन्टरनेशनल सेन्टर फर ट्रपिकल एगि्रकल्चरमा काम गर्ने एन्ड्र्यु जर्विस भन्छन्, ‘विकसित देशमा शाकाहारी हुनु निकै फाइदाजनक छ । यो पर्यावरण र स्वास्थ्य दुबैका लागि फाइदा छ ।’ चार सदस्य भएका मांशहारी परिवारले दुई वटा कारले भन्दा बढी ग्रीन हाउस ग्यास छोड्छ । उदेगलाग्दो चाहि के छ भने, जब ग्लोबल वार्मिङको कुरा गरिन्छ, तब कारलाई दोष दिइन्छ, मासु खानेहरुलाई होइन । यही कारण ग्रीन हाउस ग्यास उत्सर्जन बढी हुन्छ । बि्रटेनका फूड सेक्युरिटी विज्ञ टिम बेन्टन भन्छन्, ‘हाम्रो खानपानको प्रवृत्तिले हाम्रो माहौलमा असर पर्छ । तर, यसमा कसैको ध्यान जाँदैन । हामीले पूर्ण रुपमा मासु छाड्न सकेनौ भने पनि यसको खपत कम गर्न सकिन्छ । यसले पक्कै सकारात्मक नतिजा दिनेछ । [[User:Krishna Kumar Saiju|Krishna Kumar Saiju]] ([[User talk:Krishna Kumar Saiju|कुरा गर्ने]]) १५:३७, १४ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) {|style="border:2px solid blue; width:100%;" cellpadding="5" cellspacing="5" |- |[[File:Namaste.gif|100px|left|नमस्ते]] [[File:How to write in Nepali wiki.ogv ‎|400px|right|thumb|सम्पादन सहायताका लागि यो भिडियो हेर्नुहोस्।]] '''नमस्ते!<br/> {{PAGENAME}} ज्यू''' समस्त [[विकिपिडिया]] समुदायको तर्फबाट तपाईँलाई [[मुख्य पृष्ठ|नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपीडिया:स्वागत/नव आगन्तुक|स्वागत]] छ। विकिपिडिया एउटा खुला [[विश्वकोष|विश्वकोश]] हो जसमा विभिन्न विषयका जानकारीहरू सङ्ग्रहित हुन्छन्। *हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईँ हामी सबैको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी बनाऔँ। *विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन]] गर्ने अधिकार दिन्छ। तपाईँ पनि यहाँ नयाँ लेख लेख्न अथवा पहिले देखि नै भएका लेखमा सामग्री थप्न सक्नुहुन्छ, तर विकिपिडियामा तपाईँद्वारा सृजना गरिएका कुनै पनि [[विज्ञापन]] वा [[आत्मकथा]] स्वीकृत हुँदैन। *सबैभन्दा पहिले दुईवटा लेख [[विकिपीडिया:प्राय सोधिने प्रश्नहरू|प्राय सोधिने प्रश्नहरू]] र [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पढ्नुहोस् अथवा [http://www.youtube.com/watch?v=Ucm583Rd3Cs यो भिडियो हेर्नुहोस्]। *आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईँको [[:user:{{PAGENAME}}|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला। '''(परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)''' *विकिपिडियामा नयाँ लेख लेख्न तथा भएका लेखहरू सम्पादन गर्न यहाँलाई केही अप्ठ्यारो परे अथवा विकीको विषयमा केही प्रश्न, सुझाव, गुनासो आदि भएमा [[विकिपीडिया:चौतारी|चौतारी]] अथवा [[विकिपीडिया:प्रश्नहरू|प्रश्नहरू]] पृष्ठ सम्पादन गरेर आफ्नो प्रश्न, सुझाव आदि राख्नु होला। *विकिपिडिया सम्बन्धी सामान्य जानकारीहरूका लागि [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|परिचय]] पृष्ठ हेर्नुहोस्। *कुनै सहयोग चाहिएमा [[विकिपीडिया:सहायता|सहायता]] पृष्ठ हेर्नुहोस्। *परीक्षणको लागि [{{fullurl:Special:Mypage/प्रयोगस्थल|action=edit&preload=Template:User_Sandbox/preload}} आफ्नो प्रयोगस्थल] पृष्ठमा अभ्यास गर्नुहोस। {|class="wikitable" style="background:#CBCFF4; border:0pix solid; text-align:left; width:50%;" |- |rowspan=5| [[चित्र:Wiki Nepal.png|100px|center]] |bgcolor="CBCFF7"|[[विकिपीडिया:स्वागत|<font size="+1"> स्वागत</font>]] |- style="background:CBCFF5;" |[[विकिपीडिया:नेपाली दुतावास|<font size="+1">विकिपीडिया:नेपाली दूतावास</font>]] |- style="background:#CBCFF3;" |<font size="+1"> [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]]</font> |- style="background:CBCFF6;" |<font size="+1"> [[विकिपीडिया:चौतारी|चौतारी]] |- style="background:CBCFF7;" |<font size="+1"> [[Help:सहायता विषयसूचि|सहायता]] |- |} *हामीलाई विश्वास छ तपाईँले एउटा विकिपिडियन बनेर यहाँका लेखहरू सम्पादन गर्न रमाईलो मान्नु हुनेछ। *कृपया वार्तालाप पृष्ठमा चारवटा वक्र (<nowiki>~~~~</nowiki>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईँको नाम, वार्ता पृष्ठको लिङ्क र मिति थपिने छ। *यदि तपाईँलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा '''<nowiki>{{helpme}}</nowiki>''' राख्नु होला। कसैले तपाईँको समस्याको समाधान बताउने छ। *अन्य समस्याको लागि [[Special:ListAdmins|प्रबन्धक]]हरूसँग सम्पर्क राख्न सक्नुहुन्छ। <b>धन्यवाद!</b> </font> |} - [[User:Nawaraj Ghimire|Nawaraj Ghimire]] ([[User talk:Nawaraj Ghimire|कुरा गर्ने]]) ०८:०२, १५ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) == जनै खटिरा भनेको के हो ? अन्धविश्वास र समाधान == जनै खटिरा (हर्पसजोस्टर) एक प्रकारको भाईरल ईन्फेक्सन हो । यसलाई पीडादायक समस्याको रुपमा लिन सकिन्छ । किनभने छालामा देखिने यो रोगमा स–साना पानीफोका जस्ता आउने खटिराहरु चिलाउनुका साथै असह्य रुपले दुख्ने किसिमको हुन्छ । चिकनपोक्सको जिवानु (भेरिसेला जोस्टर) भाइरसको संक्रमणले यो रोग लाग्दछ । चिकित्सकिय भाषामा यसलाई हर्पसजोस्टर भनिन्छ भने गाउँघरमा जनैखटिरा पनि भन्ने गरेको पाइन्छन् । जनै खटिरा सबै उमेरका मानिसलाई हुन सक्छ । प्रायःगरी यो रोग त्यस्ता व्यक्तिलाई हुन्छ, जसलाई पहिला ठेउँला (चिकेनपोक्स) भएको वा चिकेनपोक्सको एक्सपोजर भएको होस् । त्यस्ता व्यक्तिलाई हर्पसजोस्टर हुने संभावना प्रबल हुन्छ । कारण के भने भेरीसेला जोस्ट नामक भाईरस शरीरमा एक पटक प्रवेश गरिसकेपछि चिकेनपोक्स ठीक भइसकेपश्चात् पनि यो भाइरस नर्वस सिस्टम जान्छ र जीवनपर्यन्त सुषुप्त अवस्थामा शरीरभित्रै रहिरहन्छ । आफ्नो अनुकूल परिस्थतिमा वा शरीरको प्रतिरोधक क्षमता कम भएमा यो पुनः देखापर्ने गर्दछ । मधुमेह, मुटुको रोगी, एड्स रोगी, किड्नीको रोगी र क्यान्सरलगायतका पुराना रोगीहरुमा उनीहरुको आन्तरिक शारीरिक क्षमता कमजोर हुन्छ । यसबाहेक लामो समयसम्म उपचारको क्रममा स्टेराएड्स जस्तै प्रेडनिसोन औषधिको सेवन गर्नेमा पनि हर्पसजोस्टर हुने खतरा बढी रहन्छ । यो रोग किन हुन्छ यसको कारण स्पष्ट त छैन, तर चिकित्साविद्हरु (छालारोग विशेषशज्ञ)को भनाईअनुसार जब हाम्रो शरीरको प्रतिरोधक क्षमता कमजोर हुन्छ । जसले गर्दा शरीर कमजोर हुन जान्छ । त्यसबेला यसको भाईरस नर्वस पथ–वे अर्थात् स्नायुमार्गको बाटो हुँदै हाम्रो छालासम्म पुग्छ । सामान्यतया यो रोग बढ्दो उमेर तथा पचास वर्षभन्दा बढी उमेर भएका मानिसहरुमा लाग्ने संभावना बढिरहन्छ । यसबाहेक अन्य कारणहरुमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुनु, शारीरिक तथा मानसिक तनाव बढी हुनु, निन्द्राको अभाव आदीलाई लिन सकिन्छ । दाना निस्किनुभन्दा अगाडि प्रभावित पाटामा दर्द हुनु यस रोगको प्रमुख लक्षण हो । दर्द भएको केही दिनपश्चात् त्यस ठाउँमा रातो–रातो डाबर आउन सुरु हुन्छ । सुरुमा छालामा मसिनो डाबर आउनु । पछि खटिराको रुपमा विकास हुनु । खटिरा घाउको रुपमा परिणत हुनु । सो घाउ वरिपरिको क्षेत्रको छाला अति नै संवेदनशील हुनु र छुँदा पनि साह्रै दुख्नु । ज्वरो आउनु । खटिरा आउने ठाऊँमा धेरै दुख्ने । चिलाउनु, पोलेकोजस्तो अनुभव हुनु । झस्का हानेको जस्तो दुख्ने । पानीका ससाना फोका आउने । शरीरको कुनै पाटोमा खटिरा आउने । हात, पाखुरा, छाती, पेट, पिठ्युँ, खुट्टा वा कुनैपनि ठाँउमा आउन सक्छ । तर, अधिकांश रुपमा डाबरहरु शरीरको माथिल्लो भागमा नै निस्किन्छ । यसको अलावा कसै–कसैलाई ज्वरो आउनुकोसाथै शरीरका जोर्नीहरु दुख्नु, टाउको दुख्नु, बढी लाईट सहन न हुनु, थकान महसुस हुनु आदि जस्ता शिकायतहरु पनि देखिन्छ । समयमा नै जनैखटिराको औषधोपचार गरिएन भने यसरोबाट प्रभावित व्यक्तिको आखाँको दृष्टि कमजोर हुने । बिरामीको मुख बांगो हुने । ब्रेन हेमरेज भई बिरामीको मृत्यु पनि हुन सक्छ । हर्पसजोस्टरको बारेमा गाउँघरमा एकप्रकारको अन्धविश्वास वा भ्रम रहेको देखिन्छ । के भने, जनै खटिरा भएपछि यो रोग निको हुँदैन । ब्यक्तिको मृत्यु हुन्छ । जुन एकदमै गलत कुरा हो । जनैखटिरा आएपछि कसैलाई दुई–तीन हप्तामा ठीक हुन्छ भने कतिपय दीर्घरोगबाट पीडित बिरामीलाई एकरदुई वर्षसम्म यसले दुस्ख दिइरहन्छ । यसकारण बेलामै संबन्धित (छालारोग विशेषज्ञ) लाई कन्सल्ट गरी यस समस्यको उपचार गराउनु पर्दछ । होमियोप्याथिक उपचारः होमियोप्याथिक चिकित्सामा रोगीको शारीरिक एवं मानसिक अवस्थालाई ध्यानमा राखेर ऊपचार गर्ने गरिन्छ । हर्पसजोस्टर (जनै खटिरा)को उपचारमा रोगीको लक्षणअनुसार प्रयोग हुने केही होमियोप्याथिक औषधिहरु निम्न लिखित छन् । जसको प्रयोग आफ्नो नजिक कुनै योग्य तथा अनुभवी होमियोप्याथिक चिकित्सक सँग परामर्श लिई प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ । औषधिहरुः डल्कामारा, रसटक्स, टरेन्टुलाक्युबेन्स, मेजेरियम, आर्से्निकएल्ब, सिकोटा विरोसा, थुजा, आईरिस भर्स, रेनन्क्युलस, केन्थरिस, परुनस स्पाईनोसा, सोरिनम आदी । संक्रमण अवस्थामा भएको रोगीको ऊचित हेरविचार र सरसफाईमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । यसका साथै बिरामीको लुगा, बेडसिट, तौलिया, रुमाल, काँइयो आदिलाई तातोपानीले धोएर जीवाणुरहीत बनाउने । डाबर चिल्लाएको अवस्थामा नङले वा कुनै प्वाईन्टेट वस्तुले कन्याउनु हुँदैन । साह्रै नै चिलाएको छ भने सफा नरम कपडाले माथिबाट हल्का किसिमले सुमसुम्याने गर्नाले पनि चिलाउनमा राहत मिल्छ । आवश्यकता अनुसार पर्याप्त मात्रामा निदाउनु पर्छ । चर्को घाममा लामो समय बस्नु हुँदैन । शारीरिक एवं मानसिक तनाव सकभर कम गर्नुपर्छ । यस रोगको उपचारको क्रममा बिरामीले आफ्नो खानपानमा समेत ध्यान दिनुपर्छ । उचित खानपानले पनि रोगलाई निको पार्नमा मद्दत गर्दछ । यस रोगबाट पीडित बिरामीले आफ्नो खानामा माछा, मासु, गेडागुडी, दूध, चिज, मुंगको दाल, लसुन, हरियो सागपात समावेश गर्नु पर्छ । बदाम, पेश्ता, काजू, ओख्खर, चक्लेट, मिठाई, जौ, गहुँबाट बनेका परिकार भटमास आदि जस्ता खाद्य पदार्थहरुको सेवनले भाईरसलाई वृद्धि गर्ने हुँदा यसलाई नखानु नै वेश हुन्छ । [[User:Krishna Kumar Saiju|Krishna Kumar Saiju]] ([[User talk:Krishna Kumar Saiju|कुरा गर्ने]]) ००:४६, १७ अगस्त २०१९ (युटिसी(UTC)) == एण्टिबायोटिक प्रतिरोध: नेपाली समाजमाथि मडारिँदै गरेको मौन महामारी == एण्टिबायोटिक '''प्रतिरोध: नेपाली समाजमाथि मडारिँदै गरेको मौन महामारी''' '''हामीले देखेनौँ, तर हामीमाथि फैलँदैछ''' नेपालका धेरै घरमा एउटा साझा दृश्य देखिन्छ—दराजभित्र औषधिका स्ट्रिप, झोलामा आधा–आधा गोली, र पुरानो प्रिस्क्रिप्सन। ज्वरो आयो भने “अघिल्लो पटक खाएको औषधि”, खोकी लाग्यो भने “छिमेकीले सुझाएको क्याप्सुल”, पेट दुख्यो भने “मेडिकल पसलको दाइले दिएको गोली”—यस्ता व्यवहार आज सामान्य भइसकेका छन्। यही सामान्य देखिने बानी आज '''गम्भीर स्वास्थ्य संकट''' बन्दै गएको छ। विभिन्न अध्ययन, स्वास्थ्यकर्मीहरूको अनुभव र फिल्ड अवलोकन अनुसार '''नेपालमा करिब ७० प्रतिशत मानिसहरूले डाक्टरको सल्लाह बिना आफूखुसी औषधि सेवन गर्ने''' गरेको पाइन्छ। यसरी जथाभावी सेवन हुने औषधिमध्ये सबैभन्दा बढी दुरुपयोग '''एण्टिबायोटिक'''को छ। यही दुरुपयोगले जन्माएको समस्या हो—'''एण्टिबायोटिक प्रतिरोध (Antibiotic Resistance)'''। यो समस्या चर्को आवाजमा आउँदैन। न त यसले तुरुन्तै सबैलाई थला पार्छ। तर यसले विस्तारै काम गर्छ—औषधिलाई कमजोर बनाउँदै, संक्रमणलाई बलियो बनाउँदै, र एक दिन सामान्य रोगलाई पनि ज्यान जाने कारण बनाउँदै। नेपालमा '''स्व–औषधोपचार: किन यति सामान्य?''' स्व–औषधोपचार (Self-medication) भनेको '''डाक्टरको परामर्श बिना औषधि सेवन गर्ने अभ्यास''' हो। नेपालमा यो प्रवृत्ति किन बढ्यो? '''पहिलो—पहुँच र समय।''' ग्रामीण तथा अर्ध–शहरी क्षेत्रमा डाक्टर भेट्न समय र खर्च दुवै लाग्छ। '''दोस्रो—मेडिकल पसलको सहजता।''' प्रिस्क्रिप्सन बिना नै शक्तिशाली औषधि पाइन्छ। '''तेस्रो—अनुभवको भ्रम।''' “अघिल्लो पटक यही औषधिले ठीक भएको थियो” भन्ने विश्वास। '''चौथो—स्वास्थ्य शिक्षाको कमी।''' औषधि के हो, कहिले चाहिन्छ, कसरी काम गर्छ—यसबारे पर्याप्त जानकारी नहुनु। यी सबै कारण मिलेर '''एण्टिबायोटिकलाई ‘सबै रोगको औषधि’''' बनाइदिएको छ—जुन घातक भ्रम हो। एण्टिबायोटिक '''के हो? के होइन?''' एण्टिबायोटिक भनेको '''ब्याक्टेरियाबाट हुने संक्रमण'''को उपचारका लागि प्रयोग हुने औषधि हो। यसले ब्याक्टेरियालाई मार्छ वा बढ्न नदिन्छ। उदाहरणका लागि—निमोनिया, टाइफाइड, घाउमा संक्रमण, मूत्रनलीको संक्रमण, क्षयरोग (विशेष औषधि सहित)। तर '''एण्टिबायोटिक के होइन?''' • भाइरसबाट हुने रोगमा काम गर्दैन। • सबै ज्वरोमा आवश्यक हुँदैन। • रुघाखोकी, फ्लु, डेंगु, कोरोना जस्ता रोगमा उपयोगी हुँदैन। यही फरक नबुझ्दा एण्टिबायोटिकको '''गलत प्रयोग''' सुरु हुन्छ—र यहीँबाट समस्या बढ्छ। एण्टिबायोटिक '''प्रतिरोध: सरल भाषामा के हो?''' '''एण्टिबायोटिक प्रतिरोध''' भनेको '''ब्याक्टेरियाले आफूलाई त्यस्ता औषधिबाट जोगाउन सिक्ने क्षमता''' हो, जसले पहिले तिनलाई मार्थ्यो। जब एण्टिबायोटिक: • गलत रोगमा प्रयोग हुन्छ, • पूरा मात्रा (course) नखाई बीचमै छोडिन्छ, • बारम्बार अनावश्यक रूपमा दोहोरिन्छ, त्यसपछि कमजोर ब्याक्टेरिया मर्छन्, तर केही बलिया ब्याक्टेरिया बाँच्छन्। ती बाँचेका ब्याक्टेरिया फेरि बढ्छन्—अब पहिलेको औषधिलाई असर नपर्ने गरी। यसरी '''प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया''' जन्मिन्छन्। एउटा '''साधारण उदाहरण''' मानौँ, तपाईंको शरीरमा १०० वटा ब्याक्टेरिया छन्। एण्टिबायोटिक खाँदा ९० वटा मरे। १० वटा बाँचे। यदि तपाईंले “ठीक भयो” भन्दै औषधि बीचमै छोड्नुभयो भने—ती १० वटा फेरि बढ्छन्। अब तिनीहरू '''पहिलेको औषधिबाट नडराउने'''हुन्छन्। पछिल्लो पटक: • त्यही औषधि खाँदा काम गर्दैन। • रोग झन् गम्भीर हुन्छ। • महँगो औषधि चाहिन्छ—कहिलेकाहीँ त्यो पनि काम गर्दैन। नेपाली '''समाजमा औषधि संस्कार''' हामी औषधिलाई '''तुरुन्त राहत दिने वस्तु'''का रूपमा हेर्छौँ। “छिटो निको हुनु” नै लक्ष्य हुन्छ। तर '''दीर्घकालीन असर'''बारे सोचिँदैन। औषधि खानु अघि रोग के हो भन्ने प्रश्नभन्दा “के खाँदा ठीक हुन्छ?” भन्ने प्रश्न अगाडि आउँछ। यस संस्कारमा: • पुरानो औषधि दोहोरिन्छ, • अरूको औषधि सापटी लिइन्छ, • आधा कोर्स छोडिन्छ, • र अन्त्यमा औषधि आफैँ कमजोर बनाइन्छ किन '''एण्टिबायोटिक प्रतिरोध ‘मौन महामारी’ हो?''' महामारी भनिँदा हामी भीड, हल्ला, डर सम्झन्छौँ। तर एण्टिबायोटिक प्रतिरोध '''मौन''' छ—यसले चिच्याउँदैन। तर यसको असर गहिरो छ। • पहिले सजिलै निको हुने संक्रमण अब जटिल बन्छ। • अस्पताल बसाइ लम्बिन्छ। • उपचार खर्च बढ्छ। • बालबालिका, वृद्धवृद्धा र कमजोर प्रतिरक्षा भएका मानिस सबैभन्दा बढी जोखिममा पर्छन्। र सबैभन्दा गम्भीर कुरा—'''यो समस्या एक व्यक्तिमा सीमित हुँदैन'''। प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया हात, पानी, खाना र अस्पतालमार्फत '''समुदायभरि फैलिन्छ'''। नेपालका '''अस्पताल र समुदायमा देखिन थालेका संकेत''' स्वास्थ्यकर्मीहरू भन्छन्—पहिले काम गर्ने औषधि अब काम गर्दैन। सामान्य संक्रमणमा पनि: • पटक–पटक औषधि फेर्नुपर्छ, • इन्जेक्सन र महँगो विकल्प प्रयोग गर्नुपर्छ, • कहिलेकाहीँ उपचार असफल हुन्छ। यी संकेतहरू भोलिको होइन—'''आजको यथार्थ''' हुन्। हामीले '''आज नबुझे के हुन्छ?''' यदि यही गति रहिरह्यो भने: • सानो संक्रमण पनि ज्यान जाने कारण बन्न सक्छ। • शल्यक्रिया, क्यान्सर उपचार, अंग प्रत्यारोपण जस्ता उपचार जोखिमपूर्ण बन्छन्। • स्वास्थ्य प्रणालीमा आर्थिक र मानवीय दबाब बढ्छ। तर यो भविष्य '''अपरिहार्य''' छैन। समयमै सचेत भयौँ भने—यो संकट रोक्न सकिन्छ। एण्टिबायोटिक '''प्रतिरोध कसरी विकसित हुन्छ? (वैज्ञानिक तर सरल व्याख्या)''' एण्टिबायोटिक प्रतिरोध कुनै एकैदिन हुने घटना होइन। यो '''क्रमिक प्रक्रिया''' हो, जसमा मानव व्यवहारको ठूलो भूमिका हुन्छ। ब्याक्टेरिया स्वभावतः छिटो परिवर्तन (mutation) हुने जीव हुन्। जब हामी एण्टिबायोटिकको गलत प्रयोग गर्छौँ, त्यही वातावरणले ब्याक्टेरियालाई '''बलियो बन्न सिकाउँछ'''। जब एण्टिबायोटिक शरीरमा प्रवेश गर्छ: • कमजोर ब्याक्टेरिया मर्छन् • केही ब्याक्टेरिया प्राकृतिक रूपमा बलिया हुन्छन् • ती बलिया ब्याक्टेरिया बाँच्छन् र बढ्छन् यदि औषधि: • गलत मात्रामा लिइयो • पूरा अवधि नखाइयो • अनावश्यक रूपमा दोहोर्‍याइयो भने, ती बलिया ब्याक्टेरिया झन् शक्तिशाली बन्छन्। केही समयपछि: • एउटै औषधिले काम गर्दैन • अर्को, अझ बलियो औषधि चाहिन्छ यसरी '''औषधि पछि–पछि कमजोर हुँदै जान्छ, ब्याक्टेरिया अघि–अघि बलिया हुँदै जान्छन्'''। '''“बलियो औषधि” भन्ने भ्रम''' नेपालमा एउटा खतरनाक धारणा फैलिएको छ— 👉 '''“बलियो औषधि खाए छिटो निको हुन्छ।”''' यही सोचका कारण: • सामान्य संक्रमणमा पनि शक्तिशाली एण्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ • पहिलो चरणका औषधि छोडेर सिधै दोस्रो वा तेस्रो चरणका औषधि लिइन्छ तर चिकित्सकीय दृष्टिले: • सबै रोगका लागि “बलियो” औषधि आवश्यक हुँदैन • सानो संक्रमणमा शक्तिशाली औषधि प्रयोग गर्नु भनेको '''भविष्यका विकल्प नष्ट गर्नु''' हो यसरी “बलियो” खोज्ने प्रवृत्तिले नै '''एण्टिबायोटिक प्रतिरोधलाई तीव्र बनाइरहेको''' छ। मेडिकल '''पसलको भूमिका: सहजता कि जोखिम?''' नेपालमा मेडिकल पसलहरू स्वास्थ्य सेवाको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्। धेरै ठाउँमा तिनै पहिलो सम्पर्क बिन्दु हुन्। तर समस्या तब हुन्छ, जब: • डाक्टरको प्रिस्क्रिप्सन बिना एण्टिबायोटिक बिक्री हुन्छ • ग्राहकको मागअनुसार औषधि दिइन्छ • “अघिल्लो पटक यही खाएको” भनेर दोहोर्‍याइन्छ यसले दुईवटा जोखिम बढाउँछ: 1. गलत औषधि गलत रोगमा प्रयोग हुन्छ 2. औषधि प्रयोगको अवधि र मात्रा नियन्त्रणबाहिर जान्छ यसरी, अनजानेमै मेडिकल पसलहरू '''एण्टिबायोटिक प्रतिरोधको चक्रमा जोडिन पुग्छन्'''। अस्पतालभित्रको '''चुनौती''' धेरैले सोच्छन्—“अस्पतालमा त सबै सुरक्षित हुन्छ।” तर एण्टिबायोटिक प्रतिरोधको चुनौती '''अस्पतालभित्र पनि उत्तिकै गम्भीर''' छ। अस्पतालमा: • गम्भीर बिरामी हुन्छन् • धेरै एण्टिबायोटिक प्रयोग हुन्छ • प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया फैलिन सजिलो वातावरण हुन्छ यदि: • हात नधुने • उपकरण राम्ररी सफा नगर्ने • बिरामी–बिरामीबीच संक्रमण नियन्त्रण कमजोर भयो भने, प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया एक बिरामीबाट अर्कोमा सजिलै सर्छ। यसलाई '''हस्पिटल–एक्वायर्ड इन्फेक्सन''' भनिन्छ, जुन उपचार गर्न अत्यन्त गाह्रो हुन्छ। पशुपालन '''र कृषि: देखिँदैन तर गहिरो असर''' एण्टिबायोटिक प्रतिरोध मानव स्वास्थ्यमा मात्र सीमित छैन। नेपालमा पशुपालन र कुखुरापालनमा: • रोग नलागोस् भनेर • छिटो तौल बढोस् भनेर अनावश्यक एण्टिबायोटिक प्रयोग हुने गरेको छ। यसका असर: • जनावरको शरीरमा प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया विकास • त्यो ब्याक्टेरिया: • मासु • दूध • अण्डा मार्फत मानव शरीरमा प्रवेश यसरी, हामीले नखाएको औषधिको असर पनि '''हाम्रो शरीरले भोग्नुपर्छ'''। प्रतिरोधी '''ब्याक्टेरिया कसरी फैलिन्छ?''' एण्टिबायोटिक प्रतिरोध '''संक्रामक समस्या''' पनि हो। प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया: • हात मिलाउँदा • राम्रोसँग नधोइएको हातबाट • दूषित पानी र खाना • अस्पतालको बेड, ढोका, उपकरण मार्फत एक व्यक्तिबाट अर्कोमा फैलिन्छ। यसको अर्थ: “आज एक व्यक्तिले गरेको गल्ती भोलि धेरैले भोग्न सक्छन्।” नेपालमा '''देखिन थालेका गम्भीर उदाहरणहरू''' स्वास्थ्यकर्मीहरूको अनुभव अनुसार: • सामान्य पिसाब नलीको संक्रमणमा पनि औषधि काम नगर्ने केस बढ्दैछन् • टाइफाइड र निमोनियामा पटक–पटक औषधि परिवर्तन गर्नुपरेको छ • केही अवस्थामा उपचार ढिलो हुँदा जटिलता र मृत्युको जोखिम बढेको छ यी घटनाहरूले देखाउँछन् कि '''एण्टिबायोटिक प्रतिरोध भविष्यको खतरा होइन—वर्तमानको समस्या हो'''। सामाजिक '''र आर्थिक असर''' एण्टिबायोटिक प्रतिरोधले: • बिरामीको उपचार खर्च बढाउँछ • परिवारको आम्दानी घटाउँछ • अस्पताल र स्वास्थ्य प्रणालीमा दबाब बढाउँछ गरिब र सीमान्तकृत समुदाय: • महँगो औषधि किन्न नसक्ने • ढिलो उपचार पाउने • जटिलताबाट बढी प्रभावित हुने यसरी, एण्टिबायोटिक प्रतिरोधले '''स्वास्थ्य असमानता पनि बढाउँछ'''। '''“म त एक जनामात्र हुँ” भन्ने सोचको जोखिम''' धेरैले भन्छन्—“म एक जनाले खाएको औषधिले के फरक पर्छ र?” तर सत्य के हो भने: • एण्टिबायोटिक प्रतिरोध व्यक्तिगत निर्णयबाट सुरु हुन्छ • तर यसको असर सामूहिक हुन्छ यदि लाखौँ मानिसले यही सोच राखे: • औषधि छिट्टै निष्प्रभावी बन्छ • नयाँ औषधि विकास महँगो र ढिलो हुन्छ त्यसैले, '''प्रत्येक व्यक्तिको निर्णय महत्त्वपूर्ण''' छ। के '''हामीले एण्टिबायोटिक प्रयोग नै नगर्ने?''' एण्टिबायोटिक खराब होइन। समस्या '''दुरुपयोग''' हो। सही रोगमा, सही मात्रामा, सही अवधिसम्म प्रयोग गरियो भने: • एण्टिबायोटिक जीवनरक्षक हुन्छ • आधुनिक चिकित्साको आधार नै यही हो लक्ष्य: “एण्टिबायोटिक बन्द गर्ने होइन, बुद्धिमानीपूर्वक प्रयोग गर्ने।” अगाडिको '''बाटो''' एण्टिबायोटिक प्रतिरोध रोक्न: • वैज्ञानिक समाधान चाहिन्छ • तर त्यो भन्दा बढी '''सामाजिक व्यवहार परिवर्तन''' चाहिन्छ जबसम्म: • हामी औषधिलाई हल्का रूपमा लिन्छौँ • छिटो राहतलाई दीर्घकालीन सुरक्षाभन्दा माथि राख्छौँ तबसम्म यो संकट घट्दैन। '''सबैभन्दा बढी जोखिममा को छन्?''' एण्टिबायोटिक प्रतिरोधले सबैलाई असर गर्छ, तर केही समूहहरू '''अत्यन्त जोखिममा''' छन्। '''१) बालबालिका''' बालबालिकाको प्रतिरक्षा प्रणाली पूर्ण विकसित नहुने भएकाले: • संक्रमण छिटो फैलिन्छ • औषधि काम नगर्दा अवस्था गम्भीर बन्छ • सामान्य ज्वरो, झाडापखाला, निमोनिया जटिल बन्न सक्छ अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने: • बालबालिकालाई “छिटो निको पार्न” भन्दै • अनावश्यक एण्टिबायोटिक खुवाइने प्रवृत्ति बढ्दो छ यसले बाल्यकालमै '''प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाको बीउ रोपिदिन्छ'''। '''२) वृद्धवृद्धा''' वृद्ध उमेरमा: • शरीर कमजोर हुन्छ • दीर्घ रोग (मधुमेह, उच्च रक्तचाप आदि) हुन्छ यस्तो अवस्थामा: • संक्रमण नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुन्छ • औषधि काम नगरे मृत्युको जोखिम बढ्छ धेरै वृद्धवृद्धा: • पुराना औषधि आफैं दोहोर्‍याएर खाने • छिमेकी वा आफन्तको सल्लाहमा औषधि लिने जसले जोखिम झन् बढाउँछ। '''३) गर्भवती महिला''' गर्भावस्थामा: • सबै औषधि सुरक्षित हुँदैन • गलत एण्टिबायोटिकले आमा र गर्भस्थ शिशु दुवैलाई असर गर्न सक्छ यदि संक्रमण प्रतिरोधी भयो भने: • उपचार विकल्प सीमित हुन्छ • जटिलता बढ्छ यसैले गर्भवती महिलामा '''डाक्टरको सल्लाह बिना औषधि सेवन अत्यन्त खतरनाक''' हुन्छ। '''एण्टिबायोटिक प्रतिरोध र मृत्युको सम्बन्ध''' धेरैलाई लाग्छ—“औषधि नलागे अर्को औषधि होला।” तर वास्तविकता सधैं यस्तो हुँदैन। जब: • पहिलो औषधि काम गर्दैन • दोस्रो पनि निष्प्रभावी हुन्छ • तेस्रो औषधि महँगो, दुर्लभ वा शरीरले सहन नसक्ने हुन्छ त्यस अवस्थामा: • उपचार ढिलो हुन्छ • संक्रमण फैलिन्छ • अंग फेल हुने • अन्ततः मृत्युको जोखिम बढ्छ स्वास्थ्यकर्मीहरू भन्छन्: “हामीसँग औषधि हुँदाहुँदै पनि काम नगर्ने अवस्था आउनु नै एण्टिबायोटिक प्रतिरोधको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष हो।” '''नयाँ औषधि बनाइहालिन्छ नि?” भन्ने भ्रम''' नयाँ एण्टिबायोटिक बनाउनु: • धेरै महँगो • धेरै समय लाग्ने • वैज्ञानिक रूपमा जटिल प्रक्रिया हो एक नयाँ औषधि बजारमा आउन: • १०–१५ वर्ष लाग्न सक्छ • अर्बौँ रुपैयाँ खर्च हुन्छ तर ब्याक्टेरिया: • केही महिनामै प्रतिरोधी बन्न सक्छ त्यसैले: “नयाँ औषधि समाधान होइन, सही प्रयोग नै समाधान हो।” '''समाधान के हो? (व्यक्ति–समुदाय–राज्य)''' एण्टिबायोटिक प्रतिरोध रोक्न '''सबै तहबाट प्रयास''' आवश्यक छ। '''१) व्यक्ति स्तरमा''' हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने कुरा: • डाक्टरको सल्लाह बिना एण्टिबायोटिक नखाने • पूरा कोर्स पूरा गर्ने • बाँकी औषधि भविष्यका लागि नराख्ने • अरूलाई औषधि सिफारिस नगर्ने साधारण तर प्रभावकारी नियम: “ज्वरो आयो भने एण्टिबायोटिक होइन, सल्लाह चाहिन्छ।” '''२) परिवार र समुदाय स्तरमा''' • बालबालिकालाई अनावश्यक औषधि नखुवाउने • औषधि संस्कारबारे खुला छलफल गर्ने • सरसफाइ र हात धुने बानी बसाल्ने समुदाय सचेत भयो भने: • संक्रमण घट्छ • औषधिको आवश्यकता आफैं कम हुन्छ '''३) मेडिकल पसल र स्वास्थ्यकर्मी''' • प्रिस्क्रिप्सन बिना एण्टिबायोटिक नदिने • बिरामीलाई सही जानकारी दिने • छोटो फाइदाभन्दा दीर्घकालीन स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिने स्वास्थ्यकर्मीहरू: “औषधि बेच्ने मात्र होइन, जिम्मेवारी वहन गर्ने भूमिका” मा रहनुपर्छ। '''४) राज्य र नीति तहमा''' सरकारले: • औषधि बिक्रीमा कडाइ • एण्टिबायोटिक प्रयोगको निगरानी • जनचेतना अभियान • पशुपालनमा अनावश्यक प्रयोग नियन्त्रण गर्नैपर्छ। यो समस्या: • व्यक्तिको मात्र होइन • राष्ट्रिय स्वास्थ्य सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो। '''अब पनि चुप लाग्ने?''' एण्टिबायोटिक प्रतिरोध: • हल्ला होइन • भविष्यको कुरा होइन • अहिलेको वास्तविक संकट हो यदि आज हामी: • “सानो कुरा” भनेर बेवास्ता गर्छौँ • “मलाई त असर गर्दैन” भन्छौँ भोलि: • साधारण संक्रमण पनि प्राणघातक हुन सक्छ • आधुनिक चिकित्सा असहाय बन्न सक्छ '''निष्कर्ष''' एण्टिबायोटिक मानव सभ्यताको ठूलो उपलब्धि हो। तर यसको गलत प्रयोगले: • यही उपलब्धिलाई संकटमा पारेको छ। आज आवश्यक कुरा: '''औषधिको होइन, सोचको उपचार।''' यदि हामी: • सचेत भयौँ • जिम्मेवार बन्यौँ • आजैबाट बानी परिवर्तन गर्‍यौँ भने: • एण्टिबायोटिक भावी पुस्ताका लागि पनि जीवनरक्षक रहन सक्छ। '''“डाक्टरको सल्लाह बिना औषधि सेवन नगर्नुहोस्।''' '''आजको सावधानी नै भोलिको जीवन सुरक्षा हो।”''' [[विशेष:Contributions/&#126;2025-41709-87|&#126;2025-41709-87]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2025-41709-87|वार्तालाप]]) १२:४८, १९ डिसेम्बर २०२५ (नेपाली समय) :Thank you ❤️😍 [[विशेष:Contributions/&#126;2026-31841-67|&#126;2026-31841-67]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&#126;2026-31841-67|वार्तालाप]]) १२:३६, २८ मे २०२६ (नेपाली समय) 5lsximjz41qj8hqr11nui5zmzh20vzi 0 108201 1356926 1328010 2026-05-28T08:57:11Z আফতাবুজ্জামান 12516 /* */ 1356926 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = शान्तिगञ्ज | native_name = শান্তিগঞ্জ | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = File:Shantiganj in Sylhet division (Bangladesh).svg | imagesize = | image_alt = | image_caption = बाङ्लादेशको नक्शामा दक्षिण सुनामगञ्ज उपजिल्लाको अवस्थिति | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[सिलेट विभाग]] | subdivision_name2 = [[सुनामगञ्ज जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 303.17 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 183881 | population_as_of = सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार<ref>{{cite web |url= http://southsunamganj.sunamganj.gov.bd/node/270520-আঞ্চলিক-পরিচিতি |title= আঞ্চলিক পরিচিতি |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ৫ জুলাই, ২০১৫ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | postal_code_type = | postal_code = ३००० | population_demonym = शान्तिगञ्जी | website = {{URL|https://shantiganj.sunamganj.gov.bd/}} | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''शान्तिगञ्ज''' ({{भाषा-बङ्गाली|শান্তিগঞ্জ}}) बङ्गलादेशको [[सुनामगञ्ज जिल्ला|सुनामगञ्ज]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[सिलेट विभाग|सिलेट]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |chapter=दक्षिण सुनामगञ्ज उपजिल्ला |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dakshin_Sunamganj_Upazila |title= বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া|editor=সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল |publisher= বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি|year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == दक्षिण दिनाजपुर उपजिल्ला बङ्गलादेशको पूर्वी मध्ये भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°४९' देखि २५°१०' उत्तर अक्षांश र ९१°१४' देखि ९१°२७' पूर्वी देशान्तरमा अवस्थित छ। दक्षिण सुनामगञ्ज उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २५९.०५ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[सुनामगञ्ज सदर उपजिल्ला|सुनामगञ्ज सदर]] र [[दोवारागञ्ज उपजिल्ला|दोवारागञ्ज]] उपजिल्लाले उत्तर, [[जगन्नाथपुर उपजिल्ला|जगन्नाथपुर]] र [[दिराई उपजिल्ला|दिराई]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[दोवाराबाजार उपजिल्ला|दोवाराबाजार]] र [[छातक उपजिल्ला|छातक]] उपजिल्लाले पूर्व र [[जामालगञ्ज उपजिल्ला|जामालगञ्ज]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेका छन्। बडदल बिल, उफा बिल, करचाबडार बिल, बेहाला बिल आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख नदी तथा नहरहरू हुन्। == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १४७८९२ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ७५४३४ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ७२४५८ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १३१६४९ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १६१५३ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८, र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ८२ रहेको छ। यस उपजिल्लामा गरो र मणिपुरी जनजातिहरू बसोबास गर्छन्।<ref>{{cite web| url=https://web.archive.org/web/20151113211305/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCen2011/COMMUNITY_Sunamganj.pdf|title= বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো|date=2015-11-13 }} </ref> यस उपजिल्लामा १५० मस्जिद र २० मन्दिरहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका ७२.४८% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने १३.६४% ले पोखरी, ०.९२% ले टुटी र १२.९६% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाका धाराका पानीहरूमा आर्सनिकको कमी रहेको पाइएको थियो। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ११.८३% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन।<ref name=Census>[http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCen2011/COMMUNITY_Sunamganj.pdf জনসংখ্যা ও আবাসন শুমারি ২০১১] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113211305/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCen2011/COMMUNITY_Sunamganj.pdf |date=2015-11-13 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, तोरी, पिठो तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, लिची, भूइँकटहर, अम्बा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, बरफ कारखाना, फलाम तथा वेल्डिङ उद्योग, पाउरोटी उद्योग, बिँडी उद्योग, बाँसका सामाग्री उत्पादन केन्द्र, चिया उत्पादन उद्योग, काठका सामग्री उत्पादन केन्द्र तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया धान, गहुँ लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको आलसको तेल, तिल र खैनी पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २० हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १७५ माछापालन केन्द्र, ६० दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा ७ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ७०.३९% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा ३.६९%, उद्योगमा ०.४९% वाणिज्यमा ७.१५%, सञ्चार र यातायातमा ०.५२%, निर्माण क्षेत्रमा ०.४२%, सुविधामा २.७५%, धार्मिक सेवामा ०.३७%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ३.५४% र अन्यमा १०.६८% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय शान्तिगञ्ज उपजिल्लाको स्थापना सन् २००६ जुन ६ कन दिन गरिएको थियो।<ref>[http://www.lged.gov.bd/DistrictArea2.aspx?Area=UnionParishad&DistrictID=64 ইউনিয়ন পরিষদ তালিকা] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715175937/http://www.lged.gov.bd/DistrictArea2.aspx?Area=UnionParishad&DistrictID=64 |date=2017-07-15 }} স্থানীয় সরকার প্রকৌশল বিভাগ। বাংলাদেশ সরকার।</ref> यस उपजिल्लामा ८ सङ्घ परिषद्हरू रहेका छन् जुन यस प्रकार छन्; दुर्गापाशा सङ्घ परिषद्, जयकलस सङ्घ परिषद्, पथरिया सङ्घ परिषद्, पश्चिम वीरगाँउ सङ्घ परिषद्, पश्चिम पागला सङ्घ परिषद्, पूर्व वीरगाँउ सङ्घ परिषद्, पर्व पागला सङ्घ परिषद् र शिमुलबाक सङ्घ परिषद्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh |date=2019-11-06 }}</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ३१.१६% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता २८.४५% छ भने महिलाको साक्षरता दर २७.५१%रहेको छ। यस उपजिल्लामा १ क्याम्पस, १३ माध्यमिक विद्यालय, ९५ प्राथमिक विद्यालय र ५ मदरसाहरू रहेका छन्। पागलन उच्च विद्यालय, नोयाखाली सप्तग्राम उच्च विद्यालय, गणिनगर षोलग्राम उच्च विद्यालय, डुङ्रिया उच्च विद्यालय, जयकलस उजानीगाँउ रशिदियन उच्च विद्यालय, सुरमा उच्च विद्यालय, पूर्व पागला उच्च विद्यालय, उजानीगाँउ सरकारी प्राथमिक विद्यालय, सदरपुर सरकारी प्राथमिक विद्यालय, मानिकपुर सरकारी प्राथमिक विद्यालय, पाथारिया सरकारी प्राथमिक विद्यालय, गनीगञ्ज सरकारी प्राथमिक विद्यालय, बीरगाँउ सरकारी प्राथमिक विद्यालय, पागला सरकारी प्राथमिक विद्यालय, रनसी सरकारी प्राथमिक विद्यालय, चिकारकान्दि सरकारी प्राथमिक विद्यालय, जामेया इस हाजी आक्राम आली दाखिल मदरसा, आमरिया इसलामिया आलिम मदरसा आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] t3d5rql5fxg1dzuy4y5vznr7xrl25sx 0 115097 1356942 1333708 2026-05-28T10:25:29Z CommonsDelinker 144 Replacing President_Ronald_Reagan_and_Soviet_General_Secretary_Mikhail_Gorbachev_at_the_first_Summit_in_Geneva,_Switzerland.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_and_Soviet_General_Secretary_Gorbachev_at_The_First_Summit_in_Geneva_Switzerland_-_DPLA_-_b 1356942 wikitext text/x-wiki [[File:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb|upright=1.05|[[अमेरिकाको राष्ट्रपति| राष्ट्रपति]] [[रोनाल्ड रेगन]] र महासचिव [[मिखाइल गोर्बाचोभ]], [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]]का प्रतिस्पर्धी महाशक्ति का नेताहरू, जेनेभा, स्विजरल्याण्डमा भेटवार्ता गर्दै नोबेम्बर १९८५]] अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सन्दर्भमा '''महाशक्ति ({{lang-en|superpower}})''' त्यस राज्य (वा राज्यहरू) लाई भनिन्छ जो वैश्विक स्तरमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता राख्छन् जुन अन्य राज्यमा हुदैन । === सम्भावित महाशक्तिहरू=== {{main|सम्भावित महाशक्ति}} [[File:Potential Superpowers.svg|upright=1.35|thumb| संयुक्त राज्य अमेरिकालाई वर्तमान महाशक्तिको रूपमा देखाउने नक्सा, सम्भावित महाशक्तिको रूपमा शैक्षिक समर्थनको फरक-फरक डिग्री भएका अन्य राजनीतिक संस्थाहरूसँग: {{legend|#75507b|<big>[[ब्राजिल]]</big>}} {{legend|#cc0000|<big>[[चीन]]</big>}} {{legend|#3465a4|<big>[[युरोपेली सङ्घ]]</big>}} {{legend|#80CE0E|<big>[[भारत]]</big>}} {{legend|#f57900|<big>[[रुस|रसिया]]</big>}} {{legend|#edd400|<big>[[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]</big>}}]] बिद्वानहरू र अन्य समालोचकहरूले [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]मा महाशक्ति बन्ने सक्ने सम्भावना भएका केही राजनैतिक शक्तिहरूलाई "सम्भावित महाशक्ति" शब्दावलीको प्रयोग गरेका छन्। आफ्नो विशाल बजार, बढ्दो सैन्य ताकत, आर्थिक सम्भावना र अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिमा बढ्दो प्रभावको कारणले, [[चीन]],<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218|title=What kind of superpower could China be?|date=19 October 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{cite web |url=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |title=China as a global power |publisher=China.usc.edu |date=2007-11-13 |accessdate=2010-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331180904/http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |date=2009-03-31 }}</ref><ref>CNN (1999). Visions of China. CNN Specials, 1999. Retrieved on 2007-03-11 from http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/asian.superpower/.</ref> [[युरोपेली सङ्घ]],<ref>Leonard, Mark (2005-02-18). [https://web.archive.org/web/20090327034443/http://www.cer.org.uk/articles/leonard_irish_times_18feb05.html Europe: the new superpower]. Irish Times, 28 February 2005. Retrieved on 31-05-2015</ref><ref>[[John McCormick (political scientist)|John McCormick]],(2007). The European Superpower. Palgrave Macmillan.</ref> [[भारत]]<ref>Meredith, R (2008) ''The Elephant and the Dragon: The Rise of India and China and What it Means for All of Us'', "W.W Norton and Company" {{ISBN|978-0-393-33193-6}}</ref> र [[रुस|रसिया]]<ref>{{cite book|title=Russia in the 21st Century|publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill|UNC]] Press|date=February 2005|last=Rosefielde|first=Steven|authorlink=Steven Rosefielde|isbn=978-0-521-54529-7|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/economics/international-economics/russia-21st-century-prodigal-superpower}}</ref> २१ औ शताब्दीको सम्भावित महाशक्ति हुन्। २०२० मा गरिएको एक सर्वे अनुसार, ५७% वैश्विक लगानीकर्ताहरूले चीनले अमेरिकालाई विश्वको महाशक्तिको रूपमा २०३० सम्ममा स्थानान्तरण गर्ने अनुमान गरेका छन्। <ref>{{cite news |last=Saloway |first=Scott |title=China will replace the US as the world's biggest superpower by 2030: UBS survey |language=en |publisher=Yahoo Finance ([[UBS]])|date=24 January 2020 |url=https://finance.yahoo.com/news/ubs-survey-china-world-superpower-185949233.html |accessdate= }}</ref> यद्यपि, धेरै इतिहासकारहरू, लेखक तथा आलोचकहरूले यी देशहरू महाशक्तिको रूपमा उदाउनेमा शङ्का व्यक्त गरेका छन्। <ref>{{cite news|last=Biswas|first=Soutik|title=Why India Will Not Become a Superpower|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17350650|publisher=BBC India|accessdate=2012-04-29|date=2012-03-13}}</ref><ref>{{cite news|last=Yuanan|first=Zhang|url=http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0|title=Why China Is Still No Superpower|accessdate=2014-03-14|date=2013-07-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314204837/http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0 |date=2014-03-14 }}</ref> केही राजनैतिक बैज्ञानिक र अध्येताहरूले यी राष्ट्रहरू सम्भावित महाशक्ति भन्दा पनि उदयीमान शक्ति हुने बताएका छन्। <ref name="BRICS">{{cite web|url=http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|title=The Centre for Chinese Studies – Study of China and East Asia on the African continent|website=www.ccs.org.za|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|archivedate=2013-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf |date=2013-12-04 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{columns-list|colwidth=30em| * [[अमेरिकी शताब्दी]] * [[चिनियाँ शताब्दी]] * [[सोभियत साम्राज्य]] * [[उदयीमान शक्ति]] * [[ठूला शक्ति|विशाल शक्ति]] * [[ठूला शक्ति‎]] * [[Group of Two]] * [[आधिपत्य]] (अङ्ग्रेजी: Hegemony) * [[Historic recurrence]] * [[परमशक्ति]] * [[International relations theory]] * [[List of modern great powers]] * [[मध्यम शक्ति]] * [[मनरो डक्ट्रिन]] * [[नाटो|नेटो]] * [[सम्भावित महाशक्ति]] * [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन]] * [[Second Superpower]] * [[Small power]] * [[Polarity (international relations)#Unipolarity|Unipolarity]] }} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:राजनीतिक शब्दावली]] qtd712i3p6oqf9hy17zj6y5lo5ibhft 1356953 1356942 2026-05-28T10:40:02Z Bishaldev100 28807 /* यो पनि हेर्नुहोस् */ 1356953 wikitext text/x-wiki [[File:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb|upright=1.05|[[अमेरिकाको राष्ट्रपति| राष्ट्रपति]] [[रोनाल्ड रेगन]] र महासचिव [[मिखाइल गोर्बाचोभ]], [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]]का प्रतिस्पर्धी महाशक्ति का नेताहरू, जेनेभा, स्विजरल्याण्डमा भेटवार्ता गर्दै नोबेम्बर १९८५]] अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सन्दर्भमा '''महाशक्ति ({{lang-en|superpower}})''' त्यस राज्य (वा राज्यहरू) लाई भनिन्छ जो वैश्विक स्तरमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता राख्छन् जुन अन्य राज्यमा हुदैन । === सम्भावित महाशक्तिहरू=== {{main|सम्भावित महाशक्ति}} [[File:Potential Superpowers.svg|upright=1.35|thumb| संयुक्त राज्य अमेरिकालाई वर्तमान महाशक्तिको रूपमा देखाउने नक्सा, सम्भावित महाशक्तिको रूपमा शैक्षिक समर्थनको फरक-फरक डिग्री भएका अन्य राजनीतिक संस्थाहरूसँग: {{legend|#75507b|<big>[[ब्राजिल]]</big>}} {{legend|#cc0000|<big>[[चीन]]</big>}} {{legend|#3465a4|<big>[[युरोपेली सङ्घ]]</big>}} {{legend|#80CE0E|<big>[[भारत]]</big>}} {{legend|#f57900|<big>[[रुस|रसिया]]</big>}} {{legend|#edd400|<big>[[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]</big>}}]] बिद्वानहरू र अन्य समालोचकहरूले [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]मा महाशक्ति बन्ने सक्ने सम्भावना भएका केही राजनैतिक शक्तिहरूलाई "सम्भावित महाशक्ति" शब्दावलीको प्रयोग गरेका छन्। आफ्नो विशाल बजार, बढ्दो सैन्य ताकत, आर्थिक सम्भावना र अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिमा बढ्दो प्रभावको कारणले, [[चीन]],<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218|title=What kind of superpower could China be?|date=19 October 2012|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{cite web |url=http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |title=China as a global power |publisher=China.usc.edu |date=2007-11-13 |accessdate=2010-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331180904/http://china.usc.edu/ShowArticle.aspx?articleID=848 |date=2009-03-31 }}</ref><ref>CNN (1999). Visions of China. CNN Specials, 1999. Retrieved on 2007-03-11 from http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/asian.superpower/.</ref> [[युरोपेली सङ्घ]],<ref>Leonard, Mark (2005-02-18). [https://web.archive.org/web/20090327034443/http://www.cer.org.uk/articles/leonard_irish_times_18feb05.html Europe: the new superpower]. Irish Times, 28 February 2005. Retrieved on 31-05-2015</ref><ref>[[John McCormick (political scientist)|John McCormick]],(2007). The European Superpower. Palgrave Macmillan.</ref> [[भारत]]<ref>Meredith, R (2008) ''The Elephant and the Dragon: The Rise of India and China and What it Means for All of Us'', "W.W Norton and Company" {{ISBN|978-0-393-33193-6}}</ref> र [[रुस|रसिया]]<ref>{{cite book|title=Russia in the 21st Century|publisher=[[University of North Carolina at Chapel Hill|UNC]] Press|date=February 2005|last=Rosefielde|first=Steven|authorlink=Steven Rosefielde|isbn=978-0-521-54529-7|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/economics/international-economics/russia-21st-century-prodigal-superpower}}</ref> २१ औ शताब्दीको सम्भावित महाशक्ति हुन्। २०२० मा गरिएको एक सर्वे अनुसार, ५७% वैश्विक लगानीकर्ताहरूले चीनले अमेरिकालाई विश्वको महाशक्तिको रूपमा २०३० सम्ममा स्थानान्तरण गर्ने अनुमान गरेका छन्। <ref>{{cite news |last=Saloway |first=Scott |title=China will replace the US as the world's biggest superpower by 2030: UBS survey |language=en |publisher=Yahoo Finance ([[UBS]])|date=24 January 2020 |url=https://finance.yahoo.com/news/ubs-survey-china-world-superpower-185949233.html |accessdate= }}</ref> यद्यपि, धेरै इतिहासकारहरू, लेखक तथा आलोचकहरूले यी देशहरू महाशक्तिको रूपमा उदाउनेमा शङ्का व्यक्त गरेका छन्। <ref>{{cite news|last=Biswas|first=Soutik|title=Why India Will Not Become a Superpower|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17350650|publisher=BBC India|accessdate=2012-04-29|date=2012-03-13}}</ref><ref>{{cite news|last=Yuanan|first=Zhang|url=http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0|title=Why China Is Still No Superpower|accessdate=2014-03-14|date=2013-07-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314204837/http://www.worldcrunch.com/business-finance/why-china-is-still-no-superpower/china-usa-economy-superpower-confucius/c2s12860/#.UyNI_j-SxA0 |date=2014-03-14 }}</ref> केही राजनैतिक बैज्ञानिक र अध्येताहरूले यी राष्ट्रहरू सम्भावित महाशक्ति भन्दा पनि उदयीमान शक्ति हुने बताएका छन्। <ref name="BRICS">{{cite web|url=http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|title=The Centre for Chinese Studies – Study of China and East Asia on the African continent|website=www.ccs.org.za|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf|archivedate=2013-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204011005/http://www.ccs.org.za/wp-content/uploads/2010/06/China_Monitor_JUNE_2010.pdf |date=2013-12-04 }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{columns-list|colwidth=30em| * [[अमेरिकी शताब्दी]] * [[चिनियाँ शताब्दी]] * [[सोभियत साम्राज्य]] * [[उदयीमान शक्ति]] * [[ठूला शक्ति|विशाल शक्ति]] * [[ठूला शक्ति‎]] * [[Group of Two]] * [[आधिपत्य]] (अङ्ग्रेजी: Hegemony) * [[Historic recurrence]] * [[परमशक्ति]] * [[International relations theory]] * [[List of modern great powers]] * [[मध्यम शक्ति]] * [[मुनरो सिद्धान्त|मनरो डक्ट्रिन]] * [[नाटो|नेटो]] * [[सम्भावित महाशक्ति]] * [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन]] * [[Second Superpower]] * [[Small power]] * [[Polarity (international relations)#Unipolarity|Unipolarity]] }} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:राजनीतिक शब्दावली]] r9ioi1xt2dsfr2z3l59ajqoztrsu8r8 0 117396 1356892 1321776 2026-05-27T18:59:31Z Bishaldev100 28807 /* सन्दर्भ सामग्रीहरू */ 1356892 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chuhuo.jpg|thumb|जमिन बाहिर निस्केको प्राकृतिक ग्यास बलेको]] प्राकृतिक ग्यास धेरै ग्यासहरूको मिश्रण हो जसमा मुख्य रूपमा [[मिथेन]] र ०-२०% सम्म अन्य उच्च [[हाइड्रोकार्बन]] (जस्तै इथेन, प्रोपेन) ग्यासहरू र कहिलेकाहीँ [[कार्बनडाइअक्साइड]], [[नाइट्रोजन]], हाइड्रोजन सल्फाइड , वा [[हिलियम]]को केहि अंश<ref>{{cite web|url=http://www.naturalgas.org/overview/background|title=Background|date=|publisher=Naturalgas.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709040340/http://www.naturalgas.org/overview/background|archive-date=2014-07-09|accessdate=2012-07-14|df=dmy-all}}</ref> रहेको हुन्छ<ref>{{cite web|url=http://www.naturalgas.org/overview/background|title=Background|date=|publisher=Naturalgas.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709040340/http://www.naturalgas.org/overview/background|archive-date=2014-07-09|accessdate=2012-07-14|df=dmy-all}}</ref>। प्राकृतिक ग्यास [[ईन्धन]]को प्रमुख स्रोत हो। यो अन्य [[जीवावशेष ऊर्जा|जीवावशेष इन्धन]] /जीवाश्म ईन्धनको साथ पाइन्छ। यो करोडौं वर्ष पहिले पृथ्वीमा बस्ने मृत प्राणीहरूको क्षय र बिघटन भएको पदार्थबाट बन्छ।<ref name="epa_ng">{{cite web|url=http://www.epa.gov/cleanenergy/energy-and-you/affect/natural-gas.html|title=Electricity from Natural Gas|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606215324/http://www.epa.gov/cleanenergy/energy-and-you/affect/natural-gas.html|archive-date=2014-06-06|accessdate=2013-11-10|df=dmy-all}}</ref> यो ग्यासियस अवस्थामा फेला पर्दछ। सामान्यतया, यो मिथेन, इथेन, प्रोपेन, ब्युटेन, पेन्टाइनको मिश्रण हो, जसमा मीथेन ८० देखि ९०% सम्म हुन्छ पाइन्छ। यसको अतिरिक्त, सल्फर, पानी वाष्प, जस्ता केही अशुद्धिहरू पनि भेट्टाइन्छ। ==उपयोग== === मल-खाद निर्माण === प्राकृतिक ग्यास रासायनिक मल उत्पादनको लागि [[अमोनिया|तिक्ताति]]/ [[अमोनिया]]को मुख्य आवश्यक तत्व हो।<ref name="AtoZ">{{cite book|last1=Mulvaney|first1=Dustin|title=Green Energy: An A-to-Z Guide|date=2011|publisher=SAGE|isbn=978-1-4129-9677-8|url=https://books.google.com/books?id=Z_eji4ZzEiQC&pg=PA301|page=301}}</ref> === विद्युत उत्पादन === प्राकृतिक ग्यास कोजेनेरेसन, [[ग्याँस टर्बाइन|ग्यास टर्बाइन]] र [[वाष्प टर्बाइन|स्टिम टर्बाइन]]को माध्यमबाट बिद्युत उत्पादबको प्रमुख स्रोत हो। प्राकृतिक ग्यासलाई वायु तथा सौर्य उर्जा जस्ता नविकरणीय उर्जा सँग जोड्न समेत उपयुक्त मानिन्छ।<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2013/04/11/business/energy-environment/new-solar-process-gets-more-out-of-natural-gas.html |title=New Solar Process Gets More Out of Natural Gas |date=10 April 2013 |author=Matthew L. Wald |website=The New York Times}}</ref> र जलविद्युत प्लान्टको पिक लोड मा परिपूर्ति गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ। अधिकांश ग्रिड पिकिङ पावर प्लान्ट र केही अफ-ग्रिड इन्जिन जेनेरेटरले प्राकृतिक ग्यासको उपयोग गर्छ। विशेष गरि स्टिम टर्बाइन रहेको ग्यास टर्बाइनलाई कम्बाइन साइकल मोडमा चलाउँदा उच्च दक्षता हासिल गर्न सकिन्छ। प्राकृतिक ग्यासलाई अरु इन्धन, जस्तै तेल र कोइला भन्दा सफा मानिन्छ। प्राकृतिक ग्यास बल्दा कोइलाको भन्दा कम प्रति उर्जा कम कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन गर्छ। प्राकृतिक ग्यासले कोइलाको तुलनामा प्रति किलोवाट घन्टा आधा कार्बन डाइअक्साइड उत्पादन गर्छ।<ref name=NGandE/> यातायातको लागि, प्राकृतिक ग्यासले पेट्रोलियमको तुलनामा ३०% कार्बन डाइअक्साइड उत्पादन गर्छ। अमेरिकी उर्जा सुचना प्रशासन (The US Energy Information Administration) ले विश्वमा २०१२ मा, कार्बन डाइअक्साइडको मिलियन मेट्रिक टन उत्सर्जनको रिपोर्ट पेश गरेको थियो:<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html |title=World Carbon Dioxide Emissions from the Use of Fossil Fuels |website=U.S. Energy Information Administration (eia) |access-date=2016-02-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523215823/http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html |archive-date=23 May 2011}}</ref>{{clarify|date=November 2017|reason=date in article:2012, archive date:2011, report for year 2006}} * प्राकृतिक ग्यास: 6,799 * पेट्रोलियम : 11,695 * [[कोइला]]: 13,787 प्राकृतिक ग्यासबाट बिजुलि उत्पादन १९७३मा ७४० टेरावाट घन्टा बाट २०१४ मा ५१४० टेरावाट घन्टा पुगेको छ। यो वैश्विक बिद्युत उत्पादनको २२% बिजुलि र कोइलाबाट उत्पादन हुने बिजुलीको लगभग आधा हिस्सा बिजुली हो। <ref>{{cite web |website=International Energy Agency |url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/KeyWorld2014.pdf |title=2014 data? |page=24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405035039/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/keyworld2014.pdf |archive-date=5 April 2015}}</ref> संसार भर कोइलाको प्रयोग घटाउने प्रयासको कारण धेरै देशहरू कोइलाबाट प्राकृतिक ग्यास तिर मोडिएका छन्। === नगर ग्यास वितरण === === घरेलु ग्यास उपयोग === === यातायात === सफा प्राकृतिक ग्यास (सि.एन.जी) अन्य गाडीको इन्धन [[पेट्रोल]], [[डिजेल]] भन्दा सफा र सस्तो मानिन्छ। <ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/natural_gas_emissions.html|title=Alternative Fuels Data Center: Natural Gas Vehicle Emissions|website=afdc.energy.gov|access-date=2019-09-01}}</ref> === उद्योग कलकारखानामा इन्धनको रुपमा === === हाइड्रोजन ग्यास उत्पादन === प्राकृतिक ग्याँस हाइड्रोजन उत्पादन गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ, प्रतिक्रिया रूपमा देखाइएको छ:<ref>{{cite book|doi=10.1002/9780470561256|title=Hydrogen and Syngas Production and Purification Technologies|year=2009|isbn=9780470561256|editor1-last=Liu|editor1-first=Ke|editor2-last=Song|editor2-first=Chunshan|editor3-last=Subramani|editor3-first=Velu}}</ref> : <chem>CH4 + H2O <=> CO + 3 H2</chem> The reaction is strongly [[endothermic]] (Δ''H''_SR = 206 kJ/mol). === पशु तथा माछा आहार === प्राकृतिक ग्यासलाई मिथाइलोकोकस क्याप्सुलेटस ब्याक्टेरिया बाट भरपुर मात्रामा प्रोटिन भएको पशु तथा माछा आहार व्यवसायिक स्तरमा उत्पादन हुन्छ। <ref>{{Cite web |url=https://www.ntva.no/wp-content/uploads/2014/01/04-huslid.pdf |title=BioProtein Production |access-date=31 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510151825/http://www.ntva.no/wp-content/uploads/2014/01/04-huslid.pdf |archive-date=10 May 2017 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802163733/https://www.ntva.no/wp-content/uploads/2014/01/04-huslid.pdf |date=2 August 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/2112298-food-made-from-natural-gas-will-soon-feed-farm-animals-and-us/ |title=Food made from natural gas will soon feed farm animals – and us |access-date=31 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cargill.com/2016/new-venture-selects-cargill-tennessee-to-produce-feedkind |title=New venture selects Cargill's Tennessee site to produce Calysta FeedKind® Protein |access-date=31 January 2018}}</ref> ==वातावरणीय प्रभाव == ===हरित गृह ग्यास प्रभाव=== प्रशोधन गर्दा र बाल्दा, प्राकृतिक ग्यासले प्रति जुल तेल भन्दा २५-३०% कम र कोइला भन्दा ४०-४५ % कम कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन गर्छ।<ref name="NGandE">{{cite web |title=Natural Gas and the Environment |url=http://www.naturalgas.org/environment/naturalgas.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503132200/http://www.naturalgas.org/environment/naturalgas.asp |archive-date=3 May 2009 |access-date=11 June 2013 |publisher=NaturalGas.org }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503132200/http://www.naturalgas.org/environment/naturalgas.asp |date=3 May 2009 }}</ref> यसले अन्य हाइडोकार्बनको तुलनामा कम विषाक्त प्रदुषक उत्पादन गर्छ।<ref name=NGandE/><ref name=NGinASIA>{{cite web |url=http://www.nbr.org/downloads/pdfs/eta/PES_2011_Herberg.pdf |title=Natural Gas in Asia: History and Prospects |author=Mikkal Herberg |others=(written for 2011 Pacific Energy Summit) |website=The National Bureau of Asian Research}}</ref> यद्यपि, अन्य प्रमुख जिवास्म उर्जाको तुलनामा, प्राकृतिक ग्यासले उत्पादन र ढुवानीमा धेरै उत्सर्जन गराउँछ।<ref>Cooney et al. (2014): [https://www.energy.gov/fe/downloads/life-cycle-greenhouse-gas-perspective-exporting-liquefied-natural-gas-united-states Life Cycle Greenhouse Gas Perspective on Exporting Liquefied Natural Gas from the United States]. National Energy Technology Laboratory, US Department of Energy.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rosselot |first1=Kirsten S. |last2=Allen |first2=David T. |last3=Ku |first3=Anthony Y. |date=2021-07-05 |title=Comparing Greenhouse Gas Impacts from Domestic Coal and Imported Natural Gas Electricity Generation in China |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acssuschemeng.1c01517 |journal=ACS Sustainable Chemistry & Engineering |language=en |volume=9 |issue=26 |pages=8759–8769 |doi=10.1021/acssuschemeng.1c01517 |s2cid=237875562 |issn=2168-0485}}</ref> १०० वर्ष भन्दा धेरैको हरितगृह प्रभावको हिसाबमा, प्राकृतिक ग्यासको उत्पादन र प्रयोगले मानवीय हरित ग्यासको पाँचको १ ओगट्छ र यसको हिस्सा तीब्र रुपले बढीरहेको छ। विश्वव्यापी रुपमा, २०२० मा प्राकृतिक ग्यासको प्रयोगबाट (फ्लेरिङ सहित) लगभग ७.८&nbsp;बिलियन टन [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइ अक्साइड]] {{chem|CO|2}} उत्सर्जन भयो, भने कोइला र तेलको प्रयोग बाट क्रमश १४.४ र १२&nbsp;बिलियन टन उत्सर्जन भएको थियो। <ref>{{Cite journal|title=CO2 emissions by fuel|url=https://ourworldindata.org/emissions-by-fuel|access-date=2021-01-22|journal=Our World in Data|date=11 May 2020|last1=Ritchie|first1=Hannah|last2=Roser|first2=Max}}</ref> आइ.इ.ए ले उर्जा क्षेत्र (तेल, प्राकृतिक ग्यास, कोइला बायो इनर्जी) ४० % मानवीय मिथेन उत्सर्जनको लागि जिम्मेवार रहेको अनुमान गरेको छ। <ref>{{Cite web |title=Global Methane Tracker 2022 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2022 |access-date=2022-04-03 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> आइ.पिसिसि छैटौ एस्सिसमेन्ट रिपोर्ट अनुसार, प्राकृतिक ग्यासको खपत २०१५ देखि २०१९ को बीचमा १५% ले वृद्धि भएको जबकी तेल र तेल उत्पादको खपतमा ५% ले वृद्धि भएको जनाएको छ।<ref>{{Cite book |ref= {{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch5|2021}} |chapter=Chapter 5: Global carbon and other biogeochemical cycles and feedbacks |chapter-url= https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_05.pdf |last1 = Canadell| first1 = Josep G.| last2 = Scheel Monteiro| first2 = Pedro| last3 = Costa| first3 = Marcos H.| last4 = Cotrim da Cunha| first4 = Leticia| last5 = Cox| first5 = Peter M.| last6 = Eliseev| first6 = Alexey V.| last7 = Henson| first7 = Stephanie| last8 = Ishii| first8 = Masao| last9 = Jaccard| first9 = Samuel| last10 = Koven| first10 = Charles| last11 = Lohila| first11 = Annalea| last12 = Patra| first12 = Prabir K.| last13 = Piao| first13 = Shilong |display-authors=4 |title= {{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} |year=2021 }}</ref> नयाँ ग्यास पाइपलाइनहरूको निरन्तर वित्तीयकरण र निर्माणको हिसाबले जीवाश्म हरितगृह ग्यासहरूको ठूलो उत्सर्जन भविष्यमा ४० देखि ५० वर्षसम्म बन्द हुन सक्छ। <ref name=GEM2019>{{cite news |title=North American drilling boom threatens big blow to climate efforts, study finds |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/apr/25/us-oil-gas-boom-climate-change-report |work=The Guardian |date=2019-04-25}}</ref> अमेरिकाको टेक्सास राज्यमा मात्रै, पाँचवटा नयाँ लामो-दूरी ग्यास पाइपलाइनहरू निर्माणाधीन छन्, पहिलो पटक २०१९ मा प्रवेश गर्ने सेवाको साथ,<ref>{{Cite web |date=2019-09-24 |title=Gulf Coast Express Pipeline placed in service ahead of schedule |url=https://www.businesswire.com/news/home/20190924006044/en/Gulf-Coast-Express-Pipeline-Service-Schedule |access-date=2019-12-31 |publisher=Business Wire}}</ref> र अन्य २०२०–२०२२ मा अनलाइन आउने तालिका छ।<ref name="DOE-GFV-2019">{{cite web |date=2019-06-01 |title=Natural Gas Flaring and Venting: State and Federal Regulatory Overview, Trends, and Impacts |url=https://www.energy.gov/sites/prod/files/2019/08/f65/Natural%20Gas%20Flaring%20and%20Venting%20Report.pdf |access-date=2019-12-29 |publisher=U.S. Department of Energy}}</ref> यसको हरितगृह उत्सर्जन कम गर्न, [[नेदरल्यान्ड|नेदरल्याण्ड्स]]ले २०५० सम्म देशका सबै घरहरूका लागि प्राकृतिक ग्यासबाट टाढाको संक्रमणलाई अनुदान दिइरहेको छ। [[आम्स्टर्डम|एम्स्टर्डम]]मा, २०१८ पछि कुनै नयाँ आवासीय ग्यास खाताहरूलाई अनुमति दिइएको छैन, र सहरका सबै घरहरू २०४० सम्ममा छेउछाउका औद्योगिक भवनहरू र सञ्चालनहरूबाट थप गर्मी प्रयोग गर्न रूपान्तरण हुने अपेक्षा गरिएको छ।<ref>{{cite web |url=https://www.at5.nl/artikelen/186860/maandag-1000-uur-van-der-pekbuurt-gaat-als-eerste-wijk-van-het-aardgas-af-2 |date=1 October 2018 |title=Van der Pekbuurt gaat als eerste Amsterdamse wijk van het aardgas af |language=nl}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिकाका केही शहरहरूले नयाँ घरहरूका लागि ग्यास हुकअप निषेध गर्न थालेका छन्, राज्यका कानूनहरू पारित भएका छन् र या त विद्युतीकरण आवश्यक छ वा स्थानीय आवश्यकताहरूलाई निषेध गर्न विचाराधीन छ।<ref>{{cite web |date=9 March 2021 |title=Dozens Of US Cities Are Banning Natural Gas Hookups In New Buildings — #CancelGas #ElectrifyEverything |url=https://cleantechnica.com/2021/03/09/dozens-of-us-cities-are-banning-natural-gas-hookups-in-new-buildings-cancelgas-electrifyeverything/}}</ref> युके सरकारले आफ्नो जलवायु लक्ष्यहरू पूरा गर्न वैकल्पिक घर तताउने प्रविधिहरू पनि प्रयोग गरिरहेको छ।<ref>{{cite web |title=Heat in Buildings |url=https://www.gov.uk/government/groups/heat-in-buildings |access-date=2021-08-09}}</ref> आफ्नो व्यवसाय जोगाउन, संयुक्त राज्य अमेरिकामा प्राकृतिक ग्यास उपयोगिताहरूले स्थानीय विद्युतीकरण अध्यादेशहरूलाई रोक्न कानूनहरूको लागि लबिङ गर्दै छन्, र नवीकरणीय प्राकृतिक ग्यास र [[हाइड्रोजन इन्धन]]लाई बढावा दिइरहेका छन्।<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2021/02/22/967439914/as-cities-grapple-with-climate-change-gas-utilities-fight-to-stay-in-business|title=As Cities Grapple With Climate Change, Gas Utilities Fight To Stay In Business|author1=Jeff Brady|date=February 22, 2021|publisher=[[NPR]]|author2=Dan Charles}}</ref> ===कावन डाइअक्साइड उत्सर्जन=== ===अन्य प्रदुषक === प्राकृतिक ग्यासले अन्य जिवाष्म इन्धन भन्दा निकै कम सल्फर डाइअक्साइड उत्सर्जन गर्छ।<ref name=NGinASIA/> प्राकृतिक ग्यासको जलनबाट हुने प्रदुषकको सुची निम्नानुसार छ :<ref name=NGandE/><ref name=GvsC>{{cite web|url=http://www.global-greenhouse-warming.com/gas-vs-coal.html |title=Gas vs Coal |website=global greenhouse warming |date= |accessdate=2011-02-06 |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ प्राकृतिक ग्यास, तेल र कोइला बालेर हुने उत्सर्जनको तुलना !Pollutant (lb/million Btu)<ref name=NGandE/>!! प्राकृतिक ग्यास !! तेल !! कोइला |- |[[कार्बनडाइअक्साइड]] ||११७ || १६४ || २०८ |- |[[कार्बन मोनोअक्साइड ]] || ०.०४०|| ०.०३३ || ०.२०८ |- |[[सल्फर डाइअक्साइड]] || ०.००१ || १.१२२ || २.५९१ |- |नाइट्रोजन अक्साइड|| ०.०९२ || ०.४४८ || ०.४५७ |- |[[धुलो]] || ०.००७ || ०.०८४ || २.७४४ |- |[[पारो]] || ० || ०.०००००७ || ०.००००१६ |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[जीवावशेष ऊर्जा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Fuel gas}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:प्राकृतिक ग्यास]] nzxqf02hzsgczfx0h21778k2fxmhi13 1356923 1356892 2026-05-28T07:39:53Z Bishaldev100 28807 /* यो पनि हेर्नुहोस् */ 1356923 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chuhuo.jpg|thumb|जमिन बाहिर निस्केको प्राकृतिक ग्यास बलेको]] प्राकृतिक ग्यास धेरै ग्यासहरूको मिश्रण हो जसमा मुख्य रूपमा [[मिथेन]] र ०-२०% सम्म अन्य उच्च [[हाइड्रोकार्बन]] (जस्तै इथेन, प्रोपेन) ग्यासहरू र कहिलेकाहीँ [[कार्बनडाइअक्साइड]], [[नाइट्रोजन]], हाइड्रोजन सल्फाइड , वा [[हिलियम]]को केहि अंश<ref>{{cite web|url=http://www.naturalgas.org/overview/background|title=Background|date=|publisher=Naturalgas.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709040340/http://www.naturalgas.org/overview/background|archive-date=2014-07-09|accessdate=2012-07-14|df=dmy-all}}</ref> रहेको हुन्छ<ref>{{cite web|url=http://www.naturalgas.org/overview/background|title=Background|date=|publisher=Naturalgas.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709040340/http://www.naturalgas.org/overview/background|archive-date=2014-07-09|accessdate=2012-07-14|df=dmy-all}}</ref>। प्राकृतिक ग्यास [[ईन्धन]]को प्रमुख स्रोत हो। यो अन्य [[जीवावशेष ऊर्जा|जीवावशेष इन्धन]] /जीवाश्म ईन्धनको साथ पाइन्छ। यो करोडौं वर्ष पहिले पृथ्वीमा बस्ने मृत प्राणीहरूको क्षय र बिघटन भएको पदार्थबाट बन्छ।<ref name="epa_ng">{{cite web|url=http://www.epa.gov/cleanenergy/energy-and-you/affect/natural-gas.html|title=Electricity from Natural Gas|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606215324/http://www.epa.gov/cleanenergy/energy-and-you/affect/natural-gas.html|archive-date=2014-06-06|accessdate=2013-11-10|df=dmy-all}}</ref> यो ग्यासियस अवस्थामा फेला पर्दछ। सामान्यतया, यो मिथेन, इथेन, प्रोपेन, ब्युटेन, पेन्टाइनको मिश्रण हो, जसमा मीथेन ८० देखि ९०% सम्म हुन्छ पाइन्छ। यसको अतिरिक्त, सल्फर, पानी वाष्प, जस्ता केही अशुद्धिहरू पनि भेट्टाइन्छ। ==उपयोग== === मल-खाद निर्माण === प्राकृतिक ग्यास रासायनिक मल उत्पादनको लागि [[अमोनिया|तिक्ताति]]/ [[अमोनिया]]को मुख्य आवश्यक तत्व हो।<ref name="AtoZ">{{cite book|last1=Mulvaney|first1=Dustin|title=Green Energy: An A-to-Z Guide|date=2011|publisher=SAGE|isbn=978-1-4129-9677-8|url=https://books.google.com/books?id=Z_eji4ZzEiQC&pg=PA301|page=301}}</ref> === विद्युत उत्पादन === प्राकृतिक ग्यास कोजेनेरेसन, [[ग्याँस टर्बाइन|ग्यास टर्बाइन]] र [[वाष्प टर्बाइन|स्टिम टर्बाइन]]को माध्यमबाट बिद्युत उत्पादबको प्रमुख स्रोत हो। प्राकृतिक ग्यासलाई वायु तथा सौर्य उर्जा जस्ता नविकरणीय उर्जा सँग जोड्न समेत उपयुक्त मानिन्छ।<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2013/04/11/business/energy-environment/new-solar-process-gets-more-out-of-natural-gas.html |title=New Solar Process Gets More Out of Natural Gas |date=10 April 2013 |author=Matthew L. Wald |website=The New York Times}}</ref> र जलविद्युत प्लान्टको पिक लोड मा परिपूर्ति गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ। अधिकांश ग्रिड पिकिङ पावर प्लान्ट र केही अफ-ग्रिड इन्जिन जेनेरेटरले प्राकृतिक ग्यासको उपयोग गर्छ। विशेष गरि स्टिम टर्बाइन रहेको ग्यास टर्बाइनलाई कम्बाइन साइकल मोडमा चलाउँदा उच्च दक्षता हासिल गर्न सकिन्छ। प्राकृतिक ग्यासलाई अरु इन्धन, जस्तै तेल र कोइला भन्दा सफा मानिन्छ। प्राकृतिक ग्यास बल्दा कोइलाको भन्दा कम प्रति उर्जा कम कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन गर्छ। प्राकृतिक ग्यासले कोइलाको तुलनामा प्रति किलोवाट घन्टा आधा कार्बन डाइअक्साइड उत्पादन गर्छ।<ref name=NGandE/> यातायातको लागि, प्राकृतिक ग्यासले पेट्रोलियमको तुलनामा ३०% कार्बन डाइअक्साइड उत्पादन गर्छ। अमेरिकी उर्जा सुचना प्रशासन (The US Energy Information Administration) ले विश्वमा २०१२ मा, कार्बन डाइअक्साइडको मिलियन मेट्रिक टन उत्सर्जनको रिपोर्ट पेश गरेको थियो:<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html |title=World Carbon Dioxide Emissions from the Use of Fossil Fuels |website=U.S. Energy Information Administration (eia) |access-date=2016-02-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523215823/http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html |archive-date=23 May 2011}}</ref>{{clarify|date=November 2017|reason=date in article:2012, archive date:2011, report for year 2006}} * प्राकृतिक ग्यास: 6,799 * पेट्रोलियम : 11,695 * [[कोइला]]: 13,787 प्राकृतिक ग्यासबाट बिजुलि उत्पादन १९७३मा ७४० टेरावाट घन्टा बाट २०१४ मा ५१४० टेरावाट घन्टा पुगेको छ। यो वैश्विक बिद्युत उत्पादनको २२% बिजुलि र कोइलाबाट उत्पादन हुने बिजुलीको लगभग आधा हिस्सा बिजुली हो। <ref>{{cite web |website=International Energy Agency |url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/KeyWorld2014.pdf |title=2014 data? |page=24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405035039/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/keyworld2014.pdf |archive-date=5 April 2015}}</ref> संसार भर कोइलाको प्रयोग घटाउने प्रयासको कारण धेरै देशहरू कोइलाबाट प्राकृतिक ग्यास तिर मोडिएका छन्। === नगर ग्यास वितरण === === घरेलु ग्यास उपयोग === === यातायात === सफा प्राकृतिक ग्यास (सि.एन.जी) अन्य गाडीको इन्धन [[पेट्रोल]], [[डिजेल]] भन्दा सफा र सस्तो मानिन्छ। <ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/natural_gas_emissions.html|title=Alternative Fuels Data Center: Natural Gas Vehicle Emissions|website=afdc.energy.gov|access-date=2019-09-01}}</ref> === उद्योग कलकारखानामा इन्धनको रुपमा === === हाइड्रोजन ग्यास उत्पादन === प्राकृतिक ग्याँस हाइड्रोजन उत्पादन गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ, प्रतिक्रिया रूपमा देखाइएको छ:<ref>{{cite book|doi=10.1002/9780470561256|title=Hydrogen and Syngas Production and Purification Technologies|year=2009|isbn=9780470561256|editor1-last=Liu|editor1-first=Ke|editor2-last=Song|editor2-first=Chunshan|editor3-last=Subramani|editor3-first=Velu}}</ref> : <chem>CH4 + H2O <=> CO + 3 H2</chem> The reaction is strongly [[endothermic]] (Δ''H''_SR = 206 kJ/mol). === पशु तथा माछा आहार === प्राकृतिक ग्यासलाई मिथाइलोकोकस क्याप्सुलेटस ब्याक्टेरिया बाट भरपुर मात्रामा प्रोटिन भएको पशु तथा माछा आहार व्यवसायिक स्तरमा उत्पादन हुन्छ। <ref>{{Cite web |url=https://www.ntva.no/wp-content/uploads/2014/01/04-huslid.pdf |title=BioProtein Production |access-date=31 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510151825/http://www.ntva.no/wp-content/uploads/2014/01/04-huslid.pdf |archive-date=10 May 2017 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802163733/https://www.ntva.no/wp-content/uploads/2014/01/04-huslid.pdf |date=2 August 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/2112298-food-made-from-natural-gas-will-soon-feed-farm-animals-and-us/ |title=Food made from natural gas will soon feed farm animals – and us |access-date=31 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cargill.com/2016/new-venture-selects-cargill-tennessee-to-produce-feedkind |title=New venture selects Cargill's Tennessee site to produce Calysta FeedKind® Protein |access-date=31 January 2018}}</ref> ==वातावरणीय प्रभाव == ===हरित गृह ग्यास प्रभाव=== प्रशोधन गर्दा र बाल्दा, प्राकृतिक ग्यासले प्रति जुल तेल भन्दा २५-३०% कम र कोइला भन्दा ४०-४५ % कम कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन गर्छ।<ref name="NGandE">{{cite web |title=Natural Gas and the Environment |url=http://www.naturalgas.org/environment/naturalgas.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503132200/http://www.naturalgas.org/environment/naturalgas.asp |archive-date=3 May 2009 |access-date=11 June 2013 |publisher=NaturalGas.org }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503132200/http://www.naturalgas.org/environment/naturalgas.asp |date=3 May 2009 }}</ref> यसले अन्य हाइडोकार्बनको तुलनामा कम विषाक्त प्रदुषक उत्पादन गर्छ।<ref name=NGandE/><ref name=NGinASIA>{{cite web |url=http://www.nbr.org/downloads/pdfs/eta/PES_2011_Herberg.pdf |title=Natural Gas in Asia: History and Prospects |author=Mikkal Herberg |others=(written for 2011 Pacific Energy Summit) |website=The National Bureau of Asian Research}}</ref> यद्यपि, अन्य प्रमुख जिवास्म उर्जाको तुलनामा, प्राकृतिक ग्यासले उत्पादन र ढुवानीमा धेरै उत्सर्जन गराउँछ।<ref>Cooney et al. (2014): [https://www.energy.gov/fe/downloads/life-cycle-greenhouse-gas-perspective-exporting-liquefied-natural-gas-united-states Life Cycle Greenhouse Gas Perspective on Exporting Liquefied Natural Gas from the United States]. National Energy Technology Laboratory, US Department of Energy.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rosselot |first1=Kirsten S. |last2=Allen |first2=David T. |last3=Ku |first3=Anthony Y. |date=2021-07-05 |title=Comparing Greenhouse Gas Impacts from Domestic Coal and Imported Natural Gas Electricity Generation in China |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acssuschemeng.1c01517 |journal=ACS Sustainable Chemistry & Engineering |language=en |volume=9 |issue=26 |pages=8759–8769 |doi=10.1021/acssuschemeng.1c01517 |s2cid=237875562 |issn=2168-0485}}</ref> १०० वर्ष भन्दा धेरैको हरितगृह प्रभावको हिसाबमा, प्राकृतिक ग्यासको उत्पादन र प्रयोगले मानवीय हरित ग्यासको पाँचको १ ओगट्छ र यसको हिस्सा तीब्र रुपले बढीरहेको छ। विश्वव्यापी रुपमा, २०२० मा प्राकृतिक ग्यासको प्रयोगबाट (फ्लेरिङ सहित) लगभग ७.८&nbsp;बिलियन टन [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइ अक्साइड]] {{chem|CO|2}} उत्सर्जन भयो, भने कोइला र तेलको प्रयोग बाट क्रमश १४.४ र १२&nbsp;बिलियन टन उत्सर्जन भएको थियो। <ref>{{Cite journal|title=CO2 emissions by fuel|url=https://ourworldindata.org/emissions-by-fuel|access-date=2021-01-22|journal=Our World in Data|date=11 May 2020|last1=Ritchie|first1=Hannah|last2=Roser|first2=Max}}</ref> आइ.इ.ए ले उर्जा क्षेत्र (तेल, प्राकृतिक ग्यास, कोइला बायो इनर्जी) ४० % मानवीय मिथेन उत्सर्जनको लागि जिम्मेवार रहेको अनुमान गरेको छ। <ref>{{Cite web |title=Global Methane Tracker 2022 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2022 |access-date=2022-04-03 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> आइ.पिसिसि छैटौ एस्सिसमेन्ट रिपोर्ट अनुसार, प्राकृतिक ग्यासको खपत २०१५ देखि २०१९ को बीचमा १५% ले वृद्धि भएको जबकी तेल र तेल उत्पादको खपतमा ५% ले वृद्धि भएको जनाएको छ।<ref>{{Cite book |ref= {{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch5|2021}} |chapter=Chapter 5: Global carbon and other biogeochemical cycles and feedbacks |chapter-url= https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_05.pdf |last1 = Canadell| first1 = Josep G.| last2 = Scheel Monteiro| first2 = Pedro| last3 = Costa| first3 = Marcos H.| last4 = Cotrim da Cunha| first4 = Leticia| last5 = Cox| first5 = Peter M.| last6 = Eliseev| first6 = Alexey V.| last7 = Henson| first7 = Stephanie| last8 = Ishii| first8 = Masao| last9 = Jaccard| first9 = Samuel| last10 = Koven| first10 = Charles| last11 = Lohila| first11 = Annalea| last12 = Patra| first12 = Prabir K.| last13 = Piao| first13 = Shilong |display-authors=4 |title= {{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} |year=2021 }}</ref> नयाँ ग्यास पाइपलाइनहरूको निरन्तर वित्तीयकरण र निर्माणको हिसाबले जीवाश्म हरितगृह ग्यासहरूको ठूलो उत्सर्जन भविष्यमा ४० देखि ५० वर्षसम्म बन्द हुन सक्छ। <ref name=GEM2019>{{cite news |title=North American drilling boom threatens big blow to climate efforts, study finds |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/apr/25/us-oil-gas-boom-climate-change-report |work=The Guardian |date=2019-04-25}}</ref> अमेरिकाको टेक्सास राज्यमा मात्रै, पाँचवटा नयाँ लामो-दूरी ग्यास पाइपलाइनहरू निर्माणाधीन छन्, पहिलो पटक २०१९ मा प्रवेश गर्ने सेवाको साथ,<ref>{{Cite web |date=2019-09-24 |title=Gulf Coast Express Pipeline placed in service ahead of schedule |url=https://www.businesswire.com/news/home/20190924006044/en/Gulf-Coast-Express-Pipeline-Service-Schedule |access-date=2019-12-31 |publisher=Business Wire}}</ref> र अन्य २०२०–२०२२ मा अनलाइन आउने तालिका छ।<ref name="DOE-GFV-2019">{{cite web |date=2019-06-01 |title=Natural Gas Flaring and Venting: State and Federal Regulatory Overview, Trends, and Impacts |url=https://www.energy.gov/sites/prod/files/2019/08/f65/Natural%20Gas%20Flaring%20and%20Venting%20Report.pdf |access-date=2019-12-29 |publisher=U.S. Department of Energy}}</ref> यसको हरितगृह उत्सर्जन कम गर्न, [[नेदरल्यान्ड|नेदरल्याण्ड्स]]ले २०५० सम्म देशका सबै घरहरूका लागि प्राकृतिक ग्यासबाट टाढाको संक्रमणलाई अनुदान दिइरहेको छ। [[आम्स्टर्डम|एम्स्टर्डम]]मा, २०१८ पछि कुनै नयाँ आवासीय ग्यास खाताहरूलाई अनुमति दिइएको छैन, र सहरका सबै घरहरू २०४० सम्ममा छेउछाउका औद्योगिक भवनहरू र सञ्चालनहरूबाट थप गर्मी प्रयोग गर्न रूपान्तरण हुने अपेक्षा गरिएको छ।<ref>{{cite web |url=https://www.at5.nl/artikelen/186860/maandag-1000-uur-van-der-pekbuurt-gaat-als-eerste-wijk-van-het-aardgas-af-2 |date=1 October 2018 |title=Van der Pekbuurt gaat als eerste Amsterdamse wijk van het aardgas af |language=nl}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिकाका केही शहरहरूले नयाँ घरहरूका लागि ग्यास हुकअप निषेध गर्न थालेका छन्, राज्यका कानूनहरू पारित भएका छन् र या त विद्युतीकरण आवश्यक छ वा स्थानीय आवश्यकताहरूलाई निषेध गर्न विचाराधीन छ।<ref>{{cite web |date=9 March 2021 |title=Dozens Of US Cities Are Banning Natural Gas Hookups In New Buildings — #CancelGas #ElectrifyEverything |url=https://cleantechnica.com/2021/03/09/dozens-of-us-cities-are-banning-natural-gas-hookups-in-new-buildings-cancelgas-electrifyeverything/}}</ref> युके सरकारले आफ्नो जलवायु लक्ष्यहरू पूरा गर्न वैकल्पिक घर तताउने प्रविधिहरू पनि प्रयोग गरिरहेको छ।<ref>{{cite web |title=Heat in Buildings |url=https://www.gov.uk/government/groups/heat-in-buildings |access-date=2021-08-09}}</ref> आफ्नो व्यवसाय जोगाउन, संयुक्त राज्य अमेरिकामा प्राकृतिक ग्यास उपयोगिताहरूले स्थानीय विद्युतीकरण अध्यादेशहरूलाई रोक्न कानूनहरूको लागि लबिङ गर्दै छन्, र नवीकरणीय प्राकृतिक ग्यास र [[हाइड्रोजन इन्धन]]लाई बढावा दिइरहेका छन्।<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2021/02/22/967439914/as-cities-grapple-with-climate-change-gas-utilities-fight-to-stay-in-business|title=As Cities Grapple With Climate Change, Gas Utilities Fight To Stay In Business|author1=Jeff Brady|date=February 22, 2021|publisher=[[NPR]]|author2=Dan Charles}}</ref> ===कावन डाइअक्साइड उत्सर्जन=== ===अन्य प्रदुषक === प्राकृतिक ग्यासले अन्य जिवाष्म इन्धन भन्दा निकै कम सल्फर डाइअक्साइड उत्सर्जन गर्छ।<ref name=NGinASIA/> प्राकृतिक ग्यासको जलनबाट हुने प्रदुषकको सुची निम्नानुसार छ :<ref name=NGandE/><ref name=GvsC>{{cite web|url=http://www.global-greenhouse-warming.com/gas-vs-coal.html |title=Gas vs Coal |website=global greenhouse warming |date= |accessdate=2011-02-06 |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ प्राकृतिक ग्यास, तेल र कोइला बालेर हुने उत्सर्जनको तुलना !Pollutant (lb/million Btu)<ref name=NGandE/>!! प्राकृतिक ग्यास !! तेल !! कोइला |- |[[कार्बनडाइअक्साइड]] ||११७ || १६४ || २०८ |- |[[कार्बन मोनोअक्साइड ]] || ०.०४०|| ०.०३३ || ०.२०८ |- |[[सल्फर डाइअक्साइड]] || ०.००१ || १.१२२ || २.५९१ |- |नाइट्रोजन अक्साइड|| ०.०९२ || ०.४४८ || ०.४५७ |- |[[धुलो]] || ०.००७ || ०.०८४ || २.७४४ |- |[[पारो]] || ० || ०.०००००७ || ०.००००१६ |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[जीवावशेष ऊर्जा]] * [[तरलीकृत प्राकृतिक ग्याँस]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Fuel gas}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:प्राकृतिक ग्यास]] c3fsp109sewcvxa29qh7hsbcpb1vkk9 0 118826 1356946 1356672 2026-05-28T10:31:43Z CommonsDelinker 144 Replacing President_Ronald_Reagan_reviews_troops_during_an_arrival_ceremony_at_Great_Hall_of_the_People_in_Beijing_Peoples_Republic_of_China.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_Reviews_Troops_During_An_Arrival_Ceremony_at_Great_Hall_of_The_People_in_B 1356946 wikitext text/x-wiki {{For|अमेरिकाका राष्ट्रपतिह‍रूको सूची|अमेरिकाका राष्ट्रपतिह‍रूको सूची}} {{Infobox official post | post = राष्ट्रपति | body = संयुक्त राज्य अमेरिका | insignia = Seal Of The President Of The United States Of America.svg | insigniasize = 120 | insigniacaption = राष्ट्रपतीय प्रतीक | flag = Flag of the President of the United States of America.svg | flagsize = 130 | flagcaption = राष्ट्रपतीय झण्डा | flagborder = yes | image = <!-- Do not change until the day of the inauguration. Jan 20 2021. -->File:January 2025 Official Presidential Portrait of Donald J. Trump.jpg | incumbent = <!-- Do not change until the day of the inauguration. Jan 20 2021. -->[[डोनाल्ड ट्रम्प]] | incumbentsince = <!-- Do not change until the day of the inauguration. Once sworn in, change it to January 20, 2021. -->सन् २०१७ जनवरी २० | department = {{plainlist| *[[अमेरिकी सरकारको कार्यकारी शाखा]] *[[राष्ट्रपतिको कार्यकारी कार्यालय]]}} | style = {{plainlist| *[[राष्ट्रपति महोदय (शीर्षक)|राष्ट्रपति महोदय]]<ref>{{Cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D06E3D9143AE533A25751C0A96E9C94609ED7CF |title=How To Address The President; He Is Not Your Excellency Or Your Honor, But Mr. President |date=August 2, 1891 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.usgs.gov/usgs-manual/handbook/hb/431-2-h/chap4.html |title=USGS Correspondence Handbook—Chapter 4 |date=July 18, 2007 |publisher=Usgs.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926000950/http://www.usgs.gov/usgs-manual/handbook/hb/431-2-h/chap4.html |archive-date=September 26, 2012 |access-date=November 15, 2012}}</ref><br>(अनौपचारिक) *[[सम्माननीय]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ita.doc.gov/ita_sec/Address%20and%20Salutation.htm |title=Models of Address and Salutation |publisher=Ita.doc.gov |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100720073107/http://www.ita.doc.gov/ita_sec/Address%20and%20Salutation.htm |archive-date=July 20, 2010 |access-date=September 4, 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100720073107/http://www.ita.doc.gov/ita_sec/Address%20and%20Salutation.htm |date=July 20, 2010 }}</ref> <br>(औपचारिक) *[[मौसुफ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120927014351/http://www.un.int/protocol/documents/Hspmfm.pdf Heads of State, Heads of Government, Ministers for Foreign Affairs], Protocol and Liaison Service, [[United Nations]]. Retrieved November 1, 2012.</ref><ref>{{Cite web |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2010/09/01/remarks-president-obama-president-mubarak-his-majesty-king-abdullah-prim |title=Remarks by President Obama, President Mubarak, His Majesty King Abdullah, Prime Minister Netanyahu and President Abbas Before Working Dinner |last=The White House Office of the Press Secretary |date=September 1, 2010 |publisher=obamawhitehouse.archives.gov |access-date=July 19, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jimmycarterlibrary.org/documents/campdavid/letters/ |title=Exchanges of Letters |date=September 1978 |publisher=Jimmy Carter Library |access-date=November 9, 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010025608/http://www.jimmycarterlibrary.org/documents/campdavid/letters/ |date=October 10, 2017 }}</ref><br>(कुटिनीतिक)}} | status = {{plainlist| *[[राष्ट्रप्रमुख]] *[[सरकार प्रमुख]]}} | abbreviation = पिओटियुएस | member_of = {{plainlist| *[[अमेरिकाको मन्त्रिमण्डल|मन्त्रिमण्डल]] *[[संयुक्त राज्य राष्ट्रिय नीति परिषद|राष्ट्रिय नीति परिषद]] *[[संयुक्त राज्य राष्ट्रिय आर्थिक परिषद|राष्ट्रिय आर्थिक परिषद]] *[[संयुक्त राज्य राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद|राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद]]}} | residence = [[ह्वाइट हाउस]] | seat = [[वासिङ्टन डिसी|वासिङ्टन, डी.सी.]] | nominator = [[अमेरिकाका राजनीतिक दलहरू|राजनीतिक दलहरू]] वा स्व-नामाङ्कन | appointer = [[संयुक्त राज्य निर्वाचक मण्डल|निर्वाचक मण्डल]] | termlength = चार वर्ष, एकपटक नवीकरण | constituting_instrument = [[अमेरिकाको संविधान]] | formation = {{date and age|1788|6|21|p=1|br=1}}<ref>{{Cite book |last=Maier |first=Pauline |title=Ratification: The People Debate the Constitution, 1787–1788 |date=2010 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86854-7 |location=New York, New York |page=433 |author-link=Pauline Maier}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://constitutioncenter.org/blog/march-4-a-forgotten-huge-day-in-american-politics/ |title=March 4: A forgotten huge day in American history |date=March 4, 2013 |publisher=[[National Constitution Center]] |location=Philadelphia |access-date=July 29, 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224184927/https://constitutioncenter.org/blog/march-4-a-forgotten-huge-day-in-american-politics |date=February 24, 2018 }}</ref> | first = [[जर्ज वासिङ्टन]]<ref>{{Cite web |url=https://www.mountvernon.org/library/digitalhistory/digital-encyclopedia/article/presidential-election-of-1789/ |title=Presidential Election of 1789 |website=Digital Encyclopedia |publisher=Mount Vernon Ladies' Association, George Washington's Mount Vernon |location=Mount Vernon, Virginia |access-date=July 29, 2018}}</ref> | salary = $४,००,००० वार्षिक | website = {{url|www.whitehouse.gov}} }} '''अमेरिकाको राष्ट्रपति''', '''संयुक्त राज्य अमेरिकाको राष्ट्रपति''' वा '''संयुक्त राज्यको राष्ट्रपति''' ('''पिओटियुएस'''){{efn-ua|सन् १८७९ मा वाल्टर फिलिप्स नामक व्यक्तिले टेलिग्राफमा छोटकरी रूप दिनको लागि यो पदावलीको प्रयोग गरेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Safire |first=William |url=https://books.google.com/books?id=q6ARDAAAQBAJ&pg=PA564 |title=Safire's Political Dictionary |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195340617 |page=564 |language=en}}</ref>}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को [[राष्ट्रप्रमुख]] र [[सरकार प्रमुख]] हुन्छन्। अमेरिकाको राष्ट्रपति [[संयुक्त राज्यको सङ्घीय सरकार|सङ्घीय सरकार]]को [[संयुक्त राज्यको सङ्घीय सरकार#कार्यकारी शाखा|कार्यकारी शाखा]] र [[अमेरिकी सशस्त्र बल|संयुक्त राज्य सैन्य बल]]को प्रमुख सैन्य अधिकारी हुन्छन्। [[राष्ट्रपति]] पदको निर्माण भएपछि समयानुसार यसको अधिकार बढाउँदै लगिएको छ र हाल आएर राष्ट्रपतिसँग सङ्घीय सरकारको पूर्ण अधिकार रहेको छ।<ref>{{Cite journal |last=Ford |first=Henry Jones |date=1908 |title=The Influence of State Politics in Expanding Federal Power |journal=Proceedings of the American Political Science Association |volume=5 |pages=53–63 |doi=10.2307/3038511 |jstor=3038511}}</ref> राष्ट्रपतिको शक्तिलाई समयानुसार बढाउने र घटाउने गरिएको भएतापनि [[फ्र्याङ्क्लिन डी. रुजबेल्ट|फ्र्याङ्कलिन डी. रूजबेल्ट]] राष्ट्रपति भएपछि उनले यस पदमा निहित अधिकारहरूलाई उल्लेखनीय विस्तार गरेपछि, [[बीसौँ शताब्दी|२०औँ शताब्दी]]को सुरुवातदेखि अमेरिकी राजनीतिक जीवनमा राष्ट्रपति पदले ठोस भूमिका निर्वाह गरेको छ। समकालीन समयमा, राष्ट्रपतिलाई एकमात्र विश्वव्यापी [[महाशक्ति]] नेताको रूपमा संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली राजनीतिक हस्तिहरू मध्ये एकको रूपमा समेत हेर्ने गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=http://time.com/4657665/steve-bannon-donald-trump/ |title=Is Steve Bannon the Second Most Powerful Man in the World? |last=Von Drehle |first=David |date=February 2, 2017 |website=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/jan/03/uselections2008.world |title=Who should be the world's most powerful person? |date=January 3, 2008 |work=The Guardian |location=London}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newsweek.com/2008/12/19/the-story-of-power.html |title=Meacham: The History of Power |last=Meacham |first=Jon |date=December 20, 2008 |website=Newsweek |access-date=September 4, 2010}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newsweek.com/2008/12/19/1-barack-obama.html |title=The Newsweek 50: Barack Obama |last=Zakaria |first=Fareed |date=December 20, 2008 |website=Newsweek |access-date=September 4, 2010}}</ref> ==इतिहास र विकास== == विधायिका अधिकार == === विधेयकमा हस्ताक्षर र भिटो गर्ने === === एजेन्डा तय गर्ने === === नियमहरू जारी गर्ने === === कांग्रेसको बैठक आह्वान र स्थगित गर्ने === == कार्यकारी अधिकार == === प्रशासनिक अधिकार === राष्ट्रपतिले राजनीतिक नियुक्तिहरू गर्छन्। नयाँ राष्ट्रपतिले पदभार ग्रहण गरेपछि ४,००० सम्म नियुक्ति गर्न सक्छन्, जसमध्ये १,२०० [[अमेरिकी सिनेट]]ले पुष्टि गर्नुपर्छ। राजदूतहरू, मन्त्रिपरिषद्का सदस्यहरू र विभिन्न अधिकारीहरू, सिनेटको पुष्टिकरणसहित राष्ट्रपतिको नियुक्तिद्वारा परिपुर्ति गरिने पदहरू हुन्।<ref>{{cite web |date=April 14, 2021 |title=Presidentially Appointed Positions |url=https://presidentialtransition.org/wp-content/uploads/sites/6/2020/12/Presidentially-Appointed-Positions.pdf |access-date=March 7, 2023 |publisher=[[Partnership for Public Service]] |location=Washington, D.C.}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/interactive/2020/biden-appointee-tracker/|title=Biden Political Appointee Tracker|newspaper=The Washington Post|access-date=March 7, 2023}}</ref> कार्यकारी अधिकारीहरूलाई बर्खास्त गर्ने राष्ट्रपतिको शक्ति लामो समयदेखि विवादास्पद राजनीतिक मुद्दा रहेको छ। सामान्यतया, राष्ट्रपतिले इच्छा अनुसार कार्यकारी अधिकारीहरूलाई हटाउन सक्छन्।<ref>See ''Shurtleff v. United States'', {{ussc|189|311|1903}}; ''[[Myers v. United States]]'', {{ussc|272|52|1926}}.</ref> यद्यपि, कांग्रेसले स्वतन्त्र नियामक एजेन्सीहरूका आयुक्तहरू र केही निम्न कार्यकारी अधिकारीहरूलाई बर्खास्त गर्ने राष्ट्रपतिको अधिकारलाई कानूनद्वारा कटौती र सीमित गर्न सक्छ।<ref>See ''[[Humphrey's Executor v. United States]]'', {{ussc|295|602|1935}} and ''[[Morrison v. Olson]]'', {{ussc|487|654|1988}}, respectively.</ref> बढ्दो संघीय कर्मचारीतन्त्रलाई व्यवस्थापन गर्न, राष्ट्रपतिहरूलाई धेरै तहका कर्मचारीहरूले सहयोग गर्छन्, जसद्वारा अन्ततः संयुक्त राज्य अमेरिकाको राष्ट्रपतिको कार्यकारी कार्यालयमा व्यवस्थित गरिएको छ। कार्यकारी कार्यालय भित्र, राष्ट्रपतिका सहयोगीहरूको सबैभन्दा भित्री तह, र उनीहरूका सहायकहरू, ह्वाइट हाउस कार्यालयमा अवस्थित छन्। === विदेशी मामिलाहरू === धारा २, खण्ड ३, दफा ४ ले राष्ट्रपतिलाई "राजदूतहरूलाई स्वागत" गर्न आवश्यक छ। विदेश मामिला सधैं राष्ट्रपतिको जिम्मेवारीको एक महत्वपूर्ण तत्व रहँदै आएको छ, संविधान लागू भएदेखि प्रविधिमा भएको प्रगतिले राष्ट्रपतिको शक्ति बढाएको छ। जहाँ पहिले राजदूतहरूलाई संयुक्त राज्य अमेरिकाको तर्फबाट स्वतन्त्र रूपमा वार्ता गर्न महत्त्वपूर्ण शक्ति प्रदान गरिएको थियो, राष्ट्रपतिहरूले अब नियमित रूपमा विदेशी देशका नेताहरूसँग प्रत्यक्ष भेट्छन्। === कमाण्डर-इन-चीफ === राष्ट्रपति संयुक्त राज्य [[अमेरिकी सशस्त्र बल|अमेरिकाको सशस्त्र बल]]को [[कमान्डर-इन-चिफ|कमाण्डर इन चिफ]] हुन्, साथै राज्य मिलिशियाहरू परिचालन हुँदा तिनीहरूको पनि प्रमुख कमाण्डर हुन्। [[युद्धको घोषणा|युद्ध घोषणा]] गर्ने शक्ति संवैधानिक रूपमा कांग्रेसमा निहित छ, तर सेनाको निर्देशन र व्यवस्थापनको लागि राष्ट्रपतिको अन्तिम जिम्मेवारी हुन्छ। संविधानले राष्ट्रपतिलाई कमाण्डर-इन-चीफको रूपमा कति अधिकार प्रदान गर्दछ भन्ने कुरा इतिहासभरि धेरै बहसको विषय बनेको छ, कांग्रेसले विभिन्न समयमा राष्ट्रपतिलाई व्यापक अधिकार दिएको छ र अरूले त्यो अधिकारलाई प्रतिबन्ध लगाउने प्रयास गरेका छन्।<ref>{{Cite web |last1=Ramsey |first1=Michael |last2=Vladeck |first2=Stephen |title=Common Interpretation: Commander in Chief Clause |url=https://constitutioncenter.org/interactive-constitution/articles/article-ii/commander-in-chief-clause-ramsey-and-vladeck/clause/25 |access-date=May 23, 2017 |website=National Constitution Center Educational Resources (some internal navigation required) |publisher=National Constitution Center}}</ref> === न्यायिक शक्ति र विशेषाधिकारहरू === राष्ट्रपतिसँग संयुक्त राज्य अमेरिकाको पुनरावेदन अदालत र संयुक्त राज्य अमेरिकाको सर्वोच्च अदालतका सदस्यहरू सहित संघीय न्यायाधीशहरूलाई मनोनित गर्ने अधिकार छ। यद्यपि, यी मनोनयनहरूलाई पदभार ग्रहण गर्नु अघि सिनेटको अनुमोदन आवश्यक पर्दछ। सिनेटको अनुमोदन सुरक्षित गर्नुले संघीय न्यायपालिकालाई विशेष वैचारिक अडानतर्फ उन्मुख गर्न चाहने राष्ट्रपतिहरूको लागि ठूलो बाधा प्रदान गर्न सक्छ। अमेरिकी जिल्ला अदालतहरूमा न्यायाधीशहरूलाई मनोनयन गर्दा, राष्ट्रपतिहरूले प्रायः सिनेटरीय शिष्टाचारको लामो समयदेखि चल्दै आएको परम्परालाई सम्मान गर्छन्। राष्ट्रपतिहरूले माफी र राहत पनि दिन सक्छन्। [[जेराल्ड फोर्ड]]ले पदभार ग्रहण गरेको एक महिना पछि [[रिचार्ड निक्सन|रिचर्ड निक्सन]]लाई माफी दिए। राष्ट्रपतिहरूले प्रायः पद छोड्नुभन्दा केही समय अघि माफी दिन्छन्, जस्तै [[बिल क्लिन्टन]]ले आफ्नो पदको अन्तिम दिन प्याटी हर्स्टलाई माफी दिए; यो प्रायः विवादास्पद हुन्छ। <ref name="tws8nov12">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/1224.html|title=Bush Pardons Six in Iran Affair, Aborting a Weinberger Trial; Prosecutor Assails 'Cover-Up'|last=Johnston|first=David|date=December 24, 1992|work=The New York Times|access-date=November 8, 2009|quote=But not since President Gerald R. Ford granted clemency to former President Richard M. Nixon for possible crimes in Watergate has a Presidential pardon so pointedly raised the issue of whether the president was trying to shield officials for political purposes.}}</ref><ref name="tws8nov11">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/1224.html|title=Bush Pardons Six in Iran Affair, Aborting a Weinberger Trial; Prosecutor Assails 'Cover-Up'|last=Johnston|first=David|date=December 24, 1992|work=The New York Times|access-date=November 8, 2009|quote=The prosecutor charged that Mr. Weinberger's efforts to hide his notes may have 'forestalled impeachment proceedings against President Reagan' and formed part of a pattern of 'deception and obstruction'.{{nbsp}}... In light of President Bush's own misconduct, we are gravely concerned about his decision to pardon others who lied to Congress and obstructed official investigations.}}</ref><ref name="tws8nov10">{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/news/washington/2008-03-06-clinton-library-foia_N.htm|title=Clinton-papers release blocked|last=Eisler|first=Peter|date=March 7, 2008|work=USA Today|access-date=November 8, 2009|quote=Former president Clinton issued 140 pardons on his last day in office, including several to controversial figures, such as commodities trader Rich, then a fugitive on tax evasion charges. Rich's ex-wife, Denise, contributed $2,000 in 1999 to Hillary Clinton's Senate campaign; $5,000 to a related political action committee; and $450,000 to a fund set up to build the Clinton library.}}</ref> == नेतृत्व भूमिकाहरू == === राज्यको प्रमुख === {{listen|filename=Four ruffles and flourishes, hail to the chief (long version).ogg|title=Four ruffles and flourishes and 'Hail to the Chief' (long version)}} [[सरकार प्रमुख]]को रूपमा, राष्ट्रपतिले संयुक्त राज्य सरकारलाई आफ्नै जनतामाझ प्रतिनिधित्व गर्दछ, र बाँकी विश्वमा राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गर्दछ। उदाहरण को लागी, कोही विदेशी राष्ट्र प्रमुखको राजकीय भ्रमण को समयमा, राष्ट्रपति सामान्यतया [[ह्वाइट हाउस]]को साउथ लनमा आयोजित एक राजकीय स्वागत समारोह को आयोजना गर्दछ, यो प्रथा [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडी]]द्वारा १९६१ मा सुरु भएको थियो। <ref>{{Cite book|last1=Abbott|first1=James A.|url=https://archive.org/details/designingcamelot0000abbo|title=Designing Camelot: The Kennedy White House Restoration|last2=Rice|first2=Elaine M.|publisher=Van Nostrand Reinhold|year=1998|isbn=978-0-442-02532-8|pages=[https://archive.org/details/designingcamelot0000abbo/page/9 9]–10|url-access=registration}}</ref> त्यसपछि साँझ [[ह्वाइट हाउस]]को State Dining Roomमा राष्ट्रपतिद्वारा राजकीय रात्रिभोज दिइन्छ ।<ref name="The White House State Dinner">{{Cite web|url=https://www.whitehousehistory.org/the-white-house-state-dinner|title=The White House State Dinner|website=The White House Historical Association|access-date=November 9, 2017}}</ref> [[चित्र:President Ronald Reagan Reviews Troops During An Arrival Ceremony at Great Hall of The People in Beijing Peoples Republic of China - DPLA - 6a25ef568b2569a4d243cdbf07940958.jpg|thumb|President [[Ronald Reagan]] reviews honor guards during a state visit to China, 1984.]] [[चित्र:Wilson_opening_day_1916.jpg|thumb|President [[Woodrow Wilson]] throws out the ceremonial first ball on [[Opening Day]], 1916.]]राष्ट्रपतिको परम्परामा सरकारको प्रमुखको रूपमा राष्ट्रपतिको भूमिका पनि समावेश पर्दछ। [[जेम्स बुकानान|जेम्स बुकानन]]देखि धेरै निवर्तमान राष्ट्रपतिरूले परम्परागत रूपमा राष्ट्रपतिको संक्रमणकालमा आफ्नो उत्तराधिकारीलाई सल्लाह दिन्छन्।<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1858896,00.html|title=How Presidents Pass The Torch|last=Gibbs|first=Nancy|date=November 13, 2008|work=[[Time magazine|Time]]|access-date=May 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121194256/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1858896,00.html|archive-date=November 21, 2008|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110206231048/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1858896,00.html|date=February 6, 2011}}</ref> [[रोनाल्ड रेगन]] र उनका उत्तराधिकारीहरूले ओभल अफिसको डेस्कमा उद्घाटन दिवसमा आगामी राष्ट्रपतिको लागि एक निजी सन्देश पनि छोडेका छन्।<ref>{{Cite news|url=http://www.cleveland.com/news/plaindealer/index.ssf?/base/news/1232616798110550.xml&coll=2|title=A note from Bush starts morning in the Oval Office|last=Dorning|first=Mike|date=January 22, 2009|work=[[Chicago Tribune]]|access-date=May 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228085232/http://www.cleveland.com/news/plaindealer/index.ssf?%2Fbase%2Fnews%2F1232616798110550.xml&coll=2|archive-date=December 28, 2011|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228085232/http://www.cleveland.com/news/plaindealer/index.ssf?%2Fbase%2Fnews%2F1232616798110550.xml&coll=2|date=December 28, 2011}}</ref> === पार्टीको प्रमुख === राष्ट्रपतिलाई सामान्यतया उनीहरूको राजनीतिक दलको प्रमुख मानिन्छ। सम्पूर्ण प्रतिनिधि सभा र कम्तिमा एक तिहाइ सिनेटमा राष्ट्रपतिसँगै निर्वाचित हुने भएकाले, राजनीतिक दलका उम्मेदवारहरूले अनिवार्य रूपमा आफ्नो चुनावी सफलता पार्टीको राष्ट्रपतिको उम्मेदवारको प्रदर्शनसँग जोडिएको हुन्छ। कोटटेल प्रभाव, वा यसको कमीले पनि प्रायः राज्य र स्थानीय तहको सरकारमा पार्टीका उम्मेदवारहरूलाई पनि असर गर्छ। यद्यपि, त्यहाँ प्रायः अध्यक्ष र पार्टीका अन्यहरू बीचको तनाव हुन्छ, जसमा कांग्रेसमा आफ्नो पार्टीको ककसबाट महत्त्वपूर्ण समर्थन गुमाउने अध्यक्षहरू सामान्यतया कमजोर र कम प्रभावकारी मानिन्छन्। === वैश्विक नेता === [[बीसौँ शताब्दी|२० औं शताब्दी]]मा एक [[महाशक्ति]]को रूपमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको उदय संग, र संयुक्त राज्य अमेरिका को [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]] मा संसार को सबै भन्दा ठूलो अर्थतन्त्र भएको, राष्ट्रपति को सामान्यतया एक वैश्विक नेता को रूप मा हेरिन्छ, र कहिले काहि दुनिया को सबै भन्दा शक्तिशाली राजनीतिक व्यक्तित्व। NATO को प्रमुख सदस्यको रूपमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको स्थिति, र [[युरोपेली सङ्घ|युरोपेली संघ]] समावेश भएका अन्य धनी वा लोकतान्त्रिक राष्ट्रहरूसँग देशको बलियो सम्बन्धले राष्ट्रपतिलाई "स्वतन्त्र संसारको नेता" भन्ने उपन्यासको नेतृत्व गरेको छ। == छनौट प्रक्रिया == === योग्यता === संविधानको धारा २, खण्ड १, दफा ५ ले राष्ट्रपति पद धारण गर्न तीन योग्यताहरू तोकेको छ। राष्ट्रपतिको रूपमा सेवा गर्न, व्यक्तिले निम्न कुराहरू गर्नुपर्छ: * संयुक्त राज्य अमेरिकाको प्राकृतिक रूपमा जन्मेको नागरिक हुनुपर्छ; * कम्तिमा ३५ वर्षको हुनुपर्छ; * कम्तिमा १४ वर्षदेखि संयुक्त राज्य अमेरिकामा बसोबास गरेको हुनुपर्छ।.<ref>{{Cite web |title=Article II. The Executive Branch, Annenberg Classroom |url=https://constitutioncenter.org/interactive-constitution/articles/article-ii/article-ii-annenberg/interp/19 |access-date=June 15, 2018 |website=The Interactive Constitution |publisher=The National Constitution Center |location=Philadelphia, Pennsylvania}}</ref> === चुनाव === == सुविधा == === पारिश्रमिक === === निवास === === यात्रा === [[एयर फोर्स वन]] संयुक्त राज्य वायु सेनाको आधिकारिक [[हवाई यातायात नियन्त्रण]] कल चिन्ह तथा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को [[राष्ट्रपति]]को आधिकारिक सवारी हो ।<ref name="foxtrot">[http://www.faa.gov/air_traffic/publications/atpubs/ATC/atc0204.html आदेश 7110.65R (वायु यातायात नियन्त्रण)] सङ्घीय विमान प्रशासन</ref> ==टिप्पणीहरू== {{notelist-ua}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Presidents of the United States}} {{ढाँचा:संयुक्त राज्य अमेरिकाको विषय}} [[श्रेणी:अमेरिकाका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:राष्ट्रप्रमुख]] dbm67z43jkuu3x6nej9pxw49143bllg 0 121468 1356944 1353623 2026-05-28T10:30:18Z Bishaldev100 28807 1356944 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gears animation.gif|300px|right|thumb|एक स्पर गियरद्वारा घुमिरहेको अर्को स्पर गियर।]] [[चित्र:Worm Gear.gif|right|thumb|300px|वर्म गियर]] '''गियर''' (gear वा cogwheel) रोटरी चालमा चल्ने मेसिनको एक अंग हो। गियरमा "दाँत " / "दाँती" बनाइएको हुन्छ जसमा अर्को गियर जोडिन्छ। यसको सहायताले एक साफ्टबाट अर्को साफ्टमा टर्क संचार गर्न सकिन्छ। गियरको सहायताले [[चाल शक्ति|चाल]], टर्क को दिशा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। गियरको प्रयोगबाट टर्क परिवर्तन गर्न सकिन्छ र उचित गियर अनुपात मिलाएर यान्त्रिक लाभ हासिल गर्न सकिन्छ। एक आपसमा जोडिने गियरको दाँती समान आकारको हुन पर्छ। जब दुई भन्दा धेरै गियर एक आपसमा जोडिन्छ, तब यस संरचनालाई 'गियर शृंखला' (गियर ट्रेन) भनिन्छ। गियर यान्त्रिक अङ्गहरू मध्ये सबैभन्दा साधारण हुन्। यो आकार र सामग्रीको ठूलो विविधतामा आउँछन्, र धेरै अलग-अलग कार्य प्रयोगहरूको लागि उपयोग गरिन्छ। यसको [[व्यास]] सुक्ष्म-उपकरणहरूमा केही माइक्रोमिटर <ref name="zhan2021">Shuailong Zhang, Mohamed Elsayed, Ran Peng, Yujie Chen (2021): "Reconfigurable multi-component micromachines driven by optoelectronic tweezers". ''Nature Communications'', volume 12, issue 1. {{doi|10.1038/s41467-021-25582-8}}</ref> देखि, घडीहरू र खेलौनाहरूमा केही मिलिमिटर र केही खानी उपकरणहरूमा १० मिटरभन्दा बढी हुन सक्छ।<ref name="jast2013">Matthew Jaster (2013): [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf "MY GEAR is Bigger than YOUR GEAR: Industry Battles it Out for World’s Largest Gear Title"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241231143718/https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf |date=2024-12-31 }}. Online article from ''Gear Technology'' magazine. [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf Archived on 2024-07-30]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> टाइमिङ पुली (Timing Pulley) र स्प्रोकेट (Sproket) को कार्य र आकार केही हदसम्म गियरहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ । ==गियरको प्रकार== === स्पर गियर === दुई स्पर गियरहरू समानान्तर शाफ्टहरूमा फिट गरिएको खण्डमा मात्र प्रयोग गरिन्छ। दाँत भारले कुनै एक्सियल थ्रस्ट सिर्जना गर्दैन। स्पर गियरको प्रयोग मध्यम गतिमा उत्कृष्ट हुन्छ तर उच्च गतिमा धेरै आवाज निकाल्छ। === बिवेल गियर === [[चित्र:Engranaje cónico, Nymphenburg, Múnich, Alemania4.JPG|thumb|300px|बेभेल गियर, जब दुई शाफ्ट समानान्तर हुँदैन तब बेभेल गियरको प्रयोग हुन्छ।|केन्द्र]] === हेलीकल गियर, === === मिटर गियर === === हाइपोइड गियर=== === वर्म र वर्म व्हील === [[File:Worm Gear and Pinion.jpg|thumb|left|Worm gear]] [[File:Worm Gear.gif|thumb|left|4-start worm and wheel]] वर्म [[पेच|स्क्रू]] जस्तै देखिन्छ। एक वर्म एक वर्म-चक्का सँग जोडिन्छ, जुन स्पर गियर जस्तै देखिन्छ। वर्म-एन्ड-गियर सेटहरू उच्च टर्क, कम गतिको गियर अनुपात प्राप्त गर्ने एक सरल र कम्प्याक्ट तरिका हो। उदाहरणका लागि, हेलिकल गियरहरू सामान्यतया १०:१ भन्दा कमको गियर अनुपातमा सीमित हुन्छन् जबकि वर्म-एन्ड-गियर सेटको दायरा १०:१ देखि ५००:१ सम्म हुन्छन्।<ref name="wormgears1">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|p=287}}.</ref> एउटा बेफाइदा भनेको पर्याप्त स्लाइडिङ एक्सनको सम्भावना हुन्छ, जसले गर्दा दक्षतामा कमी आउँछ।<ref name="wormgears2">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|pp=280, 296}}</ref> === र्याक तथा पिनियन === [[चित्र:Rack and pinion animation.gif|thumb|300px|र्याक तथा पिनियन गियर|बायाँ]] र्याक तथा पिनियन गियरले रोटरी चाल(Rotary Motion) लाई विस्थापी चाल (translatory motion) मा बदल्छ। पिनियन घुम्छ, जबकि र्याक सीधा रेखामा सर्छ। यस्तो संयन्त्र अटोमोबाइलको स्टेयरिङमा, स्टेयरिङ ह्वील घुमाउँदा रोटेसनलाई अगाडिको पाङ्ग्रामा जोडिएका टाई रड बायाँ-देखि-दायाँ गतिमा रूपान्तरण गर्न प्रयोग गरिन्छ। === आन्तरिक/इन्टरनल गियर === === सन एन्ड प्लानेट गियर === [[चित्र:Sun and planet gears.gif|thumb|सन एन्ड प्लानेट गियर]] सन एन्ड प्लानेट (सूर्य र ग्रह) गियरिङ पारस्परिक गतिलाई रोटरी गतिमा रूपान्तरण गर्ने तरिका हो जुन [[वाष्प इन्जिन]]हरूमा प्रयोग गरिएको थियो। [[जेम्स वाट]]ले यसलाई आफ्नो प्रारम्भिक वाष्प इन्जिनहरूमा क्र्याङ्कमा [[पेटेन्ट|प्याटेन्ट]] प्राप्त गर्न प्रयोग गरे । यसले फ्लाईव्हील गति बढाउने फाइदा पनि प्रदान गर्‍यो ताकि वाटले हल्का फ्लाईव्हील प्रयोग गर्न सक्थे। सँगैको दृष्टान्तमा, सूर्य पहेंलो, ग्रह रातो, रेसीप्रोकेटिङ आर्म नीलो, फ्लाईव्हील हरियो र ड्राइभशाफ्ट खैरो छ। ==गियर बनाउन प्रयोग गरिने धातु == * कास्ट आयरन, * कास्ट स्टील, * एलोय स्टील, * माइल्ड स्टील, * [[तामा]] (कपर), * [[पित्तल]] (Brass) * [[काँस (मिश्रधातु)|काँस]] (मिश्रधातु) * एलुमिनियम * प्लास्टिक * नाइलन ==ब्याकल्यास== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 64vl2v4xhhmpyv6yusdpax8fbs4ixpb 1356945 1356944 2026-05-28T10:31:18Z Bishaldev100 28807 /* र्याक तथा पिनियन */ चित्र जोडियो 1356945 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gears animation.gif|300px|right|thumb|एक स्पर गियरद्वारा घुमिरहेको अर्को स्पर गियर।]] [[चित्र:Worm Gear.gif|right|thumb|300px|वर्म गियर]] '''गियर''' (gear वा cogwheel) रोटरी चालमा चल्ने मेसिनको एक अंग हो। गियरमा "दाँत " / "दाँती" बनाइएको हुन्छ जसमा अर्को गियर जोडिन्छ। यसको सहायताले एक साफ्टबाट अर्को साफ्टमा टर्क संचार गर्न सकिन्छ। गियरको सहायताले [[चाल शक्ति|चाल]], टर्क को दिशा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। गियरको प्रयोगबाट टर्क परिवर्तन गर्न सकिन्छ र उचित गियर अनुपात मिलाएर यान्त्रिक लाभ हासिल गर्न सकिन्छ। एक आपसमा जोडिने गियरको दाँती समान आकारको हुन पर्छ। जब दुई भन्दा धेरै गियर एक आपसमा जोडिन्छ, तब यस संरचनालाई 'गियर शृंखला' (गियर ट्रेन) भनिन्छ। गियर यान्त्रिक अङ्गहरू मध्ये सबैभन्दा साधारण हुन्। यो आकार र सामग्रीको ठूलो विविधतामा आउँछन्, र धेरै अलग-अलग कार्य प्रयोगहरूको लागि उपयोग गरिन्छ। यसको [[व्यास]] सुक्ष्म-उपकरणहरूमा केही माइक्रोमिटर <ref name="zhan2021">Shuailong Zhang, Mohamed Elsayed, Ran Peng, Yujie Chen (2021): "Reconfigurable multi-component micromachines driven by optoelectronic tweezers". ''Nature Communications'', volume 12, issue 1. {{doi|10.1038/s41467-021-25582-8}}</ref> देखि, घडीहरू र खेलौनाहरूमा केही मिलिमिटर र केही खानी उपकरणहरूमा १० मिटरभन्दा बढी हुन सक्छ।<ref name="jast2013">Matthew Jaster (2013): [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf "MY GEAR is Bigger than YOUR GEAR: Industry Battles it Out for World’s Largest Gear Title"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241231143718/https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf |date=2024-12-31 }}. Online article from ''Gear Technology'' magazine. [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf Archived on 2024-07-30]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> टाइमिङ पुली (Timing Pulley) र स्प्रोकेट (Sproket) को कार्य र आकार केही हदसम्म गियरहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ । ==गियरको प्रकार== === स्पर गियर === दुई स्पर गियरहरू समानान्तर शाफ्टहरूमा फिट गरिएको खण्डमा मात्र प्रयोग गरिन्छ। दाँत भारले कुनै एक्सियल थ्रस्ट सिर्जना गर्दैन। स्पर गियरको प्रयोग मध्यम गतिमा उत्कृष्ट हुन्छ तर उच्च गतिमा धेरै आवाज निकाल्छ। === बिवेल गियर === [[चित्र:Engranaje cónico, Nymphenburg, Múnich, Alemania4.JPG|thumb|300px|बेभेल गियर, जब दुई शाफ्ट समानान्तर हुँदैन तब बेभेल गियरको प्रयोग हुन्छ।|केन्द्र]] === हेलीकल गियर, === === मिटर गियर === === हाइपोइड गियर=== === वर्म र वर्म व्हील === [[File:Worm Gear and Pinion.jpg|thumb|left|Worm gear]] [[File:Worm Gear.gif|thumb|left|4-start worm and wheel]] वर्म [[पेच|स्क्रू]] जस्तै देखिन्छ। एक वर्म एक वर्म-चक्का सँग जोडिन्छ, जुन स्पर गियर जस्तै देखिन्छ। वर्म-एन्ड-गियर सेटहरू उच्च टर्क, कम गतिको गियर अनुपात प्राप्त गर्ने एक सरल र कम्प्याक्ट तरिका हो। उदाहरणका लागि, हेलिकल गियरहरू सामान्यतया १०:१ भन्दा कमको गियर अनुपातमा सीमित हुन्छन् जबकि वर्म-एन्ड-गियर सेटको दायरा १०:१ देखि ५००:१ सम्म हुन्छन्।<ref name="wormgears1">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|p=287}}.</ref> एउटा बेफाइदा भनेको पर्याप्त स्लाइडिङ एक्सनको सम्भावना हुन्छ, जसले गर्दा दक्षतामा कमी आउँछ।<ref name="wormgears2">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|pp=280, 296}}</ref> === र्‍याक तथा पिनियन === [[चित्र:Rack and pinion animation.gif|thumb|300px|र्‍याक तथा पिनियन गियर|बायाँ]] र्‍याक तथा पिनियन गियरले रोटरी चाल(Rotary Motion) लाई विस्थापी चाल (translatory motion) मा बदल्छ। पिनियन घुम्छ, जबकि र्याक सीधा रेखामा सर्छ। यस्तो संयन्त्र अटोमोबाइलको स्टेयरिङमा, स्टेयरिङ ह्वील घुमाउँदा रोटेसनलाई अगाडिको पाङ्ग्रामा जोडिएका टाई रड बायाँ-देखि-दायाँ गतिमा रूपान्तरण गर्न प्रयोग गरिन्छ। === आन्तरिक/इन्टरनल गियर === === सन एन्ड प्लानेट गियर === [[चित्र:Sun and planet gears.gif|thumb|सन एन्ड प्लानेट गियर]] सन एन्ड प्लानेट (सूर्य र ग्रह) गियरिङ पारस्परिक गतिलाई रोटरी गतिमा रूपान्तरण गर्ने तरिका हो जुन [[वाष्प इन्जिन]]हरूमा प्रयोग गरिएको थियो। [[जेम्स वाट]]ले यसलाई आफ्नो प्रारम्भिक वाष्प इन्जिनहरूमा क्र्याङ्कमा [[पेटेन्ट|प्याटेन्ट]] प्राप्त गर्न प्रयोग गरे । यसले फ्लाईव्हील गति बढाउने फाइदा पनि प्रदान गर्‍यो ताकि वाटले हल्का फ्लाईव्हील प्रयोग गर्न सक्थे। सँगैको दृष्टान्तमा, सूर्य पहेंलो, ग्रह रातो, रेसीप्रोकेटिङ आर्म नीलो, फ्लाईव्हील हरियो र ड्राइभशाफ्ट खैरो छ। ==गियर बनाउन प्रयोग गरिने धातु == * कास्ट आयरन, * कास्ट स्टील, * एलोय स्टील, * माइल्ड स्टील, * [[तामा]] (कपर), * [[पित्तल]] (Brass) * [[काँस (मिश्रधातु)|काँस]] (मिश्रधातु) * एलुमिनियम * प्लास्टिक * नाइलन ==ब्याकल्यास== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} llo30ys0i2fm775fzx2s36irorvbfxp 1356947 1356945 2026-05-28T10:32:27Z Bishaldev100 28807 /* वर्म र वर्म व्हील */ 1356947 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gears animation.gif|300px|right|thumb|एक स्पर गियरद्वारा घुमिरहेको अर्को स्पर गियर।]] [[चित्र:Worm Gear.gif|right|thumb|300px|वर्म गियर]] '''गियर''' (gear वा cogwheel) रोटरी चालमा चल्ने मेसिनको एक अंग हो। गियरमा "दाँत " / "दाँती" बनाइएको हुन्छ जसमा अर्को गियर जोडिन्छ। यसको सहायताले एक साफ्टबाट अर्को साफ्टमा टर्क संचार गर्न सकिन्छ। गियरको सहायताले [[चाल शक्ति|चाल]], टर्क को दिशा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। गियरको प्रयोगबाट टर्क परिवर्तन गर्न सकिन्छ र उचित गियर अनुपात मिलाएर यान्त्रिक लाभ हासिल गर्न सकिन्छ। एक आपसमा जोडिने गियरको दाँती समान आकारको हुन पर्छ। जब दुई भन्दा धेरै गियर एक आपसमा जोडिन्छ, तब यस संरचनालाई 'गियर शृंखला' (गियर ट्रेन) भनिन्छ। गियर यान्त्रिक अङ्गहरू मध्ये सबैभन्दा साधारण हुन्। यो आकार र सामग्रीको ठूलो विविधतामा आउँछन्, र धेरै अलग-अलग कार्य प्रयोगहरूको लागि उपयोग गरिन्छ। यसको [[व्यास]] सुक्ष्म-उपकरणहरूमा केही माइक्रोमिटर <ref name="zhan2021">Shuailong Zhang, Mohamed Elsayed, Ran Peng, Yujie Chen (2021): "Reconfigurable multi-component micromachines driven by optoelectronic tweezers". ''Nature Communications'', volume 12, issue 1. {{doi|10.1038/s41467-021-25582-8}}</ref> देखि, घडीहरू र खेलौनाहरूमा केही मिलिमिटर र केही खानी उपकरणहरूमा १० मिटरभन्दा बढी हुन सक्छ।<ref name="jast2013">Matthew Jaster (2013): [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf "MY GEAR is Bigger than YOUR GEAR: Industry Battles it Out for World’s Largest Gear Title"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241231143718/https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf |date=2024-12-31 }}. Online article from ''Gear Technology'' magazine. [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf Archived on 2024-07-30]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> टाइमिङ पुली (Timing Pulley) र स्प्रोकेट (Sproket) को कार्य र आकार केही हदसम्म गियरहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ । ==गियरको प्रकार== === स्पर गियर === दुई स्पर गियरहरू समानान्तर शाफ्टहरूमा फिट गरिएको खण्डमा मात्र प्रयोग गरिन्छ। दाँत भारले कुनै एक्सियल थ्रस्ट सिर्जना गर्दैन। स्पर गियरको प्रयोग मध्यम गतिमा उत्कृष्ट हुन्छ तर उच्च गतिमा धेरै आवाज निकाल्छ। === बिवेल गियर === [[चित्र:Engranaje cónico, Nymphenburg, Múnich, Alemania4.JPG|thumb|300px|बेभेल गियर, जब दुई शाफ्ट समानान्तर हुँदैन तब बेभेल गियरको प्रयोग हुन्छ।|केन्द्र]] === हेलीकल गियर, === === मिटर गियर === === हाइपोइड गियर=== === वर्म र वर्म व्हील === [[File:Worm Gear and Pinion.jpg|thumb|left|Worm gear]] [[File:Worm Gear.gif|thumb|left|4-start worm and wheel]] वर्म [[पेच|स्क्रू]] जस्तै देखिन्छ। एक वर्म एक वर्म-चक्का सँग जोडिन्छ, जुन स्पर गियर जस्तै देखिन्छ। वर्म-एन्ड-गियर सेटहरू उच्च टर्क, कम गतिको गियर अनुपात प्राप्त गर्ने एक सरल र कम्प्याक्ट तरिका हो। उदाहरणका लागि, हेलिकल गियरहरू सामान्यतया १०:१ भन्दा कमको गियर अनुपातमा सीमित हुन्छन् जबकि वर्म-एन्ड-गियर सेटको दायरा १०:१ देखि ५००:१ सम्म हुन्छन्।<ref name="wormgears1">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|p=287}}.</ref> एउटा बेफाइदा भनेको पर्याप्त स्लाइडिङ एक्सनको सम्भावना हुन्छ, जसले गर्दा दक्षतामा कमी आउँछ।<ref name="wormgears2">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|pp=280, 296}}</ref> {{clear}} === र्‍याक तथा पिनियन === [[चित्र:Rack and pinion animation.gif|thumb|300px|र्‍याक तथा पिनियन गियर|बायाँ]] र्‍याक तथा पिनियन गियरले रोटरी चाल(Rotary Motion) लाई विस्थापी चाल (translatory motion) मा बदल्छ। पिनियन घुम्छ, जबकि र्याक सीधा रेखामा सर्छ। यस्तो संयन्त्र अटोमोबाइलको स्टेयरिङमा, स्टेयरिङ ह्वील घुमाउँदा रोटेसनलाई अगाडिको पाङ्ग्रामा जोडिएका टाई रड बायाँ-देखि-दायाँ गतिमा रूपान्तरण गर्न प्रयोग गरिन्छ। === आन्तरिक/इन्टरनल गियर === === सन एन्ड प्लानेट गियर === [[चित्र:Sun and planet gears.gif|thumb|सन एन्ड प्लानेट गियर]] सन एन्ड प्लानेट (सूर्य र ग्रह) गियरिङ पारस्परिक गतिलाई रोटरी गतिमा रूपान्तरण गर्ने तरिका हो जुन [[वाष्प इन्जिन]]हरूमा प्रयोग गरिएको थियो। [[जेम्स वाट]]ले यसलाई आफ्नो प्रारम्भिक वाष्प इन्जिनहरूमा क्र्याङ्कमा [[पेटेन्ट|प्याटेन्ट]] प्राप्त गर्न प्रयोग गरे । यसले फ्लाईव्हील गति बढाउने फाइदा पनि प्रदान गर्‍यो ताकि वाटले हल्का फ्लाईव्हील प्रयोग गर्न सक्थे। सँगैको दृष्टान्तमा, सूर्य पहेंलो, ग्रह रातो, रेसीप्रोकेटिङ आर्म नीलो, फ्लाईव्हील हरियो र ड्राइभशाफ्ट खैरो छ। ==गियर बनाउन प्रयोग गरिने धातु == * कास्ट आयरन, * कास्ट स्टील, * एलोय स्टील, * माइल्ड स्टील, * [[तामा]] (कपर), * [[पित्तल]] (Brass) * [[काँस (मिश्रधातु)|काँस]] (मिश्रधातु) * एलुमिनियम * प्लास्टिक * नाइलन ==ब्याकल्यास== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 6j8kf1t2ekarg0icf0m12j0vj05z8zl 1356948 1356947 2026-05-28T10:32:58Z Bishaldev100 28807 /* र्‍याक तथा पिनियन */ 1356948 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gears animation.gif|300px|right|thumb|एक स्पर गियरद्वारा घुमिरहेको अर्को स्पर गियर।]] [[चित्र:Worm Gear.gif|right|thumb|300px|वर्म गियर]] '''गियर''' (gear वा cogwheel) रोटरी चालमा चल्ने मेसिनको एक अंग हो। गियरमा "दाँत " / "दाँती" बनाइएको हुन्छ जसमा अर्को गियर जोडिन्छ। यसको सहायताले एक साफ्टबाट अर्को साफ्टमा टर्क संचार गर्न सकिन्छ। गियरको सहायताले [[चाल शक्ति|चाल]], टर्क को दिशा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। गियरको प्रयोगबाट टर्क परिवर्तन गर्न सकिन्छ र उचित गियर अनुपात मिलाएर यान्त्रिक लाभ हासिल गर्न सकिन्छ। एक आपसमा जोडिने गियरको दाँती समान आकारको हुन पर्छ। जब दुई भन्दा धेरै गियर एक आपसमा जोडिन्छ, तब यस संरचनालाई 'गियर शृंखला' (गियर ट्रेन) भनिन्छ। गियर यान्त्रिक अङ्गहरू मध्ये सबैभन्दा साधारण हुन्। यो आकार र सामग्रीको ठूलो विविधतामा आउँछन्, र धेरै अलग-अलग कार्य प्रयोगहरूको लागि उपयोग गरिन्छ। यसको [[व्यास]] सुक्ष्म-उपकरणहरूमा केही माइक्रोमिटर <ref name="zhan2021">Shuailong Zhang, Mohamed Elsayed, Ran Peng, Yujie Chen (2021): "Reconfigurable multi-component micromachines driven by optoelectronic tweezers". ''Nature Communications'', volume 12, issue 1. {{doi|10.1038/s41467-021-25582-8}}</ref> देखि, घडीहरू र खेलौनाहरूमा केही मिलिमिटर र केही खानी उपकरणहरूमा १० मिटरभन्दा बढी हुन सक्छ।<ref name="jast2013">Matthew Jaster (2013): [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf "MY GEAR is Bigger than YOUR GEAR: Industry Battles it Out for World’s Largest Gear Title"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241231143718/https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf |date=2024-12-31 }}. Online article from ''Gear Technology'' magazine. [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf Archived on 2024-07-30]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> टाइमिङ पुली (Timing Pulley) र स्प्रोकेट (Sproket) को कार्य र आकार केही हदसम्म गियरहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ । ==गियरको प्रकार== === स्पर गियर === दुई स्पर गियरहरू समानान्तर शाफ्टहरूमा फिट गरिएको खण्डमा मात्र प्रयोग गरिन्छ। दाँत भारले कुनै एक्सियल थ्रस्ट सिर्जना गर्दैन। स्पर गियरको प्रयोग मध्यम गतिमा उत्कृष्ट हुन्छ तर उच्च गतिमा धेरै आवाज निकाल्छ। === बिवेल गियर === [[चित्र:Engranaje cónico, Nymphenburg, Múnich, Alemania4.JPG|thumb|300px|बेभेल गियर, जब दुई शाफ्ट समानान्तर हुँदैन तब बेभेल गियरको प्रयोग हुन्छ।|केन्द्र]] === हेलीकल गियर, === === मिटर गियर === === हाइपोइड गियर=== === वर्म र वर्म व्हील === [[File:Worm Gear and Pinion.jpg|thumb|left|Worm gear]] [[File:Worm Gear.gif|thumb|left|4-start worm and wheel]] वर्म [[पेच|स्क्रू]] जस्तै देखिन्छ। एक वर्म एक वर्म-चक्का सँग जोडिन्छ, जुन स्पर गियर जस्तै देखिन्छ। वर्म-एन्ड-गियर सेटहरू उच्च टर्क, कम गतिको गियर अनुपात प्राप्त गर्ने एक सरल र कम्प्याक्ट तरिका हो। उदाहरणका लागि, हेलिकल गियरहरू सामान्यतया १०:१ भन्दा कमको गियर अनुपातमा सीमित हुन्छन् जबकि वर्म-एन्ड-गियर सेटको दायरा १०:१ देखि ५००:१ सम्म हुन्छन्।<ref name="wormgears1">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|p=287}}.</ref> एउटा बेफाइदा भनेको पर्याप्त स्लाइडिङ एक्सनको सम्भावना हुन्छ, जसले गर्दा दक्षतामा कमी आउँछ।<ref name="wormgears2">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|pp=280, 296}}</ref> {{clear}} === र्‍याक तथा पिनियन === [[चित्र:Rack and pinion animation.gif|thumb|300px|र्‍याक तथा पिनियन गियर|बायाँ]] र्‍याक तथा पिनियन गियरले रोटरी चाल(Rotary Motion) लाई विस्थापी चाल (translatory motion) मा बदल्छ। पिनियन घुम्छ, जबकि र्याक सीधा रेखामा सर्छ। यस्तो संयन्त्र अटोमोबाइलको स्टेयरिङमा, स्टेयरिङ ह्वील घुमाउँदा रोटेसनलाई अगाडिको पाङ्ग्रामा जोडिएका टाई रड बायाँ-देखि-दायाँ गतिमा रूपान्तरण गर्न प्रयोग गरिन्छ। {{clear}} === आन्तरिक/इन्टरनल गियर === === सन एन्ड प्लानेट गियर === [[चित्र:Sun and planet gears.gif|thumb|सन एन्ड प्लानेट गियर]] सन एन्ड प्लानेट (सूर्य र ग्रह) गियरिङ पारस्परिक गतिलाई रोटरी गतिमा रूपान्तरण गर्ने तरिका हो जुन [[वाष्प इन्जिन]]हरूमा प्रयोग गरिएको थियो। [[जेम्स वाट]]ले यसलाई आफ्नो प्रारम्भिक वाष्प इन्जिनहरूमा क्र्याङ्कमा [[पेटेन्ट|प्याटेन्ट]] प्राप्त गर्न प्रयोग गरे । यसले फ्लाईव्हील गति बढाउने फाइदा पनि प्रदान गर्‍यो ताकि वाटले हल्का फ्लाईव्हील प्रयोग गर्न सक्थे। सँगैको दृष्टान्तमा, सूर्य पहेंलो, ग्रह रातो, रेसीप्रोकेटिङ आर्म नीलो, फ्लाईव्हील हरियो र ड्राइभशाफ्ट खैरो छ। ==गियर बनाउन प्रयोग गरिने धातु == * कास्ट आयरन, * कास्ट स्टील, * एलोय स्टील, * माइल्ड स्टील, * [[तामा]] (कपर), * [[पित्तल]] (Brass) * [[काँस (मिश्रधातु)|काँस]] (मिश्रधातु) * एलुमिनियम * प्लास्टिक * नाइलन ==ब्याकल्यास== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} tbw78sm1rk0gr131mjvwrnxcln58t4i 1356950 1356948 2026-05-28T10:36:33Z Bishaldev100 28807 /* ब्याकल्यास */ 1356950 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gears animation.gif|300px|right|thumb|एक स्पर गियरद्वारा घुमिरहेको अर्को स्पर गियर।]] [[चित्र:Worm Gear.gif|right|thumb|300px|वर्म गियर]] '''गियर''' (gear वा cogwheel) रोटरी चालमा चल्ने मेसिनको एक अंग हो। गियरमा "दाँत " / "दाँती" बनाइएको हुन्छ जसमा अर्को गियर जोडिन्छ। यसको सहायताले एक साफ्टबाट अर्को साफ्टमा टर्क संचार गर्न सकिन्छ। गियरको सहायताले [[चाल शक्ति|चाल]], टर्क को दिशा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। गियरको प्रयोगबाट टर्क परिवर्तन गर्न सकिन्छ र उचित गियर अनुपात मिलाएर यान्त्रिक लाभ हासिल गर्न सकिन्छ। एक आपसमा जोडिने गियरको दाँती समान आकारको हुन पर्छ। जब दुई भन्दा धेरै गियर एक आपसमा जोडिन्छ, तब यस संरचनालाई 'गियर शृंखला' (गियर ट्रेन) भनिन्छ। गियर यान्त्रिक अङ्गहरू मध्ये सबैभन्दा साधारण हुन्। यो आकार र सामग्रीको ठूलो विविधतामा आउँछन्, र धेरै अलग-अलग कार्य प्रयोगहरूको लागि उपयोग गरिन्छ। यसको [[व्यास]] सुक्ष्म-उपकरणहरूमा केही माइक्रोमिटर <ref name="zhan2021">Shuailong Zhang, Mohamed Elsayed, Ran Peng, Yujie Chen (2021): "Reconfigurable multi-component micromachines driven by optoelectronic tweezers". ''Nature Communications'', volume 12, issue 1. {{doi|10.1038/s41467-021-25582-8}}</ref> देखि, घडीहरू र खेलौनाहरूमा केही मिलिमिटर र केही खानी उपकरणहरूमा १० मिटरभन्दा बढी हुन सक्छ।<ref name="jast2013">Matthew Jaster (2013): [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf "MY GEAR is Bigger than YOUR GEAR: Industry Battles it Out for World’s Largest Gear Title"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241231143718/https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf |date=2024-12-31 }}. Online article from ''Gear Technology'' magazine. [https://www.geartechnology.com/ext/resources/issues/0313x/worlds_largest_gears.pdf Archived on 2024-07-30]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> टाइमिङ पुली (Timing Pulley) र स्प्रोकेट (Sproket) को कार्य र आकार केही हदसम्म गियरहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ । ==गियरको प्रकार== === स्पर गियर === दुई स्पर गियरहरू समानान्तर शाफ्टहरूमा फिट गरिएको खण्डमा मात्र प्रयोग गरिन्छ। दाँत भारले कुनै एक्सियल थ्रस्ट सिर्जना गर्दैन। स्पर गियरको प्रयोग मध्यम गतिमा उत्कृष्ट हुन्छ तर उच्च गतिमा धेरै आवाज निकाल्छ। === बिवेल गियर === [[चित्र:Engranaje cónico, Nymphenburg, Múnich, Alemania4.JPG|thumb|300px|बेभेल गियर, जब दुई शाफ्ट समानान्तर हुँदैन तब बेभेल गियरको प्रयोग हुन्छ।|केन्द्र]] === हेलीकल गियर, === === मिटर गियर === === हाइपोइड गियर=== === वर्म र वर्म व्हील === [[File:Worm Gear and Pinion.jpg|thumb|left|Worm gear]] [[File:Worm Gear.gif|thumb|left|4-start worm and wheel]] वर्म [[पेच|स्क्रू]] जस्तै देखिन्छ। एक वर्म एक वर्म-चक्का सँग जोडिन्छ, जुन स्पर गियर जस्तै देखिन्छ। वर्म-एन्ड-गियर सेटहरू उच्च टर्क, कम गतिको गियर अनुपात प्राप्त गर्ने एक सरल र कम्प्याक्ट तरिका हो। उदाहरणका लागि, हेलिकल गियरहरू सामान्यतया १०:१ भन्दा कमको गियर अनुपातमा सीमित हुन्छन् जबकि वर्म-एन्ड-गियर सेटको दायरा १०:१ देखि ५००:१ सम्म हुन्छन्।<ref name="wormgears1">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|p=287}}.</ref> एउटा बेफाइदा भनेको पर्याप्त स्लाइडिङ एक्सनको सम्भावना हुन्छ, जसले गर्दा दक्षतामा कमी आउँछ।<ref name="wormgears2">{{harvnb|Vallance|Doughtie|1964|pp=280, 296}}</ref> {{clear}} === र्‍याक तथा पिनियन === [[चित्र:Rack and pinion animation.gif|thumb|300px|र्‍याक तथा पिनियन गियर|बायाँ]] र्‍याक तथा पिनियन गियरले रोटरी चाल(Rotary Motion) लाई विस्थापी चाल (translatory motion) मा बदल्छ। पिनियन घुम्छ, जबकि र्याक सीधा रेखामा सर्छ। यस्तो संयन्त्र अटोमोबाइलको स्टेयरिङमा, स्टेयरिङ ह्वील घुमाउँदा रोटेसनलाई अगाडिको पाङ्ग्रामा जोडिएका टाई रड बायाँ-देखि-दायाँ गतिमा रूपान्तरण गर्न प्रयोग गरिन्छ। {{clear}} === आन्तरिक/इन्टरनल गियर === === सन एन्ड प्लानेट गियर === [[चित्र:Sun and planet gears.gif|thumb|सन एन्ड प्लानेट गियर]] सन एन्ड प्लानेट (सूर्य र ग्रह) गियरिङ पारस्परिक गतिलाई रोटरी गतिमा रूपान्तरण गर्ने तरिका हो जुन [[वाष्प इन्जिन]]हरूमा प्रयोग गरिएको थियो। [[जेम्स वाट]]ले यसलाई आफ्नो प्रारम्भिक वाष्प इन्जिनहरूमा क्र्याङ्कमा [[पेटेन्ट|प्याटेन्ट]] प्राप्त गर्न प्रयोग गरे । यसले फ्लाईव्हील गति बढाउने फाइदा पनि प्रदान गर्‍यो ताकि वाटले हल्का फ्लाईव्हील प्रयोग गर्न सक्थे। सँगैको दृष्टान्तमा, सूर्य पहेंलो, ग्रह रातो, रेसीप्रोकेटिङ आर्म नीलो, फ्लाईव्हील हरियो र ड्राइभशाफ्ट खैरो छ। ==गियर बनाउन प्रयोग गरिने धातु == * कास्ट आयरन, * कास्ट स्टील, * एलोय स्टील, * माइल्ड स्टील, * [[तामा]] (कपर), * [[पित्तल]] (Brass) * [[काँस (मिश्रधातु)|काँस]] (मिश्रधातु) * एलुमिनियम * प्लास्टिक * नाइलन ==ब्याकल्यास== ब्याकल्यास भनेको गियरले दिशा परिवर्तन गर्दा गतिमा हुने त्रुटि हो। ड्राइभिङ गियरमा ड्राइभिङ दाँतको पछाडिको भाग र यसको पछाडिको दाँतको अगाडिको भाग बीच सधैं केही खाडल हुने भएकाले, र नयाँ दिशामा बल स्थानान्तरण गर्न सक्नु अघि त्यो खाडल बन्द गर्नुपर्ने हुनाले यो त्रुटि देखिन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} mbjk26fwbln0jxvkctlca08du88auo4 0 122213 1356894 1323477 2026-05-27T19:11:06Z Bishaldev100 28807 /* बिकासको समयरेखा */ 1356894 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Turboprop.png|300px|right|thumb|एक प्रकारको ग्याँस टर्बाइन र विभिन्न भाग : A-प्रोपेलर, B-[[गियर]], C-कम्प्रेसर, D-ज्वालक (कम्बस्टर), E-[[टर्बाइन]], F-निकास]] '''ग्याँस टर्बाइन''' ({{lang-en|Gas turbine}}) एक प्रकारको [[आन्तरिक दहन इन्जिन]] हो जसले घुम्नको लागि आवश्यक [[ऊर्जा]] ज्वलनशील ग्याँसको प्रवाहबाट प्राप्त गर्छ। यसैकारण यसलाई 'दहन टर्बाइन' पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=IjOZXwp0izsC&pg=PA44&lpg=PA44&dq&source=bl&ots=dMqGyBkQwd&sig=1C9HhR4BoRnz5jeZhr1OummsCI0&hl=en&sa=X&ei=f1ZvT_2WLY_IrQfrp5CgDg&sqi=2&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%B8-%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8%20%20&f=false{{!}} |title=पृष्ठ क्रमाँक ४६-४७ बाल ज्ञान- विज्ञान एन्साइक्लोपीडिया संचार-परिवहन &#91;&#91;आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰&#93;&#93; 978-81-85134-54-3 |access-date=1 दिसंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120113613/http://books.google.co.in/books?id=IjOZXwp0izsC&pg=PA44&lpg=PA44&dq&source=bl&ots=dMqGyBkQwd&sig=1C9HhR4BoRnz5jeZhr1OummsCI0&hl=en&sa=X&ei=f1ZvT_2WLY_IrQfrp5CgDg&sqi=2&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%B8-%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8%20%20&f=false{{!}} |archive-date=20 जनवरी 2013 |url-status=live }}</ref> टर्बाइनको गति परिभ्रामी हुने भएकाले यो इन्जिन [[विद्युत जेनरेटर|विद्युत जेनेरेटर]] घुमाउनको लागि पनि उपयुक्त मानिन्छ। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को लगभग ९० प्रतिशत विद्युत् ऊर्जा वाष्प टर्बाइनबाट उत्पन्न गर्ने गरिन्छ। [[वाष्प टर्बाइन]]को दक्षता अन्य [[ऊष्मा इन्जिन|ऊष्मा इन्जिन]]को तुलनामा धेरै हुन्छ। अधिक दक्षता वाष्पको प्रसारको लागि कयौँ चरणको प्रयोगबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। 'ग्याँस टर्बाइन'को विभिन्न परिभाषा दिन सकिन्छ। विस्तृत परिभाषा अनुसार ग्याँस टर्बाइन त्यो शक्तिको प्राथमिक स्रोत हो जसको सम्पूर्ण उष्मीय चक्रमा कार्यकारी तरल ग्याँस अवस्थामा रहन्छ र जसको सबै पुर्जाको गति परिभ्रामी हुन्छ। ग्याँस टर्बाइनको प्रयोग [[हवाईजहाज|हवाई विमान]], [[रेल यातायात|रेल]], [[पानी जहाज|पानीजहाज]], [[विद्युतीय जेनेरेटर]], [[पम्प]], [[कम्प्रेसर|ग्याँस कम्प्रेसर]], र [[ट्याङ्क]]मा गरिन्छ।<ref>{{cite book |last1=Sonntag |first1=Richard E. |last2=Borgnakke |first2=Claus |title=Introduction to engineering thermodynamics |year=2006 |publisher=John Wiley |isbn=9780471737599 |edition= Second}}</ref> ==बिकासको समयरेखा== [[File:John Barber's gas turbine.jpg|thumb|upright=0.7|Sketch of John Barber's gas turbine, from his patent]] *५० ई.: [[हिरो अफ अलेक्जान्ड्रिया]]को इन्जिनको प्रारम्भिक अभिलेख. यसले आधुनिक टर्बाइन इन्जिन काम गर्ने भौतिकी सिद्धान्तको प्रदर्शन गर्यो।<ref name=":SY1">{{Cite book| title= Gas Turbine Powerhouse|last=Eckardt |first=Dietrich |date=2014 |chapter =3.2 Early Attempts with the Gas Turbine Principle|publisher=Oldenbourg Verlag Munchen|language=en| isbn=9783486735710}}</ref> *१००० ई. : "Trotting Horse Lamp" ({{zh|c=走马灯}}, ''zŏumădēng'') सोङ वंशको प्रारम्भमा चिनियाँ हरूले प्रयोग गर्थे । जब लालटिन बालिन्थ्यो, तातो हावा माथि बग्थ्यो र इम्पेलर घुमाउन्थ्यो।<ref>{{cite book |first1=B. |last1=Zhang |editor1-last=Lu |editor1-first=Yongxiang |title=A History of Chinese Science and Technology: Volume 3 |date=14 December 2014 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3662441626 |pages=308–310 |url=https://books.google.com/books?id=Js_lBAAAQBAJ&pg=PA310}}</ref> *1500: [[लियोनार्दो दा भिन्ची]]ले <nowiki>'''</nowiki>स्मोक ज्याक <nowiki>'''</nowiki> चित्र बनाएका थिए । आगोबाट तातो हावा फायरप्लेसको निकास नली (exhaust duct)मा माउन्ट गरिएको सिंगल -स्टेज एक्सियल टर्बाइन रोटर( single-stage axial turbine rotor) बाट निस्कन्छ र [[गियर]]-चेन जडानद्वारा रोस्टिङ स्पिटलाई घुमाउँछ। *1791: पहिलो वास्तविक ग्यास टर्बाइनको लागि पेटेन्ट इङ्ल्यान्डका जोन बार्बरलाई दिइएको थियो। उनको आविष्कारमा आधुनिक दिनको ग्यास टर्बाइनहरूमा उपस्थित अधिकांश तत्वहरू थिए। टर्बाइनलाई घोडाविहीन गाडी चलाउनको लागि डिजाइन गरिएको थियो। <ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/aeroastro/labs/gtl/early_GT_history.html |title=Massachusetts Institute of Technology Gas Turbine Lab |publisher=Web.mit.edu |date=27 August 1939 |access-date=13 August 2012}}</ref><ref>UK patent no. 1833 – Obtaining and Applying Motive Power, & c. A Method of Rising Inflammable Air for the Purposes of Procuring Motion, and Facilitating Metallurgical Operations</ref> *1894: सर चार्ल्स पार्सनले स्टीम टर्बाइनको साथ जहाज चलाउने विचारलाई पेटेन्ट गरे, र एक प्रदर्शनी जहाज, टर्बिनिया निर्माण गरे, जुन त्यतिबेलाको सबैभन्दा छिटो जहाज थियो। *१८९९: चार्ल्स गोर्डन कर्टिसले अमेरिकामा पहिलो ग्यास टर्बाइन इन्जिनको पेटेन्ट गरे। <ref>{{cite web|url=http://www.asme.org/Communities/History/Resources/Curtis_Charles_Gordon.cfm |title=History – Biographies, Landmarks, Patents |publisher=ASME |date=10 March 1905 |access-date=13 August 2012}}</ref> *१९००: सानफोर्ड अलेक्जेंडर मोसले ग्यास टर्बाइनहरूमा एक शोधपत्र पेश गरे। मोस १९०३ मा, लिन, म्यासाचुसेट्स मा जनरल इलेक्ट्रिक को स्टीम टर्बाइन विभाग को लागी एक इन्जिनियर बने।<ref name="Leyes">Leyes, p.231-232.</ref> त्यहाँ रहँदा, उनले [[टर्बोचार्जर]]को विकासमा आफ्ना केही अवधारणाहरू लागू गरे। <ref name="Leyes" /> *१९०३ : नर्वेको एक व्यक्ति, एगिडियस एलिङ्ले पहिलो ग्यास टर्बाइन निर्माण गरे जुन आफ्नै पुर्जाहरू चलाउनको लागि आवश्यक भन्दा बढी शक्ति उत्पादन गर्न सक्षम थियो, जुन त्यस समयमा एक उपलब्धि मानिन्थ्यो जब वायुगतिकी बारे ज्ञान सीमित थियो। रोटरी कम्प्रेसर र टर्बाइनको प्रयोग गरेर यसले ११ [[हर्स पावर|हर्सपावर]] उत्पादन गर्यो। <ref name="ASMEAElling">Bakken, Lars E et al., p.83-88. "Centenary of the First Gas Turbine to Give Net Power Output: A Tribute to Ægidius Elling". ASME. 2004</ref> *१९०४: फ्रान्ज स्टोल्जले आफ्नो १८७३ को पहिलेको पेटेन्ट आवेदनको आधारमा डिजाइन गरेको ग्यास टर्बाइन इन्जिन बर्लिनमा निर्माण र परीक्षण गरिएको थियो। स्टोल्ज ग्यास टर्बाइन आफ्नै सञ्चालनलाई निरन्तरता दिन धेरै अक्षम थियो।<ref name=":SY1"/> *१९०६: फ्रान्समा आर्मेनगाउड-लेमेल ग्यास टर्बाइनको परीक्षण गरियो। यो अपेक्षाकृत ठूलो मेसिन थियो जसमा अगस्टे रेटोद्वारा डिजाइन गरिएको र ब्राउन बोभेरी कम्पनीद्वारा निर्मित २५ चरणको सेन्ट् रिफ्युगल कम्प्रेसर प्रयोग गरिएको थियो। ग्यास टर्बाइनले आफ्नै हावा कम्प्रेसन कायम राख्न सक्थ्यो तर उपयोगी कार्य उत्पादन गर्न धेरै अक्षम थियो। <ref name=":SY1"/> *१९१०: होल्जवर्थ इम्पल्स टर्बाइन (पल्स कम्बसन)ले {{cvt|150|kW|hp|round=5}} हासिल गर्यो। <ref name=":SY1"/> *1920s The practical theory of gas flow through passages was developed into the more formal (and applicable to turbines) theory of gas flow past airfoils by [[Alan Arnold Griffith|A. A. Griffith]] resulting in the publishing in 1926 of ''An Aerodynamic Theory of Turbine Design''. Working testbed designs of axial turbines suitable for driving a propeller were [[Turbojet development at the RAE|developed by the Royal Aeronautical Establishment]].<ref name=":SY2">{{cite journal |last1=Armstrong |first1=F.W |date=2020 |title=Farnborough and the Beginnings of Gas Turbine Propulsion |url=https://www.aerosociety.com/media/13850/paper-2020-02-armstrong-gas-turbines.pdf|journal=Journal of Aeronautical History|publisher=Royal Aeronautical Society}}</ref> *1930: Having found no interest from the RAF for his idea, [[Frank Whittle]] patented<ref>{{cite web|url=http://www.frankwhittle.co.uk/content.php?act=viewDoc&docId=4&docFatherId=1&level=sub|title=Welcome to the Frank Whittle Website|website=www.frankwhittle.co.uk|access-date=22 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213182253/http://www.frankwhittle.co.uk/content.php?act=viewDoc&docId=4&docFatherId=1&level=sub|archive-date=13 February 2012|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213182253/http://www.frankwhittle.co.uk/content.php?act=viewDoc&docId=4&docFatherId=1&level=sub |date=13 February 2012 }}</ref> the design for a centrifugal gas turbine for [[jet propulsion]]. The first successful test run of his engine occurred in England in April 1937.<ref>{{cite book |title=The CRC Handbook of Mechanical Engineering |edition= Second |editor-first=Frank |editor-last=Kreith |isbn=978-0-8493-9418-8 |page= 222 |year=1998 |publisher=CRC Press |location=US}}</ref> *1932: The [[Brown Boveri Company]] of Switzerland starts selling [[axial compressor]] and turbine turbosets as part of the turbocharged steam generating [[Velox boiler]]. Following the gas turbine principle, the steam [[evaporation]] tubes are arranged within the gas turbine combustion chamber; the first Velox plant was erected in Mondeville, Calvados, France.<ref>{{cite web |url=http://www.ruhr-uni-bochum.de/fem/pdf/in-touch-magazin2005.pdf |title=University of Bochum "In Touch Magazine 2005", p. 5 |access-date=13 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313093034/http://www.ruhr-uni-bochum.de/fem/pdf/in-touch-magazin2005.pdf |archive-date=13 March 2012 |url-status=dead }}</ref> *1936: The first constant flow industrial gas turbine is commissioned by the Brown Boveri Company and goes into service at [[Sunoco|Sun Oil]]'s [[Marcus Hook, Pennsylvania|Marcus Hook]] refinery in [[Pennsylvania]], US.<ref name=":SY4">{{Cite book| title=Introduction to Gas Turbine Theory|last1=Brun|first1=Klaus|last2=Kurz|first2= Rainer|date=2019|publisher=Solar Turbines Incorporated|pages=15|edition= 4|language=en|isbn=978-0-578-48386-3}}</ref> *1937: Working proof-of-concept prototype turbojet engine runs in UK (Frank Whittle's) and Germany ([[Hans von Ohain]]'s [[Heinkel HeS 1]]). [[Henry Tizard]] secures UK government funding for further development of ''Power Jets'' engine.<ref name="JETbook">John Golley. 1996. "Jet: Frank Whittle and the invention of the jet engine". {{ISBN|978-1-907472-00-8}}</ref> *1939: First 4 MW utility power generation gas turbine is built by the Brown Boveri Company for an [[Neuchâtel gas turbine|emergency power station in Neuchâtel, Switzerland]].<ref>Eckardt, D. and Rufli, P. "Advanced Gas Turbine Technology – ABB/ BBC Historical Firsts", ASME J. Eng. Gas Turb. Power, 2002, p. 124, 542–549</ref> *1944: The [[Junkers Jumo 004]] engine enters full production, powering the first German military jets such as the [[Messerschmitt Me 262]]. This marks the beginning of the reign of gas turbines in the sky. *1946: [[National Gas Turbine Establishment]] formed from Power Jets and the RAE turbine division to bring together Whittle and [[Hayne Constant]]'s work.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BWopDQAAQBAJ&q=%3A+national+gas+turbine+establishment+whittle+and+hayne+constant&pg=PA181|title=Making Jet Engines in World War II: Britain, Germany, and the United States|last=Giffard|first=Hermione|date=2016-10-10|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-38859-5|language=en}}</ref> In [[Beznau Nuclear Power Plant|Beznau]], Switzerland the first commercial reheated/recuperated unit generating 27 MW was commissioned.<ref>Eckardt, D. "Gas Turbine Powerhouse". 2014. {{ISBN|978-3-11-035962-6}}</ref> *1947: मेट्रोपोलिटन भिकर्स जि वान (ग्याट्रिक) रोयल नेवी को M.G.B 2009 जहाजमा समुद्री ट्रायल पूरा गरेर पहिलो मरिन ग्यास टर्बाइन बन्यो।<ref>{{cite news|title=Post War Advances in Propulsion| url=https://www.thetimes.co.uk/archive/article/1953-06-15/20/2.html?region=global#start%3D1953-06-14%26end%3D1953-06-15%26terms%3Dturbine%26back%3D/tto/archive/find/turbine/w:1953-06-14%7E1953-06-15/1%26next%3D/tto/archive/frame/goto/turbine/w:1953-06-14%7E1953-06-15/2 | work=The Times| page=20| date=15 June 1953|access-date=8 Jan 2021}}</ref><ref>{{Cite report|title=The Marine Gas Turbine-The UK Provides a Case Study in Technological Development|last=Nunn|first=Robert H|date=25 February 1977|publisher=US Office of Naval Research|pages=5|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419065804/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf|url-status=live|archive-date=19 April 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419065804/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf |date=19 April 2021 }}</ref> *1995: सीमेन्स ठूलो बिजुली बनाउने वाला ग्याँस टर्बाइन बनाउने पहिलो कम्पनी बन्यो। यसको आफ्नो प्रोडक्शन मोडलमा सिंगल क्रिस्टल टर्बाइन ब्लेड टेक्नोलोजीको प्रयोग गरेको थियो, जसबाट सञ्चालन तापक्रम धेरै हुन्छ र दक्षता पनि धेरै हुन्छ।<ref>{{cite web |url=https://www.americanscientist.org/article/each-blade-a-single-crystal |title=Each Blade a Single Crystal |work=American Scientist |first=Lee S. |last=Langston |access-date=2019-01-25|date=6 February 2017 }}</ref> *२०११: मित्सुबिशी हेवी इन्डस्ट्रिजले टकासगो, हैगोमा पहिलो >६०% दक्षता कम्बाइन साइकल ग्यास टर्बाइन (M501J) को परीक्षण गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |title=Test Results of the World's First 1,600C J-series Gas Turbine |first=Satoshi |last=Hada |access-date=15 October 2015 |display-authors=etal |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016100414/https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016100414/https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |date=16 October 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |title=Gas Turbines breaking the 60% efficiency barrier |website=Cogeneration & On-Site Power Production |date=5 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930233542/http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |archive-date=2013-09-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930233542/http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |date=2013-09-30 }}</ref> ==ग्याँस टर्बाइनको मुख्य उपकरणहरू== * [[कम्प्रेसर]] * दहन कक्ष (कम्बसन च्याम्बर) * [[टर्बाइन]] == सञ्चालन सिद्धान्त == [[File:Brayton cycle.svg|thumb|The [[Brayton cycle]] ]] ==फाइदा तथा बेफाइदा == ग्याँस टर्बाइन इन्जिनको फाइदा तथा बेफाइदा निम्नानुसार छन्:<ref>{{cite web|last=Brain |first=Marshall |url= http://science.howstuffworks.com/turbine2.htm |title=How Gas Turbine Engines Work |publisher=Science.howstuffworks.com |date=1 April 2000 |access-date=13 March 2016}}</ref> ===फाइदा=== * [[रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन]को तुलना धेरै उच्च क्षमता- तौल अनुपात * समान पावर रेटिङको लागि रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा सानो आकार * मुख्य साफ्टको एकनासको आवर्तन हुने भएकाले रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा कम कम्पन हुने *रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा थोरै चलायमान अङ्ग हुने भएकाले मर्मतसम्भार खर्च कम तथा पाटपुर्जा भरपर्दो हुन्छ। * खेर जाने ताप पुरै निकास हुन्छ। र यो खेर जाने तापलाई बोइलरमा पानी तताउन प्रयोग गर्न सकिन्छ। * रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको तुलनामा उच्च्तम प्रेसर कम हुन्छ। * लुब्रिकेटिङ आयलको न्यून खपत र खर्च * विविध प्रकारको उर्जाबाट सञ्चालन गर्न सकिने * [[कार्बन मोनोअक्साइड|कार्बन मोनो अक्साइड]] र हाइड्रोकार्बन जस्ता विषालु ग्याँसको निकै कम उत्सर्जन ===सिमितता === * निर्माणमा उच्च तापक्रम सहन गर्ने सक्ने विशेष वस्तुको उपयोग हुने भएकाले इन्जिनको खर्च धेरै उच्च हुन्छ * नमुना गतिमा रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन भन्दा कम दक्ष हुन्छ। * [[रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन]]को तुलनामा जटिल र लामो स्टार्टअप * [[ऊर्जा|उर्जा]]को मागमा परिवर्तन आएमा रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको तुलनामा प्रतिक्रिया देखाउन कमजोर == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[ताप चक्र]] * [[डिजेल इन्जिन]] * [[पेट्रोल इन्जिन]] * [[वाष्प टर्बाइन]] * [[टर्बोचार्जर]] {{ढाँचा:Heat engines}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:इन्जिन]] [[श्रेणी:मेकानिकल इन्जिनियरिङ]] [[श्रेणी:आन्तरिक दहन इन्जिन]] [[श्रेणी:टर्बाइन]] qluhmf4cltiwv2mpvp3y3dfnhbexo1l 1356895 1356894 2026-05-27T19:11:54Z Bishaldev100 28807 /* बिकासको समयरेखा */ 1356895 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Turboprop.png|300px|right|thumb|एक प्रकारको ग्याँस टर्बाइन र विभिन्न भाग : A-प्रोपेलर, B-[[गियर]], C-कम्प्रेसर, D-ज्वालक (कम्बस्टर), E-[[टर्बाइन]], F-निकास]] '''ग्याँस टर्बाइन''' ({{lang-en|Gas turbine}}) एक प्रकारको [[आन्तरिक दहन इन्जिन]] हो जसले घुम्नको लागि आवश्यक [[ऊर्जा]] ज्वलनशील ग्याँसको प्रवाहबाट प्राप्त गर्छ। यसैकारण यसलाई 'दहन टर्बाइन' पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=IjOZXwp0izsC&pg=PA44&lpg=PA44&dq&source=bl&ots=dMqGyBkQwd&sig=1C9HhR4BoRnz5jeZhr1OummsCI0&hl=en&sa=X&ei=f1ZvT_2WLY_IrQfrp5CgDg&sqi=2&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%B8-%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8%20%20&f=false{{!}} |title=पृष्ठ क्रमाँक ४६-४७ बाल ज्ञान- विज्ञान एन्साइक्लोपीडिया संचार-परिवहन &#91;&#91;आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰&#93;&#93; 978-81-85134-54-3 |access-date=1 दिसंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120113613/http://books.google.co.in/books?id=IjOZXwp0izsC&pg=PA44&lpg=PA44&dq&source=bl&ots=dMqGyBkQwd&sig=1C9HhR4BoRnz5jeZhr1OummsCI0&hl=en&sa=X&ei=f1ZvT_2WLY_IrQfrp5CgDg&sqi=2&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%B8-%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8%20%20&f=false{{!}} |archive-date=20 जनवरी 2013 |url-status=live }}</ref> टर्बाइनको गति परिभ्रामी हुने भएकाले यो इन्जिन [[विद्युत जेनरेटर|विद्युत जेनेरेटर]] घुमाउनको लागि पनि उपयुक्त मानिन्छ। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को लगभग ९० प्रतिशत विद्युत् ऊर्जा वाष्प टर्बाइनबाट उत्पन्न गर्ने गरिन्छ। [[वाष्प टर्बाइन]]को दक्षता अन्य [[ऊष्मा इन्जिन|ऊष्मा इन्जिन]]को तुलनामा धेरै हुन्छ। अधिक दक्षता वाष्पको प्रसारको लागि कयौँ चरणको प्रयोगबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। 'ग्याँस टर्बाइन'को विभिन्न परिभाषा दिन सकिन्छ। विस्तृत परिभाषा अनुसार ग्याँस टर्बाइन त्यो शक्तिको प्राथमिक स्रोत हो जसको सम्पूर्ण उष्मीय चक्रमा कार्यकारी तरल ग्याँस अवस्थामा रहन्छ र जसको सबै पुर्जाको गति परिभ्रामी हुन्छ। ग्याँस टर्बाइनको प्रयोग [[हवाईजहाज|हवाई विमान]], [[रेल यातायात|रेल]], [[पानी जहाज|पानीजहाज]], [[विद्युतीय जेनेरेटर]], [[पम्प]], [[कम्प्रेसर|ग्याँस कम्प्रेसर]], र [[ट्याङ्क]]मा गरिन्छ।<ref>{{cite book |last1=Sonntag |first1=Richard E. |last2=Borgnakke |first2=Claus |title=Introduction to engineering thermodynamics |year=2006 |publisher=John Wiley |isbn=9780471737599 |edition= Second}}</ref> ==बिकासको समयरेखा== [[File:John Barber's gas turbine.jpg|thumb|upright=0.7|Sketch of John Barber's gas turbine, from his patent]] *५० ई.: [[हिरो अफ अलेक्जान्ड्रिया]]को इन्जिनको प्रारम्भिक अभिलेख. यसले आधुनिक टर्बाइन इन्जिन काम गर्ने भौतिकी सिद्धान्तको प्रदर्शन गर्यो।<ref name=":SY1">{{Cite book| title= Gas Turbine Powerhouse|last=Eckardt |first=Dietrich |date=2014 |chapter =3.2 Early Attempts with the Gas Turbine Principle|publisher=Oldenbourg Verlag Munchen|language=en| isbn=9783486735710}}</ref> *१००० ई. : "Trotting Horse Lamp" ({{zh|c=走马灯}}, ''zŏumădēng'') सोङ वंशको प्रारम्भमा चिनियाँ हरूले प्रयोग गर्थे । जब लालटिन बालिन्थ्यो, तातो हावा माथि बग्थ्यो र इम्पेलर घुमाउन्थ्यो।<ref>{{cite book |first1=B. |last1=Zhang |editor1-last=Lu |editor1-first=Yongxiang |title=A History of Chinese Science and Technology: Volume 3 |date=14 December 2014 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3662441626 |pages=308–310 |url=https://books.google.com/books?id=Js_lBAAAQBAJ&pg=PA310}}</ref> *1500: [[लियोनार्दो दा भिन्ची]]ले <nowiki>'''</nowiki>स्मोक ज्याक <nowiki>'''</nowiki> चित्र बनाएका थिए । आगोबाट तातो हावा फायरप्लेसको निकास नली (exhaust duct)मा माउन्ट गरिएको सिंगल -स्टेज एक्सियल टर्बाइन रोटर( single-stage axial turbine rotor) बाट निस्कन्छ र [[गियर]]-चेन जडानद्वारा रोस्टिङ स्पिटलाई घुमाउँछ। *1791: पहिलो वास्तविक ग्यास टर्बाइनको लागि पेटेन्ट इङ्ल्यान्डका जोन बार्बरलाई दिइएको थियो। उनको आविष्कारमा आधुनिक दिनको ग्यास टर्बाइनहरूमा उपस्थित अधिकांश तत्वहरू थिए। टर्बाइनलाई घोडाविहीन गाडी चलाउनको लागि डिजाइन गरिएको थियो। <ref>{{cite web|url=http://web.mit.edu/aeroastro/labs/gtl/early_GT_history.html |title=Massachusetts Institute of Technology Gas Turbine Lab |publisher=Web.mit.edu |date=27 August 1939 |access-date=13 August 2012}}</ref><ref>UK patent no. 1833 – Obtaining and Applying Motive Power, & c. A Method of Rising Inflammable Air for the Purposes of Procuring Motion, and Facilitating Metallurgical Operations</ref> *1894: सर चार्ल्स पार्सनले स्टीम टर्बाइनको साथ जहाज चलाउने विचारलाई पेटेन्ट गरे, र एक प्रदर्शनी जहाज, टर्बिनिया निर्माण गरे, जुन त्यतिबेलाको सबैभन्दा छिटो जहाज थियो। *१८९९: चार्ल्स गोर्डन कर्टिसले अमेरिकामा पहिलो ग्यास टर्बाइन इन्जिनको पेटेन्ट गरे। <ref>{{cite web|url=http://www.asme.org/Communities/History/Resources/Curtis_Charles_Gordon.cfm |title=History – Biographies, Landmarks, Patents |publisher=ASME |date=10 March 1905 |access-date=13 August 2012}}</ref> *१९००: सानफोर्ड अलेक्जेंडर मोसले ग्यास टर्बाइनहरूमा एक शोधपत्र पेश गरे। मोस १९०३ मा, लिन, म्यासाचुसेट्स मा जनरल इलेक्ट्रिक को स्टीम टर्बाइन विभाग को लागी एक इन्जिनियर बने।<ref name="Leyes">Leyes, p.231-232.</ref> त्यहाँ रहँदा, उनले [[टर्बोचार्जर]]को विकासमा आफ्ना केही अवधारणाहरू लागू गरे। <ref name="Leyes" /> *१९०३ : नर्वेको एक व्यक्ति, एगिडियस एलिङ्ले पहिलो ग्यास टर्बाइन निर्माण गरे जुन आफ्नै पुर्जाहरू चलाउनको लागि आवश्यक भन्दा बढी शक्ति उत्पादन गर्न सक्षम थियो, जुन त्यस समयमा एक उपलब्धि मानिन्थ्यो जब वायुगतिकी बारे ज्ञान सीमित थियो। रोटरी कम्प्रेसर र टर्बाइनको प्रयोग गरेर यसले ११ [[हर्स पावर|हर्सपावर]] उत्पादन गर्यो। <ref name="ASMEAElling">Bakken, Lars E et al., p.83-88. "Centenary of the First Gas Turbine to Give Net Power Output: A Tribute to Ægidius Elling". ASME. 2004</ref> *१९०४: फ्रान्ज स्टोल्जले आफ्नो १८७३ को पहिलेको पेटेन्ट आवेदनको आधारमा डिजाइन गरेको ग्यास टर्बाइन इन्जिन बर्लिनमा निर्माण र परीक्षण गरिएको थियो। स्टोल्ज ग्यास टर्बाइन आफ्नै सञ्चालनलाई निरन्तरता दिन धेरै अक्षम थियो।<ref name=":SY1"/> *१९०६: फ्रान्समा आर्मेनगाउड-लेमेल ग्यास टर्बाइनको परीक्षण गरियो। यो अपेक्षाकृत ठूलो मेसिन थियो जसमा अगस्टे रेटोद्वारा डिजाइन गरिएको र ब्राउन बोभेरी कम्पनीद्वारा निर्मित २५ चरणको सेन्ट् रिफ्युगल कम्प्रेसर प्रयोग गरिएको थियो। ग्यास टर्बाइनले आफ्नै हावा कम्प्रेसन कायम राख्न सक्थ्यो तर उपयोगी कार्य उत्पादन गर्न धेरै अक्षम थियो। <ref name=":SY1"/> *१९१०: होल्जवर्थ इम्पल्स टर्बाइन (पल्स कम्बसन)ले {{cvt|150|kW|hp|round=5}} हासिल गर्यो। <ref name=":SY1"/> *1947: मेट्रोपोलिटन भिकर्स जि वान (ग्याट्रिक) रोयल नेवी को M.G.B 2009 जहाजमा समुद्री ट्रायल पूरा गरेर पहिलो मरिन ग्यास टर्बाइन बन्यो।<ref>{{cite news|title=Post War Advances in Propulsion| url=https://www.thetimes.co.uk/archive/article/1953-06-15/20/2.html?region=global#start%3D1953-06-14%26end%3D1953-06-15%26terms%3Dturbine%26back%3D/tto/archive/find/turbine/w:1953-06-14%7E1953-06-15/1%26next%3D/tto/archive/frame/goto/turbine/w:1953-06-14%7E1953-06-15/2 | work=The Times| page=20| date=15 June 1953|access-date=8 Jan 2021}}</ref><ref>{{Cite report|title=The Marine Gas Turbine-The UK Provides a Case Study in Technological Development|last=Nunn|first=Robert H|date=25 February 1977|publisher=US Office of Naval Research|pages=5|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419065804/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf|url-status=live|archive-date=19 April 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419065804/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a037686.pdf |date=19 April 2021 }}</ref> *1995: सीमेन्स ठूलो बिजुली बनाउने वाला ग्याँस टर्बाइन बनाउने पहिलो कम्पनी बन्यो। यसको आफ्नो प्रोडक्शन मोडलमा सिंगल क्रिस्टल टर्बाइन ब्लेड टेक्नोलोजीको प्रयोग गरेको थियो, जसबाट सञ्चालन तापक्रम धेरै हुन्छ र दक्षता पनि धेरै हुन्छ।<ref>{{cite web |url=https://www.americanscientist.org/article/each-blade-a-single-crystal |title=Each Blade a Single Crystal |work=American Scientist |first=Lee S. |last=Langston |access-date=2019-01-25|date=6 February 2017 }}</ref> *२०११: मित्सुबिशी हेवी इन्डस्ट्रिजले टकासगो, हैगोमा पहिलो >६०% दक्षता कम्बाइन साइकल ग्यास टर्बाइन (M501J) को परीक्षण गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |title=Test Results of the World's First 1,600C J-series Gas Turbine |first=Satoshi |last=Hada |access-date=15 October 2015 |display-authors=etal |archive-date=16 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016100414/https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016100414/https://www.mhi-global.com/company/technology/review/pdf/e491/e491018.pdf |date=16 October 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |title=Gas Turbines breaking the 60% efficiency barrier |website=Cogeneration & On-Site Power Production |date=5 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930233542/http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |archive-date=2013-09-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930233542/http://www.cospp.com/articles/print/volume-11/issue-3/features/gas-turbines-breaking.html |date=2013-09-30 }}</ref> ==ग्याँस टर्बाइनको मुख्य उपकरणहरू== * [[कम्प्रेसर]] * दहन कक्ष (कम्बसन च्याम्बर) * [[टर्बाइन]] == सञ्चालन सिद्धान्त == [[File:Brayton cycle.svg|thumb|The [[Brayton cycle]] ]] ==फाइदा तथा बेफाइदा == ग्याँस टर्बाइन इन्जिनको फाइदा तथा बेफाइदा निम्नानुसार छन्:<ref>{{cite web|last=Brain |first=Marshall |url= http://science.howstuffworks.com/turbine2.htm |title=How Gas Turbine Engines Work |publisher=Science.howstuffworks.com |date=1 April 2000 |access-date=13 March 2016}}</ref> ===फाइदा=== * [[रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन]]को तुलना धेरै उच्च क्षमता- तौल अनुपात * समान पावर रेटिङको लागि रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा सानो आकार * मुख्य साफ्टको एकनासको आवर्तन हुने भएकाले रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा कम कम्पन हुने *रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको भन्दा थोरै चलायमान अङ्ग हुने भएकाले मर्मतसम्भार खर्च कम तथा पाटपुर्जा भरपर्दो हुन्छ। * खेर जाने ताप पुरै निकास हुन्छ। र यो खेर जाने तापलाई बोइलरमा पानी तताउन प्रयोग गर्न सकिन्छ। * रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको तुलनामा उच्च्तम प्रेसर कम हुन्छ। * लुब्रिकेटिङ आयलको न्यून खपत र खर्च * विविध प्रकारको उर्जाबाट सञ्चालन गर्न सकिने * [[कार्बन मोनोअक्साइड|कार्बन मोनो अक्साइड]] र हाइड्रोकार्बन जस्ता विषालु ग्याँसको निकै कम उत्सर्जन ===सिमितता === * निर्माणमा उच्च तापक्रम सहन गर्ने सक्ने विशेष वस्तुको उपयोग हुने भएकाले इन्जिनको खर्च धेरै उच्च हुन्छ * नमुना गतिमा रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन भन्दा कम दक्ष हुन्छ। * [[रेसिप्रोकेटिङ इन्जिन]]को तुलनामा जटिल र लामो स्टार्टअप * [[ऊर्जा|उर्जा]]को मागमा परिवर्तन आएमा रेसिप्रोकेटिङ इन्जिनको तुलनामा प्रतिक्रिया देखाउन कमजोर == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[ताप चक्र]] * [[डिजेल इन्जिन]] * [[पेट्रोल इन्जिन]] * [[वाष्प टर्बाइन]] * [[टर्बोचार्जर]] {{ढाँचा:Heat engines}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:इन्जिन]] [[श्रेणी:मेकानिकल इन्जिनियरिङ]] [[श्रेणी:आन्तरिक दहन इन्जिन]] [[श्रेणी:टर्बाइन]] 9hli5jyinh3wtr330zeolfb9umugy8f 0 133945 1356871 1152373 2026-05-27T15:00:48Z Bishaldev100 28807 1356871 wikitext text/x-wiki [[File:Haber-Bosch-En.svg|upright=3.6|thumb|center| हेबर प्लान्ट]] '''हाबर प्रक्रिया''' (Haber process) वा हाबर-बोश प्रक्रिया (Haber–Bosch process) [[नाइट्रोजन यौगिकीकरण]] (Nitrogen fixation) को एक कृत्रिम प्रक्रिया हो। यसका साथसाथै, यो प्रक्रिया वर्तमान समयमा [[तिक्ताति|अमोनियाको]] औद्योगिक उत्पादनको मुख्य विधि हो। यस प्रक्रियाको नाम जर्मन रसायनशास्त्री फ्रिट्ज हेबर र कार्ल बोशको नाममा राखिएको हो, जसले [[२० औं शताब्दी]]को प्रारम्भमा यस प्रक्रियाको विकास गरेका थिए। यस प्रक्रियामा, वायुमण्डलीय [[नाइट्रोजन]] (N ₂ ) [[हाइड्रोजन|हाइड्रोजन]] (H ₂₎ सँग प्रतिक्रिया गरेर अमोनिया (NH ₃) मा परिणत हुन्छ। यसले धातु उत्प्रेरक र उच्च तापमान र दबाब प्रयोग गर्दछ। : N ₂ + 3 H ₂ → 2 NH ₃&nbsp;(ΔH = −92.4 kJ mol ⁻¹ ) हाबर प्रक्रिया को विकास हुनु अघि, एक औद्योगिक स्तर मा अमोनिया को उत्पादन एक कठिन कार्य थियो। <ref name=Smil_2004_Enriching>{{cite book|last1=Smil|first1=Vaclav|title=Enriching the earth : Fritz Haber, Carl Bosch, and the transformation of world food production|date=2004|publisher=MIT|location=Cambridge, Mass.|isbn=9780262693134|edition=1st MIT Press paperback}}</ref><ref name=hager>{{cite book|last1=Hager|first1=Thomas|title=The alchemy of air : a Jewish genius, a doomed tycoon, and the scientific discovery that fed the world but fueled the rise of Hitler|url=https://archive.org/details/alchemyofairjewi0000hage|date=2008|publisher=Harmony Books|location=New York|isbn=978-0-307-35178-4|edition=1st}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sittig|first1=Marshall|title=Fertilizer industry : processes, pollution control, and energy conservation|url=https://archive.org/details/fertilizerindust0000sitt|date=1979|publisher=Noyes Data Corp.|location=Park Ridge, N.J.|isbn=0-8155-0734-8}}</ref> तीन भाग हाइड्रोजन र एक भाग नाइट्रोजनलाई २००-९०० वायुमण्डलीय चाप, ५००'C तापक्रम, उत्प्रेरक फलाम र प्रमोटर मोलीब्डेनमको उपस्थितिमा एमोनिया ग्यास बनाउने औद्योगिक बिधिलाई हेबर प्रकृया भनिन्छ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] [[श्रेणी:नाइट्रोजन]] k0qgtkalf9xi8qckp5xj1rn6t4hafiy 1356872 1356871 2026-05-27T15:02:50Z Bishaldev100 28807 1356872 wikitext text/x-wiki [[File:Haber-Bosch-En.svg|upright=3.6|thumb|center| हेबर प्लान्ट]] '''हाबर प्रक्रिया''' (Haber process) वा हाबर-बोश प्रक्रिया (Haber–Bosch process) [[नाइट्रोजन यौगिकीकरण]] (Nitrogen fixation) को एक कृत्रिम प्रक्रिया हो। यसका साथसाथै, यो प्रक्रिया वर्तमान समयमा [[तिक्ताति|अमोनियाको]] औद्योगिक उत्पादनको मुख्य विधि हो। यस प्रक्रियाको नाम जर्मन रसायनशास्त्री फ्रिट्ज हेबर र कार्ल बोशको नाममा राखिएको हो, जसले [[२० औं शताब्दी]]को प्रारम्भमा यस प्रक्रियाको विकास गरेका थिए। यस प्रक्रियामा, वायुमण्डलीय [[नाइट्रोजन]] (N ₂ ) [[हाइड्रोजन|हाइड्रोजन]] (H ₂₎ सँग प्रतिक्रिया गरेर अमोनिया (NH ₃) मा परिणत हुन्छ। यसले धातु उत्प्रेरक र उच्च तापमान र दबाब प्रयोग गर्दछ। : N ₂ + 3 H ₂ → 2 NH ₃&nbsp;(ΔH = −92.4 kJ mol ⁻¹ ) हाबर प्रक्रिया को विकास हुनु अघि, एक औद्योगिक स्तर मा अमोनिया को उत्पादन एक कठिन कार्य थियो। <ref name=Smil_2004_Enriching>{{cite book|last1=Smil|first1=Vaclav|title=Enriching the earth : Fritz Haber, Carl Bosch, and the transformation of world food production|date=2004|publisher=MIT|location=Cambridge, Mass.|isbn=9780262693134|edition=1st MIT Press paperback}}</ref><ref name=hager>{{cite book|last1=Hager|first1=Thomas|title=The alchemy of air : a Jewish genius, a doomed tycoon, and the scientific discovery that fed the world but fueled the rise of Hitler|url=https://archive.org/details/alchemyofairjewi0000hage|date=2008|publisher=Harmony Books|location=New York|isbn=978-0-307-35178-4|edition=1st}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sittig|first1=Marshall|title=Fertilizer industry : processes, pollution control, and energy conservation|url=https://archive.org/details/fertilizerindust0000sitt|date=1979|publisher=Noyes Data Corp.|location=Park Ridge, N.J.|isbn=0-8155-0734-8}}</ref> तीन भाग हाइड्रोजन र एक भाग नाइट्रोजनलाई २००-९०० वायुमण्डलीय चाप, ५००'C तापक्रम, [[उत्प्रेरक]] फलाम र प्रमोटर मोलीब्डेनमको उपस्थितिमा एमोनिया ग्यास बनाउने औद्योगिक बिधिलाई हेबर प्रकृया भनिन्छ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:रसायन शास्त्र]] [[श्रेणी:नाइट्रोजन]] t1mpbhduj17u0xvfetz791dcu7cn72n 0 135375 1356860 1270014 2026-05-27T12:50:39Z ~2026-31407-91 78935 1356860 wikitext text/x-wiki {{Infobox electronic component | name = विद्युतीय ब्याट्री | image = File:Batteries.jpg | image_size = 250 | caption = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery | type = Power source | working_principle = [[Electrochemical reactions]], [[Electromotive force]] | invented = | first_produced = 1800s | symbol = [[File:IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg|150px]] | symbol_caption = The [[electronic symbol|symbol]] for a battery in a [[circuit diagram]]. It originated as a schematic drawing of the earliest type of battery, a [[voltaic pile]]. }} '''ब्याट्री''' भनेको [[विद्युत|विद्युतीय]] उपकरणहरू चलाउनको लागि बाह्य जडानहरू <ref>{{Cite book|title=Battery Reference Book|date=2000-03-20|page=Glossary 3|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&q=battery%20one%20or%20more%20cells&pg=PA11|access-date=2016-03-18}}</ref> भएको एक वा बढी [[इलेक्ट्रोकेमिकल सेल|इलेक्ट्रोकेमिकल सेलहरू]] मिलेर बनेको [[विद्युत शक्ति|विद्युत शक्तिको]] स्रोत हो। यसको घनात्मक टर्मिनललाई क्याथोड र ऋणात्मक टर्मिनललाई एनोड भनिन्छ।<ref name="Pauling1988">{{Cite book|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|date=1988|location=New York|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]}}</ref> न जब ब्याट्रीले पावर आपूर्ति गरिरहेको हुन्छ, [[क्याथोड]] बाट [[एनोड]]तर्फ इलेक्ट्रोनको प्रवाह हुन्छ । जब ब्याट्री बाह्य विद्युतीय लोडमा जडान हुन्छ, [[रेडक्स]] प्रतिक्रियाले उच्च-ऊर्जा भएको रिएक्टेन्टहरूलाई निम्न-ऊर्जा उत्पादनहरूमा रूपान्तरण गर्छ, र विद्युत ऊर्जाको रूपमा बाह्य सर्किटमा प्रवाह गर्छ। ऐतिहासिक रूपमा "ब्याट्री" शब्दले विशेष गरी धेरै सेल मिलेर बनेको उपकरणलाई बुझाउँछ; यद्यपि, प्रयोग एकल सेल बनेका उपकरणहरू समावेश गर्न विकसित भएको छ। <ref>{{Cite book|title=Batteries for Portable Devices|date=2005-01-25|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&q=battery%20two%20or%20more%20cells&pg=PA1|access-date=2016-03-18}}</ref> प्राइमरी (एकल-प्रयोग वा "डिस्पोजेबल") ब्याट्रीहरू एक पटक प्रयोग गरिन्छ र फालिन्छ, यसको रासायानिक प्रतिक्रिया अपरिवर्तनीय हुन्छन्; एउटा सामान्य उदाहरण [[टर्चलाइट|फ्ल्यासलाइट]] र धेरै पोर्टेबल इलेक्ट्रोनिक उपकरणहरूको लागि प्रयोग गरिने [[क्षारीय ब्याट्री]] हो। [[रिचार्जेबल ब्याट्री|सेकेन्डरी (रिचार्जेबल) ब्याट्रीहरू]] लागू विद्युतीय प्रवाह प्रयोग गरेर धेरै पटक डिस्चार्ज र रिचार्ज गर्न सकिन्छ; इलेक्ट्रोडको मूल संरचना करेन्टद्वारा पुनर्स्थापित गर्न सकिन्छ। यसको उदाहरणहरू सवारी साधनहरूमा प्रयोग हुने [[लिड एसिड ब्याट्री|लिड-एसिड ब्याट्रीहरू]] र [[ल्याप्टप|ल्यापटप]] र [[मोबाइल फोन|मोबाइल फोनहरू]] जस्ता पोर्टेबल इलेक्ट्रोनिक्सका लागि प्रयोग हुने [[लिथियम आयन ब्याट्री|लिथियम-आयन]] ब्याट्री हुन्। ब्याट्रीहरू धेरै आकार र क्षमतामा आउँछन्, हाते घडीमा प्रयोग हुने सानो सेल देखि कोठाको आकारको विशाल ब्याट्री बैंकहरू जुनले [[टेलिफोन एक्सचेन्ज|टेलिफोन एक्सचेन्जहरू]] र कम्प्युटर [[डाटा सेन्टर|डाटा केन्द्रहरूको]] लागि स्ट्यान्डबाइ वा आपतकालीन शक्ति प्रदान गर्दछ। ब्याट्रीहरूमा पेट्रोल जस्ता सामान्य [[इन्धन|इन्धनहरू]] भन्दा धेरै कम [[विशिष्ट ऊर्जा]] (प्रति एकाइ द्रव्यमान ऊर्जा) हुन्छ। अटोमोबाइलहरूमा, यो [[आन्तरिक दहन इन्जिन|दहन इन्जिन]]को तुलनामा, विद्युतीय ऊर्जालाई मेकानिकल कार्यमा रूपान्तरण गर्न [[विद्युतीय मोटर|विद्युतीय मोटरहरू]]को उच्च दक्षताले केही हदसम्म बराबर हुन्छ। == इतिहास == === आविष्कार === [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन|बेन्जामिन फ्रयाङ्कलिन]]ले पहिलो पटक १७४९ मा "ब्याट्री" शब्द प्रयोग गरेका थिए जब उनले [[लेडेन जार]] क्यापेसिटरहरूको सेट प्रयोग गरेर बिजुलीको प्रयोग गर्दै थिए। <ref>{{Cite web |date=30 April 2015 |title=The history and development of batteries |url=https://phys.org/news/2015-04-history-batteries.html}}</ref> फ्र्याङ्कलिनले धेरै जारहरूलाई एकीकृत गरेर यसलाई "ब्याट्री" को रूपमा वर्णन गरेका थिए । सैनिक शब्दावलीमा "ब्याट्री"ले संगै काम गर्ने हतियारको समूहलाई जनाउछ। <ref>{{Cite web |title="Electrical battery" of Leyden jars - The Benjamin Franklin Tercentenary |url=http://www.benfranklin300.org/frankliniana/result.php?id=72&sec=0 |website=www.benfranklin300.org}}</ref> इटालियन भौतिकशास्त्री [[अलेसान्द्रो भोल्टा|एलेसेन्ड्रो भोल्टाले]] १८०० मा पहिलो इलेक्ट्रोकेमिकल ब्याट्री, [[भोल्टिक ढेर|भोल्टेइक पाइलको]] निर्माण र वर्णन गरेका थिए <ref>{{Cite web |title=Meet the Inventor of the First Battery, Alessandro Volta |url=https://www.thoughtco.com/alessandro-volta-1992584 |access-date=2023-10-06 |website=ThoughtCo |language=en}}</ref> यो यो नुनिलो पानीले भिजेको कागजले अलग गरिएको [[तामा]] र [[जस्ता]]को प्लेटहरूको चाङ थियो, जसले पर्याप्त समयको लागि स्थिर करेन्ट उत्पादन गर्न सक्थ्यो । भोल्टाले [[भोल्टेज]] उत्पत्तिको कारण [[रासायनिक प्रतिक्रिया]] हो भनेर बुझेका थिएनन्। उनले ती सेलहरू उर्जाको अविरल अक्षय स्रोत हुन् भन्ने सोचेका थिए। <ref>Stinner, Arthur. [http://home.cc.umanitoba.ca/~stinner/stinner/pdfs/2007-alessandro.pdf Alessandro Volta and Luigi Galvani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910203520/http://home.cc.umanitoba.ca/~stinner/stinner/pdfs/2007-alessandro.pdf|date=10 September 2008}} (PDF). Retrieved 11 August 2008.</ref> == प्रकार == प्राइमरी र सेकेन्डरी ब्याट्री ब्याट्रीहरूलाई [[प्राइमरी ब्याट्री|प्राइमरी]] र [[रिचार्जेबल ब्याट्री|सेकेन्डरी]]को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ: * प्राइमरी ब्याट्रीहरू ऊर्जा समाप्त नभएसम्म प्रयोग गर्ने र त्यसपछि फाल्ने । यसमा भएको रासायनिक प्रतिक्रियाहरू सामान्यतया उल्टाउन मिल्दैन, त्यसैले यसलाई रिचार्ज गर्न सकिँदैन। जब ब्याट्रीमा रिएक्टेन्टहरूको आपूर्ति समाप्त हुन्छ, ब्याट्रीले करेन्ट उत्पादन रोकिन्छ र बेकार हुन्छ। <ref>Dingrando 675.</ref> * सेकेन्डरी ब्याट्री रिचार्ज गर्न सकिन्छ; अर्थात्, यसको रासायनिक प्रतिक्रियाहरू सेलमा [[विद्युत धारा|विद्युतीय करेन्ट]] प्रवाह गरेर उल्टाउन सकिन्छ। यसले मूल रासायनिक रिएक्टेन्टहरू पुन: उत्पन्न गर्दछ, त्यसैले तिनीहरू प्रयोग गर्न, रिचार्ज गर्न र धेरै पटक पुन: प्रयोग गर्न सकिन्छ। <ref>Fink, Ch. 11, Sec. "Batteries and Fuel Cells."</ref> == खतराहरू == ब्याट्री विस्फोट सामान्यतया गलत प्रयोग वा खराबी, जस्तै प्राइमरी ब्याट्रीलाई रिचार्ज गर्ने प्रयास, वा [[सर्ट सर्किट|सर्ट सर्किटको कारणले]] हुन्छ। जब ब्याट्री अत्यधिक दरमा रिचार्ज हुन्छ, [[उदजन|हाइड्रोजन]] र [[प्राणवायु|अक्सिजनको]] विस्फोटक ग्यास ब्याट्री भित्रबाट निस्कने भन्दा छिटो उत्पादन हुन सक्छ, यसले गर्दा दबाब सिर्जना हुन्छ र ब्याट्री केस अन्ततः विस्फोट हुन्छ। चरम अवस्थामा, ब्याट्रीको रसायन खतरनाक रुपमा स्प्रे हुन्छ र चोट पुर्याउन सक्छ। यदि ब्याट्री सेल धेरै छिटो चार्ज भयो भने, यसले सर्ट सर्किट निम्त्याउन सक्छ, जसले विस्फोट र आगो निम्त्याउँछ"। <ref>{{Cite web |last=Hislop |first=Martin |date=1 March 2017 |title=Solid-state EV battery breakthrough from Li-ion battery inventor John Goodenough |url=http://theamericanenergynews.com/markham-on-energy/solid-state-battery-advance-goodenough |access-date=15 March 2017 |website=North American Energy News |publisher=The American Energy News.}}</ref> <ref>{{Cite web |title=battery hazards |url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLAAoauVs9gEUQ1QfaueaDCjTMb9LoPEjX |access-date=20 September 2018 |website=YouTube}}</ref> सर्ट सर्किटले धेरै ठूला करेन्ट उत्पन्न हुँदा कारको ब्याट्रीहरू विस्फोट हुने सम्भावना हुन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Template:Galvanic cells}} [[श्रेणी:विद्युतीय ब्याट्री]] abq2ruyqyr8u6uih06uqlk75zjimcq5 10 135376 1356862 1355042 2026-05-27T13:21:04Z Bishaldev100 28807 1356862 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Galvanic cells | state = {{{state|{{{1<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}}}}} | title = [[वैद्युत-रासायनिक सेल]] | image = [[File:Galvanic Cell.svg|150px|Galvanic cell]] | listclass = hlist | group1 = प्रकार | list1 = * [[ग्याल्भानिक सेल]] * [[Voltaic pile]] * [[विद्युतीय ब्याट्री|ब्याट्री]] ** [[Flow battery]] ** [[ट्रफ सेल]] * [[Concentration cell]] * [[फ्युल सेल]] * [[Thermogalvanic cell]] | group2 = {{longitem|[[प्राइमरी ब्याट्री|प्राइमरी ब्याट्री]]<br/>{{nobold|(रिचार्ज गर्न नमिल्ने)}}}} | list2 = <!--Alphabetic--> * [[अल्कलाइन ब्याट्री|अल्कलाइन]] * [[एल्मुनियम-एयर ब्याट्री|एल्मुनियम-एयर]] * [[बन्सेन सेल|बन्सेन]] * [[क्रोमिक एसिड सेल|क्रोमिक एसिड]] * [[क्लार्क सेल|क्लार्क]] * [[डेनिएल सेल|डेनिएल]] * [[शुष्क सेल|शुष्क सेल]] * [[Edison–Lalande cell|Edison–Lalande]] * [[ग्रोभ सेल|ग्रोभ]] * [[Leclanché cell|Leclanché]] * [[लिथियम धातु ब्याट्री|लिथियम धातु]] * [[Lithium–air battery|Lithium–air]] * [[Mercury battery|Mercury]] * [[Metal–air electrochemical cell|Metal–air battery]] * [[Nickel oxyhydroxide battery|Nickel oxyhydroxide]] * [[Silicon–air battery|Silicon–air]] * [[Silver oxide battery|Silver oxide]] * [[Weston cell|Weston]] * [[Zamboni pile|Zamboni]] * [[Zinc–air battery|Zinc–air]] * [[Zinc–carbon battery|Zinc–carbon]] | group3 = {{longitem|[[रिचार्जेबल ब्याट्री]]<br/>{{nobold|(रिचार्ज गर्न सकिने)}}}} | list3 = <!--Alphabetic--> * [[Automotive battery|Automotive]] * [[लिड एसिड ब्याट्री|लिड एसिड]] ** [[VRLA battery|gel–VRLA]] * [[लिथियम-एयर ब्याट्री|लिथियम एयर]] * [[लिथियम आयन ब्याट्री|लिथियम आयन]]<!-- do not add a hyphen here: it's not an attributive use without a noun following it --> ** [[लिथियम पोलिमर ब्याट्री|लिथियम पोलिमर]] ** [[लिथियम आइरन फोस्फेट ब्याट्री|लिथियम आइरन फोस्फेट]] ** [[लिथियम-टाइटेनेट ब्याट्री|लिथियम टाइटेनेट]] ** [[लिथियम-सल्फर ब्याट्री|लिथियम-सल्फर]] ** [[Dual carbon battery|Dual carbon]] * [[Metal–air electrochemical cell|Metal–air battery]] * [[Molten-salt battery|Molten salt]] * [[Nanopore battery|Nanopore]] * [[Nanowire battery|Nanowire]] * [[Nickel–cadmium battery|Nickel–cadmium]] * [[Nickel–hydrogen battery|Nickel–hydrogen]] * [[Nickel–iron battery|Nickel–iron]] * [[Nickel–lithium battery|Nickel–lithium]] * [[Nickel–metal hydride battery|Nickel–metal hydride]] * [[Nickel–zinc battery|Nickel–zinc]] * [[Polysulfide–bromide battery|Polysulfide–bromide]] * [[Potassium-ion battery|Potassium ion]]<!-- do not add a hyphen here: it's not an attributive use without a noun following it --> * [[Rechargeable alkaline battery|Rechargeable alkaline]] * [[Silver zinc battery|Silver–zinc]] * [[Silver–cadmium battery|Silver–cadmium]] * [[Sodium-ion battery|Sodium ion]]<!-- do not add a hyphen here: it's not an attributive use without a noun following it --> * [[Sodium–sulfur battery|Sodium–sulfur]] * [[Solid-state battery|Solid state]]<!-- do not add a hyphen here: it's not an attributive use without a noun following it --> * [[Vanadium redox battery|Vanadium redox]] * [[Zinc–bromine battery|Zinc–bromine]] * [[Zinc–cerium battery|Zinc–cerium]] | group4 = {{longitem|Other cell}} | list4 = <!--Alphabetic--> * [[फ्युल सेल]] * [[सोलार सेल]] * [[Atomic battery]] | group5 = Cell parts | list5 = * [[एनोड]] * [[Binder (material)|Binder]] * [[उत्प्रेरण|उत्प्रेरक]] * [[क्याथोड]] * [[इलेक्ट्रोड]] * [[इलेक्ट्रोलाईट]] * [[Half-cell]] * [[आयन]] * [[Salt bridge]] * [[Semipermeable membrane]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 850tk4kose397n8jigzdsso5l3gjd8x 0 137097 1356875 1322363 2026-05-27T16:01:01Z CommonsDelinker 144 Badge_of_the_Indian_Air_Force.png हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]]ले per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Badge of the Indian Air Force.png|]] को कारणले हटाएका कारण । 1356875 wikitext text/x-wiki {{Infobox military unit | unit_name = भारतीय वायुसेना | image = | image_size = | caption = भारतीय वायुसेनाको प्रतीक | start_date = {{Start date and age|df=yes|1950|01|26}} ''(वर्तमान सेवाको रूपमा)'' ---- {{Start date and age|df=yes|1932|10|08}} (''शाही भारतीय वायुसेनाको रूपमा'') ---- | country = {{flag|भारत}} | allegiance = | branch = | type = [[वायुसेना]] | role = [[हवाई युद्ध]] | size = १७०,५७६ सक्रिय मानिसहरू<ref>{{cite web |url=http://www.news18.com/news/india/20-sailor-shortage-in-navy-15-officer-posts-vacant-in-army-nirmala-sitharaman-tells-parliament-1616303.html |title=20% Sailor Shortage in Navy, 15% Officer Posts Vacant in Army, Nirmala Sitharaman Tells Parliament |date=27 December 2017 |access-date=2017-12-28 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227162941/http://www.news18.com/news/india/20-sailor-shortage-in-navy-15-officer-posts-vacant-in-army-nirmala-sitharaman-tells-parliament-1616303.html |archive-date=27 December 2017}}</ref> <br /> १४०,००० आरक्षित मानिसहरू<ref name="Military2021">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T8M7zgEACAAJ|title=The Military Balance 2021|last=(Iiss)|first=The International Institute of Strategic Studies|date=25 February 2021|publisher=Routledge, Chapman & Hall, 10,000 civilian personnel Incorporated|isbn=978-1-032-01227-8|language=en}}</ref> <br /> लगभग १९२६+ विमानहरू< | command_structure = [[भारतीय सशस्त्र बल]] | garrison = [[सचिवालय भवन, नयाँ दिल्ली]] | garrison_label = मुख्यालय | nickname = | patron = | motto = नभः स्पृशं दीप्तम् <br /> {{trans|"आकाश छुने महिमा"}}<ref>{{cite web |title=The IAF Motto|url=https://indianairforce.nic.in/content/iaf-motto|access-date=2019-11-23}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian Airforce Motto |url=https://afcat.cdac.in/AFCAT/motto.html |website=IAF Careers |access-date=31 May 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925170647/https://afcat.cdac.in/AFCAT/motto.html |date=25 September 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title=Touch The Sky With Glory – 86th Anniversary of Indian Air Force |url=https://www.youtube.com/watch?v=MFm1pCOl5W8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/MFm1pCOl5W8| archive-date=2021-12-12 |url-status=live|publisher= [[Press Information Bureau]]}}{{cbignore}}</ref> ([[श्रीमद्भगवद गीता]]बाट)<ref name="Mukundananda">{{cite web | last=Mukundananda | first=Swami | title=Chapter 11, Verse 24 – Bhagavad Gita, The Song of God – Swami Mukundananda | website=Bhagavad Gita, The Song of God – Swami Mukundananda | url=https://www.holy-bhagavad-gita.org/chapter/11/verse/24 | access-date=2021-07-06}}</ref> | colours = {{legend2|#002654|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend2|#64b4e6|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend2|#ffffff|border=1px solid #AAAAAA}} | colours_label = | march = {{plainlist| *छिटो: ''देश पुकारे जब सब को''<br />(जब राष्ट्रले बोलाउँछ) *ढिलो: ''वायु सेना निशान''<br />(वायुसेनाको प्रतीक) }} | mascot = | anniversaries = ८ अक्टोबर (वायुसेना दिवस)<ref>{{Cite web|title=IAF celebrates 87th Air Force Day – Abhinandan enthrals audience|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/iaf-celebrates-87th-air-force-day/history/slideshow/71488828.cms|access-date=2020-10-06|website=The Economic Times}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-10-03|title=In a first, Rafale fighter jet to feature in Air Force Day parade|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/in-a-first-rafale-fighter-jet-to-feature-in-air-force-day-parade/story-1jO9RbTpnO9g7NSevKGEPI.html|access-date=2020-10-06|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> | equipment = | equipment_label = | battles = {{Collapsible list | framestyle = border:none; padding:0; | title = उल्लेखनीय कार्यहरू | 1 =[[दोस्रो विश्व युद्ध]]|2 =[[पहिलो भारत-पाकिस्तान युद्ध]]|3 = [[कङ्गो सङ्कट]]|4 = [[गोवा आक्रमण]]|5 = [[दोस्रो भारत-पाकिस्तान युद्ध]]|7 = [[मेघना हेली पुल]]|8=[[बोयराको लडाइँ]]|9 = [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध]]|10 =[[कार्यवाही मेघदूत]]|11 =[[कार्यवाही पुमलाई]]|12 =[[कार्यवाही पवन]]|13 =[[कार्यवाही क्याक्टस]]|14 =[[कारगिल युद्ध]]| 15 =[[पाकिस्तानी नौसेना एट्लान्टिक गोलीबारी]]| 16 = [[सन् २०१९ को बालाकोट हवाई आक्रमण]] |17 =[[सन् २०१९ भारत-पाकिस्तान सीमा झडप]] | 18 =[[सन् २०२० चीन–भारत झडप]]|19 = [[कार्यवाही गङ्गा]] }} | decorations = | battle_honours = | battle_honours_label = | flying_hours = | website = {{Official URL}} <!-- Commanders --> | commander1 = [[भारतको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] [[द्रौपदी मुर्मु]] | commander1_label = [[कमान्डर-इन-चिफ]] | commander2 = [[जनरल (भारत)|जनरल]] [[अनिल चौहान]] | commander2_label = [[रक्षा प्रमुख (भारत)|रक्षा प्रमुख]] | commander3 = [[विवेकराम चौधरी]] | commander3_label = [[वायुसेना प्रमुख (भारत)|वायुसेना प्रमुख]] | commander4 = [[अमर प्रीत सिंह]] | commander4_label = [[वायुसेनाका उपप्रमुख (भारत)|वायुसेनाका उपप्रमुख]] | notable_commanders = {{plainlist| * [[भारतीय वायुसेनाका मार्शल]] [[अर्जन सिंह]] * [[वायुसेना प्रमुख (भारत)|वायुसेना प्रमुख]] [[प्रतापचन्द्र लाल]] * [[वायु मार्शल (भारत)|वायु मार्शल]] [[सुब्रतो मुखर्जी]] }} <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[चित्र:Roundel of India.svg|80px]] | identification_symbol_label = [[सैन्य विमान चिह्न|राउन्डेल]] | identification_symbol_2 = [[चित्र:Fin Flash of India.svg|80px]] | identification_symbol_2_label = [[सैन्य विमान चिह्न|फिन फ्ल्यास]] | identification_symbol_4 = [[चित्र:President's Colour of Indian Air Forces.svg|150px]] | identification_symbol_4_label = [[राष्ट्रपति रङ पुरस्कार|राष्ट्रपति रङ]] }} '''भारतीय वायुसेना''' [[भारतीय सशस्त्र बल]]को वायु शाखा हो। यसको प्राथमिक विशेष काम भारतीय हवाई क्षेत्र सुरक्षित गर्नु र सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा हवाई युद्ध सञ्चालन गर्नु हो। यो आधिकारिक रूपमा ८ अक्टोबर १९३२ मा [[बेलायती साम्राज्य|ब्रिटिस साम्राज्य]]को सहायक वायुसेनाको रूपमा स्थापित भएको थियो जसले [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]को समयमा भारतको उड्डयन सेवालाई उपसर्ग रोयलको साथ सम्मान गरेको थियो।<ref>{{cite web |title=Indian Air Force |url=http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=98 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409235005/http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=98 |archive-date=9 April 2009 |access-date=4 February 2019 |website=indianairforce.nic.in}}</ref> सन् १९५० यता भारतीय वायुसेनाले छिमेकी देश [[पाकिस्तान]]सँग चार पटक युद्ध गरिसकेको छ। भारतीय वायुसेनाले कार्यवाही गरेका अन्य प्रमुख कार्यवाहीहरूमा कार्यवाही विजय, कार्यवाही मेघदूत, कार्यवाही क्याक्टस र कार्यवाही पुमलाई समावेश छन्। भारतीय वायुसेनाको उद्देश्य शत्रुतापूर्ण शक्तिहरूसँगको संलग्नताभन्दा पनि विस्तारित छ, वायुसेनाले [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को शान्ति उद्देश्यमा भाग लिन्छ। [[भारतको राष्ट्रपति|भारतका राष्ट्रपति]]ले भारतीय वायुसेनाको सर्वोच्च कमाण्डरको दर्जा पाएका छन्। १ जुलाई २०१७ सम्म, १,७०,५७६ कर्मचारीहरू भारतीय वायुसेनामा सेवामा छन्। वायुसेनाको प्रमुख, एक एयर चीफ मार्शल, एक चार-तारा अधिकारी हो र वायुसेनाको परिचालन कमान्डको ठुलो हिस्साको लागि जिम्मेवार छ। भारतीय वायुसेनामा कुनै पनि समयमा एक भन्दा बढी सेवारत एसीएम छैनन्। भारतीय वायुसेनाको मार्शलको दर्जा भारतका राष्ट्रपतिले इतिहासमा एक पटक [[अर्जन सिंह]]लाई प्रदान गरेका छन्। २६ जनवरी २००२ मा, सिंह भारतीय वायुसेनाको पहिलो र अहिलेसम्म, केवल पाँच तारे स्तरका अधिकारी बने।<ref>{{cite web |date=16 September 2017 |title=Arjan Singh: IAF's 1965 war hero and the only five-star ranked officer |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/arjan-singh-iaf-s-1965-war-hero-marshal-and-the-only-five-star-ranked-officer/story-ivYKZLjoosj85xLLBZgB9J.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215742/http://www.hindustantimes.com/india-news/arjan-singh-iaf-s-1965-war-hero-marshal-and-the-only-five-star-ranked-officer/story-ivYKZLjoosj85xLLBZgB9J.html |archive-date=19 October 2017}}</ref> == उद्देश्य == भारतीय वायुसेनाको उद्देश्यलाई सन् १९४७ को सशस्त्र बल ऐन, भारतको संविधान र सन् १९५० को वायुसेना ऐनले परिभाषित गरेको छ। यसले आदेश दिन्छ कि हवाई युद्धस्थानमा:<blockquote>भारत र त्यहाँको प्रत्येक भागको रक्षाको लागि तयारी र युद्धको समयमा अनुकूल हुन सक्ने सबै कार्यहरू यसको अभियोजनको लागि र यसको समाप्ति पछि प्रभावकारी डिमोबिलाइजेसनको लागि समावेश छ।</blockquote> * भारतीय वायुसेनाको प्राथमिक उद्देश्य सेना र नौसेनाको समन्वयमा हवाई खतराहरूबाट राष्ट्र र यसको हवाई क्षेत्रको रक्षा गर्नु हो। * दोस्रो उद्देश्य प्राकृतिक विपत्ति र आन्तरिक अशान्तिको समयमा नागरिक शक्तिलाई सहयोग गर्नु हो। * भारतीय वायुसेनाले युद्धभूमिमा भारतीय सेनाका सैनिकहरूलाई नजिकको हवाई समर्थन प्रदान गर्दछ र रणनीतिक र सामरिक एयरलिफ्ट क्षमताहरू पनि प्रदान गर्दछ। * भारतीय वायुसेनाले भारतीय सेनाको लागि रणनीतिक एयर लिफ्ट वा सेकेन्डरी एयरलिफ्ट पनि प्रदान गर्दछ। * भारतीय वायुसेनाले भारतीय सशस्त्र बलका अन्य दुई शाखाहरू, अन्तरिक्ष विभाग र [[भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन|भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन]] (इसरो) सँग मिलेर एकीकृत अन्तरिक्ष सेल पनि सञ्चालन गर्दछ। * प्राकृतिक विपत्तिको समयमा सर्वसाधारणको उद्धार * अस्थिरता वा अन्य समस्याको स्थितिमा विदेशबाट भारतीय नागरिकहरूको उद्धार व्यवहारमा, यसलाई एक निर्देशनको रूपमा लिइन्छ जसको अर्थ भारतीय वायुसेनाले भारतीय हवाई क्षेत्रको सुरक्षा गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्दछ र यसैले सशस्त्र बलका अन्य शाखाहरूसँग मिलेर राष्ट्रिय हितलाई अगाडि बढाउँछ। भारतीय वायुसेनाले युद्धभूमिमा रहेका भारतीय सेनाका सैनिकहरूलाई नजिकको हवाई सहयोग प्रदान गर्नुका साथै रणनीतिक र सामरिक एयरलिफ्ट क्षमताहरू प्रदान गर्दछ। इन्टिग्रेटेड स्पेस सेल भारतीय सशस्त्र बल, नागरिक अन्तरिक्ष विभाग र भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठनद्वारा संचालित छ। नागरिक द्वारा संचालित अन्तरिक्ष अन्वेषण सङ्गठनहरू र सैन्य सङ्कायलाई एकल एकीकृत अन्तरिक्ष सेल अन्तर्गत एकताबद्ध गरेर सेना कुशलतापूर्वक अन्तरिक्ष अन्वेषणको नागरिक क्षेत्रमा नवीनताबाट लाभ उठाउन सक्षम छ, र नागरिक विभागहरू पनि लाभान्वित हुन्छन्।<ref name="SpaceDaily">{{cite web |date=12 April 2006 |title=India Begins Work On Space Weapons Command |url=http://www.spacewar.com/reports/India_Begins_Work_On_Space_Weapons_Command.html |archive-url=https://archive.today/20070709071654/http://www.spacewar.com/reports/India_Begins_Work_On_Space_Weapons_Command.html |archive-date=9 July 2007 |access-date=23 June 2014 |publisher=Indo-Asian News Service (IANS) }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20070709071654/http://www.spacewar.com/reports/India_Begins_Work_On_Space_Weapons_Command.html |date=9 July 2007 }}</ref> भारतीय वायुसेना, उच्च प्रशिक्षित चालक दल, पायलट, र आधुनिक सैन्य सम्पत्तिमा पहुँचको साथ भारतलाई द्रुत प्रतिक्रिया निकासी, खोज र उद्धार अभियान, र कार्गो विमानमार्फत प्रभावित क्षेत्रहरूमा राहत आपूर्ति प्रदान गर्ने क्षमता प्रदान गर्दछ। भारतीय वायुसेनाले सन् १९९८ मा गुजरात चक्रवात, सन् २००४ मा सुनामी र सन् २०१३ मा उत्तर भारतमा आएको बाढीजस्ता प्राकृतिक प्रकोपका बेला राहत कार्यमा व्यापक सहयोग गरेको थियो। भारतीय वायुसेनाले श्रीलङ्कामा अपरेशन रेन्बो जस्ता राहत अभियानहरू पनि सञ्चालन गरेको छ।<ref name="ATCP">{{cite web |title=Aid to Civil Power |url=http://indianairforce.nic.in/iaf.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725024645/http://www.indianairforce.nic.in/iaf.php |archive-date=25 July 2010 |access-date=7 July 2010}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|भारतीय वायुसेना}} * {{Official website}} [[श्रेणी:भारतीय वायुसेना| ]] r1lyl1pi7l6ycnxju08loh41037uvbp 0 140548 1356878 1295860 2026-05-27T16:41:51Z KKaarki10 78233 ज्ञानबाकस जोडियो, सुधार गरियो 1356878 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | image = Lamine Yamal in 2025.jpg | caption = २०२५ मा [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]]को लागि खेल्दै यमाल | full_name = {{nowrap|लामिन यामल नसराउइ इबाना}} | birth_date = {{Birth date and age|2007|7|13|df=y}} | birth_place = एस्प्लुगेस दे योब्रेगात, स्पेन | height = 1.79 m<ref>{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/129404/lamine-yamal-nasraoui-ebana |title=Lamine Yamal |publisher=FC Barcelona |access-date=13 October 2024 |archive-date=12 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112195227/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/129404/lamine-yamal-nasraoui-ebana |url-status=live }}</ref> | position = [[दायाँ विङ्गर]]/[[दायाँ मिडफिल्डर]] | currentclub = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | clubnumber = १० | youthyears1 = २०१२–२०१४ | youthclubs1 = ला तोरेता | youthyears2 = २०१४–२०२३ | youthclubs2 = [[एफसी बार्सिलोना (युथ)|एफसी बार्सिलोना]] | years1 = २०२३ | clubs1 = [[एफसी बार्सिलोना एटलेटिक|बार्सिलोना बी]] | caps1 = १ | goals1 = ० | years2 = २०२३– | clubs2 = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना ]] | caps2 = १०१ | goals2 = ३० | nationalyears1 = २०२१ | nationalteam1 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१५ फुटबल टोली|स्पेन U15]] | nationalcaps1 = ६ | nationalgoals1 = ३ | nationalyears2 = २०२२ | nationalteam2 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१६ फुटबल टोली|स्पेन U16]] | nationalcaps2 = ४ | nationalgoals2 = १ | nationalyears3 = २०२२–२०२३ | nationalteam3 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१७ फुटबल टोली|स्पेन U17]] | nationalcaps3 = १० | nationalgoals3 = ८ | nationalyears4 = २०२२ | nationalteam4 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१९ फुटबल टोली|स्पेन U19]] | nationalcaps4 = १ | nationalgoals4 = ० | nationalyears5 = २०२३– | nationalteam5 = [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]] | nationalcaps5 = २५ | nationalgoals5 = ६ | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{MedalCountry|{{fb|ESP}}}} {{MedalCompetition|[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]}} {{Medal|W|[[युइएफए युरो २०२४|२०२४ जर्मनी]]|}} {{Medal|Comp|[[युइएफए नेसन्स लिग]]}} {{Medal|RU|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल|२०२५ जर्मनी]]|}} | club-update = २३:११, २२ अप्रिल २०२६ (युटिसी) | nationalteam-update = २३:५९, ३१ मार्च २०२६ (युटिसी) | module = {{Infobox person|embed=yes | signature = File:Lamine Yamal (Signature).svg | signature_alt = Lamine Yamal signature}} }} '''लामिन यामल नसराउइ इबाना''' (जन्म १३ जुलाई २००७) एक स्पेनी व्यवसायी फुटबल खेलाडी हुन् जसले [[ला लिगा]] क्लब [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] र [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन राष्ट्रिय टोली]]का लागि दायाँ विङ्गर वा दायाँ मिडफिल्डरको रूपमा खेल्छन्। आफ्नो कलात्मक खेल शैली, अवसर सिर्जना गर्ने क्षमता, र टाढाबाट कर्लिङ गोल गर्ने क्षमताका लागि परिचित, उनलाई विश्वका उत्कृष्ट खेलाडीहरूमध्ये एकका रूपमा व्यापक रूपमा मानिन्छ।<ref>{{cite web |date=6 June 2025 |title=Lamine Yamal's Powerful Response to The Ballon d'Or |url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/uefa-nations-league/articles-video/lamine-yamal-s-powerful-response-to-the-ballon-d-or-2025-06-06 |access-date=6 June 2025 |website=beIN SPORTS}}</ref> ==उपाधिहरू== '''बार्सिलोना''' *[[ला लिगा]]: २०२२-२३<ref>{{cite news |date=14 May 2023 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |website=[[FC Barcelona]] |access-date=14 May 2023 |archive-date=2 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202111602/https://www.fcbarcelona.com/ |url-status=live }}</ref> '''स्पेन''' *[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]: [[युइएफए युरोपियन च्याम्पियनसिप २०२४|२०२४]]<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=Spain 2-1 England {{!}} UEFA EURO 2024 Final |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2036211--spain-vs-england/ |access-date=2024-07-14 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> ==सन्दर्भ सामाग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat}} [[श्रेणी:सन् २००७ मा जन्म]] [[श्रेणी:स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:स्पेनका अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]] azrpxogreo9b3gvzwsn1zyrzoh8ucdd 1356881 1356878 2026-05-27T17:18:49Z हिमाल सुवेदी 30817 हिमाल सुवेदीद्वारा [[लमिन यमाल]] पृष्ठलाई [[लामिन यामाल]]मा सारियो 1356878 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | image = Lamine Yamal in 2025.jpg | caption = २०२५ मा [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]]को लागि खेल्दै यमाल | full_name = {{nowrap|लामिन यामल नसराउइ इबाना}} | birth_date = {{Birth date and age|2007|7|13|df=y}} | birth_place = एस्प्लुगेस दे योब्रेगात, स्पेन | height = 1.79 m<ref>{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/129404/lamine-yamal-nasraoui-ebana |title=Lamine Yamal |publisher=FC Barcelona |access-date=13 October 2024 |archive-date=12 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112195227/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/129404/lamine-yamal-nasraoui-ebana |url-status=live }}</ref> | position = [[दायाँ विङ्गर]]/[[दायाँ मिडफिल्डर]] | currentclub = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | clubnumber = १० | youthyears1 = २०१२–२०१४ | youthclubs1 = ला तोरेता | youthyears2 = २०१४–२०२३ | youthclubs2 = [[एफसी बार्सिलोना (युथ)|एफसी बार्सिलोना]] | years1 = २०२३ | clubs1 = [[एफसी बार्सिलोना एटलेटिक|बार्सिलोना बी]] | caps1 = १ | goals1 = ० | years2 = २०२३– | clubs2 = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना ]] | caps2 = १०१ | goals2 = ३० | nationalyears1 = २०२१ | nationalteam1 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१५ फुटबल टोली|स्पेन U15]] | nationalcaps1 = ६ | nationalgoals1 = ३ | nationalyears2 = २०२२ | nationalteam2 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१६ फुटबल टोली|स्पेन U16]] | nationalcaps2 = ४ | nationalgoals2 = १ | nationalyears3 = २०२२–२०२३ | nationalteam3 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१७ फुटबल टोली|स्पेन U17]] | nationalcaps3 = १० | nationalgoals3 = ८ | nationalyears4 = २०२२ | nationalteam4 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१९ फुटबल टोली|स्पेन U19]] | nationalcaps4 = १ | nationalgoals4 = ० | nationalyears5 = २०२३– | nationalteam5 = [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]] | nationalcaps5 = २५ | nationalgoals5 = ६ | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{MedalCountry|{{fb|ESP}}}} {{MedalCompetition|[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]}} {{Medal|W|[[युइएफए युरो २०२४|२०२४ जर्मनी]]|}} {{Medal|Comp|[[युइएफए नेसन्स लिग]]}} {{Medal|RU|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल|२०२५ जर्मनी]]|}} | club-update = २३:११, २२ अप्रिल २०२६ (युटिसी) | nationalteam-update = २३:५९, ३१ मार्च २०२६ (युटिसी) | module = {{Infobox person|embed=yes | signature = File:Lamine Yamal (Signature).svg | signature_alt = Lamine Yamal signature}} }} '''लामिन यामल नसराउइ इबाना''' (जन्म १३ जुलाई २००७) एक स्पेनी व्यवसायी फुटबल खेलाडी हुन् जसले [[ला लिगा]] क्लब [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] र [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन राष्ट्रिय टोली]]का लागि दायाँ विङ्गर वा दायाँ मिडफिल्डरको रूपमा खेल्छन्। आफ्नो कलात्मक खेल शैली, अवसर सिर्जना गर्ने क्षमता, र टाढाबाट कर्लिङ गोल गर्ने क्षमताका लागि परिचित, उनलाई विश्वका उत्कृष्ट खेलाडीहरूमध्ये एकका रूपमा व्यापक रूपमा मानिन्छ।<ref>{{cite web |date=6 June 2025 |title=Lamine Yamal's Powerful Response to The Ballon d'Or |url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/uefa-nations-league/articles-video/lamine-yamal-s-powerful-response-to-the-ballon-d-or-2025-06-06 |access-date=6 June 2025 |website=beIN SPORTS}}</ref> ==उपाधिहरू== '''बार्सिलोना''' *[[ला लिगा]]: २०२२-२३<ref>{{cite news |date=14 May 2023 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |website=[[FC Barcelona]] |access-date=14 May 2023 |archive-date=2 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202111602/https://www.fcbarcelona.com/ |url-status=live }}</ref> '''स्पेन''' *[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]: [[युइएफए युरोपियन च्याम्पियनसिप २०२४|२०२४]]<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=Spain 2-1 England {{!}} UEFA EURO 2024 Final |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2036211--spain-vs-england/ |access-date=2024-07-14 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> ==सन्दर्भ सामाग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat}} [[श्रेणी:सन् २००७ मा जन्म]] [[श्रेणी:स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:स्पेनका अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]] azrpxogreo9b3gvzwsn1zyrzoh8ucdd 1356913 1356881 2026-05-28T06:18:14Z Saroj 31493 Tagging with {{stub}} using [[WP:US/S|user scripts]] 1356913 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | image = Lamine Yamal in 2025.jpg | caption = २०२५ मा [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]]को लागि खेल्दै यमाल | full_name = {{nowrap|लामिन यामल नसराउइ इबाना}} | birth_date = {{Birth date and age|2007|7|13|df=y}} | birth_place = एस्प्लुगेस दे योब्रेगात, स्पेन | height = 1.79 m<ref>{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/129404/lamine-yamal-nasraoui-ebana |title=Lamine Yamal |publisher=FC Barcelona |access-date=13 October 2024 |archive-date=12 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112195227/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/129404/lamine-yamal-nasraoui-ebana |url-status=live }}</ref> | position = [[दायाँ विङ्गर]]/[[दायाँ मिडफिल्डर]] | currentclub = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | clubnumber = १० | youthyears1 = २०१२–२०१४ | youthclubs1 = ला तोरेता | youthyears2 = २०१४–२०२३ | youthclubs2 = [[एफसी बार्सिलोना (युथ)|एफसी बार्सिलोना]] | years1 = २०२३ | clubs1 = [[एफसी बार्सिलोना एटलेटिक|बार्सिलोना बी]] | caps1 = १ | goals1 = ० | years2 = २०२३– | clubs2 = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना ]] | caps2 = १०१ | goals2 = ३० | nationalyears1 = २०२१ | nationalteam1 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१५ फुटबल टोली|स्पेन U15]] | nationalcaps1 = ६ | nationalgoals1 = ३ | nationalyears2 = २०२२ | nationalteam2 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१६ फुटबल टोली|स्पेन U16]] | nationalcaps2 = ४ | nationalgoals2 = १ | nationalyears3 = २०२२–२०२३ | nationalteam3 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१७ फुटबल टोली|स्पेन U17]] | nationalcaps3 = १० | nationalgoals3 = ८ | nationalyears4 = २०२२ | nationalteam4 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-१९ फुटबल टोली|स्पेन U19]] | nationalcaps4 = १ | nationalgoals4 = ० | nationalyears5 = २०२३– | nationalteam5 = [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]] | nationalcaps5 = २५ | nationalgoals5 = ६ | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{MedalCountry|{{fb|ESP}}}} {{MedalCompetition|[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]}} {{Medal|W|[[युइएफए युरो २०२४|२०२४ जर्मनी]]|}} {{Medal|Comp|[[युइएफए नेसन्स लिग]]}} {{Medal|RU|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल|२०२५ जर्मनी]]|}} | club-update = २३:११, २२ अप्रिल २०२६ (युटिसी) | nationalteam-update = २३:५९, ३१ मार्च २०२६ (युटिसी) | module = {{Infobox person|embed=yes | signature = File:Lamine Yamal (Signature).svg | signature_alt = Lamine Yamal signature}} }} '''लामिन यामल नसराउइ इबाना''' (जन्म १३ जुलाई २००७) एक स्पेनी व्यवसायी फुटबल खेलाडी हुन् जसले [[ला लिगा]] क्लब [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] र [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन राष्ट्रिय टोली]]का लागि दायाँ विङ्गर वा दायाँ मिडफिल्डरको रूपमा खेल्छन्। आफ्नो कलात्मक खेल शैली, अवसर सिर्जना गर्ने क्षमता, र टाढाबाट कर्लिङ गोल गर्ने क्षमताका लागि परिचित, उनलाई विश्वका उत्कृष्ट खेलाडीहरूमध्ये एकका रूपमा व्यापक रूपमा मानिन्छ।<ref>{{cite web |date=6 June 2025 |title=Lamine Yamal's Powerful Response to The Ballon d'Or |url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/uefa-nations-league/articles-video/lamine-yamal-s-powerful-response-to-the-ballon-d-or-2025-06-06 |access-date=6 June 2025 |website=beIN SPORTS}}</ref> ==उपाधिहरू== '''बार्सिलोना''' *[[ला लिगा]]: २०२२-२३<ref>{{cite news |date=14 May 2023 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |website=[[FC Barcelona]] |access-date=14 May 2023 |archive-date=2 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202111602/https://www.fcbarcelona.com/ |url-status=live }}</ref> '''स्पेन''' *[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]: [[युइएफए युरोपियन च्याम्पियनसिप २०२४|२०२४]]<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=Spain 2-1 England {{!}} UEFA EURO 2024 Final |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2036211--spain-vs-england/ |access-date=2024-07-14 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> ==सन्दर्भ सामाग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat}} [[श्रेणी:सन् २००७ मा जन्म]] [[श्रेणी:स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:स्पेनका अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]] {{stub}} jm06621g2dppoxvjrnjbl3huvw0dy96 0 141540 1356904 1256604 2026-05-27T20:17:49Z Bishaldev100 28807 /* तयारी */ 1356904 wikitext text/x-wiki '''एसिटिलीन''' (प्रणालीगत नामः '''Ethyne''') सूत्र र संरचना भएको [[रासायनिक यौगिक]] हो। यो एक [[हाइड्रोकार्बन]] र सबैभन्दा सरलतम अल्काइन हो। यो रंगहीन ग्यास व्यापक रूपमा [[इन्धन]] र रासायनिक निर्माण ब्लकको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो यसको शुद्ध रूपमा अस्थिर हुन्छ र यसैले सामान्यतया घोलको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । शुद्ध एसिटिलीन गन्धहीन हुन्छ, तर व्यावसायिक ग्रेडहरूमा सामान्यतया डिभाइनिल सल्फाइड र फस्फिन जस्ता अशुद्धताहरूको कारण गन्ध हुन्छ।<ref name="msds">Compressed Gas Association (1995) [http://www.stoodyind.com/Safety/MSDS/Acetylene.pdf Material Safety and Data Sheet – Acetylene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711030340/http://www.stoodyind.com/safety/msds/Acetylene.pdf|archivedate=2022-10-09|date=11 July 2012}}</ref> एसिटिलीन एक अल्काइन भएकाले असंतृप्त ([[:en:Saturated_and_unsaturated_compounds|unsaturated]] Hydrocarbon) हुन्छ किनभने यसका दुई कार्बन परमाणुहरू ट्रिपल बोन्ड एकसाथ बाँधिएका हुन्छन्। कार्बन-कार्बन ट्रिपल बोन्डले सबै चार परमाणुहरूलाई एउटै सिधा रेखामा राख्छ, जसमा १८०° को CCH बन्धन कोणहरू छन्।<ref>Whitten K. W., Gailey K. D. and Davis R. E. ''General Chemistry'' (4th ed., Saunders College Publishing 1992), pp. 328–329, 1046. {{ISBN|0-03-072373-6}}</ref> == तयारी == === हाइड्रोकार्बनको आंशिक दहन === १९५० देखि, अमेरिका, ईयू को धेरैदेश, र अन्य धेरै देशहरूमा एसिटिलीनको उत्पादन मुख्यतया [[मिथेन]]को आंशिक दहन (Partial combustion) बाट गरिन्छ <ref>{{Cite journal |last=Habil |first=Phil |last2=Bartholoméa |first2=E. |date=1954 |title=Probleme großtechnischer Anlagen zur Erzeugung von Acetylen nach dem Sauerstoff-Verfahren (Problems of large-scale plants for the production of acetylene by the oxygen method) |journal=Chemie Ingenieur Technik |volume=26 |issue=5 |pages=253–258 |doi=10.1002/cite.330260503}}</ref> :   === एल्केनहरूको डिहाइड्रोजनेसन === पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासमा रहेको सबैभन्दा भारी [[अल्केन]]लाई हल्का अणुहरूमा तोडिन्छ जुन उच्च तापक्रममा डिहाइड्रोजनेटेड हुन्छन्ः === कार्बोकेमिकल विधि === एडमन्ड डेभीले पहिलो पटक एसिटिलीन सन् १८३६ मा पोस्टासियम कार्बाइडको माध्यमबाट उत्पादन गरेका थिए। एसिटिलीन ऐतिहासिक रूपमा क्याल्सियम कार्बाइडको हाइड्रोलिसिस (पानीसँग प्रतिक्रिया) विधिद्वारा उत्पादन गरिएको थियो।   यो प्रतिक्रिया १८६२ मा फ्रेडरिक व्होलरले पत्ता लगाएको थियो, तर एक उपयुक्त व्यावसायिक स्तरमा उत्पादन विधि १८९२ मा क्यानाडाली आविष्कारक थोमस विल्सन एल्युमिनियमको लागि एक व्यवहार्य व्यावसायिक उत्पादन विधि खोज्दा फेला पारे।<ref name="Willson">{{Cite web |date=1998 |title=A National Historic Chemical Landmark - Discovery of the Commercial Processes For Making Calcium Carbide and Acetylene - Commemorative Booklet |url=https://www.acs.org/content/dam/acsorg/education/whatischemistry/landmarks/calciumcarbideacetylene/commericialization-of-calcium-carbide-and-acetylene-commemorative-booklet.pdf |access-date=10 October 2024 |website=American Chemical Society |publisher=ACS Office of Communications}}</ref> [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]को सुरुमा, चीन, जापान र पूर्वी युरोपले मुख्यतया यस विधिद्वारा एसिटिलीन उत्पादन गरेका छन्।<ref>{{Cite book|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology}}</ref> कोइला-आधारित रासायनिक उद्योगमा जोड दिएर, चीनको उल्लेखनीय अपवादका साथ यस प्रविधिको प्रयोग विश्वव्यापी रूपमा घटेको छ। कम कार्बनको मात्राको कारणले [[खनिज तेल|तेल]]ले मुख्य स्रोतको रूपमा [[कोइला]]लाई प्रतिस्थापन गरेको छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|date=2013}}</ref> == प्रयोग == === वेल्डिङ === लगभग २०% एसिटिलीन औद्योगिक ग्याँस उद्योग द्वारा अक्सीसेटिलीन ग्यास वेल्डिंग र ज्वाला को उच्च तापमान को कारण काट्न को लागि प्रयोग गरिन्छ। अक्सिजनमा एसिटिलिनको दहनले {{Convert|3600|K|C F}} भन्दा बढीको ज्वाला उत्पादन गर्दछ, जसमा प्रतिग्राम ११.८ किलोजुल उत्सर्जन हुन्छ । एसिटिलीनको साथ अक्सिजन सबैभन्दा तातो जल्ने सामान्य ग्यास मिश्रण हो। एसिटिलीन dicyanoacetylene को {{Convert|5260|K|C F}} K (4,990 °C) 9,010 °F र {{Convert|4798|K|C F}} K (4,525 °C) 8,177 °F मा साइनोजेन पछि तेस्रो-सबैभन्दा तातो प्राकृतिक रासायनिक ज्वाला हो। विगतका दशकहरूमा [[अक्सी-एसिटिलीन वेल्डिङ]] एउटा लोकप्रिय [[वेल्डिङ]] प्रक्रिया थियो। आर्क वेल्डिङ प्रक्रियाको विकास र फाइदाहरूले धेरै उपयोगिताहरुमा अक्सी-ईन्धनवेल्डिङलाई लगभग अवस्थामा पुगेको छ । वेल्डिङका लागि एसिटिलीनको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। बिजुली सजिलै पहुँचयोग्य नभएको क्षेत्रमा अक्सी-एसिटिलीन वेल्डिङ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। धेरै धातु निर्माण कार्य शालाहरूमा अक्सीसेटिलीन काट्ने प्रयोग गरिन्छ। वेल्डिंग र काट्नेमा प्रयोगको लागि, काम गर्ने दबावहरू रेगुलेटरबाट नियन्त्रण गर्नुपर्दछ, किनकि {{Convert|15|psi|abbr=on}} पी (100 केपीए) भन्दा माथि यदि शकवेभको सम्भावना हुन्छ भने (उदाहरणका लागि, फ्ल्यासब्याक), एसिटिलीन [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन]]मा टुक् रिएर विस्फोट हुन्छ ।<ref>[http://www.esabna.com/euweb/oxy_handbook/589oxy3_3.htm ESAB Oxy-acetylene welding handbook – Acetylene properties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510192947/https://www.esabna.com/euweb/oxy_handbook/589oxy3_3.htm|date=10 May 2020}}.</ref> === रसायन === एसिटिलीन धेरै रसायन प्रक्रियाहरूका लागि उपयोगी छ, तर थोरै व्यावसायिक स्तरमा सञ्चालन गरिन्छ।<ref name="trot">{{Cite journal |last=Trotuş |first=Ioan-Teodor |last2=Zimmermann |first2=Tobias |last3=Schüth |first3=Ferdi |date=2014 |title=Catalytic Reactions of Acetylene: A Feedstock for the Chemical Industry Revisited |journal=Chemical Reviews |volume=114 |issue=3 |pages=1761–1782 |doi=10.1021/cr400357r |pmid=24228942 |doi-access=free}}</ref> == प्राकृतिक उपस्थिति == == सुरक्षा र व्यवस्थापन == एसिटिलीन विषाक्त हुँदैन, तर जब क्याल्सियम कार्बाइडबाट उत्पादन गरिन्छ यसले विषाक्त अशुद्धताहरू जस्तै फस्फिन र अर्सिनको ट्रेसहरू समावेश गर्न सक्छ, जसले यसलाई [[लसुन]] जस्तो फरक गन्ध दिन्छ। यो अत्यधिक ज्वलनशील पनि छ, जस्तै धेरै हल्का हाइड्रोकार्बनहरू, त्यसैले वेल्डिङमा यसको प्रयोग हुन्छ। यसको सबैभन्दा एकल खतरा यसको आन्तरिक अस्थिरतासँग सम्बन्धित छ, विशेष गरी जब यो दबाब हुन्छः केही अवस्थामा एसिटिलीनले एक्जोथर्मिक प्रतिक्रिया गर्न सक्छ , सामान्यतया बेन्जेन, सम्भवतः [[कार्बन]] र [[हाइड्रोजन]] अतिरिक्त, धेरै उत्पादनहरू बन्छ । एसिटिलीन सिलिन्डरहरू प्रयोगको समयमा एसिटोन बन्न नदिनबाट बच्नको लागि सिधा ठाडो स्थितिमा प्रयोग गर्नुपर्छ।<ref name=":1">{{Cite web |title=EIGA Code of Practice: Acetylene |url=http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201014426/http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |archive-date=1 December 2016 |access-date=2016-11-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201014426/http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |date=2016-12-01 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 1pzu22gr67h9xxmfhxtn2fty5jou8st 1356927 1356904 2026-05-28T09:04:19Z Bishaldev100 28807 /* वेल्डिङ */ 1356927 wikitext text/x-wiki '''एसिटिलीन''' (प्रणालीगत नामः '''Ethyne''') सूत्र र संरचना भएको [[रासायनिक यौगिक]] हो। यो एक [[हाइड्रोकार्बन]] र सबैभन्दा सरलतम अल्काइन हो। यो रंगहीन ग्यास व्यापक रूपमा [[इन्धन]] र रासायनिक निर्माण ब्लकको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो यसको शुद्ध रूपमा अस्थिर हुन्छ र यसैले सामान्यतया घोलको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । शुद्ध एसिटिलीन गन्धहीन हुन्छ, तर व्यावसायिक ग्रेडहरूमा सामान्यतया डिभाइनिल सल्फाइड र फस्फिन जस्ता अशुद्धताहरूको कारण गन्ध हुन्छ।<ref name="msds">Compressed Gas Association (1995) [http://www.stoodyind.com/Safety/MSDS/Acetylene.pdf Material Safety and Data Sheet – Acetylene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711030340/http://www.stoodyind.com/safety/msds/Acetylene.pdf|archivedate=2022-10-09|date=11 July 2012}}</ref> एसिटिलीन एक अल्काइन भएकाले असंतृप्त ([[:en:Saturated_and_unsaturated_compounds|unsaturated]] Hydrocarbon) हुन्छ किनभने यसका दुई कार्बन परमाणुहरू ट्रिपल बोन्ड एकसाथ बाँधिएका हुन्छन्। कार्बन-कार्बन ट्रिपल बोन्डले सबै चार परमाणुहरूलाई एउटै सिधा रेखामा राख्छ, जसमा १८०° को CCH बन्धन कोणहरू छन्।<ref>Whitten K. W., Gailey K. D. and Davis R. E. ''General Chemistry'' (4th ed., Saunders College Publishing 1992), pp. 328–329, 1046. {{ISBN|0-03-072373-6}}</ref> == तयारी == === हाइड्रोकार्बनको आंशिक दहन === १९५० देखि, अमेरिका, ईयू को धेरैदेश, र अन्य धेरै देशहरूमा एसिटिलीनको उत्पादन मुख्यतया [[मिथेन]]को आंशिक दहन (Partial combustion) बाट गरिन्छ <ref>{{Cite journal |last=Habil |first=Phil |last2=Bartholoméa |first2=E. |date=1954 |title=Probleme großtechnischer Anlagen zur Erzeugung von Acetylen nach dem Sauerstoff-Verfahren (Problems of large-scale plants for the production of acetylene by the oxygen method) |journal=Chemie Ingenieur Technik |volume=26 |issue=5 |pages=253–258 |doi=10.1002/cite.330260503}}</ref> :   === एल्केनहरूको डिहाइड्रोजनेसन === पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासमा रहेको सबैभन्दा भारी [[अल्केन]]लाई हल्का अणुहरूमा तोडिन्छ जुन उच्च तापक्रममा डिहाइड्रोजनेटेड हुन्छन्ः === कार्बोकेमिकल विधि === एडमन्ड डेभीले पहिलो पटक एसिटिलीन सन् १८३६ मा पोस्टासियम कार्बाइडको माध्यमबाट उत्पादन गरेका थिए। एसिटिलीन ऐतिहासिक रूपमा क्याल्सियम कार्बाइडको हाइड्रोलिसिस (पानीसँग प्रतिक्रिया) विधिद्वारा उत्पादन गरिएको थियो।   यो प्रतिक्रिया १८६२ मा फ्रेडरिक व्होलरले पत्ता लगाएको थियो, तर एक उपयुक्त व्यावसायिक स्तरमा उत्पादन विधि १८९२ मा क्यानाडाली आविष्कारक थोमस विल्सन एल्युमिनियमको लागि एक व्यवहार्य व्यावसायिक उत्पादन विधि खोज्दा फेला पारे।<ref name="Willson">{{Cite web |date=1998 |title=A National Historic Chemical Landmark - Discovery of the Commercial Processes For Making Calcium Carbide and Acetylene - Commemorative Booklet |url=https://www.acs.org/content/dam/acsorg/education/whatischemistry/landmarks/calciumcarbideacetylene/commericialization-of-calcium-carbide-and-acetylene-commemorative-booklet.pdf |access-date=10 October 2024 |website=American Chemical Society |publisher=ACS Office of Communications}}</ref> [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]को सुरुमा, चीन, जापान र पूर्वी युरोपले मुख्यतया यस विधिद्वारा एसिटिलीन उत्पादन गरेका छन्।<ref>{{Cite book|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology}}</ref> कोइला-आधारित रासायनिक उद्योगमा जोड दिएर, चीनको उल्लेखनीय अपवादका साथ यस प्रविधिको प्रयोग विश्वव्यापी रूपमा घटेको छ। कम कार्बनको मात्राको कारणले [[खनिज तेल|तेल]]ले मुख्य स्रोतको रूपमा [[कोइला]]लाई प्रतिस्थापन गरेको छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|date=2013}}</ref> == प्रयोग == === वेल्डिङ === लगभग २०% एसिटिलीन औद्योगिक ग्याँस उद्योगमा अक्सीसेटिलीन [[ग्यास वेल्डिङ]]मा र ज्वालाको उच्च तापमानको कारण काट्नको लागि प्रयोग गरिन्छ। अक्सिजनमा एसिटिलिनको दहनले {{Convert|3600|K|C F}} भन्दा बढीको ज्वाला उत्पादन गर्दछ, जसमा प्रतिग्राम ११.८ किलोजुल उत्सर्जन हुन्छ । एसिटिलीनको साथ अक्सिजन सबैभन्दा तातो जल्ने सामान्य ग्यास मिश्रण हो। एसिटिलीन dicyanoacetylene को {{Convert|5260|K|C F}} K (4,990 °C) 9,010 °F र {{Convert|4798|K|C F}} K (4,525 °C) 8,177 °F मा साइनोजेन पछि तेस्रो-सबैभन्दा तातो प्राकृतिक रासायनिक ज्वाला हो। विगतका दशकहरूमा [[अक्सी-एसिटिलीन वेल्डिङ]] एउटा लोकप्रिय [[वेल्डिङ]] प्रक्रिया थियो। आर्क वेल्डिङ प्रक्रियाको विकास र फाइदाहरूले धेरै उपयोगिताहरुमा अक्सी-ईन्धनवेल्डिङलाई लगभग अवस्थामा पुगेको छ । वेल्डिङका लागि एसिटिलीनको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। बिजुली सजिलै पहुँचयोग्य नभएको क्षेत्रमा अक्सी-एसिटिलीन वेल्डिङ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। धेरै धातु निर्माण कार्य शालाहरूमा अक्सीसेटिलीन काट्ने प्रयोग गरिन्छ। वेल्डिंग र काट्नेमा प्रयोगको लागि, काम गर्ने दबावहरू रेगुलेटरबाट नियन्त्रण गर्नुपर्दछ, किनकि {{Convert|15|psi|abbr=on}} पी (100 केपीए) भन्दा माथि यदि शकवेभको सम्भावना हुन्छ भने (उदाहरणका लागि, फ्ल्यासब्याक), एसिटिलीन [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन]]मा टुक्रिएर विस्फोट हुन्छ।<ref>[http://www.esabna.com/euweb/oxy_handbook/589oxy3_3.htm ESAB Oxy-acetylene welding handbook – Acetylene properties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510192947/https://www.esabna.com/euweb/oxy_handbook/589oxy3_3.htm|date=10 May 2020}}.</ref> === रसायन === एसिटिलीन धेरै रसायन प्रक्रियाहरूका लागि उपयोगी छ, तर थोरै व्यावसायिक स्तरमा सञ्चालन गरिन्छ।<ref name="trot">{{Cite journal |last=Trotuş |first=Ioan-Teodor |last2=Zimmermann |first2=Tobias |last3=Schüth |first3=Ferdi |date=2014 |title=Catalytic Reactions of Acetylene: A Feedstock for the Chemical Industry Revisited |journal=Chemical Reviews |volume=114 |issue=3 |pages=1761–1782 |doi=10.1021/cr400357r |pmid=24228942 |doi-access=free}}</ref> == प्राकृतिक उपस्थिति == == सुरक्षा र व्यवस्थापन == एसिटिलीन विषाक्त हुँदैन, तर जब क्याल्सियम कार्बाइडबाट उत्पादन गरिन्छ यसले विषाक्त अशुद्धताहरू जस्तै फस्फिन र अर्सिनको ट्रेसहरू समावेश गर्न सक्छ, जसले यसलाई [[लसुन]] जस्तो फरक गन्ध दिन्छ। यो अत्यधिक ज्वलनशील पनि छ, जस्तै धेरै हल्का हाइड्रोकार्बनहरू, त्यसैले वेल्डिङमा यसको प्रयोग हुन्छ। यसको सबैभन्दा एकल खतरा यसको आन्तरिक अस्थिरतासँग सम्बन्धित छ, विशेष गरी जब यो दबाब हुन्छः केही अवस्थामा एसिटिलीनले एक्जोथर्मिक प्रतिक्रिया गर्न सक्छ , सामान्यतया बेन्जेन, सम्भवतः [[कार्बन]] र [[हाइड्रोजन]] अतिरिक्त, धेरै उत्पादनहरू बन्छ । एसिटिलीन सिलिन्डरहरू प्रयोगको समयमा एसिटोन बन्न नदिनबाट बच्नको लागि सिधा ठाडो स्थितिमा प्रयोग गर्नुपर्छ।<ref name=":1">{{Cite web |title=EIGA Code of Practice: Acetylene |url=http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201014426/http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |archive-date=1 December 2016 |access-date=2016-11-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201014426/http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |date=2016-12-01 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} goc6ahr3e4ijqcrcybkec8qevwraxgp 1356928 1356927 2026-05-28T09:05:26Z Bishaldev100 28807 /* हाइड्रोकार्बनको आंशिक दहन */ 1356928 wikitext text/x-wiki '''एसिटिलीन''' (प्रणालीगत नामः '''Ethyne''') सूत्र र संरचना भएको [[रासायनिक यौगिक]] हो। यो एक [[हाइड्रोकार्बन]] र सबैभन्दा सरलतम अल्काइन हो। यो रंगहीन ग्यास व्यापक रूपमा [[इन्धन]] र रासायनिक निर्माण ब्लकको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो यसको शुद्ध रूपमा अस्थिर हुन्छ र यसैले सामान्यतया घोलको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । शुद्ध एसिटिलीन गन्धहीन हुन्छ, तर व्यावसायिक ग्रेडहरूमा सामान्यतया डिभाइनिल सल्फाइड र फस्फिन जस्ता अशुद्धताहरूको कारण गन्ध हुन्छ।<ref name="msds">Compressed Gas Association (1995) [http://www.stoodyind.com/Safety/MSDS/Acetylene.pdf Material Safety and Data Sheet – Acetylene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711030340/http://www.stoodyind.com/safety/msds/Acetylene.pdf|archivedate=2022-10-09|date=11 July 2012}}</ref> एसिटिलीन एक अल्काइन भएकाले असंतृप्त ([[:en:Saturated_and_unsaturated_compounds|unsaturated]] Hydrocarbon) हुन्छ किनभने यसका दुई कार्बन परमाणुहरू ट्रिपल बोन्ड एकसाथ बाँधिएका हुन्छन्। कार्बन-कार्बन ट्रिपल बोन्डले सबै चार परमाणुहरूलाई एउटै सिधा रेखामा राख्छ, जसमा १८०° को CCH बन्धन कोणहरू छन्।<ref>Whitten K. W., Gailey K. D. and Davis R. E. ''General Chemistry'' (4th ed., Saunders College Publishing 1992), pp. 328–329, 1046. {{ISBN|0-03-072373-6}}</ref> == तयारी == === हाइड्रोकार्बनको आंशिक दहन === १९५० देखि, अमेरिका, ईयू को धेरै देश, र अन्य धेरै देशहरूमा एसिटिलीनको उत्पादन मुख्यतया [[मिथेन]]को आंशिक दहन (Partial combustion) बाट गरिन्छ <ref>{{Cite journal |last=Habil |first=Phil |last2=Bartholoméa |first2=E. |date=1954 |title=Probleme großtechnischer Anlagen zur Erzeugung von Acetylen nach dem Sauerstoff-Verfahren (Problems of large-scale plants for the production of acetylene by the oxygen method) |journal=Chemie Ingenieur Technik |volume=26 |issue=5 |pages=253–258 |doi=10.1002/cite.330260503}}</ref> === एल्केनहरूको डिहाइड्रोजनेसन === पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासमा रहेको सबैभन्दा भारी [[अल्केन]]लाई हल्का अणुहरूमा तोडिन्छ जुन उच्च तापक्रममा डिहाइड्रोजनेटेड हुन्छन्ः === कार्बोकेमिकल विधि === एडमन्ड डेभीले पहिलो पटक एसिटिलीन सन् १८३६ मा पोस्टासियम कार्बाइडको माध्यमबाट उत्पादन गरेका थिए। एसिटिलीन ऐतिहासिक रूपमा क्याल्सियम कार्बाइडको हाइड्रोलिसिस (पानीसँग प्रतिक्रिया) विधिद्वारा उत्पादन गरिएको थियो।   यो प्रतिक्रिया १८६२ मा फ्रेडरिक व्होलरले पत्ता लगाएको थियो, तर एक उपयुक्त व्यावसायिक स्तरमा उत्पादन विधि १८९२ मा क्यानाडाली आविष्कारक थोमस विल्सन एल्युमिनियमको लागि एक व्यवहार्य व्यावसायिक उत्पादन विधि खोज्दा फेला पारे।<ref name="Willson">{{Cite web |date=1998 |title=A National Historic Chemical Landmark - Discovery of the Commercial Processes For Making Calcium Carbide and Acetylene - Commemorative Booklet |url=https://www.acs.org/content/dam/acsorg/education/whatischemistry/landmarks/calciumcarbideacetylene/commericialization-of-calcium-carbide-and-acetylene-commemorative-booklet.pdf |access-date=10 October 2024 |website=American Chemical Society |publisher=ACS Office of Communications}}</ref> [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]को सुरुमा, चीन, जापान र पूर्वी युरोपले मुख्यतया यस विधिद्वारा एसिटिलीन उत्पादन गरेका छन्।<ref>{{Cite book|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology}}</ref> कोइला-आधारित रासायनिक उद्योगमा जोड दिएर, चीनको उल्लेखनीय अपवादका साथ यस प्रविधिको प्रयोग विश्वव्यापी रूपमा घटेको छ। कम कार्बनको मात्राको कारणले [[खनिज तेल|तेल]]ले मुख्य स्रोतको रूपमा [[कोइला]]लाई प्रतिस्थापन गरेको छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|date=2013}}</ref> == प्रयोग == === वेल्डिङ === लगभग २०% एसिटिलीन औद्योगिक ग्याँस उद्योगमा अक्सीसेटिलीन [[ग्यास वेल्डिङ]]मा र ज्वालाको उच्च तापमानको कारण काट्नको लागि प्रयोग गरिन्छ। अक्सिजनमा एसिटिलिनको दहनले {{Convert|3600|K|C F}} भन्दा बढीको ज्वाला उत्पादन गर्दछ, जसमा प्रतिग्राम ११.८ किलोजुल उत्सर्जन हुन्छ । एसिटिलीनको साथ अक्सिजन सबैभन्दा तातो जल्ने सामान्य ग्यास मिश्रण हो। एसिटिलीन dicyanoacetylene को {{Convert|5260|K|C F}} K (4,990 °C) 9,010 °F र {{Convert|4798|K|C F}} K (4,525 °C) 8,177 °F मा साइनोजेन पछि तेस्रो-सबैभन्दा तातो प्राकृतिक रासायनिक ज्वाला हो। विगतका दशकहरूमा [[अक्सी-एसिटिलीन वेल्डिङ]] एउटा लोकप्रिय [[वेल्डिङ]] प्रक्रिया थियो। आर्क वेल्डिङ प्रक्रियाको विकास र फाइदाहरूले धेरै उपयोगिताहरुमा अक्सी-ईन्धनवेल्डिङलाई लगभग अवस्थामा पुगेको छ । वेल्डिङका लागि एसिटिलीनको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। बिजुली सजिलै पहुँचयोग्य नभएको क्षेत्रमा अक्सी-एसिटिलीन वेल्डिङ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। धेरै धातु निर्माण कार्य शालाहरूमा अक्सीसेटिलीन काट्ने प्रयोग गरिन्छ। वेल्डिंग र काट्नेमा प्रयोगको लागि, काम गर्ने दबावहरू रेगुलेटरबाट नियन्त्रण गर्नुपर्दछ, किनकि {{Convert|15|psi|abbr=on}} पी (100 केपीए) भन्दा माथि यदि शकवेभको सम्भावना हुन्छ भने (उदाहरणका लागि, फ्ल्यासब्याक), एसिटिलीन [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन]]मा टुक्रिएर विस्फोट हुन्छ।<ref>[http://www.esabna.com/euweb/oxy_handbook/589oxy3_3.htm ESAB Oxy-acetylene welding handbook – Acetylene properties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510192947/https://www.esabna.com/euweb/oxy_handbook/589oxy3_3.htm|date=10 May 2020}}.</ref> === रसायन === एसिटिलीन धेरै रसायन प्रक्रियाहरूका लागि उपयोगी छ, तर थोरै व्यावसायिक स्तरमा सञ्चालन गरिन्छ।<ref name="trot">{{Cite journal |last=Trotuş |first=Ioan-Teodor |last2=Zimmermann |first2=Tobias |last3=Schüth |first3=Ferdi |date=2014 |title=Catalytic Reactions of Acetylene: A Feedstock for the Chemical Industry Revisited |journal=Chemical Reviews |volume=114 |issue=3 |pages=1761–1782 |doi=10.1021/cr400357r |pmid=24228942 |doi-access=free}}</ref> == प्राकृतिक उपस्थिति == == सुरक्षा र व्यवस्थापन == एसिटिलीन विषाक्त हुँदैन, तर जब क्याल्सियम कार्बाइडबाट उत्पादन गरिन्छ यसले विषाक्त अशुद्धताहरू जस्तै फस्फिन र अर्सिनको ट्रेसहरू समावेश गर्न सक्छ, जसले यसलाई [[लसुन]] जस्तो फरक गन्ध दिन्छ। यो अत्यधिक ज्वलनशील पनि छ, जस्तै धेरै हल्का हाइड्रोकार्बनहरू, त्यसैले वेल्डिङमा यसको प्रयोग हुन्छ। यसको सबैभन्दा एकल खतरा यसको आन्तरिक अस्थिरतासँग सम्बन्धित छ, विशेष गरी जब यो दबाब हुन्छः केही अवस्थामा एसिटिलीनले एक्जोथर्मिक प्रतिक्रिया गर्न सक्छ , सामान्यतया बेन्जेन, सम्भवतः [[कार्बन]] र [[हाइड्रोजन]] अतिरिक्त, धेरै उत्पादनहरू बन्छ । एसिटिलीन सिलिन्डरहरू प्रयोगको समयमा एसिटोन बन्न नदिनबाट बच्नको लागि सिधा ठाडो स्थितिमा प्रयोग गर्नुपर्छ।<ref name=":1">{{Cite web |title=EIGA Code of Practice: Acetylene |url=http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201014426/http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |archive-date=1 December 2016 |access-date=2016-11-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201014426/http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |date=2016-12-01 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 5eshmi8n06h65icog4fr19cz1wjffyf 1356929 1356928 2026-05-28T09:06:20Z Bishaldev100 28807 /* सन्दर्भ सामग्रीहरू */ 1356929 wikitext text/x-wiki '''एसिटिलीन''' (प्रणालीगत नामः '''Ethyne''') सूत्र र संरचना भएको [[रासायनिक यौगिक]] हो। यो एक [[हाइड्रोकार्बन]] र सबैभन्दा सरलतम अल्काइन हो। यो रंगहीन ग्यास व्यापक रूपमा [[इन्धन]] र रासायनिक निर्माण ब्लकको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो यसको शुद्ध रूपमा अस्थिर हुन्छ र यसैले सामान्यतया घोलको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । शुद्ध एसिटिलीन गन्धहीन हुन्छ, तर व्यावसायिक ग्रेडहरूमा सामान्यतया डिभाइनिल सल्फाइड र फस्फिन जस्ता अशुद्धताहरूको कारण गन्ध हुन्छ।<ref name="msds">Compressed Gas Association (1995) [http://www.stoodyind.com/Safety/MSDS/Acetylene.pdf Material Safety and Data Sheet – Acetylene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711030340/http://www.stoodyind.com/safety/msds/Acetylene.pdf|archivedate=2022-10-09|date=11 July 2012}}</ref> एसिटिलीन एक अल्काइन भएकाले असंतृप्त ([[:en:Saturated_and_unsaturated_compounds|unsaturated]] Hydrocarbon) हुन्छ किनभने यसका दुई कार्बन परमाणुहरू ट्रिपल बोन्ड एकसाथ बाँधिएका हुन्छन्। कार्बन-कार्बन ट्रिपल बोन्डले सबै चार परमाणुहरूलाई एउटै सिधा रेखामा राख्छ, जसमा १८०° को CCH बन्धन कोणहरू छन्।<ref>Whitten K. W., Gailey K. D. and Davis R. E. ''General Chemistry'' (4th ed., Saunders College Publishing 1992), pp. 328–329, 1046. {{ISBN|0-03-072373-6}}</ref> == तयारी == === हाइड्रोकार्बनको आंशिक दहन === १९५० देखि, अमेरिका, ईयू को धेरै देश, र अन्य धेरै देशहरूमा एसिटिलीनको उत्पादन मुख्यतया [[मिथेन]]को आंशिक दहन (Partial combustion) बाट गरिन्छ <ref>{{Cite journal |last=Habil |first=Phil |last2=Bartholoméa |first2=E. |date=1954 |title=Probleme großtechnischer Anlagen zur Erzeugung von Acetylen nach dem Sauerstoff-Verfahren (Problems of large-scale plants for the production of acetylene by the oxygen method) |journal=Chemie Ingenieur Technik |volume=26 |issue=5 |pages=253–258 |doi=10.1002/cite.330260503}}</ref> === एल्केनहरूको डिहाइड्रोजनेसन === पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासमा रहेको सबैभन्दा भारी [[अल्केन]]लाई हल्का अणुहरूमा तोडिन्छ जुन उच्च तापक्रममा डिहाइड्रोजनेटेड हुन्छन्ः === कार्बोकेमिकल विधि === एडमन्ड डेभीले पहिलो पटक एसिटिलीन सन् १८३६ मा पोस्टासियम कार्बाइडको माध्यमबाट उत्पादन गरेका थिए। एसिटिलीन ऐतिहासिक रूपमा क्याल्सियम कार्बाइडको हाइड्रोलिसिस (पानीसँग प्रतिक्रिया) विधिद्वारा उत्पादन गरिएको थियो।   यो प्रतिक्रिया १८६२ मा फ्रेडरिक व्होलरले पत्ता लगाएको थियो, तर एक उपयुक्त व्यावसायिक स्तरमा उत्पादन विधि १८९२ मा क्यानाडाली आविष्कारक थोमस विल्सन एल्युमिनियमको लागि एक व्यवहार्य व्यावसायिक उत्पादन विधि खोज्दा फेला पारे।<ref name="Willson">{{Cite web |date=1998 |title=A National Historic Chemical Landmark - Discovery of the Commercial Processes For Making Calcium Carbide and Acetylene - Commemorative Booklet |url=https://www.acs.org/content/dam/acsorg/education/whatischemistry/landmarks/calciumcarbideacetylene/commericialization-of-calcium-carbide-and-acetylene-commemorative-booklet.pdf |access-date=10 October 2024 |website=American Chemical Society |publisher=ACS Office of Communications}}</ref> [[२१औँ शताब्दी|२१ औं शताब्दी]]को सुरुमा, चीन, जापान र पूर्वी युरोपले मुख्यतया यस विधिद्वारा एसिटिलीन उत्पादन गरेका छन्।<ref>{{Cite book|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology}}</ref> कोइला-आधारित रासायनिक उद्योगमा जोड दिएर, चीनको उल्लेखनीय अपवादका साथ यस प्रविधिको प्रयोग विश्वव्यापी रूपमा घटेको छ। कम कार्बनको मात्राको कारणले [[खनिज तेल|तेल]]ले मुख्य स्रोतको रूपमा [[कोइला]]लाई प्रतिस्थापन गरेको छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|date=2013}}</ref> == प्रयोग == === वेल्डिङ === लगभग २०% एसिटिलीन औद्योगिक ग्याँस उद्योगमा अक्सीसेटिलीन [[ग्यास वेल्डिङ]]मा र ज्वालाको उच्च तापमानको कारण काट्नको लागि प्रयोग गरिन्छ। अक्सिजनमा एसिटिलिनको दहनले {{Convert|3600|K|C F}} भन्दा बढीको ज्वाला उत्पादन गर्दछ, जसमा प्रतिग्राम ११.८ किलोजुल उत्सर्जन हुन्छ । एसिटिलीनको साथ अक्सिजन सबैभन्दा तातो जल्ने सामान्य ग्यास मिश्रण हो। एसिटिलीन dicyanoacetylene को {{Convert|5260|K|C F}} K (4,990 °C) 9,010 °F र {{Convert|4798|K|C F}} K (4,525 °C) 8,177 °F मा साइनोजेन पछि तेस्रो-सबैभन्दा तातो प्राकृतिक रासायनिक ज्वाला हो। विगतका दशकहरूमा [[अक्सी-एसिटिलीन वेल्डिङ]] एउटा लोकप्रिय [[वेल्डिङ]] प्रक्रिया थियो। आर्क वेल्डिङ प्रक्रियाको विकास र फाइदाहरूले धेरै उपयोगिताहरुमा अक्सी-ईन्धनवेल्डिङलाई लगभग अवस्थामा पुगेको छ । वेल्डिङका लागि एसिटिलीनको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। बिजुली सजिलै पहुँचयोग्य नभएको क्षेत्रमा अक्सी-एसिटिलीन वेल्डिङ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। धेरै धातु निर्माण कार्य शालाहरूमा अक्सीसेटिलीन काट्ने प्रयोग गरिन्छ। वेल्डिंग र काट्नेमा प्रयोगको लागि, काम गर्ने दबावहरू रेगुलेटरबाट नियन्त्रण गर्नुपर्दछ, किनकि {{Convert|15|psi|abbr=on}} पी (100 केपीए) भन्दा माथि यदि शकवेभको सम्भावना हुन्छ भने (उदाहरणका लागि, फ्ल्यासब्याक), एसिटिलीन [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन]]मा टुक्रिएर विस्फोट हुन्छ।<ref>[http://www.esabna.com/euweb/oxy_handbook/589oxy3_3.htm ESAB Oxy-acetylene welding handbook – Acetylene properties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510192947/https://www.esabna.com/euweb/oxy_handbook/589oxy3_3.htm|date=10 May 2020}}.</ref> === रसायन === एसिटिलीन धेरै रसायन प्रक्रियाहरूका लागि उपयोगी छ, तर थोरै व्यावसायिक स्तरमा सञ्चालन गरिन्छ।<ref name="trot">{{Cite journal |last=Trotuş |first=Ioan-Teodor |last2=Zimmermann |first2=Tobias |last3=Schüth |first3=Ferdi |date=2014 |title=Catalytic Reactions of Acetylene: A Feedstock for the Chemical Industry Revisited |journal=Chemical Reviews |volume=114 |issue=3 |pages=1761–1782 |doi=10.1021/cr400357r |pmid=24228942 |doi-access=free}}</ref> == प्राकृतिक उपस्थिति == == सुरक्षा र व्यवस्थापन == एसिटिलीन विषाक्त हुँदैन, तर जब क्याल्सियम कार्बाइडबाट उत्पादन गरिन्छ यसले विषाक्त अशुद्धताहरू जस्तै फस्फिन र अर्सिनको ट्रेसहरू समावेश गर्न सक्छ, जसले यसलाई [[लसुन]] जस्तो फरक गन्ध दिन्छ। यो अत्यधिक ज्वलनशील पनि छ, जस्तै धेरै हल्का हाइड्रोकार्बनहरू, त्यसैले वेल्डिङमा यसको प्रयोग हुन्छ। यसको सबैभन्दा एकल खतरा यसको आन्तरिक अस्थिरतासँग सम्बन्धित छ, विशेष गरी जब यो दबाब हुन्छः केही अवस्थामा एसिटिलीनले एक्जोथर्मिक प्रतिक्रिया गर्न सक्छ , सामान्यतया बेन्जेन, सम्भवतः [[कार्बन]] र [[हाइड्रोजन]] अतिरिक्त, धेरै उत्पादनहरू बन्छ । एसिटिलीन सिलिन्डरहरू प्रयोगको समयमा एसिटोन बन्न नदिनबाट बच्नको लागि सिधा ठाडो स्थितिमा प्रयोग गर्नुपर्छ।<ref name=":1">{{Cite web |title=EIGA Code of Practice: Acetylene |url=http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201014426/http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |archive-date=1 December 2016 |access-date=2016-11-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201014426/http://eiga.web1.apollo-com.be/fileadmin/docs_pubs/Doc_123_13_Code_of_Practice_Acetylene.pdf |date=2016-12-01 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:अल्काइन]] 2vlz7mh329r7m1q9u5usl7pe22ivdz5 0 141827 1356865 1319055 2026-05-27T13:59:08Z Bishaldev100 28807 /* औद्योगिक उत्पादन */ 1356865 wikitext text/x-wiki {{Chembox |verifiedrevid = 477004453 |ImageFileL1 = Carbon-monoxide-3D-balls.png |ImageNameL1 = Ball-and-stick model of carbon monoxide |ImageFileR1 = Carbon-monoxide-3D-vdW.png |ImageNameR1 = Spamodel of carbon monoxide |ImageFile2 = Carbon monoxide 2D.svg |ImageSize2 = 170px |ImageName2 = model of carbon monoxide |ImageClass2 = skin-invert-image |IUPACName= Carbon monoxide |OtherNames = Carbonic oxide gas<br />Carbon protoxide<br />Oxide of carbon<br />Protoxide of carbon<br />Carbonous oxide<br />Carbonous acid gas<br />Carbon(II) oxide<br />Breath of carbon<br />Oxygenated carbon<br />Carbate<br />Carbonyl<br/>Water gas<br/>Hydrocarbon gas<br/>Fuel gas<br/>Rauchgas<br />Carbonic inflammable air<br />Heavy inflammable air<br />White damp<br />Fire Damp<br />Powder Gas<br />Illuminating gas<br />Dowson gas<br />Mond gas<br />Power gas<br />Producer gas<br />Blast furnace gas<br />Coal gas<br />Phlogiston<br />Car gas |Section1 = {{Chembox Identifiers |InChI = 1/CO/c1-2 |InChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYAT |CASNo = 630-08-0 |CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} |PubChem = 281 |ChemSpiderID = 275 |ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} |UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} |UNII = 7U1EE4V452 |EINECS = 211-128-3 |UNNumber = 1016 |KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} |KEGG = D09706 |MeSHName = Carbon+monoxide |ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} |ChEBI = 17245 |ChEMBL = 1231840 |RTECS = FG3500000 |SMILES = [C-]#[O+] |StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI = 1S/CO/c1-2 |StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N |Beilstein = 3587264 |Gmelin = 421 }} |Section2 = {{Chembox Properties | C=1 | O=1 |Appearance = Colorless |Odor = Odorless |Density = {{ubl | 789&nbsp;kg/m³, liquid | 1.250&nbsp;kg/m³ at 0&nbsp;°C, 1&nbsp;atm | 1.145&nbsp;kg/m³ at 25&nbsp;°C, 1&nbsp;atm }} |Solubility = 27.6&nbsp;mg/L (25&nbsp;°C) |SolubleOther = soluble in [[chloroform]], [[acetic acid]], [[ethyl acetate]], [[ethanol]], [[ammonium hydroxide]], [[benzene]] |MeltingPtC = −205.02 |BoilingPtC = −191.5 |Dipole = 0.122 [[Debye|D]] |RefractIndex = 1.0003364 |HenryConstant = 1.04 atm·m³/mol |MagSus = −9.8·10⁻⁶ cm³/mol }} |Section3 = {{Chembox Thermochemistry |HeatCapacity = 29.1 J/(K·mol) |Entropy = 197.7 J/(K·mol) |DeltaHf = −110.5 kJ/mol |DeltaHc = −283.0 kJ/mol }} |Section4 = {{Chembox Pharmacology |ATCCode_prefix = V04 |ATCCode_suffix = CX08 }} |Section5 = {{Chembox Hazards |MainHazards = [[Poison]]ous by [[inhalation]]<ref name=PGCH/> |ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm ICSC 0023] |NFPA_ref = <ref>{{cite book|last1=Richard|first1=Pohanish|title=Sittig's Handbook of Toxic and Hazardous Chemicals and Carcinogens|date=2012|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4377-7869-4|page=572|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=f6HclgoIkjcC&pg=PA572|access-date=5 September 2015}}</ref> |NFPA-H = 3 |NFPA-F = 4 |NFPA-R = 0 |GHSPictograms = {{GHS02}}{{GHS06}}{{GHS08}} |GHSSignalWord = Danger |HPhrases = {{H-phrases|220|331|360|372|420}} |PPhrases = {{P-phrases|201|202|210|260|261|264|270|25 1|281|304+340|308+313|311|314|321|377|381|403|403+233|405|501}} |FlashPtC = −191 |AutoignitionPtC = 609 |ExploLimits = 12.5–74.2% |NIOSH_ref = <ref name=PGCH>{{PGCH|0105}}</ref> |PEL = TWA 50&nbsp;ppm (55&nbsp;mg/m³) |REL = {{ubl |TWA 35&nbsp;ppm (40&nbsp;mg/m³) |C 200&nbsp;ppm (229&nbsp;mg/m³) }} |IDLH = 1200&nbsp;ppm |LC50 = {{ubl | 8636&nbsp;ppm (rat, 15&nbsp;min) | 5207&nbsp;ppm (rat, 30&nbsp;min) | 1784&nbsp;ppm (rat, 4&nbsp;h) | 2414&nbsp;ppm (mouse, 4&nbsp;h) | 5647&nbsp;ppm (guinea pig, 4&nbsp;h)<ref name=IDLH>{{IDLH|630080|Carbon monoxide}}</ref> }} |LCLo = {{ubl | 4000&nbsp;ppm (human, 30&nbsp;min) | 5000&nbsp;ppm (human, 5&nbsp;min)<ref name=IDLH/> }} }}<ref>{{cite web|url=http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/335|title=Carbon Monoxide - CAMEO Chemicals |publisher=US NOAA Office of Response and Restoration|website=cameochemicals.noaa.gov}}</ref> |Section6 = {{Chembox Related |OtherAnions = [[Carbon monosulfide]] |OtherCations = [[Silicon monoxide]] <br> [[Germanium monoxide]] <br> [[Tin(II) oxide]] <br> [[Lead(II) oxide]] |OtherFunction_label = carbon oxides |OtherFunction = [[Carbon dioxide]]<br/>[[Carbon suboxide]]<br/>[[Oxocarbon]]s }} }} '''कार्बन मोनोअक्साइड''' ([[रासायनिक सूत्र]]: CO) एक विषाक्त, ज्वलनशील ग्यास हो। यो रंगहीन, गन्धहीन, स्वादहीन र हावा भन्दा थोरै कम घना हुन्छ। कार्बन मोनोअक्साइडमा एउटा [[कार्बन]] अणु र एउटा [[प्राणवायु|अक्सिजन]] अणु ट्रिपल बन्डद्वारा जोडिएका हुन्छन्। यो सबैभन्दा सरल कार्बनको अक्साइड हो। कोअर्डिनेसन कम्प्लेक्समा, कार्बन मोनोअक्साइड लिग्यान्डलाई ''कार्बोनिल'' भनिन्छ। यो औद्योगिक रसायनमा धेरै प्रक्रियाहरूमा एक प्रमुख अंश हो । कार्बन मोनोअक्साइडको सबैभन्दा सामान्य स्रोत कार्बन युक्त यौगिकहरूको आंशिक दहन हो। धेरै वातावरणीय र जैविक स्रोतहरूले पनि कार्बन मोनोअक्साइड उत्पादन गर्छन्। उद्योगमा, कार्बन मोनोअक्साइड औषधी, ड्रग्स, सुगन्ध, र ईन्धन सहित धेरै यौगिकहरूको उत्पादनको लागि महत्त्वपूर्ण छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry}}</ref> वायुमण्डलमा [[वायु प्रदूषण|उत्सर्जन]] भएपछि, कार्बन मोनोअक्साइडले [[जलवायु परिवर्तन]] योगदान पुर्याउने धेरै प्रक्रियाहरूलाई असर गर्छ।<ref>{{Cite web |last=Voiland |first=Adam |title=Fourteen years of carbon monoxide from MOPITT |url=https://climate.nasa.gov/news/2291/fourteen-years-of-carbon-monoxide-from-mopitt |access-date=2022-03-04 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet}}</ref> == भौतिक र रासायनिक गुणहरू == == प्रदुषण तथा स्वास्थ प्रभाव == == उत्पादन == === औद्योगिक उत्पादन === कार्बन डाइअक्साइडको एक प्रमुख औद्योगिक स्रोत [[प्रड्युसर ग्याँस]] हो। [[प्रड्युसर ग्याँस]] कार्बन मोनोअक्साइड र नाइट्रोजनको मिश्रण हो, जुन कार्बनको अधिकता हुँदा उच्च तापक्रममा हावामा कार्बनको दहनबाट बनिन्छ। ओभनमा, हावालाई कोकबाट पार गरिन्छ। सुरुमा उत्पादन गरिएको CO₂ ले तातो कार्बनसँग प्रतिकृया गरी CO बन्छ।<ref>{{Cite web |title=Carbon Monoxide |url=http://www.chm.bris.ac.uk/motm/co/coh.htm |access-date=21 May 2021}}</ref> कार्बनसँग [[कार्बनडाइअक्साइड]]को प्रतिक्रियालाई बौडोअर्ड प्रतिक्रियाको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/gasification00higm|title=Gasification|page=[https://archive.org/details/gasification00higm/page/n22 12]}}</ref> ८००°C भन्दा माथि, CO प्रमुख उत्पादन होः&nbsp; CO₂ (g) + C (s) → 2 CO (g) (Δ''H''_r = 170 kJ/mol) : अर्को स्रोत "वाटर ग्याँस" हो। वाटर ग्याँस भनेको [[हाइड्रोजन]] र कार्बन मोनोअक्साइडको मिश्रणहो। वाष्प र कार्बनको एन्डोथर्मिक प्रतिक्रियाको माध्यमबाट उत्पादन हुन्छ। H₂O (g) + C (s) → H₂ (g) + CO (g) (Δ''H''_r = 131 kJ/mol) [[प्राकृतिक ग्याँस]] र अन्य [[इन्धन]]हरूबाट अन्य समान "सिन्थेसिस ग्याँस" प्राप्त गर्न सकिन्छ। == प्रयोग == === रासायनिक उद्योग === === धातु विज्ञान === === लेजर === कार्बन मोनोअक्साइडलाई उच्च-शक्ति इन्फ्रारेड लेजरमा लेसिङ माध्यमको रूपमा पनि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite journal |last=Ionin |first=A. |last2=Kinyaevskiy |first2=I. |last3=Klimachev |first3=Y. |last4=Kotkov |first4=A. |last5=Kozlov |first5=A. |year=2012 |title=Novel mode-locked carbon monoxide laser system achieves high accuracy |journal=SPIE Newsroom |doi=10.1117/2.1201112.004016 |s2cid=112510554}}</ref> === मंगल ग्रहमा इन्धनको रूपमा प्रस्तावित प्रयोग === कार्बन मोनोअक्साइडलाई [[मङ्गल ग्रह|मंगल ग्रह]]मा [[इन्धन]]को रूपमा प्रयोग गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। [[मंगलको उपनिवेशन|कार्बन मोनोअक्साइड/अक्सिजन इन्जिन]] प्रारम्भिक सतह यातायात प्रयोगको लागि सुझाउ दिइएको छ किनकि कार्बन मोनोअक्साइड र अक्सिजन दुबैलाई मंगल ग्रहको कार्बन डाइअक्साइड वातावरणबाट जिरकोनिया इलेक्ट्रोलिसिसद्वारा उत्पादन गर्न सकिन्छ, कुनै पनि मंगल जल स्रोतहरू प्रयोग नगरी हाइड्रोजन प्राप्त गर्न, जुन मिथेन वा कुनै पनि हाइड्रोजन-आधारित ईन्धन बनाउन आवश्यक पर्दछ।<ref name="landis2001">{{Cite journal |last=Landis |date=2001 |title=Mars Rocket Vehicle Using In Situ Propellants |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |volume=38 |issue=5 |pages=730–735 |bibcode=2001JSpRo..38..730L |doi=10.2514/2.3739}}</ref> == जैविक र शारीरिक गुणहरू == === फिजियोलोजी === ==== चिकित्सा ==== === माइक्रोबायोलोजी === ==== खाद्य विज्ञान ==== === विषाक्तता === ==== हतियारकरण ==== प्राचीन इतिहासमा, ह्यानिबलले दोस्रो प्युनिक युद्धको समयमा कोइला धुवाँले [[रोमन साम्राज्य|रोमन]] कैदीहरूलाई मृत्युदण्ड दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Hopper |first=Christopher P. |last2=Zambrana |first2=Paige N. |last3=Goebel |first3=Ulrich |last4=Wollborn |first4=Jakob |date=2021-06-01 |title=A brief history of carbon monoxide and its therapeutic origins |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1089860321000367 |journal=Nitric Oxide |language=en |volume=111-112 |pages=45–63 |doi=10.1016/j.niox.2021.04.001 |issn=1089-8603 |pmid=33838343 |s2cid=233205099}}</ref> केही सफाया शिविरमा [[नरसंहार]] समयमा चेल्मोनोमा ग्यास भ्यानहरू सबैभन्दा उल्लेखनीय, र एक्शन टी४ "इच्छामृत्यु" कार्यक्रममा कार्बन मोनोअक्साइड प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_04R6DoPxLoC&pg=PT323|title=A history of modern Germany, 1800–2000|page=323}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 9xh1amk57uq2dprbn02mld3b60ut506 1356866 1356865 2026-05-27T14:00:52Z Bishaldev100 28807 /* औद्योगिक उत्पादन */ 1356866 wikitext text/x-wiki {{Chembox |verifiedrevid = 477004453 |ImageFileL1 = Carbon-monoxide-3D-balls.png |ImageNameL1 = Ball-and-stick model of carbon monoxide |ImageFileR1 = Carbon-monoxide-3D-vdW.png |ImageNameR1 = Spamodel of carbon monoxide |ImageFile2 = Carbon monoxide 2D.svg |ImageSize2 = 170px |ImageName2 = model of carbon monoxide |ImageClass2 = skin-invert-image |IUPACName= Carbon monoxide |OtherNames = Carbonic oxide gas<br />Carbon protoxide<br />Oxide of carbon<br />Protoxide of carbon<br />Carbonous oxide<br />Carbonous acid gas<br />Carbon(II) oxide<br />Breath of carbon<br />Oxygenated carbon<br />Carbate<br />Carbonyl<br/>Water gas<br/>Hydrocarbon gas<br/>Fuel gas<br/>Rauchgas<br />Carbonic inflammable air<br />Heavy inflammable air<br />White damp<br />Fire Damp<br />Powder Gas<br />Illuminating gas<br />Dowson gas<br />Mond gas<br />Power gas<br />Producer gas<br />Blast furnace gas<br />Coal gas<br />Phlogiston<br />Car gas |Section1 = {{Chembox Identifiers |InChI = 1/CO/c1-2 |InChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYAT |CASNo = 630-08-0 |CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} |PubChem = 281 |ChemSpiderID = 275 |ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} |UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} |UNII = 7U1EE4V452 |EINECS = 211-128-3 |UNNumber = 1016 |KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} |KEGG = D09706 |MeSHName = Carbon+monoxide |ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} |ChEBI = 17245 |ChEMBL = 1231840 |RTECS = FG3500000 |SMILES = [C-]#[O+] |StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI = 1S/CO/c1-2 |StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N |Beilstein = 3587264 |Gmelin = 421 }} |Section2 = {{Chembox Properties | C=1 | O=1 |Appearance = Colorless |Odor = Odorless |Density = {{ubl | 789&nbsp;kg/m³, liquid | 1.250&nbsp;kg/m³ at 0&nbsp;°C, 1&nbsp;atm | 1.145&nbsp;kg/m³ at 25&nbsp;°C, 1&nbsp;atm }} |Solubility = 27.6&nbsp;mg/L (25&nbsp;°C) |SolubleOther = soluble in [[chloroform]], [[acetic acid]], [[ethyl acetate]], [[ethanol]], [[ammonium hydroxide]], [[benzene]] |MeltingPtC = −205.02 |BoilingPtC = −191.5 |Dipole = 0.122 [[Debye|D]] |RefractIndex = 1.0003364 |HenryConstant = 1.04 atm·m³/mol |MagSus = −9.8·10⁻⁶ cm³/mol }} |Section3 = {{Chembox Thermochemistry |HeatCapacity = 29.1 J/(K·mol) |Entropy = 197.7 J/(K·mol) |DeltaHf = −110.5 kJ/mol |DeltaHc = −283.0 kJ/mol }} |Section4 = {{Chembox Pharmacology |ATCCode_prefix = V04 |ATCCode_suffix = CX08 }} |Section5 = {{Chembox Hazards |MainHazards = [[Poison]]ous by [[inhalation]]<ref name=PGCH/> |ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm ICSC 0023] |NFPA_ref = <ref>{{cite book|last1=Richard|first1=Pohanish|title=Sittig's Handbook of Toxic and Hazardous Chemicals and Carcinogens|date=2012|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4377-7869-4|page=572|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=f6HclgoIkjcC&pg=PA572|access-date=5 September 2015}}</ref> |NFPA-H = 3 |NFPA-F = 4 |NFPA-R = 0 |GHSPictograms = {{GHS02}}{{GHS06}}{{GHS08}} |GHSSignalWord = Danger |HPhrases = {{H-phrases|220|331|360|372|420}} |PPhrases = {{P-phrases|201|202|210|260|261|264|270|25 1|281|304+340|308+313|311|314|321|377|381|403|403+233|405|501}} |FlashPtC = −191 |AutoignitionPtC = 609 |ExploLimits = 12.5–74.2% |NIOSH_ref = <ref name=PGCH>{{PGCH|0105}}</ref> |PEL = TWA 50&nbsp;ppm (55&nbsp;mg/m³) |REL = {{ubl |TWA 35&nbsp;ppm (40&nbsp;mg/m³) |C 200&nbsp;ppm (229&nbsp;mg/m³) }} |IDLH = 1200&nbsp;ppm |LC50 = {{ubl | 8636&nbsp;ppm (rat, 15&nbsp;min) | 5207&nbsp;ppm (rat, 30&nbsp;min) | 1784&nbsp;ppm (rat, 4&nbsp;h) | 2414&nbsp;ppm (mouse, 4&nbsp;h) | 5647&nbsp;ppm (guinea pig, 4&nbsp;h)<ref name=IDLH>{{IDLH|630080|Carbon monoxide}}</ref> }} |LCLo = {{ubl | 4000&nbsp;ppm (human, 30&nbsp;min) | 5000&nbsp;ppm (human, 5&nbsp;min)<ref name=IDLH/> }} }}<ref>{{cite web|url=http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/335|title=Carbon Monoxide - CAMEO Chemicals |publisher=US NOAA Office of Response and Restoration|website=cameochemicals.noaa.gov}}</ref> |Section6 = {{Chembox Related |OtherAnions = [[Carbon monosulfide]] |OtherCations = [[Silicon monoxide]] <br> [[Germanium monoxide]] <br> [[Tin(II) oxide]] <br> [[Lead(II) oxide]] |OtherFunction_label = carbon oxides |OtherFunction = [[Carbon dioxide]]<br/>[[Carbon suboxide]]<br/>[[Oxocarbon]]s }} }} '''कार्बन मोनोअक्साइड''' ([[रासायनिक सूत्र]]: CO) एक विषाक्त, ज्वलनशील ग्यास हो। यो रंगहीन, गन्धहीन, स्वादहीन र हावा भन्दा थोरै कम घना हुन्छ। कार्बन मोनोअक्साइडमा एउटा [[कार्बन]] अणु र एउटा [[प्राणवायु|अक्सिजन]] अणु ट्रिपल बन्डद्वारा जोडिएका हुन्छन्। यो सबैभन्दा सरल कार्बनको अक्साइड हो। कोअर्डिनेसन कम्प्लेक्समा, कार्बन मोनोअक्साइड लिग्यान्डलाई ''कार्बोनिल'' भनिन्छ। यो औद्योगिक रसायनमा धेरै प्रक्रियाहरूमा एक प्रमुख अंश हो । कार्बन मोनोअक्साइडको सबैभन्दा सामान्य स्रोत कार्बन युक्त यौगिकहरूको आंशिक दहन हो। धेरै वातावरणीय र जैविक स्रोतहरूले पनि कार्बन मोनोअक्साइड उत्पादन गर्छन्। उद्योगमा, कार्बन मोनोअक्साइड औषधी, ड्रग्स, सुगन्ध, र ईन्धन सहित धेरै यौगिकहरूको उत्पादनको लागि महत्त्वपूर्ण छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry}}</ref> वायुमण्डलमा [[वायु प्रदूषण|उत्सर्जन]] भएपछि, कार्बन मोनोअक्साइडले [[जलवायु परिवर्तन]] योगदान पुर्याउने धेरै प्रक्रियाहरूलाई असर गर्छ।<ref>{{Cite web |last=Voiland |first=Adam |title=Fourteen years of carbon monoxide from MOPITT |url=https://climate.nasa.gov/news/2291/fourteen-years-of-carbon-monoxide-from-mopitt |access-date=2022-03-04 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet}}</ref> == भौतिक र रासायनिक गुणहरू == == प्रदुषण तथा स्वास्थ प्रभाव == == उत्पादन == === औद्योगिक उत्पादन === कार्बन डाइअक्साइडको एक प्रमुख औद्योगिक स्रोत [[प्रड्युसर ग्याँस]] हो। [[प्रड्युसर ग्याँस]] कार्बन मोनोअक्साइड र नाइट्रोजनको मिश्रण हो, जुन कार्बनको अधिकता हुँदा उच्च तापक्रममा हावामा कार्बनको दहनबाट बनिन्छ। भट्टिमा, हावालाई कोकबाट पार गराइन्छ। सुरुमा उत्पादन गरिएको CO₂ ले तातो कार्बनसँग प्रतिकृया गरी CO बन्छ।<ref>{{Cite web |title=Carbon Monoxide |url=http://www.chm.bris.ac.uk/motm/co/coh.htm |access-date=21 May 2021}}</ref> कार्बनसँग [[कार्बनडाइअक्साइड]]को प्रतिक्रियालाई बौडोअर्ड प्रतिक्रियाको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/gasification00higm|title=Gasification|page=[https://archive.org/details/gasification00higm/page/n22 12]}}</ref> ८००°C भन्दा माथि, CO प्रमुख उत्पादन होः&nbsp; CO₂ (g) + C (s) → 2 CO (g) (Δ''H''_r = 170 kJ/mol) : अर्को स्रोत "वाटर ग्याँस" हो। वाटर ग्याँस भनेको [[हाइड्रोजन]] र कार्बन मोनोअक्साइडको मिश्रणहो। वाष्प र कार्बनको एन्डोथर्मिक प्रतिक्रियाको माध्यमबाट उत्पादन हुन्छ। H₂O (g) + C (s) → H₂ (g) + CO (g) (Δ''H''_r = 131 kJ/mol) [[प्राकृतिक ग्याँस]] र अन्य [[इन्धन]]हरूबाट अन्य समान "सिन्थेसिस ग्याँस" प्राप्त गर्न सकिन्छ। == प्रयोग == === रासायनिक उद्योग === === धातु विज्ञान === === लेजर === कार्बन मोनोअक्साइडलाई उच्च-शक्ति इन्फ्रारेड लेजरमा लेसिङ माध्यमको रूपमा पनि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite journal |last=Ionin |first=A. |last2=Kinyaevskiy |first2=I. |last3=Klimachev |first3=Y. |last4=Kotkov |first4=A. |last5=Kozlov |first5=A. |year=2012 |title=Novel mode-locked carbon monoxide laser system achieves high accuracy |journal=SPIE Newsroom |doi=10.1117/2.1201112.004016 |s2cid=112510554}}</ref> === मंगल ग्रहमा इन्धनको रूपमा प्रस्तावित प्रयोग === कार्बन मोनोअक्साइडलाई [[मङ्गल ग्रह|मंगल ग्रह]]मा [[इन्धन]]को रूपमा प्रयोग गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। [[मंगलको उपनिवेशन|कार्बन मोनोअक्साइड/अक्सिजन इन्जिन]] प्रारम्भिक सतह यातायात प्रयोगको लागि सुझाउ दिइएको छ किनकि कार्बन मोनोअक्साइड र अक्सिजन दुबैलाई मंगल ग्रहको कार्बन डाइअक्साइड वातावरणबाट जिरकोनिया इलेक्ट्रोलिसिसद्वारा उत्पादन गर्न सकिन्छ, कुनै पनि मंगल जल स्रोतहरू प्रयोग नगरी हाइड्रोजन प्राप्त गर्न, जुन मिथेन वा कुनै पनि हाइड्रोजन-आधारित ईन्धन बनाउन आवश्यक पर्दछ।<ref name="landis2001">{{Cite journal |last=Landis |date=2001 |title=Mars Rocket Vehicle Using In Situ Propellants |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |volume=38 |issue=5 |pages=730–735 |bibcode=2001JSpRo..38..730L |doi=10.2514/2.3739}}</ref> == जैविक र शारीरिक गुणहरू == === फिजियोलोजी === ==== चिकित्सा ==== === माइक्रोबायोलोजी === ==== खाद्य विज्ञान ==== === विषाक्तता === ==== हतियारकरण ==== प्राचीन इतिहासमा, ह्यानिबलले दोस्रो प्युनिक युद्धको समयमा कोइला धुवाँले [[रोमन साम्राज्य|रोमन]] कैदीहरूलाई मृत्युदण्ड दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Hopper |first=Christopher P. |last2=Zambrana |first2=Paige N. |last3=Goebel |first3=Ulrich |last4=Wollborn |first4=Jakob |date=2021-06-01 |title=A brief history of carbon monoxide and its therapeutic origins |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1089860321000367 |journal=Nitric Oxide |language=en |volume=111-112 |pages=45–63 |doi=10.1016/j.niox.2021.04.001 |issn=1089-8603 |pmid=33838343 |s2cid=233205099}}</ref> केही सफाया शिविरमा [[नरसंहार]] समयमा चेल्मोनोमा ग्यास भ्यानहरू सबैभन्दा उल्लेखनीय, र एक्शन टी४ "इच्छामृत्यु" कार्यक्रममा कार्बन मोनोअक्साइड प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_04R6DoPxLoC&pg=PT323|title=A history of modern Germany, 1800–2000|page=323}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} iqhnwm0wsfysuuxc20vrl3ew8wtynsg 1356867 1356866 2026-05-27T14:01:53Z Bishaldev100 28807 /* औद्योगिक उत्पादन */ 1356867 wikitext text/x-wiki {{Chembox |verifiedrevid = 477004453 |ImageFileL1 = Carbon-monoxide-3D-balls.png |ImageNameL1 = Ball-and-stick model of carbon monoxide |ImageFileR1 = Carbon-monoxide-3D-vdW.png |ImageNameR1 = Spamodel of carbon monoxide |ImageFile2 = Carbon monoxide 2D.svg |ImageSize2 = 170px |ImageName2 = model of carbon monoxide |ImageClass2 = skin-invert-image |IUPACName= Carbon monoxide |OtherNames = Carbonic oxide gas<br />Carbon protoxide<br />Oxide of carbon<br />Protoxide of carbon<br />Carbonous oxide<br />Carbonous acid gas<br />Carbon(II) oxide<br />Breath of carbon<br />Oxygenated carbon<br />Carbate<br />Carbonyl<br/>Water gas<br/>Hydrocarbon gas<br/>Fuel gas<br/>Rauchgas<br />Carbonic inflammable air<br />Heavy inflammable air<br />White damp<br />Fire Damp<br />Powder Gas<br />Illuminating gas<br />Dowson gas<br />Mond gas<br />Power gas<br />Producer gas<br />Blast furnace gas<br />Coal gas<br />Phlogiston<br />Car gas |Section1 = {{Chembox Identifiers |InChI = 1/CO/c1-2 |InChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYAT |CASNo = 630-08-0 |CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} |PubChem = 281 |ChemSpiderID = 275 |ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} |UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} |UNII = 7U1EE4V452 |EINECS = 211-128-3 |UNNumber = 1016 |KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} |KEGG = D09706 |MeSHName = Carbon+monoxide |ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} |ChEBI = 17245 |ChEMBL = 1231840 |RTECS = FG3500000 |SMILES = [C-]#[O+] |StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI = 1S/CO/c1-2 |StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N |Beilstein = 3587264 |Gmelin = 421 }} |Section2 = {{Chembox Properties | C=1 | O=1 |Appearance = Colorless |Odor = Odorless |Density = {{ubl | 789&nbsp;kg/m³, liquid | 1.250&nbsp;kg/m³ at 0&nbsp;°C, 1&nbsp;atm | 1.145&nbsp;kg/m³ at 25&nbsp;°C, 1&nbsp;atm }} |Solubility = 27.6&nbsp;mg/L (25&nbsp;°C) |SolubleOther = soluble in [[chloroform]], [[acetic acid]], [[ethyl acetate]], [[ethanol]], [[ammonium hydroxide]], [[benzene]] |MeltingPtC = −205.02 |BoilingPtC = −191.5 |Dipole = 0.122 [[Debye|D]] |RefractIndex = 1.0003364 |HenryConstant = 1.04 atm·m³/mol |MagSus = −9.8·10⁻⁶ cm³/mol }} |Section3 = {{Chembox Thermochemistry |HeatCapacity = 29.1 J/(K·mol) |Entropy = 197.7 J/(K·mol) |DeltaHf = −110.5 kJ/mol |DeltaHc = −283.0 kJ/mol }} |Section4 = {{Chembox Pharmacology |ATCCode_prefix = V04 |ATCCode_suffix = CX08 }} |Section5 = {{Chembox Hazards |MainHazards = [[Poison]]ous by [[inhalation]]<ref name=PGCH/> |ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm ICSC 0023] |NFPA_ref = <ref>{{cite book|last1=Richard|first1=Pohanish|title=Sittig's Handbook of Toxic and Hazardous Chemicals and Carcinogens|date=2012|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4377-7869-4|page=572|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=f6HclgoIkjcC&pg=PA572|access-date=5 September 2015}}</ref> |NFPA-H = 3 |NFPA-F = 4 |NFPA-R = 0 |GHSPictograms = {{GHS02}}{{GHS06}}{{GHS08}} |GHSSignalWord = Danger |HPhrases = {{H-phrases|220|331|360|372|420}} |PPhrases = {{P-phrases|201|202|210|260|261|264|270|25 1|281|304+340|308+313|311|314|321|377|381|403|403+233|405|501}} |FlashPtC = −191 |AutoignitionPtC = 609 |ExploLimits = 12.5–74.2% |NIOSH_ref = <ref name=PGCH>{{PGCH|0105}}</ref> |PEL = TWA 50&nbsp;ppm (55&nbsp;mg/m³) |REL = {{ubl |TWA 35&nbsp;ppm (40&nbsp;mg/m³) |C 200&nbsp;ppm (229&nbsp;mg/m³) }} |IDLH = 1200&nbsp;ppm |LC50 = {{ubl | 8636&nbsp;ppm (rat, 15&nbsp;min) | 5207&nbsp;ppm (rat, 30&nbsp;min) | 1784&nbsp;ppm (rat, 4&nbsp;h) | 2414&nbsp;ppm (mouse, 4&nbsp;h) | 5647&nbsp;ppm (guinea pig, 4&nbsp;h)<ref name=IDLH>{{IDLH|630080|Carbon monoxide}}</ref> }} |LCLo = {{ubl | 4000&nbsp;ppm (human, 30&nbsp;min) | 5000&nbsp;ppm (human, 5&nbsp;min)<ref name=IDLH/> }} }}<ref>{{cite web|url=http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/335|title=Carbon Monoxide - CAMEO Chemicals |publisher=US NOAA Office of Response and Restoration|website=cameochemicals.noaa.gov}}</ref> |Section6 = {{Chembox Related |OtherAnions = [[Carbon monosulfide]] |OtherCations = [[Silicon monoxide]] <br> [[Germanium monoxide]] <br> [[Tin(II) oxide]] <br> [[Lead(II) oxide]] |OtherFunction_label = carbon oxides |OtherFunction = [[Carbon dioxide]]<br/>[[Carbon suboxide]]<br/>[[Oxocarbon]]s }} }} '''कार्बन मोनोअक्साइड''' ([[रासायनिक सूत्र]]: CO) एक विषाक्त, ज्वलनशील ग्यास हो। यो रंगहीन, गन्धहीन, स्वादहीन र हावा भन्दा थोरै कम घना हुन्छ। कार्बन मोनोअक्साइडमा एउटा [[कार्बन]] अणु र एउटा [[प्राणवायु|अक्सिजन]] अणु ट्रिपल बन्डद्वारा जोडिएका हुन्छन्। यो सबैभन्दा सरल कार्बनको अक्साइड हो। कोअर्डिनेसन कम्प्लेक्समा, कार्बन मोनोअक्साइड लिग्यान्डलाई ''कार्बोनिल'' भनिन्छ। यो औद्योगिक रसायनमा धेरै प्रक्रियाहरूमा एक प्रमुख अंश हो । कार्बन मोनोअक्साइडको सबैभन्दा सामान्य स्रोत कार्बन युक्त यौगिकहरूको आंशिक दहन हो। धेरै वातावरणीय र जैविक स्रोतहरूले पनि कार्बन मोनोअक्साइड उत्पादन गर्छन्। उद्योगमा, कार्बन मोनोअक्साइड औषधी, ड्रग्स, सुगन्ध, र ईन्धन सहित धेरै यौगिकहरूको उत्पादनको लागि महत्त्वपूर्ण छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry}}</ref> वायुमण्डलमा [[वायु प्रदूषण|उत्सर्जन]] भएपछि, कार्बन मोनोअक्साइडले [[जलवायु परिवर्तन]] योगदान पुर्याउने धेरै प्रक्रियाहरूलाई असर गर्छ।<ref>{{Cite web |last=Voiland |first=Adam |title=Fourteen years of carbon monoxide from MOPITT |url=https://climate.nasa.gov/news/2291/fourteen-years-of-carbon-monoxide-from-mopitt |access-date=2022-03-04 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet}}</ref> == भौतिक र रासायनिक गुणहरू == == प्रदुषण तथा स्वास्थ प्रभाव == == उत्पादन == === औद्योगिक उत्पादन === कार्बन डाइअक्साइडको एक प्रमुख औद्योगिक स्रोत [[प्रड्युसर ग्याँस]] हो। [[प्रड्युसर ग्याँस]] कार्बन मोनोअक्साइड र नाइट्रोजनको मिश्रण हो, जुन कार्बनको अधिकता हुँदा उच्च तापक्रममा हावामा कार्बनको दहनबाट बनिन्छ। भट्टिमा, हावालाई कोकबाट पार गराइन्छ। सुरुमा उत्पादन गरिएको CO₂ ले तातो कार्बनसँग प्रतिकृया गरी CO बन्छ।<ref>{{Cite web |title=Carbon Monoxide |url=http://www.chm.bris.ac.uk/motm/co/coh.htm |access-date=21 May 2021}}</ref> कार्बनसँग [[कार्बनडाइअक्साइड]]को प्रतिक्रियालाई बौडोअर्ड प्रतिक्रियाको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/gasification00higm|title=Gasification|page=[https://archive.org/details/gasification00higm/page/n22 12]}}</ref> ८००°C भन्दा माथि, CO प्रमुख उत्पादन होः&nbsp; CO₂ (g) + C (s) → 2 CO (g) (Δ''H''_r = 170 kJ/mol) : अर्को स्रोत "वाटर ग्याँस" हो। वाटर ग्याँस भनेको [[हाइड्रोजन]] र कार्बन मोनोअक्साइडको मिश्रणहो। वाष्प र कार्बनको एन्डोथर्मिक प्रतिक्रियाको माध्यमबाट उत्पादन हुन्छ। H₂O (g) + C (s) → H₂ (g) + CO (g) (Δ''H''_r = 131 kJ/mol) [[प्राकृतिक ग्याँस]] र अन्य [[इन्धन]]हरूबाट अन्य समान "[[सिन ग्याँस]]/ सिन्थेसिस ग्याँस" प्राप्त गर्न सकिन्छ। == प्रयोग == === रासायनिक उद्योग === === धातु विज्ञान === === लेजर === कार्बन मोनोअक्साइडलाई उच्च-शक्ति इन्फ्रारेड लेजरमा लेसिङ माध्यमको रूपमा पनि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite journal |last=Ionin |first=A. |last2=Kinyaevskiy |first2=I. |last3=Klimachev |first3=Y. |last4=Kotkov |first4=A. |last5=Kozlov |first5=A. |year=2012 |title=Novel mode-locked carbon monoxide laser system achieves high accuracy |journal=SPIE Newsroom |doi=10.1117/2.1201112.004016 |s2cid=112510554}}</ref> === मंगल ग्रहमा इन्धनको रूपमा प्रस्तावित प्रयोग === कार्बन मोनोअक्साइडलाई [[मङ्गल ग्रह|मंगल ग्रह]]मा [[इन्धन]]को रूपमा प्रयोग गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। [[मंगलको उपनिवेशन|कार्बन मोनोअक्साइड/अक्सिजन इन्जिन]] प्रारम्भिक सतह यातायात प्रयोगको लागि सुझाउ दिइएको छ किनकि कार्बन मोनोअक्साइड र अक्सिजन दुबैलाई मंगल ग्रहको कार्बन डाइअक्साइड वातावरणबाट जिरकोनिया इलेक्ट्रोलिसिसद्वारा उत्पादन गर्न सकिन्छ, कुनै पनि मंगल जल स्रोतहरू प्रयोग नगरी हाइड्रोजन प्राप्त गर्न, जुन मिथेन वा कुनै पनि हाइड्रोजन-आधारित ईन्धन बनाउन आवश्यक पर्दछ।<ref name="landis2001">{{Cite journal |last=Landis |date=2001 |title=Mars Rocket Vehicle Using In Situ Propellants |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |volume=38 |issue=5 |pages=730–735 |bibcode=2001JSpRo..38..730L |doi=10.2514/2.3739}}</ref> == जैविक र शारीरिक गुणहरू == === फिजियोलोजी === ==== चिकित्सा ==== === माइक्रोबायोलोजी === ==== खाद्य विज्ञान ==== === विषाक्तता === ==== हतियारकरण ==== प्राचीन इतिहासमा, ह्यानिबलले दोस्रो प्युनिक युद्धको समयमा कोइला धुवाँले [[रोमन साम्राज्य|रोमन]] कैदीहरूलाई मृत्युदण्ड दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Hopper |first=Christopher P. |last2=Zambrana |first2=Paige N. |last3=Goebel |first3=Ulrich |last4=Wollborn |first4=Jakob |date=2021-06-01 |title=A brief history of carbon monoxide and its therapeutic origins |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1089860321000367 |journal=Nitric Oxide |language=en |volume=111-112 |pages=45–63 |doi=10.1016/j.niox.2021.04.001 |issn=1089-8603 |pmid=33838343 |s2cid=233205099}}</ref> केही सफाया शिविरमा [[नरसंहार]] समयमा चेल्मोनोमा ग्यास भ्यानहरू सबैभन्दा उल्लेखनीय, र एक्शन टी४ "इच्छामृत्यु" कार्यक्रममा कार्बन मोनोअक्साइड प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_04R6DoPxLoC&pg=PT323|title=A history of modern Germany, 1800–2000|page=323}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} i60f7vz812qaa4ilm0wwp2tnbj883s4 1356868 1356867 2026-05-27T14:02:14Z Bishaldev100 28807 /* औद्योगिक उत्पादन */ 1356868 wikitext text/x-wiki {{Chembox |verifiedrevid = 477004453 |ImageFileL1 = Carbon-monoxide-3D-balls.png |ImageNameL1 = Ball-and-stick model of carbon monoxide |ImageFileR1 = Carbon-monoxide-3D-vdW.png |ImageNameR1 = Spamodel of carbon monoxide |ImageFile2 = Carbon monoxide 2D.svg |ImageSize2 = 170px |ImageName2 = model of carbon monoxide |ImageClass2 = skin-invert-image |IUPACName= Carbon monoxide |OtherNames = Carbonic oxide gas<br />Carbon protoxide<br />Oxide of carbon<br />Protoxide of carbon<br />Carbonous oxide<br />Carbonous acid gas<br />Carbon(II) oxide<br />Breath of carbon<br />Oxygenated carbon<br />Carbate<br />Carbonyl<br/>Water gas<br/>Hydrocarbon gas<br/>Fuel gas<br/>Rauchgas<br />Carbonic inflammable air<br />Heavy inflammable air<br />White damp<br />Fire Damp<br />Powder Gas<br />Illuminating gas<br />Dowson gas<br />Mond gas<br />Power gas<br />Producer gas<br />Blast furnace gas<br />Coal gas<br />Phlogiston<br />Car gas |Section1 = {{Chembox Identifiers |InChI = 1/CO/c1-2 |InChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYAT |CASNo = 630-08-0 |CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} |PubChem = 281 |ChemSpiderID = 275 |ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} |UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} |UNII = 7U1EE4V452 |EINECS = 211-128-3 |UNNumber = 1016 |KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} |KEGG = D09706 |MeSHName = Carbon+monoxide |ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} |ChEBI = 17245 |ChEMBL = 1231840 |RTECS = FG3500000 |SMILES = [C-]#[O+] |StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI = 1S/CO/c1-2 |StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey = UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N |Beilstein = 3587264 |Gmelin = 421 }} |Section2 = {{Chembox Properties | C=1 | O=1 |Appearance = Colorless |Odor = Odorless |Density = {{ubl | 789&nbsp;kg/m³, liquid | 1.250&nbsp;kg/m³ at 0&nbsp;°C, 1&nbsp;atm | 1.145&nbsp;kg/m³ at 25&nbsp;°C, 1&nbsp;atm }} |Solubility = 27.6&nbsp;mg/L (25&nbsp;°C) |SolubleOther = soluble in [[chloroform]], [[acetic acid]], [[ethyl acetate]], [[ethanol]], [[ammonium hydroxide]], [[benzene]] |MeltingPtC = −205.02 |BoilingPtC = −191.5 |Dipole = 0.122 [[Debye|D]] |RefractIndex = 1.0003364 |HenryConstant = 1.04 atm·m³/mol |MagSus = −9.8·10⁻⁶ cm³/mol }} |Section3 = {{Chembox Thermochemistry |HeatCapacity = 29.1 J/(K·mol) |Entropy = 197.7 J/(K·mol) |DeltaHf = −110.5 kJ/mol |DeltaHc = −283.0 kJ/mol }} |Section4 = {{Chembox Pharmacology |ATCCode_prefix = V04 |ATCCode_suffix = CX08 }} |Section5 = {{Chembox Hazards |MainHazards = [[Poison]]ous by [[inhalation]]<ref name=PGCH/> |ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm ICSC 0023] |NFPA_ref = <ref>{{cite book|last1=Richard|first1=Pohanish|title=Sittig's Handbook of Toxic and Hazardous Chemicals and Carcinogens|date=2012|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4377-7869-4|page=572|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=f6HclgoIkjcC&pg=PA572|access-date=5 September 2015}}</ref> |NFPA-H = 3 |NFPA-F = 4 |NFPA-R = 0 |GHSPictograms = {{GHS02}}{{GHS06}}{{GHS08}} |GHSSignalWord = Danger |HPhrases = {{H-phrases|220|331|360|372|420}} |PPhrases = {{P-phrases|201|202|210|260|261|264|270|25 1|281|304+340|308+313|311|314|321|377|381|403|403+233|405|501}} |FlashPtC = −191 |AutoignitionPtC = 609 |ExploLimits = 12.5–74.2% |NIOSH_ref = <ref name=PGCH>{{PGCH|0105}}</ref> |PEL = TWA 50&nbsp;ppm (55&nbsp;mg/m³) |REL = {{ubl |TWA 35&nbsp;ppm (40&nbsp;mg/m³) |C 200&nbsp;ppm (229&nbsp;mg/m³) }} |IDLH = 1200&nbsp;ppm |LC50 = {{ubl | 8636&nbsp;ppm (rat, 15&nbsp;min) | 5207&nbsp;ppm (rat, 30&nbsp;min) | 1784&nbsp;ppm (rat, 4&nbsp;h) | 2414&nbsp;ppm (mouse, 4&nbsp;h) | 5647&nbsp;ppm (guinea pig, 4&nbsp;h)<ref name=IDLH>{{IDLH|630080|Carbon monoxide}}</ref> }} |LCLo = {{ubl | 4000&nbsp;ppm (human, 30&nbsp;min) | 5000&nbsp;ppm (human, 5&nbsp;min)<ref name=IDLH/> }} }}<ref>{{cite web|url=http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/335|title=Carbon Monoxide - CAMEO Chemicals |publisher=US NOAA Office of Response and Restoration|website=cameochemicals.noaa.gov}}</ref> |Section6 = {{Chembox Related |OtherAnions = [[Carbon monosulfide]] |OtherCations = [[Silicon monoxide]] <br> [[Germanium monoxide]] <br> [[Tin(II) oxide]] <br> [[Lead(II) oxide]] |OtherFunction_label = carbon oxides |OtherFunction = [[Carbon dioxide]]<br/>[[Carbon suboxide]]<br/>[[Oxocarbon]]s }} }} '''कार्बन मोनोअक्साइड''' ([[रासायनिक सूत्र]]: CO) एक विषाक्त, ज्वलनशील ग्यास हो। यो रंगहीन, गन्धहीन, स्वादहीन र हावा भन्दा थोरै कम घना हुन्छ। कार्बन मोनोअक्साइडमा एउटा [[कार्बन]] अणु र एउटा [[प्राणवायु|अक्सिजन]] अणु ट्रिपल बन्डद्वारा जोडिएका हुन्छन्। यो सबैभन्दा सरल कार्बनको अक्साइड हो। कोअर्डिनेसन कम्प्लेक्समा, कार्बन मोनोअक्साइड लिग्यान्डलाई ''कार्बोनिल'' भनिन्छ। यो औद्योगिक रसायनमा धेरै प्रक्रियाहरूमा एक प्रमुख अंश हो । कार्बन मोनोअक्साइडको सबैभन्दा सामान्य स्रोत कार्बन युक्त यौगिकहरूको आंशिक दहन हो। धेरै वातावरणीय र जैविक स्रोतहरूले पनि कार्बन मोनोअक्साइड उत्पादन गर्छन्। उद्योगमा, कार्बन मोनोअक्साइड औषधी, ड्रग्स, सुगन्ध, र ईन्धन सहित धेरै यौगिकहरूको उत्पादनको लागि महत्त्वपूर्ण छ।<ref>{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry}}</ref> वायुमण्डलमा [[वायु प्रदूषण|उत्सर्जन]] भएपछि, कार्बन मोनोअक्साइडले [[जलवायु परिवर्तन]] योगदान पुर्याउने धेरै प्रक्रियाहरूलाई असर गर्छ।<ref>{{Cite web |last=Voiland |first=Adam |title=Fourteen years of carbon monoxide from MOPITT |url=https://climate.nasa.gov/news/2291/fourteen-years-of-carbon-monoxide-from-mopitt |access-date=2022-03-04 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet}}</ref> == भौतिक र रासायनिक गुणहरू == == प्रदुषण तथा स्वास्थ प्रभाव == == उत्पादन == === औद्योगिक उत्पादन === कार्बन डाइअक्साइडको एक प्रमुख औद्योगिक स्रोत [[प्रड्युसर ग्याँस]] हो। [[प्रड्युसर ग्याँस]] कार्बन मोनोअक्साइड र नाइट्रोजनको मिश्रण हो, जुन कार्बनको अधिकता हुँदा उच्च तापक्रममा हावामा कार्बनको दहनबाट बनिन्छ। भट्टिमा, हावालाई कोकबाट पार गराइन्छ। सुरुमा उत्पादन गरिएको CO₂ ले तातो कार्बनसँग प्रतिकृया गरी CO बन्छ।<ref>{{Cite web |title=Carbon Monoxide |url=http://www.chm.bris.ac.uk/motm/co/coh.htm |access-date=21 May 2021}}</ref> कार्बनसँग [[कार्बनडाइअक्साइड]]को प्रतिक्रियालाई बौडोअर्ड प्रतिक्रियाको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/gasification00higm|title=Gasification|page=[https://archive.org/details/gasification00higm/page/n22 12]}}</ref> ८००°C भन्दा माथि, CO प्रमुख उत्पादन होः&nbsp; CO₂ (g) + C (s) → 2 CO (g) (Δ''H''_r = 170 kJ/mol) : अर्को स्रोत "वाटर ग्याँस" हो। वाटर ग्याँस भनेको [[हाइड्रोजन]] र कार्बन मोनोअक्साइडको मिश्रणहो। वाष्प र कार्बनको एन्डोथर्मिक प्रतिक्रियाको माध्यमबाट उत्पादन हुन्छ। H₂O (g) + C (s) → H₂ (g) + CO (g) (Δ''H''_r = 131 kJ/mol) [[प्राकृतिक ग्याँस]] र अन्य [[इन्धन]]हरूबाट अन्य समान "[[सिनग्याँस]]/ सिन्थेसिस ग्याँस" प्राप्त गर्न सकिन्छ। == प्रयोग == === रासायनिक उद्योग === === धातु विज्ञान === === लेजर === कार्बन मोनोअक्साइडलाई उच्च-शक्ति इन्फ्रारेड लेजरमा लेसिङ माध्यमको रूपमा पनि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite journal |last=Ionin |first=A. |last2=Kinyaevskiy |first2=I. |last3=Klimachev |first3=Y. |last4=Kotkov |first4=A. |last5=Kozlov |first5=A. |year=2012 |title=Novel mode-locked carbon monoxide laser system achieves high accuracy |journal=SPIE Newsroom |doi=10.1117/2.1201112.004016 |s2cid=112510554}}</ref> === मंगल ग्रहमा इन्धनको रूपमा प्रस्तावित प्रयोग === कार्बन मोनोअक्साइडलाई [[मङ्गल ग्रह|मंगल ग्रह]]मा [[इन्धन]]को रूपमा प्रयोग गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। [[मंगलको उपनिवेशन|कार्बन मोनोअक्साइड/अक्सिजन इन्जिन]] प्रारम्भिक सतह यातायात प्रयोगको लागि सुझाउ दिइएको छ किनकि कार्बन मोनोअक्साइड र अक्सिजन दुबैलाई मंगल ग्रहको कार्बन डाइअक्साइड वातावरणबाट जिरकोनिया इलेक्ट्रोलिसिसद्वारा उत्पादन गर्न सकिन्छ, कुनै पनि मंगल जल स्रोतहरू प्रयोग नगरी हाइड्रोजन प्राप्त गर्न, जुन मिथेन वा कुनै पनि हाइड्रोजन-आधारित ईन्धन बनाउन आवश्यक पर्दछ।<ref name="landis2001">{{Cite journal |last=Landis |date=2001 |title=Mars Rocket Vehicle Using In Situ Propellants |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |volume=38 |issue=5 |pages=730–735 |bibcode=2001JSpRo..38..730L |doi=10.2514/2.3739}}</ref> == जैविक र शारीरिक गुणहरू == === फिजियोलोजी === ==== चिकित्सा ==== === माइक्रोबायोलोजी === ==== खाद्य विज्ञान ==== === विषाक्तता === ==== हतियारकरण ==== प्राचीन इतिहासमा, ह्यानिबलले दोस्रो प्युनिक युद्धको समयमा कोइला धुवाँले [[रोमन साम्राज्य|रोमन]] कैदीहरूलाई मृत्युदण्ड दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=Hopper |first=Christopher P. |last2=Zambrana |first2=Paige N. |last3=Goebel |first3=Ulrich |last4=Wollborn |first4=Jakob |date=2021-06-01 |title=A brief history of carbon monoxide and its therapeutic origins |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1089860321000367 |journal=Nitric Oxide |language=en |volume=111-112 |pages=45–63 |doi=10.1016/j.niox.2021.04.001 |issn=1089-8603 |pmid=33838343 |s2cid=233205099}}</ref> केही सफाया शिविरमा [[नरसंहार]] समयमा चेल्मोनोमा ग्यास भ्यानहरू सबैभन्दा उल्लेखनीय, र एक्शन टी४ "इच्छामृत्यु" कार्यक्रममा कार्बन मोनोअक्साइड प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_04R6DoPxLoC&pg=PT323|title=A history of modern Germany, 1800–2000|page=323}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 5r300z4ss6in0taijzo0g579m4ny9d2 10 142844 1356935 1356641 2026-05-28T09:39:46Z Bishaldev100 28807 1356935 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = Electromagnetism | pretitle = Articles about | title = [[विद्युतचुम्बकत्व ]] | image = [[File:VFPt Solenoid correct2.svg|190px|frameless|Solenoid]] | caption = | contentclass = hlist | listclass = hlist | expanded = {{{cTopic|{{{expanded|{{{1|}}}}}}}}}<noinclude>all</noinclude> | listtitlestyle = background:transparent;border-top:1px solid #aaa;text-align:center; | content1 = * [[विद्युत]] * [[Magnetism]] * [[Optics]] * [[History of electromagnetic theory|History]] * [[Computational electromagnetics|Computational]] * [[List of textbooks in electromagnetism|Textbooks]] * [[List of electrical phenomena|Phenomena]] <!-------------------- Electrostatics ---------------------> | list2name = Electrostatics | list2title = [[Electrostatics]] | list2 = * [[Charge density]] * [[Electrical conductor|Conductor]] * [[कूलम्बको नियम]] * [[Electret]] * [[विद्युत आवेश]] * [[Electric dipole moment|Electric dipole]] * [[Electric field]] * [[Electric flux]] * [[Electric potential]] * [[Electrostatic discharge]] * [[Electrostatic induction]] * [[गाउसको नियम|गसको नियम]] * [[Insulator (electricity)|Insulator]] * [[Permittivity]] * [[Polarization density|Polarization]] * [[Electric potential energy|Potential energy]] * [[Static electricity]] * [[Triboelectric effect|Triboelectricity]] <!-------------------- Magnetostatics ---------------------> | list3name = चुम्बकत्व | list3title = [[चुम्बकत्व]] | list3 = * [[एम्पीयरको नियम]] * [[बायो-सेवर्टको नियम]] * [[गाउसको नियम (चुम्बकत्व)|गाउसको नियम]] * [[Magnetic moment|Magnetic dipole]] * [[Magnetic field]] * [[Magnetic flux]] * [[Magnetic scalar potential]] * [[Magnetic vector potential]] * [[Magnetization]] * [[Permeability (electromagnetism)|Permeability]] * [[Right-hand_rule#Electromagnetism|Right-hand rule]] <!------------------- Electrodynamics ---------------------> | list4name = Electrodynamics | list4title = [[Classical electromagnetism|Electrodynamics]] | list4 = * [[Bremsstrahlung]] * [[Cyclotron radiation]] * [[Displacement current]] * [[Eddy current]] * [[Electromagnetic field]] * [[विद्युत चुम्बकीय उपपादन]] * [[Electromagnetic pulse]] * [[विद्युतचुम्बकीय विकिरण]] * [[Faraday's law of induction|Faraday law]] * [[Jefimenko's equations|Jefimenko equations]] * [[Larmor formula]] * [[Lenz's law|Lenz law]] * [[Liénard–Wiechert potential]] * [[London equations]] * [[Lorentz force]] * [[माक्सवेल समीकरण]] * [[Maxwell stress tensor|Maxwell tensor]] * [[Poynting vector]] * [[Synchrotron radiation]] <!----------------------- Network -------------------------> | list5name = Network | list5title = Electrical network | list5 = * [[एसी करेन्ट]] * [[Capacitance]] * [[Current density]] * [[डिसी करेन्ट]] * [[विद्युत धारा]] * [[Electric power]] * [[इलेक्ट्रोलाइसिस]] * [[विद्युतवाहक बल]] * [[Electrical impedance|Impedance]] * [[Inductance]] * [[Joule heating]] * [[Kirchhoff's circuit laws|Kirchhoff laws]] * [[Network analysis (electrical circuits)|Network analysis]] * [[ओहमको नियम]] * [[Series and parallel circuits#Parallel circuits|Parallel circuit]] * [[Electrical resistance and conductance|Resistance]] * [[Resonator#Electromagnetics|Resonant cavities]] * [[Series and parallel circuits#Series circuits|Series circuit]] * [[भोल्टेज]] * [[वाट]] * [[Waveguide (radio frequency)|Waveguides]] <!----------------------- Magnetic circuit -------------------------> | list6name = Magnetic circuit | list6title = [[Magnetic circuit]] | list6 = * [[एसी मोटर]] * [[डिसी मोटर]] * [[विद्युतीय उपकरण]] * [[विद्युतीय मोटर]] * [[Gyrator–capacitor model|Gyrator–capacitor]] * [[इन्डक्सन मोटर]] * [[Linear motor]] * [[Magnetomotive force]] * [[Permeance]] * [[Magnetic complex reluctance|Reluctance (complex)]] * [[Magnetic reluctance|Reluctance (real)]] * [[रोटर (विद्युत)|रोटर]] * [[Stator]] * [[ट्रान्सफर्मर]] <!---------------------- Covariance -----------------------> | list7name = Covariance | list7title = [[Covariant formulation of classical electromagnetism|Covariant formulation]] | list7 = * [[Electromagnetic tensor]] * [[Classical electromagnetism and special relativity|Electromagnetism and special relativity]] * [[Four-current]] * [[Electromagnetic four-potential|Four-potential]] * [[Mathematical descriptions of the electromagnetic field|Mathematical descriptions]] * [[Maxwell's equations in curved spacetime|Maxwell equations in curved spacetime]] * [[Relativistic electromagnetism]] * [[Electromagnetic stress–energy tensor|Stress–energy tensor]] <!---------------------- Scientists -----------------------> | list8name = वैज्ञानिक | list8title = वैज्ञानिक | list8 = * [[अँद्रे मारी एम्पियर|एम्पियर]] * [[Jean-Baptiste Biot|Biot]] * [[Charles-Augustin de Coulomb|Coulomb]] * [[Humphry Davy|Davy]] * [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन|आइन्स्टाइन]] * [[माइकल फराडे|फराडे]] * [[Hippolyte Fizeau|Fizeau]] * [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] * [[Oliver Heaviside|Heaviside]] * [[Hermann von Helmholtz|Helmholtz]] * [[Joseph Henry|Henry]] * [[हेनरिक हर्ट्ज|हर्ट्ज]] * [[John Hopkinson|Hopkinson]] * [[Oleg D. Jefimenko|Jefimenko]] * [[जेम्स प्रेस्कट जुल|जुल]] * [[केल्भिन थमसन|केल्भिन]] * [[Gustav Kirchhoff|Kirchhoff]] * [[Joseph Larmor|Larmor]] * [[Emil Lenz|Lenz]] * [[Alfred-Marie Liénard|Liénard]] * [[Hendrik Lorentz|Lorentz]] * [[जेम्स क्लर्क माक्सवेल|माक्सवेल]] * [[Franz Ernst Neumann|Neumann]] * [[जर्ज साइमन ओहम|ओहम]] * [[Hans Christian Ørsted|Ørsted]] * [[Siméon Denis Poisson|Poisson]] * [[John Henry Poynting|Poynting]] * [[William Ritchie (physicist)|Ritchie]] * [[Félix Savart|Savart]] * [[George Singer|Singer]] * [[Charles Proteus Steinmetz|Steinmetz]] * [[निकोला टेस्ला|टेस्ला]] * [[जे जे थोमसन|थोमसन]] * [[अलेसान्द्रो भोल्टा|भोल्टा]] * [[Wilhelm Eduard Weber|Weber]] * [[Emil Wiechert|Wiechert]] <!--[[Contributors to ...|''others'']]--> }}<noinclude> {{documentation|content= {{collapsible lists option |listnames = "Electrostatics", "Magnetostatics", "Electodynamics", "Network", "Magnetic circuit", "Covariance", Scientists" }} }}{{Sandbox other|| [[Category:Physics sidebar templates]] }}</noinclude> bqiovnaqf7uf8r0lc7hpy32u1tx2ce9 0 146755 1356859 1340232 2026-05-27T12:22:34Z ~2026-31719-93 78934 1356859 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = जगदीश खरेल | honorific-suffix = | image = Jagdish Kharel.jpg | alt = | caption = जगदीश खरेल, सन् २०२५ मा | office = [[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|नेपालका सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री]] | status = | president = [[रामचन्द्र पौडेल]] | vicepresident = [[राम सहाय यादव]] | preceded = [[पृथ्वीसुब्बा गुरुङ]] | term_start = २२ सेप्टेम्बर २०२५ | birth_date = {{birth date and age|1983|8|6|df=y}} | birth_place = [[दोलखा जिल्ला|दोलखा]], [[नेपाल]] | death_date = | death_place = | spouse = [[सुप्रभा केसी]] | native_name = {{Nobold|जगदीश खरेल}} | native_name_lang = ne | party = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]<ref>{{https://www.setopati.com/politics/380235 }}</ref> | education = {{ubl | [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट आम सञ्चारमा स्नातकोत्तर }} | honorific_prefix = | primeminister = [[सुशीला कार्की]] }} '''जगदीश खरेल''' नेपाल सरकारका पूर्व सूचना तथा सञ्चार प्रविधि मन्त्री हुन् । उनि पूर्व पत्रकार समेत हुन् । [[इमेज च्यानल टेलिभिजन|इमेज टेलिभिजन]]का निवर्तमान प्रधानसम्पादक समेत रहेका उनी प्रधानमन्त्री सुशीला कार्की नेतृत्वको नेपालको [[सुशीला कार्कीको अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्, २०८२|अन्तरीम मन्त्रीपरिषद्]]मा सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रीमा २२ सेप्टेम्बर २०२५ नियुक्त भएका थिए। <ref>{{Cite web |last=सञ्चार |first=देश |date=2025-09-21 |title=पत्रकार जगदीश खरेल मन्त्री बन्ने |url=https://deshsanchar.com/2025/09/21/1096583/ |access-date=2025-09-21 |website=देशसञ्चार}}</ref> जेन-जी आन्दोलनको जगमा बनेको नागरिक सरकारबाट बाहिरीएपछि उनि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)मा प्रवेश गर्दै २०८२ फागुन २१ गते सम्पन्न ऐतिहासिक संघिय संसद अर्थात प्रतिनिधि सभाको निर्वाचनमा ललितपुर २ बाट निर्वाचित भए । लामो समय इमेज टेलिभिजनमा बिताएका खरेल लोकप्रिय पत्रकारहरूको श्रेणीमा गनिन्छन् ।<ref>{{Cite web |last=सञ्चार |first=देश |date=2025-09-21 |title=पत्रकार जगदीश खरेल मन्त्री बन्ने |url=https://deshsanchar.com/2025/09/21/1096583/ |access-date=2025-09-21 |website=देशसञ्चार}}</ref> == पेशा र शिक्षा == खरेलले आफ्नो [[पत्रकारिता]] पेशा सन् २००५ मा राजनीतिक पत्रकारका रूपमा सुरु गरेका थिए। उनले इमेज टिभी च्यानलमा प्रसारित हुने लोकप्रिय टक सो ''हट सिट'' को आयोजकको रूपमा ख्याति प्राप्त गरेका थिए जसले नेपालका राजनीतिक र सामाजिक मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्ने गर्दछ। यो कार्यक्रम राजनीतिक नेताहरू र विश्लेषकहरूसँग हुने गहन अन्तर्वार्ताको लागि चिनिएको छ। खरेलले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र कूटनीतिमा विद्यावारिधि गरिरहेका छन्।<ref>{{Cite web |title=पत्रकार खरेल बने सञ्चारमन्त्री |url=https://www.ratopati.com/story/514591/journalist-kharel-becomes-minister-of-communications |access-date=2025-09-26 |website=रातोपाटी डटकम |language=नेपाली}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]] kmaj2yiuzgnu8bsy27jd4q2q9uxajbn 0 150200 1356876 1356718 2026-05-27T16:03:53Z KKaarki10 78233 /* प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा */ 1356876 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एना गन | image = Anna Gunn by Gage Skidmore 3.jpg | caption = सन् २०१८ मा गन | birth_name = एना क्याथरिन गन | birth_date = {{birth date and age|1968|8|11}} | birth_place = क्लिभल्यान्ड, [[ओहायो]], संयुक्त राज्य अमेरिका | education = [[सान्ता फे प्रिपरेटरी स्कूल]] | alma_mater = [[नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटी]] | occupation = अभिनेत्री | years_active = १९९२–हाल | spouse = {{marriage|अलास्टर डन्कन|1990|2009|reason=divorced}} | children = २ | relatives = [[विलियम आर. डे]] (तीन पुस्ताअघिका हजुरबुबा)<br>[[लुथर डे]] (चार पुस्ताअघिका हजुरबुबा) }} '''एना गन'''<ref>Christiansen, Richard (January 17, 1991). [https://www.newspapers.com/image/389552678/?clipping_id=162006009 "Love Story, History Meet in 'Uncommon Ground'"]. ''Chicago Tribune''. Sec.&nbsp;1 p.&nbsp;26. Retrieved January 1, 2025.</ref> (जन्म ११ अगस्ट १९६८)<ref name=":0">{{Cite news|title=Knight juggles HGTV show, touring Celebrities|author=Ho, Rodney|date=August 11, 2024|work=South Florida Sun - Sentinel|page=E6|quote=Wrestler Hulk Hogan is 71. Actor Viola Davis is 59. Podcaster Joe Rogan is 57. '''Actor Anna Gunn is 56.''' Actor Sophie Okonedo is 56. Singer Ben Gibbard is 48. Actor Merritt Wever is 44. Actor Chris Hemsworth is 41|id={{ProQuest|3093443850}}}} See also: * {{Cite news|title=This Day in History: Today's Birthdays|author=|date=August 11, 2009|work=The Boston Globe|page=B6|quote=Wrestler-actor Hulk Hogan is 56. Singer-songwriter Joe Jackson is 55. Playwright David Henry Hwang is 52. Actor Miguel A. Nunez Jr. is 45. Actress Viola Davis is 44. Actor Duane Martin is 44. Actor-host Joe Rogan is 42. R&B musician Chris Dave is 41. '''Actress Anna Gunn is 41.'''|id={{ProQuest|405191161}}}}</ref> एक अमेरिकी अभिनेत्री हुन्। उनी एएमसी अपराध नाटक टेलिभिजन शृङ्खला ''[[ब्रेकिङ ब्याड]]'' (२००८–२०१३) मा स्काइलर ह्वाइटको भूमिका निभाएको कारण परिचित छिन्। यस भूमिकाका लागि उनले दुई पटक प्राइमटाइम एमी अवार्ड्स र स्क्रिन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड जितेकी थिइन्। ==प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा== एना क्याथरिन गनको जन्म ११ अगस्ट १९६८ मा<ref name=":0" /> [[क्लिभल्यान्ड, ओहायो]]मा भएको थियो, र उनी सान्ता फे, [[न्यु मेक्सिको]]मा हुर्किइन्।<ref name="moremag">{{cite web|url=http://www.more.com/entertainment/celebrities-movies-tv-music/anna-gunn-breaking-bad-breakthrough-star |title=Anna Gunn: From 'Breaking Bad' to Breakthrough Star |publisher=MORE Magazine |date=March 2014 |first=Margot |last=Dougherty |access-date=August 23, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909090444/http://www.more.com/entertainment/celebrities-movies-tv-music/anna-gunn-breaking-bad-breakthrough-star |archive-date=September 9, 2014 }}</ref> उनी शाना (जन्म उपनाम पीटर्स; १९४२–२०२२) र क्लेमेन्स "क्लेम" अर्ल गन जुनियर (१९३९–२०२४) की छोरी हुन्।<ref>{{cite web |title=SHANA GUNN Obituary (2023) - Santa Fe, NM - Santa Fe New Mexican |url=https://www.legacy.com/us/obituaries/santafenewmexican/name/shana-gunn-obituary?id=38574802 |website=legacy.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Clemens Earl Gunn Obituary July 25, 2024 |url=https://www.santafefuneralsnm.com/obituaries/clemens-gunn |website=www.santafefuneralsnm.com}}</ref> उनका एक भाइ म्याथ्यु छन्।<ref>{{cite web |title=Tribute for Shana P Gunn |url=https://www.berardinellifuneralhome.com/tributes/Shana-Gunn |website=www.berardinellifuneralhome.com}}</ref> उनी [[ विलियम आर. डे]] (उनका छोरा [[लुथर डे]] मार्फत) की पर-पर-नातिनी हुन्, जो संयुक्त राज्य अमेरिकाको सर्वोच्च अदालतका एसोसिएट न्यायाधीश थिए।<ref>{{Cite web |title=Family relationship of Anna Gunn and William Rufus Day via William Rufus Day. |url=https://famouskin.com/famous-kin-chart.php?name=62293+anna+gunn&kin=62247+william+rufus+day |access-date=July 25, 2024 |website=famouskin.com |archive-date=July 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726235056/https://famouskin.com/famous-kin-chart.php?name=62293+anna+gunn&kin=62247+william+rufus+day |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{commons}} * {{IMDb name|348152|एना गन}} * {{IBDB name|71463}} [[श्रेणी:सन् १९६८ मा जन्म]] [[श्रेणी:अमेरिकी मञ्च अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:प्राइमटाइम एमी पुरस्कार विजेताहरू]] d7xcuu8v4vcolihshtsvs73s0h4p3fw 3 150234 1356858 1356001 2026-05-27T12:17:37Z J ansari 29605 J ansari ले [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Himvat]] मा पुनर्निर्देश नछोडि त्यसलाई [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Renamed user 7779156af9e40e8b3eb3d500bbd466c6]] मा सारेको हो: प्रयोगकर्तालाई पुन: नामाकरण गर्दा "[[Special:CentralAuth/Himvat|Himvat]]" लाई "[[Special:CentralAuth/Renamed user 7779156af9e40e8b3eb3d500bbd466c6|Renamed user 7779156af9e40e8b3eb3d500bbd466c6]]"मा स्वचालित रूपमा सारियो 1356001 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Himvatज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,७४७]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Himvat|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) ०२:१६, २० मे २०२६ (नेपाली समय) is1hyip79ltzbldhd4g2eojquy027v5 0 150321 1356893 1356857 2026-05-27T18:59:56Z Bishaldev100 28807 /* सन्दर्भ सामग्रीहरू */ 1356893 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Biogas_plant.svg|अङ्गुठाकार|270x270पिक्सेल|घरेलु बायोग्यास प्लान्टको सरल रेखाचित्र]]   '''बायोग्याँस''' कृषि अवशेष, गोबर, नगरपालिका फोहोर, बोटबिरुवा, ढल, फोहोर पानी, हरियो फोहोर र खाद्य फोहोर जस्ता जैविक सामग्रीबाट उत्पपादान हुने नवीकरणीय ग्याँस ईन्धन हो। बायोग्याँस औद्योगिक रूपमा एनारोबिक डाइजेस्टर वा अन्य प्रकारको बायोरिएक्टर भित्र एनारोबिक जीवहरू वा मेथेनोजेनहरू एनारोबिक पाचन माध्यमबाट उत्पादन गरिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://www.simgas.com/advantages-of-biogas/how-does-biogas-work/item46|title=How does biogas work?|last=Webdesign|first=Insyde|website=www.simgas.com|language=en|access-date=2018-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510115131/http://www.simgas.com/advantages-of-biogas/how-does-biogas-work/item46|archive-date=10 May 2018}}</ref> ग्याँस संरचना मुख्यतया मिथेन ({{Chem|CH|4}}) र कार्बन डाइअक्साइड ({{Chem|CO|2}}) हुन्छ र सानो मात्रामा हाइड्रोजन सल्फाइड ({{Chem|H|2|S}}) हुन्छ गरिन्छ। बायोग्यासलाई [[नविकरणीय उर्जा|नवीकरणीय ऊर्जा]] स्रोत मानिन्छ । यसबाट उत्पादित मिथेन बालेर ऊर्जाको प्रयोग गर्न सकिन्छ। त्यहीबाट बायोग्यासलाई [[इन्धन]] रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। बायोग्यास र यसका उत्पादन खाना पकाउन, बिजुली उत्पादन, र वाहन ईन्धनको रूपमा ताप सहित धेरै उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://www.clarke-energy.com/gas-type/biogas/ |title=Biogas & Engines|publisher=clarke-energy.com|access-date=21 November 2011}}</ref> बायोग्यास एक कार्बन-तटस्थ ईन्धन हो किनभने वायुमण्डलबाट खिचेको कार्बनडाइअक्साइड नै यसको दहनबाट उत्सर्जन हुन्छ।<ref>{{Cite web |date=2025-07-29 |title=Are Biofuels Carbon Neutral? Feedstocks & Applications |url=https://farmonaut.com/blogs/are-biofuels-carbon-neutral-feedstocks-applications |access-date=2025-10-20 |language=en-GB}}</ref> व्यवहारमा, बायोग्यासको कार्बन मात्रा बायोमासको उत्पादनबाट हुने उत्सर्जन र बायोग्यास उत्पादन गर्न प्रयोग हुने वस्तु र प्रक्रियाहरूमा निर्भर गर्दछ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Government of Canada |first=Canada Energy Regulator |date=2023-11-24 |title=CER – Market Snapshot: Two Decades of Growth in Renewable Natural Gas in Canada |url=https://www.cer-rec.gc.ca/en/data-analysis/energy-markets/market-snapshots/2023/market-snapshot-two-decades-growth-renewable-natural-gas-canada.html |access-date=2025-10-20 |website=www.cer-rec.gc.ca}}</ref> == उत्पादन == बायोग्यासको उत्पादन मेथानोजेन्स र सल्फेट रिड्युसिङ ब्याक्टेरिया जस्ता सूक्ष्मजीवहरूद्वारा गरिन्छ। बायोग्यासले प्राकृतिक र औद्योगिक रूपमा उत्पादित ग्यासलाई जनाउन सक्छ। ==== बायोग्यास प्लान्ट ==== ''बायोग्यास प्लान्ट'' प्रायः एक एनारोबिक डाइजेस्टरलाई दिइएको नाम हो।<ref name=":2">{{Cite web |title=An introduction to biogas and biomethane – Outlook for biogas and biomethane: Prospects for organic growth – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/outlook-for-biogas-and-biomethane-prospects-for-organic-growth/an-introduction-to-biogas-and-biomethane |access-date=2025-10-27 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> यसले खेतको फोहोर, नगरपालिका जैविक फोहोर र/वा ऊर्जा बालीहरूमा रहेको जैविक पदार्थ लाई बायोग्याँसमा परिणत गर्छ। औद्योगिक बायोग्यास प्लान्टमा जैविक सामग्रीलाई अक्सिजन रहित ट्याङ्कमा जम्मा गरिन्छ । ती वस्तुलाई मेसोफिलिक ({{Convert|38|C}} °C (100 °F) वा थर्मोफिलिक ({{Convert|55|C}} °C (131 °F)) तापक्रममा दुई देखि तीस दिनको लागि राख्दा यसबाट बायोग्याँस बन्छ।<ref>{{Cite web |date=May 2014 |title=Anaerobic Digesters: Frequently Asked Questions |url=https://www1.agric.gov.ab.ca/$department/deptdocs.nsf/all/agdex11290/$file/768-2.pdf?OpenElement |access-date=27 October 2025 |website=Alberta Department of Agriculture}}</ref> यो ग्याँस तातोको लागि, बिजुली उत्पादन, सवारी साधन वा प्राकृतिक ग्यास वितरण प्रणालीहरूमा प्रयोगका लागि हुन्छ। बायोग्याँस प्लान्टमा कुहिने प्रकृतिका फोहोर जस्तै कृषि अवशेष, गाईवस्तुको गोबर, भान्साको फोहोर, खाद्य फोहोर, मलमुत्र हाल्न सकिन्छ। यस प्रक्रियाको क्रममा, सूक्ष्म जीवहरूले जैविक पदार्थ फोहोरलाई बायोग्यास र डाइजेस्टेटमा रूपान्तरण गर्छ। दुग्ध उद्योग, चिनी उद्योग, वा ब्रुअरी उद्योगका अन्य सहित फोहोर पानी हाल्दा उच्च मात्रामा बायोग्यास उत्पादन गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, बियर कारखानाको ९०% पानीलाई १०% गाईको गोबरसँग मिसाउँदा, बायोग्यासको उत्पादन बियर कारखानाको पानीबाटमात्र भन्दा २.५ गुणा बढी भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Appels |first=Lise |last2=Baeyens |first2=Jan |last3=Degrève |first3=Jan |last4=Dewil |first4=Raf |date=2008 |title=Principles and potential of the anaerobic digestion of waste-activated sludge |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/224773 |journal=Progress in Energy and Combustion Science |volume=34 |issue=6 |pages=755–781 |bibcode=2008PECS...34..755A |doi=10.1016/j.pecs.2008.06.002 |issn=0360-1285 |s2cid=95588169 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625110047/https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/224773 |archive-date=25 June 2021}}</ref> ==== ल्यान्डफिल ग्यास ==== === मानव मलमुत्र === == खतराहरू == विषाक्त हाइड्रोजन सल्फाइड ले अतिरिक्त जोखिम सिर्जना गर्दछ र गम्भीर दुर्घटनाहरूका लागि जिम्मेवार रहेको छ। मिथेनको चुहावट एक अतिरिक्त जोखिम हो, किनभने मिथेन एक शक्तिशाली हरितगृह ग्यास हो। बायोग्याँस प्लान्टबाट २% समम मिथेनको चुहावट हुन सक्छ।<ref>{{Cite journal |last=Michael Fredenslund |first=Anders |last2=Gudmundsson |first2=Einar |last3=Maria Falk |first3=Julie |last4=Scheutz |first4=Charlotte |date=February 2023 |title=The Danish national effort to minimise methane emissions from biogas plants |journal=Waste Management |volume=157 |pages=321–329 |bibcode=2023WaMan.157..321M |doi=10.1016/j.wasman.2022.12.035 |pmid=36592586 |s2cid=254174784 |doi-access=free}}</ref> == संरचना == {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+'''बायोग्यासको विशिष्ट संरचना''' ![[रासायनिक यौगिक|यौगिक]] ![[रासायनिक सूत्र|सूत्र]] ! width="100" |मात्रा अनुसार प्रतिशत |- |[[मिथेन]] |{{Chem|CH|4}} |५०-८० |- |[[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] |{{Chem|CO|2}} |१५-५० |- |[[नाइट्रोजन]] |{{Chem|N|2}} |०-१० |- |[[हाइड्रोजन]] |{{Chem|H|2}} |०-१ |- |हाइड्रोजन सल्फाइड |{{Chem|H|2|S}} |०-०.५ |- |[[अक्सिजन|अक्सिजन]] |{{Chem|O|2}} |०-०.२५ |- | colspan="3" style="font-size: 0.85em; padding: 4px 0 4px 6px; text-align: left; background-color: #f2f2f2;" |स्रोतः ''www.kolumbus.fi, 2007'' <ref>[http://www.kolumbus.fi/suomen.biokaasukeskus/en/enperus.html Basic Information on Biogas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106022729/http://www.kolumbus.fi/suomen.biokaasukeskus/en/enperus.html|date=6 January 2010}}, www.kolumbus.fi. Retrieved 2.11.07.</ref> |} बायोग्याँसको संरचना, सबस्ट्रेटको प्रकृति र एनारोबिक रिएक्टर भित्रको स्थिति (तापक्रम, पिएच, र सबस्ट्रेट मात्रा)को आधारमा अलग-अलग हुन्छ।<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/biogas/vignettes/predBg_function.pdf|title=Predicting methane and biogas production with the biogas package|last=Hafner|first=Sasha|date=2017|website=CRAN}}</ref> [[इथियोपिया]]मा २०२५ मा भएको एक अध्ययनको नतिजा अनुसार एग्रोइकोलजी (जो आस-पासको तापक्रमलाई प्रभावित गर्छ), बायोग्याँस प्लान्टको डिजाइन र तापक्रमले बायोग्याँसको उत्पादन र गुणस्तरमा उल्लेखनीय प्रभाव पार्छ।<ref>{{Cite journal |last1=Habte |first1=Henok |last2=Ulsido |first2=Mihret Dananto |last3=Nigatu |first3=Shemelis |date=2025-05-22 |title=Determinant and Characterization of Biogas Product at Different Agroecological Zones of Ethiopia |url=https://doi.org/10.1177/11786302251334727 |journal=Environmental Health Insights |volume=19 |article-number=11786302251334727 |doi=10.1177/11786302251334727 |pmid=40416822 |pmc=12099135 |bibcode=2025EnvHI..1934727H |issn=1178-6302}}</ref> == प्रयोग == ===ताप=== ===बिजुली=== === यातायात === '''[[File:Biogas-train-amanda-in-linkoping-2006.JPG|thumb|250px|बायोग्यास्टागेट अमांडा (द बायोग्याँस ट्रेन अमांडा) रेल स्विडेन लिन्कोपिङ स्टेसन नजिकै]] यदी यसलाई कम्प्रेस गरियो भने यसलाई गाडीको इन्धनको रुपम प्रयोग गर्न सकिन्छ। कम्प्रेस्ड बायोग्याँसको प्रयोग स्विडेन, स्विट्जरल्यान्ड,र जर्मनीमा निकैइ धेरै भइरहेको छ। बायोग्याँसबाट चल्ने ट्रेन, जुनको नाम बायोग्यास्टागेट अमांडा (द बायोग्याँस ट्रेन अमांडा)हो, २००५ देखि स्विडेनमा चलिरहेको छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.svenskbiogas.se/sb/docs/english/Biogastrain_produktblad_2005.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929143008/http://www.svenskbiogas.se/sb/docs/english/Biogastrain_produktblad_2005.pdf|url-status=dead|title=Biogas train in Sweden|archivedate=29 September 2011}}</ref><ref>Friendly fuel trains (30 October 2005) [[New Straits Times]], p. F17.</ref> बायोग्यासबाट गाडीहरू चल्छन्। १९७४ मा, स्वीट ऐज ए नट नामको एक ब्रिटिश डकुमेन्ट्री फिल्ममा सुँगुरको मलबाटबायोग्याँस बनाउने तरिकाको बारेमा विस्तारमा बताइएको थियो। र कसरी यसलाई एक कस्टम-अडप्टेड कम्बशन इन्जिनको रुपमा प्रयोग गत्ने देखाइएको थियो। <ref>{{cite web|url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/96790|title=Bates Car – Sweet As a Nut (1975)|work=BFI|access-date=15 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723061106/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/96790|archive-date=23 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nfb.ca/film/bates_car_sweet_as_a_nut/|title=Bate's Car: Sweet as a Nut|author=National Film Board of Canada|work=NFB.ca|access-date=15 May 2015|archive-date=6 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106200354/https://www.nfb.ca/film/bates_car_sweet_as_a_nut/}}</ref> २००७ मा विश्वभर, धेरैजसो युरोपमा, लगभग १२,००० गाडीहरू अपग्रेडेड बायोग्यास इन्धनबाट चलिरहेका थिए।<ref name="What is biogas" /> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[सिनग्याँस]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Fuel gas}} [[श्रेणी:नवीकरणीय उर्जा]] c0jj5kmeei6703uzpbec7ddc4u5l8st 0 150324 1356863 2026-05-27T13:42:16Z Bishaldev100 28807 नयाँ पृष्ठ: '''सिनग्याँस''', विभिन्न अनुपातमा [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] मिश्रण हो।<ref name=":0">{{Cite book |last=Speight |first=James G. |title=Chemical and process design handbook |date=2002 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-137433-0 |series=McGraw-Hill handbooks |location=New York, NY |page=566}}</ref> यो ग्यासमा प... 1356863 wikitext text/x-wiki '''सिनग्याँस''', विभिन्न अनुपातमा [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] मिश्रण हो।<ref name=":0">{{Cite book |last=Speight |first=James G. |title=Chemical and process design handbook |date=2002 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-137433-0 |series=McGraw-Hill handbooks |location=New York, NY |page=566}}</ref> यो ग्यासमा प्रायः केही मात्रामा [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] र [[मिथेन]] पनि हुन्छ। यो मुख्यतया [[अमोनिया]] वा [[Methanol|मेथनोल]] उत्पादन गर्न प्रयोग गरिन्छ। सिनग्याँस दहनशील हुन्छ र इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । ऐतिहासिक रूपमा, यो [[दोस्रो विश्व युद्ध]]" को समयमा पेट्रोलको आपूर्ति सीमित भएको बेलामा यसको प्रयोग पेट्रोलको बिकल्पको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। उदाहरणका लागि, [[Wood gas|काठ ग्यास]] दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा युरोपमा कारहरू चलाउन प्रयोग गरिएको थियो (जर्मनीमा मात्र, काठ ग्यासमा चलाउन पाँच लाख कारहरू निर्माण वा पुनर्निर्माण गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=18 January 2010 |title=Wood gas vehicles: firewood in the fuel tank |url=https://www.lowtechmagazine.com/2010/01/wood-gas-cars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121081440/https://www.lowtechmagazine.com/2010/01/wood-gas-cars.html |archive-date=2010-01-21 |access-date=2019-06-13 |website=LOW-TECH MAGAZINE}}</ref> == उत्पादन == सिन्ग्यास स्टिम रिफर्मिङ वा प्राकृतिक ग्यास वा तरल हाइड्रोकार्बन, वा [[Coal gasification|कोइला ग्यासीकरण]] आंशिक अक्सीकरणद्वारा उत्पादन गरिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Beychok |first=Milton R. |date=1974 |title=Coal gasification and the Phenosolvan process |url=http://web.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/19_5_ATLANTIC%20CITY_09-74_0085.pdf |journal=Am. Chem. Soc., Div. Fuel Chem., Prepr.; (United States) |volume=19 |issue=5 |osti=7362109 |s2cid=93526789 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221005/http://web.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/19_5_ATLANTIC%20CITY_09-74_0085.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> == प्रयोग == == वातावरणीय प्रभाव == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} r4jny3bwp6c00xval20b528ximv3uxa 1356864 1356863 2026-05-27T13:53:40Z Bishaldev100 28807 /* प्रयोग */ 1356864 wikitext text/x-wiki '''सिनग्याँस''', विभिन्न अनुपातमा [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] मिश्रण हो।<ref name=":0">{{Cite book |last=Speight |first=James G. |title=Chemical and process design handbook |date=2002 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-137433-0 |series=McGraw-Hill handbooks |location=New York, NY |page=566}}</ref> यो ग्यासमा प्रायः केही मात्रामा [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] र [[मिथेन]] पनि हुन्छ। यो मुख्यतया [[अमोनिया]] वा [[Methanol|मेथनोल]] उत्पादन गर्न प्रयोग गरिन्छ। सिनग्याँस दहनशील हुन्छ र इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । ऐतिहासिक रूपमा, यो [[दोस्रो विश्व युद्ध]]" को समयमा पेट्रोलको आपूर्ति सीमित भएको बेलामा यसको प्रयोग पेट्रोलको बिकल्पको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। उदाहरणका लागि, [[Wood gas|काठ ग्यास]] दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा युरोपमा कारहरू चलाउन प्रयोग गरिएको थियो (जर्मनीमा मात्र, काठ ग्यासमा चलाउन पाँच लाख कारहरू निर्माण वा पुनर्निर्माण गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=18 January 2010 |title=Wood gas vehicles: firewood in the fuel tank |url=https://www.lowtechmagazine.com/2010/01/wood-gas-cars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121081440/https://www.lowtechmagazine.com/2010/01/wood-gas-cars.html |archive-date=2010-01-21 |access-date=2019-06-13 |website=LOW-TECH MAGAZINE}}</ref> == उत्पादन == सिन्ग्यास स्टिम रिफर्मिङ वा प्राकृतिक ग्यास वा तरल हाइड्रोकार्बन, वा [[Coal gasification|कोइला ग्यासीकरण]] आंशिक अक्सीकरणद्वारा उत्पादन गरिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Beychok |first=Milton R. |date=1974 |title=Coal gasification and the Phenosolvan process |url=http://web.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/19_5_ATLANTIC%20CITY_09-74_0085.pdf |journal=Am. Chem. Soc., Div. Fuel Chem., Prepr.; (United States) |volume=19 |issue=5 |osti=7362109 |s2cid=93526789 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221005/http://web.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/19_5_ATLANTIC%20CITY_09-74_0085.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> == प्रयोग == सिनग्याँस हाइड्रोजनको स्रोतको साथसाथै ईन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। फलामको अयस्कलाई रिडक्सन प्रक्रियाबाट स्पन्ज फलाम बनाउन पनि यसको प्रयोग गरिन्छ। यसको रासायनिक प्रयोगहरूमा [[Methanol|मेथनोल]] उत्पादन, धेरै तरल ईन्धनहरू र लुब्रिकन्ट उत्पादन, [[हाबर प्रक्रिया]] मार्फत [[अमोनिया]] उत्पादन, जसमा वायुमण्डलीय नाइट्रोजन (N2) लाई अमोनियामा रूपान्तरण गरिन्छ, पर्छ । == वातावरणीय प्रभाव == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} pl4ge1hs9d5cadsh8xwg4p6i7zu5h9u 1356870 1356864 2026-05-27T14:11:39Z Bishaldev100 28807 /* उत्पादन */ 1356870 wikitext text/x-wiki '''सिनग्याँस''', विभिन्न अनुपातमा [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] मिश्रण हो।<ref name=":0">{{Cite book |last=Speight |first=James G. |title=Chemical and process design handbook |date=2002 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-137433-0 |series=McGraw-Hill handbooks |location=New York, NY |page=566}}</ref> यो ग्यासमा प्रायः केही मात्रामा [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] र [[मिथेन]] पनि हुन्छ। यो मुख्यतया [[अमोनिया]] वा [[Methanol|मेथनोल]] उत्पादन गर्न प्रयोग गरिन्छ। सिनग्याँस दहनशील हुन्छ र इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । ऐतिहासिक रूपमा, यो [[दोस्रो विश्व युद्ध]]" को समयमा पेट्रोलको आपूर्ति सीमित भएको बेलामा यसको प्रयोग पेट्रोलको बिकल्पको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। उदाहरणका लागि, [[Wood gas|काठ ग्यास]] दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा युरोपमा कारहरू चलाउन प्रयोग गरिएको थियो (जर्मनीमा मात्र, काठ ग्यासमा चलाउन पाँच लाख कारहरू निर्माण वा पुनर्निर्माण गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=18 January 2010 |title=Wood gas vehicles: firewood in the fuel tank |url=https://www.lowtechmagazine.com/2010/01/wood-gas-cars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121081440/https://www.lowtechmagazine.com/2010/01/wood-gas-cars.html |archive-date=2010-01-21 |access-date=2019-06-13 |website=LOW-TECH MAGAZINE}}</ref> == उत्पादन == सिन्ग्यास स्टिम रिफर्मिङ वा प्राकृतिक ग्यास वा तरल हाइड्रोकार्बन, वा [[Coal gasification|कोइला ग्यासीकरण]] आंशिक अक्सीकरणद्वारा उत्पादन गरिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Beychok |first=Milton R. |date=1974 |title=Coal gasification and the Phenosolvan process |url=http://web.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/19_5_ATLANTIC%20CITY_09-74_0085.pdf |journal=Am. Chem. Soc., Div. Fuel Chem., Prepr.; (United States) |volume=19 |issue=5 |osti=7362109 |s2cid=93526789 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221005/http://web.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/19_5_ATLANTIC%20CITY_09-74_0085.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> H₂O (g) + C (s) → H₂ (g) + CO (g) (Δ''H''_r = 131 kJ/mol) CO (g) + H₂O (g) → 2 CO₂ (g) + H₂ (g) CO₂ (g) + C (s) → 2 CO (g) (Δ''H''_r = 170 kJ/mol) : == प्रयोग == सिनग्याँस हाइड्रोजनको स्रोतको साथसाथै ईन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। फलामको अयस्कलाई रिडक्सन प्रक्रियाबाट स्पन्ज फलाम बनाउन पनि यसको प्रयोग गरिन्छ। यसको रासायनिक प्रयोगहरूमा [[Methanol|मेथनोल]] उत्पादन, धेरै तरल ईन्धनहरू र लुब्रिकन्ट उत्पादन, [[हाबर प्रक्रिया]] मार्फत [[अमोनिया]] उत्पादन, जसमा वायुमण्डलीय नाइट्रोजन (N2) लाई अमोनियामा रूपान्तरण गरिन्छ, पर्छ । == वातावरणीय प्रभाव == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} 96ndx1h5i2va3mbsrb6l4d1vgetv29t 1356873 1356870 2026-05-27T15:11:37Z Bishaldev100 28807 /* सन्दर्भ सामग्रीहरू */ 1356873 wikitext text/x-wiki '''सिनग्याँस''', विभिन्न अनुपातमा [[हाइड्रोजन]] र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] मिश्रण हो।<ref name=":0">{{Cite book |last=Speight |first=James G. |title=Chemical and process design handbook |date=2002 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-137433-0 |series=McGraw-Hill handbooks |location=New York, NY |page=566}}</ref> यो ग्यासमा प्रायः केही मात्रामा [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] र [[मिथेन]] पनि हुन्छ। यो मुख्यतया [[अमोनिया]] वा [[Methanol|मेथनोल]] उत्पादन गर्न प्रयोग गरिन्छ। सिनग्याँस दहनशील हुन्छ र इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । ऐतिहासिक रूपमा, यो [[दोस्रो विश्व युद्ध]]" को समयमा पेट्रोलको आपूर्ति सीमित भएको बेलामा यसको प्रयोग पेट्रोलको बिकल्पको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। उदाहरणका लागि, [[Wood gas|काठ ग्यास]] दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा युरोपमा कारहरू चलाउन प्रयोग गरिएको थियो (जर्मनीमा मात्र, काठ ग्यासमा चलाउन पाँच लाख कारहरू निर्माण वा पुनर्निर्माण गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=18 January 2010 |title=Wood gas vehicles: firewood in the fuel tank |url=https://www.lowtechmagazine.com/2010/01/wood-gas-cars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121081440/https://www.lowtechmagazine.com/2010/01/wood-gas-cars.html |archive-date=2010-01-21 |access-date=2019-06-13 |website=LOW-TECH MAGAZINE}}</ref> == उत्पादन == सिन्ग्यास स्टिम रिफर्मिङ वा प्राकृतिक ग्यास वा तरल हाइड्रोकार्बन, वा [[Coal gasification|कोइला ग्यासीकरण]] आंशिक अक्सीकरणद्वारा उत्पादन गरिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Beychok |first=Milton R. |date=1974 |title=Coal gasification and the Phenosolvan process |url=http://web.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/19_5_ATLANTIC%20CITY_09-74_0085.pdf |journal=Am. Chem. Soc., Div. Fuel Chem., Prepr.; (United States) |volume=19 |issue=5 |osti=7362109 |s2cid=93526789 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221005/http://web.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/19_5_ATLANTIC%20CITY_09-74_0085.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> H₂O (g) + C (s) → H₂ (g) + CO (g) (Δ''H''_r = 131 kJ/mol) CO (g) + H₂O (g) → 2 CO₂ (g) + H₂ (g) CO₂ (g) + C (s) → 2 CO (g) (Δ''H''_r = 170 kJ/mol) : == प्रयोग == सिनग्याँस हाइड्रोजनको स्रोतको साथसाथै ईन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। फलामको अयस्कलाई रिडक्सन प्रक्रियाबाट स्पन्ज फलाम बनाउन पनि यसको प्रयोग गरिन्छ। यसको रासायनिक प्रयोगहरूमा [[Methanol|मेथनोल]] उत्पादन, धेरै तरल ईन्धनहरू र लुब्रिकन्ट उत्पादन, [[हाबर प्रक्रिया]] मार्फत [[अमोनिया]] उत्पादन, जसमा वायुमण्डलीय नाइट्रोजन (N2) लाई अमोनियामा रूपान्तरण गरिन्छ, पर्छ । == वातावरणीय प्रभाव == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Fuel gas}} 57z6kgs8i3gln683sx5l6evh13fstl7 0 150325 1356869 2026-05-27T14:05:44Z Bishaldev100 28807 [[सिनग्याँस]]मा अनुप्रेषण गर्दै 1356869 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषण [[सिनग्याँस]] 9vq5y4z8qx8rg1y58xs6otzll3tfce2 10 150326 1356874 2026-05-27T15:14:02Z Bishaldev100 28807 नयाँ पृष्ठ: {{Navbox |name = Fuel gas |title = [[इन्धन ग्याँस]] |image = [[File:Gas flame.jpg|90px|Gas flame]] <!--, File:Gasvlam.jpgFile:Light my fire (2152952690).jpg--> |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |listclass = hlist |group1 = प्रकार |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Manufactured fuel gas<br/>([[History of manufactured gas|History]]) |list1 = *कोइला ग्याँ... 1356874 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Fuel gas |title = [[इन्धन ग्याँस]] |image = [[File:Gas flame.jpg|90px|Gas flame]] <!--, File:Gasvlam.jpgFile:Light my fire (2152952690).jpg--> |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |listclass = hlist |group1 = प्रकार |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Manufactured fuel gas<br/>([[History of manufactured gas|History]]) |list1 = *[[कोइला ग्याँस]] **[[कोइला ग्यासिकरण]] **[[Underground coal gasification]] *[[बायोग्याँस]] *[[Blast furnace gas]] *[[Blau gas]] *[[ग्यासिकरण]] *[[Landfill gas]] *[[Mond gas]] *[[Pintsch gas]] *[[Producer gas]] *[[Regasification]] *[[सिनग्याँस]] *[[Water gas]] *[[Wood gas]] |group2 = [[प्राकृतिक ग्याँस]] |list2 = *[[Associated petroleum gas|APG]] *[[Coalbed methane|CBM]] *[[Compressed natural gas|CNG]] *[[HCNG]] *[[Liquefied natural gas|LNG]] *[[Natural-gas condensate|NGC]] *[[Substitute natural gas|SNG]] **[[Renewable natural gas|Bio-SNG]] |group3 = [[Liquefied petroleum gas|LPG]] |list3 = *[[Autogas]] *[[Butane]] *[[Propane]] |group4 = Other |list4 = *[[Hydrogen]] }} |group2 = Infrastructure |list2 = *[[Compressor station]] *[[Gas carrier]] *[[Gas holder]] *[[Gas meter]] *[[Gasworks]] *[[Natural-gas processing]] *[[Natural gas storage]] *[[Odorizer]] *[[Pipeline transport]] |group3 = Uses |list3 = *[[Bunsen burner]] *[[Gas burner]] *[[Gas cylinder]] *[[Gas engine]] *[[Gas heater]] *[[Gas lighting]] **[[Gas mantle]] *[[Gas stove]] *[[Gas turbine]] *[[Pilot light]] }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Energy navigational boxes]] </noinclude> 6y0uxtykgfscxvp5pmo49rpp1rzvxw5 1356890 1356874 2026-05-27T18:57:44Z Bishaldev100 28807 1356890 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Fuel gas |title = [[इन्धन ग्याँस]] |image = [[File:Gas flame.jpg|90px|Gas flame]] <!--, File:Gasvlam.jpgFile:Light my fire (2152952690).jpg--> |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |listclass = hlist |group1 = प्रकार |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Manufactured fuel gas<br/>([[History of manufactured gas|History]]) |list1 = *[[कोइला ग्याँस]] **[[कोइला ग्यासिकरण]] **[[Underground coal gasification]] *[[बायोग्याँस]] *[[Blast furnace gas]] *[[Blau gas]] *[[ग्यासिकरण]] *[[Landfill gas]] *[[Mond gas]] *[[Pintsch gas]] *[[Producer gas]] *[[Regasification]] *[[सिनग्याँस]] *[[Water gas]] *[[Wood gas]] |group2 = [[प्राकृतिक ग्याँस]] |list2 = *[[Associated petroleum gas|APG]] *[[Coalbed methane|CBM]] *[[Compressed natural gas|CNG]] *[[HCNG]] *[[Liquefied natural gas|LNG]] *[[Natural-gas condensate|NGC]] *[[Substitute natural gas|SNG]] **[[Renewable natural gas|Bio-SNG]] |group3 = [[एलपी ग्यास|LPG]] |list3 = *[[Autogas]] *[[ब्युटेन]] *[[प्रोपेन]] |group4 = अन्य |list4 = *[[हाइड्रोजन]] }} |group2 = पूर्वाधार |list2 = *[[Compressor station]] *[[Gas carrier]] *[[Gas holder]] *[[Gas meter]] *[[Gasworks]] *[[Natural-gas processing]] *[[Natural gas storage]] *[[Odorizer]] *[[Pipeline transport]] |group3 = प्रयोग |list3 = *[[Bunsen burner]] *[[Gas burner]] *[[Gas cylinder]] *[[Gas engine]] *[[Gas heater]] *[[Gas lighting]] **[[Gas mantle]] *[[ग्याँस चुलो]] *[[ग्यास टर्बाइन]] *[[Pilot light]] }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Energy navigational boxes]] </noinclude> dd73lm8sllq7ss1havoegnwkoe8a19l 1356891 1356890 2026-05-27T18:58:33Z Bishaldev100 28807 1356891 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Fuel gas |title = [[इन्धन ग्याँस]] |image = [[File:Gas flame.jpg|90px|Gas flame]] <!--, File:Gasvlam.jpgFile:Light my fire (2152952690).jpg--> |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |listclass = hlist |group1 = प्रकार |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Manufactured fuel gas<br/>([[History of manufactured gas|History]]) |list1 = *[[कोइला ग्याँस]] **[[कोइला ग्यासिकरण]] **[[Underground coal gasification]] *[[बायोग्याँस]] *[[Blast furnace gas]] *[[Blau gas]] *[[ग्यासिकरण]] *[[Landfill gas]] *[[Mond gas]] *[[Pintsch gas]] *[[Producer gas]] *[[Regasification]] *[[सिनग्याँस]] *[[Water gas]] *[[Wood gas]] |group2 = [[प्राकृतिक ग्याँस]] |list2 = *[[Associated petroleum gas|APG]] *[[Coalbed methane|CBM]] *[[Compressed natural gas|CNG]] *[[HCNG]] *[[Liquefied natural gas|LNG]] *[[Natural-gas condensate|NGC]] *[[Substitute natural gas|SNG]] **[[Renewable natural gas|Bio-SNG]] |group3 = [[एलपी ग्यास|LPG]] |list3 = *[[Autogas]] *[[ब्युटेन]] *[[प्रोपेन]] |group4 = अन्य |list4 = *[[हाइड्रोजन]] }} |group2 = पूर्वाधार |list2 = *[[Compressor station]] *[[Gas carrier]] *[[Gas holder]] *[[Gas meter]] *[[Gasworks]] *[[Natural-gas processing]] *[[Natural gas storage]] *[[Odorizer]] *[[Pipeline transport]] |group3 = प्रयोग |list3 = *[[Bunsen burner]] *[[Gas burner]] *[[Gas cylinder]] *[[Gas engine]] *[[Gas heater]] *[[Gas lighting]] **[[Gas mantle]] *[[ग्याँस चुलो]] *[[ग्याँस टर्बाइन]] *[[Pilot light]] }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Energy navigational boxes]] </noinclude> 6ewop8zge9wt7ntfyskrwoqimkhkonw 1356896 1356891 2026-05-27T19:39:11Z Bishaldev100 28807 1356896 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Fuel gas |title = [[इन्धन ग्याँस]] |image = [[File:Gas flame.jpg|90px|Gas flame]] <!--, File:Gasvlam.jpgFile:Light my fire (2152952690).jpg--> |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |listclass = hlist |group1 = प्रकार |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = उत्पादित इन्धन ग्याँस<br/> |list1 = *[[कोइला ग्याँस]] **[[कोइला ग्यासिकरण]] **[[Underground coal gasification]] *[[बायोग्याँस]] *[[Blast furnace gas]] *[[Blau gas]] *[[ग्यासिकरण]] *[[ल्यान्डफिल ग्याँस]] *[[Mond gas]] *[[Pintsch gas]] *[[प्रड्युसर ग्याँस]] *[[Regasification]] *[[सिनग्याँस]] *[[वाटर ग्याँस्स]] *[[वुड ग्याँस]] |group2 = [[प्राकृतिक ग्याँस]] |list2 = *[[Associated petroleum gas|APG]] *[[Coalbed methane|CBM]] *[[Compressed natural gas|CNG]] *[[HCNG]] *[[तरलीकृत प्राकृतिक ग्याँस|एलएनजी]] *[[Natural-gas condensate|NGC]] *[[Substitute natural gas|SNG]] **[[Renewable natural gas|Bio-SNG]] |group3 = [[एलपी ग्यास|LPG]] |list3 = *[[Autogas]] *[[ब्युटेन]] *[[प्रोपेन]] |group4 = अन्य |list4 = *[[हाइड्रोजन]] }} |group2 = पूर्वाधार |list2 = *[[Compressor station]] *[[Gas carrier]] *[[Gas holder]] *[[Gas meter]] *[[Gasworks]] *[[Natural-gas processing]] *[[Natural gas storage]] *[[Odorizer]] *[[Pipeline transport]] |group3 = प्रयोग |list3 = *[[Bunsen burner]] *[[Gas burner]] *[[Gas cylinder]] *[[Gas engine]] *[[Gas heater]] *[[Gas lighting]] **[[Gas mantle]] *[[ग्याँस चुलो]] *[[ग्याँस टर्बाइन]] *[[Pilot light]] }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Energy navigational boxes]] </noinclude> s1wvlnfxth60f2c89dyan4vnbsqp6mf 1356920 1356896 2026-05-28T07:15:38Z Bishaldev100 28807 1356920 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Fuel gas |title = [[इन्धन ग्याँस]] |image = [[File:Gas flame.jpg|90px|Gas flame]] <!--, File:Gasvlam.jpgFile:Light my fire (2152952690).jpg--> |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |listclass = hlist |group1 = प्रकार |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = उत्पादित इन्धन ग्याँस<br/> |list1 = *[[कोइला ग्याँस]] **[[कोइला ग्यासिकरण]] **[[Underground coal gasification]] *[[बायोग्याँस]] *[[Blast furnace gas]] *[[Blau gas]] *[[ग्यासिकरण]] *[[ल्यान्डफिल ग्याँस]] *[[Mond gas]] *[[Pintsch gas]] *[[प्रड्युसर ग्याँस]] *[[Regasification]] *[[सिनग्याँस]] *[[वाटर ग्याँस]] *[[वुड ग्याँस]] |group2 = [[प्राकृतिक ग्याँस]] |list2 = *[[Associated petroleum gas|APG]] *[[Coalbed methane|CBM]] *[[Compressed natural gas|CNG]] *[[HCNG]] *[[तरलीकृत प्राकृतिक ग्याँस|एलएनजी]] *[[Natural-gas condensate|NGC]] *[[Substitute natural gas|SNG]] **[[Renewable natural gas|Bio-SNG]] |group3 = [[एलपी ग्यास|LPG]] |list3 = *[[Autogas]] *[[ब्युटेन]] *[[प्रोपेन]] |group4 = अन्य |list4 = *[[हाइड्रोजन]] }} |group2 = पूर्वाधार |list2 = *[[Compressor station]] *[[Gas carrier]] *[[Gas holder]] *[[Gas meter]] *[[Gasworks]] *[[Natural-gas processing]] *[[Natural gas storage]] *[[Odorizer]] *[[Pipeline transport]] |group3 = प्रयोग |list3 = *[[Bunsen burner]] *[[Gas burner]] *[[Gas cylinder]] *[[Gas engine]] *[[Gas heater]] *[[Gas lighting]] **[[Gas mantle]] *[[ग्याँस चुलो]] *[[ग्याँस टर्बाइन]] *[[Pilot light]] }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Energy navigational boxes]] </noinclude> jrcy4d9vwihlt4zgakhzrvycplfdbhl 1356922 1356920 2026-05-28T07:38:22Z Bishaldev100 28807 1356922 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Fuel gas |title = [[इन्धन ग्याँस]] |image = [[File:Gas flame.jpg|90px|Gas flame]] <!--, File:Gasvlam.jpgFile:Light my fire (2152952690).jpg--> |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |listclass = hlist |group1 = प्रकार |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = उत्पादित इन्धन ग्याँस<br/> |list1 = *[[कोइला ग्याँस]] **[[कोइला ग्यासिकरण]] **[[Underground coal gasification]] *[[बायोग्याँस]] *[[Blast furnace gas]] *[[Blau gas]] *[[ग्यासिकरण]] *[[ल्यान्डफिल ग्याँस]] *[[Mond gas]] *[[Pintsch gas]] *[[प्रड्युसर ग्याँस]] *[[Regasification]] *[[सिनग्याँस]] *[[वाटर ग्याँस]] *[[वुड ग्याँस]] |group2 = [[प्राकृतिक ग्याँस]] |list2 = *[[Associated petroleum gas|APG]] *[[Coalbed methane|CBM]] *[[Compressed natural gas|CNG]] *[[HCNG]] *[[तरलीकृत प्राकृतिक ग्याँस|एलएनजी]] *[[Natural-gas condensate|NGC]] *[[Substitute natural gas|SNG]] **[[Renewable natural gas|Bio-SNG]] |group3 = [[एलपी ग्यास|LPG]] |list3 = *[[Autogas]] *[[ब्युटेन]] *[[प्रोपेन]] |group4 = अन्य |list4 = *[[हाइड्रोजन]] }} |group2 = पूर्वाधार |list2 = *[[Compressor station]] *[[Gas carrier]] *[[Gas holder]] *[[Gas meter]] *[[Gasworks]] *[[Natural-gas processing]] *[[Natural gas storage]] *[[Odorizer]] *[[Pipeline transport]] |group3 = प्रयोग |list3 = *[[बन्सेन बर्नर]] *[[ग्याँस बर्नर]] *[[ग्याँस सिलिन्डर]] *[[ग्याँस इन्जिन]] *[[ग्याँस हिटर]] *[[Gas lighting]] **[[Gas mantle]] *[[ग्याँस चुलो]] *[[ग्याँस टर्बाइन]] *[[Pilot light]] }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Energy navigational boxes]] </noinclude> 981tg0c1tqjgon162cn4jp5retr4y4o 3 150327 1356877 2026-05-27T16:29:47Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[Template:Welcome|स्वागतम्]] 1356877 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, गोमाहरिज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,७६४]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:गोमाहरि|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) २२:१४, २७ मे २०२६ (नेपाली समय) 9oyvkwneaal0j7srz6xnhsv14x9yybs 3 150328 1356879 2026-05-27T17:12:32Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1356879 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Rajan Kumar Ramज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,७६४]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Rajan Kumar Ram|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) २२:५७, २७ मे २०२६ (नेपाली समय) 4wlv919dqmiovycjiduzukubb8fz890 0 150329 1356882 2026-05-27T17:18:49Z हिमाल सुवेदी 30817 हिमाल सुवेदीद्वारा [[लमिन यमाल]] पृष्ठलाई [[लामिन यामाल]]मा सारियो 1356882 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषण [[लामिन यामाल]] drkg5ixzxdwgwra4wdbie76xdidzht8 0 150330 1356883 2026-05-27T17:22:31Z KKaarki10 78233 नयाँ पृष्ठ: {{Infobox football biography | name = फर्मिन लोपेज | image = Fermín López (cropped).jpg | caption = लोपेज २०२५ मा [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि खेल्दै | full_name = फर्मिन लोपेज मारिन | birth_date = {{birth date and age|2003|5|11|df=yes}}<ref name=scway/> | birth_place = एल क्याम्पिय... 1356883 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = फर्मिन लोपेज | image = Fermín López (cropped).jpg | caption = लोपेज २०२५ मा [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि खेल्दै | full_name = फर्मिन लोपेज मारिन | birth_date = {{birth date and age|2003|5|11|df=yes}}<ref name=scway/> | birth_place = [[एल क्याम्पियो, हुआल्भा|एल क्याम्पियो]], स्पेन | height = 1.75 m<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.sport.es/en/news/barca/who-is-fermin-lopez-the-surprise-star-of-barcelonas-preseason-tour-90473548 |title=Who is Fermin Lopez? The surprise star of Barcelona's preseason tour |date=30 July 2023 |website=sport}}</ref> | position = [[अट्याकिङ मिडफिल्डर]], [[विङ्गर (एसोसिएसन फुटबल)|विङ्गर]] | currentclub = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | clubnumber = १६ | youthyears1 = २०१०-२०११ | youthclubs1 = एल क्याम्पियो | youthyears2 = २०११-२०१२ | youthclubs2 = [[रेकरेआटिभो दे हुएल्भा|रेकरेआटिभो]] | youthyears3 = २०१२-२०१६ | youthclubs3 = [[रियल बेटिस कान्तेरा|बेटिस]] | youthyears4 = २०१६-२०२२ | youthclubs4 = [[एफसी बार्सिलोना (युवा)|बार्सिलोना]] | years1 = २०२२-२०२३ | clubs1 = [[एफसी बार्सिलोना एट्लेटिक|बार्सिलोना बी]] | caps1 = १ | goals1 = ० | years2 = २०२२-२०२३ | clubs2 = → [[लिनारेस डेपोर्टिभो|लिनारेस]] (लोन) | caps2 = ३७ | goals2 = १२ | years3 = २०२३- | clubs3 = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | caps3 = ८९ | goals3 = २० | nationalyears1 = २०२३-२०२५ | nationalteam1 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-२१ फुटबल टोली|स्पेन यू२१]] | nationalcaps1 = ७ | nationalgoals1 = १ | nationalyears2 = २०२४ | nationalteam2 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-२३ फुटबल टोली|स्पेन यू२३]] | nationalcaps2 = ६ | nationalgoals2 = ६ | nationalyears3 = २०२४- | nationalteam3 = [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]] | nationalcaps3 = ७ | nationalgoals3 = ० | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{Medal|Country|{{fb|ESP}}}} {{Medal|Competition|[[ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल|ओलम्पिक खेलहरू]]}} {{Medal|Gold|[[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|२०२४ पेरिस]]|[[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – पुरुष टोली स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} {{Medal|Competition|[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]}} {{Medal|W|[[युइएफए युरो २०२४|२०२४ जर्मनी]]|[[युइएफए युरो २०२४ स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} {{Medal|Comp|[[युइएफए नेसन्स लिग]]}} {{Medal|RU|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल|२०२५ जर्मनी]]|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} | club-update = २१:१०, १७ मे २०२६ (युटिसी) | nationalteam-update = ३१ मार्च २०२६ (युटिसी) }} '''Fermín López Marín''' (born 11 May 2003), known simply as '''Fermín''', is a Spanish professional [[association football|footballer]] who plays as an [[attacking midfielder]] or [[winger (association football)|winger]] for {{Spanish football updater|Barcelona}} club [[FC Barcelona|Barcelona]] and the [[Spain national football team|Spain national team]].<ref>{{cite web |title=Fermín |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/118929/fermin-lopez |access-date=9 January 2025 |publisher=FC Barcelona}}</ref> 4m3bbzue9zkhi0stzpo2az8i6o7cdmv 1356884 1356883 2026-05-27T17:24:59Z KKaarki10 78233 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा +[[श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]]; +[[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]]; +[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]; +[[श्रेणी:सन् २००३ मा जन्म]] 1356884 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = फर्मिन लोपेज | image = Fermín López (cropped).jpg | caption = लोपेज २०२५ मा [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि खेल्दै | full_name = फर्मिन लोपेज मारिन | birth_date = {{birth date and age|2003|5|11|df=yes}}<ref name=scway/> | birth_place = [[एल क्याम्पियो, हुआल्भा|एल क्याम्पियो]], स्पेन | height = 1.75 m<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.sport.es/en/news/barca/who-is-fermin-lopez-the-surprise-star-of-barcelonas-preseason-tour-90473548 |title=Who is Fermin Lopez? The surprise star of Barcelona's preseason tour |date=30 July 2023 |website=sport}}</ref> | position = [[अट्याकिङ मिडफिल्डर]], [[विङ्गर (एसोसिएसन फुटबल)|विङ्गर]] | currentclub = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | clubnumber = १६ | youthyears1 = २०१०-२०११ | youthclubs1 = एल क्याम्पियो | youthyears2 = २०११-२०१२ | youthclubs2 = [[रेकरेआटिभो दे हुएल्भा|रेकरेआटिभो]] | youthyears3 = २०१२-२०१६ | youthclubs3 = [[रियल बेटिस कान्तेरा|बेटिस]] | youthyears4 = २०१६-२०२२ | youthclubs4 = [[एफसी बार्सिलोना (युवा)|बार्सिलोना]] | years1 = २०२२-२०२३ | clubs1 = [[एफसी बार्सिलोना एट्लेटिक|बार्सिलोना बी]] | caps1 = १ | goals1 = ० | years2 = २०२२-२०२३ | clubs2 = → [[लिनारेस डेपोर्टिभो|लिनारेस]] (लोन) | caps2 = ३७ | goals2 = १२ | years3 = २०२३- | clubs3 = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | caps3 = ८९ | goals3 = २० | nationalyears1 = २०२३-२०२५ | nationalteam1 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-२१ फुटबल टोली|स्पेन यू२१]] | nationalcaps1 = ७ | nationalgoals1 = १ | nationalyears2 = २०२४ | nationalteam2 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-२३ फुटबल टोली|स्पेन यू२३]] | nationalcaps2 = ६ | nationalgoals2 = ६ | nationalyears3 = २०२४- | nationalteam3 = [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]] | nationalcaps3 = ७ | nationalgoals3 = ० | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{Medal|Country|{{fb|ESP}}}} {{Medal|Competition|[[ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल|ओलम्पिक खेलहरू]]}} {{Medal|Gold|[[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|२०२४ पेरिस]]|[[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – पुरुष टोली स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} {{Medal|Competition|[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]}} {{Medal|W|[[युइएफए युरो २०२४|२०२४ जर्मनी]]|[[युइएफए युरो २०२४ स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} {{Medal|Comp|[[युइएफए नेसन्स लिग]]}} {{Medal|RU|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल|२०२५ जर्मनी]]|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} | club-update = २१:१०, १७ मे २०२६ (युटिसी) | nationalteam-update = ३१ मार्च २०२६ (युटिसी) }} '''Fermín López Marín''' (born 11 May 2003), known simply as '''Fermín''', is a Spanish professional [[association football|footballer]] who plays as an [[attacking midfielder]] or [[winger (association football)|winger]] for {{Spanish football updater|Barcelona}} club [[FC Barcelona|Barcelona]] and the [[Spain national football team|Spain national team]].<ref>{{cite web |title=Fermín |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/118929/fermin-lopez |access-date=9 January 2025 |publisher=FC Barcelona}}</ref> [[श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:सन् २००३ मा जन्म]] gjqil3gk0aek145lpbj0ckv538coc1g 1356885 1356884 2026-05-27T17:33:03Z KKaarki10 78233 1356885 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = फर्मिन लोपेज | image = Fermín López (cropped).jpg | caption = लोपेज २०२५ मा [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि खेल्दै | full_name = फर्मिन लोपेज मारिन | birth_date = {{birth date and age|2003|5|11|df=yes}} | birth_place = [[एल क्याम्पियो, हुआल्भा|एल क्याम्पियो]], स्पेन | height = 1.75 m<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.sport.es/en/news/barca/who-is-fermin-lopez-the-surprise-star-of-barcelonas-preseason-tour-90473548 |title=Who is Fermin Lopez? The surprise star of Barcelona's preseason tour |date=30 July 2023 |website=sport}}</ref> | position = [[अट्याकिङ मिडफिल्डर]], [[विङ्गर (एसोसिएसन फुटबल)|विङ्गर]] | currentclub = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | clubnumber = १६ | youthyears1 = २०१०-२०११ | youthclubs1 = एल क्याम्पियो | youthyears2 = २०११-२०१२ | youthclubs2 = [[रेकरेआटिभो दे हुएल्भा|रेकरेआटिभो]] | youthyears3 = २०१२-२०१६ | youthclubs3 = [[रियल बेटिस कान्तेरा|बेटिस]] | youthyears4 = २०१६-२०२२ | youthclubs4 = [[एफसी बार्सिलोना (युवा)|बार्सिलोना]] | years1 = २०२२-२०२३ | clubs1 = [[एफसी बार्सिलोना एट्लेटिक|बार्सिलोना बी]] | caps1 = १ | goals1 = ० | years2 = २०२२-२०२३ | clubs2 = → [[लिनारेस डेपोर्टिभो|लिनारेस]] (लोन) | caps2 = ३७ | goals2 = १२ | years3 = २०२३- | clubs3 = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | caps3 = ८९ | goals3 = २० | nationalyears1 = २०२३-२०२५ | nationalteam1 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-२१ फुटबल टोली|स्पेन यू२१]] | nationalcaps1 = ७ | nationalgoals1 = १ | nationalyears2 = २०२४ | nationalteam2 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-२३ फुटबल टोली|स्पेन यू२३]] | nationalcaps2 = ६ | nationalgoals2 = ६ | nationalyears3 = २०२४- | nationalteam3 = [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]] | nationalcaps3 = ७ | nationalgoals3 = ० | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{Medal|Country|{{fb|ESP}}}} {{Medal|Competition|[[ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल|ओलम्पिक खेलहरू]]}} {{Medal|Gold|[[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|२०२४ पेरिस]]|[[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – पुरुष टोली स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} {{Medal|Competition|[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]}} {{Medal|W|[[युइएफए युरो २०२४|२०२४ जर्मनी]]|[[युइएफए युरो २०२४ स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} {{Medal|Comp|[[युइएफए नेसन्स लिग]]}} {{Medal|RU|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल|२०२५ जर्मनी]]|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} | club-update = २१:१०, १७ मे २०२६ (युटिसी) | nationalteam-update = ३१ मार्च २०२६ (युटिसी) }} '''फर्मिन लोपेज मारिन''' (जन्म ११ मे २००३), जसलाई साधारणतया '''फर्मिन''' भनेर चिनिन्छ, एक स्पेनी व्यावसायिक [[फुटबल खेल|फुटबल खेलाडी]] हुन् जसले [[ला लिगा]] क्लब [[एफसी बार्सिलोना]] र [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि आक्रमणकारी मिडफिल्डर वा [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)#विङ्गर|विङ्गर]]को रूपमा खेल्छन्।<ref>{{cite web |title=Fermín |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/118929/fermin-lopez |access-date=9 January 2025 |publisher=FC Barcelona}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:सन् २००३ मा जन्म]] tkrticchwn9e4avh81oz06q6vmb3tlw 1356914 1356885 2026-05-28T06:18:18Z Saroj 31493 Tagging with {{stub}} using [[WP:US/S|user scripts]] 1356914 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = फर्मिन लोपेज | image = Fermín López (cropped).jpg | caption = लोपेज २०२५ मा [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि खेल्दै | full_name = फर्मिन लोपेज मारिन | birth_date = {{birth date and age|2003|5|11|df=yes}} | birth_place = [[एल क्याम्पियो, हुआल्भा|एल क्याम्पियो]], स्पेन | height = 1.75 m<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.sport.es/en/news/barca/who-is-fermin-lopez-the-surprise-star-of-barcelonas-preseason-tour-90473548 |title=Who is Fermin Lopez? The surprise star of Barcelona's preseason tour |date=30 July 2023 |website=sport}}</ref> | position = [[अट्याकिङ मिडफिल्डर]], [[विङ्गर (एसोसिएसन फुटबल)|विङ्गर]] | currentclub = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | clubnumber = १६ | youthyears1 = २०१०-२०११ | youthclubs1 = एल क्याम्पियो | youthyears2 = २०११-२०१२ | youthclubs2 = [[रेकरेआटिभो दे हुएल्भा|रेकरेआटिभो]] | youthyears3 = २०१२-२०१६ | youthclubs3 = [[रियल बेटिस कान्तेरा|बेटिस]] | youthyears4 = २०१६-२०२२ | youthclubs4 = [[एफसी बार्सिलोना (युवा)|बार्सिलोना]] | years1 = २०२२-२०२३ | clubs1 = [[एफसी बार्सिलोना एट्लेटिक|बार्सिलोना बी]] | caps1 = १ | goals1 = ० | years2 = २०२२-२०२३ | clubs2 = → [[लिनारेस डेपोर्टिभो|लिनारेस]] (लोन) | caps2 = ३७ | goals2 = १२ | years3 = २०२३- | clubs3 = [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] | caps3 = ८९ | goals3 = २० | nationalyears1 = २०२३-२०२५ | nationalteam1 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-२१ फुटबल टोली|स्पेन यू२१]] | nationalcaps1 = ७ | nationalgoals1 = १ | nationalyears2 = २०२४ | nationalteam2 = [[स्पेन राष्ट्रिय अन्डर-२३ फुटबल टोली|स्पेन यू२३]] | nationalcaps2 = ६ | nationalgoals2 = ६ | nationalyears3 = २०२४- | nationalteam3 = [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्पेन]] | nationalcaps3 = ७ | nationalgoals3 = ० | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{Medal|Country|{{fb|ESP}}}} {{Medal|Competition|[[ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल|ओलम्पिक खेलहरू]]}} {{Medal|Gold|[[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|२०२४ पेरिस]]|[[२०२४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकमा फुटबल – पुरुष टोली स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} {{Medal|Competition|[[युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप]]}} {{Medal|W|[[युइएफए युरो २०२४|२०२४ जर्मनी]]|[[युइएफए युरो २०२४ स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} {{Medal|Comp|[[युइएफए नेसन्स लिग]]}} {{Medal|RU|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल|२०२५ जर्मनी]]|[[२०२५ युइएफए नेसन्स लिग फाइनल स्क्वाड#स्पेन|टोली]]}} | club-update = २१:१०, १७ मे २०२६ (युटिसी) | nationalteam-update = ३१ मार्च २०२६ (युटिसी) }} '''फर्मिन लोपेज मारिन''' (जन्म ११ मे २००३), जसलाई साधारणतया '''फर्मिन''' भनेर चिनिन्छ, एक स्पेनी व्यावसायिक [[फुटबल खेल|फुटबल खेलाडी]] हुन् जसले [[ला लिगा]] क्लब [[एफसी बार्सिलोना]] र [[स्पेन राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि आक्रमणकारी मिडफिल्डर वा [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)#विङ्गर|विङ्गर]]को रूपमा खेल्छन्।<ref>{{cite web |title=Fermín |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/118929/fermin-lopez |access-date=9 January 2025 |publisher=FC Barcelona}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:सन् २००३ मा जन्म]] {{stub}} f9gfv5qq3j7lxravav81c8yp9rl2dn9 0 150331 1356886 2026-05-27T18:45:37Z Bishaldev100 28807 "[[:en:Special:Redirect/revision/1330104226|Coal gas]]"पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो 1356886 wikitext text/x-wiki '''[[कोइला]] ग्यास''' भनेको [[कोइला]]बाट बनेको ज्वलनशील ग्यास ईन्धन हो। यसलाई पाइप वितरण प्रणाली मार्फत उपभोक्तासम्म आपूर्ति गर्न सकिन्छ। यसको उत्पादन हावाको अभावमा कोइलालाई कडा रूपमा तताएर गरिन्छ। उपभोक्ता र शहरहरूमा बिक्रीका लागि उत्पादित ग्याँस ईन्धनलाई जनाउन '''शहरी ग्यास''' धेरै आम शब्द हो।<ref>{{Cite book|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology}}</ref> कोइला ग्यास कोइला ग्यासीकरण प्रतिक्रियाबाट उत्पादन गरिन्छ, र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] र [[हाइड्रोजन]] मिश्रणको मात्राबाट यो ज्वलनशील हुन्छ। यसैले, कोइला ग्यास अत्यधिक विषाक्त छ । अन्य संरचनाहरूमा अतिरिक्त क्यालोरिफिक ग्याँसहरू जस्तै [[मिथेन]], अस्थिर [[हाइड्रोकार्बन]] साथै थोरै मात्रामा गैर-क्यालोरिफिक ग्यासहरू जस्तै [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] र [[नाइट्रोजन]] पनि पाइन्छ। == उत्पादन प्रक्रिया == कोइला ग्यास दुई प्रक्रियाबाट बनाउन सकिन्छः कार्बनीकरण वा ग्यासीकरण । कार्बनीकरनमा जैविक पदार्थलाई विघटन गराएर ग्याँस र चार उत्पादन गरिन्छ। ग्यासीकरण भनेको कच्चा पदार्थलाई रासायनिक प्रतिक्रिया गराएर ग्याँस बनाउने प्रक्रिया हो । पहिलो प्रयोग गरिएको प्रक्रिया [[कोइला]]को कार्बनीकरण र आंशिक पाइरोलिसिस थियो। उच्च-तापक्रम कार्बोनाइजेशन (कोक ओभनमा कोइलाको कोकिङ) मा निस्केको ग्याँस सङ्कलन गरियो। उक्त ग्याँसलाई सफाइ गरेर र ईन्धनको रूपमा प्रयोग गरियो। प्लान्टको लक्ष्यको आधारमा, अन्तिम मुख्य उत्पादन उच्च गुणस्तरको कोक वा उच्च गुणस्तरको ग्याँस हुन्छ। कोकको उपयोग [[धातु विज्ञान|धातुविज्ञानको]] प्रयोग र परिक्षणको लागि हुन्छ। [[श्रेणी:कोइला]] 4t8rz1vmbfn2nho664ukl9mguenh3wd 1356887 1356886 2026-05-27T18:49:30Z Bishaldev100 28807 1356887 wikitext text/x-wiki '''[[कोइला]] ग्यास''' भनेको [[कोइला]]बाट बनेको ज्वलनशील ग्यास ईन्धन हो। यसलाई पाइप वितरण प्रणाली मार्फत उपभोक्तासम्म आपूर्ति गर्न सकिन्छ। यसको उत्पादन हावाको अभावमा कोइलालाई कडा रूपमा तताएर गरिन्छ। उपभोक्ता र शहरहरूमा बिक्रीका लागि उत्पादित ग्याँस ईन्धनलाई जनाउन '''शहरी ग्यास''' धेरै आम शब्द हो।<ref>{{Cite book|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology}}</ref> कोइला ग्यास कोइला ग्यासीकरण प्रतिक्रियाबाट उत्पादन गरिन्छ,<ref>Shapley,[http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/environmental/l5/1.html Coal Gasification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230413113510/http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/environmental/l5/1.html |date=13 April 2023 }}, University of Illinois.</ref> र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] र [[हाइड्रोजन]] मिश्रणको मात्राबाट यो ज्वलनशील हुन्छ। यसैले, कोइला ग्यास अत्यधिक विषाक्त हुन्छ।<ref>{{cite journal | url=https://zenodo.org/records/1902447/files/article.pdf | doi=10.1056/NEJM188107141050202 | title=Coal-Gas Poisoning | journal=The Boston Medical and Surgical Journal | date=14 July 1881 | volume=105 | issue=2 | pages=29–32 | last1=Terry | first1=Herbert }}</ref> अन्य संरचनाहरूमा अतिरिक्त क्यालोरिफिक ग्याँसहरू जस्तै [[मिथेन]],<ref>{{Cite web |title=coal gas {{!}} chemical compound {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/coal-gas |access-date=2022-04-02 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> अस्थिर [[हाइड्रोकार्बन]] साथै थोरै मात्रामा गैर-क्यालोरिफिक ग्यासहरू जस्तै [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] र [[नाइट्रोजन]] पनि पाइन्छ। == उत्पादन प्रक्रिया == कोइला ग्यास दुई प्रक्रियाबाट बनाउन सकिन्छः कार्बनीकरण वा ग्यासीकरण । कार्बनीकरनमा जैविक पदार्थलाई विघटन गराएर ग्याँस र चार उत्पादन गरिन्छ। ग्यासीकरण भनेको कच्चा पदार्थलाई रासायनिक प्रतिक्रिया गराएर ग्याँस बनाउने प्रक्रिया हो । पहिलो प्रयोग गरिएको प्रक्रिया [[कोइला]]को कार्बनीकरण र आंशिक पाइरोलिसिस थियो। उच्च-तापक्रम कार्बोनाइजेशन (कोक ओभनमा कोइलाको कोकिङ) मा निस्केको ग्याँस सङ्कलन गरियो। उक्त ग्याँसलाई सफाइ गरेर र ईन्धनको रूपमा प्रयोग गरियो। प्लान्टको लक्ष्यको आधारमा, अन्तिम मुख्य उत्पादन उच्च गुणस्तरको कोक वा उच्च गुणस्तरको ग्याँस हुन्छ। कोकको उपयोग [[धातु विज्ञान|धातुविज्ञानको]] प्रयोग र परिक्षणको लागि हुन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Fuel gas}} [[श्रेणी:कोइला]] rv7h0e2eupp8efwy9p9y8nwxmt6x4z0 1356888 1356887 2026-05-27T18:51:10Z Bishaldev100 28807 /* उत्पादन प्रक्रिया */ 1356888 wikitext text/x-wiki '''[[कोइला]] ग्यास''' भनेको [[कोइला]]बाट बनेको ज्वलनशील ग्यास ईन्धन हो। यसलाई पाइप वितरण प्रणाली मार्फत उपभोक्तासम्म आपूर्ति गर्न सकिन्छ। यसको उत्पादन हावाको अभावमा कोइलालाई कडा रूपमा तताएर गरिन्छ। उपभोक्ता र शहरहरूमा बिक्रीका लागि उत्पादित ग्याँस ईन्धनलाई जनाउन '''शहरी ग्यास''' धेरै आम शब्द हो।<ref>{{Cite book|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology}}</ref> कोइला ग्यास कोइला ग्यासीकरण प्रतिक्रियाबाट उत्पादन गरिन्छ,<ref>Shapley,[http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/environmental/l5/1.html Coal Gasification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230413113510/http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/environmental/l5/1.html |date=13 April 2023 }}, University of Illinois.</ref> र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] र [[हाइड्रोजन]] मिश्रणको मात्राबाट यो ज्वलनशील हुन्छ। यसैले, कोइला ग्यास अत्यधिक विषाक्त हुन्छ।<ref>{{cite journal | url=https://zenodo.org/records/1902447/files/article.pdf | doi=10.1056/NEJM188107141050202 | title=Coal-Gas Poisoning | journal=The Boston Medical and Surgical Journal | date=14 July 1881 | volume=105 | issue=2 | pages=29–32 | last1=Terry | first1=Herbert }}</ref> अन्य संरचनाहरूमा अतिरिक्त क्यालोरिफिक ग्याँसहरू जस्तै [[मिथेन]],<ref>{{Cite web |title=coal gas {{!}} chemical compound {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/coal-gas |access-date=2022-04-02 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> अस्थिर [[हाइड्रोकार्बन]] साथै थोरै मात्रामा गैर-क्यालोरिफिक ग्यासहरू जस्तै [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] र [[नाइट्रोजन]] पनि पाइन्छ। == उत्पादन प्रक्रिया == कोइला ग्यास दुई प्रक्रियाबाट बनाउन सकिन्छः कार्बनीकरण वा ग्यासीकरण । कार्बनीकरनमा जैविक पदार्थलाई विघटन गराएर ग्याँस र चार उत्पादन गरिन्छ। ग्यासीकरण भनेको कच्चा पदार्थलाई रासायनिक प्रतिक्रिया गराएर ग्याँस बनाउने प्रक्रिया हो ।<ref name=Beychok1>Beychok, M.R., ''Process and environmentals technology for producing SNG and liquid fuels'', U.S, EPA report EPA-660/2-2-75-011, May 1975</ref><ref name=Beychok2>Beychok, M.R., ''Coal gasification and the phenolsolvan process'', American Chemical Society 168th National Meeting, Atlantic City, September 1974</ref> पहिलो प्रयोग गरिएको प्रक्रिया [[कोइला]]को कार्बनीकरण र आंशिक पाइरोलिसिस थियो। उच्च-तापक्रम कार्बोनाइजेशन (कोक ओभनमा कोइलाको कोकिङ) मा निस्केको ग्याँस सङ्कलन गरियो। उक्त ग्याँसलाई सफाइ गरेर र ईन्धनको रूपमा प्रयोग गरियो। प्लान्टको लक्ष्यको आधारमा, अन्तिम मुख्य उत्पादन उच्च गुणस्तरको कोक वा उच्च गुणस्तरको ग्याँस हुन्छ। कोकको उपयोग [[धातु विज्ञान|धातुविज्ञानको]] प्रयोग र परिक्षणको लागि हुन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Fuel gas}} [[श्रेणी:कोइला]] m0ix565y4fkkvlhaz3zz2v6l1p73xnv 1356889 1356888 2026-05-27T18:54:13Z Bishaldev100 28807 /* उत्पादन प्रक्रिया */ 1356889 wikitext text/x-wiki '''[[कोइला]] ग्यास''' भनेको [[कोइला]]बाट बनेको ज्वलनशील ग्यास ईन्धन हो। यसलाई पाइप वितरण प्रणाली मार्फत उपभोक्तासम्म आपूर्ति गर्न सकिन्छ। यसको उत्पादन हावाको अभावमा कोइलालाई कडा रूपमा तताएर गरिन्छ। उपभोक्ता र शहरहरूमा बिक्रीका लागि उत्पादित ग्याँस ईन्धनलाई जनाउन '''शहरी ग्यास''' धेरै आम शब्द हो।<ref>{{Cite book|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology}}</ref> कोइला ग्यास कोइला ग्यासीकरण प्रतिक्रियाबाट उत्पादन गरिन्छ,<ref>Shapley,[http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/environmental/l5/1.html Coal Gasification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230413113510/http://butane.chem.uiuc.edu/pshapley/environmental/l5/1.html |date=13 April 2023 }}, University of Illinois.</ref> र [[कार्बन मोनोअक्साइड]] र [[हाइड्रोजन]] मिश्रणको मात्राबाट यो ज्वलनशील हुन्छ। यसैले, कोइला ग्यास अत्यधिक विषाक्त हुन्छ।<ref>{{cite journal | url=https://zenodo.org/records/1902447/files/article.pdf | doi=10.1056/NEJM188107141050202 | title=Coal-Gas Poisoning | journal=The Boston Medical and Surgical Journal | date=14 July 1881 | volume=105 | issue=2 | pages=29–32 | last1=Terry | first1=Herbert }}</ref> अन्य संरचनाहरूमा अतिरिक्त क्यालोरिफिक ग्याँसहरू जस्तै [[मिथेन]],<ref>{{Cite web |title=coal gas {{!}} chemical compound {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/coal-gas |access-date=2022-04-02 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> अस्थिर [[हाइड्रोकार्बन]] साथै थोरै मात्रामा गैर-क्यालोरिफिक ग्यासहरू जस्तै [[कार्बनडाइअक्साइड|कार्बन डाइअक्साइड]] र [[नाइट्रोजन]] पनि पाइन्छ। == उत्पादन प्रक्रिया == [[Image:Gas Works Park 03.jpg|thumb|ग्याँस वर्क्स पार्क, [[सियाटल]] मा रहेको अमेरिकामा चालु रहेको एक मात्र प्लान्ट]] कोइला ग्यास दुई प्रक्रियाबाट बनाउन सकिन्छः कार्बनीकरण वा ग्यासीकरण । कार्बनीकरनमा जैविक पदार्थलाई विघटन गराएर ग्याँस र चार उत्पादन गरिन्छ। ग्यासीकरण भनेको कच्चा पदार्थलाई रासायनिक प्रतिक्रिया गराएर ग्याँस बनाउने प्रक्रिया हो ।<ref name=Beychok1>Beychok, M.R., ''Process and environmentals technology for producing SNG and liquid fuels'', U.S, EPA report EPA-660/2-2-75-011, May 1975</ref><ref name=Beychok2>Beychok, M.R., ''Coal gasification and the phenolsolvan process'', American Chemical Society 168th National Meeting, Atlantic City, September 1974</ref> पहिलो प्रयोग गरिएको प्रक्रिया [[कोइला]]को कार्बनीकरण र आंशिक पाइरोलिसिस थियो। उच्च-तापक्रम कार्बोनाइजेशन (कोक ओभनमा कोइलाको कोकिङ) मा निस्केको ग्याँस सङ्कलन गरियो। उक्त ग्याँसलाई सफाइ गरेर र ईन्धनको रूपमा प्रयोग गरियो। प्लान्टको लक्ष्यको आधारमा, अन्तिम मुख्य उत्पादन उच्च गुणस्तरको कोक वा उच्च गुणस्तरको ग्याँस हुन्छ। कोकको उपयोग [[धातु विज्ञान|धातुविज्ञानको]] प्रयोग र परिक्षणको लागि हुन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Fuel gas}} [[श्रेणी:कोइला]] 4el79whqhywzdwe8os4ldrtte7cyr6z 0 150332 1356900 2026-05-27T20:02:19Z Bishaldev100 28807 "[[:hi:Special:Redirect/revision/5887305|अल्केन]]"पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो 1356900 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Methane-2D-stereo.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|सबैभन्दा सरल अल्केन, [[मिथेन|मिथेनको]] संरचना]] '''अल्केन''' संतृप्त [[हाइड्रोकार्बन]] हो। यसमा केवल कार्बन-कार्बन एकल बन्धन हुन्छ। [[मिथेन]], इथेन, प्रोपेन, ब्युटेन आदि जस्ता जैविक यौगिकहरू अल्केन हुन्। अल्केनको साधारण आणविक सूत्र C _n H _2n+2 हो, जहाँ ''n'' अल्केनको १ अणुमा रहेको कार्बन परमाणुहरूको संख्या हो। यदि अल्केनको एउटा अणुमा १ [[कार्बन]] परमाणु छ भने, n=१, र अल्केनको आणविक सूत्र CH4 हुनेछ। अल्केन श्रृंखलाको पहिलो सदस्य मिथेन हो। <ref name="merriam-webster">{{Cite web |title=Alkane - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/alkane |access-date=3 October 2014 |publisher=merriam-webster.com}}</ref> [[श्रेणी:अल्केन]] [[श्रेणी:हाइड्रोकार्बन]] 3wnn1zhdf1yskauddikgh6z5wbzov3j 1356902 1356900 2026-05-27T20:11:55Z Bishaldev100 28807 1356902 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Methane-2D-stereo.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|सबैभन्दा सरल अल्केन, [[मिथेन|मिथेनको]] संरचना]] '''अल्केन''' संतृप्त [[हाइड्रोकार्बन]] हो। यसमा केवल कार्बन-कार्बन एकल बन्धन हुन्छ। [[मिथेन]], इथेन, प्रोपेन, ब्युटेन आदि जस्ता जैविक यौगिकहरू अल्केन हुन्। अल्केनको साधारण आणविक सूत्र C _n H _2n+2 हो, जहाँ ''n'' अल्केनको १ अणुमा रहेको कार्बन परमाणुहरूको संख्या हो। यदि अल्केनको एउटा अणुमा १ [[कार्बन]] परमाणु छ भने, n=१, र अल्केनको आणविक सूत्र CH4 हुनेछ। अल्केन श्रृंखलाको पहिलो सदस्य मिथेन हो। <ref name="merriam-webster">{{Cite web |title=Alkane - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/alkane |access-date=3 October 2014 |publisher=merriam-webster.com}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:अल्केन]] [[श्रेणी:हाइड्रोकार्बन]] 8hggvy06s2yzjil8wbu8d26w096zfzm 1356916 1356902 2026-05-28T07:09:55Z Bishaldev100 28807 1356916 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Methane-2D-stereo.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|सबैभन्दा सरल अल्केन, [[मिथेन|मिथेनको]] संरचना]] '''अल्केन''' संतृप्त [[हाइड्रोकार्बन]] हो। यसमा केवल कार्बन-कार्बन एकल बन्धन हुन्छ। [[मिथेन]], इथेन, प्रोपेन, ब्युटेन आदि जस्ता जैविक यौगिकहरू अल्केन हुन्। अल्केनको साधारण आणविक सूत्र C _n H _2n+2 हो, जहाँ ''n'' अल्केनको १ अणुमा रहेको कार्बन परमाणुहरूको संख्या हो। यदि अल्केनको एउटा अणुमा १ [[कार्बन]] परमाणु छ भने, n=१, र अल्केनको आणविक सूत्र CH4 हुनेछ। अल्केन श्रृंखलाको पहिलो सदस्य मिथेन हो। <ref name="merriam-webster">{{Cite web |title=Alkane - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/alkane |access-date=3 October 2014 |publisher=merriam-webster.com}}</ref> ==अल्केनको तालिका== {| class="wikitable" |- !अल्केन !सुत्र !पग्लने बिन्दु<ref group="note" name="prop">Physical properties of the straight-chain isomer</ref><br>[°C] !उम्लने बिन्दु<ref group="note" name="prop"/><br>[°C] !घनत्व<ref group="note" name="prop"/><br>[kg/m³] (at 20&nbsp;°C) !आइसोमर<ref group="note" name="isomer">Total number of [[constitutional isomer]]s for this molecular formula</ref> |- |[[मिथेन]] |CH₄ | −162 | −182 | 0.656 (ग्याँस) | 1 |- |[[इथेन]] |C₂H₆ | −89 | −183 | 1.26 (ग्याँस) | 1 |- |[[प्रोपेन]] |C₃H₈ | −42 | −188 | 2.01 (ग्याँस) | 1 |- |[[ब्युटेन]] |C₄H₁₀ | 0 | −138 | 2.48 (ग्याँस) | 2 |- |[[पेन्टेन]] |C₅H₁₂ | 36 | −130 | 626 (तरल) | 3 |- |[[हेक्स!न]] |C₆H₁₄ | 69 | −95 | 659 (तरल) | 5 |- |[[हेप्टेन]] |C₇H₁₆ | 98 | −91 | 684 (तरल) | 9 |- |[[अक्टेन]] |C₈H₁₈ | 126 | −57 | 703 (तरल) | 18 |- |[[नोनेन]] |C₉H₂₀ | 151 | −54 | 718 (तरल) | 35 |- |[[डिकेन]] |C₁₀H₂₂ | 174 | −30 | 730 (तरल) | 75 |- |colspan=6 | {{reflist|group=note}} |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:अल्केन]] [[श्रेणी:हाइड्रोकार्बन]] kruakw32olqjlf6k5m1spui3ez0cci3 14 150333 1356907 2026-05-27T20:22:23Z Bishaldev100 28807 नयाँ पृष्ठ: {{श्रेणी मुख्य|हाइड्रोकार्बन}} 1356907 wikitext text/x-wiki {{श्रेणी मुख्य|हाइड्रोकार्बन}} if5cgf5zm6m8i5q0wotv33v822a4dmw 0 150334 1356910 2026-05-28T05:03:17Z ~2026-31900-85 78944 नयाँ पृष्ठ: गण्डकी विश्वविद्यालय नेपालको गण्डकी प्रदेश सरकारद्वारा सन् २०१९ (वि.सं. २०७६) मा स्थापित एक सार्वजनिक प्रादेशिक विश्वविद्यालय हो। सुन्दर पर्यटकीय नगरी पोखरा, कास्कीमा अवस्थि... 1356910 wikitext text/x-wiki गण्डकी विश्वविद्यालय नेपालको गण्डकी प्रदेश सरकारद्वारा सन् २०१९ (वि.सं. २०७६) मा स्थापित एक सार्वजनिक प्रादेशिक विश्वविद्यालय हो। सुन्दर पर्यटकीय नगरी पोखरा, कास्कीमा अवस्थित यो विश्वविद्यालय नेपालमै पहिलो पटक प्रादेशिक ऐन अन्तर्गत स्थापना भएको हो। यसले विश्वस्तरीय र व्यावहारिक शिक्षा प्रदान गर्ने उद्देश्य राखेको छ। oegao47tc8mbtxjr0ay6b2vh7vndgwh 0 150335 1356911 2026-05-28T05:05:31Z ~2026-31900-85 78944 नयाँ पृष्ठ: बागमती विश्वविद्यालय (Bagmati University) नेपालको बागमती प्रदेश सरकारद्वारा स्थापित एक प्रादेशिक सार्वजनिक विश्वविद्यालय हो। उच्च शिक्षाको विकास, प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन र व्यावसाय... 1356911 wikitext text/x-wiki बागमती विश्वविद्यालय (Bagmati University) नेपालको बागमती प्रदेश सरकारद्वारा स्थापित एक प्रादेशिक सार्वजनिक विश्वविद्यालय हो। उच्च शिक्षाको विकास, प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन र व्यावसायिक शिक्षालाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले प्रदेश उच्च शिक्षा ऐन, २०७८ अन्तर्गत सन् २०२४ मा यसको स्थापना गरिएको हो। 2ikpycw4rmte5pru3s7e3qiwjd7q728 0 150336 1356912 2026-05-28T05:07:44Z ~2026-31900-85 78944 नयाँ पृष्ठ: मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालय (Madan Bhandari University of Science and Technology - MBUST) नेपालको पहिलो अनुसन्धानमुखी (Research-oriented) सरकारी विश्वविद्यालय हो। यस विश्वविद्यालयको स्थापना विज्ञान, इन्ज... 1356912 wikitext text/x-wiki मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालय (Madan Bhandari University of Science and Technology - MBUST) नेपालको पहिलो अनुसन्धानमुखी (Research-oriented) सरकारी विश्वविद्यालय हो। यस विश्वविद्यालयको स्थापना विज्ञान, इन्जिनियरिङ तथा प्रविधिको क्षेत्रमा उच्च शिक्षा र अनुसन्धानलाई बढावा दिई देशको आर्थिक विकासमा टेवा पुर्‍याउने उद्देश्यका साथ सन् २०२२ (वि.सं. २०७९) मा मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालय ऐन, २०७९ अन्तर्गत भएको हो। यो विश्वविद्यालय मकवानपुरको चित्लाङ र काभ्रेपलाञ्चोकको पाँचखालमा संरचना निर्माण गरी सञ्चालन गर्ने लक्ष्यका साथ अघि बढेको छ। 936xeq7mztxtcrez7h01rzwr1wl9x3q 14 150337 1356917 2026-05-28T07:10:27Z Bishaldev100 28807 नयाँ पृष्ठ: {{श्रेणी मुख्य|अल्केन}} 1356917 wikitext text/x-wiki {{श्रेणी मुख्य|अल्केन}} k8o5gw24szata3p90c8ugufjfg1lrrp 1356918 1356917 2026-05-28T07:13:27Z Bishaldev100 28807 1356918 wikitext text/x-wiki {{श्रेणी मुख्य|अल्केन}} [[श्रेणी:हाइड्रोकार्बन]] p10grclg5l0wjxx5sqe6qwtjjejverx 0 150338 1356921 2026-05-28T07:35:57Z Bishaldev100 28807 नयाँ पृष्ठ: [[प्राकृतिक ग्याँस]] (मुख्यतः [[मिथेन]] र केही मात्रामा इथेन)लाई शुद्धीकरण गरी चिस्याएर तरल अवस्थामा ल्याइएको स्वरुपलाई '''तरलीकृत प्राकृतिक ग्याँस''' भनिन्छ। तरल अवस्थामा आउँदा यस... 1356921 wikitext text/x-wiki [[प्राकृतिक ग्याँस]] (मुख्यतः [[मिथेन]] र केही मात्रामा इथेन)लाई शुद्धीकरण गरी चिस्याएर तरल अवस्थामा ल्याइएको स्वरुपलाई '''तरलीकृत प्राकृतिक ग्याँस''' भनिन्छ। तरल अवस्थामा आउँदा यसको आयतन करिब ६०० गुणाले घट्छ। यसले गर्दा यसलाई विशेष ट्याङ्कर र पानीजहाजबाट सजिलै भण्डारण तथा ढुवानी गर्न सकिन्छ। यसको प्रयोग यातायात, विद्युत उत्पादन, र औद्योगिक कार्यमा इन्धनको रूपमा गरिन्छ। एलएनजी गन्धहीन, रंगहीन, गैर-विषाक्त र गैर-नाशक इन्धन हो। यो ग्याँस वातावरणमैत्री मानिन्छ किनभने यसको दहनबाट अन्य पेट्रोलियम पदार्थको तुलनामा कम कार्बन उत्सर्जन हुन्छ। साथै, यसलाई ढुवानी गर्दा सामान्य ग्याँसभन्दा अत्यधिक सुरक्षित मानिन्छ। २०२३ को तथ्यांक अनुसार, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आपूर्ति गर्ने प्रमुख राष्ट्रहरूमा कतार, अष्ट्रेलिया र अमेरिका पर्छन्। र चीन, जापान र दक्षिण कोरिया सबैभन्दा ठूला उपभोक्ता हुन्। <ref>{{Cite web |title=Global trade in liquefied natural gas continued to grow in 2023 - U.S. Energy Information Administration (EIA) |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=62464 |access-date=2026-03-11 |website=www.eia.gov}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{Fuel gas}} 4hqjkfwp4rxrnfimy4wkvzvn6wvpfan 0 150339 1356924 2026-05-28T07:58:33Z Bishaldev100 28807 "[[:en:Special:Redirect/revision/1337852244|Gas cylinder]]"पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो 1356924 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Compressed_gas_cylinders.mapp_and_oxygen.triddle.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|औद्योगिक कम्प्रेस्ड ग्यास सिलिन्डरहरू अक्सी-ईन्धन वेल्डिंग र स्टील काट्न प्रयोग गरिन्छ।]] '''ग्यास सिलिन्डर [[ग्यास|ग्याँसहरू]] लाई [[वायुमण्डलीय चाप|वायुमण्डलीय दबाव]] माथि भण्डारण र नियन्त्रणको''' लागि प्रयोग हुने उच्च दबाब सहन गर्न सक्ने भाँडो हो। ग्यास भण्डारण सिलिन्डरलाई बोतल पनि भनिन्छ। सिलिन्डर भित्र भण्डारण गरिएका सामग्रीहरू कम्प्रेस्ड ग्यास, तरलमा वाष्प, सुपरक्रिटिकल तरल पदार्थ हुन सक्छ। प्रायः ग्यास सिलिन्डर डिजाइन लामो हुन्छ।यो समतल वा डिश गरिएको पिँधमा वा फुट रिङमा ठाडो उभिन्छ। यसमा भर्ने वा फिल गर्ने उपकरणमा जडान गर्नको लागि सिलिन्डर भल्भ माथिको आन्तरिक घाँटीमा स्क्रू गरिएको हुन्छ। he1fls8eg8dmva3w1bdfydv9z9b1iga 1356925 1356924 2026-05-28T08:00:31Z Bishaldev100 28807 1356925 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Compressed_gas_cylinders.mapp_and_oxygen.triddle.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|औद्योगिक कम्प्रेस्ड ग्यास सिलिन्डरहरू अक्सी-ईन्धन वेल्डिंग र स्टील काट्न प्रयोग गरिन्छ।]] '''ग्यास सिलिन्डर''' [[ग्यास|ग्याँसहरू]] लाई [[वायुमण्डलीय चाप|वायुमण्डलीय दबाव]] माथि भण्डारण र नियन्त्रणको लागि प्रयोग हुने उच्च दबाब सहन गर्न सक्ने भाँडो हो। ग्यास भण्डारण सिलिन्डरलाई बोतल पनि भनिन्छ। सिलिन्डर भित्र भण्डारण गरिएका सामग्रीहरू कम्प्रेस्ड ग्यास, तरलमा वाष्प, सुपरक्रिटिकल तरल पदार्थ हुन सक्छ। प्रायः ग्यास सिलिन्डर डिजाइन लामो हुन्छ।यो समतल वा डिश गरिएको पिँधमा वा फुट रिङमा ठाडो उभिन्छ। यसमा भर्ने वा फिल गर्ने उपकरणमा जडान गर्नको लागि सिलिन्डर भल्भ माथिको आन्तरिक घाँटीमा स्क्रू गरिएको हुन्छ। qdn65adiu9lf6fjg6s368dlm0o02bdx 14 150340 1356930 2026-05-28T09:06:44Z Bishaldev100 28807 नयाँ पृष्ठ: [[श्रेणी:हाइड्रोकार्बन]] 1356930 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हाइड्रोकार्बन]] nloqvok967plxlq2t66u3mmtkmutijv 0 150341 1356931 2026-05-28T09:35:55Z Bishaldev100 28807 "[[:en:Special:Redirect/revision/1356484053|Electrolysis]]"पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो 1356931 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hofmann_voltameter_fr.svg|अङ्गुठाकार|एक स्कूल प्रयोगशाला मा प्रयोग एक Hofmann इलेक्ट्रोलिसिस उपoकरण को चित्रण]] {{Electromagnetism|Network}}रसायन विज्ञान र [[म्यानुफ्याकचरिङ]]मा, इलेक्ट्रोलिसिस एक प्रविधि हो जसले डिसी करेन्ट (डीसी) प्रयोग गरी यौगिकबाट तत्व अलग गर्ने बिधी हो। इलेक्ट्रोलिसिसलाई प्राकृतिक रूपमा हुने स्रोतहरूबाट तत्वहरू अलग गर्ने चरणको रूपमा व्यावसायिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। इलेक्ट्रोलिसिस हुन आवश्यक [[भोल्टेज]]लाई "डिकम्पोजिसन पोटेन्सियल" भनिन्छ भनिन्छ। "लिसिस" शब्दको अर्थ अलग वा टुट्ने हो, त्यसैले शब्दहरूमा, इलेक्ट्रोलिसिसको अर्थ "बिजुलीको माध्यमबाट टुक्राउनु" भन्ने हुन्छ। == शब्द व्युत्पत्ति == "इलेक्ट्रोलिसिस" शब्द [[माइकल फराडे]] १९३४ मा चलाएका थिए। d8fn7ftqvsaxfthl4z6kv79gdwkb8zp 1356934 1356931 2026-05-28T09:38:59Z Bishaldev100 28807 [[इलेक्ट्रोलाइसिस]]मा अनुप्रेषण गर्दै 1356934 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषण [[इलेक्ट्रोलाइसिस]] 9hwtki74vux7iiibo6rhkpyvpbc7rgo 0 150342 1356932 2026-05-28T09:36:56Z Bishaldev100 28807 "[[:en:Special:Redirect/revision/1356484053|Electrolysis]]"पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो 1356932 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hofmann_voltameter_fr.svg|अङ्गुठाकार|एक स्कूल प्रयोगशाला मा प्रयोग एक Hofmann इलेक्ट्रोलिसिस उपoकरण को चित्रण]] {{Electromagnetism|Network}}रसायन विज्ञान र [[म्यानुफ्याकचरिङ]]मा, इलेक्ट्रोलिसिस एक प्रविधि हो जसले डिसी करेन्ट (डीसी) प्रयोग गरी यौगिकबाट तत्व अलग गर्ने बिधी हो। इलेक्ट्रोलिसिस प्राकृतिक रूपमा हुने स्रोतहरूबाट तत्वहरू अलग गर्ने चरणको रूपमा व्यावसायिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। इलेक्ट्रोलिसिस हुन आवश्यक [[भोल्टेज]]लाई "डिकम्पोजिसन पोटेन्सियल" भनिन्छ भनिन्छ। "लिसिस" शब्दको अर्थ अलग वा टुट्ने हो, त्यसैले शब्दहरूमा, इलेक्ट्रोलिसिसको अर्थ "बिजुलीको माध्यमबाट टुक्राउनु" भन्ने हुन्छ। == शब्द व्युत्पत्ति == "इलेक्ट्रोलिसिस" शब्द [[माइकल फराडे]] १९३४ मा चलाएका थिए। t2dpqv4eox73qufeo6hhufdjkapbtnc 1356933 1356932 2026-05-28T09:37:57Z Bishaldev100 28807 /* शब्द व्युत्पत्ति */ 1356933 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hofmann_voltameter_fr.svg|अङ्गुठाकार|एक स्कूल प्रयोगशाला मा प्रयोग एक Hofmann इलेक्ट्रोलिसिस उपoकरण को चित्रण]] {{Electromagnetism|Network}}रसायन विज्ञान र [[म्यानुफ्याकचरिङ]]मा, इलेक्ट्रोलिसिस एक प्रविधि हो जसले डिसी करेन्ट (डीसी) प्रयोग गरी यौगिकबाट तत्व अलग गर्ने बिधी हो। इलेक्ट्रोलिसिस प्राकृतिक रूपमा हुने स्रोतहरूबाट तत्वहरू अलग गर्ने चरणको रूपमा व्यावसायिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। इलेक्ट्रोलिसिस हुन आवश्यक [[भोल्टेज]]लाई "डिकम्पोजिसन पोटेन्सियल" भनिन्छ भनिन्छ। "लिसिस" शब्दको अर्थ अलग वा टुट्ने हो, त्यसैले शब्दहरूमा, इलेक्ट्रोलिसिसको अर्थ "बिजुलीको माध्यमबाट टुक्राउनु" भन्ने हुन्छ। == शब्द व्युत्पत्ति == "इलेक्ट्रोलिसिस" शब्द [[माइकल फराडे]] १९३४ मा चलाएका थिए।<ref>{{cite journal |last1=Oesper |first1=Ralph |last2=Speter |first2=Max |title=The Faraday-Whewell correspondence concerning electro-chemical terms |journal=The Scientific Monthly |date=1937 |volume=45 |issue=6 |pages=535–546|bibcode=1937SciMo..45..535O }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} 08gzpm64j16t3gsosjy7kdq77bkk70n 1356936 1356933 2026-05-28T10:00:12Z Bishaldev100 28807 /* शब्द व्युत्पत्ति */ 1356936 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hofmann_voltameter_fr.svg|अङ्गुठाकार|एक स्कूल प्रयोगशाला मा प्रयोग एक Hofmann इलेक्ट्रोलिसिस उपoकरण को चित्रण]] {{Electromagnetism|Network}}रसायन विज्ञान र [[म्यानुफ्याकचरिङ]]मा, इलेक्ट्रोलिसिस एक प्रविधि हो जसले डिसी करेन्ट (डीसी) प्रयोग गरी यौगिकबाट तत्व अलग गर्ने बिधी हो। इलेक्ट्रोलिसिस प्राकृतिक रूपमा हुने स्रोतहरूबाट तत्वहरू अलग गर्ने चरणको रूपमा व्यावसायिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। इलेक्ट्रोलिसिस हुन आवश्यक [[भोल्टेज]]लाई "डिकम्पोजिसन पोटेन्सियल" भनिन्छ भनिन्छ। "लिसिस" शब्दको अर्थ अलग वा टुट्ने हो, त्यसैले शब्दहरूमा, इलेक्ट्रोलिसिसको अर्थ "बिजुलीको माध्यमबाट टुक्राउनु" भन्ने हुन्छ। == शब्द व्युत्पत्ति == "इलेक्ट्रोलिसिस" शब्द [[माइकल फराडे]] १९३४ मा चलाएका थिए।<ref>{{cite journal |last1=Oesper |first1=Ralph |last2=Speter |first2=Max |title=The Faraday-Whewell correspondence concerning electro-chemical terms |journal=The Scientific Monthly |date=1937 |volume=45 |issue=6 |pages=535–546|bibcode=1937SciMo..45..535O }}</ref> == संक्षिप्त इतिहास == * १८०० - विलियम निकल्सनौर जोहान रिटरले पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस गरी हाइड्रोजन एवं अक्सिजन ग्याँस अलग गरे। * १८०७ - [[हम्फ्री डेभी|हम्फ्री डेभी]]ले इलेक्ट्रोलाइसिसको उपयोग गरी [[पोटासियम]], [[सोडियम]], [[बेरियम]], एवं [[म्याग्नेसियम|मैगनीसियम]]को खोज गरे। * १८८६ - हेनरी मोइसन (Henri Moissan)ले इलेक्ट्रोलाइसिसबाट [[फ्लोरिन]] का खोज गरे। * १८८६ - [[एल्युमिनियम|अलमुनियम]]को निष्कर्षण (extraction)को लागि हल-हेरोल्ट (Hall-Héroult) प्रक्रियाको आविष्कार * १८९० - कास्टनर-केल्नर प्रक्रिया (Castner-Kellner process) द्वारा सोडियम हाइड्राक्साइड का निर्माण ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} kd4wi50kx7iu4ty6nafi4ofg8tomujn 1356937 1356936 2026-05-28T10:09:16Z Bishaldev100 28807 /* संक्षिप्त इतिहास */ 1356937 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hofmann_voltameter_fr.svg|अङ्गुठाकार|एक स्कूल प्रयोगशाला मा प्रयोग एक Hofmann इलेक्ट्रोलिसिस उपoकरण को चित्रण]] {{Electromagnetism|Network}}रसायन विज्ञान र [[म्यानुफ्याकचरिङ]]मा, इलेक्ट्रोलिसिस एक प्रविधि हो जसले डिसी करेन्ट (डीसी) प्रयोग गरी यौगिकबाट तत्व अलग गर्ने बिधी हो। इलेक्ट्रोलिसिस प्राकृतिक रूपमा हुने स्रोतहरूबाट तत्वहरू अलग गर्ने चरणको रूपमा व्यावसायिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। इलेक्ट्रोलिसिस हुन आवश्यक [[भोल्टेज]]लाई "डिकम्पोजिसन पोटेन्सियल" भनिन्छ भनिन्छ। "लिसिस" शब्दको अर्थ अलग वा टुट्ने हो, त्यसैले शब्दहरूमा, इलेक्ट्रोलिसिसको अर्थ "बिजुलीको माध्यमबाट टुक्राउनु" भन्ने हुन्छ। == शब्द व्युत्पत्ति == "इलेक्ट्रोलिसिस" शब्द [[माइकल फराडे]] १९३४ मा चलाएका थिए।<ref>{{cite journal |last1=Oesper |first1=Ralph |last2=Speter |first2=Max |title=The Faraday-Whewell correspondence concerning electro-chemical terms |journal=The Scientific Monthly |date=1937 |volume=45 |issue=6 |pages=535–546|bibcode=1937SciMo..45..535O }}</ref> == संक्षिप्त इतिहास == * १८०० - विलियम निकल्सनौर जोहान रिटरले पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस गरी हाइड्रोजन एवं अक्सिजन ग्याँस अलग गरे। * १८०७ - [[हम्फ्री डेभी|हम्फ्री डेभी]]ले इलेक्ट्रोलाइसिसको उपयोग गरी [[पोटासियम]], [[सोडियम]], [[बेरियम]], एवं [[म्याग्नेसियम|मैगनीसियम]]को खोज गरे। * 1834 – [[माइकल फाराडे]]ले इलेक्ट्रोलिसिसका दुई नियमहरू प्रकाशित गरे र यसको लागि गणितीय व्याख्या प्रस्तुत गरे, र इलेक्ट्रोड, इलेक्ट्रोलाइट, एनोड, क्याथोड, आयन र क्याटाअन जस्ता शब्दावलीहरू प्रस्तुत गरे। * १८८६ - हेनरी मोइसन (Henri Moissan)ले इलेक्ट्रोलाइसिसबाट [[फ्लोरिन]] का खोज गरे। * १८८६ - [[एल्युमिनियम|अलमुनियम]]को निष्कर्षण (extraction)को लागि हल-हेरोल्ट (Hall-Héroult) प्रक्रियाको आविष्कार * १८९० - कास्टनर-केल्नर प्रक्रिया (Castner-Kellner process) द्वारा सोडियम हाइड्राक्साइड का निर्माण * १९०२ – पोलिश इन्जिनियर र आविष्कारक स्टानिस्लाव लास्ज्स्कीन्स्कीले तामा र जस्ताको इलेक्ट्रोलाइसिसको लागि पोलिश पेटेन्ट फाइल गरे र पेटेन्ट हासिल गरे।<ref name=":2">{{Cite web |date=2019-09-18 |title=Bohaterski naukowiec upamiętniony na kieleckim deptaku |url=https://radiokielce.pl/496240/post-91395/ |access-date=2024-06-03 |language=pl-PL}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=De Verbno Łaszczyńscy » Stanisław Ignacy Łaszczyński |url=https://laszczynski.pl/biografie/stanislaw-ignacy-laszczynski/ |access-date=2024-06-03 |language=pl-PL}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Wyborcza.pl |url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,30793703,polak-wynalazl-alternatywe-dla-dynamitu-robil-interesy-od.html |access-date=2024-06-03 |website=wyborcza.pl}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} e0mfjtsgefd6c682jf93xd9id0aigd6 1356967 1356937 2026-05-28T11:43:56Z Bishaldev100 28807 /* संक्षिप्त इतिहास */ 1356967 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hofmann_voltameter_fr.svg|अङ्गुठाकार|एक स्कूल प्रयोगशाला मा प्रयोग एक Hofmann इलेक्ट्रोलिसिस उपoकरण को चित्रण]] {{Electromagnetism|Network}}रसायन विज्ञान र [[म्यानुफ्याकचरिङ]]मा, इलेक्ट्रोलिसिस एक प्रविधि हो जसले डिसी करेन्ट (डीसी) प्रयोग गरी यौगिकबाट तत्व अलग गर्ने बिधी हो। इलेक्ट्रोलिसिस प्राकृतिक रूपमा हुने स्रोतहरूबाट तत्वहरू अलग गर्ने चरणको रूपमा व्यावसायिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। इलेक्ट्रोलिसिस हुन आवश्यक [[भोल्टेज]]लाई "डिकम्पोजिसन पोटेन्सियल" भनिन्छ भनिन्छ। "लिसिस" शब्दको अर्थ अलग वा टुट्ने हो, त्यसैले शब्दहरूमा, इलेक्ट्रोलिसिसको अर्थ "बिजुलीको माध्यमबाट टुक्राउनु" भन्ने हुन्छ। == शब्द व्युत्पत्ति == "इलेक्ट्रोलिसिस" शब्द [[माइकल फराडे]] १९३४ मा चलाएका थिए।<ref>{{cite journal |last1=Oesper |first1=Ralph |last2=Speter |first2=Max |title=The Faraday-Whewell correspondence concerning electro-chemical terms |journal=The Scientific Monthly |date=1937 |volume=45 |issue=6 |pages=535–546|bibcode=1937SciMo..45..535O }}</ref> == संक्षिप्त इतिहास == * १८०० - विलियम निकल्सनौर जोहान रिटरले पानीको इलेक्ट्रोलाइसिस गरी [[हाइड्रोजन]] एवं [[अक्सिजन]] ग्याँस अलग गरे। * १८०७ - [[हम्फ्री डेभी|हम्फ्री डेभी]]ले इलेक्ट्रोलाइसिसको उपयोग गरी [[पोटासियम]], [[सोडियम]], [[बेरियम]], एवं [[म्याग्नेसियम|मैगनीसियम]]को खोज गरे। * 1834 – [[माइकल फाराडे]]ले इलेक्ट्रोलिसिसका दुई नियमहरू प्रकाशित गरे र यसको लागि गणितीय व्याख्या प्रस्तुत गरे, र इलेक्ट्रोड, इलेक्ट्रोलाइट, एनोड, क्याथोड, आयन र क्याटाअन जस्ता शब्दावलीहरू प्रस्तुत गरे। * १८८६ - हेनरी मोइसन (Henri Moissan)ले इलेक्ट्रोलाइसिसबाट [[फ्लोरिन]] का खोज गरे। * १८८६ - [[एल्युमिनियम|अलमुनियम]]को निष्कर्षण (extraction)को लागि हल-हेरोल्ट (Hall-Héroult) प्रक्रियाको आविष्कार * १८९० - कास्टनर-केल्नर प्रक्रिया (Castner-Kellner process) द्वारा सोडियम हाइड्राक्साइड का निर्माण * १९०२ – पोलिश इन्जिनियर र आविष्कारक स्टानिस्लाव लास्ज्स्कीन्स्कीले तामा र जस्ताको इलेक्ट्रोलाइसिसको लागि पोलिश पेटेन्ट फाइल गरे र पेटेन्ट हासिल गरे।<ref name=":2">{{Cite web |date=2019-09-18 |title=Bohaterski naukowiec upamiętniony na kieleckim deptaku |url=https://radiokielce.pl/496240/post-91395/ |access-date=2024-06-03 |language=pl-PL}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=De Verbno Łaszczyńscy » Stanisław Ignacy Łaszczyński |url=https://laszczynski.pl/biografie/stanislaw-ignacy-laszczynski/ |access-date=2024-06-03 |language=pl-PL}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Wyborcza.pl |url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,30793703,polak-wynalazl-alternatywe-dla-dynamitu-robil-interesy-od.html |access-date=2024-06-03 |website=wyborcza.pl}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} 8bndo6251477e5xas9d374pjqzhv1w3 0 150343 1356939 2026-05-28T10:22:08Z Rajeeb bastola 39875 "[[:en:Special:Redirect/revision/1341715259|Haryanvis]]"पृष्ठलाई अनुवाद गरि सृजना गरियो 1356939 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Haryanvis | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = Haryanvi women in folk costume | population = 26 million | popplace = [[India]] ([[Haryana]], [[Delhi]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''Predominantly:'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[Hinduism]]<br/>'''Minority:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[Islam]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[Sikhism]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[Jainism]] | related_groups = [[Indo-Aryan peoples]] }} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="6" |हरियाणवी जाती | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Haryanvi_culture.jpg|फ्रेमहीन]]<div class="infobox-caption">हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा</div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |कुल जनसङ्ख्या |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |26 मिलियन |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |महत्त्वपूर्ण जनसङ्ख्या भएका क्षेत्रहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[India|भारत]] ([[Haryana|हरियाणा]], [[Delhi|दिल्ली]]) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |भाषाहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Haryanvi language|हरियाणवी जाती]], [[Hindi|हिन्दी]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |धर्म |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |मुख्य रूपलेः [[Hinduism|हिन्दू धर्म]], अल्पसङ्ख्यक धर्मः [[Islam|इस्लाम]], [[Sikhism|सिख धर्म]], [[Jainism|जैन धर्म]]<br />[[File:Om.svg|16x16पिक्सेल]]<br /><br />[[File:Star_and_Crescent.svg|18x18पिक्सेल]][[File:Khanda.svg|19x19पिक्सेल]][[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|21x21पिक्सेल]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |सम्बन्धित जातीय समूहहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Indo-Aryan peoples|इन्डो-आर्यन जनजाति]] |} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी जाती प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] 0iky0qp171g65k8227fuggpn6gshyps 1356940 1356939 2026-05-28T10:23:21Z Rajeeb bastola 39875 1356940 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Haryanvis | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = Haryanvi women in folk costume | population = 26 million | popplace = [[India]] ([[Haryana]], [[Delhi]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''Predominantly:'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[Hinduism]]<br/>'''Minority:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[Islam]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[Sikhism]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[Jainism]] | related_groups = [[Indo-Aryan peoples]] }} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="6" |हरियाणवी जाती | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Haryanvi_culture.jpg|फ्रेमहीन]]<div class="infobox-caption">हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा</div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |कुल जनसङ्ख्या |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |26 मिलियन |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |महत्त्वपूर्ण जनसङ्ख्या भएका क्षेत्रहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[India|भारत]] ([[Haryana|हरियाणा]], [[Delhi|दिल्ली]]) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |भाषाहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Haryanvi language|हरियाणवी जाती]], [[Hindi|हिन्दी]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |धर्म |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |मुख्य रूपलेः [[Hinduism|हिन्दू धर्म]], अल्पसङ्ख्यक धर्मः [[Islam|इस्लाम]], [[Sikhism|सिख धर्म]], [[Jainism|जैन धर्म]]<br />[[File:Om.svg|16x16पिक्सेल]]<br /><br />[[File:Star_and_Crescent.svg|18x18पिक्सेल]][[File:Khanda.svg|19x19पिक्सेल]][[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|21x21पिक्सेल]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |सम्बन्धित जातीय समूहहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Indo-Aryan peoples|इन्डो-आर्यन जनजाति]] |} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी जाती प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] 5fsnqqtk9qh6fxz18n2qmyt5owasaeg 1356941 1356940 2026-05-28T10:24:07Z Rajeeb bastola 39875 /* हरियाणवी जाती प्रवासी विदेशमा */ 1356941 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Haryanvis | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = Haryanvi women in folk costume | population = 26 million | popplace = [[India]] ([[Haryana]], [[Delhi]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''Predominantly:'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[Hinduism]]<br/>'''Minority:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[Islam]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[Sikhism]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[Jainism]] | related_groups = [[Indo-Aryan peoples]] }} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="6" |हरियाणवी जाती | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Haryanvi_culture.jpg|फ्रेमहीन]]<div class="infobox-caption">हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा</div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |कुल जनसङ्ख्या |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |26 मिलियन |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |महत्त्वपूर्ण जनसङ्ख्या भएका क्षेत्रहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[India|भारत]] ([[Haryana|हरियाणा]], [[Delhi|दिल्ली]]) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |भाषाहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Haryanvi language|हरियाणवी जाती]], [[Hindi|हिन्दी]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |धर्म |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |मुख्य रूपलेः [[Hinduism|हिन्दू धर्म]], अल्पसङ्ख्यक धर्मः [[Islam|इस्लाम]], [[Sikhism|सिख धर्म]], [[Jainism|जैन धर्म]]<br />[[File:Om.svg|16x16पिक्सेल]]<br /><br />[[File:Star_and_Crescent.svg|18x18पिक्सेल]][[File:Khanda.svg|19x19पिक्सेल]][[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|21x21पिक्सेल]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |सम्बन्धित जातीय समूहहरू |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Indo-Aryan peoples|इन्डो-आर्यन जनजाति]] |} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] mvl0olymosvfalmw0vrbtimbqkqfbx5 1356943 1356941 2026-05-28T10:25:32Z Rajeeb bastola 39875 1356943 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Haryanvis | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = Haryanvi women in folk costume | population = 26 million | popplace = [[India]] ([[Haryana]], [[Delhi]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''Predominantly:'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[Hinduism]]<br/>'''Minority:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[Islam]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[Sikhism]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[Jainism]] | related_groups = [[Indo-Aryan peoples]] }} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] cj4953do5rusecfb1t84ycwloef7s5e 1356949 1356943 2026-05-28T10:35:04Z Rajeeb bastola 39875 1356949 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = हरियाणवी जाती | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा | population = २ करोड ६० लाख | popplace = [[India]] ([[हरियाणा]], [[दिल्ली]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''Predominantly:'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]]<br/>'''Minority:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[इस्लाम]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[सिख धर्म]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[Jainism]] | related_groups = [[इन्डो-आर्यन जनजाति]] }} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] fsdti37heathqitbccgm2j197c3zcm4 1356951 1356949 2026-05-28T10:37:23Z Rajeeb bastola 39875 1356951 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = हरियाणवी जाती | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा | population = २ करोड ६० लाख | popplace = [[भारत]] ([[हरियाणा]], [[दिल्ली]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''Predominantly:'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]]<br/>'''Minority:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[इस्लाम]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[सिख धर्म]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[Jainism]] | related_groups = [[इन्डो-आर्यन जनजाति]] }} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] cae8pebeyu35etqiga7wrogal7y9yxz 1356952 1356951 2026-05-28T10:39:35Z Rajeeb bastola 39875 1356952 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = हरियाणवी जाती | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा | population = २ करोड ६० लाख | popplace = [[भारत]] ([[हरियाणा]], [[दिल्ली]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''मुख्य रूपलेः'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]]<br/>'''अल्पसङ्ख्यक:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[इस्लाम]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[सिख धर्म]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[Jainism]] | related_groups = [[इन्डो-आर्यन जनजाति]] }} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] b6wqff2863jh7c3fkqlzi7xyehkozdu 1356954 1356952 2026-05-28T10:40:58Z Rajeeb bastola 39875 1356954 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = हरियाणवी जाती | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा | population = २ करोड ६० लाख | popplace = [[भारत]] ([[हरियाणा]], [[दिल्ली]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''मुख्य रूपलेः'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]]<br/>'''अल्पसङ्ख्यक:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[इस्लाम]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[सिख धर्म]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[जैन धर्म]] | related_groups = [[इन्डो-आर्यन जनजाति]] }} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] aalw7padvu71bep3lj1fdtrkjjtmx36 1356955 1356954 2026-05-28T10:42:11Z Rajeeb bastola 39875 1356955 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = हरियाणवी जाती | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा | population = २ करोड ६० लाख | popplace = [[भारत]] ([[हरियाणा]], [[दिल्ली]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''मुख्य रूपलेः'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]]<br/>'''अल्पसङ्ख्यक:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[इस्लाम]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[सिख धर्म]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[जैन धर्म]] | related_groups = [[इन्डो-आर्यन जनजाति]] }} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/the-way-tough-haryanvis-speak-18241|title=The way tough Haryanvis speak|website=tribuneindia|date=28 December 2019|access-date=28 March 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328042237/https://www.tribuneindia.com/news/the-way-tough-haryanvis-speak-18241|url-status=dead}}</ref><ref name="Folk Songs">{{cite web|url=http://web.iitd.ac.in/~singhk/home/Phase1.htm|title=Social Status of a Haryanvi Rural Woman: A Reflective Study through Folk Songs|website=iitd.ac.com|access-date=28 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/no-takers-in-their-own-land-753271|title = No takers in their own land}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] syi0hf81d769m7dilj2nvncve3ijkox 1356956 1356955 2026-05-28T10:43:37Z Rajeeb bastola 39875 1356956 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = हरियाणवी जाती | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा | population = २ करोड ६० लाख | popplace = [[भारत]] ([[हरियाणा]], [[दिल्ली]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''मुख्य रूपलेः'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]]<br/>'''अल्पसङ्ख्यक:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[इस्लाम]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[सिख धर्म]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[जैन धर्म]] | related_groups = [[इन्डो-आर्यन जनजाति]] }} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/the-way-tough-haryanvis-speak-18241|title=The way tough Haryanvis speak|website=tribuneindia|date=28 December 2019|access-date=28 March 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328042237/https://www.tribuneindia.com/news/the-way-tough-haryanvis-speak-18241|url-status=dead}}</ref><ref name="Folk Songs">{{cite web|url=http://web.iitd.ac.in/~singhk/home/Phase1.htm|title=Social Status of a Haryanvi Rural Woman: A Reflective Study through Folk Songs|website=iitd.ac.com|access-date=28 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/no-takers-in-their-own-land-753271|title = No takers in their own land}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ। केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] 7xt2jag3yfpkzztuxa9keu42y3yhsjy 1356957 1356956 2026-05-28T10:45:14Z Rajeeb bastola 39875 /* लोक संगीत र नृत्य */ 1356957 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = हरियाणवी जाती | native_name = | flag = | image = Haryanvi culture.jpg | image_caption = हरियाणवी जातीका महिलाहरू लोक पोशाकमा | population = २ करोड ६० लाख | popplace = [[भारत]] ([[हरियाणा]], [[दिल्ली]]) | languages = [[Haryanvi language|Haryanvi]], [[Hindi]] | religions = '''मुख्य रूपलेः'''<br />[[File:Om.svg|15px]] [[हिन्दू धर्म]]<br/>'''अल्पसङ्ख्यक:'''<br/>[[File:Star and Crescent.svg|18px]] [[इस्लाम]], [[File:Khanda.svg|15px]] [[सिख धर्म]], [[File:Jain Prateek Chihna.svg|12px]] [[जैन धर्म]] | related_groups = [[इन्डो-आर्यन जनजाति]] }} '''हरियाणवी जाती''' उत्तरी [[भारत]] [[हरियाणा]] मूल निवासी भारतीय-आर्य जातीय भाषिक समूह हुन्। तिनीहरू [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी जाती]] र अहिरवती, मेवाती र [[बागडी भाषा|बागरी]] जस्ता केही [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी भाषाहरू]] बोल्छन्। ''हरियाणवी जाती'' शब्द जातीय भाषिक अर्थमा र हरियाणाका कसैका लागि प्रयोग गरिएको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/the-way-tough-haryanvis-speak-18241|title=The way tough Haryanvis speak|website=tribuneindia|date=28 December 2019|access-date=28 March 2020|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328042237/https://www.tribuneindia.com/news/the-way-tough-haryanvis-speak-18241|url-status=dead}}</ref><ref name="Folk Songs">{{cite web|url=http://web.iitd.ac.in/~singhk/home/Phase1.htm|title=Social Status of a Haryanvi Rural Woman: A Reflective Study through Folk Songs|website=iitd.ac.com|access-date=28 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/no-takers-in-their-own-land-753271|title = No takers in their own land}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-gurugram/20181224/281629601383742|title=Establishing the continuity of our local languages within the region|date=24 December 2018|work=Hindustan Times|access-date=12 November 2023|via=Press Reader}}</ref> == वितरण == === हरियाणवी प्रवासी विदेशमा === सन् १९४७ मा विभाजनपछि पाकिस्तान, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, बेलायत, अमेरिका आदिमा बसाइँ सरेका हरियाणवी जातीहरूको ठुलो प्रवासी पाकिस्तानमा बढ्दै गएको छ। अस्ट्रेलियामा, समुदाय मुख्यतया सिड्नी र मेलबर्नमा बस्छन्, अस्ट्रेलियामा हरियाणवी जातीको एसोसिएसन (एएएचए) स्थापना गरिएको छ जसले कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nriaffairs.com/australian-haryanvi-community-celebrates-teej-mela-in-style/|title=Australian Haryanvi community celebrates Teej Mela in style|date=24 July 2022|access-date=27 August 2022|publisher=nriaffairs}}</ref> सिङ्गापुरमा यस समुदायले सन् २०१२ मा ''सिङ्गापुर हरियाणवी जाती कुम्बा'' सङ्गठन स्थापना गरेको छ जसको त्यही नामको फेसबुक पनि समूह छ। == संस्कृति == {{मुख्य लेख|Haryana#Culture}} [[हरियाणा]] संस्कृति पन्जाब लगायत छिमेकी क्षेत्रहरूको समान छ।<ref>{{Cite web |title=Haryana &#124; History, Capital, Population, Map, & Government &#124; Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Haryana}}</ref> === भाषा === {{मुख्य लेख|Haryanvi language}} हरियाणवी पश्चिमी हिन्दी बोलीको एउटा शाखा हो, र यो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] लिपिको परिमार्जित रूपमा लेखिएको छ। === लोक संगीत र नृत्य === {{मुख्य लेख|Music of Haryana}} लोक सङ्गीत हरियाणवी संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। बाल जन्म, विवाह, चाडपर्व र [[सत्संग|सत्साङ]] (धार्मिक गीत गाउँदै) को अवसरमा लोकगीत गाइन्छ।<ref name="Folk Songs"/><ref name="Musical Heritage of India">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nuWBch2jTqAC|title=Musical Heritage of India|publisher=APH Publishing corporation|author=Manorama Sharma|page=65|isbn=978-8131300466|year=2007}}</ref> केही नृत्यहरू खोरिया, चौपैया, लूर, बीन, घूमर, धमाल, [[फागुन|फाग]], [[साउन|सावन]] र गुग्गा हुन्।<ref name="Musical Heritage of India" /> === खाना === हरियाणा [[गहुँ]], [[जौ]], मोती बाजरा, [[मकै]], चामल र उच्च गुणस्तरको दुग्ध उत्पादन गर्ने कृषि राज्य हो। हरियाणाको दैनिक गाउँको खानामा [[रोटी]]को साधारण थाली हुन्छ, जसलाई पातको स्ट्राइ-फ्राइ (गजर मेथी वा आलु पालक जस्ता व्यंजनहरूमा साग), चास, चटनी, अचार जस्ता मसलाहरू हुन्छन्। केही ज्ञात हरियाणवी परिकारहरू हरियो चोलिया (हरियो चना), बाथुआ दही, बाजराको रोटी, सांगरी को सब्जी (बिनस), कचरी की चटनी (जङ्गली काकरा) र बाजराको खिचडी हुन्। केही मिठाईहरू पन्जिरी र पिन्नी हुन् जुन अपरिष्कृत चिनी जस्तै बुरा र सक्कर र डायरीद्वारा बनाइन्छ। पर्वहरूमा [[मालपुवा]] लोकप्रिय हुन्छन्। <ref>{{Cite web |date=4 May 2018 |title=Haryanvi thali: Not just 'dhaba' fare |url=https://www.livemint.com/Leisure/gG7NxOnm6jufRzBYcPdyEN/Haryanvi-thali-Not-just-dhaba-fare.html |access-date=28 March 2020 |website=livemint}}</ref> === कपडा === पुरुषहरूका लागि परम्परागत पहिरन पगडी, सर्ट, [[धोती]], जुट्टी र कपास वा ऊनी शाल हो। महिलाका लागि परम्परागत पोशाक सामान्यतया ओर्ह्ना (वेइल) सर्ट वा एन्जिया (छोटो ब्लाउज) घागरी (भारी लामो स्कर्ट) र जिट्टी हो। साडी पनि लगाइन्छ। परम्परागत रूपमा खद्दर (मोटा कपास बुनाई कपडा) कपडाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। === सिनेमा === हरियाणवी सिनेमाको पहिलो चलचित्र धरती हो जुन सन् १९६८ मा पहिलो प्रदर्शनी भएको थियो। आर्थिक रूपमा सफल पहिलो हरियाणवी चलचित्र ''चन्द्रवाल'' (१९८४) थियो जसले हरियाणवी चलचित्रहरू निरन्तर निर्माणलाई प्रोत्साहित गऱ्यो, यद्यपि कुनै पनि सफल भएन। ''फुल बदन'' र चोरा हरियाने का जस्ता अन्य चलचित्रहरूले बक्स अफिसमा १२ मध्ये एउटा मात्र लाभदायक भएका थिए। सन् २००० मा, अश्विनी चौधरीले हरियाणवी चलचित्रलड्डोका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा निर्देशकको सर्वश्रेष्ठ डेब्यू चलचित्रको लागि इन्दिरा गान्धी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् २०१० मा [[हरियाणा]] सरकारले हरियाणवी जाती भाषाका चलचित्रहरूको प्रवर्द्धन गर्न चलचित्र बोर्ड स्थापना गर्ने विचार गरिरहेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|title=Haryana may set up board to promote Haryanvi films|date=3 October 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008025813/http://www.hindu.com/2010/10/03/stories/2010100359290700.htm|archive-date=8 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} === उद्धृत कार्यहरू === * {{Cite book|doi=Hans T. Bakker|title=The World of the Skandapurāṇa|url=https://books.google.com/books?id=6p2XCgAAQBAJ}} * {{Citation |last=Pletcher |first=Kenneth |title=The History of India |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&q=Kuru+Kaushambi&pg=PA63 |year=2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qoRDAAAAYAAJ|title=Military History of India|doi=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA562}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |work=EJVS |volume=1 |issue=4 |year=1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-date=11 June 2007}} {{Haryana}}{{Ethnic and social groups of the Punjab}}{{Scheduled tribes of India}} [[श्रेणी:भारतका जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] hs9f2d63p3yn3mk8zg2eoaovacvmxsu 10 150344 1356958 2026-05-28T10:48:39Z ~2026-31826-52 78950 नयाँ पृष्ठ: <noinclude>{{pp-extended|small=yes}}</noinclude>{{Navbox | name = Ethnic and social groups of the Punjab | title = [[Ethnic group]]s, [[social group]]s and [[tribe]]s of the [[Punjabis]] | listclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | group1 = [[Agrawal]] | list1 = * [[Bansal]] | group2 = [[Arain]]s | list2 = * [[Rayeen]] * [[Mian (tribe)|Mian]] * [[Mehr (name)|Mehr]] * [[Kardar (surname)|Kardar]] * [[Ramay]] * Bhutt... 1356958 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-extended|small=yes}}</noinclude>{{Navbox | name = Ethnic and social groups of the Punjab | title = [[Ethnic group]]s, [[social group]]s and [[tribe]]s of the [[Punjabis]] | listclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | group1 = [[Agrawal]] | list1 = * [[Bansal]] | group2 = [[Arain]]s | list2 = * [[Rayeen]] * [[Mian (tribe)|Mian]] * [[Mehr (name)|Mehr]] * [[Kardar (surname)|Kardar]] * [[Ramay]] * [[Bhutto (clan)|Bhutto]] | group3 = [[Ahir clans|Ahirs]] | list3 = * [[Yaduvanshi Ahirs]] * [[Ahir]]s * [[Ghosi tribe|Ghosi]] * [[Hindu Ghosi]] * [[Ahar caste|Aharwar]] * [[Ranghar]] | group6 = [[Scheduled Castes and Scheduled Tribes|Scheduled Caste]]s | list6 = * [[Ad-Dharmi]] * [[Chuhra|Balmiki]] * [[Bazigar]] * [[Chamar]] * [[Khatik]] * [[Mazhabi Sikh]] * [[Mochi (Hindu)|Mochi]] * [[Mirasi]] * [[Nat (caste)|Nat]] * [[Ramdasia|Ramdasia Sikh]] * [[Ravidassia]] | group7 = [[Gakhars|Gakhar]]s | list7 = * [[Kayani Ghakar|Kayani]] | group8 = [[Gurjar]]s | list8 = * [[Bhati]] * [[Baisla]] * [[Khatana]] | group9 = [[Jat people|Jats]] | list9 = * [[Aulakh]] * [[Bajwa]] * [[Bhutta (surname)|Bhutta]] * [[Buttar]] * [[Chaudhary]] * [[Cheema (surname)|Cheema]] * [[Chauhan dynasty|Chohan]] * [[Dhankhar]] * [[Deol]] * [[Gill (surname)|Gill]] * [[Grewal]] * [[Jaswal]] * [[Kahlon]] * [[Kharal]] * [[Khokhar]] * [[Maan (surname)|Maan]] * [[Malhi (Jat clan)|Malhi]] * [[Noon (surname)|Noon]] * [[Ranjha clan|Ranjha]] * [[Randhawa]] * [[Sahota]] * [[Sahu]] * [[Sandhu]] * [[Sekhon]] * [[Sial (tribe)|Sial]] * [[Sidhu]] * [[Sipra]] * [[Sodhi]] * [[Sohal]] * [[Uppal (surname)|Uppal]] * [[Virk]] * [[Warraich (clan)|Warraich]] * [[Wyne (surname)|Wyne]] | group10 = [[Labana]] | list10 = * [[Labana]] | group11 = [[Khatri]]s | list11 = * [[Anand (name)|Anand]] * [[Bhambri]] * [[Bhandari]] * [[Bhasin]] * [[Bindra]] * [[Chadha]] * [[Chopra (surname)|Chopra]] * [[Dhawan]] * [[Duggal]] * [[Gambhir]] * [[Ghai]] * [[Gujral]] * [[Kakkar]] * [[Kandhari]] * [[Kapoor]] * [[Khanna (name)|Khanna]] * [[Khattar (clan)|Khattar]] * [[Khetarpal]] * [[Khosla]] * [[Khukhrain]] * [[Khullar]] * [[Madan (surname)|Madan]] * [[Madhok]] * [[Mahendru]] * [[Makan (name)|Makan]] * [[Malhotra]] * [[Mehra]] * [[Mehrotra]] * [[Nagpal]] * [[Nanda (surname)|Nanda]] * [[Narula]] * [[Nayar (name)|Nayyar]] * [[Nijhawan (surname)|Nijhawan]] * [[Oberoi]] * [[Puri (surname)|Puri]] * [[Khatri|Roshan]] * [[Sabharwal]] * [[Sahni]] * [[Sehgal]] * [[Seth (surname)|Seth]] * [[Sethi]] * [[Sodhi]] * [[Talwar (surname)|Talwar]] * [[Tandon]] * [[Thapar (surname)|Thapar]] * [[Trehan (surname)|Trehan]] * [[Vadera]] * [[Vadra]] * [[Vohra]] | group12 = [[Mohyal Brahmin]] | list12 = * [[Bali clan|Bali]] * [[Bhimwal]] * [[Chhibber]] * [[Datt]] * [[Lau clan|Lau]] * [[Mohan (clan)|Mohan]] * [[Vaid (surname)|Vaid]] | group13 = [[Rajput]]s | list13 = * [[Jarral]] * [[Mair Rajput]] * [[Bhati|Bhatti]] * [[Janjua]] * [[Rathore (Rajput clan)|Rathore]] * [[Chauhan Dynasty|Chauhan]] ([[Khandowa (tribe)|Khandowya]]) * [[Minhas]] * [[Jaswal]] * [[Jamwal]] * [[Rana (name)|Rana]] * [[Raja]] * [[Wattoo (surname)|Wattoo]] | group14 = [[Tarkhan (Punjab)|Tarkhan]]s | list14 = * [[Panesar]] * [[Sohal]] | group15 = Others | list15 = * [[Arora]] * [[Bagga]] * [[Bakarwal]] * [[Bania (caste)|Bania]] * [[Dogar]] * [[Kamboj]] * [[Kumhar]] * [[Saini]] * [[Sansi people|Sansi]] * [[Sayyid]] * [[Punjabi Shaikh|Shaikh]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{collapsible option|default=collapsed}} [[Category:Asia ethnic group templates|Punjab]] [[Category:India ethnic group templates|Punjab]] [[Category:Pakistan ethnic group navigational boxes|Punjab]] }}</noinclude> pfcpkujm2bjdvlc5nmnncrgirp385n3 1356965 1356958 2026-05-28T11:03:40Z ~2026-31826-52 78950 1356965 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-extended|small=yes}}</noinclude>{{Navbox | name = Ethnic and social groups of the Punjab | title = पञ्जाबीहरूका जातीय समूह, सामाजिक समूह र जनजातिहरू | listclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | group1 = [[Agrawal]] | list1 = * [[Bansal]] | group2 = [[Arain]]s | list2 = * [[Rayeen]] * [[Mian (tribe)|Mian]] * [[Mehr (name)|Mehr]] * [[Kardar (surname)|Kardar]] * [[Ramay]] * [[Bhutto (clan)|Bhutto]] | group3 = [[Ahir clans|Ahirs]] | list3 = * [[Yaduvanshi Ahirs]] * [[Ahir]]s * [[Ghosi tribe|Ghosi]] * [[Hindu Ghosi]] * [[Ahar caste|Aharwar]] * [[Ranghar]] | group6 = [[Scheduled Castes and Scheduled Tribes|Scheduled Caste]]s | list6 = * [[Ad-Dharmi]] * [[Chuhra|Balmiki]] * [[Bazigar]] * [[Chamar]] * [[Khatik]] * [[Mazhabi Sikh]] * [[Mochi (Hindu)|Mochi]] * [[Mirasi]] * [[Nat (caste)|Nat]] * [[Ramdasia|Ramdasia Sikh]] * [[Ravidassia]] | group7 = [[Gakhars|Gakhar]]s | list7 = * [[Kayani Ghakar|Kayani]] | group8 = [[Gurjar]]s | list8 = * [[Bhati]] * [[Baisla]] * [[Khatana]] | group9 = [[Jat people|Jats]] | list9 = * [[Aulakh]] * [[Bajwa]] * [[Bhutta (surname)|Bhutta]] * [[Buttar]] * [[Chaudhary]] * [[Cheema (surname)|Cheema]] * [[Chauhan dynasty|Chohan]] * [[Dhankhar]] * [[Deol]] * [[Gill (surname)|Gill]] * [[Grewal]] * [[Jaswal]] * [[Kahlon]] * [[Kharal]] * [[Khokhar]] * [[Maan (surname)|Maan]] * [[Malhi (Jat clan)|Malhi]] * [[Noon (surname)|Noon]] * [[Ranjha clan|Ranjha]] * [[Randhawa]] * [[Sahota]] * [[Sahu]] * [[Sandhu]] * [[Sekhon]] * [[Sial (tribe)|Sial]] * [[Sidhu]] * [[Sipra]] * [[Sodhi]] * [[Sohal]] * [[Uppal (surname)|Uppal]] * [[Virk]] * [[Warraich (clan)|Warraich]] * [[Wyne (surname)|Wyne]] | group10 = [[Labana]] | list10 = * [[Labana]] | group11 = [[Khatri]]s | list11 = * [[Anand (name)|Anand]] * [[Bhambri]] * [[Bhandari]] * [[Bhasin]] * [[Bindra]] * [[Chadha]] * [[Chopra (surname)|Chopra]] * [[Dhawan]] * [[Duggal]] * [[Gambhir]] * [[Ghai]] * [[Gujral]] * [[Kakkar]] * [[Kandhari]] * [[Kapoor]] * [[Khanna (name)|Khanna]] * [[Khattar (clan)|Khattar]] * [[Khetarpal]] * [[Khosla]] * [[Khukhrain]] * [[Khullar]] * [[Madan (surname)|Madan]] * [[Madhok]] * [[Mahendru]] * [[Makan (name)|Makan]] * [[Malhotra]] * [[Mehra]] * [[Mehrotra]] * [[Nagpal]] * [[Nanda (surname)|Nanda]] * [[Narula]] * [[Nayar (name)|Nayyar]] * [[Nijhawan (surname)|Nijhawan]] * [[Oberoi]] * [[Puri (surname)|Puri]] * [[Khatri|Roshan]] * [[Sabharwal]] * [[Sahni]] * [[Sehgal]] * [[Seth (surname)|Seth]] * [[Sethi]] * [[Sodhi]] * [[Talwar (surname)|Talwar]] * [[Tandon]] * [[Thapar (surname)|Thapar]] * [[Trehan (surname)|Trehan]] * [[Vadera]] * [[Vadra]] * [[Vohra]] | group12 = [[Mohyal Brahmin]] | list12 = * [[Bali clan|Bali]] * [[Bhimwal]] * [[Chhibber]] * [[Datt]] * [[Lau clan|Lau]] * [[Mohan (clan)|Mohan]] * [[Vaid (surname)|Vaid]] | group13 = [[Rajput]]s | list13 = * [[Jarral]] * [[Mair Rajput]] * [[Bhati|Bhatti]] * [[Janjua]] * [[Rathore (Rajput clan)|Rathore]] * [[Chauhan Dynasty|Chauhan]] ([[Khandowa (tribe)|Khandowya]]) * [[Minhas]] * [[Jaswal]] * [[Jamwal]] * [[Rana (name)|Rana]] * [[Raja]] * [[Wattoo (surname)|Wattoo]] | group14 = [[Tarkhan (Punjab)|Tarkhan]]s | list14 = * [[Panesar]] * [[Sohal]] | group15 = Others | list15 = * [[Arora]] * [[Bagga]] * [[Bakarwal]] * [[Bania (caste)|Bania]] * [[Dogar]] * [[Kamboj]] * [[Kumhar]] * [[Saini]] * [[Sansi people|Sansi]] * [[Sayyid]] * [[Punjabi Shaikh|Shaikh]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{collapsible option|default=collapsed}} [[Category:Asia ethnic group templates|Punjab]] [[Category:India ethnic group templates|Punjab]] [[Category:Pakistan ethnic group navigational boxes|Punjab]] }}</noinclude> jybxjvcgw1zyve7inttpk2a74a2kmi4 10 150345 1356959 2026-05-28T10:51:42Z ~2026-31826-52 78950 नयाँ पृष्ठ: {{Navbox | name = Haryana | title = [[File:Flag of Haryana.png|x16px]] [[States and union territories of India|State]] of [[Haryana]] | state = {{{state|<includeonly>autocollapse</includeonly><noinclude>expanded</noinclude>}}} | image = | bodyclass = hlist | above = [[List of state and union territory capitals in India|Capital]]: '''[[Chandigarh]]''' | group1 = [[:Category:Haryana|Topics]] | list1 = * Administrative divisions of Haryana|... 1356959 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Haryana | title = [[File:Flag of Haryana.png|x16px]] [[States and union territories of India|State]] of [[Haryana]] | state = {{{state|<includeonly>autocollapse</includeonly><noinclude>expanded</noinclude>}}} | image = | bodyclass = hlist | above = [[List of state and union territory capitals in India|Capital]]: '''[[Chandigarh]]''' | group1 = [[:Category:Haryana|Topics]] | list1 = * [[Administrative divisions of Haryana|Divisions of Haryana]] * [[Outline of Haryana|Outline]] * [[History of Haryana|History]] * [[Tourism in Haryana|Tourism]] * [[Geography of Haryana|Geography]] * [[Politics of Haryana|Politics]] * [[Government of Haryana|Government]] * [[List of governors of Haryana|Governors]] * [[Economy of Haryana|Economy]] * [[:Category:Sport in Haryana|Sports]] |group2 = [[List of districts of Haryana|Districts]] and<br/>[[Administrative divisions of Haryana|divisions]] |list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 7em| groupstyle = text-align: left; background-color: #eee; |group1 = [[Ambala division]] |list1 = * '''[[Ambala district|Ambala]]''' * [[Kurukshetra district|Kurukshetra]] * [[Panchkula district|Panchkula]] * [[Yamunanagar district|Yamunanagar]] |group2 = [[Faridabad division]] |list2 = * '''[[Faridabad district|Faridabad]]''' * [[Nuh district|Nuh]] * [[Palwal district|Palwal]] |group3 = [[Gurgaon division]] |list3 = * '''[[Gurgaon district|Gurgaon]]''' * [[Mahendragarh district|Mahendragarh]] * [[Rewari district|Rewari]] |group4 = [[Hisar division]] |list4 = * [[Fatehabad district|Fatehabad]] * '''[[Hisar district|Hisar]]''' * [[Jind district|Jind]] * [[Sirsa district|Sirsa]] |group6 = [[Karnal division]] |list6 = * [[Kaithal district|Kaithal]] * '''[[Karnal district|Karnal]]''' * [[Panipat district|Panipat]] |group7 = [[Rohtak division]] |list7 = * [[Bhiwani district|Bhiwani]] * [[Charkhi Dadri district|Charkhi Dadri]] * [[Jhajjar district|Jhajjar]] * '''[[Rohtak district|Rohtak]]''' * [[Sonipat district|Sonipat]] }} | group3 = Major [[List of cities in Haryana by population|cities]] | list3 = * [[Faridabad]] * [[Gurgaon]] * [[Panipat]] * [[Yamunanagar]] * [[Rohtak]] * [[Hisar (city)|Hisar]] * [[Karnal]] * [[Sonipat]] * [[Panchkula]] * [[Bhiwani]] * [[Sirsa]] * [[Bahadurgarh]] * [[Jind]] * [[Kurukshetra]] * [[Kaithal]] * [[Rewari]] * [[Palwal]] * [[Charkhi Dadri]] | group4 = [[:Category:Culture of Haryana|Culture]] | list4 = * [[Haryana#Culture|Haryanvi culture]] * [[Haryanvi cinema|Cinema]] [[List of Haryanvi-language films|List of films]], [[Chandrawal]], [[Jagat Jakhar]]) * [[Music of Haryana|Music]] ** [[List of Indian folk dances#Haryana|Folk dance]] ** [[Saang]]) * [[Haryanvi language]] ** [[Ahirwati]] ** [[Bagri language|Bagri]] ** [[Braj Bhasha]] ** [[Bangru language (Haryana)|Bangru]] ** [[Deshwali language|Deshwali]] ** [[Khadar language|Khadar]] ** [[Loarki language|Loarki]] ** [[Mewati language|Mewati]] ** [[Sirmauri language|Pahari]]) * [[Haryanvi people]] | group5 = [[Economy of Haryana|Economy]] | list5 = * [[:Template:Power stations of Haryana|Power stations and power organisations]] | list7 = {{Navbox|child | title = [[:Category:Tourist attractions in Haryana|Places of interest]] |state = collapsed | group1 = [[Indus Valley Civilisation|Sarasvati civilization<br/>(Indus Valley Civilisation)]] | list1 = * [[Adi Badri, Haryana|Adi Badri]] * [[Balu, Kaithal]] * [[Banawali]] * [[Bhirrana]] * [[Farmana]] * [[Jognakhera]] * [[Kanwari]] * [[Kunal,_Haryana|Kunal]] * [[Lohari Ragho]] * [[Mitathal]] * [[Rakhigarhi]] * [[Siswal]] * [[Sothi (archaeology)|Sothi]] | group2 = Archaeological | list2 = * [[List of Monuments of National Importance in Haryana|National monuments]] * [[List of State Protected Monuments in Haryana|State monuments]] | group3 = [[Stepwell|Baoli (Stepwells)]]s | list3 = * [[Kaithal]] ([[Bhai ki Baoli]]) * [[Fatehabad, Haryana|Fatehabad]] ([[Rania,_Sirsa#History"Rania]]) * [[Gurgaon]] ([[Badshahpur#Akhara_Stepwell|Akhara Baoli]], [[Badshahpur#Badshahpur_Stepwell|Badshahpur Baoli]], [[Badshahpur#Dhumaspur_Stepwell|Dhumaspur Baoli]]) * [[Maham|Maham in Rohtak]] ([[Choron ki Baoli]]) * [[Narnaul]] ([[Alijaan ki Bawdi]]) | group4 = Buddhist and Hindu sites | list4 = * Buddhist mounds ([[Agroha Mound]], [[Sugh Ancient Mound]]) * [[Stupa|Buddhist stupas]] ([Adi Badri, Haryana|Adi Badri Sharirika stupa]], [[Assandh#Assandh_Stupa|Assandh Kushan stupa]], [[Jagadhri#Chaneti|Chaneti]], [[Bodh Stupa|Kurukshetra]], [[Kumashpur#Pagoda|Sonipat pagoda]], [[Srughna]]) * [[Pillars of Ashoka]] ([[Firoz_Shah_Palace_Complex#Hisar_Ashokan_Pillar|Hisar]], [[Fatehabad,_Haryana#History|Fatehabad]], [[Topra_Kalan#Topra_Ashokan_Edicts_Archaeological_Park_and_Museum|Topra edicts park]]) * Ancient Hindu temples ([[Adi Badri, Haryana|Adi Badri]], [[Agroha Dham]], [[Baba Thakur]], [[Bhima Devi Temple Complex|Bhima Devi Temple Complex at Pinjore]], [[Bhuteshwar Temple]], [[Chhapadeshwar Mahadev Mandir]], [[Dhosi Hill]], [[Eklavya temple]], [[Gurugram Bhim Kund]], [[Jayanti Devi Temple]], [[Kalka#Kali_Mata_Temple|Kali Mata Temple]], [[Kalesar_National_Park#Kalesar_Mahadev_temple|Kalesar Mahadev]], [[Kapal Mochan]], [[Kurukshetra]] ([[48 kos parikrama of Kurukshetra]], [[Kurukshetra#Places_of_interest|Harsh ka Tilla at Kurukshetra]], [[Brahma Sarovar]] and [[Sannihit Sarovar]], [[Jyotisar]]), [[Jhirkeshwar mahadev]], [[Kalayat Ancient Bricks Temple Complex]], [[Pehowa|Pehowa Sarasvati Tirth]] and [[Kartikeya Temple, Pehowa]], [[Mata Mansa Devi]], [[Pindara Temple]], [[Sheetla Mata Mandir Gurgaon]], [[Raipur_Rani#Sharda_Mata_Temple_Chotta_Trilokpur|Sharda Mata]], [[Sita Mai Temple]], [[Sthaneshwar Mahadev Temple]], [[Surajkund]], [[Tosham]], [[Yamuna_Nagar_district#Nar_Narayan_Cave_Temple|Nar Narayan Cave in Yamuna Nagar]]) * Ancient Jain–Hindu temples ([[Dehra Temple]]) * Ancient Sikh sites ([[Kapal Mochan]], [[Lohgarh (Bilaspur)|Lohgarh]], [[Pehowa]]) | group5 = [[Haveli]] | list5 = * [[Nangal_Sirohi#Havelis_and_architecture|Nangal Sirohi]] * Hemu Ki Haveli in Rewari * Noor Mahal in Karnal * Gurugram: (Sikanderpur, Mohammadpur Jharsa, 12 Biswa haveli in Gurgaon gaon, Mahalwala haveli in 8 Biswa of Gurgaon gaon) | group6 = Forts | list6 = * [[Asigarh Fort|Asigarh Fort (Hansi)]] * [[Badshahpur#Badhshapur_Fort_.26_Baoli|Badhshapur Fort]] * [[Buria#Buria_Fort|Buria Fort]] * [[Chhachhrauli#Chhachhrauli_Fort|Chhachhrauli Fort]] * [[Dhosi Hill#Dhosi Hill Fort|Dhosi Hill Fort]] * [[Fatehabad,_Haryana#Fatehabad_Fort_of_Firuz_Shah_Tuglaq|Fatehabad Fort]] * [[Farrukhnagar#Farrukhnagar_Fort|Farrukhnagar Fort]] * [[Firoz_Shah_palace_complex|Hisar-e-Firoza]] * [[Khanzada Rajputs#Fort_Kotla|Fort Kotla]] * [[Khanzada Rajputs #Indor_Fort|Indor Fort]] * [[Jind_district#Jind_Fort|Jind Fort]] * [[Kaithal#Kaithal_Fort|Kaithal Fort]] * [[Karnal#Fort_of_Gajpat_Singh.2C_Karnal|Gajpat Singh Fort at Karnal]] * [[Loharu#Loharu_Fort|Loharu Fort]] * [[Madhogarh Fort, Haryana|Madhogarh Fort]] * [[Mahendragarh_district#Mahendragarh_Fort|Mahendragarh Fort]] * [[Maham#Meham_Fort|Meham Fort]] * [[Nahar_Singh_Mahal|Nahar Singh Fort at Ballabhgargh]] * [[Pinjore#Pinjore_Fort|Pinjore Fort]] * [[Raipur_Rani#Fort_of_Raipur_Rani|Raipur Rani Fort]] * [[Sirsa#Fort_of_King_Saras.2C_Sirsa|Fort of King Saras of Sirsa]] * [[Tosham#Tosham Hill Fort|Tosham Hill Fort]] | group7 = Hills | list7 = * [[Dhosi Hill|Dhosi Hill near Narnaul]] * [[Khanzada Rajputs#Fort_Kotla|Kotla Hill in Mewat]] * [[Khanzada Rajputs#Indor_Fort|Indor Hill in Mewat]] * [[Madhogarh Fort, Haryana|Madhogarh Hill near Mahendragarh]] * [[Mahendragarh_district#Mahendragarh_Fort|Mahendragarh Hill]] * [[Morni|Morni Hills in Yamunanagar]] * [[Tosham Hill range|Tosham Hill in Bhiwani]] | group8 = Caves | list8 = * [[Dhosi Hill|Chyvan Rishi Cave at Dhosi Hill]] * [[Tosham|Tosham Hill Caverns]] * [[Yamunanagar_district#Nar_Narayan_Cave_Temple|Nar Narayan Cave in Yamunanagar]] | group9 = Historical | list9 = * [[Bhima Devi Temple Complex|Bhima Devi Temple Complex at Pinjore]] * [[Dhosi Hill]] * [[Farrukhnagar]] * [[Kalayat Ancient Bricks Temple Complex]] * [[Karnal#Mughal_Bridge|Mughal Bridge at Kernal]] * [[Kurukshetra#Places_of_interest|Harsh ka Tilla at Kurukshetra]] * [[Nahar Singh Mahal]] * [[Narnaul#Tourist_attractions|Narnaul]] * [[Pataudi Palace]] * [[Sthaneshwar Mahadev Temple]] * [[Surajkund]] * [[Kaithal#Tomb_of_Sheikh_Tayyab|Tomb of Saikh Taiyab at Kaithal]] * [[Tosham rock inscription]] * [[Yadavindra Gardens]] * [[List of State Protected Monuments in Haryana|State Protected Monuments]] * [[List of Monuments of National Importance in Haryana|Monuments of National Importance]] | group10 = [[List of protected areas of Haryana|Protected areas]] | list10 = * [[Abubshahar Wildlife Sanctuary]] * [[Bhindawas Wildlife Sanctuary]] * [[Bir Shikargah Wildlife Sanctuary]] * [[Chhilchhila Wildlife Sanctuary]] * [[Kalesar National Park]] * [[Khaparwas Wildlife Sanctuary]] * [[Khol Hi-Raitan Wildlife Sanctuary]] * [[Morni]] * [[Nahar Wildlife Sanctuary]] * [[Saraswati Wildlife Sanctuary]] * [[Sohna]] * [[Sultanpur National Park|Sultanpur Lake Bird Sanctuary]] | group11 = Endangered wildlife<br/>breeding | list11 = * [[Chinkara Breeding Centre Kairu, Bhiwani]] * [[Crocodile Breeding Centre, Kurukshetra]] * [[Deer Park, Hisar]] * [[Kalesar_National_Park#Elephants|Kalesar Elephant Rehabilitation Centre]] * [[Pheasant Breeding Centre, Morni]] * [[Pheasant Breeding Centre, Berwala]] * [[Peacock & Chinkara Breeding Centre, Jhabua]] * [[Jatayu_Conservation_Breeding_Centre,_Pinjore#Sparrow_Rescue_and_Research_Centre_(SRRCP)|Sparrow Conservation Centre, Pinjore]] * [[Vulture Conservation and Breeding Centre, Pinjore|Vulture and Sparrow Conservation and Breeding Centre, Pinjore]] | group12 = [[Zoos_of_Haryana|Zoos]] | list12 = * [[Mini Zoo, Bhiwani|Bhiwani Zoo]] * [[Deer Park, Hisar|Hisar Deer Park]] * [[Rohtak Zoo]] * [[Mini Zoo & Black Buck Breeding Centre, Pipli| Pipli Zoo]] | group13 = [[List_of_protected_areas_of_Haryana##Herbal_parks|Herbal parks]] | list13 = * [[Shatavar Vatika Herbal Park, Hisar]] * [[Ch. Surender Singh Memorial Herbal Park, Tosham]] * [[Ch. Surender Singh Memorial Herbal Park, Kairu]] * [[Ch. Devi Lal Herbal Nature Park]] | group14 = Lakes | list14 = * [[Badkhal Lake]] * [[Blue Bird Lake|Blue Bird Lake at Hisar]] * [[Damdama Lake]] * [[Karna Lake]] * [[Tilyar Lake|Tilyar Lake at Rohtak]] | group15 = [[:Category:Dams in Haryana|Dams]] | list15 = * [[Anangpur Dam]] * [[Hathni Kund Barrage]] * [[Kaushalya Dam]] * [[Masani barrage]] * [[Ottu barrage]] * [[Palla barrage]] * [[Pathrala barrage]] * [[Tajewala Barrage]] | group16 = [[:Category:Rivers of Haryana|Rivers]] | list16 = * [[Chautang]] * [[Ghaggar-Hakra River]] * [[Markanda River (Haryana)|Markanda River]] * [[Najafgarh_drain]] * [[Sahibi River]] * [[Sarasvati River]] * [[Yamuna]] | group17 = Religious | list17 = * [[Adi Badri, Haryana]] Sarsvati udgam sthal * [[Agroha Dham]] * [[Baba Thakur]] * [[Banbhori|Banbhori Devi]] * [[Brahma Sarovar]] * [[Bhuteshwar Temple]] * [[Jayanti Devi Temple]] * [[Jyotisar]] * [[Kartikeya Temple, Pehowa|Kartikeya Temple]] * [[Markandeshwar]] * [[Mata Mansa Devi Mandir]] * [[Nada Sahib]] * [[Naugaja Peer]] * [[Pindara Temple]] * [[Sannihit Sarovar]] * [[Sita Mai Temple]] * [[Sthaneshwar Mahadev Temple]] * [[Sheetla Mata Mandir Gurgaon]] * [[St. Thomas Church, Hisar|St. Thomas' Church at Hisar]] | group18 = Offices | list18 = * [[Punjab and Haryana High Court|High Court]] * [[Haryana Legislative Assembly|Legislative Assembly]] * [[Raj Bhavan, Haryana|Raj Bhavan]] | group19 = Public places | list19 = * [[Kingdom of Dreams]] * [[Mall of India]] * [[The Oberoi, Gurgaon|The Oberoi]] | group20 = Extreme corners | list20 = * Easternmost point: [[Kalesar]] village [[Yamuna]] riverbank in [[Yamunanagar district]]<br> * Westernmost point: [[Chautala, Sirsa|Chautala]]–[[Sangari, Rajasthan|Sangari]] border road crossing in [[Sirsa district]]<br> * Southernmost point: [[Kol Gaon]] hill in Ferozepur Jhirka tehsil of [[Gurgaon district]]<br> * Northernmost point: [[Khokhra]] village riverbank north of Chandigarh–Baddi river bridge in [[Panchkula district]]<br> | group21 = Highest and<br/>lowest | list21 = * Highest point: [[Karoh Peak]] in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Lowest natural surface elevation point: <br> * Deepest underground cave: <br> * Coldest avg temp: [[Karoh Peak]] in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Hottest avg temp: [[Hisar_(city)|Hisar]] <br> * Wettest avg rainfall: [[Morni]] hills in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Driest avg rainfall: [[Bhiwani]]<br> | group22 = Oldest | list22 = * Oldest archaeological site: [[Rakhigarhi]] 4700 BC or 6700 years old [[Indus Valley Civilisation]] in [[Hisar district]]<br> * Oldest archaeological mine site: [[Kaliyana]] hill [[Indus Valley Civilisation]] stone mine (3000 BC or 5000 years old) west of [[Charkhi Dadri]] }} | list8 = {{Navbox|child | title = [[Government of Haryana|Government]] and [[Politics of Haryana|politics]] | state = collapsed | group1 = Elections | list1 = * [[Elections in Haryana]] * [[1991 Indian general election in Haryana|1991]] * [[1996 Indian general election in Haryana|1996]] * [[1998 Indian general election in Haryana|1998]] * [[1999 Indian general election in Haryana|1999]] * [[2004 Indian general election in Haryana|2004]] * [[2009 Indian general election in Haryana|2009]] * [[2014 Indian general election in Haryana|2014]] * [[2019 Indian general election in Haryana|2019]] | group2 = [[List of chief ministers of Haryana|Chief ministers]] | list2 = * [[Banarsi Das Gupta]] * [[Birender Singh (politician, born 1921)|Rao Birender Singh]] * [[Bansi Lal]] * [[Bhagwat Dayal Sharma]] * [[Bhajan Lal Bishnoi|Bhajan Lal]] * [[Devi Lal]] * [[Om Prakash Chautala]] * [[Hukam Singh (Haryana politician)|Hukam Singh]] * [[Bhupinder Singh Hooda]] * [[Manohar Lal Khattar]] | group3 = [[List of governors of Haryana|Governors]] | list3 = * [[Dharma Vira]] * [[Birendra Narayan Chakraborty]] * [[Ranjit Singh Narula]] * [[Jaisukhlal Hathi]] * [[Harcharan Singh Brar]] * [[Surjit Singh Sandhawalia]] * [[Ganpatrao Devji Tapase]] * [[S. M. H. Burney|Saiyid Muzaffar Husain Burney]] * [[Hari Anand Barari]] * [[Dhanik Lal Mandal]] * [[Mahaveer Prasad]] * [[Babu Parmanand]] * [[Om Prakash Verma]] * [[Akhlaqur Rahman Kidwai]] * [[Jagannath Pahadia]] * [[Kaptan Singh Solanki]] | group4 = [[:Category:State agencies of Haryana|State agencies]] | list4 = * [[Dakshin Haryana Bijli Vitran Nigam]] * [[Debt Conciliation Board]] * [[DD Haryana|Doordarshan Haryana]] * Foreign Investment and NRI Cell * [[Forests Department, Haryana]] * [[Department of Economic and Statistical Analysis, Haryana]] * [[Department of Environment, Haryana]] * [[Department of Excise & Taxation, Haryana]] * [[Department of Finance, Haryana]] * [[Department of Industries & Commerce, Haryana]] * [[Department of Industrial Training & Vocational Education, Haryana]] * [[Department of Institutional Finance & Credit Control, Haryana]] * [[Department of Labour and Employment (Haryana)]] * [[Department of Land records & Consolidation, Haryana]] * [[Department of Revenue and Disaster Management, Haryana]] * [[Department of Rehabilitation, Haryana]] * [[Department of Higher Education (Haryana)]] * [[Department of School Education, Haryana]] * [[Department of Elementary Education, Haryana]] * [[Haryana Board of School Education]] * [[Haryana Civil Medical Services]] * [[Haryana Environment Protection Council]] * [[Haryana Land Record Information System]] * [[Haryana Power Generation Corporation]] * [[Haryana Police]] * [[Haryana Roadways]] * [[Haryana Seeds Development Corporation]] * [[Haryana State Directorate of Archaeology & Museums]] * [[Haryana State Legal Services Authority, Haryana]] * [[Haryana Tourism Corporation]] * [[Haryana Urban Development Authority]] * [[Haryana Waqf Board]] * State Counselling Board, Haryana * [[Uttar Haryana Bijli Vitran Nigam]] }} | list9 = {{Navbox|child | title = [[:Category:Sport in Haryana|Sports]] | state = collapsed | group1 = [[:Category:Sports venues in Haryana|Venues]] | list1 = * [[Chaudhary Bansi Lal Cricket Stadium]] * [[Nahar Singh Stadium]] * [[Tau Devi Lal Stadium]] * [[Sector 16 Stadium]] * [[Mahabir Stadium]] | group2 = Associations | list2 = * [[Haryana Cricket Association]] | group3 = Teams | list3 = * [[Haryana cricket team]] * [[Haryana football team]] * [[Bhiwani Boxing Club]] }} | below = * {{Icon|Portal}} '''[[Portal:India]]''' * {{Icon|Category}} '''[[:Category:Haryana|Category: Haryana]]''' * {{Icon|WikiProject}} '''[[Wikipedia:WikiProject Haryana|Wikiproject: Haryana]]''' }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} {{Indian state templates}} [[Category:Haryana templates]] </noinclude> q790b6t7q31yz1a41d8359bmgq3gpvw 1356961 1356959 2026-05-28T10:57:51Z ~2026-31826-52 78950 1356961 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Haryana | title = [[File:Flag of Haryana.png|x16px]] हरियाणा राज्य | state = {{{state|<includeonly>autocollapse</includeonly><noinclude>expanded</noinclude>}}} | image = | bodyclass = hlist | above = [[List of state and union territory capitals in India|Capital]]: '''[[Chandigarh]]''' | group1 = [[:Category:Haryana|Topics]] | list1 = * [[Administrative divisions of Haryana|Divisions of Haryana]] * [[Outline of Haryana|Outline]] * [[History of Haryana|History]] * [[Tourism in Haryana|Tourism]] * [[Geography of Haryana|Geography]] * [[Politics of Haryana|Politics]] * [[Government of Haryana|Government]] * [[List of governors of Haryana|Governors]] * [[Economy of Haryana|Economy]] * [[:Category:Sport in Haryana|Sports]] |group2 = [[List of districts of Haryana|Districts]] and<br/>[[Administrative divisions of Haryana|divisions]] |list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 7em| groupstyle = text-align: left; background-color: #eee; |group1 = [[Ambala division]] |list1 = * '''[[Ambala district|Ambala]]''' * [[Kurukshetra district|Kurukshetra]] * [[Panchkula district|Panchkula]] * [[Yamunanagar district|Yamunanagar]] |group2 = [[Faridabad division]] |list2 = * '''[[Faridabad district|Faridabad]]''' * [[Nuh district|Nuh]] * [[Palwal district|Palwal]] |group3 = [[Gurgaon division]] |list3 = * '''[[Gurgaon district|Gurgaon]]''' * [[Mahendragarh district|Mahendragarh]] * [[Rewari district|Rewari]] |group4 = [[Hisar division]] |list4 = * [[Fatehabad district|Fatehabad]] * '''[[Hisar district|Hisar]]''' * [[Jind district|Jind]] * [[Sirsa district|Sirsa]] |group6 = [[Karnal division]] |list6 = * [[Kaithal district|Kaithal]] * '''[[Karnal district|Karnal]]''' * [[Panipat district|Panipat]] |group7 = [[Rohtak division]] |list7 = * [[Bhiwani district|Bhiwani]] * [[Charkhi Dadri district|Charkhi Dadri]] * [[Jhajjar district|Jhajjar]] * '''[[Rohtak district|Rohtak]]''' * [[Sonipat district|Sonipat]] }} | group3 = Major [[List of cities in Haryana by population|cities]] | list3 = * [[Faridabad]] * [[Gurgaon]] * [[Panipat]] * [[Yamunanagar]] * [[Rohtak]] * [[Hisar (city)|Hisar]] * [[Karnal]] * [[Sonipat]] * [[Panchkula]] * [[Bhiwani]] * [[Sirsa]] * [[Bahadurgarh]] * [[Jind]] * [[Kurukshetra]] * [[Kaithal]] * [[Rewari]] * [[Palwal]] * [[Charkhi Dadri]] | group4 = [[:Category:Culture of Haryana|Culture]] | list4 = * [[Haryana#Culture|Haryanvi culture]] * [[Haryanvi cinema|Cinema]] [[List of Haryanvi-language films|List of films]], [[Chandrawal]], [[Jagat Jakhar]]) * [[Music of Haryana|Music]] ** [[List of Indian folk dances#Haryana|Folk dance]] ** [[Saang]]) * [[Haryanvi language]] ** [[Ahirwati]] ** [[Bagri language|Bagri]] ** [[Braj Bhasha]] ** [[Bangru language (Haryana)|Bangru]] ** [[Deshwali language|Deshwali]] ** [[Khadar language|Khadar]] ** [[Loarki language|Loarki]] ** [[Mewati language|Mewati]] ** [[Sirmauri language|Pahari]]) * [[Haryanvi people]] | group5 = [[Economy of Haryana|Economy]] | list5 = * [[:Template:Power stations of Haryana|Power stations and power organisations]] | list7 = {{Navbox|child | title = [[:Category:Tourist attractions in Haryana|Places of interest]] |state = collapsed | group1 = [[Indus Valley Civilisation|Sarasvati civilization<br/>(Indus Valley Civilisation)]] | list1 = * [[Adi Badri, Haryana|Adi Badri]] * [[Balu, Kaithal]] * [[Banawali]] * [[Bhirrana]] * [[Farmana]] * [[Jognakhera]] * [[Kanwari]] * [[Kunal,_Haryana|Kunal]] * [[Lohari Ragho]] * [[Mitathal]] * [[Rakhigarhi]] * [[Siswal]] * [[Sothi (archaeology)|Sothi]] | group2 = Archaeological | list2 = * [[List of Monuments of National Importance in Haryana|National monuments]] * [[List of State Protected Monuments in Haryana|State monuments]] | group3 = [[Stepwell|Baoli (Stepwells)]]s | list3 = * [[Kaithal]] ([[Bhai ki Baoli]]) * [[Fatehabad, Haryana|Fatehabad]] ([[Rania,_Sirsa#History"Rania]]) * [[Gurgaon]] ([[Badshahpur#Akhara_Stepwell|Akhara Baoli]], [[Badshahpur#Badshahpur_Stepwell|Badshahpur Baoli]], [[Badshahpur#Dhumaspur_Stepwell|Dhumaspur Baoli]]) * [[Maham|Maham in Rohtak]] ([[Choron ki Baoli]]) * [[Narnaul]] ([[Alijaan ki Bawdi]]) | group4 = Buddhist and Hindu sites | list4 = * Buddhist mounds ([[Agroha Mound]], [[Sugh Ancient Mound]]) * [[Stupa|Buddhist stupas]] ([Adi Badri, Haryana|Adi Badri Sharirika stupa]], [[Assandh#Assandh_Stupa|Assandh Kushan stupa]], [[Jagadhri#Chaneti|Chaneti]], [[Bodh Stupa|Kurukshetra]], [[Kumashpur#Pagoda|Sonipat pagoda]], [[Srughna]]) * [[Pillars of Ashoka]] ([[Firoz_Shah_Palace_Complex#Hisar_Ashokan_Pillar|Hisar]], [[Fatehabad,_Haryana#History|Fatehabad]], [[Topra_Kalan#Topra_Ashokan_Edicts_Archaeological_Park_and_Museum|Topra edicts park]]) * Ancient Hindu temples ([[Adi Badri, Haryana|Adi Badri]], [[Agroha Dham]], [[Baba Thakur]], [[Bhima Devi Temple Complex|Bhima Devi Temple Complex at Pinjore]], [[Bhuteshwar Temple]], [[Chhapadeshwar Mahadev Mandir]], [[Dhosi Hill]], [[Eklavya temple]], [[Gurugram Bhim Kund]], [[Jayanti Devi Temple]], [[Kalka#Kali_Mata_Temple|Kali Mata Temple]], [[Kalesar_National_Park#Kalesar_Mahadev_temple|Kalesar Mahadev]], [[Kapal Mochan]], [[Kurukshetra]] ([[48 kos parikrama of Kurukshetra]], [[Kurukshetra#Places_of_interest|Harsh ka Tilla at Kurukshetra]], [[Brahma Sarovar]] and [[Sannihit Sarovar]], [[Jyotisar]]), [[Jhirkeshwar mahadev]], [[Kalayat Ancient Bricks Temple Complex]], [[Pehowa|Pehowa Sarasvati Tirth]] and [[Kartikeya Temple, Pehowa]], [[Mata Mansa Devi]], [[Pindara Temple]], [[Sheetla Mata Mandir Gurgaon]], [[Raipur_Rani#Sharda_Mata_Temple_Chotta_Trilokpur|Sharda Mata]], [[Sita Mai Temple]], [[Sthaneshwar Mahadev Temple]], [[Surajkund]], [[Tosham]], [[Yamuna_Nagar_district#Nar_Narayan_Cave_Temple|Nar Narayan Cave in Yamuna Nagar]]) * Ancient Jain–Hindu temples ([[Dehra Temple]]) * Ancient Sikh sites ([[Kapal Mochan]], [[Lohgarh (Bilaspur)|Lohgarh]], [[Pehowa]]) | group5 = [[Haveli]] | list5 = * [[Nangal_Sirohi#Havelis_and_architecture|Nangal Sirohi]] * Hemu Ki Haveli in Rewari * Noor Mahal in Karnal * Gurugram: (Sikanderpur, Mohammadpur Jharsa, 12 Biswa haveli in Gurgaon gaon, Mahalwala haveli in 8 Biswa of Gurgaon gaon) | group6 = Forts | list6 = * [[Asigarh Fort|Asigarh Fort (Hansi)]] * [[Badshahpur#Badhshapur_Fort_.26_Baoli|Badhshapur Fort]] * [[Buria#Buria_Fort|Buria Fort]] * [[Chhachhrauli#Chhachhrauli_Fort|Chhachhrauli Fort]] * [[Dhosi Hill#Dhosi Hill Fort|Dhosi Hill Fort]] * [[Fatehabad,_Haryana#Fatehabad_Fort_of_Firuz_Shah_Tuglaq|Fatehabad Fort]] * [[Farrukhnagar#Farrukhnagar_Fort|Farrukhnagar Fort]] * [[Firoz_Shah_palace_complex|Hisar-e-Firoza]] * [[Khanzada Rajputs#Fort_Kotla|Fort Kotla]] * [[Khanzada Rajputs #Indor_Fort|Indor Fort]] * [[Jind_district#Jind_Fort|Jind Fort]] * [[Kaithal#Kaithal_Fort|Kaithal Fort]] * [[Karnal#Fort_of_Gajpat_Singh.2C_Karnal|Gajpat Singh Fort at Karnal]] * [[Loharu#Loharu_Fort|Loharu Fort]] * [[Madhogarh Fort, Haryana|Madhogarh Fort]] * [[Mahendragarh_district#Mahendragarh_Fort|Mahendragarh Fort]] * [[Maham#Meham_Fort|Meham Fort]] * [[Nahar_Singh_Mahal|Nahar Singh Fort at Ballabhgargh]] * [[Pinjore#Pinjore_Fort|Pinjore Fort]] * [[Raipur_Rani#Fort_of_Raipur_Rani|Raipur Rani Fort]] * [[Sirsa#Fort_of_King_Saras.2C_Sirsa|Fort of King Saras of Sirsa]] * [[Tosham#Tosham Hill Fort|Tosham Hill Fort]] | group7 = Hills | list7 = * [[Dhosi Hill|Dhosi Hill near Narnaul]] * [[Khanzada Rajputs#Fort_Kotla|Kotla Hill in Mewat]] * [[Khanzada Rajputs#Indor_Fort|Indor Hill in Mewat]] * [[Madhogarh Fort, Haryana|Madhogarh Hill near Mahendragarh]] * [[Mahendragarh_district#Mahendragarh_Fort|Mahendragarh Hill]] * [[Morni|Morni Hills in Yamunanagar]] * [[Tosham Hill range|Tosham Hill in Bhiwani]] | group8 = Caves | list8 = * [[Dhosi Hill|Chyvan Rishi Cave at Dhosi Hill]] * [[Tosham|Tosham Hill Caverns]] * [[Yamunanagar_district#Nar_Narayan_Cave_Temple|Nar Narayan Cave in Yamunanagar]] | group9 = Historical | list9 = * [[Bhima Devi Temple Complex|Bhima Devi Temple Complex at Pinjore]] * [[Dhosi Hill]] * [[Farrukhnagar]] * [[Kalayat Ancient Bricks Temple Complex]] * [[Karnal#Mughal_Bridge|Mughal Bridge at Kernal]] * [[Kurukshetra#Places_of_interest|Harsh ka Tilla at Kurukshetra]] * [[Nahar Singh Mahal]] * [[Narnaul#Tourist_attractions|Narnaul]] * [[Pataudi Palace]] * [[Sthaneshwar Mahadev Temple]] * [[Surajkund]] * [[Kaithal#Tomb_of_Sheikh_Tayyab|Tomb of Saikh Taiyab at Kaithal]] * [[Tosham rock inscription]] * [[Yadavindra Gardens]] * [[List of State Protected Monuments in Haryana|State Protected Monuments]] * [[List of Monuments of National Importance in Haryana|Monuments of National Importance]] | group10 = [[List of protected areas of Haryana|Protected areas]] | list10 = * [[Abubshahar Wildlife Sanctuary]] * [[Bhindawas Wildlife Sanctuary]] * [[Bir Shikargah Wildlife Sanctuary]] * [[Chhilchhila Wildlife Sanctuary]] * [[Kalesar National Park]] * [[Khaparwas Wildlife Sanctuary]] * [[Khol Hi-Raitan Wildlife Sanctuary]] * [[Morni]] * [[Nahar Wildlife Sanctuary]] * [[Saraswati Wildlife Sanctuary]] * [[Sohna]] * [[Sultanpur National Park|Sultanpur Lake Bird Sanctuary]] | group11 = Endangered wildlife<br/>breeding | list11 = * [[Chinkara Breeding Centre Kairu, Bhiwani]] * [[Crocodile Breeding Centre, Kurukshetra]] * [[Deer Park, Hisar]] * [[Kalesar_National_Park#Elephants|Kalesar Elephant Rehabilitation Centre]] * [[Pheasant Breeding Centre, Morni]] * [[Pheasant Breeding Centre, Berwala]] * [[Peacock & Chinkara Breeding Centre, Jhabua]] * [[Jatayu_Conservation_Breeding_Centre,_Pinjore#Sparrow_Rescue_and_Research_Centre_(SRRCP)|Sparrow Conservation Centre, Pinjore]] * [[Vulture Conservation and Breeding Centre, Pinjore|Vulture and Sparrow Conservation and Breeding Centre, Pinjore]] | group12 = [[Zoos_of_Haryana|Zoos]] | list12 = * [[Mini Zoo, Bhiwani|Bhiwani Zoo]] * [[Deer Park, Hisar|Hisar Deer Park]] * [[Rohtak Zoo]] * [[Mini Zoo & Black Buck Breeding Centre, Pipli| Pipli Zoo]] | group13 = [[List_of_protected_areas_of_Haryana##Herbal_parks|Herbal parks]] | list13 = * [[Shatavar Vatika Herbal Park, Hisar]] * [[Ch. Surender Singh Memorial Herbal Park, Tosham]] * [[Ch. Surender Singh Memorial Herbal Park, Kairu]] * [[Ch. Devi Lal Herbal Nature Park]] | group14 = Lakes | list14 = * [[Badkhal Lake]] * [[Blue Bird Lake|Blue Bird Lake at Hisar]] * [[Damdama Lake]] * [[Karna Lake]] * [[Tilyar Lake|Tilyar Lake at Rohtak]] | group15 = [[:Category:Dams in Haryana|Dams]] | list15 = * [[Anangpur Dam]] * [[Hathni Kund Barrage]] * [[Kaushalya Dam]] * [[Masani barrage]] * [[Ottu barrage]] * [[Palla barrage]] * [[Pathrala barrage]] * [[Tajewala Barrage]] | group16 = [[:Category:Rivers of Haryana|Rivers]] | list16 = * [[Chautang]] * [[Ghaggar-Hakra River]] * [[Markanda River (Haryana)|Markanda River]] * [[Najafgarh_drain]] * [[Sahibi River]] * [[Sarasvati River]] * [[Yamuna]] | group17 = Religious | list17 = * [[Adi Badri, Haryana]] Sarsvati udgam sthal * [[Agroha Dham]] * [[Baba Thakur]] * [[Banbhori|Banbhori Devi]] * [[Brahma Sarovar]] * [[Bhuteshwar Temple]] * [[Jayanti Devi Temple]] * [[Jyotisar]] * [[Kartikeya Temple, Pehowa|Kartikeya Temple]] * [[Markandeshwar]] * [[Mata Mansa Devi Mandir]] * [[Nada Sahib]] * [[Naugaja Peer]] * [[Pindara Temple]] * [[Sannihit Sarovar]] * [[Sita Mai Temple]] * [[Sthaneshwar Mahadev Temple]] * [[Sheetla Mata Mandir Gurgaon]] * [[St. Thomas Church, Hisar|St. Thomas' Church at Hisar]] | group18 = Offices | list18 = * [[Punjab and Haryana High Court|High Court]] * [[Haryana Legislative Assembly|Legislative Assembly]] * [[Raj Bhavan, Haryana|Raj Bhavan]] | group19 = Public places | list19 = * [[Kingdom of Dreams]] * [[Mall of India]] * [[The Oberoi, Gurgaon|The Oberoi]] | group20 = Extreme corners | list20 = * Easternmost point: [[Kalesar]] village [[Yamuna]] riverbank in [[Yamunanagar district]]<br> * Westernmost point: [[Chautala, Sirsa|Chautala]]–[[Sangari, Rajasthan|Sangari]] border road crossing in [[Sirsa district]]<br> * Southernmost point: [[Kol Gaon]] hill in Ferozepur Jhirka tehsil of [[Gurgaon district]]<br> * Northernmost point: [[Khokhra]] village riverbank north of Chandigarh–Baddi river bridge in [[Panchkula district]]<br> | group21 = Highest and<br/>lowest | list21 = * Highest point: [[Karoh Peak]] in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Lowest natural surface elevation point: <br> * Deepest underground cave: <br> * Coldest avg temp: [[Karoh Peak]] in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Hottest avg temp: [[Hisar_(city)|Hisar]] <br> * Wettest avg rainfall: [[Morni]] hills in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Driest avg rainfall: [[Bhiwani]]<br> | group22 = Oldest | list22 = * Oldest archaeological site: [[Rakhigarhi]] 4700 BC or 6700 years old [[Indus Valley Civilisation]] in [[Hisar district]]<br> * Oldest archaeological mine site: [[Kaliyana]] hill [[Indus Valley Civilisation]] stone mine (3000 BC or 5000 years old) west of [[Charkhi Dadri]] }} | list8 = {{Navbox|child | title = [[Government of Haryana|Government]] and [[Politics of Haryana|politics]] | state = collapsed | group1 = Elections | list1 = * [[Elections in Haryana]] * [[1991 Indian general election in Haryana|1991]] * [[1996 Indian general election in Haryana|1996]] * [[1998 Indian general election in Haryana|1998]] * [[1999 Indian general election in Haryana|1999]] * [[2004 Indian general election in Haryana|2004]] * [[2009 Indian general election in Haryana|2009]] * [[2014 Indian general election in Haryana|2014]] * [[2019 Indian general election in Haryana|2019]] | group2 = [[List of chief ministers of Haryana|Chief ministers]] | list2 = * [[Banarsi Das Gupta]] * [[Birender Singh (politician, born 1921)|Rao Birender Singh]] * [[Bansi Lal]] * [[Bhagwat Dayal Sharma]] * [[Bhajan Lal Bishnoi|Bhajan Lal]] * [[Devi Lal]] * [[Om Prakash Chautala]] * [[Hukam Singh (Haryana politician)|Hukam Singh]] * [[Bhupinder Singh Hooda]] * [[Manohar Lal Khattar]] | group3 = [[List of governors of Haryana|Governors]] | list3 = * [[Dharma Vira]] * [[Birendra Narayan Chakraborty]] * [[Ranjit Singh Narula]] * [[Jaisukhlal Hathi]] * [[Harcharan Singh Brar]] * [[Surjit Singh Sandhawalia]] * [[Ganpatrao Devji Tapase]] * [[S. M. H. Burney|Saiyid Muzaffar Husain Burney]] * [[Hari Anand Barari]] * [[Dhanik Lal Mandal]] * [[Mahaveer Prasad]] * [[Babu Parmanand]] * [[Om Prakash Verma]] * [[Akhlaqur Rahman Kidwai]] * [[Jagannath Pahadia]] * [[Kaptan Singh Solanki]] | group4 = [[:Category:State agencies of Haryana|State agencies]] | list4 = * [[Dakshin Haryana Bijli Vitran Nigam]] * [[Debt Conciliation Board]] * [[DD Haryana|Doordarshan Haryana]] * Foreign Investment and NRI Cell * [[Forests Department, Haryana]] * [[Department of Economic and Statistical Analysis, Haryana]] * [[Department of Environment, Haryana]] * [[Department of Excise & Taxation, Haryana]] * [[Department of Finance, Haryana]] * [[Department of Industries & Commerce, Haryana]] * [[Department of Industrial Training & Vocational Education, Haryana]] * [[Department of Institutional Finance & Credit Control, Haryana]] * [[Department of Labour and Employment (Haryana)]] * [[Department of Land records & Consolidation, Haryana]] * [[Department of Revenue and Disaster Management, Haryana]] * [[Department of Rehabilitation, Haryana]] * [[Department of Higher Education (Haryana)]] * [[Department of School Education, Haryana]] * [[Department of Elementary Education, Haryana]] * [[Haryana Board of School Education]] * [[Haryana Civil Medical Services]] * [[Haryana Environment Protection Council]] * [[Haryana Land Record Information System]] * [[Haryana Power Generation Corporation]] * [[Haryana Police]] * [[Haryana Roadways]] * [[Haryana Seeds Development Corporation]] * [[Haryana State Directorate of Archaeology & Museums]] * [[Haryana State Legal Services Authority, Haryana]] * [[Haryana Tourism Corporation]] * [[Haryana Urban Development Authority]] * [[Haryana Waqf Board]] * State Counselling Board, Haryana * [[Uttar Haryana Bijli Vitran Nigam]] }} | list9 = {{Navbox|child | title = [[:Category:Sport in Haryana|Sports]] | state = collapsed | group1 = [[:Category:Sports venues in Haryana|Venues]] | list1 = * [[Chaudhary Bansi Lal Cricket Stadium]] * [[Nahar Singh Stadium]] * [[Tau Devi Lal Stadium]] * [[Sector 16 Stadium]] * [[Mahabir Stadium]] | group2 = Associations | list2 = * [[Haryana Cricket Association]] | group3 = Teams | list3 = * [[Haryana cricket team]] * [[Haryana football team]] * [[Bhiwani Boxing Club]] }} | below = * {{Icon|Portal}} '''[[Portal:India]]''' * {{Icon|Category}} '''[[:Category:Haryana|Category: Haryana]]''' * {{Icon|WikiProject}} '''[[Wikipedia:WikiProject Haryana|Wikiproject: Haryana]]''' }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} {{Indian state templates}} [[Category:Haryana templates]] </noinclude> colmavx07ldte9s4abc39k6dcni9j05 1356962 1356961 2026-05-28T10:59:01Z ~2026-31826-52 78950 1356962 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Haryana | title = [[File:Flag of Haryana.png|x16px]] हरियाणा राज्य | state = {{{state|<includeonly>autocollapse</includeonly><noinclude>expanded</noinclude>}}} | image = | bodyclass = hlist | above = [[List of state and union territory capitals in India|Capital]]: '''[[चण्डीगढ]]''' | group1 = [[:Category:Haryana|Topics]] | list1 = * [[Administrative divisions of Haryana|Divisions of Haryana]] * [[Outline of Haryana|Outline]] * [[History of Haryana|History]] * [[Tourism in Haryana|Tourism]] * [[Geography of Haryana|Geography]] * [[Politics of Haryana|Politics]] * [[Government of Haryana|Government]] * [[List of governors of Haryana|Governors]] * [[Economy of Haryana|Economy]] * [[:Category:Sport in Haryana|Sports]] |group2 = [[List of districts of Haryana|Districts]] and<br/>[[Administrative divisions of Haryana|divisions]] |list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 7em| groupstyle = text-align: left; background-color: #eee; |group1 = [[Ambala division]] |list1 = * '''[[Ambala district|Ambala]]''' * [[Kurukshetra district|Kurukshetra]] * [[Panchkula district|Panchkula]] * [[Yamunanagar district|Yamunanagar]] |group2 = [[Faridabad division]] |list2 = * '''[[Faridabad district|Faridabad]]''' * [[Nuh district|Nuh]] * [[Palwal district|Palwal]] |group3 = [[Gurgaon division]] |list3 = * '''[[Gurgaon district|Gurgaon]]''' * [[Mahendragarh district|Mahendragarh]] * [[Rewari district|Rewari]] |group4 = [[Hisar division]] |list4 = * [[Fatehabad district|Fatehabad]] * '''[[Hisar district|Hisar]]''' * [[Jind district|Jind]] * [[Sirsa district|Sirsa]] |group6 = [[Karnal division]] |list6 = * [[Kaithal district|Kaithal]] * '''[[Karnal district|Karnal]]''' * [[Panipat district|Panipat]] |group7 = [[Rohtak division]] |list7 = * [[Bhiwani district|Bhiwani]] * [[Charkhi Dadri district|Charkhi Dadri]] * [[Jhajjar district|Jhajjar]] * '''[[Rohtak district|Rohtak]]''' * [[Sonipat district|Sonipat]] }} | group3 = Major [[List of cities in Haryana by population|cities]] | list3 = * [[Faridabad]] * [[Gurgaon]] * [[Panipat]] * [[Yamunanagar]] * [[Rohtak]] * [[Hisar (city)|Hisar]] * [[Karnal]] * [[Sonipat]] * [[Panchkula]] * [[Bhiwani]] * [[Sirsa]] * [[Bahadurgarh]] * [[Jind]] * [[Kurukshetra]] * [[Kaithal]] * [[Rewari]] * [[Palwal]] * [[Charkhi Dadri]] | group4 = [[:Category:Culture of Haryana|Culture]] | list4 = * [[Haryana#Culture|Haryanvi culture]] * [[Haryanvi cinema|Cinema]] [[List of Haryanvi-language films|List of films]], [[Chandrawal]], [[Jagat Jakhar]]) * [[Music of Haryana|Music]] ** [[List of Indian folk dances#Haryana|Folk dance]] ** [[Saang]]) * [[Haryanvi language]] ** [[Ahirwati]] ** [[Bagri language|Bagri]] ** [[Braj Bhasha]] ** [[Bangru language (Haryana)|Bangru]] ** [[Deshwali language|Deshwali]] ** [[Khadar language|Khadar]] ** [[Loarki language|Loarki]] ** [[Mewati language|Mewati]] ** [[Sirmauri language|Pahari]]) * [[Haryanvi people]] | group5 = [[Economy of Haryana|Economy]] | list5 = * [[:Template:Power stations of Haryana|Power stations and power organisations]] | list7 = {{Navbox|child | title = [[:Category:Tourist attractions in Haryana|Places of interest]] |state = collapsed | group1 = [[Indus Valley Civilisation|Sarasvati civilization<br/>(Indus Valley Civilisation)]] | list1 = * [[Adi Badri, Haryana|Adi Badri]] * [[Balu, Kaithal]] * [[Banawali]] * [[Bhirrana]] * [[Farmana]] * [[Jognakhera]] * [[Kanwari]] * [[Kunal,_Haryana|Kunal]] * [[Lohari Ragho]] * [[Mitathal]] * [[Rakhigarhi]] * [[Siswal]] * [[Sothi (archaeology)|Sothi]] | group2 = Archaeological | list2 = * [[List of Monuments of National Importance in Haryana|National monuments]] * [[List of State Protected Monuments in Haryana|State monuments]] | group3 = [[Stepwell|Baoli (Stepwells)]]s | list3 = * [[Kaithal]] ([[Bhai ki Baoli]]) * [[Fatehabad, Haryana|Fatehabad]] ([[Rania,_Sirsa#History"Rania]]) * [[Gurgaon]] ([[Badshahpur#Akhara_Stepwell|Akhara Baoli]], [[Badshahpur#Badshahpur_Stepwell|Badshahpur Baoli]], [[Badshahpur#Dhumaspur_Stepwell|Dhumaspur Baoli]]) * [[Maham|Maham in Rohtak]] ([[Choron ki Baoli]]) * [[Narnaul]] ([[Alijaan ki Bawdi]]) | group4 = Buddhist and Hindu sites | list4 = * Buddhist mounds ([[Agroha Mound]], [[Sugh Ancient Mound]]) * [[Stupa|Buddhist stupas]] ([Adi Badri, Haryana|Adi Badri Sharirika stupa]], [[Assandh#Assandh_Stupa|Assandh Kushan stupa]], [[Jagadhri#Chaneti|Chaneti]], [[Bodh Stupa|Kurukshetra]], [[Kumashpur#Pagoda|Sonipat pagoda]], [[Srughna]]) * [[Pillars of Ashoka]] ([[Firoz_Shah_Palace_Complex#Hisar_Ashokan_Pillar|Hisar]], [[Fatehabad,_Haryana#History|Fatehabad]], [[Topra_Kalan#Topra_Ashokan_Edicts_Archaeological_Park_and_Museum|Topra edicts park]]) * Ancient Hindu temples ([[Adi Badri, Haryana|Adi Badri]], [[Agroha Dham]], [[Baba Thakur]], [[Bhima Devi Temple Complex|Bhima Devi Temple Complex at Pinjore]], [[Bhuteshwar Temple]], [[Chhapadeshwar Mahadev Mandir]], [[Dhosi Hill]], [[Eklavya temple]], [[Gurugram Bhim Kund]], [[Jayanti Devi Temple]], [[Kalka#Kali_Mata_Temple|Kali Mata Temple]], [[Kalesar_National_Park#Kalesar_Mahadev_temple|Kalesar Mahadev]], [[Kapal Mochan]], [[Kurukshetra]] ([[48 kos parikrama of Kurukshetra]], [[Kurukshetra#Places_of_interest|Harsh ka Tilla at Kurukshetra]], [[Brahma Sarovar]] and [[Sannihit Sarovar]], [[Jyotisar]]), [[Jhirkeshwar mahadev]], [[Kalayat Ancient Bricks Temple Complex]], [[Pehowa|Pehowa Sarasvati Tirth]] and [[Kartikeya Temple, Pehowa]], [[Mata Mansa Devi]], [[Pindara Temple]], [[Sheetla Mata Mandir Gurgaon]], [[Raipur_Rani#Sharda_Mata_Temple_Chotta_Trilokpur|Sharda Mata]], [[Sita Mai Temple]], [[Sthaneshwar Mahadev Temple]], [[Surajkund]], [[Tosham]], [[Yamuna_Nagar_district#Nar_Narayan_Cave_Temple|Nar Narayan Cave in Yamuna Nagar]]) * Ancient Jain–Hindu temples ([[Dehra Temple]]) * Ancient Sikh sites ([[Kapal Mochan]], [[Lohgarh (Bilaspur)|Lohgarh]], [[Pehowa]]) | group5 = [[Haveli]] | list5 = * [[Nangal_Sirohi#Havelis_and_architecture|Nangal Sirohi]] * Hemu Ki Haveli in Rewari * Noor Mahal in Karnal * Gurugram: (Sikanderpur, Mohammadpur Jharsa, 12 Biswa haveli in Gurgaon gaon, Mahalwala haveli in 8 Biswa of Gurgaon gaon) | group6 = Forts | list6 = * [[Asigarh Fort|Asigarh Fort (Hansi)]] * [[Badshahpur#Badhshapur_Fort_.26_Baoli|Badhshapur Fort]] * [[Buria#Buria_Fort|Buria Fort]] * [[Chhachhrauli#Chhachhrauli_Fort|Chhachhrauli Fort]] * [[Dhosi Hill#Dhosi Hill Fort|Dhosi Hill Fort]] * [[Fatehabad,_Haryana#Fatehabad_Fort_of_Firuz_Shah_Tuglaq|Fatehabad Fort]] * [[Farrukhnagar#Farrukhnagar_Fort|Farrukhnagar Fort]] * [[Firoz_Shah_palace_complex|Hisar-e-Firoza]] * [[Khanzada Rajputs#Fort_Kotla|Fort Kotla]] * [[Khanzada Rajputs #Indor_Fort|Indor Fort]] * [[Jind_district#Jind_Fort|Jind Fort]] * [[Kaithal#Kaithal_Fort|Kaithal Fort]] * [[Karnal#Fort_of_Gajpat_Singh.2C_Karnal|Gajpat Singh Fort at Karnal]] * [[Loharu#Loharu_Fort|Loharu Fort]] * [[Madhogarh Fort, Haryana|Madhogarh Fort]] * [[Mahendragarh_district#Mahendragarh_Fort|Mahendragarh Fort]] * [[Maham#Meham_Fort|Meham Fort]] * [[Nahar_Singh_Mahal|Nahar Singh Fort at Ballabhgargh]] * [[Pinjore#Pinjore_Fort|Pinjore Fort]] * [[Raipur_Rani#Fort_of_Raipur_Rani|Raipur Rani Fort]] * [[Sirsa#Fort_of_King_Saras.2C_Sirsa|Fort of King Saras of Sirsa]] * [[Tosham#Tosham Hill Fort|Tosham Hill Fort]] | group7 = Hills | list7 = * [[Dhosi Hill|Dhosi Hill near Narnaul]] * [[Khanzada Rajputs#Fort_Kotla|Kotla Hill in Mewat]] * [[Khanzada Rajputs#Indor_Fort|Indor Hill in Mewat]] * [[Madhogarh Fort, Haryana|Madhogarh Hill near Mahendragarh]] * [[Mahendragarh_district#Mahendragarh_Fort|Mahendragarh Hill]] * [[Morni|Morni Hills in Yamunanagar]] * [[Tosham Hill range|Tosham Hill in Bhiwani]] | group8 = Caves | list8 = * [[Dhosi Hill|Chyvan Rishi Cave at Dhosi Hill]] * [[Tosham|Tosham Hill Caverns]] * [[Yamunanagar_district#Nar_Narayan_Cave_Temple|Nar Narayan Cave in Yamunanagar]] | group9 = Historical | list9 = * [[Bhima Devi Temple Complex|Bhima Devi Temple Complex at Pinjore]] * [[Dhosi Hill]] * [[Farrukhnagar]] * [[Kalayat Ancient Bricks Temple Complex]] * [[Karnal#Mughal_Bridge|Mughal Bridge at Kernal]] * [[Kurukshetra#Places_of_interest|Harsh ka Tilla at Kurukshetra]] * [[Nahar Singh Mahal]] * [[Narnaul#Tourist_attractions|Narnaul]] * [[Pataudi Palace]] * [[Sthaneshwar Mahadev Temple]] * [[Surajkund]] * [[Kaithal#Tomb_of_Sheikh_Tayyab|Tomb of Saikh Taiyab at Kaithal]] * [[Tosham rock inscription]] * [[Yadavindra Gardens]] * [[List of State Protected Monuments in Haryana|State Protected Monuments]] * [[List of Monuments of National Importance in Haryana|Monuments of National Importance]] | group10 = [[List of protected areas of Haryana|Protected areas]] | list10 = * [[Abubshahar Wildlife Sanctuary]] * [[Bhindawas Wildlife Sanctuary]] * [[Bir Shikargah Wildlife Sanctuary]] * [[Chhilchhila Wildlife Sanctuary]] * [[Kalesar National Park]] * [[Khaparwas Wildlife Sanctuary]] * [[Khol Hi-Raitan Wildlife Sanctuary]] * [[Morni]] * [[Nahar Wildlife Sanctuary]] * [[Saraswati Wildlife Sanctuary]] * [[Sohna]] * [[Sultanpur National Park|Sultanpur Lake Bird Sanctuary]] | group11 = Endangered wildlife<br/>breeding | list11 = * [[Chinkara Breeding Centre Kairu, Bhiwani]] * [[Crocodile Breeding Centre, Kurukshetra]] * [[Deer Park, Hisar]] * [[Kalesar_National_Park#Elephants|Kalesar Elephant Rehabilitation Centre]] * [[Pheasant Breeding Centre, Morni]] * [[Pheasant Breeding Centre, Berwala]] * [[Peacock & Chinkara Breeding Centre, Jhabua]] * [[Jatayu_Conservation_Breeding_Centre,_Pinjore#Sparrow_Rescue_and_Research_Centre_(SRRCP)|Sparrow Conservation Centre, Pinjore]] * [[Vulture Conservation and Breeding Centre, Pinjore|Vulture and Sparrow Conservation and Breeding Centre, Pinjore]] | group12 = [[Zoos_of_Haryana|Zoos]] | list12 = * [[Mini Zoo, Bhiwani|Bhiwani Zoo]] * [[Deer Park, Hisar|Hisar Deer Park]] * [[Rohtak Zoo]] * [[Mini Zoo & Black Buck Breeding Centre, Pipli| Pipli Zoo]] | group13 = [[List_of_protected_areas_of_Haryana##Herbal_parks|Herbal parks]] | list13 = * [[Shatavar Vatika Herbal Park, Hisar]] * [[Ch. Surender Singh Memorial Herbal Park, Tosham]] * [[Ch. Surender Singh Memorial Herbal Park, Kairu]] * [[Ch. Devi Lal Herbal Nature Park]] | group14 = Lakes | list14 = * [[Badkhal Lake]] * [[Blue Bird Lake|Blue Bird Lake at Hisar]] * [[Damdama Lake]] * [[Karna Lake]] * [[Tilyar Lake|Tilyar Lake at Rohtak]] | group15 = [[:Category:Dams in Haryana|Dams]] | list15 = * [[Anangpur Dam]] * [[Hathni Kund Barrage]] * [[Kaushalya Dam]] * [[Masani barrage]] * [[Ottu barrage]] * [[Palla barrage]] * [[Pathrala barrage]] * [[Tajewala Barrage]] | group16 = [[:Category:Rivers of Haryana|Rivers]] | list16 = * [[Chautang]] * [[Ghaggar-Hakra River]] * [[Markanda River (Haryana)|Markanda River]] * [[Najafgarh_drain]] * [[Sahibi River]] * [[Sarasvati River]] * [[Yamuna]] | group17 = Religious | list17 = * [[Adi Badri, Haryana]] Sarsvati udgam sthal * [[Agroha Dham]] * [[Baba Thakur]] * [[Banbhori|Banbhori Devi]] * [[Brahma Sarovar]] * [[Bhuteshwar Temple]] * [[Jayanti Devi Temple]] * [[Jyotisar]] * [[Kartikeya Temple, Pehowa|Kartikeya Temple]] * [[Markandeshwar]] * [[Mata Mansa Devi Mandir]] * [[Nada Sahib]] * [[Naugaja Peer]] * [[Pindara Temple]] * [[Sannihit Sarovar]] * [[Sita Mai Temple]] * [[Sthaneshwar Mahadev Temple]] * [[Sheetla Mata Mandir Gurgaon]] * [[St. Thomas Church, Hisar|St. Thomas' Church at Hisar]] | group18 = Offices | list18 = * [[Punjab and Haryana High Court|High Court]] * [[Haryana Legislative Assembly|Legislative Assembly]] * [[Raj Bhavan, Haryana|Raj Bhavan]] | group19 = Public places | list19 = * [[Kingdom of Dreams]] * [[Mall of India]] * [[The Oberoi, Gurgaon|The Oberoi]] | group20 = Extreme corners | list20 = * Easternmost point: [[Kalesar]] village [[Yamuna]] riverbank in [[Yamunanagar district]]<br> * Westernmost point: [[Chautala, Sirsa|Chautala]]–[[Sangari, Rajasthan|Sangari]] border road crossing in [[Sirsa district]]<br> * Southernmost point: [[Kol Gaon]] hill in Ferozepur Jhirka tehsil of [[Gurgaon district]]<br> * Northernmost point: [[Khokhra]] village riverbank north of Chandigarh–Baddi river bridge in [[Panchkula district]]<br> | group21 = Highest and<br/>lowest | list21 = * Highest point: [[Karoh Peak]] in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Lowest natural surface elevation point: <br> * Deepest underground cave: <br> * Coldest avg temp: [[Karoh Peak]] in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Hottest avg temp: [[Hisar_(city)|Hisar]] <br> * Wettest avg rainfall: [[Morni]] hills in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Driest avg rainfall: [[Bhiwani]]<br> | group22 = Oldest | list22 = * Oldest archaeological site: [[Rakhigarhi]] 4700 BC or 6700 years old [[Indus Valley Civilisation]] in [[Hisar district]]<br> * Oldest archaeological mine site: [[Kaliyana]] hill [[Indus Valley Civilisation]] stone mine (3000 BC or 5000 years old) west of [[Charkhi Dadri]] }} | list8 = {{Navbox|child | title = [[Government of Haryana|Government]] and [[Politics of Haryana|politics]] | state = collapsed | group1 = Elections | list1 = * [[Elections in Haryana]] * [[1991 Indian general election in Haryana|1991]] * [[1996 Indian general election in Haryana|1996]] * [[1998 Indian general election in Haryana|1998]] * [[1999 Indian general election in Haryana|1999]] * [[2004 Indian general election in Haryana|2004]] * [[2009 Indian general election in Haryana|2009]] * [[2014 Indian general election in Haryana|2014]] * [[2019 Indian general election in Haryana|2019]] | group2 = [[List of chief ministers of Haryana|Chief ministers]] | list2 = * [[Banarsi Das Gupta]] * [[Birender Singh (politician, born 1921)|Rao Birender Singh]] * [[Bansi Lal]] * [[Bhagwat Dayal Sharma]] * [[Bhajan Lal Bishnoi|Bhajan Lal]] * [[Devi Lal]] * [[Om Prakash Chautala]] * [[Hukam Singh (Haryana politician)|Hukam Singh]] * [[Bhupinder Singh Hooda]] * [[Manohar Lal Khattar]] | group3 = [[List of governors of Haryana|Governors]] | list3 = * [[Dharma Vira]] * [[Birendra Narayan Chakraborty]] * [[Ranjit Singh Narula]] * [[Jaisukhlal Hathi]] * [[Harcharan Singh Brar]] * [[Surjit Singh Sandhawalia]] * [[Ganpatrao Devji Tapase]] * [[S. M. H. Burney|Saiyid Muzaffar Husain Burney]] * [[Hari Anand Barari]] * [[Dhanik Lal Mandal]] * [[Mahaveer Prasad]] * [[Babu Parmanand]] * [[Om Prakash Verma]] * [[Akhlaqur Rahman Kidwai]] * [[Jagannath Pahadia]] * [[Kaptan Singh Solanki]] | group4 = [[:Category:State agencies of Haryana|State agencies]] | list4 = * [[Dakshin Haryana Bijli Vitran Nigam]] * [[Debt Conciliation Board]] * [[DD Haryana|Doordarshan Haryana]] * Foreign Investment and NRI Cell * [[Forests Department, Haryana]] * [[Department of Economic and Statistical Analysis, Haryana]] * [[Department of Environment, Haryana]] * [[Department of Excise & Taxation, Haryana]] * [[Department of Finance, Haryana]] * [[Department of Industries & Commerce, Haryana]] * [[Department of Industrial Training & Vocational Education, Haryana]] * [[Department of Institutional Finance & Credit Control, Haryana]] * [[Department of Labour and Employment (Haryana)]] * [[Department of Land records & Consolidation, Haryana]] * [[Department of Revenue and Disaster Management, Haryana]] * [[Department of Rehabilitation, Haryana]] * [[Department of Higher Education (Haryana)]] * [[Department of School Education, Haryana]] * [[Department of Elementary Education, Haryana]] * [[Haryana Board of School Education]] * [[Haryana Civil Medical Services]] * [[Haryana Environment Protection Council]] * [[Haryana Land Record Information System]] * [[Haryana Power Generation Corporation]] * [[Haryana Police]] * [[Haryana Roadways]] * [[Haryana Seeds Development Corporation]] * [[Haryana State Directorate of Archaeology & Museums]] * [[Haryana State Legal Services Authority, Haryana]] * [[Haryana Tourism Corporation]] * [[Haryana Urban Development Authority]] * [[Haryana Waqf Board]] * State Counselling Board, Haryana * [[Uttar Haryana Bijli Vitran Nigam]] }} | list9 = {{Navbox|child | title = [[:Category:Sport in Haryana|Sports]] | state = collapsed | group1 = [[:Category:Sports venues in Haryana|Venues]] | list1 = * [[Chaudhary Bansi Lal Cricket Stadium]] * [[Nahar Singh Stadium]] * [[Tau Devi Lal Stadium]] * [[Sector 16 Stadium]] * [[Mahabir Stadium]] | group2 = Associations | list2 = * [[Haryana Cricket Association]] | group3 = Teams | list3 = * [[Haryana cricket team]] * [[Haryana football team]] * [[Bhiwani Boxing Club]] }} | below = * {{Icon|Portal}} '''[[Portal:India]]''' * {{Icon|Category}} '''[[:Category:Haryana|Category: Haryana]]''' * {{Icon|WikiProject}} '''[[Wikipedia:WikiProject Haryana|Wikiproject: Haryana]]''' }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} {{Indian state templates}} [[Category:Haryana templates]] </noinclude> gs6jebni67s8ceitkaqw1l27u50410y 1356963 1356962 2026-05-28T11:00:47Z ~2026-31826-52 78950 1356963 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Haryana | title = [[File:Flag of Haryana.png|x16px]] हरियाणा राज्य | state = {{{state|<includeonly>autocollapse</includeonly><noinclude>expanded</noinclude>}}} | image = | bodyclass = hlist | above = [[भारतका राज्य तथा सङ्घ राज्य क्षेत्रको राजधानीहरू|राजधानी]]: '''[[चण्डीगढ]]''' | group1 = [[:Category:Haryana|Topics]] | list1 = * [[Administrative divisions of Haryana|Divisions of Haryana]] * [[Outline of Haryana|Outline]] * [[History of Haryana|History]] * [[Tourism in Haryana|Tourism]] * [[Geography of Haryana|Geography]] * [[Politics of Haryana|Politics]] * [[Government of Haryana|Government]] * [[List of governors of Haryana|Governors]] * [[Economy of Haryana|Economy]] * [[:Category:Sport in Haryana|Sports]] |group2 = [[List of districts of Haryana|Districts]] and<br/>[[Administrative divisions of Haryana|divisions]] |list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 7em| groupstyle = text-align: left; background-color: #eee; |group1 = [[Ambala division]] |list1 = * '''[[Ambala district|Ambala]]''' * [[Kurukshetra district|Kurukshetra]] * [[Panchkula district|Panchkula]] * [[Yamunanagar district|Yamunanagar]] |group2 = [[Faridabad division]] |list2 = * '''[[Faridabad district|Faridabad]]''' * [[Nuh district|Nuh]] * [[Palwal district|Palwal]] |group3 = [[Gurgaon division]] |list3 = * '''[[Gurgaon district|Gurgaon]]''' * [[Mahendragarh district|Mahendragarh]] * [[Rewari district|Rewari]] |group4 = [[Hisar division]] |list4 = * [[Fatehabad district|Fatehabad]] * '''[[Hisar district|Hisar]]''' * [[Jind district|Jind]] * [[Sirsa district|Sirsa]] |group6 = [[Karnal division]] |list6 = * [[Kaithal district|Kaithal]] * '''[[Karnal district|Karnal]]''' * [[Panipat district|Panipat]] |group7 = [[Rohtak division]] |list7 = * [[Bhiwani district|Bhiwani]] * [[Charkhi Dadri district|Charkhi Dadri]] * [[Jhajjar district|Jhajjar]] * '''[[Rohtak district|Rohtak]]''' * [[Sonipat district|Sonipat]] }} | group3 = Major [[List of cities in Haryana by population|cities]] | list3 = * [[Faridabad]] * [[Gurgaon]] * [[Panipat]] * [[Yamunanagar]] * [[Rohtak]] * [[Hisar (city)|Hisar]] * [[Karnal]] * [[Sonipat]] * [[Panchkula]] * [[Bhiwani]] * [[Sirsa]] * [[Bahadurgarh]] * [[Jind]] * [[Kurukshetra]] * [[Kaithal]] * [[Rewari]] * [[Palwal]] * [[Charkhi Dadri]] | group4 = [[:Category:Culture of Haryana|Culture]] | list4 = * [[Haryana#Culture|Haryanvi culture]] * [[Haryanvi cinema|Cinema]] [[List of Haryanvi-language films|List of films]], [[Chandrawal]], [[Jagat Jakhar]]) * [[Music of Haryana|Music]] ** [[List of Indian folk dances#Haryana|Folk dance]] ** [[Saang]]) * [[Haryanvi language]] ** [[Ahirwati]] ** [[Bagri language|Bagri]] ** [[Braj Bhasha]] ** [[Bangru language (Haryana)|Bangru]] ** [[Deshwali language|Deshwali]] ** [[Khadar language|Khadar]] ** [[Loarki language|Loarki]] ** [[Mewati language|Mewati]] ** [[Sirmauri language|Pahari]]) * [[Haryanvi people]] | group5 = [[Economy of Haryana|Economy]] | list5 = * [[:Template:Power stations of Haryana|Power stations and power organisations]] | list7 = {{Navbox|child | title = [[:Category:Tourist attractions in Haryana|Places of interest]] |state = collapsed | group1 = [[Indus Valley Civilisation|Sarasvati civilization<br/>(Indus Valley Civilisation)]] | list1 = * [[Adi Badri, Haryana|Adi Badri]] * [[Balu, Kaithal]] * [[Banawali]] * [[Bhirrana]] * [[Farmana]] * [[Jognakhera]] * [[Kanwari]] * [[Kunal,_Haryana|Kunal]] * [[Lohari Ragho]] * [[Mitathal]] * [[Rakhigarhi]] * [[Siswal]] * [[Sothi (archaeology)|Sothi]] | group2 = Archaeological | list2 = * [[List of Monuments of National Importance in Haryana|National monuments]] * [[List of State Protected Monuments in Haryana|State monuments]] | group3 = [[Stepwell|Baoli (Stepwells)]]s | list3 = * [[Kaithal]] ([[Bhai ki Baoli]]) * [[Fatehabad, Haryana|Fatehabad]] ([[Rania,_Sirsa#History"Rania]]) * [[Gurgaon]] ([[Badshahpur#Akhara_Stepwell|Akhara Baoli]], [[Badshahpur#Badshahpur_Stepwell|Badshahpur Baoli]], [[Badshahpur#Dhumaspur_Stepwell|Dhumaspur Baoli]]) * [[Maham|Maham in Rohtak]] ([[Choron ki Baoli]]) * [[Narnaul]] ([[Alijaan ki Bawdi]]) | group4 = Buddhist and Hindu sites | list4 = * Buddhist mounds ([[Agroha Mound]], [[Sugh Ancient Mound]]) * [[Stupa|Buddhist stupas]] ([Adi Badri, Haryana|Adi Badri Sharirika stupa]], [[Assandh#Assandh_Stupa|Assandh Kushan stupa]], [[Jagadhri#Chaneti|Chaneti]], [[Bodh Stupa|Kurukshetra]], [[Kumashpur#Pagoda|Sonipat pagoda]], [[Srughna]]) * [[Pillars of Ashoka]] ([[Firoz_Shah_Palace_Complex#Hisar_Ashokan_Pillar|Hisar]], [[Fatehabad,_Haryana#History|Fatehabad]], [[Topra_Kalan#Topra_Ashokan_Edicts_Archaeological_Park_and_Museum|Topra edicts park]]) * Ancient Hindu temples ([[Adi Badri, Haryana|Adi Badri]], [[Agroha Dham]], [[Baba Thakur]], [[Bhima Devi Temple Complex|Bhima Devi Temple Complex at Pinjore]], [[Bhuteshwar Temple]], [[Chhapadeshwar Mahadev Mandir]], [[Dhosi Hill]], [[Eklavya temple]], [[Gurugram Bhim Kund]], [[Jayanti Devi Temple]], [[Kalka#Kali_Mata_Temple|Kali Mata Temple]], [[Kalesar_National_Park#Kalesar_Mahadev_temple|Kalesar Mahadev]], [[Kapal Mochan]], [[Kurukshetra]] ([[48 kos parikrama of Kurukshetra]], [[Kurukshetra#Places_of_interest|Harsh ka Tilla at Kurukshetra]], [[Brahma Sarovar]] and [[Sannihit Sarovar]], [[Jyotisar]]), [[Jhirkeshwar mahadev]], [[Kalayat Ancient Bricks Temple Complex]], [[Pehowa|Pehowa Sarasvati Tirth]] and [[Kartikeya Temple, Pehowa]], [[Mata Mansa Devi]], [[Pindara Temple]], [[Sheetla Mata Mandir Gurgaon]], [[Raipur_Rani#Sharda_Mata_Temple_Chotta_Trilokpur|Sharda Mata]], [[Sita Mai Temple]], [[Sthaneshwar Mahadev Temple]], [[Surajkund]], [[Tosham]], [[Yamuna_Nagar_district#Nar_Narayan_Cave_Temple|Nar Narayan Cave in Yamuna Nagar]]) * Ancient Jain–Hindu temples ([[Dehra Temple]]) * Ancient Sikh sites ([[Kapal Mochan]], [[Lohgarh (Bilaspur)|Lohgarh]], [[Pehowa]]) | group5 = [[Haveli]] | list5 = * [[Nangal_Sirohi#Havelis_and_architecture|Nangal Sirohi]] * Hemu Ki Haveli in Rewari * Noor Mahal in Karnal * Gurugram: (Sikanderpur, Mohammadpur Jharsa, 12 Biswa haveli in Gurgaon gaon, Mahalwala haveli in 8 Biswa of Gurgaon gaon) | group6 = Forts | list6 = * [[Asigarh Fort|Asigarh Fort (Hansi)]] * [[Badshahpur#Badhshapur_Fort_.26_Baoli|Badhshapur Fort]] * [[Buria#Buria_Fort|Buria Fort]] * [[Chhachhrauli#Chhachhrauli_Fort|Chhachhrauli Fort]] * [[Dhosi Hill#Dhosi Hill Fort|Dhosi Hill Fort]] * [[Fatehabad,_Haryana#Fatehabad_Fort_of_Firuz_Shah_Tuglaq|Fatehabad Fort]] * [[Farrukhnagar#Farrukhnagar_Fort|Farrukhnagar Fort]] * [[Firoz_Shah_palace_complex|Hisar-e-Firoza]] * [[Khanzada Rajputs#Fort_Kotla|Fort Kotla]] * [[Khanzada Rajputs #Indor_Fort|Indor Fort]] * [[Jind_district#Jind_Fort|Jind Fort]] * [[Kaithal#Kaithal_Fort|Kaithal Fort]] * [[Karnal#Fort_of_Gajpat_Singh.2C_Karnal|Gajpat Singh Fort at Karnal]] * [[Loharu#Loharu_Fort|Loharu Fort]] * [[Madhogarh Fort, Haryana|Madhogarh Fort]] * [[Mahendragarh_district#Mahendragarh_Fort|Mahendragarh Fort]] * [[Maham#Meham_Fort|Meham Fort]] * [[Nahar_Singh_Mahal|Nahar Singh Fort at Ballabhgargh]] * [[Pinjore#Pinjore_Fort|Pinjore Fort]] * [[Raipur_Rani#Fort_of_Raipur_Rani|Raipur Rani Fort]] * [[Sirsa#Fort_of_King_Saras.2C_Sirsa|Fort of King Saras of Sirsa]] * [[Tosham#Tosham Hill Fort|Tosham Hill Fort]] | group7 = Hills | list7 = * [[Dhosi Hill|Dhosi Hill near Narnaul]] * [[Khanzada Rajputs#Fort_Kotla|Kotla Hill in Mewat]] * [[Khanzada Rajputs#Indor_Fort|Indor Hill in Mewat]] * [[Madhogarh Fort, Haryana|Madhogarh Hill near Mahendragarh]] * [[Mahendragarh_district#Mahendragarh_Fort|Mahendragarh Hill]] * [[Morni|Morni Hills in Yamunanagar]] * [[Tosham Hill range|Tosham Hill in Bhiwani]] | group8 = Caves | list8 = * [[Dhosi Hill|Chyvan Rishi Cave at Dhosi Hill]] * [[Tosham|Tosham Hill Caverns]] * [[Yamunanagar_district#Nar_Narayan_Cave_Temple|Nar Narayan Cave in Yamunanagar]] | group9 = Historical | list9 = * [[Bhima Devi Temple Complex|Bhima Devi Temple Complex at Pinjore]] * [[Dhosi Hill]] * [[Farrukhnagar]] * [[Kalayat Ancient Bricks Temple Complex]] * [[Karnal#Mughal_Bridge|Mughal Bridge at Kernal]] * [[Kurukshetra#Places_of_interest|Harsh ka Tilla at Kurukshetra]] * [[Nahar Singh Mahal]] * [[Narnaul#Tourist_attractions|Narnaul]] * [[Pataudi Palace]] * [[Sthaneshwar Mahadev Temple]] * [[Surajkund]] * [[Kaithal#Tomb_of_Sheikh_Tayyab|Tomb of Saikh Taiyab at Kaithal]] * [[Tosham rock inscription]] * [[Yadavindra Gardens]] * [[List of State Protected Monuments in Haryana|State Protected Monuments]] * [[List of Monuments of National Importance in Haryana|Monuments of National Importance]] | group10 = [[List of protected areas of Haryana|Protected areas]] | list10 = * [[Abubshahar Wildlife Sanctuary]] * [[Bhindawas Wildlife Sanctuary]] * [[Bir Shikargah Wildlife Sanctuary]] * [[Chhilchhila Wildlife Sanctuary]] * [[Kalesar National Park]] * [[Khaparwas Wildlife Sanctuary]] * [[Khol Hi-Raitan Wildlife Sanctuary]] * [[Morni]] * [[Nahar Wildlife Sanctuary]] * [[Saraswati Wildlife Sanctuary]] * [[Sohna]] * [[Sultanpur National Park|Sultanpur Lake Bird Sanctuary]] | group11 = Endangered wildlife<br/>breeding | list11 = * [[Chinkara Breeding Centre Kairu, Bhiwani]] * [[Crocodile Breeding Centre, Kurukshetra]] * [[Deer Park, Hisar]] * [[Kalesar_National_Park#Elephants|Kalesar Elephant Rehabilitation Centre]] * [[Pheasant Breeding Centre, Morni]] * [[Pheasant Breeding Centre, Berwala]] * [[Peacock & Chinkara Breeding Centre, Jhabua]] * [[Jatayu_Conservation_Breeding_Centre,_Pinjore#Sparrow_Rescue_and_Research_Centre_(SRRCP)|Sparrow Conservation Centre, Pinjore]] * [[Vulture Conservation and Breeding Centre, Pinjore|Vulture and Sparrow Conservation and Breeding Centre, Pinjore]] | group12 = [[Zoos_of_Haryana|Zoos]] | list12 = * [[Mini Zoo, Bhiwani|Bhiwani Zoo]] * [[Deer Park, Hisar|Hisar Deer Park]] * [[Rohtak Zoo]] * [[Mini Zoo & Black Buck Breeding Centre, Pipli| Pipli Zoo]] | group13 = [[List_of_protected_areas_of_Haryana##Herbal_parks|Herbal parks]] | list13 = * [[Shatavar Vatika Herbal Park, Hisar]] * [[Ch. Surender Singh Memorial Herbal Park, Tosham]] * [[Ch. Surender Singh Memorial Herbal Park, Kairu]] * [[Ch. Devi Lal Herbal Nature Park]] | group14 = Lakes | list14 = * [[Badkhal Lake]] * [[Blue Bird Lake|Blue Bird Lake at Hisar]] * [[Damdama Lake]] * [[Karna Lake]] * [[Tilyar Lake|Tilyar Lake at Rohtak]] | group15 = [[:Category:Dams in Haryana|Dams]] | list15 = * [[Anangpur Dam]] * [[Hathni Kund Barrage]] * [[Kaushalya Dam]] * [[Masani barrage]] * [[Ottu barrage]] * [[Palla barrage]] * [[Pathrala barrage]] * [[Tajewala Barrage]] | group16 = [[:Category:Rivers of Haryana|Rivers]] | list16 = * [[Chautang]] * [[Ghaggar-Hakra River]] * [[Markanda River (Haryana)|Markanda River]] * [[Najafgarh_drain]] * [[Sahibi River]] * [[Sarasvati River]] * [[Yamuna]] | group17 = Religious | list17 = * [[Adi Badri, Haryana]] Sarsvati udgam sthal * [[Agroha Dham]] * [[Baba Thakur]] * [[Banbhori|Banbhori Devi]] * [[Brahma Sarovar]] * [[Bhuteshwar Temple]] * [[Jayanti Devi Temple]] * [[Jyotisar]] * [[Kartikeya Temple, Pehowa|Kartikeya Temple]] * [[Markandeshwar]] * [[Mata Mansa Devi Mandir]] * [[Nada Sahib]] * [[Naugaja Peer]] * [[Pindara Temple]] * [[Sannihit Sarovar]] * [[Sita Mai Temple]] * [[Sthaneshwar Mahadev Temple]] * [[Sheetla Mata Mandir Gurgaon]] * [[St. Thomas Church, Hisar|St. Thomas' Church at Hisar]] | group18 = Offices | list18 = * [[Punjab and Haryana High Court|High Court]] * [[Haryana Legislative Assembly|Legislative Assembly]] * [[Raj Bhavan, Haryana|Raj Bhavan]] | group19 = Public places | list19 = * [[Kingdom of Dreams]] * [[Mall of India]] * [[The Oberoi, Gurgaon|The Oberoi]] | group20 = Extreme corners | list20 = * Easternmost point: [[Kalesar]] village [[Yamuna]] riverbank in [[Yamunanagar district]]<br> * Westernmost point: [[Chautala, Sirsa|Chautala]]–[[Sangari, Rajasthan|Sangari]] border road crossing in [[Sirsa district]]<br> * Southernmost point: [[Kol Gaon]] hill in Ferozepur Jhirka tehsil of [[Gurgaon district]]<br> * Northernmost point: [[Khokhra]] village riverbank north of Chandigarh–Baddi river bridge in [[Panchkula district]]<br> | group21 = Highest and<br/>lowest | list21 = * Highest point: [[Karoh Peak]] in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Lowest natural surface elevation point: <br> * Deepest underground cave: <br> * Coldest avg temp: [[Karoh Peak]] in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Hottest avg temp: [[Hisar_(city)|Hisar]] <br> * Wettest avg rainfall: [[Morni]] hills in [[Sivalik Hills]] of [[Panchkula district]]<br> * Driest avg rainfall: [[Bhiwani]]<br> | group22 = Oldest | list22 = * Oldest archaeological site: [[Rakhigarhi]] 4700 BC or 6700 years old [[Indus Valley Civilisation]] in [[Hisar district]]<br> * Oldest archaeological mine site: [[Kaliyana]] hill [[Indus Valley Civilisation]] stone mine (3000 BC or 5000 years old) west of [[Charkhi Dadri]] }} | list8 = {{Navbox|child | title = [[Government of Haryana|Government]] and [[Politics of Haryana|politics]] | state = collapsed | group1 = Elections | list1 = * [[Elections in Haryana]] * [[1991 Indian general election in Haryana|1991]] * [[1996 Indian general election in Haryana|1996]] * [[1998 Indian general election in Haryana|1998]] * [[1999 Indian general election in Haryana|1999]] * [[2004 Indian general election in Haryana|2004]] * [[2009 Indian general election in Haryana|2009]] * [[2014 Indian general election in Haryana|2014]] * [[2019 Indian general election in Haryana|2019]] | group2 = [[List of chief ministers of Haryana|Chief ministers]] | list2 = * [[Banarsi Das Gupta]] * [[Birender Singh (politician, born 1921)|Rao Birender Singh]] * [[Bansi Lal]] * [[Bhagwat Dayal Sharma]] * [[Bhajan Lal Bishnoi|Bhajan Lal]] * [[Devi Lal]] * [[Om Prakash Chautala]] * [[Hukam Singh (Haryana politician)|Hukam Singh]] * [[Bhupinder Singh Hooda]] * [[Manohar Lal Khattar]] | group3 = [[List of governors of Haryana|Governors]] | list3 = * [[Dharma Vira]] * [[Birendra Narayan Chakraborty]] * [[Ranjit Singh Narula]] * [[Jaisukhlal Hathi]] * [[Harcharan Singh Brar]] * [[Surjit Singh Sandhawalia]] * [[Ganpatrao Devji Tapase]] * [[S. M. H. Burney|Saiyid Muzaffar Husain Burney]] * [[Hari Anand Barari]] * [[Dhanik Lal Mandal]] * [[Mahaveer Prasad]] * [[Babu Parmanand]] * [[Om Prakash Verma]] * [[Akhlaqur Rahman Kidwai]] * [[Jagannath Pahadia]] * [[Kaptan Singh Solanki]] | group4 = [[:Category:State agencies of Haryana|State agencies]] | list4 = * [[Dakshin Haryana Bijli Vitran Nigam]] * [[Debt Conciliation Board]] * [[DD Haryana|Doordarshan Haryana]] * Foreign Investment and NRI Cell * [[Forests Department, Haryana]] * [[Department of Economic and Statistical Analysis, Haryana]] * [[Department of Environment, Haryana]] * [[Department of Excise & Taxation, Haryana]] * [[Department of Finance, Haryana]] * [[Department of Industries & Commerce, Haryana]] * [[Department of Industrial Training & Vocational Education, Haryana]] * [[Department of Institutional Finance & Credit Control, Haryana]] * [[Department of Labour and Employment (Haryana)]] * [[Department of Land records & Consolidation, Haryana]] * [[Department of Revenue and Disaster Management, Haryana]] * [[Department of Rehabilitation, Haryana]] * [[Department of Higher Education (Haryana)]] * [[Department of School Education, Haryana]] * [[Department of Elementary Education, Haryana]] * [[Haryana Board of School Education]] * [[Haryana Civil Medical Services]] * [[Haryana Environment Protection Council]] * [[Haryana Land Record Information System]] * [[Haryana Power Generation Corporation]] * [[Haryana Police]] * [[Haryana Roadways]] * [[Haryana Seeds Development Corporation]] * [[Haryana State Directorate of Archaeology & Museums]] * [[Haryana State Legal Services Authority, Haryana]] * [[Haryana Tourism Corporation]] * [[Haryana Urban Development Authority]] * [[Haryana Waqf Board]] * State Counselling Board, Haryana * [[Uttar Haryana Bijli Vitran Nigam]] }} | list9 = {{Navbox|child | title = [[:Category:Sport in Haryana|Sports]] | state = collapsed | group1 = [[:Category:Sports venues in Haryana|Venues]] | list1 = * [[Chaudhary Bansi Lal Cricket Stadium]] * [[Nahar Singh Stadium]] * [[Tau Devi Lal Stadium]] * [[Sector 16 Stadium]] * [[Mahabir Stadium]] | group2 = Associations | list2 = * [[Haryana Cricket Association]] | group3 = Teams | list3 = * [[Haryana cricket team]] * [[Haryana football team]] * [[Bhiwani Boxing Club]] }} | below = * {{Icon|Portal}} '''[[Portal:India]]''' * {{Icon|Category}} '''[[:Category:Haryana|Category: Haryana]]''' * {{Icon|WikiProject}} '''[[Wikipedia:WikiProject Haryana|Wikiproject: Haryana]]''' }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} {{Indian state templates}} [[Category:Haryana templates]] </noinclude> s93po7lyeff3a2iwziuknf3r4zgutti 10 150346 1356960 2026-05-28T10:54:45Z ~2026-31826-52 78950 नयाँ पृष्ठ: {{navbox | name = Scheduled tribes of India | title = [[Adivasi]] [[Scheduled Castes and Scheduled Tribes|scheduled tribes of India]] ([[List of Scheduled Tribes|list]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[Asur people|Asur]] * [[Baiga tribe|Baiga]] * [[Bharia people|Bharia]] * [[Bhil people|Bhil]] * [[Bhumij people|Bhumij]] * [[Bhutia]] * [[Birhor people|Birhor]] * [[Boro people|Bodo]] * [[Bodo-Kachari people|Bodo-Kachari]] *... 1356960 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Scheduled tribes of India | title = [[Adivasi]] [[Scheduled Castes and Scheduled Tribes|scheduled tribes of India]] ([[List of Scheduled Tribes|list]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[Asur people|Asur]] * [[Baiga tribe|Baiga]] * [[Bharia people|Bharia]] * [[Bhil people|Bhil]] * [[Bhumij people|Bhumij]] * [[Bhutia]] * [[Birhor people|Birhor]] * [[Boro people|Bodo]] * [[Bodo-Kachari people|Bodo-Kachari]] * [[Bhoksa people|Boksa]] * [[Bonda people|Bonda]] * [[Chakma people|Chakma]] * [[Chenchu people|Chenchu]] * [[Dhanka]] * [[Dimasa people|Dimasa]] * [[Garo people|Garo]] * [[Gondi people|Gondi]] * [[Hajong people|Hajong]] * [[Hmar people|Hmar]] * [[Ho people|Ho]] * [[Irula people|Irulas]] * [[Karbi people|Karbi]] * [[Khasi people|Khasi]] * [[Khonds]] * [[Kol people|Kol]] * [[Korwa people|Korwa]] * [[Kuki people|Kuki]] * [[Lepcha people|Lepcha]] * [[Limbu people|Limbu]] * [[Lodha people|Lodha]] * [[Mahli tribe|Mahli]] * [[Mara people|Mara]] * [[Mech people|Mech]] * [[Mising people|Mishing]] * [[Mizo people|Mizo]] * [[Mog people|Mog]] * [[Munda people|Munda]] * [[Mudugar]] * [[Naga people|Naga]] * [[Kurukh people|Oraon]] * [[Pnar people|Pnar]] * [[Rabari]] * [[Rabha tribe|Rabha]] * [[Reang]] * [[Santal people|Santal]] * [[Sora people|Sora]] * [[Toda people|Toda]] * [[Tripuri people|Tripuri]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{collapsible option}} [[Category:India ethnic group templates|-]] }}</noinclude> 9z67g1f9x9bg0coj40w2f3zy5ah4jps 1356966 1356960 2026-05-28T11:05:05Z ~2026-31826-52 78950 1356966 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Scheduled tribes of India | title = [[आदिवासी]] [[अनुसूचित जाति र अनुसूचित जनजाति|भारतका अनुसूचित जनजाति]] ([[अनुसूचित जनजातिहरूको सूची|सूची]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[Asur people|Asur]] * [[Baiga tribe|Baiga]] * [[Bharia people|Bharia]] * [[Bhil people|Bhil]] * [[Bhumij people|Bhumij]] * [[Bhutia]] * [[Birhor people|Birhor]] * [[Boro people|Bodo]] * [[Bodo-Kachari people|Bodo-Kachari]] * [[Bhoksa people|Boksa]] * [[Bonda people|Bonda]] * [[Chakma people|Chakma]] * [[Chenchu people|Chenchu]] * [[Dhanka]] * [[Dimasa people|Dimasa]] * [[Garo people|Garo]] * [[Gondi people|Gondi]] * [[Hajong people|Hajong]] * [[Hmar people|Hmar]] * [[Ho people|Ho]] * [[Irula people|Irulas]] * [[Karbi people|Karbi]] * [[Khasi people|Khasi]] * [[Khonds]] * [[Kol people|Kol]] * [[Korwa people|Korwa]] * [[Kuki people|Kuki]] * [[Lepcha people|Lepcha]] * [[Limbu people|Limbu]] * [[Lodha people|Lodha]] * [[Mahli tribe|Mahli]] * [[Mara people|Mara]] * [[Mech people|Mech]] * [[Mising people|Mishing]] * [[Mizo people|Mizo]] * [[Mog people|Mog]] * [[Munda people|Munda]] * [[Mudugar]] * [[Naga people|Naga]] * [[Kurukh people|Oraon]] * [[Pnar people|Pnar]] * [[Rabari]] * [[Rabha tribe|Rabha]] * [[Reang]] * [[Santal people|Santal]] * [[Sora people|Sora]] * [[Toda people|Toda]] * [[Tripuri people|Tripuri]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{collapsible option}} [[Category:India ethnic group templates|-]] }}</noinclude> jlxm8jzjheficj7dh3u9ytfm8re1ma3